open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Veer Schatten vun de Studeerstuuv

De **Veer Schatten vun de Studeerstuuv** () weern de veer Saken, de studeerte Lüüd in't traditschonelle China bruukt hebbt, üm to Malen un to Schrieven. Dat sünd

*Schrievpinsel (): disse Pinsel warrt ut Deertenhoren maakt. De Spitz is besünners smiedig.
*Stickblack (): Dree Saken warrt tomehrst bruukt, üm dat Black hertostellen: Sott vun Pinien, Öl un Lack. 
*Blacksteen (): Dat Black warrt in Sticken presst. Op den Blacksteen warrt disse Sticken denn mit Water reven, bet een de Klöör hett, de een hebben will. De Steen hett en feine Böversiet, sünst warrt dat Black nich fein noog reven un sünst maakt dat ok den Pinsel twei. 
*Papier (): Dat beröhmteste chineessch Papier is Xuanzhi. Dat warrt vun Hand maakt un kann dat Black goot opsugen. Un dat is för de Chineessche Kalligrafie und Malerei heel wichtig. 


Bild:Schreibpinsel.jpg|twee Schrievpinsel
Bild:SunXindeOAI.jpg|So warrt de Schrievpinsel holen
Bild:Reibstein.jpg|Blacksteen mit Stickblack un Water
Bild:SunXindeFolding.jpg|Kalligraf bit Folen vun't Papier
Göran Claeson

**Göran Claeson** (* 4. März 1945 in Älvsjö) is en ehmalger sweedsch Iesflinklöper.

Claeson is all 1968 bi de Olympisch Spelen över 1.500 Meter antreden, keem do aber man blots up Platz 20. Beter leep dat al een Johr later bi de Europameesterschapen in’ Mehrkamp, bi de he immerhenn en Bronzemedaille winnen kunn. Bi de denn folgend Weltmeesterschap in’ Mehrkamp wunn he de Sülvermedaille. 1972 bi de Olympisch Spelen keem he över 1.500 Meter up den darten Platz, en internatschonalen Titel kunn he aber anfangs nich winnen.

Dat änner sück aber, as nah de Saison 1971/1972 de nedderlännschen Stars Ard Schenk un Kees Verkerk Profis wurrn un de starke Norweger Dag Fornæss sien Loopbahn beend harr. 1973 kunn Claeson de Europameesterschap un de Weltmeesterschaftskamp in’ Mehrkamp winnen. 1974 kunn he sien Europameestertitel sogor verteidigen un bi de Weltmeesterschap wunn he nochmals Bronze. 1975 bi de Europameesterschap keem he as Titelverteidiger man blots up den 11. Platz, un hett sien Loopbahn denn in dat glieker Johr beend.

Neben sien international Erfolge kunn he ok noch 25 sweedsch Meesterschapen för sück entscheiden:
* Sweedsche Meesterschapen över 1,500&nbsp;m: 1969, 1970, 1971, 1973, 1974 un 1975.
* Sweedsche Meesterschapen över 5,000&nbsp;m: 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974 un 1975.
* Sweedsche Meesterschapen över 10,000&nbsp;m: 1970, 1971, 1972, 1973 un 1974.
* Sweedsche Meesterschapen in’ Mehrkamp: 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974 un 1975.

## Weblenken

* Göran Claeson up SkateResults.com
* Göran Claeson bi de *Deutschen Eisschnelllauf Gemeinschaft e.V.*
* Persöönlich Rekorde bi Jakub Majerski’s Speedskating Database
* Evert Stenlund’s Adelskalender pages
* Historical World Records vun de *International Skating Union*
* National Champions vun de *Svenska Skridskoförbundet*
James Hetfield

**James Alan Hetfield** (* 3. August 1963 in Downey, Kalifornien) is de Singer un Gitarrenspeler vun de amerikaansche Metal-Grupp Metallica.

## Wardgang

He hett de Band Metallica mit sien Kumpel Lars Ulrich 1981 in San Francisco grünnt. Jemehr kommerziell spoodriekste Album weer *Metallica* vun 1991. Dormit sünd he un sien Grupp weltberöhmt wurrn.

2001 hett he sik in en Afwenntherapie för Alkoholismus inwiesen laten. Na een Johr weer he aver dröög un is dat na egen Angaven jümmers noch.

He is verheiraat un hett dree Kinner.

## Weblinks

*
Hans-Jürgen Bargfrede

**Hans-Jürgen (Hansi) Bargfrede** (* 10. März 1959 in Zeven) is ehn ehmalger düütsch Footballspeler. He speel in’t Mideelfeld un hett för den FC St. Pauli 15 Bundsligaspele makt. 

## Karriere
Bargfrede speel Enn’ vun de 1970er-Johren bi de Amateure vun Werder Bremen. In de Saison 1978/79 hörr he ok to de Profi-Kader, keem aber nich to’n Insatz. He hett denn wiederhenn in de tweete Mannschap speelt. 1984 is he aber to den FC St. Pauli wesselt. För de Hamborger hett he insgesamt 111 Spelen makt, dorvan 15 Eerstligaspele van 1988 -1989. Een Door hett he in de Bundsliga schaaten.  

Dornah is he to SC Preußen Münster wesselt, för de he noch söss Tweetliagspele in de Saison 1989/90 absolveert hett. 

Nah dat Enn’ vun sien Karrierre weer Bargfrede noch Trainer bi Tus Heeslingen as ok vun de C-Jöögs-Uwahl vun de Neddersassschen Footballverband. Buterdem bedrifft he en Sportgeschäft in Zeven.

## Sonstiges
Hans-Jürgen Bargfrede is de Vader vun Philipp Bargfrede, de Profi-Footballspeler bi  Werder Bremen is. 

## Weblenken
* Bargfrede up Fussballdaten.de
Roger Gyselinck

**Roger Gyselinck** (* 17. September 1920 in Wetteren; † 5. Januar 2002) weer en belgisch Radrennfohrer.

He weer Profi van 1941 bit 1954. 1949 beleg he bi de Klassiker Lüttich-Bastogne-Lüttich den 3. Platz. Sien gröttste Erfolg is aber woll de Sieg bi de Düütschland-Rundfohrt 1950. Bi bedüüdend starkere Besetten 1951 keem he noch up den 6. Platz. 

Dann gifft noch en tweeten Radrennfohrer mit de sülvig Naam, de sien gröttsten Spood vör den tweeten Weltkrieg harr. 

## Weblenken
*Gyselinck up Radsportseiten.net
Jatiya Sangsad Bhaban

**Jatiya Sangsad Bhaban** (bengali: জাতীয় সংসদ ভবন, Jātīya Saṃsad Bhaban, *Huus vun de Natschonalversammlung*) is dat Bowark vun dat Natschonalparlament vun Bangladesch in de Hööftstadt Dhaka.

Dat Bowark wurr vun den US-amerikaansch Architekten Louis Isadore Kahn (1901–1974) utklamüstert un gellt as en vun de gröttst Parlamentshüüs in de Welt.

## Literatur
* Jonathan Lee: *50 große Abenteuer. Besondere Orte und die Menschen, die sie geschaffen haben*. München: Prestel Verlag, 2006. ISBN 3-79133530-8

## Weblenken
* banglapedia.search.com Huus vun de bangladesch’schen Natschonalversammlung bi Banglapedia (engelsch)
Jan Bos

**Jan Bos** (* 29. März 1975 in Hierden) is en nedderlannsch Iesflinklöper un Radrennfohrer. 

In dat Johr 1998 wurr he in Berlin Weltmeester in’ Sprint un wunn bi de Olympisch Winterspelen 1998 in Nagano de Sülvermedaille över 1000 Meter. Veer Johr later wunn he nochmols Sülver över de glieker Distanz.

Bi de Olympisch Winterspelen 2006 in Turin droog he bi de Eröffnungsfier de Fahn vun de Nedderlannen.

Jan Bos is de Bröer vun de Radfohrer Theo Bos. Mit hüm tosommen is he bi de Olympisch Sommerspelen 2004 in Athen in de Verfolgung antreden.

## Weblenken
* Statistik bi ''Skateresults''
* up de Websteed vun de  ''DESG''
* Fotos vun Jan Bos (DESGphoto)
Ulrich Pinner

**Ulrich Pinner** (* 7. Februar 1954 in Zittau) is en ehmalger düütsch Tennisspeler.  

He hörr in de 70er Johren un to’n Anfang vun de 80er Jahren to de best düütsch Tennisspeler. To sien gröttsten Erfolg tellt de Sieg bi de Swiss Open 1979 (tegen Peter McNamara). In disse för dat düütsch Tennis ehder mau Tiet keem he up Platz 23 in de Eenzel-Ranglist vun de ATP. In de Johren 1979 un 1985 weer he düütsch Meister in’t Tennis. He speel, as ok sein Bröer, johrenlang för Blau-Weiß Neuss in de Tennis-Bundsliga un wurr ok mehrfak düütsch Mannschapsmeester. 

Ulrich Pinner speel in’t Eenzel mit Rolf Gehring un tosommen mit Werner Zirngibl för Düütschland in’tDavis Cup in’t Düppel.

## Weblenken
*ATP-Profil vun Ulrich Pinner (engelsch)
*ITF-Profil vun Ulrich Pinner (engelsch)
*Davis-Cup Statistik vun Ulrich Pinner (engelsch)
(87) Sylvia

**(87) Sylvia** is en Asteroid ut de butere Hööftgördel (Spektralklass X), de an’n 16. Mai 1866 vun de engelsch Astronom Norman Robert Pogson  an de Steernwacht in Madras, Indien,  opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 6,94. 

De Asteroid is nah Rhea Silvia nömmt wurrn, de Moder vun Romulus un Remus in de röömsch Mythologie.

Mit en middleren Dörmeter vun 260 km is he dat achtgröttste Objekt vun den Hööftggördel. In rund 5 Stünn un 11 Minüt roteert he üm de eegen Ass. De Asteroid hett en dunkeln Böverflach mit en Albedo vun 0,043.

An’ 23. Februar 2001 hett man an dat Keck-Observatorium mit Hülp vun adaptiver Optik en Begleiter bi Sylvia opdeckt. Dör wieder Beobachtungen mit dat Very Large Telescope in dat Johr 2004 kunn noch en Maand funnen wurrn: Sylvia is somit de eerste bekannte Asteroid mit twee Maanden. De eerste, Romulus, hett en Dörmeter vun 18 km un umkreist Sylvia in en Afstand vun 1.356 km in 3,65&nbsp;Daag. De tweete, Remus, is blots 7 km groot un bewegt sück in en Afstand vun 710&nbsp;km in 33 Stünn um den Asteroiden. Beid Objekte umkreisen den Asteroiden up quasi kreisföörmig (Exzentrizität = 0,001 bzw. 0,016) un meest äquatorialen (Bahnneegen ≈ 1°) Bahnen. As passend Naams för de beid Trabanten wurrn de Naams Romulus un Remus vun de IAU fastleggt.

## Weblenken
* www.wissenschaft.de: 87 Sylvia gönnt sich eigenes kleines Planetensystem
*  The moonlets of asteroid 87 Sylvia (en.)
* Letter to Nature - Discovery of the triple asteroidal system 87 Sylvia (PDF, en.; 203 kB)
Philipp Bargfrede

**Philipp Bargfrede** (* 3. März 1989 in Zeven) is en düütsch Footballspeler.

## Werdegang

Bargfrede fung mit dat Footballspelen bi den Vereen TuS Heeslingen ut Neddersassen an. 2004 wessel he in de Juniorenafdeelen vun de Bundsligist Werder Bremen. In’t Fröhjohr 2008 keem he to sein eerst Insatzen in de tweete Mannschap in de Regionalliga Nord. In de Saison 2008/09 speel he för Werder Bremen II in de nee grünnd 3. Liga, mak aber all de Vörbereitung mit de eerste Mannschap mit.. Siet de Saison 2009/10 hörrt he aber to den offiziellen Bundsliga-Kade un hett an’ 8. August 2009 sien eerst Bundsligaspeel makt. Dree Daag later wurr he ok eerstmals in de U-21 Natschonalmannschap insett.

## Privates

Bargfrede is de Söhn vun den ehmalge Bundsliga-Profi Hans-Jürgen Bargfrede un lehrt Koopmann in’n Eenzelhannel..

## Weblenken

* Philipp Bargfrede Kicker-online
* Philipp Bargfrede up de offiziell Homepage vun Werder Bremen

## Enkeld Nahwiesen
Franziska Stürmer

**Franziska Stürmer** (* 1. Januar 1986 in Potsdam) is en düütsch Schauspelerin. 

Stürmer wurr dör hör Hööftrull as  *Monika Freising* in de Kinner- un Jöögdreeg *[[Schloss Einstein]]* bekannt. Dorneben wirk se in de Feernsehproduktschoon *Wenn der Präsident zweimal klingelt* mit, as ok in en Episood vun de Sat.1-Reeg *Inspektor Rolle*. 

## Filmografie

## Weblenken
*
Bergamott

**Bergamott** oder **Bergamotte** (*Citrus bergamia*, ok woll *Citrus aurantium* subsp. *bergamia*) is en lüttje, suure Zitrusfrucht. Se hett de Form vun Beren un wasst an en Boom, de bi 4 m hooch weern kann. 

De Frucht warrt in dat süüdliche Italien tagen un bringt Smack in den Earl Grey-Tee. Dor warrt Bergamottööl ut de Schellen vun unriepe Frücht for wunnen. De Naam kümmt vun de Stadt Bergamo in Italien vun her. 

Up de Grundlaag vun en Gen-Unnersöken ut dat Johr 2000 warrt annahmen, datt Bergamott en Krüzung is twuschen *Citrus limetta* (en Zitroon-Soort) un *Citrus aurantium* (en Suerappelsien). Dat is nich klaar, of dat dor um en natüürliche, spontane Krüzung bi geiht. An un for sik kummt *Citrus aurantium* in dat süüdliche Vietnam vör.

Dat Ätheersche Ööl wat ut Bergamott maakt warrt, is bannig wichtig för de Parfümindustrie. In en ganze Reeg vun Parfüms is düt Ööl in. Dat is ok de wichtigste Bestanddeel vun Eau de Cologne un Fougère-Parfüms. 

Bovenhen gifft dat noch en Bergamottkruut (*Monarda fistulosa*). Dor hannelt sik dat um en Plant ut de Familie vun de Pepermintplanten bi. Se kümmt in de USA vör un hett den Naam vun de Zitrusplanten her kregen, vunwegen den Röök, de ganz liek is.
Earl Grey (Tee)

**Earl Grey** (ok woll verkehrt as *Earl Gray* schreven) is de Naam för en Mix ut Swarten Tee, de sien sunnerlichen Smack vun Bergamottööl kriggt. Düt Ööl warrt maakt ut de Schellen vun unriepe Frücht vun de Zitrusfrucht Bergamott. De Earl-Grey-Tee hett sien Naam vun den engelschen Greven Charles Grey (1764–1845) kregen. He weer Staatsmann un Premierminister in Grootbritannien. De Geschicht warrt vertellt, he scholl düssen Tee as en Geschenk kregen hebben, as bi en Hannelsreis na Asien een vun siene Mitarbeiders en Jungen reddt hett, de anners verdrunken weer. De Vadder vun düssen Jungen schall so dankbaar ween hebben, datt he dat Rezept an Earl Grey geven hett. 

## Döntjes
Earl-Grey-Tee is de leevste Drunk vun Käpt’n Jean-Luc Picard ("*Tea, Earl Grey, hot!*") ut de Serie Star Trek: The Next Generation. Ok James Bond mag geern Earl Grey-Tee drinken. Dat hett an’t Enn vun dat 18. Johrhunnert en Cocktail mit den Naam London Fog geven. He bestünn ut Earl-Grey-Tee, kaakte Melk un Vanille-Zirup.
Bergamottööl

**Bergamottööl** is en Ätheersch Ööl, dat meist dor koolt Pressen ut de Schellen vun unriepe Frücht vun den Bergamott-Boom wunnen warrt. 
Dat Ööl warrt sunnerlich bruukt as Duftstoff in Parfüms un annere Kosmetika. Dat is en vun de wichtigsten Bestanddelen vun Eau de Cologne. Bovenhen warrt dat Ööl bruukt, um Smack in den Earl Grey-Tee to bringen. Bergamottööl is een vun en ganze Reeg vun Stoffen, de för dat Denatureren vun Alkohol bruukt weert. Bovenhen hett dat ok noch en Platz in de Aromatherapie. 

## Egenschoppen
De Farv vun dat Bergamottööl is geel-gröön. De wichtigsten Bestanddelen sünd Limoneen, Linalylacetat un Linalool. Denn is dor ok noch α- en β-Pineen, γ-Terpineen en Myrceen in.  

Vunwegen den hogen Andeel vun Limoneen un Linalool kann dat Bruken vun Bergamottööl ok de Oorsaak vun en Allergie weern. Vunwegen datt de Andeel vun Furocoumarinen (sunnerlich Bergapteen) bi 5 % liggen kann, is dat Ööl fototoxisch, d. h., bi Sunnschien grippt dat de Huut an. .
Engelsch Anspeel

Dat **Engelsch Anspeel** is en Anspeel in’t Schachspeel. De Naam hett se vun den engelschen Meester Howard Staunton kregen, de dit Anspeel in dat 19. Johrhunnert völ speelt hett un sück grooden Verdeenst um hör theoretisch Bekanntmakung erwurben hett. Engelsch is en bannig flexibel Anspeel, in de man faken in völ anner Anspeelsysteme övergahn kann; so is vun Daamgambit över de Indisch Verteedigung bit to Siziliaansch völ mögelk. Kien anner Anspeelsystem bütt so en Völfalt an Mögelkeiten. 

Dat Engelsch Anspeel tellt to de Slooten Spelen un is in de ECO-Codes ünner de Slötel A10 bit A39 klassifizeert.

Jede vun de Hööftvarianten fangt mit 1.c2-c4 an (Toogumstellungen gifft dat faken; t. B. 1. Sf3.... 2. c4)

To de Hööftvarianten vun dat Engelsch Anspeel tellen: 
* Engelsch Symmetrievariante 1. ... c7-c5
* Siziliaansch in’ Antoog 1. ... e7-e5
* Nah de neutral Entwicklungstoog 1. ...Sg8-f6 is da Mikenas-System oder Mikenas-Angreep nömmt *2.Sb1-c3 e7-e6 3.e2-e4* vun sülvstännig Bedüüden. Bi 3. ...d5 4. e5 d4 5. exf6 dxc3 6. bxc3 Dxf6 7. d4 sett Witt up den Ruumvördeel vun sien robust Buernzentrum.
Bi *3. ...c5 4. e5 Sg8* kann Witt middels 5. d4 cd4 6.Dxd4 Sc6 7.De4 sien Vörposten e5 verteedigen oder mit 6. d4 cxd4 7. Sxd4 Sxe5 8.Sdb5 Figurendruck utöven.

Dat Anspeel wurrd af un an ok **Bremer Anspeel** oder **Carls-Anspeel**, nah de Bremer Schachmeester Carl Carls (1880 - 1958) nömmt. Mit de witt Figuren hett Carls immer 1.c4 speelt. Dorto wurrd folgend Anekdote vertellt: As Carls bi en Schachturnier wedder mol Witt harr, hebbt sien Frünnen stillkens den Buer up c2 fastkleevt. Carls hett sück denn an Brett sett, den c-Buern anfaat un hett denn versöcht mit aller Kraft to trecken...
Teeplant

De **Teeplant** (*Camellia sinensis*) is en Plantenaart. Ut de ehre Delen warrt echten Tee vun maakt. 

## De Plant

De Teeplanten wasst as Strüker oder lüttje Böme mit jummerlos gröne Blöer. Se weert vun een bit fiev Meter hooch, hen un wenn kann dat ok mol bit negen Meter in’e Hööchd gahn. Wenn de jungen Twiegen utdrieven doot, sünd se toeerst root un witte Haare sitt doran. Man de fallt gau af un de Twiegen weert geel un gries. Ok an de Knuppen an’t Enn sitt Sülverhaare an. 

De Blöer staht in’n Wessel un hefft en korten Stengel. Se sund rund oder ok wat länger. An den Blattrand sitt Tähn. De Blöer sünd fiev bit 14 cm lang un twee bit 7,5 cm breet. Boven sünd se dunkelgröön, glatt un glimmert wat, unnen sünd se wat heller un dor könnt Haare an sitten. Vun de Middelrippen gaht seven bit negen Blattnerven up jede Siet af.

Bleihn doot de Teestrüker vun Oktober bit Februar. In de Blattasseln wasst denn een bit dree Blöten. Se sünd 2,5 bit 3,5 cm groot. An’n Blötenstengel sitt twee Hochblöer, man de fallt slank af. De Blöte besteiht ut fief Kelkblöer, sess bit acht witte Kroonblöer, en ganze Reeg vun Stoffblöer un dat Gynoeceum. Binnen an de Kelkblöer un an den Fruchtknutten sitt meist ok Haare an. De Knotten mit den een oder de twee Saatköörn dorin is wat platt. De Saat warrt in’n August bit Oktober riep.

## Wo de Teeplant wassen deit

De Teeplant wasst in de Subtropen in de Gemarken mit en Monsumklima. In’n Summer is dat dor natt un heet un in’n Winter blifft dat tämlich dröge un küll. 
Se hett sik utbreedt vun Japan un Korea ehrn Süden över de süüdliche Hälft vun China hen bit na Noordoost-Indien. Na Süden to is de Plant ok noch bit Laos, Myanmar, Thailand un Vietnam tohuse. Se wasst in dat Unnerholt vun duergröne Wolden. Vunwegen datt de Minsch de Plant al so lang in Kultur hett, kann een hüdigendags nich mehr seggen, wo se toeerst tohuse ween is. 

## Wo de Teeplant för bruukt warrt
Ut Delen vun de Teeplant (Blöer, Knuppen, Blomen, Stengels u.s.w.) warrt hett en Upguss-Drank vun maakt, dat is de Tee. Tee gifft dat al siet dusenden vun Johren, de Geschicht langt al torüch bit in de Antike. 

### Anbo un Export
An un for sik sünd de Teeplanten in twee Aarten anboot wurrn. dat een weer de *Camellia sinensis* var. *sinensis*. Dat is en Struuk mit lüttje Blöer, de wat Kull verdrägen kann. Se is sunnerlich in China un Darjeeling anplant wurrn. De Aart *Camellia sinensis* var. *assamica* is eerst 1830 in Assam funnen wurrn. Se is en lüttjen Boom, de slank wassen deit un wat gröttere Blöer hett. Düsse Plant is in Indien un Sri Lanka de Teesoort ween, de dor begäng weer. Hüdigendags weert düsse beiden reinen Sorten up de ganze Welt jummers mehr vun Hybriden an’e Sieten schaven. 

### Import
De wichtigsten Importlänner för Tee sünd Grootbritannien, Russland, pakistan, de USA un de Länner in Arabien. 

## Kiek ok bi
* 

## Belegen
Baum

**Baum** betekent

* Baum, Oort von Planten,
* Baum, en Familiennaam (för Lüüd mit düssen Naam kiek dor),
* Baum, Oort in de Stadt Mönchengladbach, Noordrhien-Westfalen,
* Baum, Oort in de Gemeen Berg, Bezirk Vöcklabruck, Oberösterreich, Öösterriek,
* Baum, Oort in’n Leon County, Florida, USA,
* Baum, Oort in’n Greene County, Illinois, USA,
* Baum, Oort in’n Carter County, Oklahoma, USA,
* Baum Village, Oort in’n Ross County, Ohio, USA.

Kiek ok bi: Baume.
Victor Baltard

**Victor-Louis Baltard** (* 10. Juni 1805 in Paris; † 13. Januar 1874 ok dor) weer en bedüüdend franzöössch Architekt.

## Leven
Victor Baltard wurr as Söhn vun de Architekt Louis Pierre Baltard (1764-1846) boren. He studeer bit 1833 an de *École des Beaux-Arts* in Paris. In de Johren 1834-1838 studeer he an de *Franzöössch Akademie* in Rom bi Dominique Ingres. Dor hett he dat Gebäude vun en Militärakademie entwurfen, för de he en Pries vun de Stadt Rom kreeg.

1849 wurr he to’n Stadtarchitekten vun Paris ernannt. In disse Funktion weer he för de Restaurierung vun tallriek Karkenbowarken verantwortlich. 1855–57 entstunnen de „Hallen von Paris“, 10 Pavillons ut Metall und Glas, de as Markthallen bruukt wurrn. Een vun disse Hallen kann man hüüd in Nogent-sur-Marne ankieken, wohenn se in de 1970er Johren versett wurr, wiels de annnern afreeten wurrn sünd.

Victor Baltard wurr to’n Offizier vun de Ehrenlegion nöömt.

## Warken (Utwahl)
* Restaurierung vun de Pfarrkark Saint-Eustache (Paris) (1844)
* *Pavillons des Halles* (1852-1872)
* Umbau vun de Oostfassade vun de Kark  *St-Leu-St-Gilles* an de Rue Saint-Denis (1860)
* St-Augustin (1860-1871)
* Restaurierung un Umbau vun de Kark *St. Étienne du Mont* in Paris (1861-1868)
* Restaurierung vun de Kark St. Germain-des-Prés
* Graffmal vun de Komponisten Louis Lefébure-Wely up den Karkhoff Père Lachaise (Foto)

## Literatur
* Julia Droste-Hennings, Thorsten Droste: *Paris. Eine Stadt und ihr Mythos*. DuMont-Reiseverlag, Köln 2003 ISBN 3-7701-6090-8 (S. 71)

## Weblenken
* Victor Baltard, l'architecte (franzöössch)
* Baltard bi Structurae
* die ehmalige Pariser Markthall
* Baltard in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
Wittum

Dat **Wedem** (latiensch: *vidualitium*), **Widum** oder **Witthum** beteken in't Middelöller en vun Sieden vun den Ehemann to Gunsten vun de Ünnerholt vun sien Fru drapen Vörsörg för den Fall, dat se eenmal Wittfru weern sull, Dat Wedem weer faken gesettlich fastschreven.

## Enkeld Nahwiesen
Soul Kitchen

**Soul Kitchen** is en düütsche Filmkummedie ut dat Johr 2009 vun den törkisch-düütsche Speelbaas Fatih Akın op de Grundlaag vun en tosamen mit Adam Bousdoukos schreven Dreihbook. De Produkschoon nöömt sik en modernen „Heimatfilm“ und speelt in Hamborg. Blangen Adam Bousdoukus un Birol Ünel speelt Moritz Bleibtreu en Hööftrull in den Film.
 
## Inholt
As de Hamborger Jung Zinos (sien Öllern sünd vun Grekenland) sien Leevste Nadine na Shanghai afhaut för’t Karriere maken, weet he nich, schall he sin Pröddel-Restaurant *Soul Kitchen* afstöten un nu ok na Shanghai gahn? Dat Finanzamt köddert liekers un sien faatkregen Broder hett tomaal ok toveel Freegang. Denn maakt ok noch sien Bandschiev Problemen un en Immobilienmacker, en ollen Fründ, harr liekers Intresse an sien Lokal. Aver mit de ne’e överspöönsch Kaakuthelp löpt dat ja mit mol gar nich mol mehr so böös inne *Soul Kitchen* un Zinos is hen un herreten, wat he nu doon schall. Amangs is de Feernbeziehung ok as Dood-in-dür-tied.

## Achtergrund

Monica Bleibtreu har eer letzte korte Optritt in Soul Kitchen bevör se dootbleev. Eer söön is Moritz Bleibtreu, de speelt en vun de Hauptrull.

Dat Book *Soul Kitchen* vertellt nich de Story vun de Film, man is dat Book „vör den Film“. De Snaterstreemel vertellt neemlich Zinos heel Leeven för de Filmdoon.

## Utteken
De Film is mit negen Priesen ehrt worrn:
* Venedig Film Festival: „Grote Pries vun de Jury“
* „Young Cinema Award“
* „Art Cinema Award“ (C.I.C.A.E.) 
* „Norddüütsch Filmpries“ för dat Dreihbook

## Weblenken

* Websteed von’n Film (hoochdüütsch)
Planetesimal

En **Planetesimal** is en Vörlöper un Bosteen vun en Planet.

De Beteken *Planetesimal* is 1904 vun den US-amerikaanschen Geoloog Thomas Chrowder Chamberlin in de engelsche Spraak inföhrt worrn. He sett dat Woort tosamen ut de Delen *planet* un *infinitesimal* (d. h. in’t unendlich Lütte gahn).

Planetisimalen billt sik dör Akkretschoon. Dat is en Vörgang, bi denn sik bannig lütte Stoffpartikel ut de Akkretschoonsschiev tosamenbackt, ut dat later en Planetensystem entsteiht – as to’n Bispeel in’n Sünnnevel, wat de Vörlöper vun’t Sünnsystem is. Wenn solke Deelken nu mit siete Snelligkeit tosamen drapt, „verkleevt“ se mitenanner dör cheemsche Binnen oder Adhäsion (Böverflachenhaften). Körpers, de op disse Oort un Wies op en Dörmeter vun bit to een Kilometer anwassen sünd, warrt as Planetesimalen betekent.

För dat wietere Wassdom vun disse Körpers is denn vör allen de Gravitatschoon verantwoortlich. Se sammelt denn blots noch lütte Mengden an Stoff in, vereenigt sik aver mit annere Planetesimalen to gröttere Körpers. De blots loos bunnen Planetesimalhopens warrt af en sünnere Masse dör de egen Gravitatschoon to en eenheitlich Objekt tosamenpresst. Wenn de Masse groot noog is, hitt sik dat dorbi binnen in op un smölt. Planetesimalen bargt tomeist ferretische Siliziumoxiddichromokarbonaten und sünd dormit vun grode Bedüden bi’t Entstahn vun Planeten as de Eer.

Reeknersimulatschonen hebbt wiest, dat dat tosamenbacken in en teemlich korten Tietruum aflopen deit. De Planetesimalen vun’t fröhe Sünnsystem künnen sik al in 100.000 Johren to planetare Körpers entwickeln, de de Grött vun den Maand oder vun’n Mars harrn.

Chamberlin hett 1900 tosamen mit den US-amerikaanschen Astronom Forest Ray Moulton en Theorie utklamüstert, wona sik dat Planetensystem ut Material billt hett, dat ör Tidenkräft ut de Sünn reten worrn is, as sik en annern Steern bannig dicht vörbi bewegt hett. Disse Theorie warrt mitünner ok as *Planetesimalhypothees* betekent un gellt vundaag as överholt.

## Kiek ok
* Protoplanetare Schiev
* Protoplanet
Arno

**Arno** betekent

* Arno, Stroom in Italien, de in de Tyrrhenische See münnt,
* De hoochdüütsche Form vun den Vörnaam Onno,
* Arno (* 1949), Singer ut Belgien,
* Arno-Atoll, Deel vun de Marschall-Eilannen,
* Arno, Ünnernehmen vun de Groupe SEB,
* Arno († 821), de eerste Arzbischop vun Soltborg,
* Arno, Oort in Neeseeland,
* Arno, Oort in Missouri, USA,
* Arno, Oort in Tennessee, USA,
* Arno, Oort in Texas, USA,
* Arno, Oort in Virginia, USA.

**Arno** is de Familiennaam von

* Alice Arno (* 1946), franzöösche Erotikdorstellerin,
* Audrey Arno (1942–2012), düütsche Sängerin,
* Bruno Arno (1902–1990), düütschen Schauspeler, Kabarettist, Choreograaf un Danzer,
* Ed Arno (1916–2008), rumäänsch-US-amerikaanschen Cartoonist,
* Joseph Schneider von Arno (1810–1857), öösterriekschen Offzeer,
,
* Oliver Arno (* 1980), öösterriekschen Musicaldorsteller,
* Peter Arno (1904–1968), US-amerikaanschen Cartoonist,
* Siegfried Arno (1895–1975), düütsch Schauspeler, Singer un Danzer.
Raffaella De Laurentiis

**Raffaella De Laurentiis** (* 28. Juni 1954 in Rom, Italien) is en italieensche Filmproduzentin. Se is de Dochter vun den Filmproduzenten Dino De Laurentiis un de Schauspelersche Silvana Mangano un weer an en ganze Reeg vun Produkschonen vun bekannte Kino- un Feernsehfilmen bedeeligt.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
Waleri Iwanowitsch Tokarew

**Waleri Iwanowitsch Tokarew** (russisch Валерий Иванович Токарев, wetenschaplich Transliteration Valerij Ivanovič Tokarev; * 29. Oktober 1952 in Kapustin Jar, Oblast Astrachan, Russland) is en russ’schen Kosmonaut, de bit jetzt twee Ruumflüüg makt hett. 

He is Oberst vun de russ’schen Luftstrietkräft un Testkosmonaut an’t Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum. He is verheiraadt un hett twee Kinder.

Tokarew is mit de Space-Shuttle-Mission STS-96 van 27. Mai bit to’n 6. Juni 1999 flagen. Bi de Mission, de tein Daag düern dee, transporteer he un de anner Crewliddmaaten veer Tünn Versorgungsgüter up de Internatschonale Ruumstation (ISS), dormit de eerste Duerbeseten sück dor ok uphollen kunn ISS-Expeditschoon 1.

Mit de Mission Sojus TMA-7 hett he an’ 1. Oktober 2005 sülvst sien Deenst up de ISS antreden ISS-Expeditschoon 12 an. Meest 188 Daag düer sien Insatz.

## Weblenken

* space.kursknet.ru:  Wladimir Tokarew (engelsch)
* spacefacts.de: Körtbiografie
* NASA: Körtbiografie (engelsch)
Santa Cruz (Distrikt)

**Santa Cruz** is en Verwaltensrebeet (Concelho) vun’t Eiland Santiago in de Republiek Kap Verde. De Concelho ümfaat blots de een Karkengemeen *Santiago Maior*.

## Geografie
Santa Cruz liggt an de middleren Oostküst vun’t Eiland un is mit 150 km² een vun de grötteren Concelhos. In dat Rebeet leevt ruchweg 33.000 Minschen. De Hööftstadt vun Santa Cruz is Pedra Badejo, de ok an de Küst liggt, ruchweg 40&nbsp;km in’n Noordnoordwesten vun de Republiekhööftstadt Praia. De Gemeen Santa Cruz is över en grote Straat mit Tarrafal un Praia verbunnen, en wietere Straat föhrt na Picos un Assomada.

Sünners de Westen vun den concelho warrt vun Bargland bestimmt. In de Daal-Rebeden warrt de Lännereen veel för de Bueree bruukt, wiel de Bargen sülvst Grasland un Buschwark opwiesen deit. Fruchtbar Land finnt sik sünners in de Schuttfächers, de dör lütte Bargströöm ansammelt worrn sünd. Dor is de Bodden ok fuchtig.

## Historie
De Gemeen Santa Cruz is 1971 tostannen kamen, as twee Karkengemenen vun den fröheren Concelho Praia afslpitt worrn sünd, de tosamen den ne’en Concelho billn. In’t Johr 2005 is de Gemeen noch mol ünnerdeelt worrn, un een vun de Karkengemenen weer denn de ne’e concelho São Lourenço dos Órgãos.

## Weertschop
Vun den Minschen in de Gemeen arbeit ruchweg en Drüddel in Ackerbo, Veehtucht oder Forstweertschop. En wieter’t Arbeitsrebeet vun ünnerordent Bedüden sünd zivile Saken un de apentliche Verwalten. Dorto gifft dat en Plaan vun en Düütsche Keed, blangen den ollen Haven vun Pedra Badejo en ne’en to boen.

De Weertschop boet aver aör allem op de Landweertschop op. In de Gemeen warrt Göder tüügt, de op de grötteren Markten vun Praia, Assomada un dat Navereiland Fogo verköfft warrt. Lüttere Marktsteden gifft dat in São Lourenço dos Órgãos un Pedra Badejo, woneem de Göder vör allem dörtuuscht warrt. De Hännlers bringt jem vun dor wieter na de groten Markten. De Bueree produzeert vör allen Göder as Veehfudder (tyypscherwies in Form vun Mais) un Aaft as Bananen, Papayas un Kokosnütt. Vör 1981 hett dat Rebeet ok den gröttsten Andeel Mais för de Lüüd anboet, wat aver bannig torüchgahn is, siet in’n groten Rahmen dör internatschonale Help Levensmiddel leverst worrn sünd. De Anbo vun Levensmiddel hett sik dordör nich mehr lohnt. Man, jümmers noch sünd Mais un Grööntüüch de Hööftprodukten vun de Bueree, liekers dat 97 % dorvun vun de Lüüd sülvst opbruukt warrt. 

In de drögen Tieten warrt de Weertschop vör allen vun landweertschoppliche Kooperativen in Gang hollen, de Steenmetzarbeiden, Discher- un Timmerarbeiten un annere Boarbeiten ünnerstütt vun de Behörden in Opdrag gifft.
Ronald Golias

**José Ronald Golias** (* 4. Mai 1929 in São Carlos, Brasilien; † 27. September 2005 in São Paulo, Brasilien) weer en brasiliaanschen Schauspeler un Komiker. 

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
Proteus (Maand)

**Proteus** (ok as *Neptun VIII* betekent) is de tweet gröttste Maand vun den Planet Neptun. Opdeckt worrn is Proteus vun de Ruumsond *[[Voyager 2]]*, as de 1989 vörbiflagen is. Nöömt is de Maand na den Seegott Proteus ut de greekschen Mythologie.

## Ümloop
Proteus bewegt op en Ümloopbahn teemlich dicht an Neptun mit en middleren Afstand vun 117.647&nbsp;km. Liekers dat Proteus noch grötter is as Nereid künn de Maand wegen dissen lütten Afstand vun de Eer ut nich opdeckt warrn, vun wegen dat dat vun Neptun reflekteerte Sünnlicht den vergliekswies lütten Maand överstrahlen de.

För een Ümloop bruukt de Maand ruchweg 27 Stünnen. De Bahn is üm 0,04° gegen den Äquater vun’n Neptun neegt. As de meisten Maanden hett ok Proteus en bunnen Rotatschoon, so dat jümmer de glieke Siet vun den Maand na’n Neptun henwiest.

## Physikaalsche Egenschoppen
Proteus hett en unregelmatige Form mit en Grött vun 440×416×404&nbsp;km³. Sien Grött is jüst so even to wenig, as dat sien egene Swoorkraft em in en Kugelform dwingen deit. De Böverflach vun Proteus wiest bannig vele Kraters op, man annere Henwiesen op en geoloogsche Aktivität sünd nich to finnen.

De Böverflach is mit en Albedo vun 0,06 teemlich düster. Dat heet, dat blots 6 % vun dat instrahlte Sünnlicht wedder reflekteert warrt. 

## Weblenken
Leopold Hofmann (Komponist)

**Leopold Hofmann** (* 14. August 1738 in Wien; † 17. März 1793 ok dor) weer en öösterrieksch Komponist vun de Wiener Klassik.

Hofmann weer Schöler u. a. vun Georg Christoph Wagenseil. He weer tiedlevens in sien Geburtsstadt as Musiker un Lehrer tätig un gull to sien Tiet as bedüüdend Komponist un man hett hüm up en Stuuf mit Haydn, Gluck un anner bekannt Komponisten. Intüschen wurrd sien Bedüüden aber nich mehr so hooch ansehn. 

Sien bekanntst Wark is en vun sien Flötenkonzerte in D-Dur, dat man irrtümlich Joseph Haydn toschreven hett. Dorneben sünd u. a. acht wiedere Flötenkonzerte, Konzerte för Oboe un Violine as ok veer Cellokonzerte un fiev Symphonien vun hüm erhollen.

Hofmann weer bit to sien Dood Domkapellmeester an de Stephansdom. An’ 9. Mai 1791 wurr hüm Wolfgang Amadeus Mozart as Adjunkt an de Siet stellt. Nah de sien Dood wurr Johann Georg Albrechtsberger Nahfolger as Kapellmeester-Adjunkt an’t Stephansdom. Nah de Dood vun Leopold Hofmann 1793 wurr Albrechtsberger sülvst Domkapellmeester un bleev dat bit 1809.

## Weblenken
* Hoffmann in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek

## Literatur
* Kreiner, Viktor: *Leopold Hofmann als Sinfoniker (1738-1793)*. Doktorarbeit Universität Wien, 1958.
Diane Valkenburg

**Diane Valkenburg** (* 30. August 1984 in Bergschenhoek) is en nedderlannsch Iesflinklöperin. 

Diane Valkenburg start siet de Saison 2007/08 in’ Weltcup. Hör eerst Rennen weer över 1500 Meter in Salt Lake City, wo se up Platz 15 keem. In hör dart Rennen, en 3000-Meter-Rennen in Calgary, keem se up Platz 9 un dormit to’n eersten Mal ünner de best Tein. 2007 wunn se ok de nedderlannsch Meesterschap in de lütt Veerkampp un bi de Senioren wunn se över 1500 m de Bronzemedaille un över 3000 Meter wurr se Viezmeester achter Gretha Smit. 

Bi de Winter Universade 2007 in Turin wunn se mit hör Kollegen Moniek Kleinsmann un Janneke Ensing de Goldmedaille.

In dat Johr 2009 wurr hör de rechte Nier wegopereert, se kunn dornah aber wiederhenn Leistungssport bedrieven.  

## Weblenken
* Diane Valkenburg bi ''Skateresults''
* Statistiken vun Diane Valkenburg bi ''Speedskatingnews''
* Fotos vun Diane Valkenburg bi ''DESGphoto''
Konrad Wagner (Schauspeler)

**Konrad Wagner** (* 21. Oktober 1902 in Köln;  † 7. September 1974) weer en düütschen Schauspeler, Speelbaas un Synchroonsnacker. He weer de Broder vun de dree Johr öllere Schauspeler Paul Wilhelm Hubert Wagner. 

## Leven un Wark
Konrad Wagner, de as ok sien Bröer in Köln boren is, hett sien Utbilden bi Saladin Schmitt in Bochum kreegen. He speel van 1935 bit 1941 an dat Schauspeelhuus Hamborg un siet  1941 in Berlin, meest an’t Hebbel-, Schiller- (u. a. 1953 in Rudolf Noeltes Inszenierung vun Camus’ *L'état de siège* (dt.: *Der Belagerungszustand*) un Renaissance-Theater. He is ok in Filmen uptreden (*Der 20. Juli*, *Ein Mädchen aus Flandern*, *Der eiserne Gustav*). 
 
An’ produktivsten weer he as Feernsehspeelbaas (*Das heilige Experiment*, 1956; *Die respektvolle Dirne*, 1957; *Aus Gründen der Sicherheit*, 1961) un as Synchroonsnacker, wo he för de düütsche Faten vun över 100 Filmen mitmaakt hett (u. a. *Carmen Jones*, *Das verflixte 7. Jahr*, *Borsalino*). 
 
Sien Stimm mit en bannig charakteristisch Schattierung – meest mehr goodmödig as hard, eher swanken as entslaten un eher verletzlich as afbreut – bedeen u. a. Fredric March as fundamentalistisch Prediger in *Wer den Wind sät* un in *An einem Tag wie jeder andere* (1955), Keenan Wynn (*Dr. Seltsam*, *Point Blank*), Bernard Lee (as M in de James-Bond-Films *Goldfinger*, *Thunderball*, *Im Geheimdienst ihrer Majestät*, *Diamantenfieber*), Edward G. Robinson in *Soylent Green - Jahr 2022... die überleben wollen*, 1973; Walter Huston in *Der Schatz der Sierra Madre*, Ernest Borgnine in *Das dreckige Dutzend*, Ray Milland in *Love Story* un Sidney Blackmer in *Rosemaries Baby*.

## Filmrullen (Utwahl)

## Weblenken
*
*Vullstännige Filmografie bi filmportal.de
*Utführlich Verteken vun sien Synchroonrullen in de Düütsch Synchroonkartei
Gretha Smit

**Gretha Smit** (* 20. Januar 1976 in Rouveen) is en nedderlannsch Iesflinklöperin.  

Hör Dörbröök harr se bi de Elfsteedentocht 1997, as se Platz 2 achter Klasina Seinstra schafft hett.

Bi de Olympisch Spelen 2002 in Salt Lake City wunn se över 5000 Meter de Sülvermedaille (achter Claudia Pechstein, aber vör Clara Hughes). In de e denn folgend Johren 2003 un 2004 harr se den gröttsten Spood. 2003 belegg se bi de Weltmeesterschapen över 3000 Meter un 5000 Meter jewiels den 3. Platz. En Johr later reck dat över de glieker Strecken jewiels to de Sülvermedaille. 

Dorto weer se ok noch veermal nedderlannsch Meesterin. 

## Weblenken
* Gretha Smit
*Smit up Skateresults
*Sportstatistik
KPO

**KPO** betekent

* Knowledge Process Outsourcing, dat Utlagern vun Aflööp int Gewarfswesen.
* den IATA-Kood vun’n Flaaghaven Pohang in de Republiek Korea.
* de Kommunistische Partei-Oppositschoon, en ehmolige düütsche Partei.
* de Kommunistische Partei-Oppositschoon (Swiez), en ehmolige Swiezer Partei.
* den Kunstpark Oost (KPO), en ehmolige Veranstaltungssteed in München.
* Katonai Politikai Osztály, as Afkörten bit 1989 för den ungaarschen Geheemdeenst vun’t Militär.
(21) Lutetia

**(21) Lutetia** is en Asteroid (C-Klass nah David J. Tholen) ut de Hööftgördel, de an’n 15, November 1852 vun de düütsch-franzöösch Astronom Hermann Mayer Salomon Goldschmidt an de Steernwacht in Paris opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 7,294. 

De Naam vun de Asteroid betreckt suck up den keltischen Naam vun Paris. 

Lutetia wurrd as M-Typ-Asteroid klassifizeert, wat de vörherrschend (aber ümstreeden) Lehrmeenung tofolge up en metallisch Tosommensetten hendüüd. Dat kann villicht nah den 10. Juli 2010 klärt wurrn, nah en dicht bi Vörbifleegen vun de Ruumsonde Rosetta in en Afstand vun weniger as 2000 km.

Lutetia hett en relativ hell Böverflach mit en Albedo vn 0,221. In 8,165 Stünn roteert se üm hör eegen Ass.
Lieke (Naam)

**Lieke** is een nedderlannsch Vörnaam för Deerns. De Naam kümmt vun den franzöösch Vörnaam "Angelique".

## Bekannte Lüde, de düssen Naam dreegt

* Lieke Klaus (* 1989), nedderlannsch BMX-Sportlersche 
* Lieke van Lexmond (* 1982), nedderlannsch Schauspelersche
* Lieke te Winkel (* 1980), nedderlannsch Geigersche

## Kiek ok nah bi
* Lieken (Naam)
William Atherton

**William Atherton** (* 30. Juli 1947 in Orange, Connecticut) is en US-amerikaanschen Schauspeler.

## Loopbahn
Atherton hett 1973 sien eerste Filmrull speelt, un kreeg 1974 in *Sugarland Express* sind eerste grote Rull. 1984 speel he de Rull vun Walter Peck in de Kummedie *Ghost Busters*. To sien bekanntesten Rullen tellt de egoistische Reporter Dick Thornburg, den he in *Die Hard* un *Die Hard 2* dorstellt hett. Butendem hett he in vele wietere Filmprodukschonen mitspeelt un weer as Gast ok in en gröttere Tall vun Feernsehregen to sehn, as to’n Bispeel in *[[Monk (Feernsehreef)|Monk]]*, *[[The Equilizer]]* oder *[[Desperate Housewives]]*.

## Filmrullen (Utwahl)

## Weblenken
Curie (Eenheit)

Dat **Curie** is en olle Eenheit vun de Aktivität vun en radioaktiven Stoff. To’n Övergang is de Eenheit noch bit 1985 bruukt worrn, aver dann is de ne’e SI-Eenheit Becquerel an de Steed peddt. Vundaag warrt dat Curie blots noch in de Warkstoffproov bruukt.

Defineert weer 1 Curie anfangs as de Aktivität vun 1&nbsp;g Radium-226. Later is dat op ruchweg den glieken Weert vun 3,7·1010&nbsp;Becquerel (= 37&nbsp;GBq) fastleggt worrn.

Nöömt is de Eenheit na Marie un Pierre Curie, de in’t Johr 1903 tohopen mit Antoine Henri Becquerel den Nobelpries för Physik kregen hebbt för’t Opdecken vun de Radioaktivität.

## Weblenken
* Över SI-Eenheiten, Websteed vun de FU Berlin
United Tasmania Group

De **United Tasmania Group (UTG)** weer en Partei in Tasmanien. De UTG warrt faken as de allereerste Gröne Partei op de Welt ansehn.

In de fröhen Johren 1970 schullen dree Staudämm an’n Pedder-See in’n Süüdwesten von Tasmanien boot warrn. Gegen dissen Angreep op de Natur harr sik in’n April 1971 dat *Lake Pedder Action Committee* billt. Bi en Drepen von disse Grupp is denn an’n 23. März 1972 in Hobart de UTG grünnt worrn. De eerste Präsident weer Richard Jones. Dat güng vör allen dor üm, dat Kannedaten för de tasmaanschen Wahlen in’n April 1972 opstellt warrn schullen.

Bi disse Wahlen hett de UTG denn 3,9 % kregen un is dormit so bi 200 Stemmen an en Mandat vörbi. Bob Brown weer 1975 UTG-Kannedaat för den austraalschen Senaat. Bi de Wahlen 1976 hebbt se 2,2 % kregen.

Na de Wahlen 1976 hebbt denn annere gröne Gruppen so as de Wilderness Society un de Austraalschen Demokraten mehr Wicht wunnen. De UTG weer von’n 1.Dezember 1979 af an nich mehr aktiv. De Parteilüüd sünd later to’n groten Deel Maten von de 1992 grünnten Tasmaanschen Grönen worrn, de vondaag Deel von de Austraalschen Grönen sünd.

## Ideen

De UTG wull en Partei wesen, de ut regionale Gruppen tohoopsett is un nich zentraal lenkt warrt. Se wull sik insetten för de Ümwelt, wull de Geschicht un Kultur bewohren un wull, dat dat weertschopliche un soziale Leven in Tasmanien tohoop un gemeensam von de Minschen plaant warrt.

In’t Programm stünn ok, dat wetenschopliche Instituten grünnt warrn schullen, de de Ressourcen op Land un op See ünnersöken schullen, dat ökoloogsch bedreven Farmen grünnt warrn schullen, dat de traditionelle Fischeree bewohrt warrn schull un tosehn warrn schull, dat de Fischeree so bedreven warrt, dat de Fischfang duurhaft stabil blifft. Nationalparks schullen utboot warrn, Land in olen Naturtostand un histoorsche Hüüs schullen bewohrt warrn. De Industrie schull so utleggt wesen, dat se sik mit de Natur vergahn kann.
Guido Westerwelle

**Guido Westerwelle** (* 27. Dezember 1961 in Bad Honnef; † 18. März 2016 in Köln) weer en düütsch Politiker (FDP). He weer vun 1994 bit 2001 Generalsekretär un vun 2001 bit Mai 2011 Bundsvörsitter vun de FDP. In de Johren vun 2009 bit 2013 weer he Butenminister vun Düütschland un bit Mai 2011 togliek ok Viezkanzler. 2014 hett he sik ut de aktive Politik torüchtagen, as bekannt worrn is, dat he akut an Leukämie lieden de. 2016 is he an de Krankheit doodbleven.

## Utbildung
Guido Westerwelle hett de Realschool mit de Mittlere Reife afsloten. Nah de Schooltiet in Oberdollendorf, Königswinter un Bonn mit Abitur 1980 an dat Ernst-Moritz-Arndt-Gymnasium hett Westerwelle Juristeree an de Universität Bonn studeert, dat he 1987 mit dat eerste un 1991 mit dat tweete juristisch Staatsexamen beendt hett. 1994 hett he noch sien Doktertitel an de Feernuniversität in Hagen mit en Dissertatschoon to dat Thema *Das Parteienrecht und die politischen Jugendorganisationen* maakt. Siet 1991 weer he as Afkaat tolaten.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken

* Eegen Websteed
* Bundsdagsbiografie
* Gespräch mit Westerwelle in *[[Die Zeit|Zeit]]* över de Laag na de Bundsdagswahl 2005
Jürgen Ludwigs

**Jürgen O. H. Ludwigs** (* 21. November 1936 in Worphusen) is en plattdüütsch Schriever un Pädagoog. He leevt un arbeidt in Leendaal.  

## Biografie
Ludwigs is in Worphusen as Söhn vun en Dörpschoolmeester upwussen. Nahdem he dat Gymnasium to Enn’ besöcht hett hett he in Bremen an de damalig Pädagoogisch Hoochschool Bremen studeert. 1960 wurr he Schoolmeester in den Bremer Stadtdeel Borgfeld, wahn aber wiederhenn in Leendaal. He weer as Nahfolger vun Heinrich Schmidt-Barrien johrenlang Vörsitter vun de Plattdüütsch Kring in Bremen.

## Werke (Utwahl)
* *Witten Torf und swarten Klipp. Son lüttsche beten wat op dübelsmöörschet Platt.* Bargenmoor, Worphusen 1981 
* *Brooch un Padd von Hoch noh Platt. Lehrbook for eene plattdütsche Mundoort.* Barkenmoor-Verlag, Worphusen [1985]
* *De Wiespahl. Stundenentwürfe als Handreichungen zum Teil 1 der Plattdeutsch-Fibel Brugg und Padd.*  Simmering, Lilienthal 1989; ISBN 3-927723-04-5
* *Findorp. Een histoorschet Rullenidyll, akraat sett in fieftakten Jambus.* Simmering, Lilienthal [1989]
* [as Hrsg.:] *Wünschen un danken. Riemels op Platt (Volksdichtung). To'n Afschrieben, Afdrucken un Füdderdichten för Familien un Vereene. Opdreeben un tohopenstellt von Jürgen Ludwigs [...].* Osterholz-Scharmbeck Saade 1989
* *Harder ahn Hart. Een Drama in St. Jöörn as Veersspeel in 5 Törns.* Simmering, Lilienthal 1997; ISBN 3-927723-34-7
* *Brugg un Padd von Hooch nah Platt. Een Lehrbook for een'n Plattdüütschkurs in'e Grundschool von 't 3. Schooljohr af an.* 5., z.T. erw. Aufl., Simmering, Lilienthal 1999; ISBN 3-927723-03-7
* mit Willi Persuhn Bidrääg to: Wolfgang Wildgen: *Niederdeutsch in Schule und Gesellschaft.* [Universität Bremen], Universität, Bremen [2000?] (Studien zur Regionalsprache und Regionalkultur, Heft 1); ISBN 3-88722-465-5

## Utteknungen
* 2008 Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries för sien Insetten för de plattdüütsche Spraak, ünner annern as Schriever vun Schoolböker för Plattdüütsch un dat Mitopstellen vun Lehrplään för dat Vermiddeln vun Plattdüütsch in de School in Bremen

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken

* Ludwigs in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Jürgen Ludwigs
*  „Prolinen lewer sulben eten“ Vun Jürgen O. H. Ludwigs (Leseprobe)
* „Schmidt-Barrien-Preis 2008 für Jürgen Ludwigs“ (Plattnet.de)
Jennelt

Dat Dörp **Jennelt** hört to de oostfreesch Gemeend Krummhörn. Dat liggt tüschen Pewsum und Eilsum an de L 4. Jennelt hett 384 Inwahner (Stand: 31. Dezember 2008), de to över  90% evangeelsch-reformeert sünd. Dat Rebeet vun dat Dörp sünd ca. 357 ha. En Deep, dat vun Eilsum över Uttum nah Beewenburg führt, verbind Jennelt mit dat oostfreesch Waterstratennett. 

## Etymologie
De Beteknung Jennelt is wohrschienlich afleidt vun de Naam *Geinleth*. Disse Naam bedüüd  „anner Siet vun de Waterloop“

## Historie
Dat Dörp Jennelt weer en so nömmt „Herrlichkeit“ un hörr bit  1350 de gräflichen Familie to Innhausen und Knyphausen. Dornah keem dat in den Besitt vun de Hööftlingsfamilie Beninga vun Grimersum.

## Wat man sück ankieken kann

* Evangelisch-reformeert Kark  Kirche baut um 1300 mit Grafftlege vun de Adelsfamilie Inhausen und Knyphausen
* Kapelle der Evangelisch-Freikirchlichen Gemeinde Jennelt / Baptisten.
* Letzte erhollen Örgel vun de Örgelbauer  Johann Friedrich Constabel

## Persönlichkeiten
* Dodo Freiherr zu Innhausen und Knyphausen, bekannt Feldherr ut den Dartigjöhrigen  Krieg
* Dietrich Janßen-Jennelt, Lehrer un Maler

## Literatur
* Karl Leiner: *Panorama Landkreis Norden*, Norden 1972, 

## Weblenken
* To de Archäologie vun Jennelt
Bundsautobahn 12

De **Bundsautobahn 12** (Afk.:**BAB 12**, in Kortform ok **A&nbsp;12** nöömt) is en Autobahn in Brannenborg. Se verbinnt Berlin mit Frankfort an de Oder un föhrt wieter na Polen. De A&nbsp;12 hett en Samtläng vun 58&nbsp;km un is Deel vun de E&nbsp;30 .

De Autobahn fangt an’t Autobahndreeeck Spreeau an, woneem se bi Königs Wusterhausen ut den Berliner Ring aftwiegt. Se is in’t Johr 1937 bit na Frankfort (Oder) apenmaakt worrn. De Afsnitt bit na de poolschen Grenz is 1957 freegeven worrn, weer to de Tiet aver blots tweesporig. De Utbo op veer Sporen is op disse Streck eerst 1992 maakt worrn. 2006 sünd an en Meetsteed bi Fürstenwalde/Spree üm un bi 33.500 Fohrtüüch an’n Dag tellt worrn, dorünner 9.300 Lastwagens.

De A&nbsp;12 verlöpt op hele Läng in’t Land Brannenborg. Op poolsch Rebeet geiht se as A 2 wieter, de af 2012 över Posen un Łódź bit Warschau dörgahn schall. Dormit is de A&nbsp;12 Deel vun en bedüdene Verbinnen twüschen West- un Oosteuropa.

An de Utfohrt Fürstenwalde steiht de eerste reguläre Tanksteed vun en düütsche Autobahn. Se is togliek de letzte vun ehr Oort un steiht ut den Grund ünner Denkmolschuul.

## Borns


## Weblenken

* Vullstännige Beschrieven vun’n Verloop (hdt.)
Gröne Week

De **Internatschonale Gröne Week Berlin**, kort **Gröne Week** nöömt, is en Mess in Berlin, op de Herstellers un Vermarkters ut de ganze Welt Produkte ut de Bueree wiest. De Mess steiht för jeedwereen apen, nich blot för Fackbesökers. De Gröne Week is op de Welt de wichtigste Mess för Etelworenweertschop, Bueree un Goornbo un is jümmer elk Johr to Anfang von’t Johr in de Messehallen ünner’n Funktoorn in Berlin.

## Geschicht
De eerste *Gröne Week* geev dat von’n 20. bet to’n 28. Feberwor 1926. En Mitarbeider bi’t Berliner Frömmenverkehrsamt harr de Idee hatt, dat dat to de Winterdagfohrt von’e Düütsche Landweertschops-Sellschop in Berlin elk Johr ok en Utstellung geven schull. Dat weer sounso al so, dat to de Dagfohrt op de Straat veel Bueree-Kraam an de Lüüd von de Dagfohrt verköfft worrn is. Dat schull in en orrig Bahn lenkt warrn. In’t eerste Johr harr de Utstellung op 7.000 m² 50.000 Besökers. Bet 1939 geev dat elk Johr en Gröne Week, mit Utnahm von 1938, de utfullen is vonwegen de Muul- un Klauensüük. Na en Paus den Krieg dör geev dat 1948 wedder en Gröne Week. 1950 is de Utstellung vonwegen nödige Boarbeiden noch wedder utfullen, aver von 1951 af an hett dat nu wedder elk Johr en Gröne Week geven. Dat geev nu bilütten ok jümmer mehr Utstellers ut dat Butenland. 1963 to’n Bispeel weren dat al twee Drüddel. Besünners sied de Johren 1990, nadem Düütschland wedder vereenigt weer un sik de Oostblock apent harr, güng dat mit de Gröne Week stüttig opwarts.

## Weblenken
* Websteed von de Gröne Week (hoochdüütsch)