open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Övervieland

**Övervieland** is en vun de 19 Stadtdelen vun Bremen. He liggt in dat *Vieland*. Düsse ole plattdüütsche Naam bedutt so veel, as *Sietland* oder *Brookland*. In'n Dörsnitt liggt dat bloß 0,7 - 1,8 m över NN. Dor is dat ok um wichtig, dat Dieken dat siede Land schützt. Jummers wedder hett dat grote Floten geven, tolest noch 1981, as de Werser sik vor dat Wehr staut hett un övern Habenhuser Summerdiek dörbraken is. 

## Historie
In dat 16. Johrhunnert weer dat Bremer Landgebiet in Gohen indeelt. Bi de Indelen vun 1598 weer Övervieland en vun de Gohen vun dat Bremer Landgebiet. Dormols höör ok Huchten to den Goh Övervieland. Eerst 1962 is ut Övervieland denn en Stadtdeel vun maakt wurrn. Dor hefft de Bremers de veer Dörper Oorssen, Habenhusen, Kattentoorn un Kattenesch üm tohopensmeten. De nee Stadtdeel hett denn den Naam vun den olen Goh kregen. As Stadtdeel is Övervieland eendüdig en Kunstprodukt. De Inwahners föhlt sik as Oorsser, Habenhuser etc., man nich as Vielänner. Bavenhen is de Soziolstruktur in de verschedenen Oortsdelen bannig ünnerscheedlich. 

## Weblinks
* Obervieland auf www.bremen.de
* Bremen-Obervieland im Internet
Borgfeld

**Borgfeld** is en Oortsdeel vun Bremen un höört to den Bezirk Oost. Dor wahnt hüdigendags 7.402 Inwahners. Borgfeld warrt as en ländlichen un bogerlichen Oortsdeel ansehn un steiht in den Soziolindex vun Bremen tohopen mit Överneeland un Habenhusen ganz bavenan.

Borgfeld sülvs liggt an’t Süüdöver von de Wümme, en Deel von’n Oortsdeel reckt aver ok op dat Noordöver. Dor doot de Öörd Warf, Butendiek, Timmersloh, Verenmoor un Ebbensiek liggen. Butendiek un Ebbensiek höört blots to’n Deel to Borgfeld un to Bremen. De annere Deel liggt in Neddersassen.

## Historie
In dat Johr 1235 steiht de Naam vun Borgfeld dat eerste Mol in en Urkunn schreven. 1384 warrt to'n eersten Mol wat över de Borgfelder Kark upschreven. 1627 kaamt in den Dartigjöhrigen Krieg den Kaiser siene Truppen na Borgfeld un leggt de Karken to'n Deel in'n Dutt. Achterher sünd de Klocken weg. 1640 warrt de Toorn in Fackwark nee boot. Nee Klocken kaamt dor ok to. 1666 kriggt Bremen Borgfeld ganz in'e Hannen. Bit 1945 is Borfeld nu en Landgemeende in dat Bremer Landgebiet. 1945 kümmt dat denn na de Stadt Bremen mit to. In Borgfeld hett de dormolige Bremer Börgermeester Wilhelm Kaisen en Huus harrt un bito en beten Bueree bedreven. Sien Huus is hüdigendags en lüttjet Museum. 

## Grundschool Borgfeld
De eerste School geev dat in Borgfeld al üm 1500 rüm. Dormols hett de Köster den Ünnerricht geven. Dat hüdige Schoolhuus is 1880 boot wurrn. Mit de Tiet is dor avers allerhand anboot wurrn. 

## Naturschutz
Dat Naturschutzrebeet Borgfelder Wümmewischen is mit 677 ha dat gröttste Naturschutzrebeet in Bremen. Dor hett de WWF de Upsicht över. In’n Oosten an de Grenz vun dat Land slutt sik dat NSR Fischerhuder Wümmewischen an. Dor hett de Landkreis Veern de Upsicht över.

## Weblinks

* Borgfeld auf www.bremen.de
* https://web.archive.org/web/20070311200349/http://www.bund-bremen.net/ludwig/wwf.phpBund- Bremen/Borgfelder Wümmewiesen
Borgleessem

**Borgleessem** (Hoochdüütsch: *Burglesum*) is en vun de Stadtdeelen vun Bremen. He höört to’n Stadtbezirk Noord. Hüdigendags wahnt dor bi 33.300 Inwahners. Sien Naam hett he vun de beiden olen Oortsdelen Borg un Leessem. De Oortsdeel Leessem wedder hett sien Naam vun den Leessem-Stroom, de dor dörfleten deit. To Borgleessem höört de Oortsdelen Borg-Grambke, Werderland, Borgdamm, Leessem un St. Magnus. In’n Noordoosten grenzt Borgleesem an Hu’e, in Noordwesten an Swanewede, de beide in Neddersassen liggt. In’n Westen grenzt de Stadtdeel an dat breemsche Vegesack un in’n Süden (vun West na Oost) an de Bremer Stadtdelen Habens, Gröpeln un Blockland. 

## Korte Historie
Üm dat Johr 860 rüm kann een to’n eersten Mol wat vun Leessem hören. In en Urkunn steiht de Naam as *Liastmona* upschreven. 1063 schenkt de düütsche König Hinrich IV. den Bremer Arzbischop Adalbert de Gegend vun Leessem (Liestmunde). Adalbert lett dor en Kapell boen un wieht se för den Hilligen Magnus. 1185 is to’n eersten Mol wat vun den Oortsdeel Grambke to lesen un 1277 warrt to’n eersten Mol wat vun de Borg an de Lesum vertellt. 1388 boot Bremen en Brugge över de Leessem un lett dor ok en Damm anleggen (Borgdamm). An’n 14. Juli 1653 leggt de sweedschen Truppen de Borg in Leessem in’n Dutt. Erst 1803 kaamt Borg, Grambke, Grambkermoor, Middel- un Nedderbüren na dat Bremer Landgebiet. 1860 warrt de Gemeende Borgdamm nee tohopenschostert ut de vörmaligen Gemeenden Massel, Borgdamm un Vörborgdamm. 1879 köfft de Baron Ludwig Knoop Delen vun dat Dörp St. Magnus. 1915 un 1921 weert de Landgemeenden Borg un Grambke Deel vun de Stadt Bremen. 1939 gifft dat en grote Reform in dat Bremer Landgebiet. Dor kaamt Leessem, St. Magnus, Borgdamm, Grambkermoor, Büren un Lesumbrook denn to de Stadt Bremen mit to.

## Verkehr
* Na Borgleessem kann een mit de Iesenbahn vun den Bremer Hööftbahnhoff ut goot henkamen. 
* De Stadtdeel liggt an de A&nbsp;27 un de A&nbsp;270
In’n Middelbüren gifft dat en lüttje Kaje för Utfloogscheep vun Bremen un Bremerhoben.

## Oortsdelen
* Borg-Grambke: Flach 452,2&nbsp;ha, 6.872 Inwahners.
* Werderland: Flach 1077,7&nbsp;ha, 372 Inwahners
* Borgdamm: Flach 427,7&nbsp;ha, 11.089 Inwahners 
* Leessem: Flach 341,4&nbsp;ha, 9.286 Inwahners

* St. Magnus: Flach 284,7&nbsp;ha, 5.943 Inwahners

## Literatur
*Klaus auf dem Garten: *Yacht- und Bootswerft Burmester, Bremen : 1920 - 1979 ; ein bedeutendes Kapitel deutscher Bootsbau- und Segelsportgeschichte*, Bremen  2002
*Johann Hägermann: *Heimatbuch des bremischen Werderlandes / Unter Zugrundelegung der Geschichte der Gemeinden Grambke und Büren von Heinrich Hoops (1905)*, Bremen-Vegesack 1951
*Heinrich Hoops: *Geschichte der Gemeinden Grambke und Büren im Gebiet Bremen*, Bremen 1905

## Weblinks
* Burglesum auf www.bremen.de
* Portal vun den Oortsdeel & Grambker Enzyklopädie
* Heimatarchiv St. Magnus
Mushard

**Mushard** is de Familiennaam von

* Luneberg Mushard (1672–1708), düütschen Schriever,
* Martin Mushard (1699–1770), düütschen Pastoor un Historiker.
Halyikwamai

De **Halyikwamai**, ok **Jallicumay**, **Quigyuma**, **Tlalliguamayas** oder **Kikima**, sünd en Ünnerstamm vun de Yuma. As se dat eerste Mal up de Witten dropen, leeven se an de Colorado-River in de USA. 

## Kiek ok
* List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent
Victorio

**Victorio** an un for sik **Bidu-ya** oder **Beduiat** (* üm 1825 in Ojo Caliente in dat hüdige New Mexico; † 14. Oktober 1880 in Tres Castillos Hills in Mexiko) weer en Chihenne-Apache. Vun de Witten wurr he Victorio nömmt, he sülvst nömm sück **Bidu-ya**. Victorio weer eegentlich för den Freeden, bit de US-Armee 1877 sien Stamm in de San-Carlos-Reservatschoon ümsiedelt hett. Vun dor of an wurr he to en Rebell un Anföhrer vun ruch weg 250 Kriegers.

He is an 14. Oktober 1880 in en Gefecht mit mexikaansch Truppen in den Tres Castillos Hills in de Provinz Chihuahua in Mexiko storven.
Committee for Accuracy in Middle East Reporting in America

Dat **Komitee för dat akrate Berichten ut den Nahen Oosten in Amerika** (engelsch *Committee for Accuracy in Middle East Reporting in America*, **CAMERA**) is ene Organisatschoon in de USA. De Lüüd bi CAMERA bekiekt sik, wat in de USA in de Narichten över den Konflikt in Nahoost twischen Israel un Palästina kummt. Wenn dorbi ut israeelsche Sicht wat verkehrt dorstellt warrt, wat nich vullstännig oder nich utwogen is, denn geevt se de Reporters bescheed, se schullen dat utwogener dorstellen. Dat Komitee is 1982 vun Winifred Meiselman grünnt worrn un hett ehren Seet in Boston. Siet 1991 is Andrea Levin de Baas bi CAMERA. Bi 55.000 Lüüd sünd dor Maten.

## Weblenken

* Websteed vun dat Komitee (engelsch)
Plattdütsch Späldäl to Stralsund

De **Plattdütsch Späldäl to Stralsund** e. V. is en Speeldeel ut Stralsund, de plattdüütsch Theater speelt.

De Grupp hett sik 1920 ut den Plattdüütschen Vereen to Stralsund rut grünnt. Se treden toeerst in dat Stadttheater op. Vun 1965 bet 1974 weer Paus mit dat Theaterspelen, se kunnen nich mehr noog Schauspelers tohoopkriegen. Dat änner sik wedder as Dietrich Puchert 1974 denn dat Leid övernahmen harr. Siet 1920 hett de Speeldeel mehr as 100 Stücke opföhrt.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Theaters

## Weblenken

* Websteed vun de Speeldeel (plattdüütsch)
SonntagsReport

De **SonntagsReport** is en Blatt, dat jede Week Sünndags rutkummt. Dat gifft twee Utgaven, ene för den Landkreis Leer un ene för den noorden Deel van’n Landkreis Emsland. De Redakschoon sitt in Leer. De Druckoplaag liggt bi över 100.000 Stück un dat Blatt warrt kostenlos an all Huusholden verdeelt. Dat Leid van d' Redaktion hett Gisela Robben.

Den SonntagsReport hebbt se 1986 as dat eerste unafhängiges Anzeigenblatt in de Region Oostfreesland grünnt. De Utgaav för dat Emsland gifft dat siet 1996. Toeerst harr disse twete Utgaav ehr Redakschoon in Papenbörg, man 2002 hebbt se de Redakschonen in Leer tohoopleggt. Ganz kort harr dat ok en Lokalutgaav för Emden geven, aver de hebbt se gau wedder instellt.

1999 hett de Verlag vun de Ollnbörger Nordwest-Zeitung (NWZ) de Mehrheit an den SonntagsReport övernahmen. 2002 harrn sik al de Dagbläder Ostfriesen-Zeitung un General-Anzeiger to de Zeitungsgruppe Ostfriesland tohoopslaten, un ok dor an hett de NWZ en Andeel. Dorüm harr dat Kartellamt de NWZ al afmahnt, dat se soveel Bläder kuntrulleren deen un meist en Monopol harrn. Ok de Konkurrent van den SonntagsReport, dat Anzeigenblatt *Der Wecker*, höör nu to desülvige Grupp. Se hebbt denn ok wat later de Utdregers van’n SonntagsReport aflohnt un de Utdregers van’n *Wecker* schullen de Bläder nu mit uteneenbringen. 

2004 hebbt welk Mitarbeiders van’n SonntagsReport dat Anzeigenblatt Abendkurier för den Landkreis Leer grünnt. Den hett 2005 de Neue Osnabrücker Zeitung (NOZ) övernahmen un dat Blatt kummt nu Sünnavends rut. Dat warrt as Reakschoon van de NOZ sehn, dor op, dat de NWZ mit ehren SonntagsReport un den Wecker in Noord-Emsland dat Stammgeschäft vun de NOZ angriepen deit.

## Weblenken

* Websteed van’n SonntagsReport (hoochdüütsch)
Findörp

**Findörp** is en vun de 19 Stadtdelen vun Bremen. Dat höört to den Stadtbezirk West. Bi 25.870 Lüde leevt dor hüdigendags. Vun dat Flach her bekeken, is Findörp en vun de lüttjesten Stadtdelen vun de Hansestadt. 

## Korte Historie
Findörp hett sien Naam vun Jürgen Christian Findörp. De harr in dat 18. Johrhunnert as königlich Hannöberschen Amtmann de Kolonisatschoon vun dat Düvelsmoor bi Worpsweed un ümto bedreven. Vunwegen düssen Naam warrt Findörp up Hoochdüütsch ok mit twee *ff* schreven (Findorff). Op Platt is de Naam nu avers doch eenfach Findörp. Dat is keen olen Stadtdeel. 1817- 1826 is dor de Torfkanal vun dat Düvelsmoor röver tohopen mit en Haben för dat Utladen vun de Torfkahns boot wurrn. Vun 1863 af an sünd dor de eersten Wohnhüser boot wurrn. Dat weern Hüerhüser för de Arbeiters bi de Iesenbahn. De Bahnhoff liggt nich wiet af vun Findörp. Dormols weer de Naam Findörp avers noch nich upkamen. An't Enne vun dat 19. Johrhunnert güng dat los un veel Beamten un Anstellten hefft sik dor dollaten, besunners in de Hüser vun den „Iesenbahn Spor- un Bovereen“. Dormols füngen de Lüde al an, vun „Findörp“ to snacken. Man eerst 1951 warrt Findörp de amtliche Naam för den Stadtdeel. Siet 20 Johren höört ok de Bremer Börgerweid to Findörp mit to. Dor warrt jedet Johr de grote Bremer Freemarkt afholen, wat en vun de gröttsten Volksfesten in Düütschland is.

## Weblinks
*Findörp up www.bremen.de (hoochdüütsch)
*Schaufinster Findörp (hoochdüütsch)
*Geschicht vun Findörp (hoochdüütsch)
Paiute

De **Paiute** sünd en Indianerstamm in de USA. Ehr Spraak tellt to de uto-aztekischen Spraaken. 

De Paiute hebbt in fief verscheeden Stammen in dat Rebeet vun de hüdige Bundsstaaten Utah, Arizona, Nevada un Kalifornien in dat Kulturareal vun dat Groode Becken siedelt. Se sünd verwandt mit de Ute, Shoshone un Bannock. De Paiute bedreben en beeten Landwertschap un leven in lütt Gruppen meestens vun de Jagd. Af 1859 drungen ok in de Gegend vun disse Stamm witt Siedlers vör un hebbt se verdrängt. As Reaktschoon up dat Verdrieben entstunn bi de Paiute de Geisterdans, de nahst vun de Lakota un anner Stammen övernommen wurrn is. Hüdtodag leeven noch ruch weg 5.000 Paiutes in de Indianerreservatschoonen:

* Fallon Paiute-Shoshone Tribe http://www.fpst.org/
* Pyramid Lake Paiute http://plpt.nsn.us/
* The Confederated Tribes of Warm Springs Indians https://web.archive.org/web/20110927070121/http://www.warmsprings.com/

## Weblenken

*Native American Nations

## Kiek ok
List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent
Lillooet

De **Stl’atl’imx** (*Wild Ziepels*), ok **Lil’wat**, beter bekannt as **Lillooet**, sünd en Indianerstamm ut de Salish-Spraakgrupp (Spraakfamilie: Mosan), de to de Tiet vun de eerste Kontakt mit de Witten in dat Lillooet River Valley in de hüdige Provinz British Columbia in Kanada leven deen.

Ehr nöördlich Nahbers weern de Chilcotin. Hüüd leven noch ruch weg 6.000 Lillooet in Kanada.

## Kiek ok
* List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent
Chilcotin

De **Chilcotin**, ok **Tsilhqot'in**, sünd en Indianerstamm ut de Spraakfamilie vun de Na-Dené. Se levten un leven ok hüdtodag noch in British Columbia, Kanada. Oorsprünglich leeg ehr Siedlungszentrum in de Daal vun de Chilcotin River, wat de Chilcotin aber in' Loop vun de Tiet bit to dat Similkarneen Valley utdehnt hebbt. 

Ehr Nahbers weern in' Noorden de Takulli, in' Westen de Bellacoola, de Shuswap in Oosten. Mit de harrn se fakender kriegerisch Kontak. In' Süüden weern de Lillooet ehr Nahbers. Hüdtodag liggt de Middelpunkt westlich vun de Williams-Lake.

1982 sproken vun ruch weg 1800 Chilcotin noch 705 ehr Moderspraak.

## Kiek ok
* List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent
Innozenz X.

**Innozenz X.**, mit börgerlichen Namen *Giovanni Battista Pamphili* (* 6. Mai 1574 in Rom; † 7. Januar 1655 ok dor) weer Paapst vun 1644 bit to sien Dood. 

1626 is he pääpstlich Nuntius in Spanien wurrn. Nah sien Wahl to’n Paapst hett he de Macht vun de Familie *Barberini* broken. To disse Familie hörr ok sien Vorgänger Urban VIII..

He weer ok düchtig tegen de Westfäälsche Freeden, de sien Ansicht nah, de Karkenrechte mißachten deen. Ok de Lehr vun Cornelius Jansen, en nedderlännsch Theoloog, lehn he af, wiels de sück besünners tegen de Jesuiten richten de. 

Innozenz X. hett de Kark aber finanziell in Kniep brocht. He hett düchtig de Konst un Bautätigkeit fördert, dorto gehörrn de Restaurierung vun de Lateranbasilika un de Vollendeung vun de Binnenutstattung vun de Peterskark. Beröhmt wurrn is he dor dat Porträt, dat Diego Velázquez van hüm 1650 malt hett. Sien Pontifikat keem dordör in Verrop, as dat he sien habgierig Schwägerin Olimpia Maidalchini to völ Infloot tostahn hett.
Sander

**Sander** betekent

* Sander, in de Geologie en Sand- un Schotterflach bi Gletschers,
* Sander, en plattdüütschen Vörnaam.

**Sander** is de Familiennaam von

* Hans-Heinrich Sander (1945–2017), düütsch Politiker,
* Hela Sander (1879–1952), plattdüütsche Schrieversche,
* Irene Sander (* 1938), plattdüütsche Schrieversche.
Innozenz XI.

**Innozenz XI.**, mit börgerlichen Namen *Benedetto Odescalchi* (* 19. Mai 1611 in Como; † 12. August 1689 in Rom) weer Paapst vun 1676 bit to sien Dood. 

In dat Johr 1645 is he Kardinal wurrn un weer vun 1650 bit 1654 Bischop vun Novara. To disse Tiet gell he all, wegen sien asketisch Levenswies, as *Vader vun de Armen*. As he sien Pontifikat antreden hett, weer Schluss mit Vetternwertschap un Pomp in de Vatikan. Innozenz XI. weer nämlich deep religiös, charakterstark un klog. So hett he ok de Verwaltung in de Kurie nee organiseert.

Politisch harr he düchtig tegen de Machtpolitik vun Ludwig XIV. antokämpfen, dormit de Karkenfreeheit un de pääpstliche Autorität erhollen bleven. Tegen de franzöösch Wedderstand hett he mit Öösterriek/Polen 1684 de Hillige Liga tegen de Osmanen grünnd, ok wenn he blots vermiddelt hett. He gellt as de bedüüdenst Paapst vun dat 17. Johrhunnert. 

1956 is he seligspraken wurrn.

## Literatur
* Hubert Jedin: Papst Innozenz XI. – Verteidiger des christlichen Abendlandes. In: Hubert Jedin: Aufsätze und Vorträge, Band 1; Herder, Freiburg/Br. 1966; S. 287–291
* Michael Tilly: Innozenz XI.. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 2, Bautz, Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8, Sp. 1298–1303.

## Weblenken
Alabama (Volk)

De **Alabama** (ok **Alibamu**) sünd en Indianerstamm ut de Muskogee-Spraakfamilie. As se dat eerste Mal up witt Kolonisten dropen, levten se an de Böverloop vun de Alabama-River vör allen in de hüdige Bundsstaaten Alabama, Florida un Oklahoma. Der Naam bedüüd: *Hier woont wi*. 

Die Alabama ünnerdeelen sück in de Tawasa un de Pawokti.

## Historie
De Alabama hebbt sück mit de eerste franzöösch Kolonialisten anfrünnt. 1717 hebbt de Franzosen up de Alabama ehr Land Fort Toulouse erricht. Liekers keem dat dornah to Wannerbewegungen. Af 1736 sünd vööl Alabama in den Westen (Louisiana) trucken. De, de an Oort un Stee bleven, hebbt denn tosommem mit de Muskogee tegen die USA streden. Se hebbt denn aber 1784 in den Verdrag vun Fort Jackson ehr ganz Land verloren. De meest Alabama sünd denn mit de Muskogee nah Oklahoma trucken, wo ehr Nahkommen noch hüdtodag leven. 

## Inwahnertall
Iberville hett 1702 schätzt, dat 400 Familien vun de Alabama in twee Dörper leven. De engelsch Zensus tell 1715 770 Alabama. För 1832 wurrd de Bevölkerung mit 321 angeven, man se hebbt de Alabama, de nah Louisiana trucken weern, nich mittellt. De US-Zensus von 1910 gifft 187 Alabama in Texas un 111 in Louisiana an. Nah de Zensus van 1990 sproken vun 500-600 Alabama noch 256 ehr traditschonell Spraak.

## Bedüden
Nich blots de Stroom Alabama River, sonnern ok de Bundsstaat Alabama wurrn nah dissen Stamm nömmt. Wieder henn gifft dat en Iesenbahnstation in Oklahoma mit dissen Naam un de Ortschaften Alabama City in Alabama und Alabam in Arkansas.

## Literatur
* John R. Swanton: *The Indian Tribes of North America*. Smithsonian Institution, Bureau of American Ethnology, Bulletin 145, Smithsonian Press, Washington D.C., 1969

## Kiek ok
* List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent
Áššu

**Áššu** is en Bladd op Saamsch, dat twee Maal jede Week, Dingsdags un Freedags, rutkeem. Rutkamen dee dat in Kautokeino in ene Oplaag vun 975 Stück (Stand 2006). De Chefredaktör is Anders J. Bals.

1993 keem de eerste Utgaav vun Áššu rut. Rutgeven warrt dat Bladd vun de Firma Aviisa AS. De Besitters vun Aviisa AS sünd Nordavis AS (35,0 %), de Rieksverband vun de Samen in Norwegen (32,5 %) un de Rendeertharder-Landsverband vun de Samen in Norwegen (32,5 %).

An’n 6. Februar 2008 is Áššu mit dat twete Bladd op Saamsch, Min Áigi, tohoopgahn. De Oplaag weer to lütt, dat sik dat Bladd sülvst dregen kunn un de norweegsch Regeren wull nich mehr Geld togeven. Dat ne’e Bladd heet Ávvir un kummt dree Maal in’e Week rut.

## Weblenken

* Websteed vun Áššu (saamsch)
Coelestin III.

**Coelestin III.**, mit börgerlichen Namen **Giacinto Bobone** (ok: **Jacinto Bobo**, **Hyacinto Bobo**; * üm un bi 1106 in Rom; † 8. Januar 1198 ok dor) weer Paapst vun 30. März 1191 bit to sien Dood. 

## Leven

He weer en Schöler vun Petrus Abaelardus un hett hüm later henn tegen binnenkarlich Kritik an sien rationalistisch Denken verteedigt. 1144 wurr he Kardinaldiakon vun Santa Maria in Cosmedin, 1154-55 un 1172-74 is he as Legat nah Spanien reist.

As 85-johriger is he wohrschienlich as Kompromisskandidat to’n Paapst wählt wurrn. He weer domols all 46 Johr Kardinal, aber harr nie nich en Priesterweihe kregen, sonnern weer blots Diakon. Dorüm is he an’ 13. April 1191, to’n Priester un een Dag later, an Oostersönndag to’n Bischop weiht wurrn. Oostermaandag muss he nämlich all Heinrich VI. up de sien eerst Italientoog in Rom to’n Kaiser krönen. Tegen Heinrich harr he denn ok nich völ to melden. De hett hüm nah de Eroberung vun Sizilien un Neapel den Lehnseid verweigert. Eenzig den duersamen Anspruch up de Kaiserwürde för dat Huus Hohenstaufen kunn he opponeeren. Ok den Düütschen Oorden hett Coelestin anerkennt.

Enn’ 1197 versöch Coelestin freewillig aftotreden, um den Kardinal Giovanni di San Paolo, de Möglichkeet to geben, Paapst to wurrn, aber dat is vun de Oppositschoon in dat Kardinalskollegium aflehnt wurrn. 

## Weblenken

* kathoolsche Enzyclopädie (engelsch)
1191

## Wat passeert is

* 30. März: Coelestin III. wurrd Paapst

## Boren

## Storven
* Clemens III., Paapst (* weet man nich, to sien Doodsdag gifft dat verscheeden Daten)
Jan Kleyna

Dr. **Jan T. Kleyna** (* 14. Mai 1970)  is en britschen Astronom.

Kleyna, de an de Universität Cambridge arbeit, weer tosommen mit dat Astronomen-Team vun Scott S. Sheppard an dat Opdecken vun een Rieg vun lüttje Maanden vun de Planet Jupiter bedeeligt. Ok Saturn-Maanden hett he mit opdeckt.

## Enkeld Nahwiesen
430 v. Chr.

## Wat passeert is

## Boren
* Dionysios I. vun Syrakus, Tyrann vun Syrakus up Sizilien (†367 v. Chr.)

## Storven
Woltmershusen

**Woltmershusen** betekent

* Woltmershusen, Stadtdeel von Bremen, de sik tohopensett ut de beiden Oortsdelen Woltmershusen un Rabbelnhusen,
* Woltmershusen, Oortsdeel von Bremen.
Woltmershusen (Stadtdeel)

**Woltmershusen** is en vun de 23 Stadtdelen vun Bremen un höört to den Stadtbezirk Süüd to. Hüdigendags höört de twee Oortsdelen Woltmershusen un Rabbelnhusen dorto. De Ökelnaam vun Woltmershusen is „Pusdörp“. De Marktplatz vun düssen Stadtdeel an de Woltmershuser Landstraten heet dor ok üm „Pusdörper Marktplatz“.

## Korte Historie
Woltmershusen liggt up de lunke Siet vun de Werser achtern Diek langs den Stroom. Al in de Tiet vun de Fröhgeschicht hefft dor Minschen leevt. 1244 is de Naam to'n eersten Mol in en Urkunn to lesen. 1250 steiht to'n eersten Mol wat vun Rabbelnhusen schreven. De Naam Woltmershusen geiht torüch up en Mann mit Naam „Woltmer“, de dor Land harrt hett. As de Sweden Bremen innehmen wullen, hefft de Bremers dat Dörp in dat Johr 1666 afbrennt, vunwegen dat de Sweden sik dor nich achter bargen un schulen schollen. As dat Dörp denn later wedder upboot wurrn is, sünd en Reeg Huussteden vunwegen dat Hoochwater höger upschudd wurrn, anner dröffen gor nich wedder upboot weern. Ut de ole Tiet is bloß noch de Kamphoff nableven. In dat 18. Johrhunnert geev dat sess Vullhööv, dree Kötners un en Reeg vun Brinksitters un Hüüslingen. Dormols leven bi 300 Minschen in Woltmershusen. 1725 in in Rabbelnhusen vun den Bremer Senat en reformeerte Kark boot wurrn. Dor güngen de Pusdörper ok hen un en tietlang weer düsse Kark sogor tostännig för de Inwahners vun Neenland. Düsse Kark is in'n Tweeten Weltkrieg ganz in Dutt gahn, man achterna wedder upboot wurrn. Woltmershusen höör dormols to den Bremer Goh Neddervieland to. In dat 19. Johrhunnert hett sik de Struktur ännert. An den Werserstrand siedeln sik Bedrieven för Schippbo an. Jummers mehr Inwahners sünd na Pusdörp hentagen un Ladens, Kröög un Bedrieven siedeln sik an. Dor mank weern ok gröttere Industriebedrieven, as de Martin Brinckmann AG un dat Gaswark in Bremen. An den Werser sünd Habenanlagen anleggt wurrn. Dor kemen denn fix Holthannel un Saagwarken hen. Süüdlich vun de Straat „Up den Bohnekamp“ is en groot Parzellenwiek upmaakt wurrn. In dat Johr 1902 hett Woltmershusen sien Sülvstännigkeit verlaren un is Deel vun de Stadt Bremen wurrn. To de glieke Tiet hett Woltmershusen en egen Kark un Karkgemeen an de Landstraten kregen. Dat weer de neegootsche Backsteenbo vun de Christuskarken. 1921 is ok Rabbelnhusen Deel vun de Stadt Bremen wurrn. 
## Hüdigendags
Hüdigendags leevt in Woltmershusen bi 14.000 Minschen. De Tall ännert sik mit de Johren nich mehr groot. Man dat gifft doch en Reeg Neebowieken. In seven Grootbedrieven arbeit bi 4.000 Lüde. Överhaupt sünd de meisten Lüde, de in Pusdörp arbeiden doot, Handwarkers, Arbeiders un Anstellten. 

## Verkehr
Na Pusdörp geiht dat up de Woltmershuser Landstraten vun Bremen ut. Bit 1965 för de Stratenbahn Linie 7 bit an de leste Hollstell in Rabbelnhusen, man vun dor af an is de Buslinie 24 an ehr Stäe treden. 

## Weblinks
* Woltmershusen up www.bremen.de (hoochdüütsch)
* www.woltmershausen.de, Stadtdeelportal för de Bremer Oortsdelen Woltmershusen und Rabbelnhusen (hoochdüütsch)
Min Áigi

**Min Áigi** (saamsch för *Uns Tiet*) is en Bladd op Saamsch, dat twee Maal jede Week in Tabloidformat rutkeem. Rutkamen dee dat in Karasjok in ene Oplaag vun 1.177 Stück (Stand 2006). De Chefredaktör is Svein Nordsletta.

Min Áigi is de Nafolger vun *[[Sámi Áigi]]*. Sámi Áigi weer 1989 pleite gahn. An’n 22. Mai 1993 keem denn de eerste Utgaav vun Min Áigi rut.

Besitters vun dat Bladd sünd ünner annern dat Finnmark Dagblad, de Kommun Karasjok, de Rieksverband vun de Samen vun Norwegen, de Saamsche Landsverband un Davvi Girji. Lokale Redakschonen hett Min Áigi in Kautokeino, Tana un Jokkmokk. Dat Afdeel för Vermarktung sitt in Lakselv.

An’n 6. Februar 2008 is Min Áigi mit dat twete Bladd op Saamsch, Áššu, tohoopgahn. De Oplaag weer to lütt, dat sik dat Bladd sülvst dregen kunn un de norweegsch Regeren wull nich mehr Geld togeven. Dat ne’e Bladd heet Ávvir un kummt dree Maal in’e Week rut.

## Weblenken

* Websteed vun Min Áigi (saamsch)
Christian Pander

**Christian Pander** (* 28. August 1983 in Mönster) is en düütsch Footballspeler.

Pander hett eerst bi SG Borken, SC Nienberge, 1. FC Gievenbeck, SC Greven 09 un Preußen Münster speelt, bevor he 2001 to de A-Jugend vun FC Schalke 04 wesselt is. Siet de Saison 2004/05 speelt he bi de Profis.

De Verteediger weer man faken besehrt. He weer woll all 2004 för de düütsche Natschonalmannschap inlaaden, muss do aber ok all afseggen. So keem dat, dat he eerst in August 2007 sien Debüt geben kunn. Tegen England wunn de düütsche Mannschap ok glieks mit 2:1 un dat Siegdoor schoot Pander.

## Weblenken
* SportBild-Interview mit Christian Pander (August 2005) düütsch
* Interview mit Christian Pander in dat Mönsteraner Magazin "Stadtgeflüster" (2005) düütsch
De Etappenhas

**De Etappenhas - En lustig Spill ut de Kriegstied in veer Törns** is en Theaterstück, dat Karl Bunje schreven hett. Toeerst opföhrt hebbt se dat 1935 bi de Nedderdüütsche Bühn in Braak.

Dat Stück hannelt in’n Eersten Weltkrieg 1917 an de Front in Flannern. Dat geiht dor üm, dat de Suldoten ’n Hasen fungen hebbt. Den Oberst doot se aver en Katt vörsetten un de eenfachen Suldoten eet den Hasen sülvs.

Dat Stück is later denn ok op Hoochdüütsch översett worrn un in verschedene Dialekten (ünner annern op Kölsch). 1937 (*[[Der Etappenhase (1937)|Der Etappenhase]]*) un 1957 (*[[Der Etappenhase (1957)|Der Etappenhase]]*) hebbt se dat Stück twee Maal op Hoochdüütsch as Film rutbröcht. 1953 is Willy Millowitsch sien kölsche Version ok in’t Feernsehn lopen. De plattdüütsche Version opföhrt vun dat Ohnsorg-Theater hebbt se 1978 in’t Feernsehn wiest. För dat Opföhren warrt fief Mannslüüd un ene Fro as Schauspelers bruukt.

## Weblenken
* De Etappenhas up Hoochdüütsch bi´n Ohnsorg-Theater up youtube.com
Hamborger Quickborn

De **Quickborn** is en plattdüütschen Spraakvereen mit Sitt in Hamborg. Vörsitter is Rolf-Dieter Klooß.

De Quickborn is an’n 17. Februar 1904 op Initiative vun’n Schoolraat Adolf Stuhlmann as *Freie Vereinigung von Freunden der Niederdeutschen Sprache und Literatur* grünnt worrn. Eerst vun 1906 af an harr de Vereen ok den Naam Quickborn. Pleeg vun plattdüütsche Spraak un Literatur schull de Vereen bedrieven. Ok dat wetenschopliche Forschen to de Spraak is siet 1977 as Ziel vun den Vereen fastschreven.

De Vereen deit siet 1907 veermal in’t Johr siene *Mitteilungen aus dem Quickborn* mit Opsätz, Rezensionen, Berichten un Narichten rutgeven. Vun 1968 af an deen disse Mitdelungen denn *[[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn - Zeitschrift für plattdeutsche Sprache und Dichtung]]* heten. De Tietschrift *[[Plattdüütsch Land un Waterkant]]* keem siet 1915 tweemal in’t Johr rut. 1993 hebbt se denn *Plattdüütsch Land un Waterkant* mit den Quickborn tohoopdaan un de Tietschrift dee nu *Quickborn - Zeitschrift für plattdeutsche Sprache und Literatur* heten. De Quickborn hett ok lang den Quickborn-Verlag bedreven.

Tohoop mit de Spoorkassen in Neddersassen deit de Quickborn den Quickborn-Pries vergeven.

## Vörsitters

* 1908-1926: Paul Wriede
*
* 1965–1968: Friedrich W. Michelsen
* 1970–1977: Friedrich W. Michelsen
* 1997–2012: Dirk Römmer
* siet 2012: Rolf-Dieter Klooß

## Literatur

* *Dat’s ditmal allens, wat ik weten do, op’n anner Mal mehr... 100 Jahre Quickborn, Vereinigung für niederdeutsche Sprache und Literatur e.V. Hamburg.* Festschrift, rutgeven vun Friedrich W. Michelsen, Wolfgang Müns un Dirk Römmer ünner Mitarbeit vun Jürgen Meier. Quickborn-Verlag, Hamborg 2004. ISBN 3-87651-283-2

## Weblenken

* Websteed vun’n Quickborn (hoochdüütsch)
Speeldeel Ahrensborg

De **Speeldeel Ahrensborg** (ok **Stormarner Speeldeel**) is en Speeldeel ut Ahrensborg, de plattdüütsch Theater speelt.

Grünnt hett de Speeldeel 1935 Heinz Beusen. Söss Stücke bringt de Speeldeel jede Speeltiet op de Böhn. Dree sünd Gastspelen, dree sülvs inszeneert. Groot Malöör weer 2007 dat Monolog-Stück *Blots Kinner, Kök un Kark* na Dario Fo, en Gastspeel vun de Späldäl to Stralsund. 100 Lüüd vun alltohoop 500 Lüüd mit en Abo hebbt ehr Abo dorna oplööst.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Theaters

## Weblenken

* Websteed vun de Speeldeel (hoochdüütsch)
Birgit Lemmermann

**Birgit Lemmermann** (* 1. März 1962 in Klethen bi Ohlers) is en plattdüütsche Schrieversche.

## Leven
Lemmermann is 1962 in Klethen op de Stoder Geest boren un dor ok opwussen. Later hett se in Buxthu Abitur maakt un in Kassel op Lehramt studeert un weer vun 1991 af an Lehrerin an de Waldorfschool Otterbarg. Nodem se as Kunst-, Sport- un Warklehrerin an dat Raatsgymnasium Rodenborg arbeidt hett, is se siet 2016 an dat Au-Geest-Gymnasium in Harsfeld. Lemmermann leevt nu weer in Ohlers. Vörher hett se in Ünnerst bi Rodenborg wohnt.

## Warken as Schrieversche
Mit dat Schrieven op Platt anfungen harr se, nadem 1992 ehr Söhn boren is. Se wull em Plattdüütsch optrecken, man dat geev kuum Böker för Kinner op Platt. Dorüm hett se sülvst anfungen, welke to schrieven, dree Kinnerböker över Emil, den lütten Teddyboor. Man ehr Jung wurr grötter, un do hett se de Idee kregen, ok wat för junge Lüüd to schrieven. För dit Book *[[Ebbe un Hehn]]* hett Lemmermann in’n September 2007 in Bemsen den Lüttjepütt-Pries kregen un in’n November ok noch den Pries Plattdüütsch Book vun’t Johr, de Pries word vergeven vun dat *[[Institut för Nedderdüütsche Spraak]]* un de *[[Töpfer-Stiftung]]* in Hamborg. Dat Book is 2008 ok as Höörbook rutkomen. Se leest sülvst.
2006 harr se bi Vertell doch mol - ’n Schrievwettstried vun de NDR - den eersten Platz maakt. 2004 kreeg se bi’n Freudenthal-Pries den drüdden Platz, 2007 den tweten Platz, 2008 den Förderpries un 2012 den eersten Platz. 2011 hett se ok den Klaus-Groth-Pries kregen. 2009 hett Birgit Lemmermann för ehr Höörspeel *Kaffeetafel mit Fleeg* den Hans-Henning-Holm-Pries tosproken kregen un 2013 hett dat den Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries geven.

## Warken

* *Ut’n Leven von Emil.* Billerbook, 1994, ISBN 3-9801-388-4-4
* *Ut de Kinnertiet von Emil.* Billerbook, 1996, ISBN 3-9801-388-5-2
* *Wenn de Sünn mööd slapen geiht ...* Billerbook, 2000, ISBN 3-9807-132-8-8
* *Ebbe un Hehn.* En Book för jünge Lüüd, 2007, ISBN 978-398-11290-1-4
* *Ebbe un Hehn.* Höörbook, 2008, ISBN 978-3-7961-1402-1
* *Avend an de Regentünn.* Billerbook, 2008, ISBN 978-3-7961-1920-0
* *Black Hex.* Billerbook, 2012, ISBN 978-3-7961-1000-9

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken

* Websteed vun ''Emil'' (plattdüütsch)
Jan Wirrer

**Jan Wirrer** (* 1944 in Würzborg) is en düütschen Germanist.

He weor van 1976 bet 2009 Perfesser för Germanistik an de Universität Builefeld. Sien Swoorpunkt sünd de plattdüütsche Spraak un Literatur, Regional- un Minnerheitenspraken in Europa un de Phraseologie.

1986 hett he tohoop mit Ottilie Baranowski den Andreas-Rottendorf-Pries kregen. Wirrer is siet 2001 de Vörsitter vun den Vereen för nedderdüütsche Spraakforschung.

## Warken

* *Vör un achter de Nierndöüer. Erzählungen in ostwestfälischer und lippischer Mundart.* mit Almuth Koke (Anthologie), Busse-Seewald, 1981, ISBN 3871208604
* *Seissenklang.* mit Almuth Koke (Anthologie), Busse-Seewald, 1984, ISBN 3871208671
* *Phraseologismen.* Aisthesis-Verlag, 1998, ISBN 3895282170
* *Niederdeutsch im Nationalsozialismus. Studien zur Rolle regionaler Kultur im Faschismus.* mit Kay Dohnke, Norbert Hopster, Olms Georg AG, 1998, ISBN 3487098091
* *Minderheiten- und Regionalsprachen in Europa.* Vandenhoeck & Ruprecht, 2000, ISBN 3525265352
* *Wer A sägt, muss auch B sägen.* mit Dietrich Hartmann, Schneider, Hohengehren 2002, ISBN 3896765523
* *Phraseologismen als Gegenstand sprach- und kulturwissenschaftlicher Forschung.* mit Csaba Földes, Schneider, Hohengehren 2004, ISBN 3896768808
Hermann Boßdorf

**Hermann Boßdorf** (* 29. Oktober 1877 in Wiesenborg, Brannenborg; † 24. September 1921 in Hamborg) weer en plattdüütschen Schriever.

Boßdorf is 1877 as Söhn vun den Oberpostschaffner Friedrich Boßdorf in Wiesenborg boren. He güng dor ok na Volksschool, ehrder he mit siene Familie na Hamborg keem. He hett 1896 en Lehr op Telegrafenassistent bi dat Postamt in Basbeek anfungen. Ok Däänsch un Sweedsch hett he dor lehrt. 1899 hett he sien Fro kennenlehrt. Se harr dat dull mit Spökenkraam. Ok Boßdorf hett sik nu veel mit Astrologie un Telepathie uteensett. In disse Tiet füng he ok mit dat Schrieven an, toeerst mit hoochdüütsche Saken. Aver sien Intress för Skandinavien hett em ok siene plattdüütsche Mudderspraak negerbröcht. Boßdorf füng dat Schrieven op Platt an. Toeerst man blot enkelte Arbeiden.

Sien Arbeit weer hart för em, he dee an Rückenmarkschwindsucht leiden. He is 1915 bi de Arbeit tohoopbraken un kunn nich mehr. Sien Krankheit weer so swoor, dat he 1917 in Rohestand güng. Nu füng he för dull dat Schrieven an. Siene Warken kemen nu Slag op Slag un hebbt em veel Rohm inbröcht. Boßdorf is 1921 in Hamborg vun siene Krankheit doodbleven un is op’n Karkhoff Ohlsdörp begraven.

Boßdorf gellt tohoop mit Fritz Stavenhagen as Begrünner vun dat plattdüütsche Drama. Besünners dat Wark vun den sweedschen Schriever August Strindberg hett op Boßdorf inwarkt.

In Cuxhoben un in Wiesenborg sünd Straten na em nöömt un in Kiel de Hermann-Boßdorf-Weg.

## Warken

* *[[De Fährkrog]].* Mysterium, Hermes, Hamborg 1919
* *[[Bahnmeester Dod]].* Tragödie, Hermes, Hamborg 1919 
* *Ole Klocken.* Balladen, Hermes, Hamborg 1919
* *Eichen im Sturm.* Balladen (hoochdüütsch)
* *De verhexte Karnickelbuck.* Vertellsels, Hermes, Hamborg 1919
* *Der Postinspektor.* Humoresken
* *Der Schädel vom Grasbrock.* Vertellsels
* *Simson und die Philister.* biblische Tragödie 
* *Dat Schattenspel.* Komeedie in een Akt 
* *[[De rode Ünnerrock]].* Komödie, Hermes, Hamborg 1921 
* *Rode Ucht un anner Geschichten.* Hermes, Hamborg 1921
* *Letzte Ernte.* Leder, Balladen, Prosa
* *[[Kramer Kray]].* Komödie, Hermes, Hamborg 1920 
* Fragmente: *Bernd Beseke.* Tragödie, 1923 
* *Schane Hagenah.*, Schauspeel, 1925 
* *Störtebeker.* Tragödie, 1928
* *Hamborg de Baas!* Dramenfragmente, Quickborn-Verlag Hamborg 1938

## Literatur

* *Hermann Boßdorf: 1877-1921.* rutgeven vun Friedrich W. Michelsen, Arbeitsgemeinschaft Niederdeutsche Tage in Hamburg, Hamborg 1977
* Carl Budich: *Boßdorf als Lyriker und Balladendichter.* Dissertatschoon, Hamborg 1927
* Heinrich Detjen: *Hermann Boßdorf als Dramatiker.* Pröpper, Hamborg 1936
* Albrecht Janssen: *Hermann Boßdorf. Der Mensch, das Werk, der Dichter.* Hermes, Hamborg 1927
* Willy Krogmann: *Die Jugendgeliebte. Ein unbeachtetes Motiv im Schaffen Hermann Boßdorfs.* Hermes, Hamborg 1948
* Johann Tietjen: *Der dichterische Gebrauch der neuniederdeutschen Sprache im Drama anhand der plattdeutschen Dramen von Stavenhagen und Boßdorf.* Dissertatschoon, Hamborg 1949

## Weblenken
Stroom (Bremen)

**Stroom** is en Oortsdeel vun Bremen. Stroom höört to’n Stadtbezirk Süüd un liggt in’n Noorden vun de Ochtum in dat ole Neddervieland. In’n Süden grenzt Stroom an den Bremer Stadtdeel Huchten un an de Stadt Demost in Neddersassen, na Noorden to grenzt he an den Bremer Oortsdeel Seehusen un na Oosten to grenzt he an den Bremer Stadtdeel Woltmershusen. Stroom liggt as en Snoor an de Stromer Landstraten langs de Ochtum. Alltohopen is dat en ländlichen Landstreek vun Bremen, wo dat noch Eberen to sehn gifft. In de leste Tiet hett Stroom allerhand mit den unbannigen Verkehr to doon, de dör den Oort dörfohren deit. 

## Weblinks
* Stroom up www.bremen.de (hoochdüütsch)
William Henry Harrison

**William Henry Harrison** (* 9. Februar 1773 in Berkeley Plantation, Virginia; † 4. April 1841 in Washington D.C.) weer en US-amerikaansch General un de 9. Präsident vun de USA 1841. 

He stamm ut en ansehn Planterfamilie in Virginia, ähnlich as de eerst söss Präsidenten vun de USA. Mit achttein Johren gung he nah de US-Armee, wo he vör allen tegen de Indianer in de Noordwesten kämpfen de. 1804 sloot he as Gouverneur vun dat Indiana-Territorium mit de Sauk un Fox en Verdrag över de eerst later henn wirksam Aftreden vun Land. Dit weer denn later de Grund för de Black-Hawk-Krieg. 1809 is he Gouverneur vun de nee Staat Indiana wurrn.

Natschonale Popularität broch hüm de Slacht bi *Tippecanoe* an 7. November 1811, wo he en Föderatschon upsternaatsch Indianer (vör allen Shawnee) ünner de Föhrung vun Tecumseh un de sien Broer, de *Propheten*, slahn kunn. Dat Rebeet tüschen de Ohio River un de Groode Seen weer dormit endgültig för de Besiedlung dör de Witten free. Harrison gell nu as *The General who saved the Northwest*. In de Krieg vun 1812 hett he sück tegen de Briten up de westlich Kriegsschauplatz uttekend un hett se nah anfänglich Rückschlääg in de Slacht an’ Thames River an’ 5. Oktober 1813 besiegt. Dorbit keem ok sien old Widersacher Tecumseh to Dood.

Vun 1824 bit 1828 hörr Harrison de US-Senat an, vun 1828 bit 1829 weer he Botschafter in Groot-Kolumbien, wo he aber mehr dör extreme Taktlosigkeiten up sück upmarksom makt hett. In de Höörwiet vun Regierungslidmaaten sall he seggt hemm, dat de doode Washington hüm leever weer, as de lebende Bolívar.

1836 is he as Exponent vun de nee Whig-Partei to de Präsidentschapswahlkamp antreden. De Whigs vertreden hööftsächlich de Interessen vun Ünnernehmers un lütt Buern (vör allen ut de Noordoosten). Se weern so en Oort Protestbewegung tegen de Demokraten, de angeblich korrupt weern. Bi de Wahl vun 1840 kunn he de Amtsinhaber Martin van Buren slahn, to sien Gunsten hett sück dorbi een ernsthafe Wertschapskrise utwirkt. Sien Viezpräsident weer John Tyler - de Slogan weer: *Tippecanoe and Tyler too*.

1841 hull he bi sien Vereidigung en tweestündig Inaugurationsred. An dissen kolden Dag in März drog he kein Mantel. Prompt kreeg he en Lungenentzündung un full all an den nächsten Dag in’t Koma. Nah 30 Daag is he denn storben. Sein Präsidentschap weer de körtste in de US-Historie un he weer ok de eerste Präsident, der in sien Amtstied storben is un dör den Viezpräsidenten ersett wurrn is. He weer en strikten Abstinenzler, harr aber wohrschienlich en Magengeswüür, wiels he immer en strikten Diät inhollen muss. Sein Kindskind Benjamin Harrison wurr 1833 in sien Huus boren un wurr laterhenn de de 23. Präsident vun de USA (4. März 1889 - 3. März 1893).

## Weblenken

* Biographie in NNDB (engelsch)
Pataca (Macao)

De **Pataca** is dat Betahlmiddel vun Macao. Opsicht över den Geldverkehr in Macao hett de Müntopsicht vun Macao.

Den Pataca is Geld in Macao hebbt se 1894 inföhrt. Toeerst blot as Rekeneenheit. Eerst 1906 hett de Natschonale Överseebank denn ok Schiens druckt. 1980 hett de Regeren vun Macao fastleggt, dat dat Instituto Emissor de Macau (IEM) dat alleenige Recht kriegen schull, Geld ruttogeven. Dat IEM hett denn wedder de Natschonale Överseebank beopdragt, dat Geld ruttogeven. Mit den 16. Oktober 1995 kreeg denn tosätzlich de Bank vun China vun dat IEM dat Recht Geld ruttogeven. Mit dat Övergeven vun Macao an China 1999 hett denn de Müntopsicht vun Macao vun dat IEM dat Recht övernahmen, Geld uttogeven.

Schiens gifft dat in de Grötten 10, 20, 50, 100, 500 un 1000 Pataca, Münten in 1, 2, 5 un 10 Pataca un 10, 20 un 50 Avos.


File:10 Avos 1968 Macao.jpg|10 Avos, 1968
File:50 Avos 1978 Macao.jpg|50 Avos, 1978
File:Macau-1Pataca-1952.jpg|1 Pataca, 1952
File:Macau-5Patacas-1971.jpg|5 Pataca, 1971


File:50 Avos 1982 Macao.jpg|50 Avos, 1982
File:10 Avos 1988 Macao.jpg|10 Avos, 1988
File:20 Avos 1982 Macao.jpg|20 Avos, 1982


File:10 Avos 2007 Macao.jpg|10 Avos, 2007
File:50 Avos 1993 Macao.jpg|50 Avos, 1993
File:1 Pataca 2007 Macao.jpg|1 Pataca, 2007
File:5 Pataca 2007 Macao.jpg|5 Pataca, 2007


## Weblenken

* Biller van de Münten (engelsch)
* Biller van de Geldschiens (engelsch)
Pataca

De **Pataca** is en Geldsoort, mit de in welk Länner betahlt warrt oder betahlt worrn is, in de fröher de Portugiesen weren. De Pataca is dat, wat in Spanien de Peso is. Ünnerdeelt warrt de Pataca in 100 Avos.

Mit Pataca betahlt hebbt se ünner annern in Portugeesch-Timor vun 1894 bet 1959 (Pataca vun Portugeesch-Timor). In Macao warrt siet 1894 de Pataca bruukt (Pataca vun Macao).
Överneeland

**Överneeland** is en vun de 19 Stadtdelen vun Bremen. He höört to'n Stadtbezirk Oost.

## Korte Historie
To'n eersten Mol dükert de Naam vun Överneeland up in en Urkunn ut dat Johr 1181. Dor steiht wat vun *Overnigelant und Rockwinkil* to lesen. Rockwinkel is en annern Deel vun Överneeland. Dormols is en Verdrag mit Hollänners slaten wurrn över den Verkoop vun Öödland. Düsse Hollänner siedeln denn dor. För jem gull en besunner Recht, dat weer dat „Hollerrecht“. Up düsse Grundlaag is denn dat Dörp Överneeland wussen. 

Vun de Karken warrt to'n eersten Mol in dat Johr 1270 vertellt. Man dat warrt seggt, se scholl woll üm 1200 boot wurrn weern. De driggt den Naam „St. Johann“, na Johannes den Döper. De eerste Karken weer en romaansche Dörpskark, man de is denn in de Midden vun dat 19. Johrhunnert afreten wurrn. Dor is denn 1860 de hüdige neegootsche Backsteenbo an ehr Steed treden. 

Üm dat Johr 1614 rüm is de eerste Windmöhl in Överneeland boot wurrn. Dat weer dortiets en Bockwindmöhl. Later is dor denn en Hollännermöhl ut maakt wurrnn. 1840 weer düsse Möhl denn afbrennt, man 1848 stünn se wedder dor, as vördem. Hüdigendags is se en Wahrteken vun Överneeland. Vun 1970 af an deit se ehr Arbeit as Butenstell vun dat Focke-Museum in Bremen. De Utstellung „Vun'n Koorn to'n Broot“ is dor in tohuse.

In dat Johr 1874 is de Bahnhoff Överneeland an de Bahnstreck Hamborg-Bremen inwieht wurrn. Vun dor af an kemen jummers mehr Bremer Börgers to'n Utflog na Överneeland. De olen Bremer familien vun de Senaters un Kooplüde füngen al an't Enn vun dat 18. Johrhunnert an, si jem ehr Summerhüser in Överneeland to boen. Dor gifft dat hüdigendags unbannige Parkanlagen üm. 

## Hüdigendags
Överneeland is bekannt för sien börgerlich Milieu. Veel Prominenten wahnt dor un dat Inkamen vun de Inwahners vun düssen Stadtdeel liggt in'n Dörsnitt en deegt Stuck höger, as in all annere Stadtdelen vun Bremen. 

Vun 1999 af an liggt de Middelwellen-Senner Bremen-Överneeland vun Radio Bremen in Överneeland. 

## Literatur

* Hartwig Amman (Rutgever), *Neue Blätter zur Geschichte des Kirchspiels Oberneuland*, 1. Upl., Bremen 2000 ISBN 3-00-007108-3
* Kurt Entholt, *Oberneuland*, Bremen, 1980 (3. Uplaag)
* Kurt Lammek (Överarb.): *Ortsteil Oberneuland*, in: Hans-Christoph Hoffmann (Rutg.), Baudenkmale in der Freien Hansestadt Bremen (= Denkmaltopographie Bundesrepublik Deutschland, Bd. 3,6), Hu’e 1984 ISBN 3-88132-183-7

## Weblinks
* Överneeland up www.bremen.de (hoochdüütsch)
* Oberneuland-Magazin (Online-Magazin vun dat Oortsamt Överneeland, hoochdüütsch)
* Kirchengemeinde Oberneuland (Ev. Karkengemeende Överneeland) (hoochdüütsch)
* Turnverein Oberneuland  (Homepage vun den TV Överneeland) (hoochdüütsch)
* Reit & Fahrverein Oberneuland  (Homepage vun den RFVO in Bremen-Överneeland) (hoochdüütsch)
De Reis’ nah Belligen

**De Reis’ nah Belligen** is en Book vun Fritz Reuter, dat he 1855 schreven hett.

In de Geschicht wüllt en poor Mekelbörger Buurnslüüd en Reis na Belgien maken (se kaamt aver in de ganze Reis nich dor an), se wüllt geern de Geheemnissen vun den industriellen Wohlstand kennenlehren.

Op Sweedsch is dat Book 1872 as *Resan till Belgien* rutkamen. 1913 hett Werner Söderström *De Reis’ nah Belligen* ok as *Kahden talonpojan ulkomaan-matka* op Finnsch översett. Op Nedderlandsch gifft dat de Översetten *De reis naar België* vun Anna Scholten 1934.

## Weblenken
Sandmann

**Sandmann** betekent

* Sandmann, Person, in dat däänsch-sleswigsche Recht, de Recht spreken dröff,
* Sandmann, Figur ut’n Volksmythos, de de lütten Kinners Sand in de Ogen streit, dat se inslapen doot,
* *[[Der Sandmann (Hoffmann)|Der Sandmann]]*, Roman vun E.T.A. Hoffmann.

**Sandmann** is de Familiennaam von

* Amélie Sandmann (* 1967), düütsche Sängerin un Schauspelerin,
* Christoph Sandmann (* 1967), düütschen Fohrsportler,
* Elisabeth Sandmann (* 1960), düütsche Verlegerin,
* Emil Sandmann (1842–1933), öösterriekschen Feldmarschallleutnant,
* Ernst Sandmann (* 1909), düütschen Politiker,
* Frank Sandmann (* 1966), düütschen Schauspeler, Moderator un Schriever,
* Franz Josef Sandmann (1805–1856), Maler ut dat Elsass,
* Friedrich-Karl Sandmann (* 1948), düütschen Verleger,
* Georg Sandmann (1876–1952), düütschen Industriellen,
* Georg Christoph Sandmann (* 1965), düütschen Dirigent,
* Gertrude Sandmann (1893–1981), düütsche Künstlerin,
* Helmut Sandmann (* 1944), düütschen Footballspeler,
* Herbert Sandmann (1928–2007), düütschen Footballspeler,
* Hermann Sandmann (1910–na 1970), düütschen Journalist,
* Jan Sandmann (* 1978), düütschen Footballspeler,
* Katrin Sandmann (* 1966), düütsche Feernsehjournalistin,
* Manfred Sandmann (1906–1980), düütsch-US-amerikaanschen Romanist un Spraakwetenschopper,
* Markus Sandmann (1764–1832), öösterriekschen Schriever un Bibliothekar,
* Thomas Sandmann (* 1964), düütschen Tooninschenör,
.

Kiek ok bi: Sandman, Sandtmann, Sandeman, Santmann.
Sandmann (Recht)

En **Sandmann** (vun däänsch *sand* wohr) weer een vun acht Lüüd in jede Harde in Däänmark un Sleswig, de Recht spreken deen. Inföhrt harr dat Waldemar II. mit sien Jüütsch Recht. De Vaagt vun’n König dee för jede Harde acht Lüüd, de egen Land hebben müssen, as Richter insetten, de över Doodslag, Heerwark un Noottucht richten deen, oder wenn een en annern verstümmelt oder verwunnt harr, em ahn Recht fasthollen dee oder dat Striet geev üm de Grenzen vun de Feller. As Bisitters bi Gericht geev dat disse Lüüd in Sleswig noch bet to’n 19. Johrhunnert.
Günter Wahrendorf

**Friedrich Andreas Günter Wahrendorf** (* 4. September 1927 in Arxlä; † 14. Mai 1990 in Halslä) weer en plattdüütschen Schriever.

Wahrendorf is 1927 as Söhn vun den Slachtermeester Friedrich Wahrendorf un siene Fro Helene in Arxlä boren. Na de School hett he bi de Halsläer Iesenbahn-Gesellschop lehrt. 1944 müss he na’n Rieksarbeidsdeenst un weer to’n Sluss in’n Krieg noch Suldot. So keem he in engelsche Kriegsgefangenschop. 1947 keem he wedder trüch un dee nu bi de Bahn op’n Bahnhoff Arxlä arbeiden. Vun 1959 af an weer he Bookholler bi de PGH-Bau in Arxlä un denn bi den VEB Hochbau Halslä bet 1988 ökonoomschen Leiter. Mit dat Johr 1989 hett he nich mehr Vulltiet arbeidt, he wull sik nu mehr op dat Schrieven kunzentreren. In dat Bördeplatt vun siene Heimat. Ok Theater hett he speelt un sik mit de Geschicht vun siene Heimat uteneensett. Vör allen in de Johren 1957 bet 1965 weer he mit sien Dörpstheater in Arxlä aktiv un hett 1964 de Johannes-R.-Becher-Medallje in Sülver kregen.

## Warken

* *Der Ehrengast.* 1962
* *Aantenflott un Räubensluck.* Hinstorff, Rostock 1987, ISBN 3-356-00061-6
* *Saskia un annere Frunslühe.* 1987
* *De Iehrengast.* 1989
* *Twee Vöggels mit Namen Wendehals.* 1990
* *Sunniger Harwest.* Ostfalia, 1991, ISBN 3-926560-22-3
* *Ok Hexen dragen Pettikos.* 1997

## Weblenken