open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Knud IV. (Däänmark)

**Knut IV. de Hillige** (* 1043; † 10. Juli 1086 in Odense) weer König vun Däänmark.
## Allgemeen
He weer de Söhn vun Sven II. Estridsen. 1080 folg he sien Broder Harald III. up den Throon. He versöch, de Macht vun den König up wat stevigere Fööt to stellen. Mit de Kark güng he fründlich üm. He dach, denn schollen em de Bischöpp woll to Siet stahn. 

Dat gifft Borns, de geevt an, he harr anordent, dat de Wiehnachtstiet 20 Dage lang fiert weern scholl, bit to'n 13. Januar, dat is de St. Knuts Dag.
## Dood
As he in dat Johr 1086 Truppen tohopentrecken dö, vunwegen dat he vörharr, England antogriepen un intonehmen, is dat Volk upsternaatsch wurrn. Da lä woll nich so an sien Vörhebben, sien Land grötter to maken, as veelmehr dor an, dat he verscheden Molen in dat ole Recht un Herkamen ingrepen harr. Knut is tosamen mit sien Broder Benedikt in de St. Albans-Karken in Odense dootslahn wurrn. He harr düsse Kark süms boen laten. Hüdigendags heet se Knutskarken. 
## Familie
Knut sien Fro Adela vun Flannern weer de Dochter vun den Greven Robert I. vun Flannern. Se kehr na Knut sien Dood torüch in ehr Heimat. Ehr Söhn Karl I. is dor denn ok to'n Greven vun Flannern wurrn. 
## Marteler
Vunwegen dat Knut as en Fründ vun de Kark bekannt weer un wiel he denn ok noch in en Kark dootslahn wurrn is, is he gau to'n Marteler verklaart wurrn. 1101 is he hillig spraken wurrn. Siene Festadage sünd de 19. Januar un de 10. Juli. He is de Schutzpatron vun Däänmark.
Slacht vun Stalingrad

De **Slacht vun Stalingrad** weer en vun de gröttsten Slachten in den Tweeten Weltkrieg. Se warrt ankeken as de Punkt, wo sik de Wind in den Krieg dreiht hett. Vun dor af an is de düütsche Wehrmacht nich mehr wieder vöran kamen in de Sowjetunion. De Slacht is slahn wurrn in de Region vun dat dormolige Stalingrad an de Wolga (hüdigendags Wolgograd). In'n August 1942 güng dat los. Dor hett de Düütsche 6. Armee to'n eersten Mol de Stadt angrepen. Anfang 1943 weer allens vörbi un de Düütschen Truppen un jem ehr Verbünnten harrn verlaren. Vördem weern se in en Ketel inslaten. Tominnst 700.000 Lüde, Suldaten un Zivilisten, sünd bi düsse Slacht ümkamen. För dat Düütsche Riek bedüüd se den Anfang vun den Ünnergang. 

## Stalingrad
Stalingrad driggt hüde den Naam Wolgograd. Dormols reck dat 40,2 km vun Noord na Süden to langs de westliche Kant vun den Wolgastroom. Dor, wo de Stadt an'n breedsten weer, weern dat 6,4 bit 8 km. De Wolga is in düsse Gegend 1,6 km breet. Vunwegen düssen breden Stroom weer dat nich möglich, de Stadt in to sluten. Stalingrad hett dormols bi 600.000 Inwahners harrt, man as dat mit de Slacht losgüng, weern bloß noch bi 75.000 Zivilisten in de Stadt. 

## Wat de Stadt för den Krieg bedüden dö
De Stadt lä an de Wolga. Düsse Stroom weer en wichtigen Weg vun dat Kaspische Meer na de Midden vun Russland hen. Besunners Kriegsgöder ut de USA för de Sowjetunion sünd dor up langs schippert wurrn. De USA konnen dat maken, ofschoonst se dormols bi den Tweten Weltkrieg noch nich mitmaken döen. Se harrn ja dat Lehn- un Pachtgesetz rutbröcht, wat dor Verlööf to geev. Wenn de Düütschen de Stadt innehmen konnen, denn weer dat nich mehr länger möglich un de Weg för de Kriegsgöder weer ünnerbraken. Bavenhen scholl de Stadt en Basis afgeven för dat Wietergahn vun de Wehrmacht na de Öölfeller in'n Kaukasus. 

Vunwegen de Naam is Stalingrad vun Hitler un Stalin as en Symbol ankeken wurrn. Stalingrad stünn för de Macht vun Stalin un den sien Land, de Sowjetunion. Weil dat beide Sieten so ankeken hefft, is ok mit so unbannige Woot un Bitterkeit üm de Stadt streden wurrn. 

Wegen de hogen Verlusten up beide Sieten is Stalingrad later to'n Sinnbild vun den Krieg sien Schrecken wurrn.
Ilhéus do Rombo

De **Ilhéus do Rombo** oder **Ilhéus Secos** (vun’t port. *ilhéus* „lütt Eiland“ un *seco* „dröög“) sünd en lütte Koppel vun Eilannen in Kap Verde, de all nich bewahnt sünd.

De Ilhéus Secos sünd Deel vun de süüdlichen Kapverden, also vun de Ilhas do Sotavento. Se leegt bi ruchweg 14°50’’ N un 24°15’’ W ungefähr söss bit acht Kilometer in’n Noordoosten vun dat Eiland Brava un sett sik ut de beiden grötteren Eilannen *[[Ilhéu Grande]]* (ok *Ilhéu de Baixo*) mit ruchweg 3 km² Flach un *[[Cima (Kap Verde)|Ilhéu de Cima]]* mit üm un bi 1,5 km² tohopen un en ganze Reeg lüttere Eilannen, de deels as alleenstahnd Felssülen ut dat Water kiekt un all tosamen noch mol üm un bi 0,25 km² Flach opwiest. De dree grötteren dorvun sünd *Ilhéu Luiz Carneiro*, *Ilhéu Sapado* un *Ilhéu do Rei*. De ganze Koppel is dör Vulkanismus entstahn, so as de Rest vun de Kap Verden ok. Vun wegen de Verwalten höört se offiziell to dat Eiland Brava.

De Binaam Ilhéus Secos warrt bruukt, wieldat de Eilannen düchtig dröög sünd. Veel dröger as de beiden Eilannen Fogo un Brava, de bito liggen doot. Wassen deit dor so goot as gornix. De Eilannen sünd mehr oder weniger flach. De hööchste Steed is de *Monte Grande* op de Ilhéu Grande, de ruchweg 92&nbsp;m hooch is. Dat Bild wiest de Koppel vun Eilannen as de vun Brava ut to sehn sünd. Vun links na rechts (Westen na Oosten) sünd dor de Ilhéu Grande, dicht tohopen de Ilhéu Luiz Carneiro un Ilhéu Sapado, de Ilhéu do Rei un de Ilhéu de Cima to sehn. Bi’t Vergröttern sünd links vun Luiz Carneiro noch de beiden lütten *Baixinha* un *Barrete* to sehn un rechts blangen Ilhéu do Rei *Baixa de Boca de Porto*.

De Inheemschen loopt de Eilannen nich faken an, wieldat dor nix to finnen is, wat’n bruken kann. Dorto kummt, dat de velen lütten Felssülen, de as lütte Eilannen rutkiekt, dat Anleggen mit’n Boot teemlich swor maakt. Man jümmer fakener gifft dat Touristen, de sik vun Furna op Brava ut röver schippern laat, wieldat de Eilannen ganz feine Sandstrännen opwiest.

## Borns
Mneme (Maand)

**Mneme** (ok *Jupiter XL*) is en vun de ganz lütten Maanden vun’n Planet Jupiter. De is ok eerst teemlich laat opdeckt worrn, an’n 6. Februar 2003 neemlich vun en Koppel US-amerikaanschen Astronomen vun de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. Nöömt is de Maand na de Muse Mneme ut de greekschen Mythologie. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer **S/2003&nbsp;J&nbsp;21**.

## Ümloopbahn
De Maand Mneme kreist op en Ümloopbahn üm den Planeten mit en middleren Afstand vun 21.069.000 km. Dorför bruukt he üm un bi 620 Daag un 58 Minuuten. De Bahn hett en Exzentrizität von 0,2273 un is üm 148,635&nbsp;° gegen den Äquater vun den Jupiter neegt. Dormit is de Bewegen vun den Maand retrograad, dat bedüüdt, dat sik de Maand gegen den de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is wat liek as ok annere Maandbahnen. De Maanden warrt dorüm tohopenfaat to de Ananke-Grupp, nöömt na den gröttsten Maand vun de Grupp.

## Egenschoppen
Mit en middleren Dörmeter vun blots 2 km tellt Mneme to de ganz lütten Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand ok bannig düster. De Dicht warrt op ruchweg 2,6 g/cm³ schätzt. Dorut warrt vermodt, dat de Maand tomehrst ut Silikat-Steen opboot is. Ok dor is de Maand liek de annern ut de Ananke-Grupp.

## Bornen
Metallica

**Metallica** is en US-amerikaansche Metal-Band. Se is 1981 in San Francisco grünnt wurrn. 

## Historie

An’n 18. Oktober 1981 is dat offiziell losgahn. De Band is in Los Angeles van James Hetfield un Lars Ulrich (Slagtüüch) gründet worrn. Blots för korte Tied sünd Dave Mustaine (Gitarre) (wegen Alkoholmissbruk hebbt se jüm rutsmeten) un Ron McGovney (Bass) dorbi wesen.
De Band hett ehren Naam kregen, as Lars Ulrich mit sien Macker Ron Quintana tohopenseten hett un de beiden söchen een Naam för en Fan-Tietschrift för Metal-Frünnen, de Quintana nee upmaken wull. Quintana hett Ulrich en List mit Naams geven, he scholl mol seggen, wat de Beste för de Tietschrift weer. Ulrich dach, Metallica weer woll de beste Naam. Man bi Quintana hett he meent, düsse Naam döch ja woll rein gor nix, he scholl man en annern nehmen. Dor hett de Tietschrift den Naam *Metal-Militia* kregen un Ulrich konn *Metallica* för siene nee Band nehmen.
1986 is de Bassist Cliff Burton, de se för McGovney anhüürt hett, op een Tuur in Sweden storven, as de Tuurbus op glatter Straat ümkippt is. De Rest hett sik ünmiddelbor dorna dorfür entschieden, mit de Musik wiedertomaken un sik een nejen Bassspeeler to söken. 1988 hett Metallica denn mit Jason Newsted dat Album ...And Justice for All opnemen. 2001 is he utstiegen und 2003 is Robert Trujillo instiegen.

## Besetten

* James Hetfield (Gitarre, Sang)
* Kirk Hammett (Gitarre)
* Lars Ulrich (Slagtüüch)
* Robert Trujillo (Bass)

## Alben

* Kill ’Em All (1983)
* Ride the Lightning (1984)
* Master of Puppets (1986)
* And Justice for All (1988)
* Black Album (1991)
* Load (1996)
* ReLoad (1997)
* Garage Inc. (1998)
* S&M (1999)
* St. Anger (2003)
* Death Magnetic (2008)
* Hardwired... to Self-Destruct (2016)
* S&M2 (2020)
* 72 Seasons (2023)
Amos Burn

**Amos Burn** (* 31. Dezember 1848 in Kingston upon Hull; † 25. November 1925 in London) weer en engelsch Schachmeester, de Ennen vun dat 19. Johrhunnert to de best Spelers vun sien Land hörrn de. 

Dat Speel hett he eerst mit 16 Johr lehrt un anfangs hett he ok blots bi lokale Turniere mitmakt, de he aber meest wunne hett. To'n Berop wull he dat aber nich maken, wiels hüm dat to unseker weer. He hett denn Koopmann lehrt. Wiels he völ un lang in't Utland muss, geef dat immer mal mehrjohrig Pausen bi sien Uptreden in de Turnierarena. 

1886 hull he Wettkämpe tegen Henry Edward Bird (9:9) un George Henry Mackenzie (4:4 bi 2 Remisen) unentschieden. Sien eersten international beachtet Turniererfolg kreeg he dör sien mit Isidor Gunsberg deelt Sieg in London 1887, vör Joseph Henry Blackburne un Johannes Hermann Zukertort. 1889 wunn he dat Turnier in Amsterdam vör de latere Schachweltmeester Emanuel Lasker un wurr in Breslau Tweeter achter Siegbert Tarrasch. Sien gröttsten Spood harr he 1898 in Köln as he de Düütsch Schachkongress (düütsch Meesterschap) wunnen hett un Rudolf Charousek, Wilhelm Steinitz, Michail Tschigorin un Carl Schlechter achter sück leet. 

Dornah nehm sien Speelstärke kontinuierlich af un Turniere kunn he nich mehr winnen. 1912 is he to'n letzten Mal antreden un keem in Breslau up Platz 12. He hett denn bit to sien Dood de Schachkolumne in de Zeitung *The Field* leit. 

Burn weer kien agressiven Speler un bevorzug eher en defensiven Stil. He weer en Anhänger vun dat Positschoonsspeel. 

Nah hüm is en Variante in de Franzöösch Verteidigung nöömt, de nah de Tüüg 1. e2-e4 e7-e6 2. d2-d4 d7-d5 3. Sb1-c3 Sg8-f6 4. Lc1-g5 **d5xe4** entsteiht.

Sien best Historsch Elo-Tall weer 2728 in Oktober 1900.

## Literatur
* Richard Forster: *Amos Burn, a chess biography*. McFarland, Jefferson 2004. ISBN 0-7864-1717-X
Scheperhundmaand

As **Scheperhundmaanden** (ok **Schepermaand**, **Wachtermaand** oder **Hardermaand**) warrt in de Astronomie lütte natürliche Maanden vun de Gasplaneten in’t Sünnsystem betekent, de de Ümloopbahnen vun de Partikels in jemehr Ringsystemen in enkelte Ringen scheedt. De Naam speelt op dat Tohopenhollen vun de „Hood“ vun Ringpartikels an, as dat en Scheperhund oder en Harder bi de Deerten maakt.

Schepermaanden künnt dör jemehr Gravitatschoonswirken de lütten Ringpartikels antrecken un dör Bahnstören vun jemehr anfänglich Bahn aflenken btw. dör Bahnresonanzen nee orden. Dordör kamt de Ünnerbreken in de Ringsystemen tostannen, as t.&nbsp;B. de düüdliche Cassinische Delen bi’n Saturn. Se sorgt ok för de charakteristische Bännerbilln oder föhrt to egenordig „verdreihte“ Verformen vun de Ringen. 

Da komplizeerte System vun’n Saturn hett mehrere vun solke Hardermaanden. Bi dree Maanden is dat mehr oder weniger eendüdig, dat se Scheperhundmaanden sünd. Dat sünd Atlas för den A-Ring un Prometheus un Pandora för den F-Ring. Ok as Schepermaanden ansehn warrt de annern veer binneren Maanden Daphnis, Pan, Janus un Epimetheus.

Jupiter hett ünner sien velen Maanden ok eenige Wachtermaanden, un bi Uranus sünd mit Cordelia un Ophelia twee Schepermaanden op de beiden Sieten vun den ε-Ring bekannt.

## Kiek ok
* Kirkwoodünnerbreken
Suspension

**Suspension** (vun’t ) betekent

* in’t Arbeitsrecht dat vörlöpige Freestellen vun de Arbeit,
* Suspension, in’t Karkenrecht en Straaf gegen en Kleriker,
* Suspendeeren vun de EU-Liddmatenschop, in’t Europarecht dat Utsetten vun Rechten gegenöver en Liddmatenstaat vun wegen dat Verstöten gegen EU-Recht,
* Suspension, in de Medizin dat Anbörden oder Hoochleggen vun Liefdelen,
* Suspension, in Physik un Chemie en heterogen Stoffmischen,
* Suspension, in de Geologie de Vörgang vun’n dör Winderosion freesetten Fienstoff.
Anja Hümme

**Anja Hümme** (* 24. November 1967) is en ehmalge düütsche Footballspelerin.

Se speel in Vertedigung un hör Heimatvereen weer Fortuna Sachsenross Hannover. Für de düütsche Football-Natschonalmannschap hett se tüschen 1986 un 1991 all tosommen 4 Spelen makt.
Suspension (Chemie)

In’n Tosamenhang mit de Physik un de Chemie betekent en **Suspension** en heterogen (nich mischbor) Stoffmischen ut en Fletigkeit un en dorin fien verdeelten Faststoff. Disse warrt in de Fletigkeit fien verdeelt btw. opschlämmt. En Suspension is also en disperse faste Phaas in en kontinueerliche fleetige Phaas. Suspensionen mit Water as fletige Phaas warrt in de Warkstoffkunn oder bi natürlich Vörkamen ok as Opschlämmen betekent.

## Sedimentatschoon

Warrt en Suspension längere Tiet stahn laten, sackt de Faststoff langsam as Sediment na’n Bodden af. Disse Vörgang warrt Sedimentatschoon nöömt un kamt in’n Gegensatz to en Suspension bi Lösen nich vör. Üm den Effekt vun de Sedimentatschoon langsomer to maken, warrt faken Thixotropeermiddel to de Suspension togeven. De baven stahnde Fletigkeit kann man afgeten (Dekanteeren) un so den Faststoff vun de Fletigkeit afscheden.

Wenn de Partikelgrött vun den Faststoff bannig lütt is, duert de Vörgang vun de Sedimentatschoon düchtig lang. Je lütter de Partikels üm so länger duert dat. Wenn man dat gaumaken will, warrt dorto en Zentrifoog bruukt.

## Bispelen
Begäng Bispelen för Suspensionen sünd ünner anner’n:
* Opschlämmen vun Sand in Seewater, Sweevstoffen oder Drievsand.
* Mördel oder Beton (mineraalsch Suspensionen).
* Tusche oder Wandfarben (Pigmentsuspensionen; in’n Gegendeel to lööste Farvstoffen)
* Blood
* Drööv Fruchtsaft oder Hefeweten
Hamborger SV

De **Hamborger SV** is een düütsche Sportvereen. He is grünnt wurrn an'n 29. September 1887. De kunnigste Sportsafdeel is Football. De Footballmannschop spelt in’e Bundsliga. De HSV weer de alleenige Grünnersmannschop vun de Bundsliga, de in jede Saison in de eerste Liga speelt hett (bet 2018). De Hamborger SV is dreemol düütscher Meester in de Bundsliga worrn, 1979, 1982 un 1983.

## Wat de Vereen schafft hett
* De Meesters ehren Europapokal (1) 
** Winner: De Meesters ehren Europapokal 1983
** Tweede: De Meesters ehren Europapokal 1980
* De Pokalwinners ehren Europapokal (1): 1977
* Düütsche Meester (7): 1922, 1923, 1928, 1960, 1979, 1982, 1983
* DFB-Pokal-Winner (3): 1963, 1976, 1987
* Ligapokal-Winner (2): 1973, 2003

## Trainers
Düsse Trainers hefft vun 1945 af an för den Vereen arbeit':

* 1945 bit 1949 Hans Tauchert
* 1949 bit 1954 Georg Knöpfle
* 1954 bit 1956 Martin Wilke un Günter Mahlmann
* 1956 bit 1962 Günter Mahlmann
* 1962 bit 8. Mai 1964 Martin Wilke
* 9. Mai 1964 bit 17. April 1966 Georg Gawliczek
* 18. April 1966 bit 30. Juni 1967 Josef Schneider
* 1. Juli 1967 bit 15. Mai 1969 Kurt Koch
* 16. Mai 1969 bit 30. Juni 1970 Georg Knöpfle
* 1. Juli 1970 bit 30. Juni 1973 Klaus-Dieter Ochs
* 1. Juli 1973 bit 30. Juni 1977 Kuno Klötzer
* 1. Juli 1977 bit 27. Oktober 1977 Rudi Gutendorf
* 28. Oktober 1977 bit 30. Juni 1978 Arkoc Özcan
* 1. Juli 1978 bit 16. Dezember 1980 Branko Zebec
* 1. Januar 1981 bit 30. Juni 1981 Aleksandar Ristić
* 1. Juli 1981 bit 30. Juni 1987 Ernst Happel
* 1. Juli 1987 bit 9. November 1987 Josip Skoblar
* 11. November 1987 bit 4. Januar 1990 Willi Reimann
* 5. Januar 1990 bit 11. März 1992 Gerd-Volker Schock
* 12. März 1992 bit 21. September 1992 Egon Coordes
* 23. September 1992 bit 5. Oktober 1995 Benno Möhlmann
* 5. Oktober 1995 bit 18. Mai 1997 Felix Magath
* 19. Mai 1997 bit 30. Juni 1997 Ralf Schehr
* 1. Juli 1997 bit 17. September 2001 Frank Pagelsdorf
* 18. September 2001 bit 3. Oktober 2001 Holger Hieronymus
* 4. Oktober 2001 bit 22. Oktober 2003 Kurt Jara
* 23. Oktober 2003 bit 17. Oktober 2004 Klaus Toppmöller
* 18. Oktober 2004 bit 1. Februar 2007 Thomas Doll
* 2. Februar 2007 bit 30. Juni 2008 Huub Stevens
* 1. Juli 2008 bit 26. Mai 2009 Martin Jol
* 1. Juli 2009 - Bruno Labbadia
* 1. Juli 2010 - Armin Veh

## Bekannte vörmolige Spelers

* Uwe Seeler
* Willi Schulz
* Ditmar Jakobs
* Manfred Kaltz
* Thomas Doll
* Anthony Yeboah
* Rodolfo Esteban Cardoso
* Rafael van der Vaart
* Horst Hrubesch
* Felix Magath

## Borns
Forcalquier

**Forcalquier** is ene Stadt in Süüdfrankriek. Se harr 2004 4.650 Inwahners up en Flach van 42,76 km². Forcalquier hett Guastalla as Partnerstadt.
HSV

**HSV** is afkört för

* Herpes-simplex-Virus, wat en Sort vun de Herpes-Viren is,
* HSV-Farvruum, wat en Klöörmodell na **H**ue, **S**aturation un **V**alue is,
* Holden Special Vehicles, austraalschen Autohersteller,
* Flegerhaven Huntsville (IATA-Kood), Flegerhaven vun Huntsville, Alabama, USA,
* Hamborger SV, Sportvereen ut Hamborg,
* HSV Barmbek-Uhlenhorst, Sportvereen ut Hamborg,
* HSV Hamborg, Handballvereen ut Hamborg,
* Hannober 96, Sportvereen ut Hannover, Neddersassen,
* Heider SV, Sportvereen ut Heid, Sleswig-Holsteen,
* HSV Borussia Friedenstal, Sportvereen ut Hiärwede, Noordrhien-Westfalen,
* HSV Krefeld, Sportvereen ut Krefeld, Noordrhien-Westfalen,
* HSV Groß Born, Heerssportvereen ut Groot Born, Pommern.
Leeg/Quitzöwel

**Quitzöbel** is an Dörp inner Westprignitz un hüt leven do 672 Lüch (Stand: 31. Dezember 2009) up en Rebeet vun 41,42 km². Dat Dörp is Deel vun de Gemeen Legde/Quitzöbel in’n Landkreis Prignitz. Fröher sin hei de Hovel un Elv tohoop goan, hüt gift dat her de Wehrgrupp. Dat Grupp vun Wehre in de Münne vun de Hovel sekert de Ümgegend gegen Hoochwater.

## Weblinks
Furna

**Furna** is en Dörp un de eenzige Haven vun dat Eiland Brava in de Republiek Kap Verde. 

## Geografie
De Oort liggt in en ollen Vulkankrater, de vun de See överspöölt worrn is. Dordör is dat Havenbecken von dree Sieten vun hooge Felswannen ümgeven un schuult un dat Water eenigermaten ruhig. Vun dat Dörp gaht twee Straten in de Bargen, de den Havenoort mit de Hööftstadt Vila Nova Sintra verbinnen doot, de op 500 m Hööch liggt. De ne’ere vun de beiden Straten löpt in Kehren de pielen Felswannen hooch un is ok för den Stratenverkehr egent, de ruchweg 15 Minuuten bit in de Stadt bruukt. De annere Straat is lütter un löpt op en veel direkter to. Man, dordör is se för Autos nich to befohren.

## Historie
Dat Eiland Brava is in’n Vergliek to de annern Eilannen vun Kap Verde eerst teemlich laat bewahnt worrn. Dat mag ok dormit tohopenhangen, dat an dat Eiland so swor antolannen is. Entsprekend jung is ok de Oort Furna, woneem eerst 1843 de Haven tostannen keem. Schuult gegen de hoogen Bülgen billt de ehmolige Krater en natürlichen Schuul för de anleggenden Scheep. Man den hüütigen Kai gifft dat ok eerst siet 2000. Dorför weer dat bannig swor för de Fährscheep an’t Över antoleggen vun wegen den Bülgenslag. Man, eenfach is dat jüst för de groten Scheep ok vundaag noch nich. Aver sietdem gifft dat tomindst een eenigermaten regelmatigen Fährverkehr na Brava.

De Rull vun Furna för de Versorgen vun’t hele Eiland is för en poor Johr noch mol wassen, as de Flaaghaven vun Fajã de Água op de annern Siet vun’t Eiland stillleggt woorn is vun wegen de gresig starken Winnen. Siether is Furna wedder de eenzige Togang na Brava.

## Oortsbild
Dat Dörp maakt an sik nich veel her un hett ok nich veel Inwahners. Wenn nich jüst en Schipp op’n Weg na’n Haven vun Furna is, denn liggt de Haven teemlich verlaten dor. Dat Havenrebeet is intüünt, is aver normalerwies togänglich.

De Oort is to’n Verwielen nich sünners intressant. Blangen de poor Hüüs gifft dat hier blots en poor Kneipen för de Seelüüd un Fischers. An’n Süüdrand steiht de noch teemlich ne’e Kark. Opfallig is al vun Wieten, dat en Deel vun de Bargflank in’t Dörp schraag tobetoneert worrn is. Disse Betonflach weer to’n Sammeln vun Regenwater dacht. Lieke Betonflachen sünd ok noch an annere Steden vun Brava to finnen.

## Borns
Jörg Peters

**Jörg Peters** (* 1963) is en düütschen Germanist.

Peters hett an de Universitäten Konstanz un Berlin Germanistik un Gräzistik studeert. In Berlin hett he sien Magister maakt un 1994 ok sien Dokter. Vun 1998 af an bet 2004 arbeidt Peters in dat Forschungsprojekt *Untersuchungen zur Struktur und Funktion regionalspezifischer Intonationsverläufe im Deutschen* an de Universität Potsdam mit. 2005 hett he an disse Universität ok sien Habilitatschoon to dat Thema *Regionale Variation der Intonation des Deutschen* maakt, de op dit Projekt opsett. Denn weer he Perfesser an de Radboud-Universität in Nijmegen. 2007 hett em de Universität Ollnborg op den ne’en Lehrstohl för Nedderdüütsch beropen.

## Warken

* *Intonation deutscher Regionalsprachen.* Gruyter, 2006, ISBN 978-3110190960
Loss

**Loss** betekent

* Eurasischen Loss, Oort von Katten,
* Löss, Geslecht, to den de Eurasische Loss tohöört,
* Loss, en Steernbild.

**Loss** is de Familiennaam von

* Claudia Loss (* 1972), düütsche Politikerin,
* Daniel Loss (* 1958), Swiezer Physiker,
* Giuseppe Loss (1831–1880), Jurist, Botaniker un Alpinist,
* Joe Loss (1909–1990), brietschen Musiker un Big-Band-Baas,
* Michael Loss (* 1954), US-amerikaanschen Mathematiker.

Kiek ok bi: Los, Lossius.
Löss

De **Löss** (Eentall: Loss; düütsch Luchse) sünd en Geslecht ut de Familie vun de Katten (Felidae). Se sünd middelgrote Katten mit lange Been, grote Pinselohren un en korten Steert. Alle Oorden hebbt en mehr oder weniger düüdlichen Backenboort. All veer hüüd levend Oorden kommt up de Noordhalfkugel vör. 

Dat gifft disse Oorden:

* Euraassch Loss (*Lynx lynx*)
* Ibeersch Loss (*Lynx pardinus*)
* Kanaadsch Loss (*Lynx canadensis*)
* Rootloss (*Lynx rufus*)

De Karakal warrt ok „Wööstenloss“ nöömt, höört aver to en anner Geslecht vun de Katten.

## Weblinks
(676) Melitta

**(676) Melitta** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 16. Januar 1909 vun de britsch Astronom Philibert Jacques Melotte in Greenwich opdeckt wurrn is.

Bi de Naam hannelt sück dat um de attisch Form vun *Melissa*, en Nymph ut de greeksche Mythologie. De Översetten bedüüd *Imme* oder *De Hönigsööte*.
Saatleider

De **Saatleider** (lat.: *ductus deferens*) is bi de männlichen Söögdeerten, Vagels un Reptilien de Verbinnen vun de Nevenklöten na de Harnröhr un deent to’n Wiederleiden vun de Spermien.

De Saatleider tütt sik, vun de Klöten kamend, toeerst dör den Liestenkanaal, löpt denn an de Harnblaas langs un münnt in de Harnröhr, nadem sik de Utföhrgang vun de Saatblaas (*Vesicula seminalis*) dormit verbunnen hett.

Wenn de Saatleider chirurgsch ünnerbroken warrt, snackt man vun Vasektomie. Dordör warrt de Mann güüst.

## Histologie
As all binneren Hollorganen wiest ok de Saatleider den Opbo vun en „hüütig-muskulösen“ Slauch op mit en binnere Sliemhuut, en Muskelschicht un en butere Tunica serosa.

De Sliemhuut wiest Längsfalten op un hett keen Submukosa. To’t Lumen billt de Organafgrenzen je na Oort en een- bit tweereegig Epithel, wat deelwies mit Stereozielen besett is. De Egenschicht vun de Sliemhuut (Lamina propria mucosae) is dör Netten ut elastisch Binngeweevfesen kenntekent, de sik bit in de Muskelschicht treckt. Drüsen sünd blots nöög de Münnen in de Harnröhr in’t Rebeet vun de Saatleiderampull utbillt.

De glatte Muskulatur vun de Muskelschicht is in verscheeden Anstiegwinkels anordent un billt so Spiraltouren in de Saatleiderwand.

In de Serosa, also den Buukfell, laat sik tomeist Rudimenten vun den Müller-Gang nawiesen, mitünner en helen Uterus masculinus.

## Saatleiderampull
In de Wand vun den Endafsnitt vun’n Saatleider sünd Drüsenpaketen inlagert, de as  *Glandulae ampullae* betekent warrt. Bi Minschen un de meisten Deertenoorden (Utnahmen sünd t.&nbsp;B. de Kater un de Ever) föhrt disse Drüseninlagern to en Opdrieven vun’n Saatleider, de ok vun buten to sehn is un de as **Saatleiderampull** (*Ampulla ductus deferentis*) betekent warrt.

So ein Saatleiderampull is bi de mehrsten Warveldeerten utbillt. Se fehlt aver t.&nbsp;B. bi de Büdelbeester, Seekeih, Wale, Katten un Swien, wobi in de Wand tomeist liekers *Glandulae ampullae* utbillt sünd, de aver blots nich to de sichtboren Utwieten föhrt. De Saatleiderampull vun de Söögdeerten höört to de akzessorischen Geslechtsdrüsen un produzeert en Deel vun de Saatfletigkeit. Bi de Kloakenbeester is woll en Saatblasenampull dor, man se wiest keen sekretorische Aktivität.

## Literatur
*A.J.P van den Brock: *Gonaden und Ausführungswege*. In: Bolk et al. (Hrsg.): *Handbuch der vergleichenden Anatomie der Wirbeltiere*. Urban & Schwarzenberg 1933, Bd. 6, S. 1–154.
*H.-G. Liebich: *Funktionelle Histologie der Haussäugetiere*. Schattauer, 4. Opl. 2003. ISBN 3-7945-2311-3
*Uwe Gille: *Männliche Geschlechtsorgane*. In: Salomon, F.-V. u. a. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke-Verlag, Stuttgart 2004, S. 389–403. ISBN 3-8304-1007-7
Betogspunkt

En **Betogspunkt** (ok **Basis-**, **Datums-** oder **Referenzpunkt**) is en geometrisch defineerboren Punkt, op den Meten un Bereken betogen warrt. De Betogspunkt is dormit en Deel vun en Betogssystem. Dormit een en Oortsvekter angeven kann, mutt eerst en eendüdigen Betogspunkt fastleggt wesen.

En faken utwählten Sünnerfall is de Wahl vun den Betogspunkt Null, de denn ok **Nullpunkt** nöömt warrt. De Meetweerten vun’t Koordinatensystem warrt dorbi in de een Richt (tomeist free defineert) as positiv ansehn, bi en Twee-Quadrantensystem warrt de annere Richt as negativ betekent.

Bispelen für Betogspunkten:
* Nullpunkten gifft dat:
**Bi en Meetskala
**In’t Koordinatensystem de Koordinatenoorsprung as sünneren Nullpunkt.
***en Fundamentalpunkt btw. Geodätisch Datum in de Geodäsie.
***en middleren Waterstand an en Pegel as Betogspunkt för de Landhööch.
*Middelpunkten:
**för dynaamsch Ünnersöken is dat tomeist de Swoorpunkt.
**för geometrische Ünnersöken is dat de geometrische Middelpunkt. 
**dat Gravizentrum vun en Himmelskörper.
***wat bi de Eer as Geozentrum betekent warrt.
***de Eer-Maand-Swoorpunkt in dat System vun de beiden.
***oder för’t Sünnsystem dat Baryzentrum
*de Oort an den sik en Bekieker jüst ophollt warrt allgemeen as Standpunkt vun’n Beobachter betekent.
*oder even elk free wählten Fixpunkt.
Apokoop

**Apokoop** is in de Spraakwetenschop dat Afstöten vun Luden an’t Enn vun en Woort. Faken kummt de Apokoop bi unbetoonte Vokalen vör. En groten Deel vun de Dialekten vun dat Plattdüütsche hebbt dör Apokoop dat -e an’t Enn vun Wöör verloren. Wat Middelnedderdüütsch *strate* heten hett, heet vundaag in’n Noorden vun dat Spraakrebeet *Straat* (in’n Süden un in Bremen aver ok *Strate*).

Apokoop is en normalen Vörgang vun Spraakwannel, de faken mit Spraakökonomie to doon hett. De unbetoonten -e-Luden an’t Woortenn weren nich nödig un dat Weglaten dee veel Sülven insporen. Dat snacken güng lichter vun’e Hand. Op de annere Siet kann en Apokoop aver ok deep in de Struktur vun en Spraak ingriepen. Dat Oberdüütsche hett sien Präteritum meist kumplett opgeven, denn na de Apokoop vun’t -e an’t Woortenn weer dat Präsens vun’t Präteritum nich mehr to ünnerscheden (Präsens: *er lebt*, Präteritum vör Apokoop: *er lebte*, Präteritum na Apokoop: *er lebt*). De Vergangenheit warrt nu dör Helpsverben betekent. En Bispeel för en Spraakwannel na Apokoop ut dat Plattdüütsche is de Mehrtall vun Wöör, de in middelnedderdüütsche Tiet op -e ennen deen. En Bispeel is dat Woort *Barg*. Dat hett in öllere Tiet *Berg* heten un harr *Berge* as Mehrtall. Mit de Apokoop vun -e dee de Mehrtall ok *Berg* heten. Dat Eentall un Mehrtall wedder uteneentokennen weren, hett sik en ne’e Mehrtall op -en rutbillt: *Bergen*. Mundoorden ahn Apokoop hebbt ok nu noch de Mehrtall op -e: *Berge* (in welk Mundoorden hett sik dat Woort *Berg* denn later noch to *Barg* wannelt).
Homöostase

De Begreep **Homöostase** (gr.: ὁμοιοστάση „Gliek-Stand“) oder **Sülvstregulatschoon** hett in ünnerscheedliche praktische un theoretische Tosamenhäng verscheeden Bedüden.

In de Systemtheorie un in de Kybernetik is mit Sülvstregulatschoon de Anlaag vun en System meent, sik dör Torüchkoppeln binnen en sünnern Rahmen sülvst in en bestännigen Tostand to hollen. De Begreep is 1929 vun den Physiologen Walter Cannon inföhrt worrn.

In dissen Sinn warrt de Begreep in tallriek wetenschoppliche Rebeden bruukt, bi de dat ok üm Systemen geiht. So t.&nbsp;B. in de Physik, in de Biologie, in de Weertschapswetenschoppen, in de Soziologie oder in de Psychologie.

Wenn dat sülvstreguleerend Funkschonen gifft, kann dordör dat Wieterbestahn vun en System sekert warrn, dat sik anners bispeelswies dör unkontrolleert Wassdom, Överstruktureeren oder sülvsttüügte, nich mehr in Greep to kriegende Komplexität toschannen maken de.

Francisco Varela un Humberto R. Maturana harrn sik dorför insett, dat Woort Homöostase dör den Begreep *Homöodynamik* uttotuuschen, wieldat de Begreep Stasis en Stillstahn utdrücken deit un dormit dat End vun dat sülvstreguleerend System bedüden de. Man se harrn mit jemehrn Mööh blots to’n Deel Spood, so dat nu in de literatur beide Begrepen blangenenanner bruukt warrt.

Homöostase is en bedüdend Funkschoonsprinzip (*Homöosatseprinzip*) vun levend Organismen. In de Physiologie vun’n minschlichen Lief un jüst so bi de Deerten löpt de Sülvstregulatschoon to elk Tiet af, tomeist bi’t Verännern vun anhollend Tostännen ahn dat een dat marken deit.

Bispelen sünd:
* Dat Anstiegen vun Blooddruck un Hartfrequenz bi’n Positschoonswessel vun’t Liggen na’t Stahn.
* Dat verstarkte Aten bi’t physisch Arbeiden, üm för den Lief mehr Suerstoff praattostellen.
* Dulle Mechanismen to’n Sülvstreguleeren warrt in’n Lief bi Ünnerzuckern (*Hypoglykämie*) utlöst – so warrt t.&nbsp;B. Adrenalin utschütt, wat to stark Sweten un Tattern föhrt – üm de Konzentratschoon vun de Glukoos oprecht to hollen un dormit en drauend hypovoläämschen Schock aftowännen.

In de Psychologie warrt mit den Begreep Sülvstregulatschoon Vörgäng betekent, de mit dat Stüern vun de egen Person in ehr Ümwelt in Tohopenhang staht.

In der Psychologie bezeichnet der Begriff Selbstregulation Vorgänge, die mit der Steuerung der eigenen Person in ihrer Umwelt in Zusammenhang stehen.

## Kiek ok
* Systemtheorie
* Torüchkoppeln
* Resilienz
* Superkompensatschoon
Euanthe (Maand)

**Euanthe** (ok *Jupiter XXXIII*) is en vun de lütten Maanden vun’n Planet Jupiter. Opdeckt weer de Maand, an’n 11. Dezember 2001 vun en poor US-amerikaansche Astronomen vun de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. De Maand is na Euanthe nöömt, de in de greekschen Mythologie de Moder vun de Chariten weer. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer **S/2001 J 7**.

## Ümloopbahn
De Maand kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 20.799.000 km üm den Planeten un bruukt dorför üm un bi 620 Daag un 14 Stünnen. De Bahn hett en Exzentrizität von 0,232 un is üm 148,9&nbsp;° gegen den Äquater vun den Jupiter kippt. Dormit is de Bewegen vun den Maand retrograad, dat bedüüdt, dat sik de Maand gegen den de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. Vun wegen disse physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn warrt Euanthe mit annere Maanden to de Ananke-Grupp torekent.

## Egenschoppen
Mit en middleren Dörmeter vun blots 3 km tellt Euanthe to de ganz lütten Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand ok bannig düster. De Dicht warrt op ruchweg 2,6 g/cm³ schätzt. Dorut warrt vermodt, dat Euanthe tomehrst ut Silikat-Steen opboot is. Ok dor is de Maand liek de annern ut de Ananke-Grupp.
Volkspartei (Mehrdüdig Begreep)

**Volkspartei** betekent

in’n Allgemenen:
* en Tyyp vun politische Partein, kiek bi Volkspartei.

in’n Speziellen as Naam verscheedene historsche Parteien in Düütschland:
* in’t Düütsche Kaiserriek de ehmolige Düütsche Volkspartei (Kaiserriek).
* in’t Düütsche Riek de ehmolige Freesinnige Volkspartei.
* in’t Düütsche Riek de ehmolige Fortschrittliche Volkspartei.
* in de Weimarer Republiek de ehmolige Düütsche Volkspartei.
* in de Weimarer Republiek de ehmolige Düütschnatschonale Volkspartei.
* in de Weimarer Republiek de ehmolige Bayerische Volkspartei.
* de fröhere DVP, de bi’t Grünnen vun Baden-Württenberg mit den FPD-Landsverband tohopen güng, kiek bi Demokraatsche Volkspartei.
* in de Bundsrepubliek de ehmolige Christliche Volkspartei.
* en vun ehr Vörlöpers, de ehmolige Christliche Volkspartei vun’t Saarland.
* in de Bundsrepubliek de ehmolige Gesamtdüütsche Volkspartei.
* in de Bundsrepubliek de ehmolige Freeheitlich Düütsche Volkspartei.
* in de Bundsrepubliek de ehmolige Fre’e Volkspartei.

verscheedene Parteien in annere Länner:
* op europääsch Even en Tosamensluss vun Parteien in de EU, kiek bi Europääsche Volkspartei.
* in Öösterriek de ÖVP, kiek bi Öösterrieksche Volkspartei.
* in de Swiez de SVP, kiek bi Swiezerische Volkspartei.
* in de Swiez de CVP, kiek bi Christlichdemokraatsch Volkspartei.
* in de Swiez de EVP, kiek bi Evangelische Volkspartei.
* in Italien de SVP, kiek bi Süüdtiroler Volkspartei.
* de spaansche Volkspartei, kiek bi Partido Popular.
* de portugeesche Volkspartei, kiek bi Centro Democrático e Social – Partido Popular.
* in Törkie de Republikaansche Volkspartei, kiek bi Cumhuriyet Halk Partisi.
* de poolsche Volkspartei, kiek bi Polskie Stronnictwo Ludowe.
* de kroatsche Volkspartei, kiek bi Hrvatska Narodna Stranka.
* de slowensche Volkspartei, kiek bi Slovenska Lujdska Stranka.
* de ungarsche KDNP, kiek bi Kereszténydemokrata Néppárt.
* in Luxemborg de CSV, kiek bi Christlich Soziale Volkspartei.
* de finnische Partei för de sweedschspraakige Minnerheit, kiek bi Svenska Folkpartiet.
* de sweedsche Liberale Volkspartei, kiek bi Folkpartiet liberalerna.
* de norwegsche Christliche Volkspartei, kiek bi Kristelig Folkeparti.
* de kambodschanische Volkspartei, kiek bi Kanakpak Pracheachon Kâmpuchéa.
* de japaansche Ne’e Volkspartei, kiek bi Kokumin Shintō

un historsche Partien in annere Länner:
* de ehmolige Slowaksche Volkspartei.
* in Öösterriek de ehmolige Grootdüütsche Volkspartei.
* in Iesland de ehmolige Sozialdemokratische Volkspartei, kiek bi Sósíalistaflokkurinn.
Wapenstillstand

En **Wapenstillstand** is dat, wenn in en Krieg för en Tietlang de Wapen swiegen doot, vunwegen dat de Fienden dat so afmaakt hefft. Meist is dat de eerste Schritt na’n Freden hen. 

Anners as en Wapenroh, wo dat bloß dor üm geiht, dat vunwegen en besunnern Grund för korte Tiet nich wietermaakt warrt mit den Krieg (t.B. vunwegen dat Insammeln vun de Verwunnten), duert en Wapenstillstand wat länger. Faken is dor ok bi afmaakt, wat vun Regels nu gellen schöllt un wat de Grenz twuschen de Fienden is. 

En Wapenstillstand warrt afmaakt twuschen de Parteien in en Krieg un bedutt, dat vun nu af an nich mehr angrepen weern draff (Verdrag över den Wapenstillstand). In de Haager Ornen vun den Landkrieg vun 1907 warrt akraat angeven, wat de Wapenstillstand na de rechtliche Siet hen bedüden deit. 

Mit en Fredensverdrag kann de Wapenstillstand nich vergleken weern. So en Verdrag kann na den Wapenstillstand för Maanden oder ok Johren uthannelt weern. Solang, bit en Fredensverdrag afslaten is, gellt fudderhen de Tostand vun Krieg. 

Wat in den Islam to’n Wapenstillstand seggt warrt, kiek bi Hudna. De Islam will dor nix vun weten, dat mit en Nichmuslim Freden slaten weern kann, man en Wapenstillstand is möglich. Man düsse Wapenstillstand kann jummers noch mol verlängert weern, wenn dat nödig is. Düsse Ansicht is in den Nahen Oosten wichtig, vunwegen den Freden vun de araabschen Staten mit Israel. 

## Beröhmte Wapenstillstänn un Verdrääg över den Wapenstillstand
* Geheemkonventschoon vun Klein-Schnellendorf
* Wapenstillstand vun Rostock
* Verdrag vun Malmö
* Wapenstillstand vun 1344 (Muhammad VII. (Granada))
* Wapenstillstand in de Krisenregion Darfur (Darfur)
* Wapenstillstand twüschen Rumänien un de Middelmächt (in Focşani)
* Konventschoon vun Tauroggen
* Wapenstillstand vun Kötzschenbroda (Kötzschenbroda) 
* Wapenstillstand vun Villa Giusti 
* Wapenstillstand vun Pljussa 
* Wapenstillstand vun Compiègne
* Wapenstillstand vun Steier (25. Dezember 1800) 
* Wapenstillstand vun Cassibile 
* Wapenstillstand twüschen Indien un Pakistan 1949
* Wapenstillstand in Korea 1953

## Borns
Praxiteles

**Praxiteles** (ooltgreeksch Πραξιτέλης) weer een vun de bedüdensten attischen Bildhauers ut dat 4. Johrhunnert v. Chr.

Praxiteles weer de Söhn vun Kephisodotus. Vun siene Warken is nich veel nableven as Kopien ut latere Tieden. De Hermes vun Olympia warrt em toschreven, aver gewiss is dat nich. Bi antike Schrievers warrt vun üm un bi 50 Warken snackt, de vun Praxiteles stammen deen.

## Weblenken
Nullpunkt

**Nullpunkt** betekent

* Betogspunkt vun en System,
* *[[Nullpunkt (Film)|Nullpunkt]]*, Film ut dat Johr 1979.
Dat du mien Leewsten büst

**Dat du mien Leewsten büst** (mit’n Ünnertitel *200 plattdeutsche Lieder aus Vergangenheit und Gegenwart*) is en Lederbook, in dat op 440 Sieden 200 plattdüütsche Volksleder staht, utwählt un rutgeven vun Heike Müns. Rutbröcht hett dat de Florian-Noetzel-Verlag „Heinrichshofen Bücher“ in Willemshaven in’t Johr 1988 tohoop mit dat VEB Hinstorff-Verlag in Rostock. 

## Inholt

In dat Lederbook staht op 440 Sieden en Lederdeel un en utföhrlichen Anhang. 

De Lederdeel (S. 7-392) is nich in Kapittel indeelt. De 200 plattdüütschen Leder sünd alphabeetsch na de Anfäng vun de Leder optellt. Meist all de Leder warrt mit alle Strofen un mit Noten (eenstimmig, mit Akkorden) vörstellt. In welk enkelte Fäll is blot de Text afdruckt. De Utwahl schall „de Veelfalt an nedderdüütsch Leedgood bet to de Gegenwart dokmenteren, un dor ok en beten en Tietspegel för de bedüdensten Themen vun uns Tiet wesen, so as to’n Bispeel Ümweltbewusstsien un dat Insetten för en freedvulle Welt“ (Siet 393).

In’n Anhang steiht en utföhrlich Nawoort (Sieden 393-410), Footnoten to’t Nawoort (Sieden 411-414), en Greeptabell för Gitarrn- un Lutenspeel (Sieden 415), Quellen- un Literaturangaven to de Leder (Sieden 416-428), en Literaturlist (Sieden 429-432) un en alphabeetsch List vun de Anfäng vun de Leder (Sieden 433-438).

## Literatur

* Heike Müns (Auswahl u. Hrsg.): *Dat du mien Leewsten büst. 200 plattdeutsche Lieder aus Vergangenheit und Gegenwart.* Rostock / Willemshaven 1988; ISBN 3-7959-0557-5; 440 Sieden
Michelangelo

**Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni** (* 6. März 1475 in Caprese; † 18. Februar 1564 in Rom) weer en italieenschen Maler, Bildhauer, Architekt un Dichter vun de Renaissance.

To siene bedüdensten Warken höört de Fresken op de Deek un op de Altarmuur vun de Sixtiensche Kapell in Rom un de Skulpturen vun de Pietà un sien David.

## Leven
### Herkunft un Kindheit

Michelangelo weer de tweete Söhn vun den Stadtvogt Lodovico di Leonardo Buonarroti Simoni un de Francesca di Neri. He wurr an' 6. März 1475 in Caprese in de hüüdig Provinz Arezzo boren; dornah truck sien Familie nah Florenz. Dat Kind wurr de Fru vun en Marmorarbeiter in Settignano to Pleeg geven. En paar Johr later is sien Moder storven, nahdem se dree wiedere Söhn boren harr. 

File:Michelangelo Bacchus.jpg|
File:Firenze.Palvecchio.500.Michelangelo2.JPG|
File:Autori vari, arca di san domenico, angelo reggicandelabro di michelangelo, 1494, 01.jpg|
File:Madonna michelangelo1.jpg|Madonna
File:Leda and the Swan, After Michelangelo.jpg|Leda 
File:Michelangelo pietà rondanini.jpg|*Pietà Rondanini*

File:StPetersDomePD.jpg|
File:Dying slave Louvre MR 1590.jpg| 
File:Rebellious Slave (Michelangelo).jpg|
File:Andr37.jpg| Ganymede, copia de 1532.
File:Buonarotti-scala.jpg|Madonna
File:Michelangelo's Pieta 5450 cut out black.jpg|

## Weblenken
Hokusai

**Katsushika Hokusai** (japaansch 葛飾北斎; * Oktober/November 1760 in Edo; † 18. April 1849 in Edo) weer en japaanschen Maler un Drucker.

To siene bedüdensten Warken höört de 36 Ansichten vun’n Barg Fuji to de ok de bekannte grote Wagg bi Kanagawa höört.

## Weblenken
Vila Nova Sintra

**Vila Nova Sintra** is en lütte Stadt op dat Eiland Brava in de Republiek Kap Verde un togliek ok de Hööftstadt vun dat Eiland.

## Geografie
Vila Nova Sintra liggt in de Bargen vun Brava op ruchweg 500 Meter Hööch bi de Koordinaten 14°53’17,3’’N un 24°40’47,0’’W. Vun buten dat Eiland kann een dor blots över dat Fischerdörp un den Haven vun Furna henkamen. De beiden Öörd sünd aver twee Straten verbunnen, wovun aver blots de ne’ere för den Autoverkehr egent is. Vun Vila Nova Sintra na Furna bruukt man ungefähr en Veerdel Stünn. Wieldat de Stadt vergliekswies hooch liggt un faken Wulken in de Bargens hangen blievt, is de Temperatur hier tomeist wat sieter, as dat in de Tropen vermodt warrt. Na de letzte Bereken vun de Inwahnertall 2005 harr de Hööftstadt vun Brava 1.873 Inwahners. Dat is en good Fööfdel vun de ganzen Minschen op dat Eiland.

Dat Stadtbild vun Vila Sintra Nova is teemlich ruhig un gröön. Enge Straten gifft dat blots en poor, tomehrst is aver veel Ruum laten för Bööm, so dat sik de Hööftstraten as Alleen wiesen doot. De zentrale Steed vun de Stadt is de *Praça Eugénio Tavares*, nöömt na den beropen Musiker un Meester vun de Morna-Musik Eugénio Tavares, de ok vun veele Bloombetten verschönt warrt. Dor gifft dat ok en Pavillon för Musikvörföhren. De breden Alleen loopt ut all veer Richten op dissen Platz to.

## Historie un Naam
De Naam vun de Stadt is afleidt vun de königliche Sommerresidenz Sintra in Portugal. In’t 18. un 19. Johrhunnert weer de lütte Stadt in Sommer en geern besochten Oort, woneem sik vör allen ok de Adeligen un Kolonialbeamten ut Santiago ophollen hebbt. Dat de Oort ok vundaag noch so smuck is, liggt an’t Geld. In de verleden Tiet sünd vele vun de Inwahners tietwies na Amerika utwannert un hebbt, as se een Dag na Brava wedder torüch kamen sünd, jemehr Penunsen in de feinen ollen Hüüs investeert un jem wedder torecht maakt. De Regeeren vun’t Eiland sorgt dorför, dat dat smucke Bild vun de Stadt ok in de Tokunft överduert. Se hett neemlich anordent, dat ne’e Hüüs, de op dat Eiland un sünners in Vila Nova Sintra boot warrt vun’n Stil her to de ollen Hüüs in’n Kolonialstil passen mööt.

## Borns
Aaft

Ünner den Sammelbegreep **Aaft** warrt all Frücht un Saat vun tomeist mehrjohrige Strüker, Bööm un annere Planten tohopenfaat, de för den Minschen to’n Geneet egent sünd un tomeist roh eten warrn künnt.

## Bedüden un Afgrenzen vun den Begreep
Dat Woort kummt anfänglich vun den middelnedderdüütschen Begreep *ōvet*, womit as „Tokost“ all’ns meent weer, wat blangen Broot un Fleesch vertehrt worrn is, also ok Grööntüüch, Puulfrücht un so wieter.

De Ünnerscheden vun Aaft un Grööntüüch is nich scharp afgrenzt. Tomeist stammt Aaft vun mehrjohrige Planten, wiel Gröönworen normalerwies vun eenjohrige Planten kummt. Butendem hett Aaft meist en högeren Zuckerandeel. Botaansch bekeken kummt Aaft ut de befrucht Blööt tostannen, Grööntüüch dorgegen entsteiht ut annere Plantendelen. Tomaten, Paprika, Zucchini, Körbsen un Gurken sünd woll ok Frücht, warrt aver normalerwies nich as Aaft ansehn vun wegen de fehlend Sööt btw. Süür. Man snackt hier vun Fruchtgrööntüüch, ofschoonst se na de Definitschoon baven ok to’t Aaft tellt warrn müssen. Rhabarber dorgegen is en Plantenstengel, de aver ok as Aaft verwennt warrt.

In’n Hannel is vundaag de wieter ünnen beschrevene Indelen na Karnaaft, Steenaaft usw. begäng. In de Botanik warrt ünner den Begreep Aaft dorgegen all wild wassend oder kultiveerten Frücht un Saat tosamenfaat, de in’n Allgemenen roh eten warrn künnt un en leeftallig söten oder süerlichen Smack opwiest. Wenn sik dat dorbi üm Saat hannelt, geevt se meist veel Kalorien un sünd düchtig nohrhaft. Wenn dat Frücht sünd, warrt de Saat tomeist nich miteten, man dat Fruchtfleesch mit hogen Waterandeel. De hebbt en lütteren Nehrweert, sünd aver tomeist riek an Vitaminen un Mineralstoffen.

## Indelen

In’n Goornbo un in’n Hannel warrt Aaft ünnerdeelt in Karnaaft, Steenaaft, Berenaaft, Schalenaaft, klassische Süüdfrücht, wietere exotische Frücht un Grööntüüch, dat as Aaft bruukt warrt.

Sorteert warrt de enkelten Frücht na verscheeden Hannelsklassen, na Grött un na Qualität.

Dorblangen warrt Aaft ok ünnerdeelt na „heemsch“ un importeerte Woren vun verscheeden Oort (t.&nbsp;B. as Flaagaaft, wenn dat mit’n Fleger transporteert worrn is) je no dem, woher dat Aaft kummt un woans dat transporteert worrn is. In jüngere Tiet warrt ok angeven, wenn Aaft ut bioloogschen Anbo stammt, wat denn as Qualitätsmarkmol sehn warrt. Bito gifft dat ok noch dat Wildaaft, dat aver vun’n Hannel kuum anbaden warrt.

## Literatur
* Wolfgang Franke: *Nutzpflanzenkunde: nutzbare Gewächse der gemäßigten Breiten, Subtropen und Tropen*. 6. Auflage. Thieme, Stuttgart 1997, ISBN 3-13-530406-X
* G. Liebster: *Warenkunde Obst*. Hädecke, 1999, ISBN 3-7750-0301-0
* Pierre-Marie Valat; Pascale de Bourgoing: *Der Apfel und andere Früchte*. Mannheim 1992, ISBN 3-411-08541-X
* Lothar Bendel: *Das große Früchte- und Gemüselexikon*, Patmos, 2002, ISBN 3-491-96066-5

## Weblenken
Wießel

----

De **Wießel** (poolsch *Wisła*) is en 1047 Kilometer langen Stroom in Polen. Se flütt vun de Beskiden na Noorden to un münnt in de Oostsee.

De Wießel hett ehren Born in de Westbeskiden an’n 1214 m hogen Widderberg. Se löppt denn dör Krakau un twischen de Hilligkrüüzbargen un dat Lubliner Hügelland dör in de Deepebene. De Stroom kummt dör Warschau, Thorn un Bromberg. De Münn liggt bi’n Woarder un billt dor en Delta.

## Weblenken
Roofdeerter

De **Roofdeerter** sünd en Ornen vun de Söögdeerter.
Jemehr latienschen Naam „Carnivora“ kummt vun de Wöör *carō*, -*nis* ‚Fleesch‘ un *vorāre* ‚verslingen‘. Mank de Roofdeerter gifft dat aver ok welke, de nich to den gröttsten Deel vun Fleesch leevt.

Blangen de klassschen Landroofderter gifft dat ok Waterroofdeerter so as de Robben. 

In de Ümgangsspraak warrt ok ’n poor Deerter to de Roofdeerter tellt, de dat in de Biologie nich sünd, so as to’n Bispeel de Hai oder de Aadler. In de Biologie warrt bloots de Oorden as Roofdeerter tellt, de to de Carnivora tohöört.
Robert Dorr

**Robert Dorr** (* 4. September 1835 in Fürstenau; † 21. Februar 1919 in Elbing) weer en plattdüütschen Schriever.

Dorr is 1835 in Fürstenau in Westpreußen boren un weer later op’t Gymnasium Elbing. 1857 hett he an de Universität Königsberg dat Studeren op Geschicht anfungen un 1861 sien Dokter maakt. Denn is he Schoolmeester an dat Realgymnasium in Elbing worrn. He hett ünner annern op Hoochdüütsch över de Historie vun Oostpreußen schreven un ok en Stadtföhrer för Elbing rutgeven. Blangen disse Saakböker hett he ok Plattdüütsch schreven un ünner annern Shakespeare sien *[[The Merry Wives of Windsor]]* as *[[De lostgen Wiewer von Windsor]]* in’t Plattdüütsche överdragen.

## Warken

### Plattdüütsch

* *Twöschen Wiessel on Noacht. Plattdietsche Gedichte.* Neumann-Hartmann, Elbing 1862
* *De lostgen Wiewer von Windsor.* Liegnitz 1877
* *Drei niederdeutsche Fabeln: De Fos on de Haan, Nähen on näjentig Lest, De Krig tweschen dem Entewaart on de Baare.* in: Altpreußische Monatsschrift 1, 1864, S. 270-273
* *Zwei niederdeutsche Fabeln: De Heiland on dat Peerd, De Engelstänen.* in: Altpreußische Monatsschrift 1, 1864, S. 644-646
* *Von de Mieskes, de Beer bruen wullen.* in: Altpreußische Monatsschrift 1, 1864, S. 753-754

### Hoochdüütsch

* * Illustrierter Führer durch Elbing, Kahlberg, Cadinen u. Umgegend.* Kafemann, Danzig 1911

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken