Plattdüütsche Grammatik

En Spraak is nich blots ’n Barg Wöör, de ’n seggen kann, as enen dat in’n Sinn kümmt. Dat gifft näämlich ok Regeln dorto, un de bestimmt, wat de Wöör för’n Form kriegen mööt un woans een ’n Woort achter dat annere setten mutt, also de Reeg vun de Wöör.
Dat mutt nu avers nich heten, dat dat ’n Grammatik*book* geven deit, wo een all de Regeln in finnen kann, so as för Hoochdüütsch. Dat gifft dat för Plattdüütsch nich, un wenn doch, denn heet dat noch lang nich, dat nu elkeen so snacken mutt, as dat in’t Book steiht. Grammatik is, wat wi in’n Kopp hebbt. Wenn wi dat nich harrn, denn kunnen wi gor keen Spraak snacken. Bi’t Plattdüütsch is dat nu so, dat de Lüüd in verschedene Rebeten verschedene Dialekten snacken doot, un denn hebbt se dor ok verschedene Grammatiken bi in’n Kopp. Man de plattdüütschen Dialekten vereent, dat se all üm un bi de sülvige Grammatik hebbt, mit'n paar Utnahmen.

## Woortoorden
Elkeen Woort höört to’n Woortoort to. Welkeen dat is, dat kann een dor an sehn, woans sik dat Woort benehmen deit - dat heet, wat dat för Formen hett un woans en dat in’n Satz bruken kann.

## Verben
Vun de Verben gifft dat egentlich een büügtet in elkeenen Satz: Dat sünd so Wöör as *gahn*, *slapen*, *geven* un *klönen*. An’n Verb kann en tomehrst sehn, wannehr wat passeern deit (Tiet, *[[Tempus]]*) un wat för een dat maakt (*Persoon*). Dor gifft dat näämlich meest *[[Suffix|Suffixen]]* för, dat sünd de lütten Stücken an’t Enn vun de Wöör, wo en de verschedenen Formen an uteneenklamüüstern kann. Vun *slapen* gifft dat to’n Bispeel düsse Formen hier (gifft avers ok noch mehr):

### De Konjugatschoon
Verben warrn konjugeert. Dat heet, dat se sik ännert. Wenn ik wat *do* heet dat anners ans wenn du dat *deist* oder se dat *doot* oder gor wenn ik wat *doon harr*. Dat heet, dat kümmt dorop an, welk Person dat is, wat dat Eentall oder Mehrtall is un vör allens, wat för en Tiet dat is.

### List van de unregelmatigen Verben in Plattdüütsch

(De Wöör, de hier in PP mit *ä* schreven sünd, köönt ok mit *e* schreven weern)

### De Tieden

De Tieden sünd      
* Präsens för dat, wat nu is. (Nutiet)
* Präteritum (Imperfekt) för dat, wat weer (verleden Tiet)
* Perfekt för dat, wat jüst vörbi is 
* Plusquamperfekt för dat, wat all lang vörbi is. (wat vöher 
* Futur för dat, wat in de Tokumst is

### De Hülpsverben

Dat sünd lütte Verben, de tosamen mit een anner Verb staht un denn wat an de Bedüden ännert. De köönt obers ok alleen stahn. Hülpsverben sünd: sien/wesen, hebben, wullen, schallen (sallen), doon, warrn. könen, mögen, möten, dörven.
De Hülpsverben hebbt t.B. mit de Tied to doon:
**Hebben* is för dat Perfekt un dat Plusquamperfekt.
**Sien/Wesen* ook.
**Schallen/Schölen/Sölen* warrt för de Tokunft bruukt.
**Warrn* ook. 

Aver ok de Modus kann mit Hülpsverben utdrückt warrn:
**Warrn* is för das Passiv wichtig. 

#### De Konjugatschoon vun de Hülpsverben

* sien: 
** Präsens: ik bün/sün; du büst; he, se, dat is; wi, ji, se sünd/bünd
** Präteritum: ik weer/was, du weerst/wast, he, se, dat weer/was; Wi/ji/se weern/wassen
** Futur: ik s(ch)all sien/wesen; du schallst/schasst/sallst/sullt sien/wesen; he, se, dat s(ch)all sien/wesen; Wi/ji/se schallen/s(ch)ölen sien/wesen.
** Partizip: ween/wesen/west
** Imperativ: wees!, weest! / sie!, sied!
* schölen/sölen
** Präsens: ik s(ch)all; du s(ch)allst/schasst; he, se, dat s(ch)all; wi, ji, se schallt/sallen
** Präteritum: ik s(ch)ull; du s(ch)ullst/schuss; he, se, dat schull; wi, ji, se schullen
** Futur: bruukt keeneen
** Partizip: schullt
** Imperativ: schall! schallt!
* hebben
** Präsens: ik heff/hebb; du hest; he, se, dat hett; wi, ji, se hebbt/hebben
** Präteritum: ik harr; du harrst; he, se, dat harr; wi, ji, se harrn
** Futur: ik schall hebben; du schallst hebben; he, se, dat schall hebben; wi, ji, se schallt hebben
** Partizip: hatt
** Imperativ: hebb!, hebbt!

### Dat Perfekt

Dat warrt tomeist mit *hebben* mookt. Achteran kümmt dat Partizip vun dat eegentlich Verb. Dat *hebben* warrt konjugeert un dat Partizip nich: Ik hebb slapen, Du hest slapen, he hett slapen, wi hebbt slapen ...

## Dat Hööftwoort

1. Dat **Geslecht** is bi welke Hööftwöör nich eendüdig fastleggt, un dat stimmt nich ümmer mit de hoochdüütschen Formen övereen.

**Bispelen:**
* de Band, dat Band 
* de Huck, dat Huck 
* de Schiet, dat Schiet
* de Töller, dat Töller
* de Markt, dat Markt
* de Sand, dat Sand
* de Dook, dat Dook
* de Minsch, dat Minsch
* de Gammel, dat Gammel

### Dat Bögen von de Hööftwöör

De Hööftwöör warrt mehrstiets nich böögt.
Blots bi de männlichen Hööftwöör warrt de 3. un de 4. Fall dör den Artikel *den* markeert (Utspraken warrt *den* so as *denn* [dɛn]) un in mannigwücken Dialekten warrt de 3. un 4. Fall bi swacken maskulinen Hööftwöör mit enen *-en* Suffix markert (t.B. *de Os* → *den Ossen* (Dat. & Akk.)).

De twete Fall warrt bi Personennaams dör een '-s' Suffix markert (*Schosters Kinner, Pasters Veeh*), man anners dör Konstrukschonen as *Vadder sien Piep* or *Oma ehr Huus* henstellt.
In all de annern Fäll blievt de Artikels *de* un *dat* unverännert bestahn.
De echte twete Fall gifft 't noch bi Dag- un Tiedangaven, so heet dat *’s Nachts* un *enes Dags*. Dat Verkörten vun den Artikel is dorbi gang un geev.
Af un to warrt de twete Fall ook bi bestimmten Mengdeangaven bruukt (t.B. *twee Pund Appels* staats *twee Pund vun de Appels*).

Vergliek vun de hochdüütsche un plattdüütsche Artikels:

An wenige Woortresten kann man vandage noch sehn, dat dat fröher ok enen tweten un drüdden Fall geven hett, to’n Bispill: *wieldes*, *dat is nich andem*, *buterdem* *ahndem kaam ik nich ut*. En anner Relikt is de Dativ bi manke neutrale Wöör. So gifft dat bi welke fasten Utdrücken mit en saaklichet Woort in de Kortform vun de bestimmten Artikel en Dativ-n: *to'n Bispeel*. Aver dit Prinzip warrt ok faken op nich faste Utdrücken anwannt, wenn de Artikel in de Kortform steiht: *Ik gah to'n Spelen rut.* In de Langform warrt dat aver wedder de kasusfre'e Artikel: *Ik gah to dat Spelen rut.* Of düsse Formen nu mit de Utspraakökonomie tohoophangt, en Överreguleren is oder vun dat Hoochdüütsche kaamt un de Nasal to immiteren versöökt, kann nich nipp un nau seggt warrn.

### De Mehrtall

De Mehrtall köönt de plattdüütschen Wöör up verschedene Wies billen. Överlangs gifft dat för een un dat sülve Woort twee Formen, un faken is de Mehrtall denn anners as in dat Hoochdüütsche.

**Bispelen**

* Eentall un Mehrtall stimmt övereen: de Knaken - de Knaken, dat Been - de Been
* Bookstaven kaamt darto: de Disch - de Dischen, dat Oog - de Ogen, dat Kleed - de Kleder
* en "s" warrt anhungen: de Arm - de Arms, de Deern - de Deerns
* de Stammvokaal warrt Umluut: de Slag - de Slääg,  de Goos - de Göös, dat Huus - de Hüüs
* de Stammvokaal warrt länger: de Dag - de Daag - dat Brett - de Breed

Wat dat in de noorden Dialekten vun dat Plattdüütsche nich gifft, is de hoochdüütsche Mehrtall op *-e*. (Dor wo fröher mal en *-e* weer, is dat verswunnen, as HD: *Lampe* → Platt: *Lamp*). Un so kann *-e* as Plural nich richtig ween. Bi disse Wöör warrt de Plural faken op *-en* billt. Bispelen: *een Andeel* →> *twee Andelen*, *een Blitz* → *twee Blitzen*, *een Programm* → *twee Programmen*, *een Konzept* → *twee Konzepten*.

## Pronomina - Förwöör

Bi de persöönlichen un besittanwiesen Förwöör gifft dat för jedet Geslecht blots twee Fälle. De 3. und de 4. Fall sünd in ene Form vereent (nich alltiet in Oostfäälsch), de 2. Fall warrt umschreven,

### Persöönliche Förwöör

### Besittanwiesen Förwöör

### Henwiesen Förwöör

## Adjektive - Egenschapswöör

Bi de Flexion (dat Bögen) von Egenschapswöör gifft dat in't Plattdüütsche verschedene Formen. Se laat sik aver nich na bestimmte Dialektrebetten un ok nich na richtig oder verkehrt unnerscheden. Man faken is dat denn doch nich so ünnerscheedlich, dennso gifft 't mehr or minner een Schema.

De Egenschapswöör wardt in dree Aarten indeelt. Dor gifft dat de starken Egenschapswöör, de swacken Egenschapswöör un de nich böögten Egenschapswöör.
De eersten twee bruukt een, wenn dat Egenschapswoort an een attributive un adsubstantivsche Stell steiht.

### de Swacken
Een bruukt de swacken Egenschapswöör wenn dor een bestimmten Artikel, een henwiesenet Förwoort (**Demonstrativpronomen**) or wat Vergliekboors vör steiht.
Se hebbt twee Suffixen: -**en** (för de Mehrtall un för den Dativ un Akkusativ bi maskulinen Hööftwöör) un -**e** (för de annern Fäll).
Man in mannigwücken Dialekten wardt disse nich mehr böögt. (Dordör dat de Artikel or dat Pronomen al de grammatsche Funkschoon henstellt.)

### de Starken
De starken Egenschapswöör bruukt een, wenn dor keen Artikel un Förwoort, keen bestimmten Artikel or so dorvör steiht, man dat Egenschapswoort liekers an een attributive un adsubstantivsche Stell steiht.
Dat gifft hier dree Suffixen: -**en** (för de Eentall bi Maskulina), -**et/es** (för de Eentall bi Neutra) un -**e** (för all annern).
Ook hier is dat so, datt een in mannigwücken Dialekten disse nich böögt, wenn dor de nich bestimmte Artikel steiht. (Man faken doch, wenn dor keen Artikel steiht t.B. *een lütt Gaarn* man **lütten Gaarn**)

Steiht dor keen Förwoort or keen Artikel, denn gifft dat noch ene twete Art dat Egenschapsword to bögen.

### Resten vun den Genitiv
Ok bi de Egenschapswöör gifft dat noch Resten vun den Genitiv — as bi de Hööftwöör.
Faken sünd dat Resten in Sprickwöör or Seggwiesen. (t.B.: enes god**en** Dags)
Een bruukt den Genitiv vun Egenschapswöör ok denn, wenn se bi bestimmten Mengdeangaven staht. (Bi de Mehrtall is he man nich mehr uteneentokennen vun de annern Fäll) 
De Enn is jümmer -**en** bi swacken un starken Egenschapswöör.
De Genitiv kann nich adverbial in'n Satz stahn.

### de nich böögten Wöör
Se wardt bruukt in Fäll as t.B. *Dat Huus is *'lütt**' un is denn adverbial or prädikativ (also een Deel vun'n Prädikaat). 

### Bispelen

För all dree Geslechter kann aver ok de Form ahne jede Endung bruukt weern:

de ool Buck - de ool Koh - dat ool Wiev

De Stiegformen (hooch, höger, hööchste) weert dör de Endungen -er un -ste billt, de Superlativ ((t.B. am besten) warrt mit an'n oder up't. ("He kunn dat an'n besten" oder  "He kunn dat up't best.")

## Präpositionen
Präpositionen sünd: aower, achter, an, baoven, bi, bilangs, in, binnen, dal, dör, gegen, hendör, langs, na, noast, op, twüschen, ünner, ut, vör, vun, too, roond um, up too, vun of; jensiets (+ Gen.).

## Literatur
* Gerold Meiners: *Plattdüütsch in sess Weken*, en Lees -un Lehrbook för Anfängers un Kunnige, Isensee Verlag Ollnborg
* Karl Fissen: *Plattdüütsch läwt*, Ollnborg 1963

## Weblenken
* Plattdüütsche Grammatik online (plattdüütsch)