open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Linosa

**Linosa** is de nöördliche vun de dree Pelaagsch Eilannen, de twüschen Tunesien un Sizilien in de Middellannsche See leegt.

## Geografie
Dat Eiland hett en Flach vun ruchweg 5&nbsp;km² un liggt üm un bi 170&nbsp;km in’n Süüden vun Sizilien, 160&nbsp;km wiet vun Tunesien un ruchweg 140&nbsp;km in’n Westen vun Malta. Tosamen mit de annern beiden Pelaagschen Eilannen Lampedusa un Lampione billt se de Gemeen Lampedusa e Linosa, de politisch to de italieenschen Provinz Agrigent in de Region Sizilien tellt. 2005 harr Linosa ruchweg 450 Inwahners.

De Landschap warrt bestimmt vun vulkaansche Formatschonen, as de dree verlöschten Kraters *Monte Vulcano* (195&nbsp;m), *Monte Rosso* (186&nbsp;m) un *Monte Nero* (107&nbsp;m)

## Planten un Deerten
In’n Vergliek to de beiden Navereilannen bargt Linosa en rieke Vegetatschoon. Dor wasst vör allen Mastixstrüker, Fiegenkakteen un en poor endeemsche Planten as to’n Bispeel de *Valantia calva*, de dat blots op Linosa geven deit.

De See üm Linos is riek an Fisch. Butendem leevt hier ok Karettschildkröten, de an de Strännen vun’t Eiland jemehr Eier afleggen doot. Wiete Delen vun’t Eiland staht siet 2002 as Deel vun’t *Riserva Marina Isole Pelagie* ünner Naturschuul, dat sik de Bestand vun de vör’t Utstarven stahen Schildkrötenoort wedder berappeln kann.

## Historie
Linosa weer al in de Antike bekannt un tietwies ok bewahnt. In’n Verloop vun de Tiiet harr dat Eiland ünnerscheedliche Naams. To de Tiet vun de Römers weer Linosa en Stüttpunkt för de Scheep vun de Slavenhännlers un laterhen vun de Piraten.

De Naam „Linosa“ stammt vun den Kaptein Sanvisente, de 1845 invn Opdrag vun Ferdinand II. mit üm un bi 40 Manns- un Fronslüüd an Land gahn is, üm op dat Eiland to bewahnen. To de Tiet hebbt de Inwahners noch in Höhlen huust un de ollen röömschen Zisternen bruukt, üm Water to winnen. Leevt hebbt se vun’n Fischfang un von de Bueree.

In de 1960er Johren is op Linosa en Kraftwark un en School opboet un en Telefonkavel vun Sizilien ut leegt worrn. För de Versorgen mit Water is 1973 en Anlaag to’n Seewaterentsolten inricht worrn.

## Weertschap un Verkehr
Ok vundaag noch is de Grundlaag för’t weertschopplich Leven vun de Inwahners de Fischeree un de Landweertschap. De Bodden is fruchtbor un warrt bruukt, üm dorop Wien, Linsen un Kapern antoboen. In hüütige Tiet warrt ok de Tourismus jümmer starker un winnt an Bedüden. Dat gifft op dat eiland en poor Hotels, Gasthüüs un Teltsteden.

Na Linosa föhrt en Fährschipp vun Porto Empedocle op Sizilien ut. De Fohrt duert ruchweg söss Stünnen. Man, in de Hööftsaison vun Juni bit September drööft keen touristische Fohrtüüch op Linosa anlannen. Twüschen Linosa un Lampedusa gifft dat jeden Dag mehrere Draagflögelbööd. Vun Lampedusa ut gifft dat ok’n Flaagverbinnen na Palermo.

## Weblenken

* Websteed vun’t Eiland (ok engelsch)
* Touristeninformatschoon (hoochdüütsch)
Anna-Maria Ravnopolska-Dean

**Anna-Maria Ravnopolska-Dean** (* 3. August 1960 in Sofia) is en bulgarische Harp-Spelerin un Komponistin. 

Se hett in Carnegie Hall, Salle Poirell un Gasteig speelt. Se leevt in Sofia un hett en Professur an de Amerikaansche Universität in Bulgarien, de se 1992 mit annere tohopen grünnt hett.
Diploidie

**Diploidie** (vun gr.: *diploe* „Dubbeltheit“) is in de Genetik dat Vörkamen vun twee vullstännige Chromosomensätz  as so nöömten dubbelten Chromosomensatz. Jeed Chromosom liggt also in dubbelte Tall vör, wobi bi de Gonosomen vun männliche Vertreders nich twüschen de an sik verschedenen X- un Y-Chromosomen ünnerscheedt warrt.

Vun wegen dat dat bi de Minschen un ok bi vele Planten- un Deeroorden de normale Tostand is, warrt dat ok as Euploidie betekent. Man, dat gifft ok Utnahmen, to’n Bispeel vun wegen Generatschoonszyklen oder verscheden Geslechter.

De meisten Planten dörloopt en Generatschoonswessel, Karnphasenwessel, bi den sik een haploide (eenfack Chromosomensatz) un een diploide Phaas afwesselt:
* Algen
* Bi Mosen (Bryophytina) is de haploide Generatschoon (Gametophyt) dat, wat een as gröne Moosplant (mit Blööd oder as Thallus) sütt. Dör Befruchten kummt en lütten diploiden Sporophyt tostannen, de ut de Moosplant rutwasst un en Sporenkapsel billt. Dorin löpt de Meioos aflöpt, so dat wedder haploide Sporen entstaht. De Sporen warrt in’n Wind oder dör den Regen verstreit, keemt ut un en ne’en haploiden Gametophyt wasst.
* Bi de Farnen (*Pteridophytina*), Schachtelhalmen (*Equisetopsida*, de to de Pteridophytina höört) un de Kreihnfootplanten (*Lycopodiopsida*, de ok to de Pteridophytina tellt) is de grode Plant, de to sehn is, de diploide Sporophyt, de na de Meioos de haploiden Sporen billt. Dorut warrt en lütten Gametophyt, dat Prothallium. Ut sien befruchten Eizellen wasst wedder de Sporophyt. Man, dat gifft ok polyploide Farnen (*Sporophyten*).
* Bi de Saatplanten (Spermatophytina) is de diploide Sporophyt dat, wat wi as Bööm, Strüker oder Kruut seht. De Gametophyten sünd bannig reduzeert: De Pollenköörn stellt tohopen mit de Eizellen de haploide Generatschoon dor. Bi de Naaktsamers (*Gymnospermen*) kummt de Pollen direkt na de Samenanlaag, de nich vun en Fruchtknütten ümgeven is un somit keen Narv un keen Griffel hebbt. In de Samenanlaag finnt denn de Befruchtung statt. Bi de Todecktsadigen (Magnoliopsida) wasst de Pollen na’t Bestöven dör den Griffel bit na de Eizell, wo de Befruchtung stattfinnt.

Bi eenige Deerten, to’n Bispeel bi de Insekten (*Insecta*), finnt en Geslechtsbestimmen dordör statt, wat se haploid oder diploid sünd (Haplodiploidie). Bi de Immen oder de Miegeems sünd de Seken diploid (Arbeitersches un Königinnen), wiel de Heken (Drohnen) haploid sünd.

Polyploidie (dree- bit achtfacken Chromosomensatz) föhrt, t.&nbsp;B. bi dat Koorn to sünners drachtbore Sorten, bi de mehrsten Organismen aver to en Fehlbilln. Blots wenige Organismen sünd polyploid, dorünner gifft dat aver ok en poor Deerten.
Spoor

**Spoor** betekent

* Spoor, en Entwicklungsphaas vun Leevwesen in de Biologie,
* Endospoor, en Överduerform vun Bazillen un Chlostridien, de sik nich vermehrt,
* Exospoor, en Sünnerform vun Sporen to’n Vermehren vun Bakterien un Poggenstöhl,
* Spoor, de Sporen in’n Riedsport,
* Spoor, Deel von’t Dack,
* Spoor, Footstappen un annere Teken, de wiest woneem een Deer oder Minsch langs gahn is,
* Spoor, en Henwies in en Kriminalfall, de op den mööglichen Deder wiest,
* Spoor, cheemsch Stoff, de in bannig lütte Mengde in en Mischen vörkummt,
* Spoorwiet, bi de Iesenbahn de Afstand twüschen de Schienen vun een Gleis,
* Spoor, de Summ vun de Schraagindrääg vun en Matrix,
* Spoor, de parallele Stellung vun de Rööd in de Kraftfohrtechnik,
* Toonspoor, de Kanal mit de Toonopteken in de Musik- un Toontechnik.

**Spoor** is de Familiennaam von

* André Spoor (1931–2012), nedderlandschen Journalist,
* George K. Spoor (1872–1953), US-amerikaanschen Filmpioneer,
* Ryk E. Spoor (* 1962), US-amerikaanschen Schriever,
* Simon Spoor (1902–1949), nedderlandschen Generaal,
* William Spoor († 2014), US-amerikaanschen Manager.

Kiek ok bi: Spohr, Spor, Spur.
Haploidie

**Haploidie** (gr.: απλόος „eenfack“) is en Begreep ut de Genetik. De beseggt, dat de Chromosomensatz vun en Zell blots eenmol vörliggt. In den Zellkarn kummt also vun all de ünnerschedlichen Chromosomentypen jeedeen blots eenmol vör.

Tyypscherwies sünd de Chromosomensätz in de Eizellen un Spermien haploid. Jemehr beiden haploiden Chromosomensätz versmölt bi’t Befruchtento en dubbelten Chromosomensatz vun en diploide Zell, de as Zygoot betekent warrt.

Bi de minschlichen Keemzell besteiht de haploide Chromosomensatz ut 23 verscheden Chromosomen, neemlich ut een Gonosom un ut tweeuntwintig Autosomen. Bi de Keemzell vun de Fro, de Eizell, is dat Gonosom jümmer dat X-Chromosom, wiel dat bi de hekschen Keemzell, dat Spermium dat X- oder dat Y-Chromosom wesen kann. De Tall von de Chromosomen kann bi verscheden Oorden vun Leevwesen ünnerscheedlich groot wesen. Dormit is ok jemehr Tall in’n halpoiden Chromosomensatz jüst so ünnerscheedlich.

As Formelteken warrt för halpoide Grundtallen *x* bruukt. In’n Gegensatz dorto steiht *n* as Teken för en vullstännig Genom vun een Organismus, de na Grad vun sien Ploidie vun 2n bit 8n bedrägen kann.

## Kiek ok
* Generatschoonswessel
* Diploidie
* Polyploidie
Tetraploidie

**Tetraploidie** is en sünnere Oort vun de Polyploidie, bi de de Zellen vun Deelgeweven oder ok vun’n helen Organismus veer vullstännige Chromosomensätz opwiest.

Tetraploidie kummt fakener bi Planten vör un warrt bi de Tucht vun Kulturplanten dör sünnere Methoden ok as Teel anstreevt, üm Sorten drachtborer to maken (Heterosis-Effekt). Ok bi minschliche Liefzellen is de Tetraploidie bekannt: en lütten Andeel vun de Lebber-Zellen sünd vun Natur ut tetraploid un bargt somit 96 statt 46 Chromosomen, as dat in de normalen diploiden Zell is.

Wiel den Zellzyklus, nipp un nau an’t Enn vun de S-Phaas, sünd bi’n Minschen all Zellen tetraploid, vun wegen dat wiel disse Phaas de Chromosomen synthetiseert un dormit verdubbelt worrn sünd. As sik aver de Zellen dorna splitt, leegt de Zellen in’n Ansluss doran wedder diploid vör.
Blanchardstown

**Blanchardstown** (irisch: *Baile Bhlainséir*) is en Vöroort von Dublin. Dat is mit 63.120 Inwahner (Stand 2006) de gröttste Stadt in de County Fingal un bildt tosommen mit Swords en regional Servicezentrum für de County. Siet 1996 is de Bevölkerung üm ruch weg 70% stegen. Ok för de nächsten Johren rekent man wiederhenn mit en stark Anwinnen vun de Bevölkerungstall.

De Stadt is Seet vun dat "Institute of Technology, Blanchardstown". Dat *Blanchardstown Shopping Centre* is en vun de gröttsten Inkoopszentren Irlands. 

## Weblenken

*Koort vun Blanchardstown
*Blanchardstown Shopping Centre
*Institute of Technology Blanchardstown
*Blanchardstown United Football Club
*St.Brigids GAA Club
Euploidie

**Euploidie** is en Begreep ut de Genetik, de beseggt, dat de Arfinformatschoon vullstännig vörliggt. Dorbi hannelt sik dat üm en vullstännigen heeltallig-mehrfack vörkamen Chromosomensatz. Is dat’n eenfacken Chromosomensatz, warrt vun Haploidie snackt, bi en dubbelten Satz seggt man Diploidie un bi mehrfacke Chromosomensätz warrt dat Polyploidie nöömt.

## Kiek ok
* Aneuploidie
Literaire Pries

De **Literaire Pries** is en Pries, den de Stichting ’t Grunneger Bouk siet 1981 utlangt för dat beste Literaturwark in grunnengsche Spraak van de vörgahnde dree Johren. Vör 1997 langden se den Pries alle Johren ut; sietdem all dree Johr, dor weer nich alltied noog Qualität üm dat elk Johr to doon.

## Winners

* 1981: Simon van Wattum
* 1982: Kemizzie Vertoalen Kerklaiden
* 1983: Derk Sibolt Hovinga
* 1984: Saul van Messel (Schrieversnaam van Jaap Meijer)
* 1985: Sien Jensema
* 1986: Kees Visscher
* 1987: Redakschoon van de Literaturtiedschrift Krödde
* 1988: Gré van der Veen
* 1989: Peter Visser
* 1990: *nich tokennt*
* 1991: Jan Siebo Uffen
* 1992: Sape Zwama
* 1993: *nich tokennt*
* 1994: *nich tokennt*
* 1995: Jurrie Bosker (Schrieversnaam van R. P. Doff)
* 1996: *nich tokennt*
* 2000: Reinder Willem Hiemstra (Tiedruum 1997-1999)
* 2003: Gerrit Wassink (Tiedruum 2000-2002)
* 2006: Jan Glas (Tiedruum 2003-2005)
* 2009: Aly Freije (Tiedruum 2006-2008)
* 2011: Nina Werkman (Tiedruum 2009-2010)
Estelle Getty

**Estelle Getty** (* 25. Juli 1923 as *Estelle Scher* in Manhattan, New York City; † 22. Juli 2008 in Los Angeles) weer en US-amerikaansch Schauspelerin. 

## Biographie
Estelle Scher weer de Dochter vun de poolsch-jöödsch Inwannerer Sarah un Charles Scher. Hör Vader hett en Glasworenladen apen makt, wat nahderhenn vun Arthur Gettleman övernommen wurrn is. 1947 hett se Gettleman heiraadt un hett hör Künstlernaam vun sien Naam afleidt. 

Se hett en Schauspeelutbillen hat, kreeg gau en Engagement in New York un keem över kört oder lang ok to’n Film. Internatschonal bekannt wurr se as *Sophia Petrillo* in de US-amerikaansch Feernsehreeg The Golden Girls. Dörför hett se 1986 ok en Golden Globe kregen. 

Getty speel aber ok in verscheeden anner Filmen mit, so as in *Stuart Little*. Nahdem hör Mann 2004 storven weer, leev se torüchtrucken in Los Angeles. Se harr twee Söhn. 

Hör düütsch Synchroonsprekerin weer tomeist Barbara Ratthey.

## Filmographie (Utwahl)

## Utteknungen (Utwahl)
* 1986: Golden Globe – Best Hööftdorstellerin – Musical oder Kummedie för *The Golden Girls*
* 1988: Emmy Award – Best Nevendorstellerin in en Comedy-Serie för *The Golden Girls*
* 1992: Golden Himbeer – Slechts Nevenrull  för *Stop! Or My Mom Will Shoot*

## Literatur
* Estelle Getty un Steve Delsohn: *If I Knew Then What I Know Now … So What*, Contemporary Books, Chicago 1988, ISBN 0-8092-4474-8 (Autobiografie).

## Weblenken

* Biografie in de NNDB (engelsch)
* Offizielle Websteed vun Estelle Getty
* „Estelle Getty, 84; 'Golden Girls' actress brought humor, depth to mother roles“, Los Angeles Times, 22. Juli 2008
* „Estelle Getty, 'Golden Girls' Matriarch, Dies at 84“, New York Times, 23. Juli 2008
* „Estelle Getty, die lustigste Oma aller Zeiten“, Die Welt, 23. Juli 2008, mit Billerreeg
Liederjan

**Liederjan** is en Musikgrupp, de Folk op Hoochdüütsch un deelwies ok op Plattdüütsch maakt.

1975 hett de Grupp *Tramps & Hawkers*, de siet 1969 iersche Volksmusik maakt hett, ok anfungen, Leder op Düütsch to singen. Disse Musik hebbt Anselm Noffke, Jörg Ermisch un Jochen Wiegandt denn ünner den Naam Liederjan maakt. Wiegandt is later ut de Grupp rut. De drüdde Person blangen Noffke un Ermisch hett mehrmaals wesselt, Rainer Prüss, Edzard Wagenaar, Wolfgang Rieck, Jürgen Leo un nu Klaus Irmscher hebbt mit jem speelt. Noffke is an’n 14. Dezember 2003 doodbleven. För em keem Hanne Balzer nee dorto.

1985 hett de Grupp den Düütschen Kleenkunstpries wunnen.

## Warken

* 1976	*Live aus der Fabrik.*
* 1978	*Mädchen, Meister, Mönche.*
* 1979	*Volkslieder aus der heilen Welt.*
* 1980	*Liederbuch.*
* 1981	*Der Mann mit dem Hut.*
* 1981	*Es kann ja nicht immer so bleiben.* - Utgaav BRD
* 1982	*He, ik mach di.*
* 1983	*Es kann ja nicht immer so bleiben.* - Utgaav DDR
* 1983	*Unsre Klingel ist kaputt.*
* 1985	*Idiotenclub.*
* 1988	*Mit der Torte durch die Tür.*
* 1990	*Klammheimliche Hits der frühen Achtziger.* (Sampler)
* 1990	*Land in Sicht.*
* 1994	*Wie im Paradies.*
* 1996	*Die Wirrtuosen.*
* 1999	*Loses zum Fest.*
* 2002	*Ach, du meine Goethe.*
* 2003	*Drei Gesellen.* (Sampler)
* 2003	*Wir 3.*
* 2004	*Anselm.* (Broschüür mit CD to’n Andenken an Anselm Noffke)
* 2005	*Spielen Sie auch Gitarre?*
* 2007  *Einmal Canossa und zurück.*
* 2008	Prost Franz – Trinklieder aus fünf Jahrhunderten
* 2010  Liedertach (zusammen mit Iontach)
* 2010  7/8, oder am Stück
* 2011  Geschenkt
* 2013  Eins, zwei: Drei im Sauseschritt (Liederjan trifft Wilhelm Busch)
* 2015  40 Jahre – Sowieso
* 2018 Ernsthaft locker bleiben
## Kiek ook bi
* List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen
## Weblenken

* Websteed vun de Grupp (hoochdüütsch)
Weten (Mehrdüdig Begreep)

**Weten** betekent

* Weten, all tohopendragen Informatschonen över all, wat een kennt un versteiht,
* Weten, Koornoort, de in’n Ackerbo begäng is,
* Weten, Geslecht binnen de Söötgrasfamilie
* Wetenbeer, bövergärig Beersoort.
Ilhéu Laja Branca

De **Ilhéu Laja Branca** is en lütt Eiland, dat nich bewahnt is un to de Inselgrupp Ilhas do Sotavento in de  Republiek Kap Verde höört. 

## Geografie
De Ilhéu Laja Branca liggt ruchweg en halven Kilometer vör de Noordküst vun’t Eiland Maio in de *Bucht vun Galeão* un tellt vun wegen de Verwaltung to Maio dorto. De Oorsprung vun dat Eiland is vulkaansch as ok vun all annern Eilannen vun Kap Verde. In verleden Tieten is dat hüütige Eiland mol Deel vun Maio wesen.

De Ilhéu Laja Branca hett en Läng vun ruchweg 300&nbsp;m un en Breed vun üm un bi 400&nbsp;m. De Flach liggt twüschen 0,1 un 0,2&nbsp;km². De hööchste Steed liggt ruchweg 10&nbsp;Meter över’n Seepegel. Op dat lütte Eiland wasst nich veel, to’n gröttsten Deel is dor keen Vegetatschoon to finnen. To sehn is Laja Branca vun wegen sien flache Topografie blots vun de Noordküst vun Maio un de angrenzen Bargen.
Chattium

Dat **Chattium** (in’n düütschen Spraakruum meist to *Chatt* verkört) is in de Chronostratigrafie de böverste Stoop vun’t Oligozän un togliek vun’t Paläogen. De Stoop füng vör 28,4 (±0,1) Millionen Johren an un weer vör 23,0 Millionen Johren wedder vörbi. Dorvör weer dat Rupelium und dorna leeg de Stoop vun’t Aquitanium, wat al to’t Neogen höört.

## Naam
De Naam is afleidt vun den germaanschen Volksstamm vun de *Chatten*. De oorsprüngliche Tyyplokalität liggt an’n Gelben Berg bi Niederkaufungen in de Neeg vun Kassel. De Stoop un de Naam sünd 1894 dör den düütschen Geologen un Paläontologen Theodor Fuchs in de Fackliteratur inföhrt worrn.

## Definitschoon
De ünnere Grenz na’t Chattium is defineert dör dat Utstarven vun dat Foraminiferen-Geslecht *Chiloguembelina* – gliektosetten mit de Basis vun de Foraminiferen-Zoon P21b. Dat Enn vun de Stoop is dör mehrere Vörgäng markeert: To’n een is dat de Basis vun de magneetsche Polaritäts-Chronozoon C6Cn.2n, to’n annern dör dat eerste Opduken vu de Foraminiferen-Oort *Paragloborotalia kugleri* un dör dat Utstarven vun de kalkigen Nanoplankton-Oort *Reticulofenestra bisecta*.

## Literatur
*Theodor Fuchs: *Tertiaerfossilien aus den kohlenführenden Miocaenablagerungen der Umgebung von Krapina und Radaboj und über die Stellung der sogenannten "Aquitanischen Stufe".* Königlich- Ungarische Geologische Anstalt, Mittheilungen und Jahrbuch, 10: 163-175, Budapest.
*Felix Gradstein, Jim Ogg, Jim & Alan Smith: A Geologic timescale. Cambridge University Press 2004 ISBN 9780521786737
*Hans Murawski & Wilhelm Meyer: *Geologisches Wörterbuch*. 10., nee bearb. u. w. Opl., 278 S., Enke Verlag, Stuttgart 1998 ISBN 3-432-84100-0.

## Weblenken
* Deutsche Stratigraphische Kommission (Rgv.) (2002): *Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2002*. ISBN 3-00-010197-7 - PDF (Groot)
*GeoWhen Database
*Norges Network of offshore records of geology and stratigraphy
Aquitanium

Dat **Aquitanium** (in’n düütschen Spraakruum meist to *Aquitan* verkört) is in de Chronostratigrafie de ünnerste Stoop vun’t Miozän un togliek vun’t Neogen. Los güng dat mit de Stoop 23,0 Millionen Johren an un vör 20,4 Millionen Johren weer se wedder vörbi. Vör dat Aquitan leeg an de Grenz na’t Paläogen dat Chattium, dorop folgen deit dat Burdigalium.

## Naam
De Naam vun de Stoop is afleidt vun den latienschen Naam vun Aquitanien in Frankriek. De Stoop un de Naam weern 1853 dör den Swiezer Geologen un Paläontologen Karl Mayer-Eymar in de Fackliteratur inföhrt. As Tyyplokalität hett de Internatschonalen Stratigrafischen Kommischoon (ICS) dat *Lemme-Carrosio-Profil* in de Neeg vun Carrosio in’n Noorden vun Genua in Italien fastleggt.

## Definitschoon
De ünnere Grenz vun’t Aquitanium is dör mehrere Begeevnissen defineert. Dat is to’n een de Basis vun de magneetschen Polaritäts-Chronozoon C6Cn.2n, man dor liggt ok dat eerste Optreden vun de Foraminiferen-Oort *Paragloborotalia kugleri* un dat Utstarven vun de kalkigen Nanoplankton-Oort *Reticulofenestra bisecta* – gliektosetten mit de Basis vun de Nanoplankton-Zoon NN1. Dat Enn is fastleggt dör dat eerste Vörkamen vun de Foraminiferen-Oort *Globigerinoides altiaperturus* oder ok dör de böveren Grenz vun magneetschen Polaritäts-Chronozoon C6An.

## Literatur
*Felix Gradstein, Jim Ogg, Jim & Alan Smith: A Geologic timescale. Cambridge University Press 2004 ISBN 9780521786737
*Hans Murawski & Wilhelm Meyer: *Geologisches Wörterbuch*. 10., nee bearb. u. w. Opl., 278 S., Enke Verlag, Stuttgart 1998 ISBN 3-432-84100-0.
*Karl Mayer-Eymar: *Versuch einer neuen Klassifikation der Tertiär-Gebilde Europa’s*. Verhandlungen der Schweizerischen Naturforschenden Gesellschaft . (Johresversammeln in Trogen, 17–19 August 1857), S.70–71 et 165–199, Tabelle Basel 1858.
* F. F. Steininger, M. P. Aubry, W. A. Berggren, M. Biolzi, A. M. Borsetti, J. E. Cartlidge, F. Cati, R. Corfield, R. Gelati, S. Iaccarino, C. Napoleone, F. Ottner, F. Rogl, R. Roetzel, S. Spezzaferri, F. Tateo, G. Villa und D. Zevenboom: *The Global Stratotype Section and Point (GSSP) for the base of the Neogene*. Episodes, 20(1): 23-28 Beijing 1997 ISSN 0705-3797.

## Weblenken
* Deutsche Stratigraphische Kommission (Rgv.) (2002): *Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2002*. ISBN 3-00-010197-7 - PDF (Groot)
*GeoWhen Database
*Norges Network of offshore records of geology and stratigraphy
*Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's) von Jim Ogg
Bundsautobahn 255

De **Bundsautobahn 255** (Afk.:**BAB 255** oder ok **A 255**), mitünner ok **Aftwieg Veddel** nöömt, is en düütsche Autobahn. De hele Autobahn hett en Läng vun jüst man 2 Kilometer. Se verbinnt in Hamborg de *Norderilvbrüchen* un de doröver verlopen Bundsstraten B 4 un B 75 mit de Autobahn 1. Vun de BAB 255 twiegt butendem de BAB 252 op halven Weg af. Dat Autobahnkrüüz, wat dorto höört, is vun en ungewöhnlich langtogene Booort in Noord-Süüd-Richt. Dat sütt mehr ut as twee Dreeecken as’n Krüüz.

## Weblenken
Berg

**Berg** betekent

* Berg, Hööchd, de sik ut de Ümgegend rutheevt,
* Berg, en Familiennaam (för Lüüd mit düssen Naam kiek dor),
* Hartogdom Berg, Hartogdom von dat Hillige Röömsche Riek,
* Berg, Oort in de Gemeen Hamminkeln in’n Kreis Wesel, Noordrhien-Westfalen,
* Berg, Oort in de Gemeen Betzdorf, Luxemborg,
* Berg, Oort in de Gemeen Colmar-Berg, Luxemborg,
* Berg, Barg in Weißenstadt in’n Landkreis Wunsiedel im Fichtelgebirge, Bayern,
* Berg, Barg bi Grafenberg in’n Landkreis Reutlingen, Baden-Württemberg,
* (4528) Berg, en Asteroid,
* Berg-Iesstroom, Iesstroom in Ellsworthland, Antarktika,
* Cerro Berg, Barg in Grahamland, Antarktika,
* Berg Peak, Barg in Viktorialand, Antarktika,
* Berg Automobile Company, US-amerikaanschen Autohersteller,
* Berg Publishers, US-amerikaanschen Verlag,
* Hay-Berg Motor Car Company, fröheren US-amerikaanschen Autohersteller,
* Bergtoys (Berg), nedderlandschen Speeltüüghersteller,
* Berg Brauerei, Broeree in Ehingen, Baden-Württemberg.

Kiek ok bi: Slott Berg, Berge, Barg, Bergh, Bergk, Berk, Berck.
Brink (Mehrdüdig Begreep)

**Brink** betekent

* Brink, Platz in’n Dörp,
* Brink, Buurschap in de Gemeen Süüdlohn in’n Kreis Buorken, Noordrhien-Westfalen,
* Brink, Oort in de Stadt Gummersbach in’n Oberbergschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Brink, en Familiennaam (för Lüüd mit düssen Naam kiek dor).
Weerte

**Weerte** betekent

* Weerte, Oort bi Buurlo in de Gemeen Borken,
* Weerte, Oort bi Gämen in de Gemeen Borken,
* Weerte, Oort in de Gemeen Isselborg.
Tenzing Norgay

**Sardar Tenzing Norgay** (* 15. Mai 1914; † 9. Mai 1986 in Darjiling) weer en nepalesisch Bargstieger un Liddmaat vun dat Sherpa-Volk. In dat Johr 1953 is he tosommen mit Edmund Hillary as Eerst op den Tipp vun de Mount Everest wesen. Vun Queen Elisabeth II. hett he de *[[George Medal]]* kregen.

## Leben

Sardar Tenzing Norgay is wohrschienlich op en Pilgerreis na dat tibetisch Kloster Ghang La boren. Oorsprünglich hett he *Namgyal Wangdi* heeten, nahdem aber en hogen Lama verkünd hett, dat he de Reinkarnatschoon vun en riek Sherpa weer, kreeg he de nee Naam „Tenzing Norgay“, plattdüütsch „rieken oder glücklichen Anhänger von de Religion“.
 
En poor Johren lang hett he Gelegenheitsarbeiten maakt. 1935 nehm he ünner de Leeden vun Eric Shipton eerstmals an en Expeditschoon to’n Mount Everest deel, de do noch nüms besteegen harr. He weer woll good genoog, so dat se hüm dornah faken nommen hebbt. 

Baven op den Mount Everest is he an’ 29. Mai 1953 tosommen mit Edmund Hillary ankamen. Vörher hett he al en poor Maal Anloop nahmen, op den Barg to stiegen, – toletzt 1952 bi en Swiezer Expeditschoon ünner Raymond Lambert – un dat hett nienich klappt.

Een vun sien Söhn, Jamling Tenzing Norgay, weer 1996 ok op de Mount Everest, jüstso as een vun sien Enkel, Tashi Tenzing, 1997.

## Literatur
* Tashi und Juzdy Tenzing: *Tenzing and the Sherpas of the Everest*. Sydney 2001 (deutsch: *Im Schatten des Everest*. Frederking & Taler Verlag, München, ISBN 3-89405-244-9)
Eva Pflug

**Eva Pflug** (* 12. Juni 1929 in Leipzig; † 5. August 2008 in München) weer en düütsche Schauspelersche un Synchroonsnackerin.

## Leven
Pflug is dör ehr Rull as *Tamara Jagellovsk* in de Feernsehreeg *Raumpatrouille – Die phantastischen Abenteuer des Raumschiffs Orion* bekannt un beropen woorn. In disse Rull weer se en Symbolfigur för’t Emanziperen vun de Fro, ofschoonst se sik sülvst nieniech as’n „Emanze“ sehn hett. In de Feernsehreeg hett se dormols an de Siet vun Dietmar Schönherr, Claus Holm, Wolfgang Völz, Friedrich G. Beckhaus un Ursula Lillig speelt.

Na de Rull in de Raumpatrouille harr se dorna bi’n Feernsehn keen groden Spood mehr. Liekers hett se in mehr as söventig Produkschonen mitspeelt. Kunzentreert hett se sik dorna aver wedder op ehr Bühnenloopbahn, de se 1947 in ehr Heimatstadt anfungen harr. Se hett Engagements in Hüüs Basel, München, Köln, Frankfort an’n Main un Berlin hatt, as ok bi Festspelen in Heppenheim, Jagsthausen un Ettlingen.

In disse Tiet hett se Hööftrullen in mehrere „Klassikers“ vun de Bühnenkunst speelt. Dorto hebbt ünner annern dat *Gretchen* in Goethe sien „Faust“ un de *Martha* in Kleist sien „De Putt in Schören“. För ehr Rull in Brechts „Mutter Courage“ is se 1986 mit den *Groden Pries vun Bad Hersfeld* uttekent worrn (Bad Hersfelder Festspelen). Butendem hett se in Shaws „Saint Joan“ (dt.: *Die heilige Johann*), in Shakespeares „	A Midsummer Night’s Dream“ (dt.: *Ein Sommernachtstraum*) un „Twelfth Night, or What You Will“ (dt.: *Was Ihr wollt*). Twüschen 1980 un 1985 hett se ruchweg sövenhunnert mol mit Paul Hubschmied in Boulevard-Kummedien op de Bühn stahn.

Beropen is ok ehr Synchroonstimm. Snackt hett se ünner annern Julie Christie („Doctor Zhivago“), Ursula Andress, Anne Bancroft („The Graduate“), Eva Marie Saint in Hitchcocks („North by Northwest“) un Susan Flannery as *Stephanie Forrester* in  de Feernsehreeg „The Bold and the Beautiful“

Eva Pflug is an’n 6. August 2008 dood in ehr Wahnung in München opfunnen worrn.

## Filmografie (Utwahl)

## Borns


## Weblenken
* Literatur vun un över Eva Pflug in de Düütschen Natschonalbökeree
Burdigalium

Dat **Burdigalium** (in’n düütschen Spraakruum meist as *Burdigal* afkört) is in de Chronostratigrafie de tweete Stoop vun’t Miozän in’t Neogen. Los güng dat mit de Stoop vör 20,43 (±0,5) Millionen Johren an un vör 15,97 (±0,5) Millionen Johren weer se wedder vörbi. Vör de Stoop kuumt dat Aquitanium, dorop folgen deit dat Langhium. Dat Burdigal un dat Aquitanium billt tosamen ok de *Ünnermiozän*.

## Naam
De Naam vun de Stoop is afleidt vun den latienschen Naam vun Bordeaux (*Burdigala*) in Frankriek. De Stoop un de Naam weern 1892 vun den franzööschen Geologen Charles Depéret vörslahn un in de wetenschoppliche Fackliteratur inföhrt. De Internatschonale Stratigrafische Kommischoon (ICS) hett noch keen offiziell Tyypprofil för disse Stoop fastleggt.

## Definitschoon
De ünnere Grenz vun’t Burdigalium is dör dat eerste Vörkamen vun de Foraminiferen-Oort *Globigerinoides altiaperturus* oder ok dör de böveren Grenz vun magneetschen Polaritäts-Chronozoon C6An fastleggt. Se ennt mit dat eerste Vörkamen vun de Foraminiferen-Oort *Praeorbulina glomerosa* oder ok mit de böveren Grenz vun de magneetschen Polaritäts-Chronozoon C5Cn.1n.

## Literatur
*Charles Depéret: *Note sur la classification et le parallélisme du Système miocène.* Bulletin de la Societé Géologique de France, série 3, 20: CXLV-CLVI, Paris 1892 ISSN 0037-9409. 
*Felix Gradstein, Jim Ogg, Jim & Alan Smith: A Geologic timescale. Cambridge University Press 2004 ISBN 9780521786737
*Hans Murawski & Wilhelm Meyer: *Geologisches Wörterbuch*. 10., nee bearb. u. w. Opl., 278 S., Enke Verlag, Stuttgart 1998 ISBN 3-432-84100-0.

## Weblenken
* Deutsche Stratigraphische Kommission (Rgv.) (2002): *Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2002*. ISBN 3-00-010197-7 - PDF (Groot)
*GeoWhen Database
*Norges Network of offshore records of geology and stratigraphy
*Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's) von Jim Ogg
Look (Mehrdüdig Begreep)

**Look** betekent

* Look, Geslecht vun Gemöösplanten,
* Look, Oort in de Gemeen Bokelt in’n Kreis Buorken, Noordrhien-Westfalen,
* Look, Zigarettensoort ut Skandinavien,
* Look, US-amerikaansche Tiedschrift.

**Look** is de Familiennaam von

* Bernd Look, düütschen Judoka,
* Claudia Look-Hirnschal (1962–2018), düütsche Moderatorin un Journalistin,
* Ernst-Rüdiger Look (* 1937), düütschen Geoloog,
* Hans-Günther van Look (1939–2007), düütschen Maler, Bildhauer un Schriever,
* Jo Ellen Look (* 1996), düütsche Bahnradsportlerin,
* Kairi Look (* 1983), eestnische Schrieverin.

Kiek ok bi: Looc, Loock.
Palladium (Mehrdüdig Begreep)

**Palladium** betekent

* Palladium, en cheemsch Element un Metall,
* Palladion, de latiniseerte Form vun’t Dorstellen vun de greeksche Göddin Pallas Athene as Kultbild,
* London Palladium, en beropen Theater in London, dat 1910 as Kunzerthall apen maakt worrn is,
* Palladium, en Danzclub an’n New Yorker Broadway vun 1948 bit 1966,
* Palladium, en engelsche Rock-Pop-Grupp,
* Palladium, en Hall för Veranstalten in Köln-Mülheim.
Muezza

**Muezza** is de Naam vun de Katt un den islaamschen Propheten Mohammed.

Dat gifft en poor Legennen über Muezza, de in de hüütige Tiet överlevert worrn sünd: Dat he dat Deer, dat op sien Arm slapen de, nich opwaakt, schall Mohammed ahn Tögern den Arm vun sien Kledaasch afsneden hebben, as he to’n Beed ropen worrn is. Wieter heet dat, dat all Katten op jemehr veer Poten op de Eer fallt, vun wegen dat Mohammed den Rüch vun sien leevsten Katt na’t Torüchkamen vun dit Beed dreemol straken un ehr disse Gaav geven hett. Na en annere Faten künnt se dat, wiel he ehr jümmer leeftallig straken de.
Bundsautobahn 261

De **Bundsautobahn 261** (Afk.: **BAB 261** oder ok **A 261**) is en lütte düütsche Autobahn vun ruchweg söven Kilometer Läng. Se warrt na ehr Funkschoon (en Afkörten twüschen Autobahnen A&nbsp;1 un A&nbsp;7 to billen un de B&nbsp;75 to entlasten) mitünner ok as *Eckverbinnen Hamborg-Horborg* nöömt. Vun Süüden ut twiegt de BAB&nbsp;261 an’t Bookholter Dreeeck vun de BAB&nbsp;1 af un münnt an’t Dreeeck Hamborg-Süüdwest in de BAB&nbsp;7 in. Dortwüschen leegt de beiden Anslussteden *Tötsen (Rosengoorn)* un *Hamborg-Marmstörp*.

## Historie

De Autobahn is in de Johren 1979 bet 1983 boot worrn.

## Opfohrten

## Footnoten



## Weblenken

* Naue Streckenbeschrieven vun de A&nbsp;261
Ostfriesische Nachrichten (USA)

De **Ostfriesische Nachrichten** was en Blatt op Düütsch, dat in Breda in Amerika rutkamen is. In de Unnertitel stun *Heimatblatt der Ostfriesen in Amerika*. 

De eerste Utgaav geev dat in’n April 1882. Dat Blatt was dat eenzige, dat nich van de Kark rutgeven worden is un dat van Oostfresen maakt un van Oostfresen in Amerika un Düütschland läsen worden is.
Vun de Tiet af an geev dat dree mol in’n Maand en ne’e Utgaav. För de Utwanneres un hör Familien in Oostfreesland was dat Blattje en gode Möglichkeit in Kontakt to blieben.
De letzte Utgaav is 1971 rutkamen. De Oplaag leeg tietwies bi över 9.000 Stück, toletzt abers blots noch bi knapp 2.000. För Genealogen is dat Blatje bit vandaag en wichtige Quelle.
Bonnie Wright

**Bonnie Francesca Wright** (* 17. Februar 1991 in London, England) is en britsche Filmschauspelersche, de dör ehr Rull as Ginny Weasley in den Harry-Potter-Filmen bekannt worrn is.
Se is de Dochter vun Sheila Teague un Gary Wright un hett en ölleren Broder, de Lewis heet.

## Loopbahn
In den eersten Deel vun de Harry-Potter-Reeg harr se blots en lütte Komparsenrull, man in den tweeten Deel *Harry Potter and the Chamber of Secrets* is ehr Figur wieter utboot worrn un harr dorin grode Bedüden. Dorna is de Rull aver wedder in’n Achtergrund rückt, liekers is se in de wieteren Delen jümmers wedder dorbi. För den föfften Deel *Harry Potter and the Order of the Phoenix* hett se en Stunttraining maakt, üm sik op de Kampszenen to rüsten.

## Filmografie

## Weblenken
*
(255) Oppavia

**(255) Oppavia** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 31. März 1886 vun de österrieksch Astronom Johann Palisa in Wien opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah Opava, der Geburtsstadt vun Palisa in dat hüdige Tschechien nömmt wurrn. To de domolig Tiet hör de Stadt to Öösterriek-Ungarn.
Wonderland

**Wonderland** betekent

* Wonderland, düütsche Musikgrupp,
* *[[Wonderland (1999)|Wonderland]]*, brietschen Speelfilm ut dat Johr 1999,
* *[[Wonderland (2003)|Wonderland]]*, US-amerikaanschen Speelfilm ut dat Johr 2003,
* Wonderland, Freetietpark in Dubai, Vereenigte Araabsche Emiraten,
* Waldfrieden Wonderland, Musikfestival bi Ossenbrügge.

**Wonderland** is de Familiennaam von

* Alison Wonderland (* 1986), austraalsche Sängerin, DJane un Musikproduzentin,
* Carolyn Wonderland (* 1972), US-amerikaansche Musikerin.
Shirley Henderson

**Shirley Henderson** (* 24. Dezember 1965 in Kincardine, Schottland) is en schottische Schauspelersche. Se is de öllste vun dree Döchter ut en Arbeiterfamilie. Internatschonal bekannt worrn is se ü.a. dör ehr Rull as *muksche Myrte* in de Harry-Potter-Filmen.

## Loopbahn
Henderson hett mit ehr künstlerische Loopbahn as Singersche in en poor öörtliche Clubs anfungen. Later is se an de *Guildhall School of Music and Drama* utbillt worrn, woneem se sik för en Rull in de geern sehn Feernsehreeg *Hamish Macbeth* vun de BBC hoocharbeiten künn. Se harr butendem ’n grode Tall Optreden in Produkschonen vun’t *National Theatre* in London.

2003 hett se in’n irischen Film *Intermission* mitspeelt an de Siet vun naamhaftige irische Schauspelers as Colin Farrell, Colm Meaney un Cillian Murphy. Bito harr se Rullen in vele britsche Feernsehprogrammen un Minireegen. 

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Shirley Henderson is bit hüüt al för sössteihn Fimpriesen vörslahn wesen. Dorvun is se mit acht uttekent worrn:
* 2003: den *[[Mademoiselle Ladubay Award]]* in de Kategorie *Kortfilm* för *The Girl in the Red Dress*.
* 2003: de *[[Golden Wave]]* in de Kategorie *Beste Schauspelersche* för *Wilbur Wants to Kill Himself*.
* 2003: den Pries as *Beste Schasuspelersche* vun’t *[[Cherbourg-Octeville Festival of Irish & British Film]]* för *American Cousins*.
* 2004: den *Jury-Pries* vun’t *[[Newport Beach Film Festival]]* in de Kategorie *Best Schauspelersche in en Speelfilm – Kummedie* för **.
* 2005: den *[[BAFTA Scotland  Award]]* in de Kategorie *Best Dorstellerin in en schottischen Film* för *Frozen*.
* 2005: den Pries as *Best Schauspelersche* op dat *[[Marrakech International Film Festival]]* för *Frozen*.
* 2005: den *Sünnerpries* vun’t *[[Créteil International Women's Film Festival]]* för ehr schauspelerisch Leistung för *Frozen*.
* 2006: den Pries as Beste Schauspelersche vun’t *[[Cherbourg-Octeville Festival of Irish & British Film]]* för *Frozen*.

## Weblenken
Karajan

**Karajan** is de Familiennaam von

* Arabel Karajan (* 1964), öösterrieksche Musikerin,
* Eliette von Karajan (* 1939), franzöösche Kunstmäzenin,
* Herbert von Karajan (1908–1989), öösterrieksch Dirigent,
* Isabel Karajan (* 1960), öösterrieksche Schauspelerin, Danzerin un Peersportlerin,
* Max Theodor von Karajan (1833–1914), öösterriekschen Ooldphiloloog,
* Theodor von Karajan (1810–1873), öösterrieksch Historiker,
* Wolfgang von Karajan (1906–1987), öösterriekschen Organist un Ensemblebaas.
Rotten Tomatoes

**Rotten Tomatoes** („Fule Tomaten“) is en engelschspraakige Websteed, de Berichten, Informatschonen un Narichten över Filmen un Computerspelen anbeden deit.

De Naam is afleidt vun’t Klischee vun en ollen Bruuk ut de Vaudeville-Ära, bi den de Tokiekers mit Tomaten oder anner’t Grööntüüch na de Bühnenschauspelers smeten hebbt, wenn jem jemehr Speel nich gefallen hett.

## Prinzip vun Rotten Tomatoes
De Mitarbeiters vun Rotten Tomatoes sökkt in’t Internett, üm mööglichst vele Filmkritiken vun Amateuren bit hen to professchonelle Rezensionen to finnen. Wenn en Bericht goot utfallen is, warrt de dör en *fresh* („frisch“) kenntekent, also mit en lütt Icon vun en rode Tomaat. Wenn en Bericht slecht utfallen is, denn warrt de entspreken as *rotten* („verfuult“) inordent un dör gröne, opplatzte Tomaten kenntekent. Wenn keen Oordeel geven worrn is, quantifizeert de Redakschoon sülvst.

Bi grode Filmen kann de Tall vun de Kritiken op ruchweg 200 stiegen. Wenn en Film/Speel to mehr as 60 % positiv beweert warrt, denn warrt de Film mit *fresh* oordeelt, anners warrt de Film oder dat Speel as *rotten* markeert.

Siet 2000 warrt butendem jeed Johr *Golden Tomato Awards* an de an’n besten besnackten Filmen vun’t vörherige Johr vergeven. („The Golden Tomato Awards pay tribute to the best-reviewed films of the previous year as determined by the website Rottentomatoes.com.“)

## Firmenhistorie
Rotten Tomatoes weer 1998 grünnt un 2004 vun *[[IGN Entertainment]]* övernahmen. In’n September vun’t opfolgen Johr weer IGN vun Rupert Murdochs *[[News Corporation|News Corp.]]* opköfft.

## Borns


## Weblenk
* offizielle Websteed (engelsch)
Blood-Klöten-Hinnern

De **Blood-Klöten-Hinnern** is en wirksome Schrank in’n Klööt. Se sitt twüschen de Vörlöperzellen vun de Spermien (Spermatogonien) an de Basis vun’n de Klötenkanals un de wieter na’t Lumen hen liggen wieterentwickelten Keemzellphasen.

Billt warrt de Blood-Klöten-Hinnern vun de Sertoli-Zellen. De sünd basal dör Verslussliesten (*[[tight junction]]s*) verbunnen, de den Twüschenzellspleet afdicht un somit de Blood-Klöten-Hinnern opboot. Se grenzt den Stofftransport vun’n de basalen na de luminalen Afsneden bannig in un kontrolleert em. De Keemzellen, de in de Meioos sünd, un de Spermatogenees an sik warrt dordör vör schadhafte Stodden un vör de Antikörpers vun’n egenen Lief schuult.

De Sertoli-Zellen scheedt butendem Stoffen af as dat Androgen-binnen Protein (ABP) un Inhibin, dat de FSH-Freesetten hemmt.

## Weblenken
* EM-Opnahm vun de Blood-Klöten-Hinnern mit Verkloren
Ernst Petrich

**Ernst Petrich** (* 23. Oktober 1878 in Gravenhorst bi Tekelnborg; † 19. April 1964 in Leer/Oostfreesland) weer en düütsch Maler un Grafiker.

## Biografie
All in sien fröh Kindheit is de Familie Petrich nah Leer/Oostfreesland trucken. Nah de Schoolutbilden absolveer Ernst Petrich en umfangriek Maler- un Grafikerutbilden hööftsächlich in Berlin. Dor hett he ok bit to sien Pensionierung 1939 as Lehrer för Gebruuksgrafik an en Handwarker- und Gewerbeschool ünnerricht. 1949 is he weer nah Leer torüchgahn un dor 1964 storven. 

## Vermächtnis
Petrich hett as Maler un Graphiker en umfangriek Wark achterlaaten, wat för de oostfreesche Region vun besünner Bedüüden is, wiels he ok völ heimatbetrucken Warken schafft hett. Völ för de Region typisch Motive hett he in sien Leven fasthollen.  

## Weblenken
Jean Chacornac

**Jean Chacornac** (* 21. Juni 1823 in Lyon; † 23. September 1873 in Lyon) weer en franzöösch Astronom, de an de Observatorien vun Marseille un Paris arbeit hett.

He hett mehrere hoochweertig Steernkorten tosamenstellt un söss Asteroiden opdeckt. Dorto keem noch dat NGC-Objekt mit de Nummer 1988 in’t Steernbild Bull.

To Ehren vun Chacornac hett man de Asteroid (1622) Chacornac un en Maandkrater na hüm nömmt.
Ekzeem

En **Ekzeem** (greeksch έκζεμα (ekzema), *wat upgahn is* (as Deeg), up Düütsch ok *Jöökflechte*, warrt en Sweren vun de Huut nömmt, wo een sik nich mit ansteken kann. In de Spraak vun de Medizin is dat en Dermatitis (oder en Epidermodermitis). Dat dat üm en Ekzeem geiht, kann een sehn vunwegen dat de Huut jöken deit, vunwegen dat se root warrt un dat se dick warrt un lüttje Blasen smitt, bavenhen gifft dat Schuppen. Bi de Allgemeenmediziners is dat Ekzeem de Orsaak vun de meisten Besöök bi'n Dokter. 
In de Medizin in Düütschland weert „Ekzeem“ un „Dermatitis“ faken övereen bruukt, man an un for sik ümfaat en Dermatitis noch mehr, as en Ekzeem. Wenn een dat genauer seggen will, denn so mutt he vun en Ekzeem as vun en „Dermatitis ekzematosa“ snacken. Beide Wöör meent avers, dat de Huut jichens wat nich verdregen kann. 

## Orsaken
Ekzemen könnt verscheden Grünnen hebben:
* en Grund vun buten her (exogen). Dat is, wenn en Ekzeem tostanne kümmt vunwegen en Kontakt mit Stoffen, wo dat en Allergie gegen gifft. Dat sünd faken Metallen oder Giften (vunwegen de Sünn oder wecke Chemikalien)
* en Grund vun binnen her (endogen). So is dat bi de Neurodermitis (de ok „endogen Ekzeem“ nömmt warrt), man ok bi Ansteken vunwegen Bakterien un wenn to veel Tallich fleten deit. 
* afsunnerliche Grünnen, wenn de Venen nich affleten könnt, wenn dat to en Allergisch Kontaktekzeem kümmt, wenn dat en Toxisch Kontaktekzeem gifft, man ok bi dröge Huut.

## Indelen
Na de Duer vun de Krankheit weert de Ekzemen so indeelt:
* *akut Ekzeem* mit grote oder lüttje Blasen
* *duerhaftig Ekzeem*, wenn de Huut inrieten deit, un wenn dat Schuppen gifft un Hoorn. 

Na ICD-10 weert de Ekzemen so indeelt:
* L-20: Atopisch Ekzeem
* L-21: Seborrhoisch Ekzeem
* L-22: Winneldermatitis
* L-23: Allergisch Kontaktekzeem
* L-24: Toxisch Kontaktekzeem

## Weblenks
* Allgemeen Informatschonen över alle Arten vun Ekzemen
Ledder

**Ledder** betekent

* Ledder, en Warkstoff, de ut de Huut vun Deerten maakt warrt,
* Ledder, en Reedschop mit Sprossen, to’n Överwinnen vun Högenünnerscheden,
* Ledder, en Person, de in sien Rebeet dat Seggen hett,
* en annere Schrievwies för Leider.
(9) Metis

**(9) Metis** (Astronoomsch Teken: ) is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 25. April 1848 vun de irisch Astronom Andrew Graham in’t Markree Castle im County Sligo, Irland opdeckt wurrn is. Dat weer de eenzigst Asteroid, de he opdeckt hett. De Naam betreckt sück up de greeksch Göddin Metis, de Moder vun Pallas Athene.

Metis bewegt sück in en Afstand vun 2,0954 (Perihel) bit 2,6775 (Aphel) astronoomsch Einheiten, in 3,6867 Johren up en exzentrischen Bahn um de Sünn. De Bahn is 5,5763° tegen de Ekliptik geneigt, de Bahnexzentrizität bedroggt 0,2195.

Metis hett en Dörmeter van 190 km. Se roteert in ruch weg 5 Stünnen üm de eegen Ass. De Albedo bedroggt 0,139. Bi de Oppositschoon hett Metis en Helligkeit vun 9,1 mag un is dormit en vun de hellste Asteroiden an de Nachthimmel. Sehn kann man de Asteroid aber blots mit en Teleskop oder en lichtstark Prismenfeernglas.

Utwertungen vun de Lichtkurven vun Metis geven Anlaat to de Vermutung, dat de Asteroid noch en Satellit hett, bestätigt wurrn is dat aber noch nich. In’ Gegendeel: 1993 wurr Metis mit Hülp vun dat Hubble-Teleskop beobacht. Dorbit hebbt se faststellen kunnt, dat de Asteroid en unregelmatig Form hett, Satelliten wurrn dorbi aber nich funnen.
Ossetien

**Ossetien** is de Naam vun dat Land vun de Osseten. Dat Land is vundaag opdeelt in Süüdossetien, wat Deel vun Georgien is, un Noordossetien, wat Deel vun Russland is. Twischen de beiden Delen vun de Region löppt de Hauptkamm vun’n Kaukasus langs.

## Süüdossetien
De Kuntrei hett sik al 1990 unner den Naam vun de *Republik Süüdossetien* as sülvstännig verklaart. In'n August 2008 hefft Truppen ut Georgien versöcht, de Macht dor wedder in'e Hannen to kriegen un sünd inmarscheert, as in China de Olympschen Spelen in'e Gangen weern. Vördem al hadd Russland avers an al Süüdosseten russische Utwiesen utdeelt un dor mit kloor maakt: För Russland sünd de Süüdosseten Staatsbörgers vun de Russ'sche Föderatschoon. As de Georgiers in Süüdossetien inmarscheern döen, hefft sik stracks de Russen röögt un sünd mit grote Överlegenheit vun Militär bit na de Hööftstadt Zchinwali inrückt. An'n 26. August 2008 hefft Russland un Abchasien künnig maakt, se keken Süüdossetien nu as en egenstännigen un unafhängigen Staat an. De Konflikt üm Süüdossetien hett dat Mit'nanner twuschen Russland un de NATO-Länner bannig afküllt un ok Striet mank de NATO-Länner un mank de Liddmaten vun de EU utlööst.

### Geographie
Hööftstadt is Zchinwali.
Heren

As Heren warrt de **Echten Heren** (*Clupea*; Etl.: Heern) betekent. Se höört to de gröttere Grupp vun Heernfisch (*Clupeidae*).

De **Heern** (ook **Hiern**, **Hiering** un **Hering** nöömt) is ’n lütten or middelgroten Fisch, de man bloots in de nöördliche Eerdhälft to finnen is. Dat gifft twee Hööftaarden: paziefschen Heern (*Clupea Pallassii*) un atlantschen Heern (*Clupea harengus (harengus)*). In Düütschland ward mang de atlantschen noch en Ünnerscheed maakt: Noordseeheern (*Clupea harengus harengus*) un Oostseeheern (*Clupea harengus membras*).

De Heern leevt in Stümen, wat de besünnere Naam vun ’n School vun Heern is. He Heern fritt man blots sünnere Orden vun lütte Schalendeerten (Verwandte vun’n Dwarslöper un de Granaat/Krabb), de he mang Plankton findt.

In fröhere Tieden was de Heern de wichtigste Spiesfisch in Noordeuropa. He was billig un was dor wegen ok wat för arme Lüüd’. He was ook een vun de Symbolen för Povertee un harr den Ökelnaam „Arme-Lüüd’-Karpen“. To Tieden, wenn de Heern massenwies to kriegen was, kunnen de Minschen em in Sult inleggen (pökeln), suur (in Etig) inleggen un rökern, dat he nich vergammeln deit. Daar hebbt wi den Bückel, den Matjesheern (un dormit den Matjessalaat) un den Bismarckheern (un dormit den Rollmops un den Heernsalaat) vun arvt. Vun wegen all de Överfischeree is nu nich mehr vääl Heern to kriegen, un arme Lüüd’ könnt em bi de hogen Priesen nu ok nich mehr faken köpen.

## Literatur
* Andreas Vilcinskas: *Fische: Mitteleuropäische Süßwasserarten und Meeresfische der Nord- und Ostsee.* BLV Verlagsgesellschaft, München 2000, ISBN 3-405-15848-6, S. 60.
* Bent J. Muus, Jørgen G. Nielsen; Preben Dahlström, Bente Olesen Nyström (Illustrationen): *Die Meeresfische Europas. In Nordsee, Ostsee und Atlantik.* (Originaltitel: *Havfisk og fiskeri i Nordvesteuropa.* 1998, übersetzt von Matthias Stehmann), Franckh-Kosmos, Stuttgart 1999, ISBN 3-440-07804-3, S. 87 ff.
* Ernst Schubert: *Alltag im Mittelalter: Natürliches Lebensumfeld und menschliches Miteinander.* Primus, Darmstadt 2002, ISBN 3-89678-424-2.
* Manfred Klinkhardt: *Der Hering. Clupea harengus.* (= *[[Brehms Tierleben#Die Neue Brehm-Bücherei|Die Neue Brehm-Bücherei]].* Band 199). Westarp-Wiss., Magdeburg / Spektrum, Akad. Verlag, Heidelberg/Berlin/Oxford 1996, ISBN 978-3-89432-498-8, S. 230.

## Kiek ok bi
*
Heern

**Heern** betekent

* Heern (*Clupea harengus*), en Fisch,
* Heern, Typ von Nagel, üm en Telt in de Eer fasttomaken,
* Heern, Oort in de Gemeen Frankenfeld in’n Landkreis Heidkreis, Neddersassen.
Lumen

**Lumen** (vunt lat. *lumen* „Licht“, „Finster“) betekent

* Lumen, de physikaalsche Eenheit vun’n Lichtstroom,
* Lumen, dat Binnere vun Hollorganen in de Anatomie un allgemeen ok vun Röhren un Rohren:
** Binnendörmeter vun Kanülen,
** Binnendörmeter vun Katheders,
* (141) Lumen, en Asteroid ut den Hööftgördel,
* den drüdden Deel vun de Roman-Trilogie *Lycidas* vun Christoph Marzi.
Bildtafel Flaggen

Disse Bildtafel wiest de Flaggen vun all 192 Staten, de in de Vereenten Natschonen tohoopslaten sünd un de Flaggen vun de Staten, de vun opminnst een anneret Land anerkannt sünd (Abchasien, de Kosovo, Süüdossetien, Taiwan, de Törksche Republik Noordzypern, Westsahara un de Vatikan).

## A

## B

## C

## D

## E

## F

## G

## H

## I

## J

## K

## L

## M

## N

## O

## P

## R

## S

## T

## U

## V

## W

## Z
1304

## Wat passeert is
* 20. Juli: De Englänner ünner König Eduard I. nehmt Stirling Castle in Schottland in un kriegt so de Schotten in jem ehren Striet för de Freeheit ünner

## Boren
* 24. Februar: Ibn Battūta, muslimschen Opdecker, de sien Reisen in den Wark *Rihla* daalschreev († 1368 oder 1369)
* 20. Juli: Francesco Petrarca, italieenisch Dichter († 1374)

## Storven
1305

## Wat passeert is
* 5. Juni: Bertrand de Got wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück de Naam Clemens V.
* 23. August: In London warrt de Strieder för de schottsche Freeheit, William Wallace, to'n Dood verordeelt un in veer Stücken reten. De veer Stücken weert achterher in alle Delen vun dat Riek stüert vunwegen dat de upsternaatschen Schotten dor bange üm weern schöllt. 

## Boren

## Storven
* 4. Oktober: Kameyama, 90. Kaiser von Japan (* 1249)
1307

## Wat passeert is
* 7. Juli: Eduard II. warrt König vun England
* 8. November: De Swiezer Historiker Aegidius Tschudi leggt in sien *[[Chronicon Helveticum]]* dissen Dag as Datum för den Rütli-Swoor fast.

## Boren

## Storven
1308

## Wat passeert is
* To’n eersten Mol steiht to lesen, dat Frieseithe Stadtrechten hett

## Boren

## Storven
* 8. November: Johannes Duns Scotus, Theoloog un Philosoph vun de Hoge Scholastik (* 1266)
1310

## Wat passeert is
* 

## Boren
* Urban V., Paapst († 1370)

## Storven
* Baibars II., de Mamelucken ehr Sultan in Ägypten
1311

## Wat passeert is
* 22. April: Dülmen kriggt Stadtrechte

## Boren

## Storven
* David VIII., König vun Georgien (* 1273)
Pyramied

**Pyramied** (Mehrtall: *Pyramiden*) betekent

* Pyramied, en Bowark,
* Pyramiden vun Gize, Bowark in Ägypten,
* Pyramied, geometrisch Figur,
* Spitz, en heraldisch Figur.