open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Affinität (Chemie)

In de Chemie is **Affinität** (vun latiensch *affinitas* „Verwandtschop“ – man hett fröher glöövt, dat Stoffen, de mitenanner reageert, op en Oort mitenanner verwandt wesen müssen) de Drievkraft vun en Reakschoon, neemlich dat Bestreven vun Ionen, Atomen oder Atomgruppen en (kovalente) Binnen intogahn (Reakschoonsaffinität). Wenn twee Metallionen in Konkurrenz üm en Suerstoff staht, warrt dorto Suerstoffaffinität seggt. Wenn en Binnen dorgegen blots op elektrostaatsch Antrecken twüschen de bedrapenen Deelen baseert, warrt vun Binnenaffinität snackt. 

De Affinitätschromatografie is en Methood, de disse Oort vun Tosamenspeel twüschen de mööglichen Binnenpartners to’n Sinn vun’t Reinmaken nütt: en cheemsch bestännig Pseudosubstrat (dat is en meist lütt, nich ümsettbor Molekül) warrt dorto an en Dräger bunnen un schall den Binnenpartner (to’n Bispeel en Protein), de en högere Affinität hett, torüchhollen un dormit vun Verunreinigen free maken.

## Kiek ok
* Affinität (Biochemie)
Wurt

**Wurt**betekent
* Wurt, en sülvststännige Eenheit vun de Spraak,
* Wurt,  en künstlichen Barg to’n Schutz vör Stormfloot un Hoochwater.
Austraalsch Scheperhund

De **Austraalsch Scheperhund** is een Hunnenrass ut de USA. De Hunnen wüürn Austraalsch nöömt, vördat de Schapen, wat de Hunnen hödden, ut Australien na de USA inföhrt weeren.

## Herkumst
De Hunnen sünt wull een Mix van verschieden Hardershunnen. Border Collies or Berger des Pyrénées hebbt mischien deelwies desülvig Vörfohrn.
1957 würr de *Australian Shepherd Club of America* (ASCA) sticht en 1977 de först Standard för de Rass maakt. Södder 1990 föhrt ook de **American Kennel Club** (AKC) een Tuchtbook. De hett ook een egen Rassestandard entwickelt, de södder 1993 gellt.
In 1996 is würr de Austraalsch Scheperhund acht van de Fédération Cynologique Internationale.

## Beschrieven
De Austraalsch Scheperhund is, wat sien Grött anbelangt, middel en hett liekmatig Propertschonen. Dat Fell is halflang en een bitje wat kruus en krüllig. Up’t Hööft, de Butensied van de Ooren en de Vörderkant van de Poten is dat Fell gladd. De Pleeg van’t Fell is eenfach. De Klöörn van't Hoor wesselt. Dat geiht van blaag-schimmel (blue-merle) or rood-schimmel (red-merle) bet na eenklöörig black or bruun. Varianten sünt Kopperköör met witt Aftekningen. Üm de Oogen rüm is de Farv mehrstdeels witt.
De Ogen seht uut as Amandeln en sünt middelgroot en hebbt verschälen Klöörn, van blaag bet bruun en Barnsteen. Kombinatschonen güfft dat ook. Denn sünt de Ogen plackig or marmeleert. Dat Wicht is tüschen 20 en 30 Kilogramms. De Schüfthööcht is bi de Teven van 45 bet to 53 cm, bi de Rüden van 51 bet 58 cm. 

## Verwennen
De Rass würr tücht, dat se de Harders bi’t Hööden van de Schapen en ook Rinner hölpt. De Hunnen sünt bannig aktiv. Se sünt gaatlich für Lüüd, de ehr Hunnen wat tolehrn woelt, vördat de Deerten ööd lehrt. De Hunnen behöövt Upgaven för’t Lief en ook för de Bregen. Dat’s good, mit jüm Sport to maken so as Agility.
De Hunnen wardt oft as Söökhunnen bruukt.

## Sundheed
Resultaten van een 1998 Internet-Studie över 614 Austraalsch Scheperhunnen töög, dat de Hunnen in’t Middel 12,5 Johrn levt.. Een Studie över 22 verstorven Hunnen in 2004 wees up, dat de Hunnen bloots noch 9 Johrn levt . . Faken hebbt de Hunnen Problems mit de Ogen en de Huud.

Hunnen, de in de Grött na de Australsch Scheper slacht, leevt tüschen 11 en 13 Johrn ,. Mang de Oorsaken för de Dood leddt Cancer (32 %), Kombinatschonen (18 %) en Öller (14 %).

## Inkelt Nawiesen


## Weblenken
* Offizielle Rassebeschreibung des Gründungsclubs ASCA der Rasse Australian Shepherd (pdf) (27&nbsp;kB)
Pudel

**Pudel** betekent

* Pudel, en Hunnenrass,
* en Begreep för Kantüffel.

**Pudel** is de Familiennaam von

* Volker Pudel (1944–2009), düütschen Nehrpsycholoog.
Standzylinder

En **Standzylinder** is en senkrecht, hollen Zylinder mit en Standfoot. Standzylinder werd meestens in de Chemie bruukt, um Fletigkeiten uptobewohren. 

In Laboren wurrn wegen de chemisch Stabilität üblicherwies Standzylinder ut Glas verwendt. Alternativ wurrd ok Standzylinder ut Plastik oder Metall insett. Standzylinder hebbt de glieker Form as Meetzylinder, aber kien Skala.
(784) Pickeringia

**(784) Pickeringia** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 20. März 1914 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Winchester opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 9,3. Dat weer ok de letzte Asteroid, de he opdeckt hett.

De Asteroid is nah de beid US-amerikansch Astronomen Edward Charles Pickering un William Henry Pickering nömmt wurrn.
Karen Susman

**Karen Hantze Susman** (* 11. Dezember 1942 in San Diego, Kalifornien, USA) is en ehmalge US-amerikaansch Tennisspelerin.

Der gröttste Erfolg in hör Karriere weer de Sieg in’t Daameinzel 1962 in Wimbledon, as se Věra Suková in’t Finale slahn kunn.

## Grand-Slam-Titel
* 1961 Wimbledon Damendüppel mit Billie Jean Moffitt
* 1962 Wimbledon Enkeld Titel
* 1962 Wimbledon Damendüppel mit Billie Jean Moffitt
* 1964 US-Open Damendüppel mit Billie Jean Moffitt

## Weblenken
* Profil bi’d FedCup
352

## Wat passeert is
* 17. Mai: Liberius wurrd Bischop vun Rom (Paapst)
* Dat Elsass un de Palz weert vun de Franken un Alemannen innahmen. Mehr as 40 röömsche Städer gaht dorbi to Dutt. 

## Boren

## Storven
* 12. April: Julius I., Paapst (* weet man nich)
351

## Wat passeert is
* Constantius Gallus, en Halfbroder vun Julian Apostata, warrt vun Constantius II. to'n Caesar maakt.

## Boren

## Storven
349

## Wat passeert is
*
## Boren
* (oder 344) Johannes Chrysostomos, Arzbischop vun Konstantinopel un beröhmten Theologen († 407)

## Storven
346

## Wat passeert is
* Grootkönig Schapur II. vun dat Sassanidenriek belagert to'n tweeten Mol vergeevs de Stadt Nisibis in Mesopotamien.
## Boren
* 
## Storven
345

## Wat passeert is
* 1. Januar: Flavius Amantius un Marcus Nummius Albinus weert röömsche Konsuln.

## Boren
* 
## Storven
343

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Constans marscheert in'n Norden vun Britannien gegen de Pikten

## Boren
* 
## Storven
339

## Wat passeert is
*
* 1. Januar: Kaiser Flavius Iulius Constantius un Kaiser Flavius Iulius Constans weert röömsche Konsuln. 

## Boren
* 
## Storven
Beauceron

De  **Beauceron** or **Berger de Beauce**  is en  Hunnenrass ut Frankriek en höört to de franzööschen Scheperhunnen to. De Rass is anerkannt van de Fédération Cynologique Internationale (FCI): Grupp 1, Sektschoon 1, Standard Nr. 44.
## Beschrieven
In Frankriek würrn se altied as Scheper- en Polishunnen gebruukt. Elk  Johr wardt dor ümtrent 3.000 bet 4.000 Welpen teelt, wielt in Düütschland  dat in lest taihn Johrn bloots wat tüschen 60 en 85 Hunnen weern.

De Beauceron is nett man so noch middelgroot. He hett en Schufthööcht van 65 bet 70 cm för de Rüden en 61 bet 68 cm för de Teeven. De Hunnen weegt rundbi 40 bet 50 kg. 
Dat Hoor is kört (4- 5 cm) en dicht.  Der sünt twee Farvslachten: swart en rost, wat denn „bas rouge“ nöömt wardt, en swart en rost met gries, wat "harlquin" heet.
De Ohrn hangt dal. Fröher würrn de ok kupeert.

## Charakter
De Beauceron is intelligent en gehoorsam, man ook sülvstennig.
## Verwennen
Bruukt wardt de Beauceron för’t Höden, Waaken en Beschirmen. Man de meerst Hunnen leevt as Huushunnen.

## Weblinks
Anton Graff

**Anton Graff** (* 18. November 1736 in Winterthur; † 22. Juni 1813 in Dresden) weer en düütsch Maler un de bedüüdenst Portraitmaler in sien Tiet. Ungefähr 2.000 vun sien Warken hebbt överduert.

## Leven
Graff wurr as Söhn vun de Tinngeeter Hans Ullrich Graff un Barbara Graff geb. Koller in Winterthur (Swiez) boren. Dor un in Augsborg hett he dat Malen lehrt, un hett sück stark de Portraitmaleree towennt. In dat Johr 1766 wurr an de Kunstakademie Dresden as Hoffmaler un Schoolmeester angestellt. Dat hett he tietlevens nich weer upgeven. Sülvst finanziell betere Anbotten, ünner annern ut Berlin, hett he aflehnt. He hett de Grooten ut sien Tiet porträtiert, so ünner annern Gotthold Ephraim Lessing, Moses Mendelssohn, Johann Gottfried Herder, Friedrich Schiller, Christian Felix Weiße, Christian Fürchtegott Gellert, Christoph Willibald Gluck, Heinrich von Kleist, Daniel Chodowiecki un Friedrich Gedike. As sien Hööftwark as Porträtist wurrd dat vun Friedrich den Groten, König vn Preußen, sehn. An’ 16. Oktober 1771 hett he de tweede Dochter vun Johann Georg Sulzer, Elisabeth Sopie Augusta heiraadt. Mit Hülp vun sien Swiegervadder funn Graff Kontakt to de preußisch Hoff. He hett för Berlin över 100 Biller malt. He weer dorüm ok faken in Berlin, bleev aber Dresden trüe. 1772 is en Dochter born, de aver bald ok wedder storven is. Dornah sünd twee Söhns boren: an’ 31. Januar 1773 Carl Anton Graff un 1777 Georg Graff. 

An’ 8. Mai 1783 wurrd Graff Ehrenliddmaat vun de Berliner Kunstakademie. An’ 20. Juni 1789 wurrd he Perfesser för dat Portraitfak an de Dresdner Kunstakademie. Graff kopeert 1796 för die Zarin Katharina II. vun Russland völ Biller vun de Dresdner Galerie. In’ Juli 1801 starv sien Söhn Georg. Twee Johr later wurrd he sülvst an’ grauen Star opereert. 1812 wurr he Ehrenliddmaat vun de Kaiserlich Akademie der Malerkunst in Wien un vun de Akademie der Künste in München. An’ 26. April 1812 starv sien Fru. Wohrschienlich 1813 vollendet he sien letzte Arbeit (Selbstbildnis mit grüner Schirmmütze). Graff is an’ 22. Juni 1813 storven un hett en Vermögen vun 40.000 Taler achterlaaten..

In sien latere aber bannig produktiv Schaffensphase hett he sück ok de Landschapsmaleree towendt. Philipp Otto Runge un Caspar David Friedrich leten sück vun sien Landschapen beinflussen. Graff wurr up den eersten Johanniskarkhoff in Dresden bisett. Sien Graff existeert aber nich mehr. 

In Winterthur droggt dat technische Berufsschul- und BMS-Bowark sien Naam (Anton-Graff-Haus).

## Warken (Utwahl)
* *Heinrich XIII. Graf Reuss*, 1775, Öl auf Leinwand, 112,6 x 84 cm, München, Neue Pinakothek, Inv. Nr. 9954
* *Die [[Elbe]] bei [[Blasewitz]]*, ohne Jahresangabe, Öl auf Leinwand, 57 x 74 cm, Städtische Galerie Dresden, Inv.Nr. 1978/k4
* *Bildniss der Marie Madeleine Platzmann*, Leinwand, 78,8 x 65 cm, Herzog Anton Ulrich-Museum Bruunswiek

## Weblenken
* Gemälde vun Anton Graff in't Gleimhaus, Halberstadt
(690) Wratislavia

**(690) Wratislavia** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 16. Oktober 1909 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 8,02. 

De Asteroid is nah latiensch Beteknung för de poolsch Stadt Wrocław nömmt wurrn.
Pieter Jelles Troelstra

**Pieter Jelles Troelstra** (* 20. April 1860 in Leeuwarden, Nedderlannen; † 12. Mai 1930 in Den Haag) is en nedderlannschen Afkaaten, Politiker un Schriever ween. He weer an't Enn vun dat 19. un an'n Anfang vun dat 20. Johrhunnert togange as Baas vun de sozialistische Bewegen in de Nedderlannen un as Vörsitter vun de SDAP. He harr dat dor up afsehn, in de Nedderlannen en Revolutschoon tostanne to bringen. Bekannt wurrn is he ok vunwegen sien Schriften in de Freesche Spraak.
(600) Musa

**(600) Musa** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 14. Juni 1906 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 9,836. 

De Asteroid is afleidt vun de Musen ut de greeksch Mythologie.
(726) Joëlla

**(1345) Joëlla** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 22. November 1911 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Winchester opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 10,145. 

De Asteroid is nah de Vörnaam vun de Opdecker nömmt wurrn.
Raat vun de Freesche Bewegung

De **Raat vun de Freesche Bewegung** (RfdFB) (nedderlannsch: *Raad van de Friese Beweging*)
Is en Organisatschoon, de sück för dat Erhollen vun de freesche Kultur un Spraak in de Nedderlannen insett.

De vullstännig unafhängig Raat is en Stiftung vun unafhängig freesche Organisatschonen. To Tiet sünd dat ruchweg 500 Lüüd un Organisatschonen.

De Stiftung is grünnd wurrn in dat Johr 1945. 

## Literatur
Sj. van der Schaaf: Skiednis fan de Fryske Beweging, Leeuwarden, 1977

## Weblenken
* Websteed vun de Organisatschoon (Freesch)
* (Freesch)
Beals Coleman Wright

**Beals Coleman Wright** (* 19. Dezember 1879 in Boston, Massachusetts; † 23. August 1961 in Alton, Illinois) weer en US-amerikaansch Tennisspeler.

## Karriere
In dat Johr 1905 wunn he de US Open in’t Herreneenzel. Dorneben stunn he mit de US- amerikaansch Mannschap in dat glieker in’t Finale vun de Davis Cup.
Bi de Olympisch Sömmerspelen 1904 kunn he de Goldmedaille in’t Herreneenzel un mit sien Partner Edgar Leonard, de genauso at he an de Harvard University studeer, ok de Goldmedaille in't Düppel winnen. 1956 wurr he in de International Tennis Hall of Fame upnommen.

## Weblenken
* Davis Cup Statistik
* Tennis Hall of Fame
Jānis Klovāns

**Jānis Klovāns** (* 9. April 1935 in Ruba; † 5. Oktober 2010) weer en lettisch Schachgrootmeester. 

Jānis Klovāns hett de lettisch Landsmeesterschap insgesamt negen Mal wunnen (1954, 1962, 1967, 1968, 1970, 1971, 1975, 1979 un 1986) un nehm ok an mehreren sowjetisch Meesterschapen deel.  

För Lettland nehm he ok an twee Schacholympiaden deel, nämlich 1992 an’t eerst Reservebrett in Manila (+0, −0, =2) un in dat Johr 2000 an’t 3. Brett in Istanbul (+5, −4, =4). 

Sien gröttsten Spood harr he aber bi Senioren-Schachweltmeesterschapen. In de Johren 1997, 1999 un 2001 kunn he dorbi jewiels den Titel erringen. 

Sien IM-Titel kreeg he 1976 un sien GM-Titel mit de Sieg bi de Senioren-WM 1997. Dorto kreeg he ok noch den IM-Titel in’t Feernschach 1968.

## Weblenken
* FIDE-Kort
* Profil up chessgames.com (engelsch)
* Biografie bi sahistiem.lv (lettisch)
* Schachweltmeester uvn de Senioren un Berichten dorto
(602) Marianna

**(602) Marianna** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 16. Februar 1906 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De Asteroid hörrt to de Spektraalklass C. De afsolute Helligkeit bedrocht 8,31. 

Wo de Naam herkommen deiht, weet man nich.
Heinz Versteeg

**Heinz Versteeg** (* 24. März 1939 in de Nedderlannen; † 15. Oktober 2009 in Rheinberg) weer en nedderlannsch Footballspeler.

## Loopbahn
Der Middelstörmer is in Düütschland hööftsächlich dordör bekannt, dat he to de eersten veer Utlänners hörrt hett, dan an de eerste Speeldag in de nee Football-Bundsliga 1963 speelt hebbt. De dree anner Speler weern Petar Radenković (TSV 1860 München/Jugoslawien), Jacobus Prins (1. FC Kaiserslautern/Nedderlannen) un Wilhelm Huberts (Eintracht Frankfurt/Öösterriek).

Versteeg fung sien Karriere bi de Meidericher SV an un keem 1957 to’n eersten Mal in de eerst Mannschap to’n Insatz. In de Böverliga West keem he up 137 Spelen, in de he 55 Doren schaaten hett.  

In dat Premierenjohr vun de Bundsliga, wurr de Meidericher SV ünner Trainer Rudi Gutendorf Viezmeester achter de 1. FC Köln. Tosommen mit Doorhöder Manfred Manglitz hett Versteeg all 30 Ligaspelen mitmakt. 1966, nah 62 Bundsligaspele mit 13 Dooren, is he to'n Hamborn 07 in de Football-Regionalliga wesselt. Dor hett he denn noch 4 Johr speelt (111 Spelen, 17 Dooren) bevör he 1970 bi de *SV Orsoy* sein Karriere utklingen laaten hett. 

Dornah hett he denn lever Tennis speelt. 

## Literatur
* Harald Landefeld, Achim Nöllenheidt (Hg.): *Helmut, erzähl mich dat Tor... Neue Geschichten und Porträts aus der Oberliga West 1947-1963*. Klartext-Verlag, 1993, ISBN 3-88474-043-1
* Matthias Weinrich: *35 Jahre Bundesliga, Teil 1, Die Gründerjahre 1963-1975*. Agon-Verlag, 1998, ISBN 3-89784-132-0
* Lorenz Knieriem, Hardy Grüne: *Spielerlexikon 1890-1963*. Agon-Verlag, 2006, ISBN 3-89784-148-7
Achille Compagnoni

**Achille Compagnoni** (* 26. September 1914 in Sant’Antonio Valfurva, Provinz Sondrio, Italien; † 13. Mai 2009 in Aosta) weer en italieensch Bargstieger.

Tosommen mit Lino Lacedelli besteeg he an’ 31. Juli 1954 as Eerst den K2. De Expeditschoon wurr vun Ardito Desio leidt. Compagnoni hett bit to sien Dood in Cervinia leevt. He is in de Nacht to’n 13. Mai 2009 94-johrig in en Krankenhuus in Aosta. storven.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* K2 at 50: The Bitter Legacy Artikel in’ Magazin National Geographic van September 2004
* Achille Compagnoni Nahroop in de Daily Telegraph van 13. Mai 2009
(740) Cantabia

**(740) Cantabia** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 10. Februar 1913 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Winchester opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 9,051. 

De Asteroid is nah de verkört Form vun *Cantabridgia*, de latiensch Beteknung vun Cambridge, also dor, wo de Harvard-Universität is, nömmt wurrn.
Joseph Rheden

**Joseph Rheden** (* 5. April 1873 in Amlach, Oosttirol; † 6. August 1946 in Lienz) weer en öösterrieksch  Astronom.

## Leven un Wark
Rheden weer en Swiegersöhn vun den beropenen Astronom Johann Palisa. He studeer vun 1897 bit 1901 an de Universität Wien de Fäcker Astronomie, Mathematik un Physik. Foorts na sien Studium weer he Helpsmann an de Universitätssteernwacht Wien un is 1906 Adjunkt worrn. 1935 güng he as Hoffraat in Rohstand, bleev aver as freewilligen Mitarbeiter an de Steernwacht.

In sien Loopbahn hett sik Rheden vör allen mit de Astrofotografie befaat un Kometen un Planeten beobacht. Butendem hett he sik üm den astronoomschen Tietdeenst sorgt. Se hett he de Steernwacht mit en sülvstboeten Empfänger utrüst, mit de de Klocken vun’t Institut as een vun de eersten de eegenen anwiesten Tieten mit de vun de internatschonalen Funkklock dör Funktietteken abstimmt warrn künnen.

Al in’t Johr 1898 hett he en Instrument utklamüstert, mit dat een de Bahnen vun Meteoren opnehmen künn. Vun 1908 an weer in de Steernwacht dat Fotolabor mit en *Normalastrograaf* na de Vörgaven vun Rheden inricht. Dormit weer en grote Tall vun Opnahmen maakt, vör allen vun Asteroiden, de de visuellen Opteken vun Palisa kumpletteren deen. Dorbi hett Rheden de dree Asteroiden (744) Aguntina, (771) Libera un (844) Leontina nee opdeckt.

## Literatur
Joseph Rheden (pdf). In: *Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL)*. Band 9, Verlag vun de Öösterriekschen Akademie vun de Wetenschoppen, Wien 1988, ISBN 3-7001-1483-4, S. 112.

## Weblenken
* Publikatschonen vun J. Rheden in’t Astrophysics Data System
Erhard Keller

**Erhard Keller** (* 24. Dezember 1944 in München) weer bit 1980 aktiv Iesflinklöper un tweefak Olympiasieger. 

In dat Johr 1967 hett he den Weltrekord vun de sowjetsch Löper Jewgeni Grischin över 500 Meter mit en Tiet vun 39,5 Sekunn instellt. En Johr later kunn Keller dissen Rekord in  Inzell up 39,2 Sekunden verbetern.
 
In dat sülvige Johr wurr he över 500 Meter in 40,3 Sekunn Olympiasieger bi de Olympisch Winterspelen 1968 vun Grenoble. 1971 wunn he in Inzell de Sprint-Weltmesterschap, de ut jeweils twee 500-m- un 1000-m-Rennen bestunn. Bi de Olympisch Winterspelen in Sapporo 1972 kunn he nochmol mit en nee olympisch Rekordtiet  (39,44 s) över sien Spezialstreck vun 500 m Gold winnen. Dornah hett he den 500-m-Weltrekord, de de finnisch Löper Leo Linkovesi mit en Tiet vun 38,00 Sekunden erobert harr, instellt. Dorto stell he ok noch nee Weltrekorde över 1000 Meter un in de Sprintwertung up. 

1973 wurr Erhard Keller Profi un Weltcupsieger in de ISSL Profiliga. As Profi kunn he aber an de Spelen vun Innsbruck nich mehr deelnehmen. 

De Teendokter mit Doktertitel weer in de 1970er Johren ok in eenig Feernsehsendungen, so as  in *[[Spiel ohne Grenzen]]* as Moderator to sehn. In’t Aktuelle Sportstudio un in de Jöögdsendung Technik für Kinder weer he ok Moderator. In de Johren 1976, 1984, 1988, 1992 un 1994 weer he Co-Kommentator för de ARD un ZDF bi de Iesflinkloopwettstrieden vun de Olympisch Winterspelen.

## Ehrungen
2011 wurr he in de Hall of Fame vun den Düütschen Sport upnommen.
(691) Lehigh

**(691) Lehigh** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 11. Dezember 1909 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 9,3. 

De Asteroid is nah de US-amerikansch Lehigh University nömmt wurrn.
Willi Witte

**Willi Witte** (* 1891 en Frentrop; † 1955) wor en plattdütschen Schriewer, Schuster on Opernsänger.

## Lewen
Willi on Hermann Witte *(ock Schriewer)* stammen ut ne groote Frentropsche  Fammillge (Börgermesterie Borbeck), sö wooren Brörs. Vader Heinrich *(ock Schriewer)* haa all 1886 en plattdütsch Gedich öwer en krank Ferken än en Buurenstall geschrewen.
Een Broor, nämlich Jupp *(Josef)*, hätt dä Famillgengeschichte Witte en Borbecksch Platt opgeschrewen *(Ute Sammlung onpolitische Wittbäuker)* on dodren ne Riege van Willi on Hermanns Gedichtkes *(ock op Borbecksch)* opgenommen. 

Willi Witte woor en gelernten Schuster. 

Sehr fröh haa dän Dirigent van sinen Kärkenchor merkt, dat Willi ne uutergewönnliche Bassstemme besoot. Hä het ock davö gesorg, dat sinne Stemme uutgebilt wooren es. Tauleß gehören Willi Witte as eäßen Bassist däm Opernhuus en Köln aan.

## Bäuker met Gedichtkes van Willi Witte
* Ute Sammlung onpolitische Wittbäuker - van Famillge Witte en Frentrop

## Schriewer vam Borbecksch
* Hermann Hagedorn
* Elisabeth Holte
* Willi Schlüter
* Willi Witte
* Hermann Witte
* Josef Witte
* Johannes Pesch
Hermann Witte

**Hermann Witte** (* 27. November 1889 en Frentrop; †) wor en plattdütschen Schriewer on Schlosser.

## Lewen
Hermann on Willi Witte (ock Schriewer) stammen ut ne groote Frentropsche Fammillge (Börgermesterie Borbeck), sö wooren Brörs. Öhr Broor Jupp *(Josef)* hätt dä Famillgengeschichte Witte en Borbecksch Platt opgeschrewen on dodren ne Riege van Hermann on Willis Gedichtkes opgenommen. 

Hermann Witte bleew sin Lewen lang en Handwerker on wo tauleß Vorarbeiter an dä *Gute-Hoffnungshütte* en Overhuusen.

## Bäuker met Gedichtkes van Hermann Witte
* Ute Sammlung onpolitische Wittbäuker - van Famillge Witte en Frentrop
Benjamin Roy Mottelson

**Benjamin Roy Mottelson** (*&nbsp;9. Juli 1926 in Chicago; † 13. Mai 2022) weern en US-amerikaansch-däänsch Physiker un Nobelpriesdräger.

Nahdem he in de Tweete Weltkrieg to en Trainingsprogramm för Offiziere an de Purdue University afkommandeert weer, hett he dor 1947 sien Bachelor-Afsluss makt un hett dornah wieder an de Harvard University studeert, wo he 1950 bi Julian Seymour Schwinger in Karnphysik sien Doktertitel kreegen hett. Af 1950 gung he as Postdoc nah Kopenhagen, wo sien lang Kooperation mit Aage Niels Bohr anfung. 1957 wurr he Perfesser an dat nee grünnd Physikinstitut Nordita, dat „Noordisch Institut för Theoretische Atomphysik“ in Kopenhagen.

He kreeg 1975 tosommen mit Aage Niels Bohr un James Rainwater de Physik-Nobelpries „för dat Opdecken vun de Verbindung tüschen kollektiver un Deelken-Bewegung in Atomkarns un de Entwicklung vun de Theorie vun de Struktur vun Atomkarns footend up disse Verbindung “.

Mottelsen weer tweemal verheiraadt un harr ut sien eerst Ehe 3 Kinner. 

## Weblinks
*Autobiographie up de Siet vun de Nobelpries
*Mottelson in de Düütsch Nationalbibliothek

## Enkeld Nahwiesen
(67) Asia

**(67) Asia** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 17. April 1861 vun de britisch Astronom Norman Robert Pogson an de Steernwacht in Madras, Indien, opdeckt wurrn is. Dat is en Spektraalklass S-Typ Asteroid.

De Asteroid is nah Asia, en Dochter vun Okeanos un vun de Tethys ut de greeksch Mythologie nömmt wurrn.
Gabriel Macht

**Gabriel S. Macht** (* 22. Januar 1972 in New York City, New York) is en US-amerikaansch Schauspeler.

Sien eerste Rull harr he 1980 mit de Film *Why Would I Lie?* (hdt.: *Warum sollte ich lügen?*).

2004 hett he Jacinda Barrett heiraadt. Mit hör hett he en Dochter, Satine Anais Geraldine, de an’ 20. August 2007 in Los Angeles boren wurr.

Bekannt wurr he mit de Hööftrull in de Comic-Verfilmung *The Spirit*, de 2008 produzeert worrn is. 

## Filmografie (Utwahl)

## Weblinks
*
Joseph Wiseman

**Joseph Wiseman** (* 15. Mai 1918 in Montreal; † 19. Oktober 2009 in New York City) weer en kanaadsch Schauspeler.

Joseph Wiseman sien bekannste Rull weer de as Dr. Julius No in den James-Bond-Film Dr. No van 1962. Dornven weer he in eenig US-Regen as Crime Story, MacGyver, A-Team un Law & Order to sehn. 

## Filmografie (Utwahl)

## Literatur
* Danny Morgenstern, Manfred Hobsch: *James Bond XXL.* Schwarzkopf & Schwarzkopf, ISBN 3-89602545-7

## Weblenken
*
Robert Tillmanns

**Robert Tillmanns** (* 5. April 1896 in Barmen; † 12. November 1955 in Berlin) weer en düütsch Politiker (CDU).

He weer van 1953 bit to sien Dood Bundsminister för besünnere Upgaaven.

## Leven un Berop
Nah sien Abitur 1914 nehm Tillmanns bit 1918 as Suldat an de Eerste Weltkrieg deel. Dornah studeer he van 1919 bit 1921 Staatswetenschapen. 1921 hett he denn ok sienen Dokter an de Universität Tübingen makt.

Van 1922 bit 1930 weer he as Hööftgeschäftsführer vun dat Studentenwark as ok för de  Studienstiftung des deutschen Volkes tätig.

Af 1931 weer he Regeerensraat in dat preußisch Kultusministerium, 1933 wurr he ut politisch Grünnen entlaten. Bit 1945 hett he denn in de Middeldüütsch Montan-Industrieverwaltung arbeit.

Nah Kriegsenn’ weer he bit 1949 Generalsekretär vun dat Hilfswerks vun de Evangeelsch Karken in Düütschland. 

Tillmanns weer siet 1925 mit Herta Naegelsbach (1904-1995) verheiraadt un harr dree Döchter.

## Partei
Nah den Tweeten Weltkrieg hörr he 1945 tosommen mit Jakob Kaiser un Ernst Lemmer to de Mitbegründer vun de CDU in Berlin un de Sowjeetsche Besatzungszone.

Van 1949 bit 1952 weer he eerst stellvertredend Landsvörsitter un af den 26. April 1952 Landsvörsitter vun de CDU Berlin.

Af 1950 weer he Liddmaat vun den Bundsvörstand vun de CDU un siet 1955 stellvertredend Bundsvörsitter. 1952 hett he den evangeelschen Arbeitskreis in de CDU/CSU grünnd un weer deren Bundsvörsitter siet 1954.

## Afordnter
Van 1946 bit 1947 weer he Liddmaat vun den Sassenschen Landdag un van 1949 bit to sien Dood Bundsdagsafordneter. 

## Apenlich Ämter
Nah de Bundsdagswahl 1953 wurr Tillmanns an’ 20. Oktober 1953 to’n Bundsminister för besünnere Upgaaven in de vun Konrad Adenauer föhrt Bundsregeeren. He hett dat Kabinett in sien Amtstiet in de Ältestenrat vun de Bundsdag. He weer en vun de wenig Ministers, de in’t Amt storven sünd.

## Literatur
* Wilfried Becker (Hrsg.): *Lexikon der Christlichen Demokratie in Deutschland*, S. 386. Paderborn 2002.
* Hermann Brügelmann, Klaus Simon (Hrsg:): *Robert Tillmanns. Eine Lebensleistung*. - 161 S., Evang. Verlagswerk, Stuttgart 1956.
* Christopher Hausmann, in: Kempf, U.; H.-G. Merz (Hrsg.): *Kanzler und Minister 1949 – 1998*, S. 760 ff, 2001.
* Norbert Kaczmarek: *Robert Tillmanns*. In: *Christliche Demokraten der ersten Stunde*. Bonn 1966.

## Weblenken
* Robert-Tillmanns-Haus e.V., Politischer Träger der Erwachsenenbildung https://web.archive.org/web/20090826144544/http://www.rth-berlin.de/
* Tillmanns up de Sieden vun de Düütsch Nationalbibliothek
338

## Wat passeert is
* 1. Januar: Flavius Ursus un Flavius Polemius weert röömsche Konsuln. 

## Boren
* 
## Storven
333

## Wat passeert is
* Up Zypern steiht Calocaerus gegen den röömschen Kaiser Konstantin den Groten up. 

## Boren
* 
## Storven
336

## Wat passeert is

## Boren
* 
## Storven
* 7. Oktober: Marcus (Bischop vun Rom) (* weet man nich)
* Arius, Theologen un Grünner vun den Arianismus (* um 260 rüm)
332

## Wat passeert is

## Boren
* (um 332 rüm) Monika vun Tagaste, christliche Hillige un Mudder vun den Hilligen Augustinus († 387)

## Storven
330

## Wat passeert is
* 1. Januar: Flavius Gallicanus un Aurelius Valerius Tullianus Symmachus weert röömsche Konsuln. 
* 11. Mai: Konstantin de Grote nümmt na en Botied vun sess Johren sien neen Kaisersitt *Nova Roma* in Bruuk. Later hett de den Naam Konstantinopel kregen (hüüt Istanbul).

## Boren
* 
## Storven
329

## Wat passeert is
* 1. Januar: Kaiser Flavius Constantinus („Konstantin de Grote“) un Caesar Flavius Claudius Constantinus („Konstantin&nbsp;II.“) weert röömsche Konsuln. 

## Boren
* (um 329 rüm) Gregor vun Nazianz, Bischop vun Sasima († 390)

## Storven
(620) Drakonia

**(620) Drakonia** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 26. Oktober 1906 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 11,28. 

De Asteroid is mögelkerwies nah de Drake University in de US-Bundsstaat Iowa nömmt wurrn.
Wilhelm Cohn

**Wilhelm Cohn** (* 6. Februar 1859 in Berlin; † 17. August 1913 in Charlottenburg) weer en düütsch Schachmeester. 

Cohn weer Schachspeler vun Berop un hett an völ Turnieren deelnommen. Sien best Ergebnis weer de mit Rudolf Charousek und Michail Tschigorin deelt tweete Platz bi den 11. Kongress vun de Düütsch Schachbund in Köln 1898 (achter Amos Burn aber noch vör Wilhelm Steinitz, Carl Schlechter, Jackson Whipps Showalter, Johann Berger usw.). En Johr later nehm he an dat groode Turnier vun London deel un deel sück Platz 10 mit Ex-Weltmeester Wilhelm Steinitz. 1900 in München keem he up Platz 6. 1902 in Hannober lann he woll wat wieder achtern, kunn aber den Weltklassespeler Harry Nelson Pillsbury slahn. 1905 keem he up Platz 3 in dat B-Turnier vun Barmen. 

He speel twee Wettkämpe, de he aber beid verlor: 1894 in Berlin tegen Carl August Walbrodt mit 0:5 un 1910, ok in Berlin, tegen Ehrhardt Post mit 4,5:7,5 (+3, -6, =3).

## Weblenken
*Wilhelm Cohn up chessgames.com
Golden Stimmgavel

De **Goldene Stimmgavel** weer en Utteken vun de düütschen Musikbranche, de in de Johren vun 1981 bit 2007 vergeven worrn is.

De Priesdrägers weern bestimmt dör de Tall vun de verköfften Toondrägers (LP, CD). Wobi de Verkoopstallen jümmer vun’n Oktober vun’t Vörjohr bit to’n Juni vun’t Lopen Johr dör de Media Control rantogen weern. Dat geev tosamen 27 Verlehen vun de Golden Stimmgavel. De letzte hett an’n in’t Johr 2007 in de Friedrich-Ebert-Hall in Ludwigshafen an’n Rhien, woneem de Verlehen 22 mol stattfunnen hett.

De Feernsehgala weer jeedmol vun Dieter Thomas Heck modereert, de sülvst ok de Utfinner vun de Veranstalten weer. As he bi’n ZDF ophöört hett, is de Pries nich wieter verleht worrn.

## Priesdrägers

## Weblinks
* De Goldene Stimmgavel op uni-protokolle.de
Human Development Index

De **Human Development Index**, kortweg **HDI**, is en Index dor för, wie dat mit de Minschen in de verscheden Länner up de Welt geiht un steiht. De HDI warrt vun 1990 af an in den *Human Development Report* vun dat Programm to'n Vörankamen vun de Vereenten Natschonen (UNDP) rutbröcht. 

De HDI is to'n groten Deel vun den Ökonomen Mahbub ul Haq ut Pakistan utfunnen wurrn. Dor hett he eng mit den Ökonomen un Dräger vun den Nobelpries Amartya Sen ut Indien un den Weertschopswetenschoppler un Politiker Meghnad Desai ut Grootbritannien bi tosamenarbeit'. 

## Wat warrt vergleken?
Anners as bi de Weltbank ehrn Lännervergliek warrt nich bloß up dat Bruttobinnenlandprodukt (BBP), ümrekent up jeden Inwahner vun dat Land in KKV-$ (Koopkraftverglieken) keken, man dor weert de Levensduer in'n Döörsnitt rinrekent, dorto de Andeel vun de Inwahners, de lesen un schrieven könnt un ok de Andeel vun de Inwahners, de nah School gaht. De Faktor *Levensduer in'n Döörsnitt* warrt as Henwies nahmen, wie dat mit de Vörsorg üm de Gesundheit steiht, mit noog Eten un Drinken un mit Hygiene. De Faktor Bildung steiht, just so, as dat Inkamen, för dat, wat de Lüde lehrt hefft un wie se mitmaken könnt bi de Politik un bi allens, wat dat Leven in ehrn Land utmaken deit. 

## Wie de HDI-Weert utrekent warrt
As unnersten Grenzweert is 1987 de leegste Weert fastleggt wurrn, de in de ganze Welt to finnen weer. De böverste Grenz is dorgegen bloß man en Weert, de to wünschen weer. 

Denn warrt de *HDI* as döörsnittlichen Weert vun de Deelindizes A, B \left(= \tfrac{2}{3} \cdot B1+\tfrac{1}{3} \cdot B2\right) un C fastleggt. De Grenzwerten sünd so utsöcht, dat de hööchste Weert, de mööglich is 1 is un de leegste 0. 

## Wat de HDI-Weert bedüden deit
De UNDP deelt de Länner na den HDI-Weert in dree Gruppen up:

* Länner mit *hooch minschlich Vörankamen*: HDI ≥ 0,8 (so nömmte „eerste Welt“)
* Länner mit *middelhooch minschlich Vörankamen*: HDI < 0,8 und ≥ 0,5 (so nömmte „tweete Welt“)
* Länner mit *minn minschlich Vörankamen*: HDI < 0,5 (so nömmte „drüdde Welt“)

## Literatur
* Knut Heyden: *Datenbaustein UN-Entwicklungsindex (HDI-GDI)*, Bruunswiek 2000, ISBN 978-3-14-100634-6
* Stephan Klingebiel: *[http://inef.uni-due.de/page/documents/Report02.pdf Entwicklungsindikatoren in der politischen und wissenschaftlichen Diskussion: Der Human Development Index, der Human Freedom Index und andere neuere Indikatoren-Konzepte]* (PDF; 2,8&nbsp;MB). INEF-Report Nr. 22, 1992 Duisborg.
* Franz Nuscheler: *Lern- und Arbeitsbuch Entwicklungspolitik*, Bonn 2004, ISBN 3-8012-0350-6

## Weblenken

* Human Development Index
* Human Development Trends
* Elizabeth A. Stanton: The Human Development Index: A History (PDF; 441&nbsp;kB)
* Hendrik Wolff, Howard Chong, Maximilian Auffhammer: PDF: Human Development Index: Are Developing Countries
Edgar Colle

**Edgard Colle** (* 18. Mai 1897 in Gent; † 20. April 1932 Gent) weer en belgisch Schachmeester.

Colle weer Schachspeler vun Berop un hett van 1922 bit 1931 an över 50 Schachturnieren deelnommen. Söss Mal weer he belgisch Landsmeester (1922, 1924, 1925, 1927, 1928 un 1929).

Bi de Amateurweltmeesterschap in Paris 1924 keem he up den darten Platz, noch vör  Max Euwe.

In en Wettkamp in  Antwerpen 1925 wunn he tegen George Koltanowski, de to disse Tiet de tweetbest Speler vun Belgien weer, klor mit 4:0 bi 3 Remisen.

Sein gröttste Erfolge bi internatschonal Turnieren weern eerste Plätze in Meran 1926 (vör Speler as Dawid Przepiórka, Rudolf Spielmann un Savielly Tartakower) as ok in Scarborough 1930, wo he Géza Maróczy, Akiba Rubinstein un Mir Malik Sultan Khan achter sück leet. Sien letzt Turnier weer Rotterdam 1931, dor keem he up den tweeten Platz (achter Salo Landau aber vör Savielly Tartakower un Akiba Rubinstein). 

Colle weer tietlevens bannig kränkelk un kunn sien schachlich Talent dorüm nich vull utschöpfen. He sülvst hett aber sien Gesundheitstostand nie för weniger good Resultate verantwortlich makt. He weer fruendlich und eenfach un dorum bi sien Gegner good ansehn.  Nah sien Dood nah en Magengeschwür hebbt hüm sowohl Max Euwe as ok Hans Kmoch bewegend Nahroopen widmet. 

Nah hüm wurr en Eröffnungssystem nömmt, dat Colle-System.

Sien best Historsch Elo-Tall is 2619.

## Literatur
* Fred Reinfeld: *Colle's chess masterpieces*. Black Knight Press, New York 1936 (Nachdruck 1984, ISBN 0-486-24757-0)
* Michel Wasnair und Michel Jadoul: *Histoire des Maîtres Belges*. Rossel, Bruxelles 1988

## Weblenken
*Edgar Colle up chessgames.com
Michel Jadoul

**Michel Jadoul** (* 17. September 1957 in Brüssel) is en belgisch Schachspeler. 

1983 kreeg he den Titel Internatschonal Meester un in dat Johr dorup wurr he in Huy eerstmal belgisch Meester. Dat gelung hüm denn 1988 (wedder in Huy - deelt mit Richard Meulders), 1990 in Brasschaat un 1992 in Morlanwelz nochmols. 

För Belgien hett he bit jetzt ok an dree Schacholympiaden deelnommen. 

He speelt geern mit Witt dat Larsen-Anspeel 1. b3. Sien hööchste Elo-Tall weer 2420.

## Weblenken
*FIDE-Kort
*Jadoul up chessgames.com
Todd Hallowell

**Todd Hallowell** (* 29. August 1952 in Pottstown, Pennsylvania) is en US-amerikaanschen Filmproduzent.

Sien eersten Insichten in dat Filmgewarf hett Hallowell as Szenenbillner maakt un weer ok dat een oder annere mol in en lütte Rull to sehn. As Produzent is he siet de 1990er Johren dorbi un hett siether ok as Helpsman vun’n Speelbaas arbeit.

Ünner de Filmen, de he mitproduzeert hett weern bekannte Warken as *Backdraft*, *Apollo 13*, *The Da Vinci Code* un 'Frost/Nixon*'.

== Filmografie (Utwahl) ==


== Filmpriesen ==
Todd Hallowell is 1996 tosamen mit [[Brian Grazer]] mit den *PGA Award* in de Kategorie *Speelfilmproduzent vun’t Johr* för den Film *Apollo 13'' uttekent worrn.

## Weblenk
(653) Berenike

**(653) Berenike** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 27. November 1907 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 9,2. 

De Asteroid is nah de Königin Berenike II. vun Ägypten, nömmt wurrn.
Platinit

**Platinit** is en Iesen-Nickel-Legeeren mit ca. 46 Prozent Nickel- un 54 Prozent Iesenandeel. Platinit hett de sülvigen Warmsutdehnkoeffizient as Glas un Platin, is aber düütlich priesweerter as Platin. 

Platinit wurrd ok as Insmültlegeeren för t.&nbsp;B. Glas bruukt.
Kehrweert

De **Kehrweert** oder **Kehrtall** vun en Tall gifft in de Multiplikatschoon mit disse Tall nipp un nau een.

Den Kehrweert vun en Bröök kriggt man, wenn een den Nömer un den Teller mitenanner dörtuschen deit, den Bröök also ümkehrt. To’n Bispeel is de Kehrweert vun den Bröök \tfrac{2}{5} gliek \tfrac{5}{2}. En annere Beteken dorför is ok **reziprook Weert**. 

De Kehrwert vun de natürlichen Tall x is \tfrac 1x, also en Stammbröök. Jede Tall, de vun Null verscheden is, kann as Brook \tfrac{x}{1} schreven warrn. Dorüm is de Kehrweert \tfrac{1}{x} oder in en annere Schrievwies x^{-1}.

Allgemeen gellt, dat de Kehrweert vun en ratschonalen Bröök \tfrac ab gliek \tfrac ba is, mit a, b\neq 0. För de Null gifft dat keen reellen Kehrweert, vun wegen dat een nich dör Null delen kann.

De Kehrweertfunkschoon is en Involutschoon. Dat bedüüt, dat de Kehrweert vun’n Kehrweert vun en Tall wedder de oorsprüngliche Tall is. Vun wegen de Egenschop x^{-1} \cdot x=x\cdot x^{-1} =1 warrt de Kehrweert ok as dat multiplikative Inverse vun en Tall x betekent.

## Kiek ok
* Division
* Bröökreken
* Kedenbröök
Carl Schlechter

**Carl Schlechter** (* 2. März 1874 in Wien; † 27. Dezember 1918 in Budapest) weer en öösterrieksch Schachspeler.

Schlechter wurr in en kathoolsch Familie in Wien boren. As he 13 Johr old weer, fung he mit dat Schachspelen an. Sien eerst un eenzig Schachlehrer weer de ungaarsch Schachkomponist Samuel Gold. 

1893 nehm Schlechter eerstmals an en Meesterturnier deel. In dat Veererturnier wunn he vor de stark Wiener Speler Marco und Zinkl. Dorup henn hett hüm Marco to en Tweekamp rutfordert. All 10 Partien sünd aber remis utgahn. Schlechter hett dreemal Meesterturniere vun den Düütschen Schachbund wunnen: 1900 (tosommen mit Pillsbury un Géza Maróczy vör Amos Burn u. a.), 1904 (gemeensam mit Swiderski un von Bardeleben vör Ossip Bernstein, Georg Marco u. a.) und 1910 vör Oldřich Duras, Aaron Nimzowitsch, Rudolf Spielmann usw.). 

Sien starkste Tiet harr Schlechter in de Johren van 1906 bit 1911. In disse Tiet leeg he af un to up den tweeten Platz vun de nahderhenn berekent Weltrangliste, speel 1910 in de Kamp um de Schachweltmeesterschap tegen Emanuel Lasker un reck 1911 mit 2764 sien best Historsch Elo-Tall.

In de Weltmeesterschaüskamp stunn he kört vör den Gewinn. Lasker gelung dat eerst dör en Sieg in de teinte un letzte Partie, den Kamp uttoglieken (1:1, =8) un dormit den Titel to behollen. In de letzt Partie hett Schlechter ok de later henn nah hüm nömmt Schlechter-Variante in’t Slawisch Daamgambit in de Turnierpraxis inföhrt. De Partie wurr wegen hör enorm sportlich Bedüüden un wegen de spannend Verloop vun völ Grootmeester genau analyseert, ünner annern vun Garri Kasparow in sien Böökreeg „My great predecessors“.

Schlechter Schachspeler vun Berop, de neben dat Schachspeel över kien fast Innahmenborn verfügen de. Dorneben weer he aber ok en begeisterten Dominospeler. Bi’d Schachspeel gull he as besünners fairer un ehrenhaftig Speler, de sück weigern de, en unverdeenten Vördeel, as to’n Bispeel dat Tolaatkommen vun en Gegenspeler, uttonutzen.  He Komponeer ok ruch weg 40 Schachupgaaven, meest Twee- un Dreetüüger. 

## Schriever
Van 1892 bit 1918 gestalt he de Schachrubrik in de Wiener *Allgemeinen Sportzeitung*. Van 1912 bit 1916 hett he Bilguer's *[[Handbuch des Schachspiels]]* överarbeidt un so de achte un letzte Uplaag vörbereit. 

## Literatur

* H. Reitterer und  E. Spitzenberger in http://www.biographien.ac.at/oebl_10/176.pdf Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL). Band 10, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1994, ISBN 3-7001-2186-5, S. 176.
* Thomas Glavinic: *Carl Haffners Liebe zum Unentschieden*. Verlag Volk und Welt 1998. ISBN 3-353-01111-0 (Belletristisch Dorstellung vun Schlechters Leven)
* Warren H. Goldman: *Carl Schlechter. Life and times of the Austrian Chess Wizard*. Yorklyn: Caissa Editions 1994. ISBN 0-939433-18-4
* Dr. P. Feenstra Kuiper: Hundert Jahre Schachturniere 1851-1950, 1964, W. ten Have N.V. Amsterdam

## Weblenken

* Schlechter in de Düütsche Nationalbibliothek
* 16 Kombinatschonen vun Carl Schlechter
* Carl Schlechter up chessgames.com
Branka Katić

**Branka Katić** (* 20. Januar 1970 in Belgrad) is en serbische Schauspelersche.

Katić hett de Kunstakademie vun Novi Sad dörlopen un is dor un in Belgrad in verschedene Bühnenprodukschonen optreden. Se weer as Liddmaat vun de Schauspeelgrupp vun *Belgrad Radio un Television* opnahmen un is in Jugoslawien mit tallrieke Priesen uttekent worrn. 1998 is se ok westliche Tokiekers bekannt worrn, a se de Hööftrull in den Film *Crna mačka, beli mačor* (dt.: *Schwarze Katze, weißer Kater*) vun Emir Kusturica speelt hett. 

Branka Katić levt in London un Los Angeles un is mit den britischen Speelbaas Julian Farino verheiraat.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*
Jack Kramer

**John Albert “Jack” Kramer** (* 1. August 1921 in Las Vegas, Nevada; † 12. September 2009 in Los Angeles, Kalifornien) weer en US-amerikaansch Tennisspeler.

Kramer hörr to de best Tennisspeler in de 1940er un 1950er Johren. Sien eersten Erfolge kunn he mit Ted Schroeder fiern, as de beid de Düppelkonkurrenz bi de US-Meesterschapen 1940 un 1941 winnen kunnen. 

In dat Johr 1946 wunn he ok to’n eersten Mal dat Herrenturnier in Forest Hills. In dat sülvig Johr wunn he tosommen mit Ted Schroeder in de Davis Cup tegen Australien.
Een Johr later hett he denn ok in Wimbledon wunnen.

Later henn wurr he denn Tennisprofi un tour mit Pancho Gonzáles, Pancho Segura, Frank Sedgman un Robert Riggs.

Nah sien Tenniskarriere wurr he Tourpromoter in de professionellen Serie.

Jack Kramer steiht neben dem Profitennis ok för anner Innovationen in’t Tennis. He weer de eerste spoodriek Serve-and-Volley-Speeler un en vun de eersten Speler, de in Wimbledon mit lütt Büx spelen deen. 

In dat Johr 1968 wurr he in de Hall of Fame vun de internatschonal Tennissport upnommen.

## Weblenken
*Kramer up de Davis Cup-Siet (engelsch)
* Jack Kramer in de „International Tennis Hall of Fame“ (engelsch)
Keiiti Aki

**Keiiti Aki** (; * 3. März 1930 in Yokohama, Japan; † 17. Mai 2005 op Réunion, Frankriek) weer en japaanschen Eerdphysiker un Seismoloog.

Aki weer in Yokohama in Japan boren un hett an de Universität vun Tokio studeert. Dor hett he sien Bachelor un later ok sien Doktertitel kregen. För sien Tiet as Postdoc wessel he in de USA un hett an’t California Institute of Technology arbeit. He is denn in de USA bleven un weer later denn Professer för Eerdphysik an dat Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Cambridge. Bekannt is he ok as Schriever, sünners för dat Book „Quantitative Seismology: theory and methods“, dat he tosamen mit Paul G. Richards schreven hett un as en Standardwark in de Seismologie gellt.

Op sien Fackrebeet weer Aki bannig aktiv un hett mit de Tiet ok düchtig vele Ämter bekleedt. So weer he ünner annern Präsident vun’t Seismologie-Afdeel vun de American Geophysical Union (AGU), Präsident vun de Seismoloogsche Sellschop vun Amerika un Vörsitter vun’t seismoloogsche Komitee vun de United States National Academy of Sciences (NAS). He weer ok mitverantwoortlich, dat 1991 dat Southern California Earthquake Center (SCEC) opboet worrn is.

## Utteken
Keiiti Aki is för sien Arbeit un sien Engagement mehrfack mit Priesen uttekent worrn. Dorto tellt:
* 1979: De Wahl in de United States National Academy of Sciences
* 1986: de Medaille vun de Seismoloogsche Sellschop vun Amerika (*Seismological Society of America*)
* 2000: de Thorarinsson Medal vun de International Association of Volcanology and Chemistry of the Earth’s Interior
* 2004: de William Bowie Medal vun de American Geophysical Union
* 2005: de Beno Gutenberg Medal vun de European Geosciences Union

## Borns
* Keiiti Aki, 75, Is Dead; Developed a Way to Measure the Strength of an Earthquake in de New York Times vun’n 27. Mai 2005
* Biographical Sketch for: Keiiti Aki afropen an’n 5. April 2008

## Literatur
* K. Aki un P. G. Richards: *Quantitative Seismology: theory and methods*, University Science Books, 2. Oplaag 2002, ISBN 978-0935702965
(675) Ludmilla

**(675) Ludmilla** is en Asteroid ut de Hööftgördel (Spektralklass S), de an’n 30. August 1908 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 7,91. 

De Asteroid is nah en Figur ut de Oper Ruslan und Ljudmila vun Michail Iwanowitsch Glinka nömmt wurrn.
(622) Esther

**(622) Esther** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 13. November 1906 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 10,3. 

De Naam is vun de biblisch Figur *[[Königin Ester|Esther]]* afleidt.
Paschalis I. (Paapst)

**Paschalis I.** (hebräisch-greeksch-latiensch *der Österliche*; * Ostern in Rom; † 11. Februar 824 ok dor) weer vun 817 bit 824 Paapst as Nahfolger vun Stephan IV..
De Abt vun St. Stephan (Rom) wurr an’ 25. Januar 817 wählt un kreeg vun Kaiser Ludwig de Fromme de all mit sien Vörgänger uthannelt Garantie vun de Sülvständigkeit vun de Karkenstaat un der free Paapstwahl.

Paapst Paschalis weer en wesentlich Förderer vun de Missionierung Noordeuropas. He hett 823 Lothar I. to’n Kaiser vun dat Frankenriek salbt. 

De in Rom wegen sien parteiisch un schroff Regeeren unbeliebt Paapst wurr nah sien Dood in de vun hüm wedder upricht Kark Santa Prassede bestatt, wiel dat Volk en Grafflegung in St. Peter verhinner. Nahderhenn wurr he aber vun Eugen II. in en Kapelle vun de vatikaansch Basilika överführt. De Zenon-Kapelle in de Basilika Santa Prassede harr he mögelkerwies as Grafflege för sien Moder Teodora Episcopa errichten laten.

Dat Patronatsfest vun de hillig spraken Paschalis is an’ 14. Mai. Kathoolsch Gedenkdag is de 11. Februar.

## Weblenken
* Paschalis I. in’t Biographisch-Bibliographisch Kirchenlexikon
* Paschalis I. in’t Catholic Encyclopedia (engelsch)
* Gesamtwark vun Migne Patrologia Latina mit Inholtsverteken
* Paschalis I. in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek