open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Francesco Totti

**Francesco Totti** (* 27. September 1976 in Rom) is en ehmalger italiensch Footballspeler.

In sien Profiloopbahn hett he ahn Utnahm för AS Rom speel. In die italieensch Natschonalmannschap hett he 58 Lännerspelen maakt, in de he 9 Doren schaaten hett. He hörr ok dat Weltmeesterschapsteam 2006.

2017 hett he sien Loopbahn endgültig afslooten.

## Weblenken
* Tottis Profil up weltfussball.de (hoochdüütsch)
Middelgambit

Bi dat **Middelgambit** hannelt sück dat um en Anspeel in’t Schachspeel. Dat tellt to de Apen Spelen un is in de ECO-Codes ünner den Slöötel C22 klassifizeert. 

In öller Schachpublikationen is ok de Beteknung „Middelspeel“ statt „Middelgambit“ antodrapen. Diss Beteknung is aber in dat Schachvokabular mehrdüüdig: Middelspeel betekend ok de Speelphase nah dat Anspeel. In de Schachliteratur hett sück intüschen de Beteknung „Middelgambit“ dörsett, ofschons Witt in de Hööftvariante nah 3. Dd1xd4 kien Buer opfert un dordör jüst kien Gambit speelt. Echt Gambitvarianten entstaht nah 3. c2-c3 oder, selten antodrapen, 3. f2-f4. 

Dat Middelgambit is kenntekent dör de Tüüg: 

:** 1. e2-e4 e7-e5 2. d2-d4 e5xd4**

## Hööfttvarianten
Nah 2. ... e5xd4 sünd folgend Hööftfortsetzungen bekannt:

* 3. Dd1xd4 (kiek Diagramm) Sb8-c6
** 4. Dd4-a4 (Skandinaavisch Verteidigung mit vertuuscht Farven un Mehrtempo)
** 4. Dd4-e3 (De Hööftvariante vun dat Middelgambit)
*** 4.&nbsp;...&nbsp;Lf8-b4+
*** 4.&nbsp;...&nbsp;Sg8-f6
*** 4.&nbsp;...&nbsp;g7-g6
* 3. f2-f4?! (Dat Halasz-Gambit)
* Nah 3. Sg1-f3 geiht dat Speel in anner Anspelen över:
** 3.&nbsp;...&nbsp;Lf8-c5 oder 3.&nbsp;...&nbsp;Sb8-c6 (Schottisch Partie)
** 3.&nbsp;...&nbsp;d7-d6 (Philidor-Verteidigung)
** 3.&nbsp;...&nbsp;Sg8-f6 (Russisch Verteidigung)
** 3.&nbsp;...&nbsp;Lf8-b4+
* Nach 3. c2-c3 geiht de Partie in dat Noordisch Gambit över.

## Literatur
* Alexei Suetin: *Russisch bis Königsgambit*. 2. Opl. Sportverlag, Berlin 1989, ISBN 3-328-00270-7
The Old Maid and the Thief

**The Old Maid and the Thief** (op Plattdüütsch so veel as *De oold Jümfer en de Deev*; dt. Titel: *Die alte Jungfer und der Dieb*) is en Oper in 14 Szenen vön Gian Carlo Menotti. Dat Libretto schreev de Komponist sülven. De Premier weer an 22. April 1939 in New York .

## Personen
* **Miss Todd** (*Alt*)
* **Laetitia**, her (*Sopran*)
* **Bob**, Pracher (*Bariton*)
* **Miss Pinkerton**, Frünnin vön Miss Todd (*Sopran*)
* **Archibald B. Singer**
* **Polizist** (*Bass*).

Dat Stück speelt in en amerikansch Provinsstadt so üm 1900.

## Inholt
Miss Todd, en „oold Jümfer“, is Vorsittersch vön verschieden lütt Benefisvereens. Se en her Hülp fört Huus, Laetitia, möögt beid den Pracher Bob lieden. Se löövt, he weer uut’t Fengnis flohn. Vönwegen dat her Frünnin Miss Pinkerton wat tovörn vertell vön een Kriminellen in de Gegend. Flugs nehmt se hem up. Miss Todd verleevt sik in hem en müch nu Bob imponeren, wat Geld se hett. Se fangt an, Geld uut de Kassen vön de Benefisvereens ruuttonehmen. Ehrlang kümmt ruut, dat Bob keen Kriminellen, man bloots een Pracher is, en ook dat he her Geföhln nich beantwort’t. Vönwegendat geiht se nah de Police en versöcht hem för de Deverien de Schuld in de Schoh'n to schuven.
Ünnerwilen hebbt Bob en Laetitia sik verleevt. Tosamen flücht se en nehmt de Penunsen vön de oold Jümfer med. As Miss Todd trüchkümmt, kriggt se een Flautje.
Get Shorty

**Get Shorty** betekent

* *[[Get Shorty (Roman)|Get Shorty]]*, Roman vun Elmore Leonard ut dat Johr 1990,
* *[[Get Shorty (Film)|Get Shorty]]*, Verfilmen vun den Roman ut dat Johr 1995.
Goya (Oper)

**Goya** is en Oper vön Gian Carlo Menotti. Dat Libretto schreev de Komponist sülven. 

Dat Wark baseert up’t  Levent vön de beropen spaansch Schilderer Francisco de Goya. It würr besünners schreven för de spaansch Tenor Plácido Domingo. Domingo bestell de Oper 1977. Premier harr de Oper in Washington D. C.. För en Reeg vön Upföhren’n in’t Sümmer 2004 in Wien wür dat Wark later anpasst an de Stimm vön Domingo, de sick över de Johrn verännert harr. 

## Inholt
Alleen en doov levt de oold Goya in Bordeaux. Hem dücht, he harr sien Levent nich recht leevt. He wüll de Twiefeln  uutrümen en besinnt sick trüch up de Szenen in sien Levent, de hem wat wichtig dünkt.
As Jungmann in Mardrid verleevt he sik binnen een Travern in een Kamerdeern.  He deiht dick en seggt, he schüll ehrlang de gröttst Schilderer in heel Spanien wesen. De näächst Dag maalt he her en stellt fast, dat se man de Hertogin vön Alba,is en tobehöört to de hooch Adel vön  Spanien.  He hümmelt her up en raakt bannig verleevt.
Nahdem dat de Hertogin Goya gans verovert hett, warrt de König afgünstig. Ümdat de Hertogin de Königin noch bavento argert – se lött söss Kamerdeerns bi een Baal een Duplikat anhebben vön’t nau dat Kleed, wat ook de Königin anhett, -  bepraat de Premierminister Godoy den Schilderer, he schall man soldiaarsch sien mit den König. Goya gifft dat to. Want he so togevern weer, geiht de Hertogin aff vön hem.
Goya warrt it nu wiss, dat he man bloots en Offer weer in de Machtstried tüschen de Königin en de Hertogin. He verlüst sien Gehör en retiereert. Achter nu de de Königin de Hertogin hett vergiften laten, liggt de Hertogin bi to starven en wüll Goya een leßt Mal sehen. Goya kann averst nich tiedig kamen, en achter se nu dood is, dinkt he, he harr nich recht leevt, ümdat he nix daan hett wedder de Waantostänn mang de Minschen en nix anners daan hett, as sien Schilderien to malen.
Alba verschient hem in de lest Oogenblick en seggt hem, sien Levent en sien Schilderien hebbt baat in en höger Sinn. Goya starvt.

## Weblinks
* Goya (Oper) in Katalog vön't Düütsche Musikarchiv
David Greene

**David Greene** is de Naam von

* David Greene (1921–2003), brietschen Speelbaas,
* David Greene (* 1937), brietschen Architekt,
* David Greene (* 1968), kanaadschen Kameramann,
* David Greene (* 1986), brietschen Lichtathlet,
* David H. Greene (1913–2008), US-amerikaanschen Literaturwetenschopper.

Kiek ok bi: David Green.
Braeburn (Appel)

**Braeburn** ist en Sort vun den Huusappel (*Malus domestica*), de noch teemlich nee is un ut Neeseeland stammt.

De Braeburn is as Tofallssamling in’t Johr 1952 vun O. Moran, en Aaftbuern ut Waiwhero in Upper Moutere, Neeseeland, ennerworrns an’n Weg opdeckt worrn. De Boomschool Williams Brothers in Braeburn hett den Appel denn optogen un’n för’n Export anboet. As en vun de Öllern- oder Grootöllernsorten warrt de Cox Orange vermodt. As tweete Öllernsort warrt *Lady Hamilton* angeven – en Sort, de na Emma Hamilton nöömt is, de Mätress vun den britischen Admiral Horatio Nelson.

De Frücht bruukt en teemlich lange Vegetatschoonsperiod to’n riepen. Dorüm bruukt de Appelsort en warm Klima. In Düütschland is se blots in de warmeren Rebeden to’n Anbo egent. De Oorn is in Düütschland eerst Mitt bit Enn vun’n Oktober. In’t Köhllager kann de Braeburn bit April lagert warrn.

De Appel is teemlich hard, aver bannig aromaatsch un hollt sik lang. Man, wenn he ut dat Kööhllager kummt, verlütt he gau sien Fastigkeit. Bito is de Braeburn sünners anfallig för Appelschorf.

Braeburn egent sik as Tafelappel jüst so as to’n Kaken un Backen. He is wunnerbest för Aaftsalat, Kumpott oder Saft.

## Kiek ok
* List vun de Appelsorten

## Literatur
* Manfred Fischer: *Farbatlas Obstsorten*, Ulmer Verlag, Stuttgart 2003, ISBN 3-8001-5547-8.

## Weblenken
* Beschrieven vun’n Appel
Braeburn

**Braeburn** betekent

* Braeburn, en Appelsort,
* Braeburn, Oort in Maine, USA,
* Braeburn, Oort in Pennsylvania, USA,
* Braeburn, Stadtdeel vun Houston, Texas, USA,
* Braeburn Heights, Oort in New Jersey, USA,
* Braeburn, Oort in Neeseeland.
Mira (Steern)

**Mira** is en Dubbelsteern in’t Steernbild Waal, de sik ut den Roden Rees Mira A un den Witten Dwarg Mira B oder VZ&nbsp;Ceti tosamen sett. Sien Bayer-Beteken is ο&nbsp;Ceti (Omikron Ceti). De Hööftsteern Mira&nbsp;A is en ännerlichen Steern, de as Prototyyp för all Mira-Steerns gellt. Sien Afstand vun de Eer liggt bi üm un bi 419 Lichtjohren.

## Beschrieven

Mira&nbsp;A is en Roden Resensteern vun de Spektralklass M (Hipparcos Datenbank). De Steern ännert sien Lüchtkraft mit en Periood vun ruchweg 331 Daag üm mehrere Gröttenklassen, wobi de Periood nich nipp un nau kunstant is, un ok nich de Minima un Maxima vun de Helligkeit. In’t Maximum kann de schienbore Helligkeit bit op +2m,0 stiegen, wat an’n Nacht himmel al teemlich opfallig is. In’t Minimum kann de Helligkeit aver bit op de 9. oder 10. Gröttenklass affallen. Denn kann een denn Steern nich mit mit free Oog sehn. In dat afsluute Maximum is Mira üm un bi 1700 mol heller as in dat afsluute Minimum. Man, in’t Rebeet vun’t Infraroot, in dat Mira den gröttsten Deel vun de Strahlen utsennt, is dat Maximum blots sössmol heller as dat Minimum.

Mira hett en middleren Dörmeter vun ruchweg 553,5&nbsp;Mio.&nbsp;km, wat ungefähr dat 400-Facke vun den Sünndörmeter is. Mira is dormit so groot, dat dat Hubble-Teleskop den Steern as Schiev oplösen kann un nich blots as Punkt sütt.

Opdeckt weer Mira an’n 13.&nbsp;August&nbsp;1596 vun den oostfrees’schen Pastoren un Amateurastronom David Fabricius. In’t Johr 1639 hett Johann Ph. Holwarda denn faststellt, dat de Steern sien Helligkeit mehr oder minner regelmatig ännert. Wegen disse Egenoort, hett de Steern vun Johannes Hevelius sien Naam kregen – Mira, de „Wunnersome“ . De lichtswacke tweeten Steern VZ&nbsp;Ceti weer 1923 dör R.G. Aitken opdeckt, de üm Mira mit en Ümlooptiet vun ruchweg 400 Johren kreist.

Op Opnahmen vun dat NASA-Weltruumteleskop *[[Galaxy Evolution Explorer|GALEX]]* is 2007 opdeckt worrn, dat Mira as opstunns eenzige Steern en bannig groten Steert opwiest as bi de Kometen. Miras Steert reckt över en Läng vun 13 Lichtjohren..

## Borns


## Weblenken
* Mira: The Wonderful Star (engelsch)
* SpiegelOnline: Wundersamer Sprinter im All entdeckt
Eli Wallach

**Eli Wallach** (* 7. Dezember 1915 in Brooklyn, New York City, USA; † 24. Juni 2014) is en US-amerikaanschen Schauspeler, de in wiet över söventig Filmen mitspeelt hett. Beropen worrn is Wallach sünners dör sien Rull as mexikaanschen Bandit in den Italowestern *Il buono, il brutto, il cattivo* (dt: *Zwei glorreiche Halunken*) vun 1966.

## Leven un Wark
Wallach hett mit twölf Johren sien eersten Bühnenoptritt hat, as he bi’t Schooltheater en 65-johrigen Zyniker speelt hett. Mit föffteihn Johren harr he in en Amateurfilm sien eersten apentlichen Optritt. Siet de Tiet weer för em kloor, dat he Schauspeler warrn wull.

In Austin, Texas hett he de Universität besöcht, woneem he sien Afsluss maakt hett. Dor hett he ok dat Rieden lehrt, wat em later bi sien Loopbahn holpen hett. In’t Johr 1941 is he in de US Army gahn. Wiel den Tweeten Weltkrieg hett he to’t *Medical Administrative Corps* höört un steeg op bit in den Rang vun en Captain. As he 1945 ut de Army utscheedt is, hett sik wedder de Schauspeleree towennt. An’n Broadway geev he sien Debüt in *[[Skydrift]]*.

Sien eersten Kinofilm (*Baby Doll*) hett Wallach 1956 dreiht, nadem he al en poor mol in Feernsehepisoden to sehn weer. Er speel in sien eerste Filmrull en siziliaanschen Verföhrer vun de minnerjohrige Hööftdorstellersche (speelt vun Carroll Baker). Dorna kemen wieter Filmen as *The Lineup*, *Lulluby* un *Seven Thieves* ehdem he 1960 in den Klassiker *The Magnificent Seven* vun John Sturges en mexikaanschen Röver-Anföhrer speelt hett. Dat Johr dorop stünn he blangen Clark Gable, Marilyn Monroe un Montgomery Clift för den Film *The Misfits* vör de Kamera.

Sien beropenste Rull weer aver 1966 de mexikaansche Bandit *Tuco*, den he an de Siet vun Clint Eastwood in *Il buono, il brutto, il cattivo* vun Sergio Leone. De beiden Schauspelers hebbt eerst 37 Johr later wedder tosamenarbeit, as Eastwood Wallach to en Cameo-Optritt in sien Film *Mystic River* rümkriegen künn.

Dat Wallach aver noch mehr to spelen künn as blots de Rull vun’n Halunken, hett he in sien Rullen an’t Theater wiest, woneem he de Tokiekers as Charakterschauspeler övertüügt hett. 1951 is he mit’n Tony Award uttekent worrn för sien Rull as *Alvaro Mangiacavallo* in dat Stück *[[The Rose Tattoo]]* vun Tennessee Williams.

In’t Johr 1994 hett Wallach Stephen King sien Roman *[[Insomnia (Roman)|Insomnia]]* op 24 CDs lest.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Eli Wallach weer ölven mol för Filmpriesen vörslahn un hett dorvun söss wunnen:
* 1957: den *[[BAFTA Film Award]]* in de Kategorie *Best Needorsteller* för *Baby Doll*
* 1967: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragen Nevendorsteller* för *The Poppy Is Also a Flower *
* 2001: den *[[Golden Boot]]*
* 2004: den *Jury-Pries* vun’t *[[Newport International Film Festival]]* in de Kategorie *Best Schauspeler* för *King of the Corner*
* 2006: den *Pries för’t Levenswark* vun’t *[[National Board of Review]]*
* 2006: den *Sünnerpries* vun’t *[[Almería International Short Film Festival]]*

## Weblenken
*
Flight of the Phoenix

**Flight of the Phoenix** betekent

* *[[The Flight of the Phoenix (Roman)|The Flight of the Phoenix]]*, Roman vun Elleston Trevor ut dat Johr 1964,
* *[[The Flight of the Phoenix (1965)|The Flight of the Phoenix]]*, Verfilmen dorvun ut dat Johr 1965,
* *[[Flight of the Phoenix (2004)|Flight of the Phoenix]]*, Neeverfilmen ut dat Johr 2004.
Klaus Wennemann

**Klaus Wennemann** (* 18. Dezember 1940 in Oer-Erkenswick; † 7. Januar 2000 in Bad Aibling) weer en düütschen Schauspeler.

## Leven un Loopbahn
Wennemann weer de Söhn vun en Bargmann ut dat Ruhrrebeet. He hett en koopmännsche Lehr afleggt, heemlich aver Schauspeelünnericht nahmen, bit he na de Bundswehr müss. As he sien Schauspeelutbilln an de Folkwang-School to Enn maakt harr, kreeg he sien eerst Engagement in Landshut. Dorna weer he an’t Schauspeelhuus in Stuttgart un later in Riäkelhusen un Düsseldörp.

As Filmschauspeler harr Wennemann 1981 sien Dörbrook mit den Film *Das Boot* vun Wolfgang Petersen. Dorin hett he den Leiden Ingenieur (LI) mit en övertügen Leistung speelt, wat em de Dören för sien Filmloopbahn apen maken de. Twüschen 1984 un 1993 harr he de Titelrull in de Krimireeg *Der Fahnder* un later, in de 1990er Johren, den Paster Henning Schwarz in de Reeg *Schwarz greift ein*. Bito harr he Gastrullen in Feernsehregen as *Hinter Gittern* oder *Auf Achse*.

Wennemann weer siet 1963 mit sien Fro Hedwig verheiraadt un harr twee Söhnen. Bit to sien Dood hett he in Herrsching an’n Ammersee leevt. Kort na sien 59. Geboortsdag is he an Lungenkrebs doodbleven. Begraven liggt Wennemann op’n Waldkarkhoff in Oer-Erkenswick blangen sien Öllern.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
* 1968: Grote Hersfeld-Pries
* 1986: Golden Gong för *Der Fahnder*

## Borns


## Weblenken

* Literatur vun un över Klaus Wennemann in de Düütschen Natschonalbökeree
Mira

**Mira** betekent

* Mira, Vörnaam för Froonslüüd,
* Mira, ännerlichen Steern in’n Waal,
* Mira, hethitischen Vasallenstaat in de late Bronzetiet,
* *[[Mira (Film)|Mira]]*, Film vun Fons Rademakers ut dat Johr 1971,
* Mira, Mira-Facksteed to Vörsorg gegen sexuell Utbüten in de Freetiet,
* Mira Foundation, kanaadsche Helpsorganisatschoon,
* MIRA Award, Feernseh- un Tokiekerpries vun Sky Düütschland,
* Mira, Stadt in Portugal,
* Mira, Stadt in Spanien,
* Mira, Stadt in Venetien, Italien,
* Mira, Stadt in Louisiana, USA,
* Rio Mira, Stroom in Portugal, de in’n Atlantik münnt,
* Río Mira, Stroom in Ecuador un Kolumbien, de in’n Pazifik münnt,
* Mira River, Stroom in Neeschottland, Kanada, de in’n Atlantik münnt.

**Mira** oder **MIRA** is afkört för

* Motor Industry Research Association, brietsche Automobilforschensgemeenschop,
* Mitaka optical and InfraRed Array, japaansch Projekt to’n Beobachten vun’n Weltruum,
* Monterey Institute for Research in Astronomy, astronoomsch Inrichten för Bildung un Forschen,
* Movement for Islamic Reform in Arabia, Saudi-Araabsche Reformbewegen,
* Netzwerk Mittelalter und Renaissance in der Romania, Forschernettwark in Romanistik un Historie.

**Mira** is de Familiennaam von

* Brigitte Mira (1910–2005), düütsche Schauspelersche,
* Helene Mira (* 1954), öösterrieksche Schachspelerin,
* Joan Francesc Mira (* 1939), spaanschen Schriever, Anthropoloog un Sozioloog,
* Oscar Mira (* 1973), Politiker ut Belize.

Kiek ok bi: Meera, Miera, Mirra, Myra.
Goldfinger

**Goldfinger** betekent

* *[[Goldfinger (Roman)|Goldfinger]]*, Roman vun Ian Fleming ut dat Johr 1959,
* *[[Goldfinger (Film)|Goldfinger]]*, Verfilmen dorvun ut dat Johr 1964,
* *[[Goldfinger (Leed)|Goldfinger]]*, Titelleed vun den Film vun Shirley Bassey,
* Goldfinger, US-amerikaansche Punk-Rock-Grupp.

**Goldfinger** is de Familiennaam von

* Arnon Goldfinger (* 1963), düütsch-israeelschen Speelbaas,
* Ernő Goldfinger (1902–1987), de Person, na denn de Bööswicht ut Flemings Roman nöömt is,
* Sarah Goldfinger, brietsche Feernsehschrieversche un -produzentin,
* Yair Goldfinger (* 1970), düütsch-israeelschen IT-Manager.
Ian Bannen

**Ian Bannen** (* 29. Juni 1928 in Airdrie, Lanarkshire, Schottland; † 3. November 1999 in Knockies Straight, Loch Ness, Schottland) weer en schottischen Film- un Theaterschauspeler.

## Leven un Wark
Bannen weer de Söhn vun en schottischen Afkaat. He hett in de British Army deent un dat Ratcliffe College in Leicestershire besöcht. Eerste Bühnenarbeiten hett he 1947 in Dublin maakt, güng dorna aver na London, woneem he Liddmaat vun de Royal Shakespeare Company worrn is. Sien Filmdebüt geev he 1951 mit en lütte Rull in dat Filmdrama *Pool of London*. He harr dorna tallrieke Anbotten bi’n Film, he hett in tosamen mehr as hunnert Produkschonen mitspeelt. To sien besten Frünnen tellen Richard Harris un Peter O’Toole. 

Vun 1976 bit to sien Dood weer he mit de britischen Marilyn Salisbury verheiraadt. De Eh bleev ahn Kinner. In’t Öller vun 71 Johren bleev he bi en Autounfall an’n Loch Ness doot.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Bannen weer söven mol för Filmpriesen vörslahn, dorünner ok eenmol för den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Nevendorsteller|Best Nevendorsteller]]* in’t Johr 1966 för sien Rull in den Film *The Flight of the Phoenix*. Wunnen hett he aver blots een Pries, neemlich in’t Johr 1999 den *[[Golden Satellite Award]]* in de Kategorie *Best Dorsteller in en Speelfilm – Kummedie oder Musical* för den Film *Waking Ned Devine*.

## Weblenken

* Encyclopedia of British Film
Emslänner Platt

Dat **Emslänner Platt** is en Dialekt vun de Plattdüütsche Spraak un warrt proot in'd Emsland. Dat gifft nich een Emslandsche förm, awer eigentlik gifft dat twee Varianten. De Grüpp tüsken de Westfaalsche un Nordneddersassische Dialektgruppe geiht döör d' Emsland hin un löp ungefähr bi Dörpen, Weerlte un Hässelke entlank. En écht düdliche Grenz kann man nich anwiesen. In dat Süden gifft dat Mönsterlandsche un Drentsche Infloten, in dat Norden gifft dat Grönnengsche un Oostfreesche Infloten un in dat Osten gifft dat Ollenborgsche Infloten.

Bispööle van Infloot ut Drenthe is de Förm "wi bünt" vör "wi sünd", wat man in dat Norden seggt un "praten" vör "snacken". De Grönnengscher (un Westfaalscher) Infloot is tau sehn an de nördlige au-Lüüt in Wörter as "to" (utspraken as [*tau*]). Westfaalsche Infloten in dat Süden bünt de Diphthong -ia- of -iä- un de -w- vör -v- in Wörter as "öwer" un "awer" Dat nördliche Emslandsch is eng verwant an dat Westerwoldinger Platt, in de Provinz Grönneng in de Nedderlannen. Man lööft, dat vroger dat Emslandsch un dat Westerwoldsche noch enger verbunnen wassen un dat dat Westerwoldinger Platt du en förm Emslandsch was.
Harry Leahey

**Harry Leahey** (* 1. September 1935 in Plattsburgh (New York); † 12. August 1990) weer en US-amerikaansch   Jazz-Gitarrist un Komponist.

Harry Leahey fung 1948 mit dat Gitarrenspeel an un harr Ünnerricht bi Johnny Smith un Dennis Sandole. Later studeer he Musiktheorie un Harmonielehr an de Manhattan School of Music in New York City. In’ Ansluss doran hett he in tallriek Jazz-Formatschonen speelt, u. a. mit Don Sebesky (1973), Michel Legrand, Mark Murphy, Ira Sullivan, Eric Kloss, Gerry Mulligan, Al Cohn as ok af 1978 bit to sien Dood mit sien eegen Trio, mit de he vör allen in New Jersey, Pennsylvania un in de Saat New York uptreden is. Lang Tiet hörr he de Band vun Phil Woods an; so wark he bi de sien Alben *Silver Threads* (1976) un *Live from the Showboat* (1977) mit, dat sien Kompositschoon „Rain Danse“ un sien Arrangement vun Django Reinhardts „Manoir de mes rêves“ enthull. 

Neben en Album mit sien Trio nehm he noch en anner mit den Bassisten Steve Gilmore up; in’ März 1989 entstunn in dat Studio vun Rudy Van Gelder en letzt Produktschoon, dat Soloalbum  *Unaccompanied Guitar*.

Neben sien Tätigkeit as Musiker weer he siet Beginn vun sien Karriere as Musikpädagoog aktiv; eerst as Privatschoolmeester an sien Wahnoort Plainfield (New Jersey) un van 1974 bit 1988 as Lehrbeupdragter an de William Paterson University. To sien Schölers hörrn ünner annern Vic Juris, Bob DeVos, Jon Herington, Warren Vaché, Jack Six, Walt Bibinger, Larry Barbee und Chuck Loeb.

## Diskographisch Henwiesen
**Still Waters* (OmniSound, 1980)
**Silver Threads   (OmniSond, 1982) mit Steve Gilmore

== Born ==
* Bielefelder Katalog 1988 & 2002
* [[Richard Cook]] & [[Brian Morton]]: *The Penguin Guide to Jazz Recordings'', 8th Edition, London, Penguin, 2006 ISBN 0-141-02327-9

### Enkeld Nahwiesen
Flooghaven Cà Mau

De **Flooghaven Cà Mau** (Sân bay Cà Mau) is de Flooghaven vun Cà Mau, Hööftstadt vun de Provinz Cà Mau in Vietnam. He liggt 2 Kilometer vun dat Stadtzentrum af bi’n Oort Cà Mau, 350 km vun Ho-Chi-Minh-Stadt.
Oscar/Best Dreihbook na Vörlaag

As **Dreihbook na Vörlaag** (Adapted Screenplay) warrt en Form vun’t Dreihbook betekent, bi dat de Inholt op en vörher al publizeerten Vörlaag baseert as en Roman, en Theaterstück oder en fröheren Film. Dat Dreihbook stellt de Grundlaag för en so nöömte Literaturverfilmen dor. In’n Anfang noch unregelmatig, warrt in disse Kategorie al siet 1929 en Oscar vun de Filmakademie verleht. In’n Gegensatz dorto steiht de Kategorie Best Originaldreihbook, de later dorto kamen is. Dorin warrt Dreihböker uttekent, de ahn Vörlaag schreven worrn sünd.

*De nafolgen Tabell wiest de Filmen na dat Johr vun de Priesverlehen.*

## 1929–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030
Nobody’s Fool

**Nobody’s Fool** betekent

* *[[Nobody’s Fool (1921)|Nobody’s Fool]]*, Speelfilm ut dat Johr 1921,
* *[[Nobody’s Fool (1936)|Nobody’s Fool]]*, Speelfilm ut dat Johr 1936,
* *[[Nobody’s Fool (1986)|Nobody’s Fool]]*, Speelfilm ut dat Johr 1986,
* *[[Nobody’s Fool (Roman)|Nobody’s Fool]]*, Roman vun Richard Russo,
* *[[Nobody’s Fool (Film)|Nobody’s Fool]]*, Speelfilm ut dat Johr 1994, de op den Roman baseert,
* *[[Nobody’s Fool (Album)|Nobody’s Fool]]*, Musikalbum vun de Grupp Slade.
Im reypen Koren

**Im reypen Koren** is en hoochdüütsch schreven Nakieksel un Bibliografie för dat Suurlänner Platt. Schreven hett dat Book Peter Bürger.

Dat Book hett op 768 Sieden över 900 Indrääg to Themen rund üm den Suurlänner Dialekt von dat Plattdüütsche in den Hoochsuerlandkreis, de Kreise Olpe un Soest un dat märksche Suerland, deelwies ok de Rebeden, de dor an grenzt. Vör allen de Schrievers warrt mit jemehr Warken vörstellt. Dorbi sünd ok Lüüd opnahmen worrn, de blot lüttjere Saken schreven hebbt un to ’n Bispeel in de PBuB nich opnahmen sünd. 15 Johr hett Bürger tobröcht, de Infos tohooptobringen, de in dat Book sammelt sünd. Rutgeven hett dat Book 2010 dat Esselsche Museum.

## Bookinfos

* Peter Bürger: *Im reypen Koren. Ein Nachschlagewerk zu Mundartautoren, Sprachzeugnissen und plattdeutschen Unternehmungen im Sauerland und in angrenzenden Gebieten.* Essel 2010

## Weblenken

* Dat Book vörstellt (PDF, hoochdüütsch)
Reaktor (Grupp)

**Reaktor** is en düütsche Crossover-Grupp. Se is 1997 in Saarbrücken in’t Saarland grünnt wurrn un hett 2 Alben rutbröcht. Se mischen Jazz, Funk, House un drum&bass.

## Historie
De Grupp Reaktor is in Saarbrücken van *Flo:Pee* (Bass) un *Tromla* (Slagtüüch) grünnt worrn. As drüdde Person keem dor *Goldfinger* as Keyboarder to. Dat Album *Hyperdimension* hett 2004 *Bastard records* ut Hamborg rutbröcht. Reaktor is in Düütschland, Frankriek un de Swiez uptreden. Alltohoop hett de Band mehr as 200 Konzerte speelt, dormank ok Jazzfestivals, Hoochschool- un Kunstveranstaltungen. 

## Alben
* 2000: elektrosuperstars
* 2004: Hyperdimension

## Weblenken
*Websteed vun Reaktor (hoochdüütsch)
Campanium

Dat **Campanium** is in de Eerdhistorie de tweetjüngste chronostratigraafsche Stoop in de Böverkried. Se güng vun ruchweg 83,5 bit 70,6 Millionen Johr vör de hüütigen Tiet. Vör dat Campanium weer dat Santonium un dorna keem dat Maastrichtium. 

## Naam
De Stoop is 1857 vun Henri Coquand in de wetenschoppliche Literatur inföhrt worrn. As Tyyplokalität deen fröher „La Grande Champagne“, en Rüch bi Aubeterre-sur-Dronne in’t franzöösche Département Charente. In de Twüschentiet hett sik sien ehmolige Tyyplokalität as Deel vun Masstrichtium rutstellt. 

## Definitschoon
De Ünnergrenz vun’t Campanium is dör dat Utstarven vun de Seelelen-Oort *Marsupites testudinarius* defineert, de bövere Grenz dör dat Opkamen vun de Ammoniten-Oort *Pachydiscus neubergicus*. En GSSP (global Tyyplokalität un Tyypprofil) is noch nich aflsuten fastleggt worrn.

## Ünnerdeelen
Dat Campanium kann in de Ünnerstopen Ünner-, Middel- un Bövercampanium indeelt warrn.

In’t Rebeet vun de Tethys warrt in’t Campium to Tiet söss Ammoniten-Zonen sehn (vun jung na oolt):
* *[[Nostoceras hyatti]]*
* *[[Didymoceras chayennense]]*
* *[[Bostrychoceras polyplocum]]*
* *[[Hoplitoplacenticeras marroti]]*/*[[Hoplitoplacenticeras vari]]*
* *[[Delawarella delawarensis]]*
* *[[Placenticeras bidorsatum]]*

## Entwickeln vun’t Deerriek
In dat Campanium geev dat en groten Sprung in de Ordenmännichkeit vun de Dinosauriers. Anfang vun de Stoop sünd t.&nbsp;B. in Noordamerika veer verschedene Geslechter vun Dinosauriers opdeckt worrn. To’t Enn vun’t Campanium weern dat 48. Analoog to de Kambrischen Explosion snackt man hier ok vun de „Campanischen Explosion“ bi de Ordenmännichkeit vun de Dinosauriers. Dat is aver noch nich kloor nawiest, dat de Annahm vun so en Radiatschoon op Grundlaag vun de Funnen ok seker is: Dat künn ok wesen, dat ut dat fröhe Campanium nich so veel Fossilen nableven sünd oder se ok eenfack noch nich opdeckt sünd. Tomindst aver geev dat to de Tiet weltwiet en teemlich hitt Klima un wiet utdehnte Flachseen, de vör de Entwickeln vun Dinosauriers un annere Deerten beste ökologische Vörrutsetten boden hebbt. Fast steiht, dat in dat nafolgen Maastrichtium de Dinosaurier-Geslechter üm tomindst 30 % afnahmen hett un se an’t Enn vun de Kried in en teemlich korte Tiet utstorven sünd.

## Literatur
* Felix Gradstein, Jim Ogg, Jim & Alan Smith: A Geologic timescale. Cambridge University Press 2005 ISBN 9780521786737
* Hans Murawski & Wilhelm Meyer: *Geologisches Wörterbuch*. 10., nee bearb. u. wiet. Opl., 278, Enke Verlag, Stuttgart 1998 ISBN 3-432-84100-0.
* D.&nbsp;B. Weishampel u.&nbsp;a. (Rgv.): *The Dinosauria.* 2. Opl. University of California Press, Berkeley 2004, S. 517–606 (Afsnitt *Dinosaur distribution*).

## Weblenken
* Düütsche Stratigraafsche Kommisschoon (Rgv.): ''Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2002''. Potsdam 2002 ISBN 3-00-010197-7 (PDF; 6,57 MB)
* Norges Network of offshore records of geology and stratigraphy (PDF-Datei; 103 kB)
Cox Orange

**Cox Orange** (ok *Cox Orangenrenett*, *Russet Pippin* oder *Betere Muskatrenett* is en Sort vun’n Huusappel *(Malus domestica)*.

De Cox Orange warrt to de ollen Appelsorten rekent. Se is 1825 vun Richard Cox in Colnbrook Lawn in Birminghamshire, England, as Samling vun en free afbleihten Ribston Pepping afsünnert worrn un weer vun 1850 an vun de Boomschool *Smale and Sons* verbeedt. He tellt to de Tafelappels, de an’n besten smecken doot, un is weltwiet verbreedt. De Anbo is aver nich eenfach, vun wegen dat de Cox Orange hoge Anspöök an’n Bodden, an de Laag un an de Pleeg hett. De Appel egent sik nich för den anduern Anbo op Streiaaftwischen. In’n Huusgoorn schülln em ok blots Hobbygoorners anpkanten, de sik goot utkennt. Ünner de ollen Sorten is de Cox Orange een vun de wenigen Appels, de noch en gröttere Rull in’n kommerziellen Aaftanbo speelt.

De Sort warrt Enn vun’n September riep un künnt bit Enn März lagert warrn. Frost verdriggt de Boom nich goot, un he is ok bannig anfallig för Krankheiten un Schadenmakers. Dat he noch jümmer in’t Verkoopsanbott to finnen is, liggt aleen an sien rutragen Smack. De Büüt is blots an de besten Steden eenigermaten hooch, mit moderne Sorten is dat aver keen Vergliek.

Eenige Lüüd, de gegen Appel allergisch sünd, künnt disse olle Sort eten, vun wegen den sieten Allergenandeel.

## Literatur
* Walter Hartmann (Rgv.): *Farbatlas Alte Obstsorten*. Stuttgart 2000, ISBN 3-8001-4394-1
* Martin Stangl (Rgv.): *Obst aus dem eigenen Garten*. München 2000, ISBN 3-405-15046-9
Arteria tympanica anterior

De **Arteria tympanica anterior** (*vördere Paukenslagader*) is en Arterie vun’n Kopp bi Minschen. 

Se twiegt ut den eersten (retromandibulären) Afsnitt vun de Böverkeevslagader na baven hen af un verlöpt inbett in dat Geweev vun de Ohrseverdrüüs bit na’t Ohr. Achter dat Keevlidd geiht se dör de Fissura petrotympanica in de Paukenhöhl un dormit also in’t Middelohr. Dorblangen verlöpt de Chorda tympani. 

In’t Middelohr versorgt de A. tympanica anterior de Binnensiet vun’t Trummelfell, den Hamer un den Amboss as ok dat Antrum mastoideum un dat Epitympanon.

## Literatur
* Waldeyer Anatomie des Menschen. Walter de Gruyter, 2002, S. 606
Psamathe (Maand)

**Psamathe** (ok as *Neptun X* betekent) is een vun de buteren irregulären Maanden vun den Planet Neptun. 

## Opdecken
De Maand is vun de Forschers Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna un John J. Kavelaars op Biller vun’n 4. Juli bit to’n 30. August 2003, vun’n 11. August 2001 un vun’n 14. bit to’n 16. August 2002 opdeckt worrn. De Opnahmen stammen vun’n Subaru-Teleskop an de Mauna-Kea-Steernwacht op Hawaii. Meist to glieken Tiet hett ok en Forschergrupp üm Matthew J. Holman den Maand opdeckt. Bekannt geven weer de Opdecken an’n 3. September 2003.

Mit vörlöpigen Naam weer de Maand as S/2003 N 1 betekent. Nadem is keen wieteren Neptun-Mannd mehr funnen worrn. In’n Februar 2007 hett he den sien offiziellen Naam kregen. Nöömt is he na Psamathe (gr. för *Sand*), een vun de Nereiden ut de greekschen Mythologie.

## Ümloop
Psamathe bewegt op en torüchlöpigen, bannig eliptischen Ümloopbahn üm Neptun. De Afstand ligt dorbi twüschen 25.687.000 un 67.703.000&nbsp;km. De middlere Afstand to’n Neptun is 46.695.000&nbsp;km. De Bahn vun den Maand is mit 0,4499 düchtig exzentrisch. Un ok de Bahnnegen is mit 146,6° ungewöhnlich groot. Dat is antonehmen, dat de Bahnegenschoppen dör Stören dör de Sünn wesselhaft sünd, vun wegen dat de Parameterangaven teemlich ünnerscheedlich wesen künnt. 

De Maand is vun de Bahnnegen un de groten Halfass to verglieken mit sien Naver Neso. Wohrschienlich sünd beide ut en eenzigen Asteroiden entstahn, de vun Neptun infangen worrn un denn tweibroken is. De groten Halfassen leegt dicht an de butensten theoretischen Grenz för en bestännige Ümloopbahn vun retrograde Maanden. Dat Rebeet, in dat de Planet gravitativ Wirken deit, warrt dör sien Hill-Sphäär defineert, de bi Neptun ruchweg 116.000.000&nbsp;km bedriggt. Man geiht dorvun ut, dat Maandbahnen bit in 67 % dorvun noch bestännig sünd, wat in dissen Fall üm un bi 76.300.000&nbsp;km sünd.

Üm Neptun eenmol to ümkreisen bruukt Psamathe ruchweg 24,975 Johren – dat is mehr as dubbelt so lang, as Jupiter för een Ümloop üm de Sünn bruukt.

## Physikaalsche Egenschoppen
Psamathe hett en middleren Dörmeter vun ruchweg 38&nbsp;km un sien Dicht warrt op 1,5&nbsp;g/cm³ afschätzt. Dorut lett sik sluten, dat de Maand to’n gröttsten Deel ut Ies besteiht. De Böverflach is enigermaten düster mit en Albedo vun blots 0,16. Dat heet, dat 16 % vun dat instrahlte Sünnlicht wedder reflekteert warrt. Na de Afschätzen vun den Dörmeter is Psamathe de lüttste vun de Neptun-Maanden, de bit hüüt opdeckt is.

## Weblenken
* NASA: Neptunian Satellite Fact Sheet NASA: List mit Parameters (engelsch)
* Hoochdüütsche Maand-Siet: ''Die äußeren Neptunmonde'' Biller vun Psamathe
Heliopaus

De **Heliopaus** is de Butengrenz vun de Heliosphäär un dormit de butere Grenz vun’t Sünnsystem.

Defineert is de Heliopaus as de Grenz, woneem de Sünnwind keen Wirken mehr op dat interstellare Gas hett. De Deelken vun’n Sünnenwind mischt sik vun hier an mit de Partikels vun de interstellaren Materie ut de ümgeven Steerns un Nevels un wiest nu keen sünnere Stroomricht mehr op.

Dordör dat de Sünn sik dör’n Weltruum bewegen deit, also en Egenbewegen opwiest, is de Heliosphäär, un somit ok de Heliopaus, keen regelmatige Kugel, man warrt in Bewegensricht dör de opdrapen interstellare Materie tohopendrückt. Se warrt vun de Theorie her in en Afstand vun 110 bit 150 AE vermoodt. Wo wiet se nipp un nau liggt, hangt dorvun af, woans dat interstellare Magnetfeld utsütt un wovun Materie de Heliosphäär to de Tiet jüst dörlopen deit.

## Borns
Jeff Morris (Schauspeler)

**Jeff Morris** (börgerlich: *Morris Berger*; * 20. September 1934 in Saint Joseph, Missouri; † 12. Juli 2004 in Los Angeles) weer en US-amerikaanschen Schauspeler.

## Leven
Morris is as Kind al mit sien Öllern na Lubbock in Texas ümtogen, woneem he de Highschool besöcht hett. Sien Droom weer al siet Kinnertieten na Hollywood to gahn, wat he mit 18 Johren denn maken de. Tofallig is he mit Broderick Crawford tohopenkamen, de em sien eerste Rull vermiddeln de. Dat weer in de Feernsehreeg *Highway Patrol*. Bi de Dreiharbeiten weer he aver so hibbelig, dat he utneiht is.

Sien Filmwark ümfaat üm un bi veertig Rullen, de he in sien Levenstiet all in Hollywood dreiht hett. Sien gröttsten Spood harr he mit sien Rull in den Film *Blues Brothers*. In’t Johr 2004 is he an Lungenkrebs doodbleven.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
Granit (Mehrdüdig Begreep)

**Granit** betekent

* Granit, en Steen, de faken vörkummt,
* Granit-Raketenkomplex, Rakeenstartplattform vun de Sowjetunion,
* Granit, Boünnernehmen ut Öösterriek,
* *[[Granit (Vertellen)|Granit]]*, Vertellen vun Adalbert Schnitzler,
* *[[Über den Granit]]*, Afhanneln vun Johann Wolfgang von Goethe,
* Le Granit, Gemeen in Québec, Kanada,
* Côte de Granit Rose, Küstenafsnitt in de nöördlichen Bretagne,
* Granit, Oort in de Gemeen Bratja Daskalowi, Oblast Stara Sagora, Bulgarien.

**Granit** is de Familiennaam von

* Ragnar Granit (1900–1991), finnsch-sweedschen Neurophysioloog.

Kiek ok bi: Granite.
Edie McClurg

**Edie McClurg** (* 23. Juli 1945 in Kansas City, Missouri, USA) is en US-amerikaansche Schauspelersche.

## Loopbahn
McClurg, de vun de Figur ’n bteen drall is, is sünners ut Nevenrullen in Feernsehregen bekannt, man se hett ok in Kinofilmen mitspeelt. De eerste Rull in en Kinofilm hett se 1976 in *Carrie* vun Brian De Palma speelt. Enn vun de 1980er Johren weer se in eenige Filmen vun John Hughes to sehn, as in *Planes, Trains & Automobiles* an de Siet vun Steve Martin oder in *Ferris Bueller’s Day Off*. Vun de 1990er Johren an weer se ok in gröttere Produkschonen dorbi as t.&nbsp;B. in *A River Runs Through It* oder in de Disney-Kummedie *Flubber*. Wieter harr se ok Spreekrullen in verschedene Animatschoonsfilmen.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
McClurg hett keen Filmpriesen wunnen, man se weer 2003 för den *[[DVDX Award]]* in de Kategorie as *Beste Nevendorstellersche* nomineert för ehr Rull in de Video-Produkschoon *[[Air Bud: Spikes Back]]*.

## Weblenken
*
Karnmelk

**Karnmelk**, **Karmelk**, **Kernmelk** oder ** Bottermelk**, is en Melkprodukt to’n drinken, dat suur smeckt un wenig Fett bargt.

## Naams
As in anner Taalen gifft in Plattdüütsch twee Naams för de Drunk: Kar(n)melk en Bottermelk. Beid Naams hangt tohoop mit dat Bottern oder Karmen, wo de Karm – de Botter – ut de Melk ruutholt warrt.

## Produkschoon
Fröher würr Karnmelk maakt dör’t Karnen van versüürten Rahm. För‘t Karnen geev dat fröher en sünnere Reedschop, de Karn(tünn). Dat is en hooch Küpp. Dör de Melk, de dor binnen weer, wüür de so nöömt Ruusch – dat is en rund Brett mit Löcker binnen un en Stock an – up un nedder stött. In de Rahm bröken de Fettmembranen un dat Melkfett klünter tosamen. To’n Sluss keem dat Fett bavenup as Botter to swemmen. De Botter würr afschepelt. Ünnen bleev suur Fletigkeit na, neemlich de Karnmelk.

Hütigendaags warrt Karnmelk meist in Molkereen maakt. To magere Melk warrt Melksüürbakterien todaan. De Bakterien sett den Melksucker üm in Melksüür un dorut warrt de Bottermelk. Dat de Melk nich so suur smeckt, warrt denn noch Sucker todaan.
Steenbillner

As **Steenbillners** warrt de Mineralen betekent, de op de Eer de Samtheit vun all Stenen opboet. Op de Eer sünd mehr as 2000 Mineralen bekannt, man dorvun speelt blots ruchweg veertig Mineralen en echte Rull bi’n Opbo vun de Stenen.

De Stenen kann een na de Oort un Wies vun jemehr Tostannenkamen in dree Hööftgruppen ünnerscheden: De Magmatiten, de Sedimentiten un de Metamorphiten. Steenbillners gifft dat in jede vun disse Gruppen, vun wegen dat de enkelte Kombinatschoon ut de bedeeligten Mineralen bestimmt, mit wovun Steen wi dat to doon hebbt. Bito künnt in en Steen noch lütte Mengden vun wietere Mineralen bimischt wesen, de jemehr physikaalschen Egenschoppen aver nich dull ännern doot.

De wichtigsten Steenbillner, d. h. de Mineralen, de an’n fakensten op de Eer vörkamt, sünd Feldspat, Hoornblenn, Augit, Quarz un Glimmer, de vör allen bi’t Afköhlen un Verklamen vun Magma entstaht, as ok Calcit, Dolomit, Anhydrit un Gips, de sik dör Vörgäng bi de Sedimentatschoon nee billt.

## Weblenk
* Opbo vun de Eer, Stenen (PDF-Datei; 140 kB)
Friedrich August von Klinkowström

**Friedrich August von Klinkowström** (* 31. August 1778 in Ludwigsburch bi Griepswoold; † 4. April 1835 in Wien) weer en düütschen Pädagoog, Moler un Schriever ut de Tied vun de Romantik. He weer en vun de Wiener Romantiker un en gaude Fründ vun sine pommersche Landslüüt Caspar David Friedrich un Philipp Otto Runge west.

Ünner dat Pseudonym **Friedrich Kindmann** weer he as Rutgever tätig.

## Werke
* Sien bekannst Bild is „De Heilige Nacht“, dat Altarbild von de St.-Marien-Kirch in Griepswoold von 1806/07

## Weblenks
* Friedrich August v. Klinkowström avmalt von sin Wolgaster Fründ Philipp Otto Runge, 1808
* "Friedrich, Runge, Klinkowström - Die Geburt vonne Romantik in Pommern." In't Pommersche Landesmuseum in Griepswoold is vun 28. August bit to’n 21. November 2010 de vörher in Düütschland noch nie wieste Nalaat vun Klinkowström tau sehn.
Philipp Otto Runge

**Philipp Otto Runge** (* 23. Juli 1777 in Wolgast; † 2. Dezember 1810 in Hamborg an Tuberkulose) wir en bedüütsamen düütschen Moler un Schriever ut de Tid vonne Frühromantik. Runge wir uck en gauden Fründ von Caspar David Friedrich un Friedrich August von Klinkowström.

## Wark

* *Von den Machandelboom*, Volksmärchen up Plattdüütsch
* *Von den Fischer un sin Fru*, Volksmärchen up Plattdüütsch
* *Sülvstporträt* (1804/05)
* *Die Hülsenbeckschen Kinner* (1805/1806)
* *Friedrich August v. Klinkowström*, Porträtbild (1808)
* *De lütte Morgen* (1808)
* *De grode Morgen* (1808)

## Literatur

* Philipp Otto Runge / Uwe Johnson: *Von dem Fischer un syner Fru.* Ein Märchen von Philipp Otto Runge mit sieben kolorierte Biller von Marcus Behmer (Plattdüütsch). Mit einer Nacherzählung und einem Nachwort von Uwe Johnson (Hoochdüütsch). Insel Verlag: 1976, 66 Seiten.

## Weblenks

* Archiv Philipp Otto Runge Alle nalassenen Schriften von P. O. Runge, Archivsystem ask23 der HfbK Hamburg
* Philipp-Otto-Runge-Stiftung
* Werke in de Web Gallery of Art
* "Kosmos Runge. Der Morgen der Romantik." (pdf) Tau sin 200. Todestach möckt de Hamborger Kunsthalle ene grode Retrospektive (3.12.2010 - 13.3.2011).
Caspar David Friedrich

**Caspar David Friedrich** (* 5. September 1774 in Griepswoold; † 7. Mai 1840 in Dresden) wir en bedüütsamen Moler inne düütsche Frühromantik. He wir en gauden Fründ vun de romantischen Molers Philipp Otto Runge, Friedrich August von Klinkowström un Carl Gustav Carus west. Vele vun sine Biller wärn melanchoolsch utdüüdt. Up sine Gemälde sünd ensame Minschen un stimmungsvolle Landschaften tau sein. 

## Wark
* Wrack in't Ismeer (1798)
* Hünengrav in'n Schnee (1807)
* Dat Kreuz in't Gebirge (1807)
* Dat Kreuz anne Ostsee (1813)
* Nigen-Bramborg (1816/17)
* Griepswoold in'n Mondenschien (1816/17)
* Wannersmann över't Nebelmeer (1817)
* Fru vör de ünnergahn Sünn (1818)
* Kridbarg opp Rügen (1818)
* Wiesen bi Griepswoold (1820-22)
* Fru an't Finster (1822)
* Dat Ismeer (1823)
* Sünnenupgang bi Nigen-Bramborg (1835)

## Literatur
* Detlef Stapf: *Caspar David Friedrich. Die Biografie* OKAPI Verlag, Berlin 2019
* Detlef Stapf: *Caspar David Friedrichs Wanderer. Franz Christian Boll und die Kunst der Romantik* OKAPI Verlag, Berlin 2019

## Zitat
* „Friedrich is en Pommer… un hält sich för en halben Schweden.“ (Per Daniel Amadeus Atterbom)

## Weblenks
* Caspar David Friedrich: Fru vör ünnergahn Sünn vörstellt vun Rudi Witzke 
* "Friedrich, Runge, Klinkowström - De Geburt vunne Romantik in Pommern." In't Pommersche Landesmuseum in Griepswoold is von 28. August bis taun 21. November 2010 enne grode Utwaal vun Friedrichs un Runges Biller tau sein.
*
Leptictidium

***Leptictidium*** („leifig Wissel“) is en Geslecht vun utstorven Deerter, dat in Europa in dat Eozän, ruchweg 50-35 Millionen Johren vör hüüt, leevte. Leptictidium höör to de Söögdeerter. Överreste vun Leptictidium sünd in de Gruuv Messel bi Darmstadt un ok in'n Süden vun Frankriek funnen wurrn. 

## Wat över de Deerter bekannt is
Midderwielen sünd fiev Arden vun *Leptictidium* bekannt wurrn. An'n gröttsten is *L. tobieni* wurrn. De konn bit 90&nbsp;cm groot weern. Dat lüttjeste weer *L. auderiense*, wat bit hen to 60&nbsp;cm groot weern konn. An de Achterbeene hefft oorntlich wat Muskeln an seten un de Fööte sünd sunnerlich lang ween. So jump dat Deert up de Achterbeene un de Steert sorg dor för, datt et nich umfallen dö. Vunwegen datt denn ok noch de Vörbeene luerlüttj ween sünd, seeg dat Deert ut, as en lüttjet Känguru. De Neese weer wat snüsselhaftig. Dor hett *Leptictidium* wohrschienlich mit in'n Grund grabbelt. Eten hett he woll Insekten, Steertüzen un lüttjere Söögdeerter.

## Borns
*Leptictidium up de BBC-Sieten
* Douglas Palmer: *Dinosaurier & Prähistorische Tiere*, 2000, Köln, ISBN 3-8290-6113-7
Mario Beccia

**Mario Beccia** (* 16. August 1955 in Troia, Italien) is en ehmalger italieensch Radrennfohrer. 

Beccia fung 1977 as Profi bi dat italieensch Team Sanson an. Sien gröttste Erfolg weer de Sieg bi de Tour de Suisse 1980. In dat Johr 1988 hett he sien Karriere beend un arbeit as sportlich Leiter bit lüttgere italieensch Teams, bevör he bi de Kleedaschhersteller Northwave för de Promotschoon för de Radprofis toständig weer. Van 2006 bit 2008 weer Beccia sportlich Leiter bi dat Team Volksbank-Vorarlberg.

## Teams

* 1977-1978 Sanson
* 1979-1980 Hoonved
* 1981 Santini-Selle Italia
* 1982-1983 Hoonved
* 1984-1988 Malvor-Bottecchia

## Wat he schafft hett

;1977
* Giro dell’Emilia
;1980
* Een Deelstreck un Gesamtwertung Tour de Suisse
;1981
* Col San Martino
;1982
* La Flèche Wallonne
;1983
* een Deelstreck Tour de Romandie
* een Deelstreck Giro d'Ialia
;1984
* Giro dell'Appennino
* Giro dell'Umbria
* Mailand-Vignola
;1986
* 3. Mailand-San Remo

## Weblenken
* Beccia bi Radsportseiten.net
Burgund

**Burgund** betekent

* dat Burgunnerriek 443–532,
* Burgund, de Franken ehr Unner-Riek Burgund 533–879,
* dat Königriek Burgund 879–1378,
* dat Hartogdom Burgund 887–1790, den siene Länner so um un bi övereen stimmt mit de föher franzöösche Region Burgund,
* Franche-Comté (1960–2015), de Freegraafschop Burgund 1169–1789, en fröher franzöösche Region,
* De Länner, de vun 1364–1477 vun dat Huus Burgund regeert wurrn sünd,
* de fröher Region Burgund (1956–2015) in de Veert un Fieft Franzöösch Republik,
* de Verbunn ut de fröher Region Burgund un de fröher Region Franche-Comté to Bourgogne-Franche-Comté,
* Burgund, dat Wienboland in de Bourgogne,
* Bourgogne, Oort in dat Arrondissement Reims, Frankriek,
* Kanton Bourgogne, Kanton in dat Arrondissement Reims, Frankriek.
John Lennon

**John Winston Lennon** (later *John Winston Ono Lennon*, MBE; * 9. Oktober 1940 in Liverpool, England; † 8. Dezember 1980 in New York, USA) weer en engelsch Musiker, Komponist un Schriever. Weltwiet berühmt wurr he as Mitbegrünner, Singer un Gitarrist vun de britisch Musikgrupp The Beatles, för de he neben Paul McCartney de meest Stücken schreven hett. 

Tosommen mit sien tweet Ehefru Yoko Ono hett Lennon af Enn’ vun de 1960er Johren verscheeden Aktschonen för den Weltfreeden veranstalt un hett sück ok tonehmend mit künstlerisch nee Felder befaat. Nah de Trennung vun de Beatles hett Lennon en spoodriek Solokarriere start mit Alben as John Lennon/Plastic Ono Band (1970) un Imagine (1971).

To Dood kommen is Lennon, as he vun den geistig verwirrten Attentäter Mark David Chapman in New York vör dat Dakota Building dood schaaten wurrn is.

## Weblinks
Rudolf Stundl

**Rudolf Stundl** (* 4. Februar 1897 in Wien; † 4. April 1990 in Griepswoold) wir en öösteriekschen Volkskünstler un Teppichknüpper west. 

Stundl is de Utfinner vun de Pommerschen Fischerteppichen. In’t Johr 1928 güng he vun Berlin na Griepswoold, um de Fischerslüüt in Freist, Lubmin un Spandowerhagen dat Knüppen un Weven vun Teppichen tau liern. Dorbi hät he de Lüüt völlig nige Teppichmöster bibröcht. Uck hätt he Leder op Plattdüütsch schreven un versöckt, dörch Volkskunst dat Leben op’n Dörp intakt tau holln.

## Literatur
* Eckhard Oberdörfer: *Preise werden seit Jahren nicht vergeben*, in: Ostsee-Zeitung van'n 21. Januar 2009 (Regionalutgaav Griepswoold), S. 14.
* Kurt Feltkamp u. Birgit Dahlenburg: *Freester Fischerteppiche der Ernst-Moritz-Arndt-Universität Greifswald. Katalog zur Ausstellung (13. März – 30. April 2008) anlässlich des 110. Geburtstags des Tapisseristen Rudolf Stundl.* Kustodie der EMAU Greifswald: 2008.
* Dietmar Grieser: *Die Perser des Nordens: Rudolf Stundl*, in: *Heimat bist du großer Namen – Österreicher in aller Welt*, München: 08/2002, S. 243–248.
* Werner Sündram: *Fischerteppiche*, in: Ostsee-Zeitung van'n 14. Februar 1976 (Rostock).

## Weblenken
* Rudolf Stundl in de DNB
* Ernst-Moritz-Arndt-Universität Greifswald: Stundl-Preis (op Hoochdüütsch)
* Ernst-Moritz-Arndt-Universität Greifswald: Stiftungen (op Hoochdüütsch)
* Freister Teppichknüpperleed (op Plattdüütsch)
* Dr. Kurt Feltkamp: Vierzig Jahre an der Seite Rudolf Stundls (Reedmanuskript as pdf; 150 kB) (op Hoochdüütsch)
Jan Smeekens (Ieslöper)

**Jan Smeekens** (* 11. Februar 1987 in Raalte) is en nedderlannsch Iesflinklöper, de up de Sprintstrecken spezialiseert is.

Jan Smeekens debüteer in’ November 2005 bi de Weltcup in Milwaukee. De 500-Meter-Junioreneuropameester 2005 un Viezjunioreneuropameester in de Mannschap van 2004 leep bither (November 2006) tweemal ünner de Top-10 in’ Weltcup. 2007 wurr he nedderlannsch Viezmeester över de 500-Meter-Strecke achter Jan Bos aber vör Stars as Erben Wennemars, Gerard van Velde, Lars Elgersma un Stefan Groothuis. In de Johren 2008 bit 2010 wunn he aber jeweils den Titel över disse Streck.

Bi de Olympisch Spelen 2010 in Vancouver keem Smeekens över 500 Meter op den sössten Platz. 

## Weblenken
* https://web.archive.org/web/20140102072555/http://jansmeekens.nl/
* Jan Smeekens bi ''Skateresults''
* Statistik bi ''Speedskatingnews''
* Fotos bi ''DESGphoto''