open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Städer in Ägypten

Disse List wiest de gröttsten Städer in Agypten.

De mit Afstand gröttste Agglomeratschoon in Ägypten is Kairo mit 15.502.478 Inwahners (Stand 1. Januar 2005). Dat heet, een Veertel vun de Minschen in Ägypten leevt in oder bi de Hööftstadt.

In disse List staht de Städer över 100.000 Inwahners in plattdüütsch Transkriptschoon un op araabsch. De Inwahnertall is vun den Zensus vun den 17. November 1986 un vun den 19. November 1996. För den 1. Januar 2005 gifft dat en Schatten. Opföhrt is ok dat Gouvernement to den de Städer höört. De Inwahnertallen sünd jümmers blots för de Stadt sülvst ahn Vöröörd.

## Weblenken
* Central Agency for Public Mobilisation and Statistics (engelsch)
* City Population - Inwahnertallen vun de Städer in Ägypten (engelsch)
Mondego

De **Mondego** is een Stroom in Portugal. De is 234&nbsp;km lang un de längste Floot, de bloots dör Portugal löppt. De Quellens liggt in 1425&nbsp;m Höcht in de Serra da Estrela un münd bi Figueira da Foz in de Atlantik. An sien Quelle drocht he de Naam **Mondeguinho** ("lütt Mondego"). De Römers hebbt de Stroom **Munda** nömmt, wat sovöl heeten deiht as *Transparenz, Klorheit, Sauberkeit*.

Up sien Weg van de Quelle nah de Münn geiht he vörbi an Manteigas, Celorico da Beira, Penacova, Coimbra, Montemor-o-Velho un Figueira da Foz. De wichtigst Nebenströöm sünd de Dão (re), de Alva (li), de Ceira (li), de Arunca (li) un de Pranto (li).
Zink (Mehrdüdig Begreep)

**Zink** betekent

* Zink, en Metall, wat en cheemsch Element is,
* Zink, en Musikinstrument.

**Zink** is de Familiennaam von

* Adalbert Zink (1902–1969), düütsch-poolschen röömsch-kathoolschen Preester,
* Adolf Zink (vör 1870–?), düütschen Verwaltungsjurist,
* Albert Zink (1900–1969), düütschen Schoolmeester un Heimaatforscher,
* Anka Zink (* 1957), düütschen Kabarettistin un Schrieverin,
* Auguste Zink (1821–1895), plattdüütsche Schrieversche
* Christoph Zink (* 1951), düütschen Mediziner,
* David Zink (* 1991), öösterriekschen Footballspeler,
* Eduard von Zink (1798–1887), düütschen Jurist,
* Ernst-Wilhelm Zink (* vör 1945), düütschen Mathematiker,
* Ferdinand Zink (* 1987), düütschen Ieshockeyspeler,
* Franz Zink (* 1950), düütschen Journalist,
* Gaston Zink (1921–1999), franzööschen Romanist un Spraakwetenschopper,
* Georg Zink (1879–1962), düütschen Bibliothekar,
* Harold Zink (1901–1962), US-amerikaanschen Politoloog,
* Ingeborg Zink (vör 1899–na 1903), Opernsängerin,
* Johann Michael Zink (1694–1765), düütschen Maler un Musiker,
* Jörg Zink (1922–2016), düütschen evangeelschen Theoloog,
* Josef Zink (1838–1907), düütschen Maler,
,
,
* Marianne Zink (1926–2018), düütsche Schrieversche,
* Markus Zink (* 1970), düütschen Töverkünstler,
* Matthias Zink (1665–1738), düütschen Maler,
* Michel Zink (* 1945), franzööschen Schriever, Philoloog, Mediävist un Romanist,
* Nell Zink (* 1964), US-amerikaansche Schrieversche,
* Nicolaus Zink (1812–1887), düütsch-US-amerikaanschen Boinschenör un Farmer,
* Oskar Zink (1920–2010), düütschen Maler un Bildhauer,
* Otto Zink (1925–2008), düütschen Gewerkschafter un Politiker,
,
* Peter Zink (1907–2004), düütschen Politiker,
* Robert Zink (* 1948), düütschen Historiker un Archivar,
* Rudolf Zink (1910–1983), düütschen Kumponist,
* Rui Zink (* 1961), portugeeschen Schriever,
* Theodor Zink (1871–1934), düütschen Schoolmeester un Heimaatforscher,
* Thomas Zink (* 1949), düütschen Mathematiker,
* Uwe Zink (* 1952), düütschen Politiker,
* Wendelin Zink (1777–1840), düütschen Preester un Seelsorger.
County

**County** [] (engelsch) is een Verwaltenseenheit in Länner, in de engelsch snackt wurrd. Dor is dat denn een Naamensdeel van Rebeetbeteknungen (to’n Bispeel: *[[Los Angeles County]]*).

In England is een County etwa to verglieken mit de „Shires“, de dat aber ok hüdtodag noch gifft. County is dor so wat as een Grafschap, in de USA dorgegen is dat do verglieken mit de düütsche „Landkreis“. 48 vun de 50 Bundsstaten in de USA hebbt Countys. Blots Louisiana (Parish) un Alaska (Borough) nöömt jemehr Kreise nich County. Alltohoop hett de USA (Parishes, Boroughs un egenstännige Städer mittellt) 3.141 Kreise.
Cochise County

**Cochise County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Arizona. He hett 131.346  Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 15.980 km². De Sitt vun de Verwalten is in Bisbee.

## Historie

De Kreis is 1881 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 117.755 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 50.973 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 15.988 US-Dollar. 60.211 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 14.247 Minschen maakt. 16,79 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

29,62 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 12,26 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 76,66 % vun de Minschen Witte, 4,52 % Swarte, 1,65 % stammt ut Asien un 0,26 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 1,15 % sünd Nakamen vun Indianers. 12,05 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 3,72 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 30,69 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* Websteed vun’n Kreis (engelsch)
* U.S. Census Bureau (engelsch)
Arkansas

**Arkansas** is en Bundsstaat vun de USA. De Hööftstadt is Little Rock. Arkansas hett 2.752.629 Inwahners (Stand 2004) op en Rebeet vun 137.732 km².

## Historie

Arkansas is den 15. Juni 1836 de 25. Bundsstaat vun de USA worrn. In’n Amerikaanschen Börgerkrieg weer de Bundsstaat bi de Süüdstaten.

## Politik

Arkansas is opdeelt in 67 Kreise (Countys):
Qark

En **Qark** (albaansch, bestimmte Form *qarku*, Mehrtall *qarqe*, wohrschau: dat albaansche q warrt meist so as en *tj* utspraken!) is en Eenheit in de Verwalten vun Albanien. De *Qark* warrt ok in offiziellen Översetten *Region* nöömt. Jedeen Qark is in twee bet veer Kreisen ünnerdeelt. Altosamen gifft dat 12 Regionen un 36 Kreisen.

En Qark hett en Raat, to den de Börgermeesters vun de Öörd un Gemeen ut den Qark tohöört. Se wählt een vun jem to jemehrn Vörsitter.

De albaansche Regeeren beroopt för jedeen Qark en *Präfekten*, de de Opsicht över den Qarkraat hett. Dorum warrt en Qark ok faken *Präfektur* (alb. *prefekturë* / *prefektura*) nöömt. 

## List vun de Qarqe
Zn

**ZN** oder **Zn** is afkört för

* Znojmo (Kfz-Kennteken, Tschechien),
* KwaZulu-Natal (Kfz-Kennteken, Süüdafrika),
* Ziehl–Neelsen,
* Zertifikatnehmer,
* dat cheemsch Element Zink.
Pu

**Pu** betekent

* Pu, olt chines’sch Längenmaat,
* *[[Pu der Bär]]*, Figur ut en Kinnerbook.

**PU** oder **Pu** is afkört för

* de uruguaysche Flaagsellschop PLUNA (IATA-Kood),
* den Kunststoff Polyurethan,
* Pop-up,
* dat cheemsch Element Plutonium.
Internatschonale Astronoomsche Union

De **Internatschonale Astronoomsche Union**, afkört **IAU**, is en weltwiete Vereenigen vun Astronomen, de 1919 grünnt worrn is un ehrn Sitt in Paris hett. Ehr Teel is dat Föddern vun de Astronomie dör internatschonale Tosamenarbeid. So as annere lieke Organisatschonen för annere Wetenschopstwiegen is ok de IAU Liddmaat vun dat International Council of Scientific Unions (ICSU), dat sien Sitt ok in Paris hett. To de IAU hebbt in’n August 2006 8858 enkelte Liddmaten ut 85 verscheden Länner tellt un ok 62 astronoomsche Sellschoppen un natschonale Akademien. Düütschland warrt dor binnen dör’n Raat vun de düütschen Steernwachten vertreden.

## Historie
As oorsprüngliche Organisatschoon vun de IAU kann man de Komisschoon vun’t Projekt Carte du Ciel sehn, de vun 1887 an ehr Intresse vun’t Utmeten vun Steerns ok op annere Rebeten vun de Astronomie utwiet hett.

1992 hett de IAU in Rom de hüütigen 88 Steernbiller fastleggt. De belgsche Astronom Eugène Delporte kreeg 1925 vun de IAU den Opdrag, de Grenzen vun de Sternbiller nipp un nau to tehn. De Grenzen weern dree Johr later in Leiden genehmigt.

Op de Generalversammeln 2006 in Prag weer de neeste Besluss mit grote apentliche Acht dörföhrt. Dor gung dat dorüm, dat Sünnsystem nee fasttoleggen un de Planeten nee to defineeren. As Folg dorvun is Pluto vundaag keen richtigen Planet mehr.

## Organisatschoon
De Organisatschoon maakt siet 1922 mehr oder weniger all dree Johr sien Generalversammeln, de jümmers in en anneret Land stattfindt. Op de Versammeln warrt över niege Opdecken un notwennig Tohopenarbeid snackt un Standards fastleggt. Dorto höört t.&nbsp;B. dat Fastleggen vun Naams för Steerns, Planeten oder Asteroiden oder ok Dingers op de Bavenflachen as Kraters oder Bargen.

För de ünnerscheedlich Saakrebeten gifft dat ungefäähr 37 Komissionen, de för Planen und Dörföhren vun Programmen to’n Forschen op internatschonale Even tostännig sünd. Bito gifft dat verscheeden Arbeidsgruppen, de sik mit dat Nöömen vun planetarschen Systemen befaat.

De IAU hett aver ok de Schirmherrschop över bannig veele internatschonale astronoomsche Drapens as Symposien un Kolloquien, wie ok över dat Minor Planet Center, dat för de Asteroiden tostäänig is, un dat Zentralbüro för astronoomsch Telegrammen an’t Smithsonian Astrophysical Observatory in Cambridge, Massachusetts, dat den zentralen Narichtendeenst wohrnimmt. Bito föddert de IAU ok de Astronomie in de armen Länner.
Vörkamen in de Natur

Mit **Vörkamen in de Natur** warrt twee Saken in de Naturwetenschoppen betekent:
# Wo faken en cheemsch Element in’n Vergliek mit annere Elementen vörkummt un
# Wo faken en Isotop vun en Element in’n Vergliek to de annern Isotopen vun dat sülve Element vörkummt.

## Natürlich Vörkamen vun Elementen

*Kiek ok bi: [[Elementmännichkeit]]*

Dat **natürlich Vörkamen** vun en Element gifft an, wo veel Andeel dat an de gesamte Masse hett in’n Vergliek to annere Elementen. Dat Woort „natürlich“ düüd dorbi an, dat hierbi blots de Deel vun de Eer ankeken warrt, de för’n Minschen togänglich is: Dat sünd in’n Enkelten de Atmosphäär, de Biosphäär, de Hydrosphäär un de Eerdrinn – dat sünd üm un bi de böversten 16 km vun de Eerdköst.

De fakensten Elementen sünd ünner disse Bedingen Suerstoff un Silizium, de rorsten sünd Nevenprodukten ut de natürlichen radioaktiven Verfallsregen t.&nbsp;B. vun Astat un Francium.

### Elementen binnen de Eer

*Kiek ok bi: [[Eerdopbo]]*

De Eer ist binnen in anners tohopensett as in ehr Rinnen. Dat kummt dorvun, dat se bi’t ehr Tostannenkamen fletig weer un dorüm de Materialen mit en hoge Dicht na ünnen, oder beter seggt, in de Mitt rünnersackt sünd. De weniger dichten Stoffen dorgegen sünd baven op bleben oder vun ünnen opstegen. Man geiht bi eerdphysikaalschen Modellen dorvun ut, dat sünners de Eerdkarn tomeist ut Iesen un Nickel tohopensett is. Iesen gifft dat ok düchtig veel in’n Eerdmantel, aver hier hebbt wi ok veel Magnesium.

### Elementen in’n Weltruum
In’n Weltruum kommt twee Gasen an fakensten vör: Waterstoff un Helium. Disse beiden sünd de eenzigen Elementen, de in grote Mengden bi’n Oorknall entstahn sünd. Ut jüm warrt ü.a. in de Steerns dör Karnfusion all de annern Elementen bildt. Disse Vörgang warrt ok as Nukleosynthees betekend.

## Natürlich Vörkamen vun Isotopen

Wo faken en Isotop vun en Element vörkummt is, jüst as bi de Elementen sülvst, vun de Ümgeven afhangig. As baven al seggt, kommt all de Isotopen vun de Elmenten in’n Weltruum dör de Vörgäng binnen in de Steerns tostannen, un künnt an’n End vun manch en Steernleven in’n Weltruum verdeelt warrn. Dat passeert denn, wenn de Stern groot noog weer, üm as Supernova to explodeeren. De cheemsch un isotoopsch Tohopensetten vun en Planet oder Sünn hangt also vör allen vun de Tohopensetten vun dat Material af, worut dat Ding mol tohopensett worrn is.

Neven dat Utgangsmaterial speelt aver ok de radioaktive Verfall en Rull: Dordör warrt neemlich Isotope in annere Isotope ümwannelt. De Mengden sünd dorüm nich konstant, man se ännert sik tomeist mit de Tiet.
Scheersbarg-Theaterpries

De **Scheersbarg-Theaterpries** warrt bi dat Nedderdüütsch Speelgruppendrapen op’n Scheersbarg för plattdüütsch Amatörtheater vergeven. De Pries is mit en Geldpries vun 1500 Euro verbunnen. De Pries is an’n 4. März 2007 dat eerste Maal vergeven worrn. Ene Jury ut fief Lüüd bestimmt de Winnergrupp.

## Winners

* 2007: Theatergrupp Plattdüütsch Gill Eckernför mit dat Stück *Jagdball* vun Bernard Fathmann
Joschkar-Ola

**Joschkar-Ola** is de Hööftstadt vun de Republiek Mari El in Russland (Föderatschoonskreis Wolga). De Stadt hett 253.407 Inwahners (Stand 1. Januar 2005). Binnen Mari El is Joschkar-Ola ene kreisfre’e Stadt.

## Historie

De Stadt is 1584 as Militärlager vun de Russen grünnt worrn. 1897 weer dat noch ene lütte Stadt mit 1650 Inwahners, fief Karken un een Krankenhuus. In’n russ’schen Börgerkrieg weer de Stadt Zentrum vun de Witten, de gegen de kommunistsche Revolutschoon weren. Hööftstadt is Joschkar-Ola sietdem 1920 Mari El grünnt worrn is.

### Naam

De Naam bedüüdt *rode Stadt* in de Spraak vun de Mari, de dor ehr Heimat hebbt.

Toeerst heet de Stadt *Zarjow Gorod*, den Zar sien Stadt. Dat geev noch mehr Städer, de to de Tiet dissen Naam dregen un so hebbt se ehr ok faken *Zarjow Gorod na Kokschage* nöömt, de Zarstadt an’n Stroom Malaja Kokschaga. Dor is denn mit de Tiet de tosamentrockene Form *Zarjowokokschaisk* vun worrn. Na de Revolutschoon in Russland müchen se den Naam aver nich mehr lieden un hebbt de Stadt ümdöfft op *Krasnokokschaisk*, wat vun den 17. Februar 1919 af an de offizielle Naam weer. Den 23. Januar 1928 hett de Stadt denn den Naam kregen, den se hüüt ok noch driggt, Joschkar-Ola.

### Inwahnertall

## Weertschop

Dat Trolleybus-System is den 1. Februar 1971 opmaakt worrn.

## Kultur

De Universität Joschkar-Ola gifft dat siet 1972.

En Kooperatschoonsverdrag besteiht mit Kischinau in Moldawien.

## Weblenken

* Websteed vun Joschkar-Ola (russ’sch)
Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen

De **Plattdüütsche Raat för Sleswig-Holsteen** is de Intressenvertredung in Sleswig-Holsteen för allens wat de plattdüütsche Spraak angeiht. De Raat is 2000 inricht worrn un besteiht siet 2010 ut söven Liddmaten. Siet 2002 warrt se för veer Johr wählt. Wählen köönt all Börgers vun Sleswig-Holsteen per Breefwahl. De Raat is mit twee Lüüd in’n Bundsraat för Nedderdüütsch vertreden. Sien Geschäftsleid liggt bi den Schleswig-Holsteinischen Heimatbund e.V. (SHHB), finantschell Stütt kummt vun Land Sleswig-Holsteen. 

De Idee to’n Raat keem op ene plattdüütsche Konferenz för Sleswig-Holsteen an’n 2. November 1999 op. Dor hebbt se denn enen Grünnungsutschuss ut 14 Lüüd wählt, de de eerste Wahl in’n Februar 2000 vörbereiden schull. 2025 hebbt se in Kiel 25 Johr vun Raat fiert.

## Weblenken

* Websteed vun’n Raat (hoochdüütsch)

## Footnoten
Robert Burns

**Robert Burns** (* 25. Januar 1759 in Alloway; † 21. Juli 1796 in Dumfries) weer en schottschen Dichtersmann. He gellt blangen Walter Scott as Natschonaldichter vun Schottland.

## Leven

Burns is 1759 as Söhn vun en armen Buurn in Alloway, Schottland boren worrn. He weer dat öllste vun söven Kinner. He müss tohuus hart arbeiden un doch geev dat nich jümmer noog Broot för de Familie. Dat hett al fröh op Burns sien Gesundheit slagen. En düre Utbillung kunn de Familie ok nich betahlen. Burns hett aver liekers veel leest un engelsche un franzöösche Literatur un de Bibel studeert. Vun siene Mudder hett he veel vun de olen schottschen Volksleder un -legennen mitkregen. 1781 hett Burns anfungen in ene Flassspinneree in Irvine to arbeiden un hett twee Johr later siene eersten Gedichen schreven. Denn is de Spinneree afbrennt un Burns keem na Huus trüch ahn dat he veel Geld mehr harr, as dat mit dat he weggahn weer. 1784 is sien Vadder doodbleven un he un sien Broder hebbt de Mossgiel Farm bi Mauchline pacht, dat se de Familie över de Runnen bringt. Doch op Duur kunn he de Farm nich hollen. Nadem he de Warken vun Robert Fergusson un annere schottsche Dichterslüüd leest harr, hett Burns ok anfungen in sien Heimatdialekt to dichten. In disse Tiet hett he to’n Bispeel de bekannten Gedichen *To a Mouse*, *To a Daisy* un *The Jolly Beggars* schreven. 1786 schull denn Jean Armour vun em en Kind kregen. Ehr Vadder weer Boünnernehmer in Mauchline, doch he hett Burns sien Andrag an siene Dochter aflehnt. Burns wull nu na de Westindischen Inseln utwannern. Doch kort vörher keem sien Gedichtband *Poems, Chiefly in the Scottish dialect* mit’n Oplaag vun 600 Stück rut, de sik good verköpen dee. Burns wull nu doch nich mehr utwannern un is na Edinburgh tagen. He weer nu ok al Vadder vun Tweeschen. 1788 keem *Poems, Chiefly in the Scottish dialect* al in de twete Oplaag mit nu 3000 Stück rut un verköff sik wedder good. Nu hett he ok wedder wat mit Jean Armour anfungen, de in’t Vörjohr 1790 wedder Tweeschen vun em kreeg, de aver ditmal doodbleven sünd. In’n April hett he ehr denn heiraadt. He hett en lütten Buurnhoff pacht, de aver nich veel inbröch. Burns is denn ok ’n tiedlang Stüürnindrever wesen. Aver al in November 1791 hett he den Hoff opgeven.

Burns hett aver wieder schreven. He hett nu veel Leder opschreven un to den Sammelband *Scots Musical Museum* mehr as 200 Leder bistüürt. Ok to *Select Collection of Original Scottish Air* hett he över 100 Leder bidragen. To disse Leder höörn ok welk, de hüüt in Schottland un annerswo bekannte Volksleder sünd, to’n Bispeel *[[Auld Lang Syne]]* oder *A Red, Red Rose*. To siene beröhmtesten Warken höört ok *[[Tam O’Shanter]]* vun 1788, de sogor Klaus Groth to sien Gedicht *Hans Schander* in’n *[[Quickborn (Book)|Quickborn]]* inspireert hett. 1796 is he vun sien swack Hart doodbleven, wat woll mit siene swore Kindheit to kriegen harr.

De Schotten sünd noch hüüt bannig stolt op Burns. *Burns Night*, de 25. Januar, is sowat as’n inoffiziellen Fierdag an den op de ganze Welt vun Burns-Frünn Festetens, *Burns Suppers*, afhollen warrt.
Simeon II.

**Simeon II.**, hüüt **Simeon Borrisow Sakskoburggotski**, (* 16. Juni 1937 in Sofia) weer vun 1943 bet 1946 de letzte König vun Bulgarien un later de Premierminister vun dat Land.

## Leven

Simeon weer dat Kind vun König Boris III. un Königin Johanna vun Savoyen. Nadem sien Vader fröh doodbleven weer, is he an’n 28. August 1943 König worrn. Dat Regeren hett sien Unkel Kyrill vun Bulgarien för em övernahmen.

1946 hett Bulgarien in ene Volksafstimmung beslaten, dat dat Land kene Monarkie mehr wesen schull. Simeon güng denn in’t Exil. 

Ne meist 50 Johr keem he ut Exil trüch un grünn de Partei Natschonale Bewegung Simeon de Twete un is bi de Parlamentswahl an’n 17. Juni 2001 antreden. He hett ok wunnen un weer denn vun’n 24. Juli 2001 bet to’n 17. August 2005 Premierminister.
Arkansas County

**Arkansas County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Arkansas. He hett 19.019  Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 2.559 km². De Sitt vun de Verwalten is in De Witt.

## Historie

De Kreis is 1813 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 20.749 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 9.928 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 16.401 US-Dollar. 10.057 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 1.692 Minschen maakt. 17,48 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

2,25 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 0,40 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 75,19 % vun de Minschen Witte, 23,36 % Swarte, 0,36 % stammt ut Asien un 0,21 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,21 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,66 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 0,76 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* U.S. Census Bureau (engelsch)
Udonen

De **Udonen** weren de Nakamen vun Graaf Heinrich in’n Heilangau († 976), de sik na dat Grünnen vun de Stadt Stood Grafen vun Stood nömen.

As Heinrich sien Enkel Udo I. in’t Johr 1056 Markgraaf in de Noordmark (noorden Deel vun de Ooltmark) worrn is, hett de Macht vun de Familie temlich tonahmen. De Udonen hebbt de Noordmark bet to’n Dood vun Markgraaf Udo IV. in’t Johr 1130 beholen. Mit siene Bröder Rudolf II. un Hartwig (den Arzbischop vun Bremen), de de Grafschop Stood kregen harrn, is de Familie in de männliche Lien utstarven.

## Stammlist

# Lüder, † 5. September 930, Graaf
## Heinrich de Kahle, † 11. Mai 976, Graaf in’n Heilangau (Graaf vun Stood); ∞ Judith, Dochter vun Graaf Konrad in’t Rheingau (Konradiner)
### Heinrich de Gode, † 2. Oktober 1016
### Siegfried II., † 1. Mai 1037, Graaf; ∞ Adele vun Alsleben, Dochter vun Graaf Gero
#### Lüder-Udo I., † 7. November 1057, Markgraaf vun de Noordmark; ∞ Adelheid
##### Lüder-Udo II., † 4. Mai 1082, Markgraaf vun de Noordmark; ∞ Oda vun Werl, † 13. Januar 1110, Dochter vun Graaf Hermann
###### Heinrich I. de Lange, Markgraaf vun de Noordmark; ∞ Eupraxia vun Kiew, Dochter vun Grootfürst Wsewolod I. (Rurikiden, later de Ehfro vun Kaiser Heinrich IV.
###### Lüder-Udo III., † 2. Juni 1106, Markgraaf vun de Noordmark 1087; ∞ Irmgard, † 26. November 1154, Dochter vun Dietrich vun Plötzkau
####### Heinrich II., † 4. Dezember 1128, Markgraaf vun de Noordmark 1114; ∞ Adelheid, Dochter vun Graaf Otto vun Ballenstedt (Askanier)
####### Adelheid, ∞ Heinrich II. vun Eilenburg, Markgraaf vun Meißen, † 1123
####### Irmgard, † 1178, ∞ Poppo V. Graaf vun Henneberg, † 1156
###### Rudolf I., † 6. Februar 1124, Markgraaf as Vörmund vun sien Neff 1106-1114; ∞ Richardis, † 1152, Dochter vun Hermann I Graaf vun Sponheim
####### Udo IV., † 15. März 1130, Markgraaf vun de Noordmark 1128, ∞ Beatrix, Dochter vun Hermann I. Graaf vun Winzenburg (Formbacher)
####### Rudolf II., † 15. März 1144, Graaf vun Stood 1130; ∞ Elisabeth, Dochter vun Markgraaf Leopold I. vun Steiermark
####### Hartwig, † 2. Oktober 1168, Graaf vun Stood 1144, Arzbischop vun Bremen 1148
####### Luitgard, † 30. Januar 1152, ∞ I Friedrich VI. vun Sommerschenburg, Palzgraaf vun Sassen, † 1162; ∞ II Erik III. Lam König vun Däänmark, † 27. August 1147; ∞ III 1148 Hermann II. Graaf vun Winzenburg, † 30. Januar 1152
###### Adelheid, † 18. Oktober 1110; ∞ I 1083 Friedrich III. vun Putelendörp, Palzgraaf vun Sassen, † 25. Februar 1085; ∞ II 5. Februar 1088 Ludwig de Springer, Landgraaf vun Thüringen, † 1123 (Ludowinger)
### Hildegard, † 3. Oktober 1011, ∞ Bernhard I. Hertog vun Sassen, † 9. Februar 1011 (Billunger)
### Kunigunde, † 13. Juli 997; ∞ Siegfried Graaf vun Walbeck, † 15. März 990
Johannes Sass

**Johannes Sass** (ok **Johannes Saß**; * 4. September 1889 in Hamborg; † 31. Dezember 1971 in Hamborg) weer en plattdüütschen Spraakwetenschopler.

He hett 1926 an de Universität Hamborg den Dokter maakt. 1935 hett he toeerst siene Regeln för de plattdüütsche Schrievwies vörstellt. De Wöörböker vun Sass mit de Sass’sche Schrievwies warrt vun de Fehrs-Gill mit’n Wachholtz-Verlag rutgeven. Na em is de Johannes-Sass-Pries nöömt, de för wetenschopliche Arbeiden to de plattdüütsche Spraak vergeven warrt.

Sass is an’n 1. Mai 1933 Maat vun de NSDAP worrn un was bet 1945 as Schoolfunkschonär in dat System inbunnen.

## Warken

* *Die Sprache des niederdeutschen Zimmermanns dargestellt auf Grund der Mundart von Blankenese (Holstein).* Hamborg 1926 (Dissertatschoon)
* *Plattdeutsches Wörterverzeichnis mit den Regeln für die plattdeutsche Rechtschreibung: gemäß Erlaß der Reichsschrifttumskammer vom 2. Juli 1935, der Reichspressekammer vom 14. August 1935 und des Reichsministers für Wissenschaft, Erziehung und Volksbildung vom 20. September 1935* Meissner, Hamborg 1935
* *Die Elbe von Hamburg bis Cuxhaven.* Kröger, Hamborg-Blanknees 1950
* *Hamburger Originale und originelle Hamburger.* Kröger, Hamborg-Blanknees 1956
* *Kleines Plattdeutsches Wörterbuch.* Wachholtz-Verlag, Neemünster 1956
* *Niederdeutsches Autorenbuch.* Quistorf, Hamborg 1959

## Footnoten



## Weblinks

* Warken vun Johannes Sass in’e DNB
17. Februar

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1500: In de Slacht bi Hemmingstedt slaht de Dithmarscher Buern den Däänschen König un sien Truppen
* 1772: Russland un Preußen weert sik eenig, Polen up to delen. Se töövt dor noch up, dat ok Öösterriek mit den Plaan inverstahn is. Dat passeert an'n 4. März. Polen warrt to'n eersten Mol deelt. 
* 2008: Dat Kosovo verklort sien Unafhangigkeit vun Serbien.
* 2012: Na wekenlange Kritik peddt Krischan Wulff as düütschen Bundspräsident torüch.

## Boren
* 1765: James Ivory, schottsch Mathematiker un Astronom († 1842)
* 1890: Marjorie Fielding, britisch Schauspelerin († 1956)
* 1900: Richard Gedlich, düütsch Footballnatschonalspeler († 1971)
* 1906: Enno Heyken, düütschen lutherschen Theoloog un Regionaalhistoriker († 1987)
* 1921: Schnuckenack Reinhardt, düütsch tatern Jazzmusiker († 2006)
* 1923: Buddy DeFranco, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2014)
* 1926: Albert Brenner, US-amerikaansch Szenenbillner un Artdirector († 2022)
* 1929: Graham Hill, britisch Autorennfohrer un Weltmeester
* 1930: Ruth Rendell, britisch Schrieversche
* 1937: Rita Süssmuth, düütsch Politikerin, Bundsministerin un Präsidentin Düütsch Bundsdag († 2026)
* 1938: Saul Malatrasi, italieensch Footballnatschonalspeler
* 1947: Jürgen Tschan, düütsch Radrennfohrer
* 1949: Peter Piot, belgisch Mediziner un Politiker
* 1955: Mo Yan, chinesisch Schriever un Nobelpriesdräger
* 1959: Ambrose Gaines, US-amerikaansch Swemmsportler
* 1971: Cynthia Cleese, engelsch-US-amerikaansch Schauspelerin
* 1981: Paris Hilton, US-amerikaansch Mediengestalt
* 1986: Andrei Murariu, rumäänsch Schachspeler
* 1990: Stephan Feck, düütsch Waterspringer
* 1991: Bonnie Wright, britsche Schauspelerin

## Storven
* 440:  Mesrop Maschtoz, Mönk, he hett dat armeensche Alphabets utfunnen (* um 360 rüm)
* 1673: Molière, franschen Schriever, Dramatiker un Schauspeler (* 1622)
* 1827: Johann Heinrich Pestalozzi, Swiezer Pädagoog (* 1746)
* 1912: Edgar Evans, walisisch Polarforscher (* 1876)
* 1934: Siegbert Tarrasch, düütsch Schachspeler (* 1862)
* 1958: Wilhelm Bahlburg, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1888)
* 1972: Martin Schröttle, düütsch Ieshockeynatschonalspeler (* 1901)
* 1982: Thelonious Monk, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1917)
* 1985: Ingerid Dal, noorsche Spraakwetenschoppersch (* 1895)
* 1998: Ernst Jünger, düütsch Schriever (* 1895)
* 2023: Stella Stevens, US-amerikaansch Schauspelerin (* 1938)
James Ivory (Mathematiker)

**James Ivory** (* 17. Februar 1765 in Dundee; † 21. September 1842 in London) weer een schottsche Mathematiker un Astronom.

He hett eerst Theologie in St. Andrews studeert, hett sück aber bald de Mathematik towendt un in in Edinburgh studeert. 1804 wurr he Professor an dat königlich Militärkollegium in Marlow bzw. Sandhurst un af 1816 weer he Privatgelehrter in London. In de Astronomie hett he sück am meesten mit de Probleme van de Himmelsmechanik utnannersett.
Isobaren

**Isobaren**, sünd Linien, de Punkte van glieker Luftdruck mitnanner verbinnen. Wenn up een Koort van Wettervörhersaag de Isobarenlinien düchtig eng tosommen sünd, kann man dorvan utgahn, dat dat denn Storm gifft.
Engadin

Dat **Engadin** is'n Bargdaal in de Süd-Ost Swiez in de Regeernsbezirk (Kanton) Graubünden mit de Hööftstad Chur. Navers sünd Südtirol (Italien), dat Puschlav, dat Bergell, un Öösterriek. Dör dat Engadin flütt de Inn. Vun de Inn kummt ok de Name Engadin= Garden vun'n Inn. In Noorden werrd et vun den Finstermünzpass begrenzt, in Söden vun den Malojapass, in Oosten vun dat Sesvenna- Massiv mit'n Ofenpass un in Westen vun den Silvretta- Bergen mit den Julierpass. Et is 80 Kilomeders lang un fallt ut'neen in Over- un Unnerengadin.
In dat **[[Overengadin]]** (rätorom. *Engiadina Sopra*) sünd St. Moritz, Celerina, Sils, Silvaplana un de Seenpladde (Silsersee, Silvaplanersee, St. Moritzersee un Champferersee.) Dat Overengadin is'n breedet Daal un hatt baven an de Barge Arven- un Lärkenwöölder un op de Köppe veele Gletschers.
Dat** [[Unnerengadin]]** (rätorom. *Engiadina Bassa*) is nöördlich vun dat Overengadin un bannich dünn. De Inn fallt do in 'ne diepe Slucht un alle Ortschapten dör sünd baven op de Berge. Utnamen sünd de Dörper umtou Schuls und Zernez. Bekannte Steder un Dörper vun dat Unnerengadin sünd Schuls (Retoromaansch: *Scuol*), Guarda, Zernez, Ardez un Tarasp.

## Spraak
Do snackt de Lüd as erste Spraak Rätoromaansch un as tweede Spraak (Swiezer-)Düütsch. Dat Engadinsche Rätoromaansch werrd Ladin nannt. Dat schüllt man aver nich mit dat Dolomiten-Ladinsche vun Südtirol verwessln. Dat Engadinsche Ladinsch is unnerdeelt in Ladin Puter (Overengadin), Ladin Vallader (Unnerengadin) un Ladin Jaur (Münstertal, rätorom. *Val Müstair*)

## Sünnerheit
In dat Engadin hebbt et ne besünnere Art to buen, de Engadiner Huus nannt werrt. Dat Engadiner Huus hatt dicke Muern, de mit de Sgraffito- Technik verputzt sünd un twee grote Ingangsdore, vun den' dat een in Keller föhrt, dat anner in'n groten Gang. Vun dör kümms in all Timmer vun dat Erdgeschoot. Trüch dat Kellerdoor kumms de in ne groote Kammer, de as Hoff för Slidden, Mist un Karrn brukt werrd. Achter de Hoff- Kammer is de Schüüne mit'n Stall.

## Weblinks

* Sammlung vun över 40 Webcams in'n Engadin
* Bargwannern in'n Engadin
* Engadin Fotos un wiederführende Informatschonen
Italieensche Spraak

**Italieensch** is en romaansche Spraak, dat heet, se is ne Douter vun dat Latiensche. Italieensch is Amtsspraak in Italien un de Swiez. Italieensch is in groten Delen gliek wie dat Latiensche bleven. Twee Dörtel vun de Wöörder sünd noch selbig wie in Latiensch.


Map Italophone World - updated.png|
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Schriftsatz in Kursiv in 'n italienischen School
Idioma%20italiano.png

## Footnoten


## Literatur
* Berloco, Fabrizio (2018). *[https://books.google.de/books?id=DYynDwAAQBAJ&pg=PA3#v=onepage&q&f=false The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition]*. Lengu.
* Palermo, Massimo (2015). *inguistica italiana*. Il Mulino.
* Simone, Raffaele (2010). *Enciclopedia dell'italiano*. Treccani.
Hans-Peter Hallwachs

**Hans-Peter Hallwachs** (* 10. Juli 1938 in Jüterbog; † 16. Dezember 2022 in Berlin) weer en düütsch Schauspeler, Synchroon- un Hörspeelspreker.

## Biografie
De Söhn van een Tierdokter besöch vun 1959 bit 1961 de Schauspeelschool van Fritz Kirchhoff in Berlin. Sien Böhnendebüt geev he as Pater in Max Frisch sien *[[Andorra (Frisch)|Andorra]]*. Dornah hett he in Bremen, Stuttgart, an de Münchner Kammerspielen, an Bayerischen Staatsschauspiel, an Thalia-Theater Hamborg, un bi de Salzburger Festspielen speelt. 

Siet Ennen 1960er Johren maak he sück ok een Naam as Charakterdorsteller in Filmen un in Fernsehen. He speel u. a. in Volker Schlöndorff sien Drama *Mord und Totschlag*, in *Der Stoff, aus dem die Träume sind* (nah Johannes Mario Simmel), in de Erich Kästner-Verfilmung *Fabian* (in de Titelrull), in Hans-Christoph Blumenberg sien Drama *Der Sommer des Samurai*, in Oost-West-Drama *Vaterland* (mit Gerulf Pannach), in Bernhard Sinkel sien Mehrdeler *Hemingway* (mit Stacy Keach in de Hööftrull), in Margarethe von Trotta ehr Kriegsdrama *Rosenstraße*, in Peter Schamonis Fernsehportrait *Caspar David Friedrich – Grenzen der Zeit*, un in Komödien as *[[Didi auf vollen Touren]]*, *[[Otto – Der Außerfriesische]]* un *[[(T)Raumschiff Surprise - Periode 1]]*. 

Ok in Fernsehserien und –regen as *[[Derrick]]*, *[[Tatort (Fernsehreeg)|Tatort]]*, *Der große Bellheim*, *[[Wolffs Revier]]*, *[[Edel & Starck]]* un *[[Der Alte]]* kann man hüm seen. In de Krimiserien *[[Der Bulle von Tölz]]* un *Der Mann ohne Schatten* speel he ok Rullen, de fakener vörkemen (*Matern* bzw. *Ikarus*).

Ok in Hörspeelprodukschonen speelt he faken mit, u.a as Privatdetektiv *John Dalmas* in de Raymond-Chandler-Hörspelen *Bay City Blues* (SWF 1986) un *Die Tote im See* (SWF 1983), as Kaiser Augustus in Jostein Gaarder sien *Weihnachtsgeheimnis* (MDR/WDR 1999), as skrupelloser Geschäftsmann *Tørk Hviid* in *[[Fräulein Smillas Gespür für Schnee]]* (NDR 1995;), as een van de Vertellers in Walter Adler sien upwendig inszeneert Adapschoon van Tad Williams' *Otherland* (HR 2004-2005) und as *Aragorn* in Bernd Lau sien Hörspeel-Adapschoon van *Herr der Ringe* (1991).
Dat Hörbook *Die Elfen* van Bernhard Hennen wurrd dör Hallwachs sien Stimm to een van de muiste Fantasy-Romans *hörverlag*.

Dorneben synchroniseer he u. a. Alan Rickman (*Quigley, der Australier*) un Paul Shenar (*Scarface*).

## Filmografie (Utwahl)

## Literatur
*Hermann J. Huber: *Langen-Müllers Schauspieler-Lexikon der Gegenwart: Deutschland, Österreich, Schweiz*, München-Wien: Langen-Müller 1986.

## Weblenken
Jieterbog

**Jüterbog** is en Stadt in Brannenborg mit 12.382 Inwahners (Stand: 31.12.2021) up en Flach vun 176,48 km². Se hört to de Landkreis Teltow-Fläming.

De Schauspeler Hans-Peter Hallwachs is hier boren.

## Weblinks
Montgomery County (Arkansas)

**Montgomery County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Arkansas. He hett 9.487  Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 2.023 km². De Sitt vun de Verwalten is in Mount Ida.

## Historie

De Kreis is an’n 9. Dezember 1842 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 9.245 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 4.008 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 14.668 US-Dollar. 4.514 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 571 Minschen maakt. 16,79 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

4,10 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 2,00 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 95,42 % vun de Minschen Witte, 0,29 % Swarte, 0,37 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 1,11 % sünd Nakamen vun Indianers. 1,56 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 1,23 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 2,53 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* U.S. Census Bureau (engelsch)
Grant County

**Grant County** betekent

* Grant County, Kreis in Arkansas, USA,
* Grant County, Kreis in Indiana, USA,
* Grant County, Kreis in Kansas, USA,
* Grant County, Kreis in Kentucky, USA,
* Grant County, Kreis in Minnesota, USA,
* Grant County, Kreis in Nebraska, USA,
* Grant County, Kreis in Nee-Mexiko, USA,
* Grant County, Kreis in Noord-Dakota, USA,
* Grant County, Kreis in Oklahoma, USA,
* Grant County, Kreis in Oregon, USA,
* Grant County, Kreis in Süüd-Dakota, USA,
* Grant County, Kreis in Washington, USA,
* Grant County, Kreis in West-Virginia, USA,
* Grant County, Kreis in Wisconsin, USA.

Kiek ok bi: Grand County.
Clay County

**Clay County** betekent

* Clay County, Kreis in Alabama, USA,
* Clay County, Kreis in Arkansas, USA,
* Clay County, Kreis in Florida, USA,
* Clay County, Kreis in Georgia, USA,
* Clay County, Kreis in Illinois, USA,
* Clay County, Kreis in Indiana, USA,
* Clay County, Kreis in Iowa, USA,
* Clay County, Kreis in Kansas, USA,
* Clay County, Kreis in Kentucky, USA,
* Clay County, Kreis in Minnesota, USA,
* Clay County, Kreis in Mississippi, USA,
* Clay County, Kreis in Missouri, USA,
* Clay County, Kreis in Nebraska, USA,
* Clay County, Kreis in Noord-Carolina, USA,
* Clay County, Kreis in Süüd-Dakota, USA,
* Clay County, Kreis in Tennessee, USA,
* Clay County, Kreis in Texas, USA,
* Clay County, Kreis in West-Virginia, USA.
Baldwin County

**Baldwin County** betekent

* Baldwin County, Kreis in Alabama, USA,
* Baldwin County, Kreis in Georgia, USA.
De Plattdüütschen

**De Plattdüütschen** is en Fördervereen för de plattdüütsche Sprook in’n Landkreis Stood. De Vereen driggt den Noom „De Plattdüütschen“ e.V. un hett sienen Sitt in Stood. He is in’n Juni 2002 grünnt worrn un hett üm un bi 300 Liddmoten.

Dor will de Vereen sik för insetten: 

* Förderung von all de Initiativen, wo Kinner un junge Lüüd Plattdüütsch lehren köönt
* Förderung von Projekten, de de plattdüütsch Sprook ünner de Lüüd bringen doot

**Snacken is goot, wat doon is beter**.

De Vörstand (Juni 2022):

* 1. Vörsitter: Heinz Mügge
* 2. Vörsitter: Gunter Armonat
* 3. Vörsitter: Klaus-Hinrich Breuer
* Schriftföhrerin: Renate Kiekebusch
* Kassenföhrer: Simone Mügge
* Bisitter: Uta Duckstein, Petra Kessler, Rolf-Dietrich Wahlen

En beropen Liddmaat is Chrischan Wulff (fröher Ministerpräsident vun Neddersassen un Bundspräsident von Düütschland).

## Weblenken

* Websteed vun '''De Plattdüütschen''' (plattdüütsch)
För Platt

**För Platt** is en gemeennützigen Fördervereen för de plattdüütsche Sprook in’n Landkreis Horborg. De Vereen driggt den Noom „För Platt“ e. V. un hett sienen Sitt in Solzhusen. De Vereen hett mehr as 60 Liddmaten.

Dor will de Vereen sik för insetten: 

* Kultuur un Heimatkunn schall pleegt warrn.
* De plattdüütsche Spraak schall up alle Oort un Wies erholen, verbetert un ünner de Lüüd bröcht warrn.

**Snackt mehr Platt! Plattdüütsch mutt blieben!**

## Historie

Grünnt hett sik de Vereen an’n 11. Mai 2005 in Klecken. 22 Lüüd sünd bitreden. Bilütten hebbt wi 120 Maten. Man glieks bi dat Indragen in dat Vereensregister bi dat Amtsgericht Winsen hett de Vereen Gegenwind kregen. Satzung op Platt, dat güng nich. Hoochdüütsch müss se översett warrn, ans schull dat nich gahn.

2006 hett de Vereen denn en Koort vun’n Landkreis Horborg in twee Spraken rutgeven. De Oplaag weer 750 Stück.
2022 geev dat ok dorför een neee Version. Oplaag 1000 Stück.

## De Vörstand

(Stand Juni 2023)

* Vörsitter: Friedhelm Schneider
* Vertreter: Dr. Heinz Harms, Hans-Hermann Putensen
* Schriebersch: Astrid Sitarz
* Kassierersch: Elsabe Rolle

## Weblenken

* Websteed vun’n Vereen (plattdüütsch)
Universum (Mehrdüdig Begreep)

**Universum** betekent

* Universum, in de Kosmologie dat kumplette physikaalsche All,
* Universum, en Begreep ut de Philosophie,
* Weltruum, in de Astronomie faken Synonym to dat Rebeed buten de Eerdatmosphäär,
* Universum, en Begreep ut de Mathematik,
* Universum Verlag, en Verlagsgrupp,
* Universum, en Technik- un Multimediamark vun de KarstadtQuelle AG,
* Universum, en Museum in Bremen,
* Universum Film, de traditschoonsriek düütsch Filmsellschop Ufa,
* Universum Box-Promotion, en Boxstall in Hamborg.
Etsch

De **Etsch** () is’n italieenschen Stroom, de vun’n Reschenpass na de Adria flütt. De Etsch tridd bi de Grenze to Öösterriek to daag. Se flütt dör de Reschensee, de Vinschgau, dat Südtirolsche Etschdaal, dat Trentinsche Etschdaal, vörbi an’n Gardasee, dör de Poevene un in de Adria.

De Etsch is mit 415 km de tweetlangste Stroom in Italien.
Tycho Brahe

**Tycho Brahe** (* 14. Dezember 1546 in Knudstrup, Schonen; † 24. Oktober 1601 in Prag) weer een däänsche Astronom.

## Leben

Tycho (oder Tyge) de Brahe weer van adlig Afstammen. He is 1566 an de Universität Rostock (Mekelnborg) inschreben wurrn. As he 20 Johr old weer, hett he bi een Deel van sien Nös verloren. He droog dorüm een Prothees ut een Gold-Sülver-Legeeren, de he sück mit een Salv ankleben kunn. Vun de domalig König Friedrich II. wurrn de Sternwarten Uranienborg un Stjerneborg up de Eiland Ven (oder Hven) för Landskrona finanzeert. Dor hett Brahe 20 Johr lang forscht. He hett nich blots all sein Instrumenten sülvst boot, sondern ok sien eegen Böker druckt. 

Brahe weer een herutragend beobachtend Astronom. To sein Tiet geev nat noch kien Teleskope. Mit Hülp van een Müerquadrant kunn he aber Sterns ganz genau beobachten. 1572 hett he een Supernova beobachten kunnt. 

Nahdem Friedrich II 1588 stürben weer, hett sein Nahfolger Christian IV. aber Brahe dat Geld kört. Brahe is denn 1597 eerst nah Schloss Wandsbek trukken un een Johr later nah Prag. Dor wull he af 1599 een niege Sternwarte boon, aber he is doröver stürben.

Woran he letzten Enn stürben is, weet man nich ganz genau. Aber so as dat utsücht, is he an een innern Vergiftung stürben. Eenigen meen, dat sien Nahfolger Johannes Kepler dor wat mit to doon harrt hett, wiels de sück ok faken streden hebbt, aber nahwiest wurrn is dat nie. 

Nah Brahe is later henn een Maandkrater nömmt wurrn.

## Warken
* *Astronomiae Instauratae Mechanica*, KLP, Prag 1996, ISBN 80-85917-23-8 
* *Opera omnia sive astronomiae instauratae*, Olms, Hildesheim 2001, ISBN 3-487-11388-0 

## Literatur

* Alexandra Coelho Ahndoril: *Der Astronom des Königs*. List-Verlag, Berlin 2004. ISBN 3-548-60460-9
* Max Brod: *Tycho Brahes Weg zu Gott. Ein Roman*. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1984. ISBN 3-518-36990-3
* John Louis Emil Dreyer: *Tycho Brahe. A picture of scientific life and work in the sixteenth century*. Edinburgh 1890. (Digitalisat); deutsche Ausgabe: Karlsruhe 1894; Nachdruck: Vaduz 1999.
* Kitty Ferguson: *The nobleman and his housedog. Tycho Brahe and Johannes Kepler*. Review, London 2002. ISBN 0-7472-7022-8
* Karin Figala: *Tycho Brahes Elixier*. In: *Veröff. d. Forschungsinst. d. Dt. Museums f. d. Gesch d. Naturwiss. u. d. Technik* 13/1972, S. 139–176.
* Joshua Gilder: *Der Fall Kepler. Mord im Namen der Wissenschaft*. List TB bei Ullstein, Berlin 2005. ISBN 3-548-60638-5
* Jürge Helfricht: *Astronomiegeschichte Dresdens*. Hellerau-Verlag, Dresden 2001, S. 28–31. ISBN 3-910184-76-6
* Alfred Otto Schwede: *Ich war des Sternenjunkers Narr. Eine Erzählung um den Astronomen Tycho Brahe*. Union-Verlag, Berlin 1983.
* Victor E. Thoren: *The Lord of Uraniborg. A Biography of Tycho Brahe*. Cambridge University Press, Cambridge 1990. ISBN 0-521-35158-8

## Weblenken

* http://www.ethbib.ethz.ch/exhibit/brahe/ Virtuelle Utstellung van de ETH-Bibliothek
* https://web.archive.org/web/20070302081743/http://www.tychobrahe.net/ge/index.html Biographie un Wark
* http://www.sil.si.edu/DigitalCollections/HST/Brahe/thumbs.htm Astronomische Instrumente Tycho Brahes
Merced County

**Merced County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Kalifornien. He hett 255.793  Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 4.996 km². De Sitt vun de Verwalten is in Merced.

## Historie

De Kreis is an’n 19. April 1855 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 210.554 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 86.678 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 14.257 US-Dollar. 74.478 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 12.896 Minschen maakt. 21,40 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

45,29 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 24,78 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 56,21 % vun de Minschen Witte, 3,83 % Swarte, 6,80 % stammt ut Asien un 0,19 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 1,19 % sünd Nakamen vun Indianers. 26,13 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 5,65 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 45,34 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* Websteed vun’n Kreis (engelsch)
* U.S. Census Bureau (engelsch)
Colorado

**Colorado** is en Bundsstaat vun de USA. De Hööftstadt is Denver. De Bundsstaat hett 4.601.403 Inwahners (Stand 2004) op en Rebeet vun 269.837 km².

Hööftstadt un wertschaplich Zentrum is Denver, in de sien Grootruum mehr as de Hälft vun de Inwahner vun Colorado leven. Anner bedüüdend Städer sünd Colorado Springs und Fort Collins.

## Historie

Colorado weer vun’n 1. August 1876 af an en Bundsstaat vun de USA.

## Politik

Colorado is opdeelt in 58 Kreise (Countys):
Storting

Dat **Storting** (norweegsch *Stortinget*), wöörtlich översett so wat as „grode Versammeln“, is dat natschonale Parlament van Norwegen.

De sett sück tosommen ut twee Kamern, de Lagting un de Odelsting. Nah en Wahl deelen sück de Afordenten sülvstännig in de beid Kamern in, de för allen bi grode gesettgeven Vörgang splitt verhanneln. En Veerdel van de Afordenten sitt in de Lagting. 

To Tiet hebbt se 169 Afordente, dorvan wurrd 150 as Afordente van de Provinzen (Fylke) direkt wählt, de Rest fallt up Utglieksmandaten van de Parteien. Tyypsch för de politische Mentalität in Norwegen is, dat de Seeten in’t Plenum nich na Frakschonen updeelt sünd, man de Vertreters na Regionen tosommen sitten doot. 

## Weblenken
* http://www.stortinget.no/
* Henrich Steffens: *[http://geb.uni-giessen.de/geb/volltexte/2006/3128/ Der Norwegische Storthing im Jahre 1824. Geschichtliche Darstellung und Aktenstücke]*. Berlin 1825
Kosmos

**Kosmos** oder **Cosmos** betekent

* Weltruum, in de Astronomie de Meen vun de Welt oder ok dat Universum,
* Kosmos, russ’sche oder sowjetsche Drägerrakete,
* Kosmos, Reeg vun verscheeden sowjetsche un russ’sche Satelliten un Ruumsonden,
* Cosmos 1, eerste Ruumsond, de mit en Sünnensegel andreven weer,
* Kosmos, Hööftwark vun Alexander von Humboldt,
* Kosmos Spiele-Galerie, Firma, de Spele maakt,
* *[[Kosmos (Tietschrift)|Kosmos]]*, populärwetenschopplich Magazin,
* Cosmos, Musikgrupp ut Lettland,
* Cosmos, Art-Rock-Grupp ut Bern, Swiez,
* *[[Cosmos (Film)|Cosmos]]*, Episodenfilm ut Kanada vun 1996,
* CosmosDirekt, en Versekerns-Ünnernehmen.

**Cosmos** is de Familiennaam von

* Amor De Cosmos (1825–1897), kanaadschen Politiker,
* Jean Cosmos (* 1923), franzööschen Dreihbookschriever.
Lari (Geldsoort)

De **Lari** (georgsch *ლარი*; ISO-Code: GEL) is de natschonale Geldsoort van Georgien. Se wurr van de Georgisch Natschoonalbank (NBG) an 25. Dezember 1995 in Umloop brocht un as dat eenzig gesetzlich Betallmiddel in't Land fastleggt. 1 Lari wurrd ünnerdeelt in 100 Tetri. 

Dat Wort *Lari* bedüüd in de georgsche Spraak sowoll *Schatt* as ok *Eegendom*. *Tetri* is een old georgsche Begreep för Sülvermünten ut dat 13. Johrhunnert. 

Banknoten sünd in Wert van 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 un 200 Lari in Umloop. Se wiesen Afbildungen van Niko Pirosmani (1 Lari), Sachari Paliaschwili (2 Lari), Iwane Dschawachischwili (5 Lari), Akaki Zereteli (10 Lari), Ilia Tschawtschawadse (20 Lari), Königin Tamara (50 Lari), Schota Rustaweli (100 Lari), Kakuza Tscholoqaschwili (200 Lari), David den Erbooer (500 Lari). Münten givt dat to 1, 2, 5, 10, 20 un 50 Tetri un siet 2006 ok to 1 un 2 Lari.

All georgsche Banknoten drocht up de Vördersiet de georgsche *[[Bordschgali]]*, een Sünnsymbol mit söben Flögels un up de Achtersiet in engelsch de Upschrift *Georgia*. In de Johren 1999 un 2000 hett de Natschoonalbank afännert Geldschiens mit niege Sekerheetsmarkierungen rutgeben. 

De Lari is free konverteerbar. He hett de georgsche Couponwährung (georgsch *Kuponi*) aflööst, een Notgeld, dat tüschen 1993 un 1995 parallel to de russch Rubel un Währungen ut den Westen bruukt wurrn is. 

## Münten


Bild:1_Tetri_front.png| 1 Tetri
Bild:2_Tetri_front.png| 2 Tetri
Bild:5_Tetri_front.png| 10 Tetri
Bild:20_Tetri_front.png| 20 Tetri
Bild:50_Tetri_front.png| 50 Tetri
Bild:1-50_Tetri_back.png|Rücksiet van de Münten


Bild:50_Tetri_2006.png| 50 Tetri
Bild:1_Lari_2006.png| 1 Lari
Bild:2_Lari_2006.png| 2 Lari


## Weblenken

* Aktueller Kurs des Georgischen Lari (GEL)
* Natschoonalbank Georgiens Natschoonalbank Georgiens: Websteed