open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dialektgrupp

Ene **Dialektgrupp** oder een **Dialektkluuster** is een Begreep för eng verwandte Dialekten, de meist in bestemmte Regioon snackt warrt, man nich för ene egen Spraak gellt. 

To’t Bispeel is dat Alemannsche ene Dialektgrupp, de in de Dialekten Hochalemannisch, Elsässerditsch, Niederalemannisch un Schwäbsch indeelt ward. Ene anner hoochdüütsche Dialektgrupp is dat Baiersche mit de Dialekten Mittelbairisch, Nordbairisch un Südbairisch. Dat Plattdüütsche ward in de Dialektgruppen Neddersassisch un Oostnederdüütsch indeelt. Dat gifft ok Spraken, de kene Dialektgruppen hebben. Ene Dialektgrupp vun’t Nederlannsche is dat Niederrheinische, wat de Dialekten Südgeldersch un Limborgsch hett, de ok in Düütschland snackt warrn. 

## Literatuur

* 
* 
* Heinrich Löffler: *Probleme der Dialektologie.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990.
* Hadumod Bußmann: *Lexikon der Sprachwissenschaft* (= *[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 452). 2., völlig neu bearbeitete Auflage. Kröner, Stuttgart 1990, ISBN 3-520-45202-2.
* Helmut Glück (Ruutgever): *Metzler Lexikon Sprache.* Metzler, Stuttgart-Weimar 2000.
Swart Dood

De **Swart Dood** weer ene Pandemie in Europa vun 1347 bet 1354. De Krankheit, de de Epidemie utlööst hett, weer wohrschienlich de Pest. Vun’n Swarten Dood is de derde Deel (also rund 25 Millionen Minschen) in Europa doodbleven.
Pol Pot

**Pol Pot** (Saloth Sar; * wohrschienlich de 19. Mai 1928 in de Provinz Kompong Thom, Kambodscha; † 15. April 1998 in Anlong Veng) weer bet 1997 de Anföhrer vun de Roden Khmer. Pol Pot gung to de Viet Minh, wat ene kommunistisch Rebellengrupp weer. Wiels dat vör allem ene in Vietnam aktive Grupp weer, woor he 1963 de Anföhrer vun de Roden Khmer in sien Heimatland Kambodscha, de en kommunistisch Grupp mit Elementen vun den Maoismus weer. Vun 1976 an weer he Ministerpräsident, ok wenn he ok dorvör de Macht harr. In de Tied vun sien Regeren weren no verscheden Taxeren üm un bi 1,5 Millionen Minschen ümbrocht. Wiels he anti-sowjetisch weer, togen hem de USA un de Volksrepubliek China gegen de Regeren vun Kambodscha vun de Tied vör.

## Schriften
* *Die großartigen Siege der kampucheanischen Revolution unter der richtigen und klaren Führung der Kommunistischen Partei Kampucheas (27. September 1977)*
* *Laßt uns weiterhin entschlossen das Banner des Sieges der ruhmreichen Kommunistischen Partei Kampucheas hochhalten, um das Demokratische Kampuchea zu verteidigen, die sozialistische Revolution fortzuführen und den Sozialismus aufzubauen (27. September 1978)*
* *Erklärung vom 5. Januar 1979.* (in: *[[Kommunismus und Klassenkampf]]. Theoretisches Organ des Kommunistischen Bundes Westdeutschland [KBW]* Dokumentation, 22. Januar 1979)

## Literatur
* Paul R. Bartrop, Steven Leonard Jacobs: *Modern Genocide: The Definitive Resource and Document Collection*, ABC-CLIO, 2014, ISBN 978-1-61069-364-6, S. 439–631.
* David P. Chandler: *Brother Number One: A Political Biography of Pol Pot* (Revised Edition). Westview, 1999 Boulder (CO). Silkworm Books, Chiang Mai (Thailand) 2000, ISBN 974-7551-18-7.
* Ben Kiernan: *How Pol Pot came to power. A history of Cambodian communism, 1930–1975* (2nd Edition). Yale University Press, New Haven CT u. a. 2004, ISBN 0-300-10262-3.
* Ben Kiernan: *The Pol Pot Regime. Race, Power and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975–79*. (2nd Edition). Yale University Press, New Haven (CT) 2002. Silkworm Books, Chiang Mai (Thailand) 2005, ISBN 974-9575-71-7.
* Sacha Sher: *Le Kampuchéa des «&nbsp;Khmers rouges&nbsp;». Essai de compréhension d’une tentative de révolution*. L’Harmattan, Paris u. a. 2004, ISBN 2-7475-6191-7.
* Philip Short: *Pol Pot: The history of a nightmare*. Paperback edition. Murray, London 2005, ISBN 0-7195-6569-3.

## Weblinks

* Elizabeth Baker: ''Pol Pot remembered'' auf *[[BBC News]]* (engelsch)
* Pol-Pot-Volkstribunal 1997
Olwestfäälsche Spraak

**Olwestfäälsch** weer en Neddersassisch Dialekt, de in Westfalen un Wupperdaal, in Essen, Mölm un ok Twente un anner Rebeden vun'n Nedderlannen vör unse Tiet snackt worr. Dat Olwestfäälsche worr vun't 1. Johrhunnert bet in't 12. Johrhunnert oder 13. Johrhunnert snackt.
Düütsch-Franzöösch Krieg

De **Düütsch-Franzöösch Krieg** weer en Krieg vun 1870 bet 1871 twüschen Frankriek un de Mehrheit vun de düütschen Staaten.
De Krieg weer 1870 vun Frankriek ünner Kaiser Napoleon III. an Preußen wegens Otto von Bismarck sien Emser Depesche verklort. De 1. September weer de Slacht vun Sedan in’n Bezirk Ardennes. In disse Slacht worr de franzöösche Armee vun MacMahon slahn. De 4. September is Frankriek ene Republik wurrn. Januar 1871 weer de Kapitulatschoon vun Frankriek. In Versailles wurr Januar 1871 Willem I. to’n Kaiser vun’t Düütsche Riek maakt. Elsass-Lothringen weer vun wegen dissen Krieg en Rieksland vun Düütsche Kaiserriek. Frankriek müss wegens den Freed vun Frankfort an’n Main 5 Milliarden franzöösche Franken betahlen.
Wiels disse Krieg warr dat Tweet Riek, denn ok Düütschet Riek nöömt, grünnt. De Mann, de de Verenigung vun Düütschland (düütsche Staaten) mek, weer Otto von Bismarck, de Ministerpräsident vun Preußen un denn ok vun niewe Düütsche Kaiserriek (lüttdüütsches Riek). In den Düütsch-Franzööschen Krieg weern de Noorddütsche Bund, Baden, Bayern un Württemberg op de ene Siet un Frankriek op de anner Siet.
Nordhausen

**Nordhausen** is ene Stadt in’n Nörden vun Döringen un Kreisstadt von’n Landkreis Nordhausen. De Stadt weer inst ene Rieksstadt vun’t Röömsche Riek vun de düütsche Natschoon. Nordhausen is bi’n Hoort. Nordhausen is ene vun de Partnerstäder vun de tweetgröttste westfäälsche Stadt Baukem. Nordhausen is ene kunsthistorisch relevante Stadt, to’t Bispeel dat Raathuus ut de Renaissance un Karken, so as de Hallenkark St. Blasius un de Kark to’n Hilgen Krüüz. De Kark to’n Hilgen Krüüz warr 1220 vun Kaiser Friedrich Barbarossa de Kark vun en Chorherrenstift maakt. Nordhausen, inst in de Hanse hett mier denn 40.000 Inwahners. Nordhausen is ene ehemaalsche Bargbustadt. 1715 bet 1820 weer in Nordhausen dat Rieksschultenamt.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
* Websteed vun dat Stadtmagazin (hoochdüütsch)
* Histoorsche Koort vun Döringen (hoochdüütsch)
Pund Sterling

**Pund Sterling** (pound sterling) is dat Müntteken vun Grootbritannien un Noordirland. En egen Müntteken, dat Pund heet, gifft dat in Zypern, Ägypten, Syrien un Libanon, Gibraltar, Guernsey, Jersey, Saint Helena, de Falkland Islands un de Isle of Man. Dat italieensche Woort för Punt is lira; dat Müntteken vun de Törkie un dat Müntteken vun Malta heet Lira. Dat Pund Sterling is dat tweetwichtigste Müntteken in Europa. Dat kann sien dat dat Vereenigde Königriek in enige Johr de Euro as Müntteken hett. Dat Pund Sterling ward dor de Bank of England kontrolleerd. Dat Pund Sterling kann ok mit GBP, L un £ tekent warrn.

## Weblenken
* Pund Sterling (Noten) (hoochdüütsch un engelsch)
Russ’sche Börgerkrieg

----
De **Russ'sche Börgerkrieg** weer en Krieg in Russland vun 1918 bet 1920, de noh de Oktoberrevolutschoon 1917 begunn. Op de ene Siet weer de Rode Armee vun bolschewistisch Kommunisten ünner Wladimir Iljitsch Lenin un de Witte Armee, menschewistisch Kommunisten, Demokraten un anner op de annere Siet.
1918 worrn Estland, Lettland, Polen, Armenien, Aserbaidschan, Georgien un de Ukraine egene Staten, noh Litauen, wat al 1917 unafhängig worr. 1922 worr wegens de Russ'sche Börgerkrieg de Sowjetunion grünnt. Ok de britische Armee weer bi de Russ'sche Börgerkrieg dorbi.
Amerikaansche Börgerkrieg

De **Amerikaansche Börgerkrieg** (ok as **Sezessionskrieg** betekend) weer en Krieg in Noordamerika vun 1861 bet 1865. De Krieg weer mokt, wiels de Slaveree vun de Verenigde Staaten verbaden worr. Op de ene Siet weern de Vereingde Staten ünner den Präsident Abraham Lincoln un op de anner de Konfödereerten Staaten vun Amerika, wo ok de meeste Süüdstaaten weern, ünner den Präsident Jefferson Davis vun de noordamerikaansche Demokraatsche Partei. 

Abraham Lincoln weer de eerste Präsident vun de Vereenigde Staaten, de to de noordamerikaansche Republikaansche Partei höörde. De Minschen in’n Nörden vun de Verenigde Staaten för de Südstaaten weern, warrn in’t Ingelsche *copperheads* un de Lüüd in de Süüdstaaten, de för de Nördstaaten weern, worrn in’t Ingelsche *carpetbaggers* nöömt. Vele Katholiken un Baptisten weer för den Süden, obschoonst de Präsident Davis Anglikaner weer. Dat Resultat vun’n Krieg, de bet 1865 weer, weer dat End vun de legale Slaveree. De Verenigde Staaten worrn ok wedderverenigt.

## Literatuur
**Primärborns**

* United States. War Dept.: *The War of the Rebellion: a Compilation of the Official Records of the Union and Confederate Armies*, Govt. Print. Off., Washington 1880–1901, 128 Bde. (hier online)
* Southern Historical Society Papers CD-Rom, H-Bar Enterprises 1st Edition, 1997, ISBN 0-7639-0084-2. (hier online)
* Clarence Buel, Robert Underwood Johnson (Ruutgever): *Battles and Leaders of the Civil War*, Century Co, New York, 4 Bände, 1884–1888 ( Online up eHistory).

**Hülpmiddel**

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* David&nbsp;S. und Jeanne&nbsp;T. Heidler (Ruutgever): *Encyclopedia of the American Civil War: a political, social, and military history*. 5 Bände. ABC-CLIO, Santa Barbara, Calif. 2000, ISBN 0-393-04758-X.
* 
* 

**Överischten**

* 
* 
* 
* Michael Hochgeschwender: *Der amerikanische Bürgerkrieg.* Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-56251-8.
* Leah Ireland-Kunze: *Der Bürgerkrieg in den USA*. Militärverlag der Deutschen-Demokratischen Republik, Berlin 1989.
* Marcus Junkelmann: *Der amerikanische Bürgerkrieg 1861–1865*, Weltbild, Augsburg 1992, ISBN 3-89350-355-2.
* John Keegan *Der amerikanische Bürgerkrieg*, Rowohlt, Berlin 2010, ISBN 978-3-87134-668-2
* 
* 
* Udo Sautter: *Der Amerikanische Bürgerkrieg 1861–1865*, Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt, Darmstadt / Theiss, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-534-21970-4
* Standardwarken in de US sind  *Army of the Potomac;* James Ford Rhodes *History of the United States from the Compromise of 1850 to the Compromise of 1877*, David M. Potter *The impending crisis 1848–1861*, Allan Nevins: *Ordeal of the Union*, *The Emergence of Lincoln*, *The War for the Union*, Douglas Southall Freeman *R. E. Lee*, *Lee’s Lieutenant’s*
* 
* 
* 

## Weblenken

* U.S. National Park Service
* authentichistory.com: Bild- un Toonarchiv över den Amerikaanschen Börgerkrieg
* American Civil War Search Directory
* A brief Naval Chronology of the Civil War
* The Southern Homefront 1861–1865
* ''Civil War'' . Library of Congress

## Nawiese
Griäwenstein

**Griäwenstein** is en Deel vun de Kreisstadt Meskede vun’n Hochsuerlandkreis in’t Suerland in Noordrhien-Westfalen. Der Oort harr in dat Johr 2008 insgesamt 987 Inwahner. 

## Historie
1324 wurr Griäwenstein eerstmals oorkundlich erwähnt un harr do wohrschienlich all een städtisch Sülvstverwalten. 1824 warr in Griäwenstein de grote Bruwerie Veltins gründ’t, de ok vandage hie is. In Griäwenstein weer ok de kathoolsche Theolog un Dichter Peter Soemer. Griäwenstein weer inst in de Hanse. 

Bi Griäwenstein liggt de Silberg.
Oktoberrevolutschoon

----
De **Oktoberrevolutschoon** weer de wichtigste Revolution vun'n Kommunismus. De Oktoberrevolutschoon weer 1917 in Russland, wat to de Tied vun'n Sankt Petersborger Arbeiderroot un en Kriegskabinett 
regeert worr. De Mann #1 bi de Revolutschoon vun de Bolschewisten weer Wladimir Iljitsch Lenin. Kört noh de Oktoberrevolutschoon worrn de Grootgrunnbesitter vun ehrn Grund entegent, de Root vun de Volkskommisare mokt un Wahlen mokt, wo Lenin siene Partei 25 % kreeg, wat kene Legitimatschoon in'n demokratischen Sinne is. De Fölgen vun de Oktoberrevolutschoon weern, dat de Sowjetunion gründ't worr un vele Millionen Minschen ümbrocht worrn.
Schriewer

**Schriewer** betekent

* Schriever, en Persoon, de Böker schrifft.

**Schriewer** is de Familiennaam von

* Franz Schriewer (1893–1966), düütschen Bibliothekar,
* Klaus Schriewer (* 1961), düütschen Soziaalanthropoloog,
* Ulrich Schriewer (* 1949), düütschen Künstler.
Gangnihessou

**Gangnihessou** is de eerste vun de traditschonellen „twölf Königen vun Dahomey.“  Dahomey weer en afrikaansch Königriek in den Benin vun hüüt. 

## Herkomst

No de Geschichten keem Gangnihessou ut en Dynastie, de in dat 16. Johrhunnert vun Tado an den Moro-Stroom in Togo no Allada keem un de Königen vun Ardra werrn.

## König

Gangnihessou is woll bet 1620 König ween. Siene Symbolen weern de heken Gangnihessou-Vagel, en Trummel un en Worpspeet. De Historikers sünd sik aver nich seker, of he al as König gellen laten weren kann oder blots as en lokalen Föhrer ansehn warrn mutt. He schall vun sien Broder Dakodonu afsett worrn ween, de vun de Historikers ganz seker as König ansehn warrt.
Franzöösche Revolutschoon

De **Franzöösche Revolutschoon** weer de Revolutschoon in Frankriek in 't Johr 1789. Los güng dat mit de Versammeln vun de Generalstänn an'n 5. Mai in Versailles. An'n 14. Juli is de Bastille, en Gefängnis in Paris, störmt, innahmen un in Dutt maakt wurrn. En vun de bekanntesten Lüüd vun de Franzöösche Revolutschoon weer Robespierre, en vun de radikale Partei vun de Jakobiners. In de Franzöösche Revolutschoon sünd de Buern to fri'e Lüüd verklaart wurrn. De Tiet vun de Königen güng nu to Enne. 1793 sünd den König Ludwig XVI. un siene Fro Marie Antoinette mit de Guillotine de Köpp afneiht wurrn. Robespierre hett en gräsigen Terror utöövt, un nümms weer mehr seker un wüss, ob he nich ok unner dat Fallbiel keem. Man dat duur nich lang, denn hett Robespierre süms sien Kopp in den Wichelkorf leggen mösst.

De Franzöösche Revolutschoon hett Europa Krieg, aber ok Fortschritt un Frieheit bracht. Een anner wichtig Mann bi de Revolutschoon weer Georges Danton, een Afkaat un Redner, de tegen Robespierre den körteren trucken hett.

## Weblinks

* Thomas Carlyle: ''Die französische Revolution'' (PDF; 20,36 MB)
Apollo-Programm

Dat **Apollo-Programm** weer en Ruumfohrt-Programm vun de USA. 1968 warr in en Apollo-Ruumschipp de eerste Floog üm den Maand maakt. 1969 warr in en anner Apollo-Ruumschipp dat eerste Maal Minschen op den Maand bröcht. De eerste Minsch op den Maand weer Neil Armstrong. 

## Weblinks
* NASA: Apollo (engelsch)
Vörden

**Vörden** is ene ehemaalsche Stadt, de vundaag to de Stadt Marienmünster in Oostwestfalen höört. Vörden liggt twüschen Steinheim un Höxter. Vörden hett circa 1200 Inwahners. Vörden, de ehemaalsche Stadt Bredenborn, de in direkte Noberschop to Vörden liggt, un enige Dörper worrn an den 1. Januar 1970 to de Stadt Marienmünster vereent.
Elsfleth

De Havenstadt **Elsfleth** liggt an de unnere Werser nördlich van de Huntemünn. Se hett 9200 Inwahners. De Partnerstadt vun Elsfleth is Marstal in Däänmark.

## Historie
Elsfleth is een van de öllsten Öörd an de Unnerwerser. Al de Bremer Arzbischop Ansgar schall hier um 860 de eerste Kark grünnt hebben, To Tieden van de Stedinger weer Elsfleth de Middelpunkt van Noordstedingen un Versammlungsoort, wenn't um dat Slichten van Striet twüschen de Rüstringer Fresen un de Bremers gung

*1350 keem Elsfleth unner de Herrschup van de Ollnborger Grafen.
*1504 woor de St.-Nicolai-Kark boet,
*1607 woor de eerste School in Elsfleth grünnt.
*1624 enen groden Upswung nehm Elsfleth, as Graaf Anton Günther dat gegen dat Strüven  van de Bremers fardig kreeg, dat hier de Wersertoll inricht woor un de Ollnborger Staatskass bit 1820 jedet Jahr bit to 120.000 Rieksdaler inbroch.
*1809  an'n 7.August keem Hertog Friedrich Willem van Bruunswiek-Oels (de Swarte Hertog) na Elsfleth. He weer up de Flucht vör Napoleon un besteeg hier mit siene Lü em Schipp, dat em na England bringen schull.  Up disse Begevenheit wiest vandagen noch dat Hertog-Oels- Denkmaal hen, dat up'n Raathuusplatz steiht.
*1856 kreeg Elsfleth tosamen mit Braak un Varel de Stadtrechte. 

## Weertschop un Verkehr
De günstige Laag an de Münn van de Hunte in de Werser un de korte Weg bit na de Noordsee weern de Grund darför, dat Elsfleth veel mit de Schipperee un den Schippbo to doon harr. In’t 19. Johrhunnert weer Elsfleth mit Braak tosamen de wichtigste Haven in dat Ollnborger Land. 22 Reedereen weern hier ansässig, för 100 Scheep weer Elsfleth de Heimathaven un up 8 Werften woorn Segelscheep boot. 

1832 woor de Navigationsschool grünnt, ut de laterhen de Seefohrtschool Elsfleth entstund, de vandagen as Fackberiek Seefahrt en Deel van de Fackhoochschool Ollnborg/Oostfreesland/Willemshaven is.

1873 woor na dreejährige Botiet de Isenbahnstreck Hude-Elsfleth-Braak fardig.
To glieker Tiet aver keem för de Weertschup in Elsfleth en Neddergang, wiel ümmer mehr Dampers boot woorn, un de Elsflether Werften sik nich to rechter Tiet van den Holtschippbo up den Isenschippbo umstellen de. Hento keem noch de Umstand, dat de Elsflether Haven bi de Werserkorrekschoon um 1890 van dat Hööftfahrwater aftrennt woor.

In de folgen Jahren versochen de Elsflethers den Schaden uttoglieken. Se grünnen ene Heringsfischeree-Sellschup, de veel Spood harr. 1958 woorn hier 65.000 Fatt Heren anlannt, aver liekers muss se een paar Jahr later den Bedrief instellen.  Vandagen besteiht ümmer noch de Elsflether Werft AG, de Scheep bit 8000 Ladetunnen boot. En anner Industrieunnernehmen is de Omni-Pac, ene Fabrik, de Verpackungskraam herstellt, to’n  Bispill  Eierverpackungen.
Ainu (Spraak)

**Ainu** (アイヌ イタㇰ, Aynu Itak; Japaansch アイヌ語) is en Spraak, de vun de Ainu op de japaansche Insel Hokkaido spraken warrt. Fröher wörr dat ok op de Kurilen, noorden Honshu un süden Sachalin verbreed.

Ofschoonst de Spraak spraaktypologisch no dat Japaansche slacht, warrt de Spraak tomehrt as isoleerte Spraak ansehn. Linguisten hebbt Verwandtschap mit verscheden Spraakfamilien in Asien annahmen, aver all disse Theorien sünd hypothetisch.

## Sprekers

Dat gifft vundaag mehr Lüüd, de Ainu as Tweetspraak lehrt as Lüüd, de dat as Moderspraak lehrt hebbt. Vun de 150.000 ethnischen Ainu spreekt blots noch üm un bi 1000 eer ole Spraak. De Spreker sünd tomehrst al öller un de Spraak warrt ok in den Alldag nich mehr veel bruukt. Dat gifft aver en aktive Bewegen, de de Spraak revitaliseern will un de ok al dorto föhrt hett, dat de Sprekertahl tonahmen hett.

## Phonologie

Dat gifft fief Vokalen:
 i     u
 e     o
    a

Konsonanten:
 p   t   k   ʔ (Glottalstop warrt in de Transkriptschoon nich schreven)
     s       h
     c (varieert twüschen [ʧ], [ʦ], [ʤ], [ʣ])
 w   y ([j])
 m   n
     r

De Affolg /ti/ warrt as [ʧi] spraken, /s/ warrt vör /i/ un an dat Enn vun Sülven to [ʃ]. De Dialekten sünd aver bi de Utspraak verscheden; in de Dialekt vun Sachalin warrt de Sülvenennen /p, t, k, r/ in /h/ vereent.

De Bedüden vun Wöör in de Spraak hangt ok vun de Toonhööch af. Wöör mit Affixen warrt op den Stamm oder op de eerste Sülv in den Toon anhaven, wenn se sloten is oder en Diphthong hett. Bi anner Wöör is de Toonhööch op de twede Sülv haven.

## Typologie un Grammatik

Ainu hett en Subjekt Objekt Verb-Woortstellen. Subjekt un Objekt sünd in de Regel dör Postpositschonen markeert.

## Schriftsystem

Dat offizielle Schriftsystem is en afwannelt Sülvensystem vun dat japaansche Katakana. De Ainu bruukt aver ok en Alphabet, dat op dat Latiensche Alphabet opboot. De Zeitung Ainu Times bruukt bede Systemen.

## Mündliche Överlevern

De Ainu hebbt en rieke mündliche Överlevern vun Heldensagen, de Yukar nömt warrt un vele grammatische un lexikalische Egenheiten bewohrt hebbt.

## Weblinks

* Ainu Wöörlist (Japaansch)
* Ethnologue Indrag för Ainu (ingelsch)
Ainu

*Disse Artikel is över dat Volk Ainu, eer Spraak finnst du ünner [[Ainu (Spraak)]].*
----
De **Ainu** (アイヌ *Minsch*; 蝦夷, *Emishi*, *Ezo*, oder *Yezo* in dat ole Japaansch) sünd en Volk, dat in noorden Japan op Hokkaido un noorden Honshu un in Russland op de Kurilen, op Sachalin un in de südenst Drüttel vun Kamschatka leevt. Dat gifft hüüt üm un bi 150.000 Ainu.
Sowjetbesatten vun Afghanistan

De **Sowjetbesatten vun Afghanistan** weer dat innehmen un kontrolleern vun Afghanistan vun de Sowjetunion. Afghanistan warr 1979 vun Soldaten vun de Sowjetunion innehmen. Bet 1989 weern sowjetsche Soldaten in Afghanistan. In de Tied vun't sowjetsche Besetten geev dat ene afghansche schiitisch Widerstandsbewegung mit Seet in'n Iran. De sunnitisch Widerstandsbewegung vun Afghanen, 
de *Mudjahedin*, harrn ehrn Seet in Peshawar in'n Pakistanisch Deel vun Afghanistan. Usamah bin Ladin weer in disse Tied in Afghanistan. De kommunistisch Herrscher vun Afghanistan, Najibullah, harr bet 1992 de Macht.
Dietsch

**Dietsch** (ok Diets op Nederlannsch) is en Woort för de süüdlichen Dialekten vun de Middelnederlannsche Spraak. 
Fläämsch, Limborgsch un Brabants weern de Dialekten vun't Dietsche. In uns Tied sünd de Dialekten, de dorvun afstammt, West-Vlaams, Oost-Vlaams, Südbrabantsch un't 
Limborgsch. 

Dat Woort *Dietsch*, *Nederdiets*, un *Nederduits* ward nich faken bruukt.

De ole Wies dat Woort Dietsch/Duits to bruuken, kann een ok bi de nedderlannsche Natschoonalhymne sehn:

:*"Wilhelmus van Nassauwe / Ben ik van Duitsen bloed"* 
Dietsch is ok en Woort för dat Middelnedderlannsche.
Dietsch is ok dat Woort för Düütsch bi't oostnedderdüütsche Plautdietsch vun de Mennoniten.

## Kiek ok
*Plautdietsch
Zoroastrismus

De **Zoroastrismus** is ene Religion mit 500 000 bet 2 Millionen Minschen, de doran glöövt. 
De Zoroastrianismus is vun Zarathustra gründ't wurrn. 
De Zoroastriers hebbt den Gott Ahura Mazda. Disse Religion glöövt, dat de Welt böös is un vun ene böse Macht mookt wurrn is. De Religionsgruppen Manichäers un Paulikianers In'n Nohe Osten sünd ünner Influss vun'n Zoroastrismus gründ't wurrn. Bi't Turkvolk vun de Uiguren in't Rebeet vun Tibet un Noberlannschapen weer de Manichäismus Staatsreligion. Ünner Influss vun'n Zoroastrismus stunnen ok de Bogomilen, ene Grupp mit christlichen Elementen ahn an de Eenheed vun Gott un Jesus Christus to glöven. De ehre Nahkamen sünd sunenrlich Bulgaren un de Muslims vun Bosnien-Herzegwonia sünd. Ene anner Grupp mit christlichen Elementen ünner den Influss vun'n Zoroastrismus weern de Katharer in Okzitanien un anner Delen vun Europa in't Medeloller. De meisten Anhängers hett düsse Religion hüdigendags woll in Indien. De Lüüd, vun de vele in Bombay leevt, heten Parsen. Se sünd Marathen, man snackt Gujarati.
## Weblenken

* World Zoroastrian Organisation
* UNESCOPARZOR Parsisch-Zoroastrisch Projekt bi de UNESCO
Grieth

**Grieth** an'n Rhien is en Deel vun de Stadt Kalkar in'n Kreis Kleve. Grieth is nich wiet vun de Nedderlannen.  Grieth weer inst in de Hanse. Grieth weer inst in't Förstendoom Kleve. Grieth liggt nörden vun de Binnenstadt vun Kalkar.
Braak

**Braak** is de Kreisstadt van den Landkreis Wersermasch un ene Havenstadt an de Unnerwerser. Braak hett eben över 15.000 Inwahners.

## Geschichte

Um dat Jahr 1100 boen de Stedinger Kolonisten an’t linke Werseröver bit ungefähr na dat hüdige Golzwarden hendaal enen eersten Diek. Achter dissen Diek entstunnen de Buren- un Fischersiedlungen Hammelwarden un Harrien. Na Urkunnen ut dat Jahr 1139 beseet hier dat Bremer Klooster St. Paul dree grote Stücken Land.

In de Tiet twüschen 1164 un 1511 verännern Diekbröök un Överswemmen dat Gesicht van de Landschup. De gröttste Inbrook weer dat Lockfleth, dat de Werser mit den Jadebusen verbund. Dat Lockfleth woor na un na wedder indiekt, aver bold darna reet ene Stormfloot bi dat Dorp Harrien wedder ene Braak in. De Harrier Braak woor nich ganz wedder indiekt. An dat Butendeep woorn toeerst lütte un laterhen ok grote Hüüs boot. De Aunsiedlung kreeg den Naam „Braksiel“, un darut entwickel sik mit de Tiet de Hannelsplatz mit den Naam „Brake“. De plattdüütsche Form „Braak“ meent den van enen Diekbrook trüggblevenen Kolk.

1787 woorn in Harrierbraak Dückdalben sett un so kunnen hier de Scheep anleggen, de nich mehr ganz bit Bremen föhren kunnen, wiel de Werser totaal versandet weer. 1819 woor en apen Havenbecken anleggt. Dat weer de Anfang von den hüdigen Binnenhaven.

Mit de Scheep, de van hier ut up Gröönlandfahrten utlepen, dat se Walen un Robben fungen, un mit den Veehtransport na England woor Braak en van de bedüdensten Havens in dat Ollnborger Land.

Van 1851 bit 1859 verleten 31.000 Minschen as Utwannerers na Amerika van Braak ut up eenfach umboote Segelscheep ehre Heimat.

1848 weer Braak de Hööftstatschoon för de eerste düütsche Flott unner Admiraal Karl Rudolf Brommy. Sien Graff is vandagen noch to sehn up den Karkhoff in Hammelwarden.

1856 kreeg Braak, dat domaals 3300 Inwahners harr, de Stadtrechten II. Klass. 1859 bet 1861 woor de Binnenhaven un 1892/1893 direkt an'n Stroom de Pieranlaag boot. Darna kemen gau de Koornsilos un Umslagsinrichtungen.

## Weertschup

Braak is to’n Eersten ene Havenstadt. De groden un modernen Havenanlagen, de Staatspier un de Pier van de Fettraffinerie bestimmt dat Bild van de Stadt. Mit enen Jahresumslag van 5 bis 6 Millionen Tunnen liggt Braak in sien Bedüden as Haven dicht achter Nordenham.
Vandagen kann de Braker Haven van Scheep bet 11,90 m Deepgang anlopen weern.

## Besunnerheiten

Dat Wahrteken van Braak is de „Telegraaf“, en Geböde an'n Haven, dat Bestanddeel van de optische Telegrafenlien twüschen Bremen un Bremerhoben weer. Vandagen is in den „Telegraaf“ dat Braker Schippfahrtsmuseum unnerbrocht. Up seven Stockwarken sünd weertvulle Dokumenten ut de Schippfahrtsgeschichte utstellt. Darto höört socke Saken as Schippsporträäts, Schippsmodellen, Galionsfiguren, Buddelscheep, Seekarten, nautische Instrumenten un vele annere Tügen ut vergahne Tieden.

## Söhns un Döchter vun de Stadt
* Lutz Ackermann (* 1945), Rundfunk- un Feernsehmoderator

## Weblinks

* Offizielle Internetpräsenz vun de Stadt
Zarathustra

**Zarathustra** (Ooltgreeksch *Zoroaster*) weer de Grünner vun ene Religion, den Zoroastrismus. De Zoroastrismus is ene Religion mit 500 000 bet 2 Millionen Minschen, de doron glöövt. De Zoroastrier hebbt den Gott Ahura Masda. Disse Religion glöövt dat de Welt böös is un vun ene böse Macht mookt wurrn is. De Religionsgruppen Manichäer un Paulikianer In'n Nohe Ossen worrn ünner Infloot vun'n Zoroastrismus gründ't. För den Philosophen Friedrich Nietzsche weer de Lehr vun Zarathustra belangriek.
Karl Rudolf Brommy

**Karl Rudolf Brommy** (* 10. September 1804 in Anger bi Leipzig, † 9. Januar 1860 in Bremen) weer de Admiraal van de eerste düütsche Flott. He nehm an den Freeheitskamp van de Greken gegen de Törken deel un stell de greeksche Marine up. 1848 woor he van dat Parlament in de Paulskark to Frankfort as Riekskommissar van de düütsche Flott beropen.

Unner sienen Befehl stund de eerste düütsche Flott mit de Flagg swart-root-gold. To disse Flott hören negen Kriegsdamperscheep, ene Segelfregatt un 27 Kanonenbööd. To'n gröttsten Deel legen de Scheep in Braak an de Unnerwerser. 1852 besloot man in Frankfurt al wedder dat Uplösen van de Flott, de noch in dat sülve Jahr up de Reed in Braak veraukschoneert woor. De vergrellte Brommy sturv 1860 un woor up den Karkhoff in Karkhammelwarden bi Braak begraven.

## Weblinks
Brommy

**Brommy** is de Familiennaam von

* Karl Rudolf Brommy (1804–1860), düütschen Kunteradmiraal.

**Brommy** is ok de Naam von en Reeg Scheep

* *[[Admiral Brommy (Schipp, 1851)|Admiral Brommy]]*, düütsche Bark von 1851,
* *[[Admiral Brommy (Schipp, 1860)|Admiral Brommy]]*, düütsche Bark von 1860,
* *[[Brommy (Schipp, 1916)|Brommy]]*, Schipp von de Kriegsmarien von 1916,
* ''Brommy'' (F 218), Fregatt un Schoolschipp von de Bundsmarien.
Brake

En **Brake** (ok **Braak**, **Brook** oder **Brack**, man ok **Wehle**, **Wehl** un **Kolk**), is en lüttjen See oder Diek, de an de Stäe tostanne kamen is, wo de Diek braken is. 

## Tostannekamen
Wenn bi en Stormfloot de Diek braken is un dat Water mit Macht doröver hen strömen deit, denn spöhlt dat grode un deepe Löcker achtern Diek ut. De könnt bit to 15 m deep ween. Na de Floot sammelt sik dor Water in. Fröher is en Brake nich wedder mit Eer aanfüllt un tobuddelt wurrn, dat weer dormols to veel Arbeit. De Diek is denn wedder torechtmaakt wurrn, wenn dat güng, man an de Stäe, wo de Floot inbraken weer, weer denn en Brake to sehn. 

Braken gifft dat allerwegens, wo dat Floten gifft, de den Diek in’n Dutt maakt. Also nich bloß an de See, man ok an grode un lüttje Strööm. In Bremen gifft dat alleen in dat Blockland an de Wumme en ganze Reeg vun Braken. In Hamborg finnt sik in Francop un Neefeld dree Braken, in Willemsborg (11 Braken) un in de Veer- un Marschlannen gifft dat welk. Dor heet se Bracks.

## Literatur (hochdüütsch)
* Günther Helm: *Bracks - stille Zeugen dramatischer Ereignisse*. In: *[[Lichtwark-Heft]]* Nr. 68. Verlag HB-Werbung, Hamborg-Bardörp, 2003. ISSN-Nr. http://pollux.bsz-bw.de/DB=2.1/CMD?ACT=SRCH&IKT=12&TRM=305179055&COOKIE=U998,Pbszgast,I17,B0728+,SY,NRecherche-DB,D2.1,Ecdc2e779-0,A,H,R91.60.55.125,FY/&COOKIE=U998,Pbszgast,I17,B0728+,SY,NRecherche-DB,D2.1,Ecdc2e779-0,A,H,R91.60.56.185,FY 1862-3549.

## Weblenken
*Erklärung bei geschichte.schleswig-holstein.de
*Das "Schwarze Brack" und der Deichbau
Bracks (as se dor nömt ward) in Veerlannen (Hamborg):
*Carlsbrack http://www.hamburg.de/geotope/144914/carlsbrack-start.html
*Borghorster Brack http://www.hamburg.de/geotope/144898/borghorster-brack-start.html
*Kiebitzbrack http://www.hamburg.de/geotope/145060/kiebitzbrack-start.html
*Riepenburger Brack http://www.hamburg.de/geolog-objekte-start/145492/232-riepenburger-brack-text.html
Bab

**Bab** (araabsch för dat *Door*, börgerlich Mirza Ali Muhammad; * 20. Oktober 1819 in Shiraz, Persien; † 9. Juli 1850 in Täbris, Persien) weer de Grünner vun'n Babismus, ene Religion, ut de de Bahaiismus worrn is. Bab weer de Söhn vun en persschen Koopmann.
Vör't Grünnen vun disse Religioon 1844 weer sine Religion de Islam.

1847 worr he noh Aserbaidschan verbannt.

De 23. Mai (Verklären vun Bab), de 9. Juli (Märtyrerdood vun Bab) un de 20. Oktober (dor worr de Bab boren) sünd Fierdaag in'n Bahaiismus.
Twentsch

Dat **Twentsche** is en Subdialekt van't Nedderlandsch-neddersassische, wat en Neddersassisch Dialekt is. Dat Plattdüütsche is ene Regionalspraak in welke Provinzen van de Nedderlannen un de in Twente küert ward. 

Dat Nedersassische is een van twee amtliche Regionalspraken in Nedderlaand; 't ward oaveral in Twente küert, skonwal dat in de Region enige verschillen gef, zowel in de Utsproak, als ok in 't Vokabular. 

Dat Twentsche, in all siene Varianten, ward, folgens en Ünnersöök van Henk Bloemhoff,  ut 2005 (Taaltelling Nedersaksisch), nog van mehr als 60&nbsp;% van de inwahner küert.

Dat vrogere Van Deinse Institut, wat is opgahn in TwentseWelle in Eansche, sett sik mit de Regionalspraak, Kultur un anner Saken van Twente utenanner.
Bahá'u'lláh

**Bahá'u'lláh** (araabsch: Gott sien Herrlichkeit, börgerliche Naam: Mirza Husayn Ali; * 12. November 1817 in Teheran, Iran; † 29. Mai 1892 in Akko, Israel) weer de Grünner vun de Bahai-Religion.
Friggenaul

**Friggenaul** is en Deel vun de Kreisstadt Meskede vun’n Hoochsuerlandkreis in’t Suerland in Noordrhien-Westfalen. Dat gifft ene *Anschlussstelle* vun de Autobahn 46 vun Menden in Friggenaul. Friggenaul weer inst in de Hanse. Friggenaul liggt dicht bi Arensperg.
Konfuzianismus

De **Konfuzianismus** is en Philosophie, de op de Traditschonen vun Konfuzius un sien Schölers torüch geiht.

Konfuzius leev in Qufu in de noordchinees’sche Region Shandong, woneem dat en groten Tempel för em geven deit. Konfuziaansche Tempels gifft dat ok in annere Öörd. Dorbi warrt de Konfuzianismus nich as Religion för sik ansehn, ofschoonst he eenige religiöse Elementen bargt. Konfuzius harr en konservativere Lehr as de tweetgröttste Philosoph in de Historie vun China, Lao-Tzi.
För China weer kuum en annere Lehr so bedüden as de Konfuzianismus. En Tiet lang weer de Lehr aver in de Volksrepubliek China nich acht. Ok för de Historie vun ünner annern Korea, Japan, Indonesien, Laos un Vietnam weer de Konfuzianismus wichtig.
Shiva

**Schiwa** (Shiva) is in'n Hinduismus mit Wischnu un Brahma een vun de Hööftgoden. De Deel vun'n Hinduismus, de Schiwa as Hööftgott hett, heet Schiwaismus. Sien Deer is Nandi un sien Steen Linga. Schiwa is en Kriegsgott. Welke Bargen sünd as siene hilge Bargen in de Mythologie.
Vishnu

**Wischnu** is in den Hinduismus mit Schiwa un Brahma een vun de Hööftgödder. De Deel vun den Hinduismus, de Wischnu as wichtigsten Gott hett, heet Wischnuismus. Wischnu gifft dat ok as Krishna un Rama. Sien Vagel is Garuda. Wischnu gifft dat ok as en Fisch.
Brahma

**Brahma** is in den Hinduismus mit Schiwa un Wischnu een vun de Hööftgödder. 
De Brahmanismus is de Deel vun den Hinduismus, wo he sünners wichtig is. Op Biller hett he veer Arms.

Brahman (Neutrum) (Sanskrit: „dat Göttliche“) is in de hinduistische Philosophie dat Göttliche, wat nich personell oder materiell defineert is.
Brahmanas sünd Verkloren, de nich to de Veden höörn, män ok in den Hinduismus nich ganz unwichtig sünd.

Brahmanen (Sanskrit: brahmana) sünd de Lüüd in de höchste Klass in den Hinduismus.
Daoismus

----
De D**aoismus** is en Philosophie un Religion ut China. De Taoismus warr vun Lao Zi gründ't. De Taoismus hett circa 50 Millionen Liddmaten, enige Chinesen in Taiwan un Singapur sünd Taoisten. Vele Taoisten sün in de Volksrepubliek China verfolgt wurrn. Dat wichtigste Prinzip vun'n Taoismus is dat *[[Tao]]*. wat een as *Weg* oder *Natur* verstahn kann. To't *Tao* höört ok dat *[[Yin-Yang]]*, wat ut de Kräften *Yin* un *Yang* besteiht. Dat Book *De Kunst vun den Krieg* vun Sun Tzi is een wichtig Wark vun'n Taoismus. Dat gifft ok wecke Sekten mit starken daoistischen Infloot, I-Kuan Tao in China un Cao Dai in Vietnam as Bispelen. Ok in Korea, Japan, Malaysia, Singapur un Indonesien harr de Taoismus groten Influss hett. De Taishan un anner Bargen sünd för den Taoismus hillge Bargen. De Taoismus hett ok starken Influss op de chineessche Volksreligion, to de ok wecke Taoisten höörn. De Taoismus weer inst de Staatsreligion vun China.
De Taoismus is liberaler un in'n Süden vun China so ok wichtiger denn in'n Nörden, wo de Konfuzianismus sünners wichtig is.

## Weblenken

* Daoistiche Studien: Borns un Infos (engelsch)
* Daodejing översett (engelsch, hoogdüütsch, fransch)
*  Lǎozǐ  Dàodéjīng English + German, verbatim + analogous
*  (PDF; 4,8&nbsp;MB)
* FYSK Daoist Culture Centre Database (engelsch)
* Taoist Sects (engelsch)
*
Sumer

**Sumer** weer dat Land vun de Sumerer, wat dat eerste kundige Volk in Mesopotamien weer. De Tied vun de Sumerer weer vun’t 4. bet circa in’t 2. Jahrdusend vör Christi. Dat kann sien dat Sumer dat Sülve as dat Sinear ut de Bibel weer.

Nimrod weer noh de Bibel in Sumer. In Sumer warr ok dat Gilgamesch-Epos, en op Akkadsch schreven Wark vun de Mythologie is, schreven. De Sumerer harrn eene vun de eerste Schriften. Ur in Chaldäa weer ene oder de Hööftstadt vun Sumer. Dat weer de Stadt, wo Abraham weg weer. In Sumer warrn welke wichtige Saken, to’t Bispeel dat sexagesimale Tahlensystem erfunn. De Religion un de Kunst vun Sumer harr ok Infloot op de Kultur vun Babylon.

## Weblinks
* Eine kurze Geschichte der Sumerer (und Akkader)
Ingelsche Börgerkrieg

De **Ingelsche Börgerkrieg** weer en Krieg in Grootbritannien vun 1642 bet 1648. Dat Parlament un de Puritanerarmee vun Oliver Cromwell weern op de ene Siet un de König Karl I. op de anner. Siet 1643 weer Schottland för den König in'n Krieg. Wegens dissen Börgerkrieg weer Grootbritannien bet 1660 ene Republik. Achter disse Tied weer dat Land ümmer ene Monarchie. In'n Ingelschen Börgerkrieg harr Cromwell ene Militärdiktatur, wo Katholiken in Irland verfölgt warrn. Vör'n Krieg weer 1641 en Börgerkrieg in Irland. 1644 weer de wichtige Slacht von Marston Moor tegen dat schottsche Heer un den König.
Bielefeld

**Bielefeld** betekent

* Klaus Bielefeld Verlag, düütschen Verlag.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Builefeld, kreisfre’e Stadt in Noordrhien-Westfalen.

**Bielefeld** is de Familiennaam von

* Bruno Bielefeld (1879–1973), düütschen Maler, Raderer un Lithograaf,
* Erwin Bielefeld (1907–1975), düütschen Klassischen Archäoloog,
,
* Hanns-Heinz Bielefeld (1918–2018), düütschen Politiker,
* Julius Bielefeld (1905–1970), düütschen Politiker,
* Kai-Uwe Bielefeld (* 1954), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Knud Bielefeld (* 1967), düütschen Naamforscher,
* Ludwig Bielefeld (1861–1931), düütschen Heimaatforscher,
* Marc Bielefeld (* 1966), Swiezer Journalist un Schriever,
* Paula Bielefeld (1837–1901), düütsche Schauspelerin,
* Teo Bielefeld (* 1965), US-amerikaanschen Roderer,
* Ulrich Bielefeld (* 1951), düütschen Sozioloog,
* Wilhelm Bielefeld (1899–1979), düütschen Wedderständler.

Kiek ok bi: Bielefeldt.
Shintō

**Shintō** (), ook **Schintoismus** nöömt, is ene Religion, vun de meeste Minschen, de in Japan läwen. In Japan sünd de meeste Lü Liddmaten vun de schintoistische Religionsgesellschap Jinja Honcho. Män blots circa 5 % vun de Japaner secht, dat se to'n Schintoismus höörn. Welke japaansche Schintoisten höörn to de circa 20 % vun de Japaner, de Buddhisten sünd. In de Tied vun de Meiji-Restauration worr de Schintoismus de Staatsreligion vun Japan mokt. In'n Schintoismus gifft dat de Lehren, dat Japan un de Kaiserfamilie vun Gödder kamen sünd.
In'n Schintoismus is de Fudschijama een vun de hillgen Bargen. In Kyoto is een vun de wichtigste Hilligdömer vun'n Schintoismus. Dat gifft in'n Schintoismus en Ahnenkult.

Shintō sett sik velen verscheden religiösen Kulten tohoop, de sik an den inheemschen japaanschen Goddheiden (*kami*) richt. *Kami* givt dat unedlik veel un se köönt de Form van Minschen, Deren, Dinger oder afstrakten Wesen hebben. So Shintō ene polytheistsche, animistsche un ook theophaansche Religioon.

De Tempels in’n Shintō heet *Jinja* (神社). Bovenan steet de *Ise Jingū,* wo de Shintoismus de Sunnengoddheid Amaterasu, de Vörmodder van’n japaanschen kaiser, de Tennō, vereert. So geld de Tennō ook as de Böverste in’n Shintō. Vandaag is de Rulle alleen noch zeremoniell, man in de van’n japaanschen Natschonalismus vör’n Tweden Weltkrieg hadde de Positschoon enen Hoogpunkt. In de Tied gull för denn Tennō een Stauts as een Godd, wat ook Staats-Shintō heet.

Uut de histoorsche Sicht was Shintō över lange Tied ene religiöse Traditschoon, de Dele uut’n Buddhismus un Konfuzianismus mit japaanschen volksgloven verbunnen het. Eerst tiedens de Meiji-Restauratschoon het de natschonalistsche Sicht up de Hsitorie Shintō as ene japaansche Oorreligioon bekeken un ene eenheidlike jappansche Religion to schapen. Wat Shintō exakt is, is so swaar to seggen. De japaansche Religioonshistoriker  Ōbayashi Taryō betekent Shintō in’n wieden Sinnd Shintō as de japaansche Oorrelgioon, in’n engen Sinn as een Systeem, uut Oorreligioon un chineeschen Elementen, de mit politschen Afsichten to ene Religion uutboot het.

Wichtige Goddheiden in’n Shintō sind  Izanagi un Izanami, de in’n japaanschen Mythos enen groten Deel bidregen de Welt to schapen. Uut ennen kemen de Sunnegödding Amaterasu, de Stormgott Susanoo, de Maandgott Tsukuyomi un vele anner Kami. De meisten Shintotempel sind vandaag man Goddheiden so as Hachiman oder Inari wiet. Beide Gottheitdn  koomt nich in’n klassischen mythen vör un hebbet strake buddhistschen Inflood.

## Weblenken

* Bernhard Scheid: ''Religion in Japan,''  digitaal Handbook
* Mark Schumacher: Photo Dictionary of Japanese Shintoism, Guide to Shinto Deities (Kami), Shrines, and Religious Concepts (engelsch)
* 
* 

## Nawiese
Neeborg

** Neeborg ** (hoochdüütsch: *Neuenburg*) is en Oort in de Frees’sche Wehde, den südlichen Deel van den Landkreis Freesland in Neddersassen, weer tietwies ene sülvstännige Gemeende, höört nu aver to de Gemeende Zetel. Tosamen mit de Buurschaften Astede, Astederfeld, Collstede, Neeborgerfeld un Ruttel hett Neeborg 3100 Inwahners.
 
## Geschichte

Neeborg is ut Astede un Vörborg entstahn.
1462 bo Graaf Gerd de Modige van Ollnborg hier an de Grenz to Oostfreesland ene Festung. Bi dat Grundsteenleggen schall he seggt hebben: „Dat de Fresen de Bammel slae!“

Um 1500 stift Graaf Johann de Öllere up de Borg ene Kapell. Gegen dat Enn van’t 16. Jahrhunnert woor de Festung to en Wahnslott umboot. Graaf Anton Günther leet 1657 den Wall wedder herstellen. Na sienen Dood deende dat Slott siene Wittfro as Residenz un Wahnsitt. As se 1696 dootbleev, woor noch eenmaal düchtig umboot, un 1736 toog in dat Babergeschott de Landvogt in. In disse Wahnung hett von 1785 bit 1788 de Dichter Friedrich Leopold Graaf to Stolberg as Vogt wahnt.

Von 1700 bit 1858 beharbarg dat Slott dat Landgericht (Drosteigericht) un darna kemen all disse Institutionen:
* 1858 Ackerboschool
* 1879 Landweertschupsschool
* 1906 Lehrerinnenseminar
* 1921 Landw. Huusholtsschool
* 1940-1945 Reservelazarett
* 1946-1960 Landfroonschool
* 1965 Dorpgemeenschupshuus
De Noordwesteck van den breden Sietenflögel nimmt de Kapell in. Dar finnt de Gottesdeenste van de evangelische  Karkengemeende Neeborg statt. 1962 schull dat Slott afbraken weern, aver de domalige politische Gemeende kunn de Anlaag köpen un 1965 to en Dorpgemeenschupshuus umboon.

## Urwald

Dicht bi dat Dorp liggt dat Neeborger Holt. Dat Karnstück van dat 600 Hektar grote Flaach is dat Naturschutzrebett „Neeborger Urwald“ mit 20 Hektar. Fröher weer dat maal en Busch mit mächtige Eken un Bökengruppen un grote Rasenflääg dartwüschen, wo dat Veeh up weiden druff. Aver siet 150 Jahren is dat Beweiden verbaden, un darum is dat Unnerholt nu tämlich dicht, un blots vör de Jagdhütt is noch ene lütte Rasenflaag överbleven. Dat Besunnere an den Urwald is de Saak, dat de Ekenwald sik langsam aver seker in enen Bökenwald verwannelt. Dat kummt darvan, dat de Böken sik fröher as de Eken belooft un de Eken denn dat Licht nähmt un stickt. Vandagen is dat al so wiet kamen, dat de Bökenbestand den gröttsten Deel innimmt un de velen 700 bit 850 Jahr olen Eken kuum noch Loof hefft oder al verfuult un blots noch Ruinen sünd.

De Urwald is liekers en Utflugsteel bleven, dat vele Lüüd geern anstüürt, denn hier gifft dat noch Planten un Deerter to sehn, de annerwegens al selten woorn sünd.
De Rookkaat, de fröher an’n Urwald stund is 1964 as Bestanddeel von dat Neeborger Heimatmuseum in de Neegde van dat Slott umsett woorn.

## Weblenken

* Slaat is up: www.ndt-neeborg.de intressante Websteed, t.B. mit en vullstännig plattdüütsch Wöörbook (plattdüütsch/hoochdüütsch)
Paapst

De **Paapst**, ook **Paavst** oder nedderlandsch-neddersassisch un öllerhaftig oostfreesch **Paus** (uut ) is de Titel vun’n Baas in de Röömsch-kathoolsche Kark un anner Karken. De Paapst warrt in de kathoolsche Kark as Nofölger vun’n Apostel Petrus sehn. De Paapst is ok de höögste Staatsmann in de Vatikaanstadt. De aktuelle Paapst is Franziskus I. 

## Titel

De Paapst hett de Titel vun’n Bischop vun Rom, Nofölger vun Petrus, höögst Preester in de Weltkark, *pontifex maximus* (Böverpreester), Primas vun Italien, Patriarch vun dat Avendland un anner.

## Weblenken

* De offizielle Websteed vun den Vatikaan (hoochdüütsch, engelsch un annere Spraken)

## Nawiesen
Columbus

**Columbus** is de Familiennaam von

* Arno Columbus (1907–1960), düütschen Agrarwetenschopper,
* Bartolomeo Columbus (üm 1461–1515), spaanschen Kosmograaf un Seefohrer,
* Chris Columbus (1902–2002), US-amerikaanschen Slagtüügspeler un Bandleader,
* Chris Columbus (* 1958), US-amerikaanschen Speelbaas, Produzent un Dreihbookschriever,
* Christoph Columbus (üm 1451–1506), Opdecker vun Amerika,
,
* Fernando Columbus (1488–1539), spaanschen Kosmograaf un Seefohrer,
* Renaldus Columbus († 1559), italieenschen Anatoom,
* Scott Columbus (1956–2011), US-amerikaanschen Slagtüügspeler.

**Columbus** betekent

* Columbus, Oort in Georgia, USA,
* Columbus, Oort in Indiana, USA,
* Columbus, Oort in Kansas, USA,
* Columbus, Oort in Mississippi, USA,
* Columbus, Oort in Nebraska, USA,
* Columbus, Oort in New Jersey, USA,
* Columbus, Oort in New Mexico, USA,
* Columbus, Oort in North Carolina, USA,
* Columbus, Oort in Ohio, USA,
* Columbus, Oort in Texas, USA,
* Columbus, ene US-amerikaansche Weltruumstatschoon,
* Columbus Ruumlabor, en europäasch Labormodul för de internatschonale Ruumstatschoon ISS.

Kiek ok bi: Columbus Township.
Miärsebiärg

**Miärsebiärg** is ene ehemaalsche Stadt, de vandage en Deel vun de Stadt Meskede in’t Suerland in Noordrhien-Westfalen is. Meskede is de Kreisstadt vun’n Hochsuerlandkreis. Miärsebiärg liggt mier dennn 400 m över NN. Miärsebiärg weer inst in de Hanse un hett den Miärsebiärg, de wiet över de Ruhr liggt. Miärsebiärg worr 1242 ene Stadt.

## Weblenken
* Websteed von’n Oort (hoochdüütsch)
Hiäsbiärg

**Hiäsbiärge** is ene ehemaalsche Stadt, wat vandage en Deel vun de Stadt Waosten in’n Kreis Saust in’t Suerland in Noordrhien-Westfalen is. Hiäsbiärge kreeg 1308 de Stadtrechten un weer inst in de Hanse. De anner Deel vun Waossen, de inst in de Hanse weer, is Bieälke. Ok Kallenhaordt is nich wiet vun Hiäsbiärge. Hiäsbiärge liggt twüschen Bieälke un Meskede.
Langesked

**Langesked** is en Deel vun de Stadt Sonnern in’n Hoochsuerlandkreis in’t Suerland in Noordrhien-Westfalen is un weer inst in de Hanse. Langesked liggt an’n Sorpesee in’n Naturpark Homert. Geograafsch liggt de Oort twüschen Balve un Arensperg.
Eleanor Roosevelt

**Anna Eleanor Roosevelt** (* 11. Oktober 1884 in New York; † 7. November 1962 ok dor) weer en US-amerikaansche Minschenrechtlersche un de Fru vun Franklin Delano Roosevelt. 

Franklin Delano Roosevelt weer de Präsident vun de Vereenigde Staaten vun 1933 bet 1945. In düssen Johren weer Eleanor Roosevelt First Lady. Dorbi is se de eerste First Lady ween, de in de Politik vun dat Land een aktiv Rull öbernahmen hett. Dat warrt seggt, se weer in düsse Tiet dat soziol un moraalsch Geweten vun ehren Mann. De Unkel vun Eleanor weer Theodore Roosevelt vun de Republikanische Partei, de ok Präsident vun de Vereenigde Staaten weer. He goll as liberal. Eleanor Roosevelt weer vun 1948 af an Liddmaat vun de *Vollversammlung* vun de Vereente Natschonen. 

## Weblenken
Johannes Bugenhagen

**Johannes Bugenhagen** (* 24. Juni 1485 in Wollin/Pommern; † 20. April 1558) weer en plattdüütsch Reformater. He weer de Mann, de de eerste evangeelsche Karkornen vun Pommern un de eerste evangeelsche Karkornen vun Däänmark mek. He worr mit 19 Johr Rekter an de Latienschool in Treptow an de Rega in Pommern. He schreev ene Historie vun Pommern. He översett de Lutherbibel un Schriften vun Luther in’t Plattdüütsche. Johannes Bugenhagen weer een vun de Hööftmitwerker vun Martin Luther. He is de Grünner vun’t evangeelsche Pastershuus. Bugenhagen leevt, as ok Luther, lang in Wittenbarg.

## Weblinks

* Dat Nie Testament vun unsen HErrn un HEiland JEsus Christus na de plattdütsche Oewesettung vun Dr. Johann Bugenhagen (De Bugenhagen-Bibel upp Platt as e-Book in'n Online-Reader)
* Indrag in de DNB
Nofretete

**Nofrete** weer ene Königin in’t Ole Ägypten in’t 14. Johrhunnert vör Christus. Se weer de Fru vun’n König 
Amenophis IV. (Echnaton) vun Ägypten. 

Amenophis harr en Sünnenmonotheismus. Nofretete weer ut ene Königsfamilie. Se trock mit den König noh Amarna in Böveragypten. Do wüllt he ene Hööftstadt bun. Echnaton starv un dat geev ene Revolutschoon. Noh de Revolutschoon hett se en Hethiter heirood.

Ehr beröhmte Büüst is an’n 6. Dezember 1912 in Tel-El Armana vun den düütschen Archäologen Ludwig Borchardt funnen wurrn.