Sahara

De **Sahara** is de gröttste Dröögwööste up’e Eer. Se is bi 9 Miolionen Quadraatkilometer groot. Dor is se um un bi so groot mit, as heel de Verenigten Staten, oder 26 mool so groot, as Düütschland. Se langt  
vun Afrika siene Waterkant an’n Atlantik bit an de Küst vun de Rode See. Se hett de Form vun en Trapez un is vun West na Oost twuschen 4.500 un 5.500 Kilometer lang un vun Noord na Süden to 1.500 bit 2.000 Kilometer breed. Se höört to de Wennkreiswösten mit to. To’n groten Deel is de Sahara en Steen- oder Felswööst (Hammada) oder en Geröllwööst (Serir). De bekannte Sandwööst (Erg) maakt bloß bi 20 % vun de ganze Wösten ut. 

## Etymologie
Dat araabsche Woort for „Wöste“ is *sahra’* (). Dor liggt de Toon bi up de leste Sülve, de is lang. De Form for de Mehrtahl, also „Wösten“ is *sahara* (). Dor liggt de Toon bi up de Sülve in’e Midden, un de is ok lang. Mol dor vun af, datt dat /ṣ/,un ok dat /ḥ/, wat en emphaatschen Luud () un een pharyngalen Frikativ is (), de sunnerliche semitsche Luden sünd, de vun Europäers man suur ut to spreken sünd, is düsse Mehrtahlform akraat dat plattdüütsche un ook hoogdüütsche Woort „Sahara“. Bi us warrt an de Stäe vun  en eenfach /s/ () un statts  normolerwiese en /h/ spraken. Up Araabsch warrt de Sahara , „de grote Wösten“ nömmt. Hen un wenn gifft ok den Naam  „See sunner Water“ (vgl. *[[Sahelzone|Sahel]]* for „Över“).

De Römers hefft to dat Land süüdlich vun Karthago *Terra deserta* seggt, also „verlaten Land“. In’t Middeloller is de Sahara man eenfach *Grote Wösten* nömmt wurrn. Eerst in dat 19. Johrhunnert hett sik de Naam *Sahara* dörsetten konnt. 

## Geografie

De Sahara liggt in’n Noorden vun Afrika. Se streckt sik vun de Atlantiküst bet an de Rode See un bild een Trapez, dat sik an de 4500&nbsp;km bet 5500&nbsp;km vun West na Oost to streckt un 1500 bet 2000&nbsp;km vun de Middellannsche See in’n Noorden na Süüd in de Sahel to langt. In’n Noorden liggt de Staten Ägypten, Algerien, Marokko (samt dat Territorium Westsahara), Tunesien un Libyen. In’n Süden liggt grote Delen vun de Staten Mauretanien, Mali, Niger, Tschad un Sudan.

De Wöste ümfaat verscheden Landschoppen. De Steenwösten up Hoogflachen, de Hammada heet, Grandwösten, de Serir oder Reg, maakt an de 70&nbsp;% uut; de Sandwösten, de Erg, an de jeed een bi de Sahara denkt, maakt bloot an de 20 % vun de Wöste uut. Na ene Studie uut’n Johr 2018 het sik de Sahara sied den 1920er Johren üm rund 10&nbsp;% uutbreid, een Vörgang, de *Deserfikatschoon* heet. Forscher sluut uut de Positschoon vun verscheden Steenschichten, dat in den verleden acht Millionen Johren allens tohoop 230 fuchte Tieden gröön un fruchtboor maakt hebbt, de sik alle 20.000 Johren med drögen Tieden afwesselt.

De Wösten in de Sahara ligget up enen Hoogland, dat in’n Snid 200 bet 500 Meter över den Seespegel liggt. De kristallen Grundsteen vun dat Hooglanf bild in’n Westen de Westafrika-Kraton uut’n Präkambrium. Över dat Hoogland weg kiekt de Bargen Ahaggar in’n Westen, de Aïr in’n Süüdwesten, de Tibestige in de Midde, Gabal Uwainat in’n Noordoosten un de Ennedi in’n Süüdoosten. De höögste  Barg in de Sahara is de Emi Koussi in’n Tibesti mit 3415&nbsp;m över den Seespegel. Mang den Hoogland un den Bargen liggt Lunken un Deepland, so as de Bodélé-Depressschoon oder de Qattara-Lunk, plattslepen Steenplateaus, as dat Erdi-Ma oder dat Gilf el-Kebir, un Dalen, de sik deep in den Steen snied, so as de Dilia de Lagané oder dat Kaouar-Daal.

Afsünnnerlick geoloogsche Strukturen sind de meest 45&nbsp;km breide meest kringförmsche Richat-Struktuur, bi de ook vandaag noch nich klaar is woans se upkomen is, oder de 31&nbsp;km breide Kebira-Krater, de wal dat Resultaat vun enen Asteroiden is, de daar daalstört is

## Klima
Allerwegens in de Sahara is dat Klima dröge. In de zentralen Regionen vun de Wösten is dat ganze Johr de Noord-Oost-Passat Harmattan togange. Man Neddersläge bringt he nich veel. In’n de süüdwestlichen un süüdlichen zentralen Regionen vun de Sahara regeert mol de Harmattan un mol de westafrikaansche Monsun. In de noordwestlichen Gemarken vun de grote Wösten speelt dat Middellannsche-See-Klima siene Rull. De Temperaturen könnt sik unbannig verschelen. Over Dag kann dat bit hen to 60°&nbsp;C weern, ’s nachts liggt de Temperatur dor bi 30°&nbsp;C unner. In’n Döörsnitt liggt de Temperaturen in’n Sommer bi 38°&nbsp;C un in’n Winter bi 25°&nbsp;C. In’n Winter kann de Temperatur bi Nacht bit up -10°&nbsp;C afsacken. En tiedlang kann dat an’e Eer ok freren un boven in’e Barge kann Snee fallen. In’n Döörsnitt fallt in de Sahara 45&nbsp;mm Neddersläge in’t Johr, man dat gifft grode Unnerschede je na Region. In de wecken Gemarken in’n Süden vun Libyen un Ägypten is dat mit en poor mm Nedderslag in’t Johr meist so dröge, as in de Atacamawööst, de as de dröögste Region up’e Eer ankeken warrt. De hogen Barge in de Sahara kriegt generell mehr Neddersläge af, as dat Siedland dor umto. In de Tibesti-Barge fallt bit hen to 600&nbsp;mm Neddersläge dat Johr, in de Aïr- Barge sünd dat bit hen to 150 mm in’t Johr. Dör düsse Neddersläge stellt de beiden Regionen egen Biome dor. De Luft kann jummers un allerwegens veel mehr Water upnehmen, as de Eer afgeven deit, allerwegens is dat Waterdefizit vun de Luft hooch. Bi de Meere vun Ounianga könnt bit hen to 6330&nbsp;mm Water verdampen.

Wenn de westafrikaansche Monsun in’n Juli- un Augustmaand so richtig togange is, fallt in’n Süden vun de Sahara bi 100 bit 200&nbsp;mm Nedderslag. Vundeswegen kann dor en Grassavanne wassen, de sik na Norden to an de Sahelzoon ansluten deit. Dat gifft avers ok Johre, dor regent dat in de wecken Regionen vun de Sahara gor nich. In annere Johre jumpt de Monsun ut Westafrika over de Sahara hen un denn pladdert dat in sunnerliche Regionen, as de Sintfloot.

De eenzigste Stroom, de dör de Sahara dörfleten deit, is de Nil-Stroom. 

Wat de Sahara for dat globale Klima bedüden deit, is bloß man to’n Deel bekannt. Sunnerlich lett dat so, as wenn de Aerosole ut de Sahara een Born vun de Aerosole sünd, de Weer un Klima up’e Eer bestimmen doot. En annern Born sünd Vulkane, wenn se utbreken doot. Dat lett so, as wenn de Wetenschop rutfunnen hett, datt Emisschonen Infloot harrn up de Neddersläge in de Sahel- un Sudanzoon.

## Flora un Fauna
De Flora in de Sahara kann je na Nedderslag grov in dree Zonen indeelt warrn: de nöördliche (middellandsche) Zoon, de zentrale Zoon un de süüdliche Zoon. Daar twüschen liggt twee Övergangszonen: de Övergangszoom twüschen de middellandsche un de zentrale Zoon un de Sahelzoon twüschen de zentrale un süüdliche Zoon.

De Flora vun de Sahara ümfaat rund 2800 Aarden Fattplanten, wo rund een Veerdel vun endeemsch sünd.
In de zentrale Sahara leevt rund fievhunnerd Plantenaarden, wat mit Blick op de grote Flach extreem wenig is. Planten as Akazienbööm, Palmen, Sukkulenten, stickelige Strüük un Gräser, de sik an dat dröög Klima anpasst hebbt mit lange Wortel, lütte dicke Bläder. Enige Planten köönt heel uutdrögen un denn wedder opgaan, wenn se Water kriegt. 

Verscheden Vöss leevt in de Sahara, as de Fennek, Fahlvoss, Rüppellvoss. De Addax, ene grote Antilool, kann meest heel eennJaar aan Water överleven. De Dorkasgazell is ene noordafrikaamsxhe Gazell, de lang aan Water överleven kann. Anner Gazellen in de Sahara sünd de Dünengazell un de Damagazell.

De noordwestafrikaansche Gepaard leevt kn Algerien, Togo, Niger, Mali, Benin un Burkina Faso. Bloot rund 250 Deerter överleevt vundaag. De Ünneraard schuult sik ünner Arpil bet Oktober för de Sünn un liggt unner Steükk un Akazienbööm. Se sünd fahl. De anner Unneraard, de noordoostafrikaansxhe Gepaard leevt in Tscahd, Sudan un oosten Niger. In Agypten un Lybiem is de Üneraard uutstorven. Rund 2000 Deerter leevt noch.

Anner Deerter sünd Waranen, Klippdassen, afrikaansche Hoornvipers un noordafirkaamsxhe Strüüss. Anner Vagels sund de afrikaansche Sülversnipp un de Larvenamarant. Westafrikaansche Krokodilen leevt in Mauretanien un dat Ennedi-Plarwau in Tschad.

De Gele Fievstreoenskorpion kannt rjnd 10 cm lang warrn. Sien Gift het enen hogen Andeel Agitoxin un Scyllatoxin jn is düchtig geföorlich, bringt man meist kene vullwassen Minschen um. De Sülvermiegeem is eenzigaardig wegen de extrmen Temperaturen im eren Levenruum. Se blievt nich lander as 10 Minten den Dag an de Böverflach.
## Völker un Spraken

To de Völker vun de tellt verscheden Berbergruppen, daar mang de Tuareg un araabschsprakige Berberguppen as de Sahrawis un de Znagas. Anner grote Volksgruppen sünd de Toubou, de Nubiers, Zaghawa, Kanuri, Hausa, Songhai, Beja un Fula. Eerdat berbersprakige u later araabschsprakige Gruppen in de Sahara kemen, weren nilosaharaansche Spraken in de Wööst verbreidt.

Araabsch is mit sienen verscheden Dialekten de wiedst verbreidt Spraak in de Sahara. De Berber- un Bejaspraken tellt to as Araabsch to de afroasiaatsche Spraakfamilie.

Ook wenn de Regerens vun de Staten in de Sahara deelwies Franzöösch as Amtsspraak bruukt, is de Spraak in’n Alldag mang de Berber un Tuareg in de Sahara meist nich relevant.

De traditschonele Spraak för Diplomatie unnBurokratie weer Araabsch. De franzööschen Koloniaalherren stellen veel araabsche Översetters in, so dar sik de lokalen Spraken unKulturen in de Sahara recht good erhollen hebbt.

## Biller

Bild:Luftbildfotografie Sahara small.jpg|Luftbild vun de Sahara
Bild:Sahara Grand Erg Occidental.jpg|Grote Sanddünen in den Westlichen Groten Erg in Algerien
Bild:Tunesien-Sahara-02.jpg|Bueree in de tuneesche Sahara, Luftbild 2002
Libyen-oase1.jpg|Oase in de Sahara (Lybien)


## Literatur
* Fayez Alaily: *Das Herz der Sahara, das trockenste Gebiet der Erde. Klima, Geologie, Hydrologie, Ökologie, Bodensoziologie, Bodengenese und Landnutzungseignung.* 1. Upl. Projekte-Verlag Cornelius, Halle, 2008. ISBN 978-3-86634-603-1
* Barbara E. Barich: *People, water, and grain. The beginnings of domestication in the Sahara and the Nile valley*. L’Erma di Bretschneider, Rom 1998. ISBN 88-8265-017-0
* Jean Bisson: *Mythes et réalités d’un désert convoité: Le Sahara*. L’Harmattan, Paris 2003
* Albert Adu Boahen: *Britain, the Sahara and the Western Sudan, 1788–1861.* Oxford 1964 
* Alain Drajesco-Joffé: *La vie sauvage au Sahara*. Delachaux et Niestlé, Neuchâtel 1993, ISBN 2-603-00871-4
* Fabrizio Mori: *The great civilisations of the ancient Sahara*. L’Erma di Bretscheider, Rom 1998. ISBN 88-7062-971-6
* Heinrich Schiffers: *Die Sahara. Entwicklungen in einem Wüstenkontinent*. Borntraeger, Kiel 1980. ISBN 3-554-60106-3
* *Die Wüste*. Geo-Bücher im Verlag Gruner AG + Co, Hamborg. ISBN 3-570-01665-X
* *Sahara: Meer ohne Wasser*. Geo 4/1977, Siet 82–108. Verlag Gruner + Jahr, Hamborg.
* Uwe George: *Sahara: Das verschollene Meer.* In: *Geo-Magazin.* Hamborg 1980,1, S. 32–60. 

**Histoorsche Reisvertellen**

* Heinrich Barth: *Reisen und Entdeckungen in Nord- und Centralafrika.* Gotha 1857–1858, 5 Bne.
* Heinrich Barth: *Im Sattel durch Nord- und Zentralafrika, 1849–1855.* Stuttgart 2007 (Kortform vun de 5 Bänn).
* Gustav Nachtigal: *Sahara und Sudan.* Berlin, Leipzig 1879–1889, 3 Bänner
* Gustav Nachtigal: *Tibesti. Die Entdeckung der Riesenkrater und die Erstdurchquerung des Sudan, 1868–1874.* Rutg. Heinrich Schiffers. Tübingen/Stuttgart 1987.
* Gerhard Rohlfs: *Quer durch Afrika. Die Erstdurchquerung der Sahara vom Mittelmeer zum Golf von Guinea 1865–1867*, Thienemann Edition Erdmann, Stuttgart 1984. ISBN 3-522-60580-2.

## Weblenken

* Flora un Fauna in de Sahara (frz.)

## Belege