Wulk

En **Wulk(e)** (up de indoeuropääsche Wuddel *u̯elg-* ‚fuchtig, natt‘ torüchgahn un dorher mit dat Adjektiv *welk* un den Stroomnaam *[[Wolga]]* spraaklich verwandt) is en Mass vun bannig fien Waterdrüppels (Nevel) oder Ieskristallen in de Atmosphäre.

## Inleiden
Wulken sünd dorüm sichtbor, wiel, Licht wegen de Mie-Streen street wurrd, wodör de Tyndall-Effekt entsteiht un de eegentlich farvloos Drüppels sichtbor wurrn.

De Waterdrüppels billen sück um Kondensatschoonskarns herum, wenn de relative Fuchtigkeit vun de Luft 100 % minn (um hööchstens 1 %) överstiggt. Dit kann entweder dör Afköhlen vun de Luft bi dat Upstiegen (Thermik, Upgleiden in anner Luftschichten oder an' Barghang) oder dör Dörmischen vun twee Luftmengen passeeren (Richard Mollier). Bi dat Kondenseeren wurrd de Verdampenswarmt vun dat Water free, de dat Afköhlen bi dat wiedere Upstiegen vun de Luft swaaker maakt. Dordör kann kann de Luft in gröttere Hööchten stiegen. Bi ruhig Luft un wenig Kondensatschoonskarns kann dat to en Översättigen vun de Luft mit Waterdamp kommen. Ofschons de relative Watergehalt denn düütlich mehr as 100 % bedrocht, kummt dat noch to kien Kondensatschoon. De Watergehalt moot eerst wieder tonehmen, bevör he kondenseert. Bi en Lufttemperatur ünner −10&nbsp;°C können sück an de Kondensationskarns Ieskristalle (Schneeflocken) dör Resublimatschoon billen. Kondensatschoonskarns sünd elektrisch laden un hemm en Grött vun 1&nbsp;nm bit 1000&nbsp;nm. Se entstaht dör privat Huushollen, Industrie, Landwertschap, de Natuur un kosmische Strahlung (Bispeel Nevelkamer). Nahdem de Kondensatschoon anfangt, kondenseert immer mehr Waterdamp an disse Stäe, bit he to en sichtbor Neveldrüppel wurrd. In de meteorologisch Systematik wurrn de Wulken den  Hydrometeoren torekent. 

Antodrapen sünd Wulken hööftsächlich in de Troposphäre, to'n Deel ok in de  Stratosphäre un Mesosphäre (lichten Nachtwulkeen). Se ünnerscheeden sück in hör Entstahn un somit ok in hör Eegenschappen un sünd licht to beobachten Markmalen vun de  Weerlaag. Dör dat richtige Düüden vun Form, Utsehn un Hööcht as ok de tietlich Verännern vun de Markmalen laten sück Utseggen to de lokale Weerentwicklung drapen. Um Beobachtungen överdragen to können, wurrn Wulken in Klassen indeelt. In de Praxis is vör allen de Indeelen in Wulkengattungen un Wulkenarten vun Bedüüden. In de meest Rebeeden treden bestimmte Wulkenoorten fakener up, besünners bi gliekoordig Weerlagen. Dennoch können meest an all Stöen up de Eer sämtlich Wulkenformen vörkommen. De Klassifikatschoon vun de Wulken regelt de Weltorganisatschoon för Meteorologie deshalb internatschonal eenheitlich.

Blangen hör optischen Eegenschappen un Muiheit, de all immer de Phantasie vun de Minschen anreegt hett, sünd Wulken bi tallriek Fragen in de Wetenschap wichtig. Dat gellt insbesünnere för de Strahlungshuushollen vun de Eer, de Nedderslagsverdeelen un de  Atmosphärenchemie. De Nephologie (Wulkenkunn) is en selten as eegenstännig Fackricht ansehn Deelberiek vun de Meteorologie; as hör Begrünner gellt Luke Howard.

 
## Physik un Chemie vun de Wulken
### Bestanddeelen
En Wulk besteiht ut Aerosol, en Mass vun fien disperser Deelken in dat Gasgemisch vun de Luft (nich Waterdamp, de is en Gas un genauso unsichtbor as de restliche Luft). Eerst nah dat Afköhlen ünner en bestimmte Temperatur&nbsp;– den Daupunkt&nbsp;– billen sück ut den Watterdamp winzige Waterdrüppels, in groot Hööcht ok winzige, schweben Ieskristalle.

De Dörmeter vun de flüssig Drüppels bewegt sück typischerwies in den Beriek vun twee bit teihn Mikrometern, kann aber jüst bi *Regenwulken* mit bit to twee  Millimetern ok völ grötter ween. Groot Droopen un de noch wesentlich grötter  Hagelkarls können blots denn entstahn, wenn starke Upwinde de Gravitatschoon entgegenwarken.

### Billen, Entwicklung un Uplösen

Wulkenbillen betekent den Perzess vun dat Entstahn vun Wulken dör Kondensatschoon oder ok Resublimatschoon vun Waterdamp an Kondensatschoonskarns in de Troposphäre un deelwies ok in de Stratosphäre. Mit dat Veräänern vun Temperatur (Dicht) un Luftfuchtigkeit vun en Luftmasse entstahn Wulken oder lösen sück up. Dat kann bispeelswies passeeren dör 
* Hevensperzesse in de Atmosphäre bi dat Dörtrecken vun Kolt- un Warmfronten, de Luftmassen in höhgere Schichten transporteeren un dor afköhlen laaten,
* Thermische Upwinde oder Hangupwinde,
* Tofuhr vun kollere Luftmassen,
* Tofuhr vun fuchtiger Luftmassen.

En sichtbor Wulk entsteiht, wenn för de Billen vun stabil Waterdrüppels oder -kristalle de Bedingungen erfüllt sünd. Dorbi kummt dat weniger up de Waterupnahmefähigkeit vun de Luft as völmehr up dat Verhältnis vun Kondensatschoon un Verdunstung an. An de Böverflach vun den Waterdrüppel binnerhalv vun en Wulk find en düersam Uttuusch vun Watermolekülen tüschen de Ümgevensluft un den Droopen statt: Blots wenn sück an den Droopen mehr Watermoleküle anlagern as dissen to glieker Tiet weer verlaaten, blots also wenn de Kondensatschonsrate höhger as de Verdunstenssrate is, kann en Droopen wassen un somit to en Wulkenbillen führen. Of dat dorto kommen kann, hangt in' Wesentlichen vun twee Grötten af:

# Vun de *Antall vun de Watermoleküle* in de Ümgeven vun den Droopen: Je mehr Waterdampmoleküle den Drüppel umgeven, umso wohrschienlicher is dat, dat en an den Drüppel hangen blifft. De Antall vun de Waterdampmoleküle kann de so nömmt Waterdamppartialdruck utdrücken, dat is de Andeel vun den Gesamtluftdruck, de dör den Waterdamp entsteiht. 
# Vun de *Temperatur vun den Waterdroopen*: Je warmer de Drüppel is, umso lichter lösen sück Watermoleküle vun den Droopen. 

Dat Billen vun en Wulk wurrd also begünstigt dör leeg Temperaturen un dör en groot Antall an Wassermolekülen oder dör hooch Waterdampdruck, wat gliekbedüüdend mit en hooch relative Luftfuchtigkeit is. 

De Temperatur, bi de sück Kondensatschoon un Verdunsten utglieken, wurrd as  Daupunkttemperatur betekent. Wurrd de ünnerschreeden, entaht un wasst ünner bestimmt  Bedingungen stabile Drüppels. Disse Temperatur hangt vun den jeweiligen Waterdampdruck af. 

De Waterdampdruck, bi den Kondensatschoon un Verdunsten in en Gliekgewicht sünd, wurrd as Sättigungsdampdruck betekent. He is vun de Temperatur afhängig un wurrd buterdem dör Krümmungs- un Lösungseffekte bestimmt.

To dat Billen vun Droopen in de Eerdatmosphäre kummt dat eerst, ween en utrecken Antall vun Kondensatschonskiens vörhannen is. Sückser Kiens könnt to'n Bispeel  Stoffkarns ween, aber ok gröttere Moleküle, Pollen oder –&nbsp;an't Meer&nbsp;– Soltkristalle (kiek Aerosol).

Över de Ozeane is faken dat bi dat Zersetten vun Algen entstahn Dimethylsulfid (DMS) för dat Billen vun Wulken verantwoortlich.

Ok bi Temperaturen ünner 0&nbsp;°C kann sück noch en Grootdeel vun den Wulkendrüppels in en flüssigen Tostand befinnen. Bi dat Afsinken vun de Temperatur bit etwa −12&nbsp;°C billen sück meest noch kien Ieskristalle herut, so dat de Wulk ut so nömmt ünnerköhlt Waterdroopen besteiht. Ebenso könnt lööst Stoffe binnerhalv vun den Droopen bedingt dör de Fröstpunktafsenken en Senken vun de Kondensatschoonstemperatur bewirken. Bi en noch wieder Afsinken vun de Temperatur nimmt de Iesandeel immer wieder to, bit bi etwa  −40&nbsp;°C blots noch Ieskristalle dor sünd. In gröttere Hööchten is de Wulkenbillen dorher dör Kristallisatschoonsperzesse kenntekent.

Drüppels sinken wegen hör minn Grött –&nbsp;ungefähr 1 bit 15&nbsp;μm oder 0,001 bis 0,015&nbsp;mm&nbsp;– bannig langsam. Wiel hör Dörmeter lütt is, is hör  Reynolds-Tall lüttger as&nbsp;0,1. Dat liggt dorum ein laminare Strömung vör. De Sinkgeschwindigkeit wasst nah dat Gesett vun Stokes mit dat Quadrat vun den Dörmeter. En Drüppel mit en Dörmeter vun 0,020&nbsp;mm sinkt etwa 1&nbsp;cm pro Sekunn. De Sinkgeschwindigkeit kann Werte bit to 15&nbsp;cm/s recken. Se is en rein aerodynamischer Wert. To ünnerscheeden dorvan is de Fallgeschwindigkeit. De ergifft sück ut de Differenz vun de Geschwindigkeit vun den Up- oder Afwind un de Sinkgeschwindigkeit. Wiel die Geschwindigkeit vun de Up- un Afwinde völ grötter as de  Sinkgeschwindigkeit vun den Drüppel is, is de Andeel vun de Sinkgeschwindigkeit meest unerheblich. Wiel Wulken faken dör konvektive Upwinde entstahn, fallen se nich, sonner blievt up glieker Hööcht oder stiegen sogor up (to'n Bispeel de Cumulus). In Regenwulken sünd de Droopen wesentlich grötter (bit 3&nbsp;mm) un somit is ok de Fallgeschwindigkeit höhger (bi 1&nbsp;mm-Droopen ca. 1,8&nbsp;m/s).

För disse Droopengrött gellt de Bereeken nah Stokes nich mehr. De Droopen nehmt en wedderstandsarme Form an. Is en Schwellenwert överschreeden, so dat de Upwind dat Sinken nich mehr utglieken kann, fangt dan an to regen. In' Fall vun den Hagel treden düchtig starke Up- un Afwinde up, de de Hagelkarls mehrmals upstiegen un weer sinken laaten, wobi deren Dörmeter Schicht för Schicht wassen deiht.

In de Meteorologie wurrn Wulken nah Form un Hööcht över den Grund ünnerscheed. En Wulk in Boddennähe wurrd as Nevel betekent, doch ok wenn se sück blots dör hör Positschonen ünnerscheeden, wurr de Nevel nich as Wulkentyp ansehn. In' wiederen Sinn wurrd ünner Wulkenbillen aber ok dat Enstahn vun anner Wulkentypen verstahn, as bispeelswies Stoffwulken oder Methan-Wulken, wobi man sück dorbi nich up de Eer begrenzt un ok de Wulkenbillen up anner Himmelskörper mit inslutt.

### Bedüüden för den Strahlungshuushollen
Wulken hemm en grooten Infloot up den Strahlungshuushollen vun de Eer un somit ok de  Lufttemperatur, vör allen över den Dagverloop, aber ok up langfristig klimatische Middelwerte. Dat maakt sück vör allen in' Sömmer bemarkbor. Sobald sück över Dag en Wulkendeck bild un de Sünnenstrahlung afnimmt, de Globalstrahlung also sinkt, nimmt ok de to dat Warmmaaken vun de Luft bruukt Sünnenenergie af un dat wurrd gau spörbor koller. Disse Wulkendeck reflekteert aber ok de terrestrisch Utstrahlung to en bestimmten Andeel torüch up den Eerdbodden. In en klor Nacht wurrd dat folglich wesentlich koller as in en  bedeckt Nacht, wiel de terrestrische Warmtstrahlung in dat Weltall wiekt un meest nich dör den in de Atmosphäre enthollen Waterdamp torüchhollen wurrn kann.

Disse Utwirkungen könnt besünners in Wösten beobacht wurrn, wo Wolken in' Regelfall selten sünd: In de Nach wurrd völ mehr Warmt afstrahlt as in fuchtiger Zonen. De Temperaturünnerscheeden tüschen Dag un Nacht sünd dorum ok völ höhger. 

En wichtig Eegenschap vun Wolken is hör optische Dicht. Se bestimmt, wu völ Sünneninstrahlung dör en Wulkendecke dördringen kann un wu völ se up de anner Siet afsorbeert oder reflekteert. Bestimmen Inflootgrötten sünd dorbi de vertikale Utdehnen vun de Wulk, de Verdeelen vun de Drüppel- oder Ieskristallgrötten un sluutend de Menge un Verdeelen vun de Wulken sülvst. Dorbi sünd Wulken tegenöver de körtwelligen UV-Strahlung en beten wat dörlässiger as tegenöver Wellenlängten vun dat sichtbor Lucht. Dat Streen vun de direkt Sünneninstrahlung dör de Luftdeelken bedingt deren minner wurrn Andeel mit afnehmen Hööcht un begünstigt dormit dissen  Effekt. Dör de tosätzlich Streen an de Wulkendrüppels nehmt ok de Photonenweeg to, wat de  Absorptschoon dör Ozon begünstigt un de Transmission vun dat Lucht minneseert. In Betoog up de UV-Strahlung is en Absorptschoon an de Waterdrüppels sülvst  vernahlässigbar, solang de nich allto düchtig verunreinigt sünd (to'n Bispeel dör en Vulkanutbröök). Up globale Ebene hett dat in dat langjohrig Middel to Folg, dat Wulken 20 Perzent vun de körtwelligen Sünneninstrahlung direkt torüchstrahlen un to glieker Tiet dree Perzent afsorbeeren. 

De Wirkung vun de Wulken in' Strahlungshuushollen is aber, as in den eersten Afsatz nömmt, nich alleen an deren Eegenschappen knütt, sonnern foot up dat Tosommenspeel vun völ Faktoren.  Besünners wichtig is de Effekt vun de langwellig Utstrahlung vun de Eerdböverflach in Verbinnen mit de atmosphärisch Gegenstrahlung. Disse Effekt is de eegentliche Oorsaak vun den atmosphärischen Drievhuuseffekt un speelt en wichtige Rull in Betoog up de Globale Erwärmung. De Utstrahlung vun de Eerdböverflach is en Folg vun de Absorptschoon vun de direkte un diffuse Sünneninstrahlung dör de Eerdböverflach un hangt vun deren Böverflachentemperatur af. De optische Dicht vun de Wulken, de de Globalstrahlung bestimmt, is nun maatgeven dorför verantwoortlich, wu völ vun disse terrestrisch Strahlung in de Atmosphäre afsorbeert un up de Eerdböverflach torüchstrahlt wurrd, wobi dat beliebig faken to Mehrfackreflexionen tüschen Wulkenünnersiet un Eerdbodden kommen kann. Dör disse atmosphärische Gegenstrahlung wurrd de to de Eerdböverflach richt Strahlung höhger un gliekt dormit de afschermen Wirkung vun de Wulken deelwies ut. 

Wu groot disse Utgliek in Betoog up groot Rebeeden un lang Tietrüüms is, lett sück man blots swoor faststellen, weshalb sück dat ok um en zentraal Fraag vun de Klimamodelleeren hannelt.

### Rulle in' Waterkreisloop
Wulken öven in' Waterkreisloop de Funktschoon vun en Mittlers tüschen Verdunstung un Nedderslag ut.  Woll is dat dorin enthollen Water in Betoog up de Watervörkommen vun de Eerd nah de Meng her recht unbedüüdend, aber se setten dat Water gau üm. 

## Utsehn
Dat Utsehn vun en Wulk wurrd in eerste Lien dör de Oord, Grött, Antall un rüümlich Verdeelen vun hör Bestanddeelen bestimmt. Dat hangt todem vun de Intensität un Farv vun dat up de Wulk updrapen Licht af as ok up de jeweilige Stellung vun Beobachter un Lichtborn to de Wulk. Dat Utsehn vun en Wulk lett sück an' besten dör Angaven to de Grött, Gestalt, Groff- oder Fienstruktur, Helligkeit un Farv beschrieven. 

### Gestalt un Struktur

Wulken könnt af un to eegenoordig Forms annehmen, de dat minschlich Oog mit Dingen ut den Olldag verbinnen kann. Vör allen bi wat starker Wind, de de Wulken utfransen un sück immer weer nee billen un verformen laaten, kann man völ Dinge „sehn“:

### Helligkeit

De Helligkeit vun en Wulk wurrd dör dat vun hör Deelken reflekteert, street un dörlaaten Licht bestimmt. Dit Licht stellt meest direkte oder diffuse Sünnenstrahlung dor, dat kann aber ok vun Maand oder Eerdböverflach kommen. Besünners dör de groot Albedo vun Ies- un Schneeflächen kann sück de wohrnommen Helligkeit vun de Wulken, wegen dat torüchstrahlt Licht, erhöhen.

Ok dat Inwarken vun Dunst oder besünner Lichter vun de  atmosphärischen Optik, as ünner annern Halos, Regenbagen, Koronen un Glorien, verännern de Wulkenhelligkeit. Is Dunst tüschen Beobachter un Wulk, so kann je nah Wulkendicht un Richt vun dat infallen Licht de Helligkeit vun de Wulk starker oder minneseert wurrn. Dunst maakt buterdem de Kontraste swaaker, dör de Gestalt as ok Groff- un Fienstruktur vun de Wulk eerst erkennbor wurrn. 

Över Dag is de Helligkeit vun de Wulken so stark, dat man se ahn Schwierigkeit beobachten kann. Nachts bi Maandschien sünd de Wulken denn to sehn, wenn des Maandphase mehr as en Veertel bedrocht. Wiels de dunklere Phasen is dat Maandlicht nich hell noog, um Wulken, de wat wieder weg sünd, to erkennen. Dat gellt insbesünnere denn, wenn de Wulken dünn sünd. In maandloos Nachten sünd de Wulken in' Allgemeenen nich erkennbar, man kann aber af un to, wenn Steerns, dat Polarlicht, dat Zodiakallicht oder anner Effekte verdeckt wurrn, up dat Dorween vun Wulken sluuten. 

In Rebeeden mit genügend stark künstlicher Belüchten sünd Wulken ok in de Nacht sichtbor. Dorum sünd över Grootstäder Wulken dör de vun ünnern kommen direkt Beleuchtung erkennbor. En deroort anlücht Wulkenschicht kann denn en hellen Achtergrund billen, gegen de sück deeper liggen Wulkendeelen plastisch un dunkel afheven.

### Farv

De Farv vun en Wulk hangt vun de Wellenlängt vun dat Licht af, de de Wulk belüchten deiht. De Wulk sülvst kann de Farv *nich* ännern, wiel de Drüppelgrött in Wulken grötter as de Wellenlängt vun dat Licht is (ungefähr 1 μm bit 15 μm) un dorum de Utseggen vun de Rayleigh-Streen nich todrapen. Dat gellt insbesünnere för Wulken bit etwa 20&nbsp;km Afstand, wiel denn to wenig Luftmoleküle vörhannen sünd, um Farvännern hervörropen to können.

Is Dunst oder Stoff tüschen Beobachter un Wulk, so kann dordör de Farv vun de Wulk en beten verännert wurrn. Dorum können to’n Bispeel wiet weg liggen Wulken licht geel oder orange utsehn. 

* Bi noog hooch Sünnenstand seecht de Wulken oder Deelen dorvan in dat direkte Sünnenlicht witt oder grau ut. 
* Dejenig Deelen, de dat Licht hööftsächlich vun den blauen Himmel kriegen, seecht blaugrau ut.
* Bi Annäherung vun de Sünn an den Horizont, also bi Sünnenup- un Sünnenünnergang, kann sück hör Farv vun geel över orang to root verännern, wiel dör den düchtig langen Weg vun dat Licht dör de Eerdatmosphäre en Grootdeel vun de hoochfrequenten Lichtandeelen (blau) sietlich wegstreet wurrd (*kiek* Rayleigh-Streen). Denn blifft överwegend Licht mit lang Wellenlängen över un de Farvindruck vun de Sünn verschuvvt sück stark in Richt root. De Himmel in de Ümgeven vun de Sünn as ok de Wulken könnt blots disse Farv weddergeven. 

De Wolkenfarven sünd ok vun de Hööcht vun de Wulken as ok to deren jewielig Stellung to'n  Beobachter un to de Sünn afhängig. Wenn de Sünn sück dicht över- oder ünnerhalv vun den  Horizont befind, denn könnt de hooch Wulken man immer noch meest witt utsehn, wiels de mittelhooch Wulken en kräftige Orange- bzw. Rootfärbung wiesen. Bannig deep, in'  Eerdschaddenbagen liggen Wulken, seecht grau ut. Disse Farvünnerscheeden maakt en Vörstellen vun de jewielig Wulkenhööchten mööglich. Wulken seecht in glieker Hööchtenniveau bi Blickricht gegen den Sünn weniger root farvt ut, as in de engegensett Richt. Nachts is de Helligkeit vun de Wulken gewöhnlich to minn, um Farven ünnerscheeden to können un all wohrnehmbor Wulken seecht denn swaart bit grau ut, mit Utnahm vun de Wulken, de vun de Maand anlücht wurrn un mehr witt utsehn. Besünner Belüchtensverhältnisse, as to'n Bispeel Brände, Grootstadtlichter oder Polarlicht, können af un to ok nachts eenig Wulken en mehr oder minner utpräägt Farv verleehn. 

## Klassifizeeren
### Historie
Vör Beginn vun dat 19. Johrhunnert hett man annommen, dat Wulken to völgestaltig, komplex un vör allen körtlevend, um de as Begreep to kategoriseer. Dat weer nich begäng, Wulken Beteken totowiesen; man hett sück dormit tofräe geven, de Wolken rein subjektiv anhand vun Form un Farvgeven to beschrieven.  Dat geev woll eenige Versöök, se to de Weervorhersaag to bruuken, aber man hett sück dorbi meest blots an den Grad vun de Dunkelheit hollen, en wetenschapliche Annähern weer dat aber nich un weer so ok nich mööglich. Dorum wurrn Wulken, wenn överhoopt, blots symbolisch düüt oder in de Kunst as ästhetisch Motiv wohrnommen. 

De Wannel hen to de hüüdig Wulkenklassifikatschoon –&nbsp;un domit de wetenschaplich Toggänglichkeit vun de Wulken överhoopt&nbsp;– geiht up Luke Howard un sien Schrift *On The Modification of Clouds* ut dat Johr 1802 torüch. En annern Ansatz hett Jean-Baptiste de Lamarck in dat glieker Johr, unafhängig vun Howard un sogor en beten ehrder as he, verfolgt.  Sien Wark in de darte Utgaav vun de *Annuaire Méteorologique* funn aber kien Beachtung in de dormalig Fackwelt, wenn man denn överhoopt vun en Fackwelt to de Tiet snacken kann. 

In Anlehnen an de Taxonomie vun de Leevwesen dör Carl von Linné un in' Gegensatz to Lamarck hett Howard latiensch Beteken bruukt, de den dormaligen Status vun dat Latiensche as Spraak vun de Wetenschappen entsprekend weltwiet insett wurrn kunn. He hett de Wulken in de dree  Grundformen Stratus (Schichtwulken), Cumulus (Hoopenwulken) un Cirrus (Schleierwulken) indeelt. Tosätzlich hett he noch de twee Tüschenformen Cirrostratus un Cirrocumulus as ok de twee tosommensett Formen Cumulustratus un Cumulo-cirro-stratus bzw. Nimbus (Regenwulken) inführt. De Gattung Cumulustratus wurr 1840 mit Tostimmen vun Howard dör Ludwig Friedrich Kämtz in Stratocumulus umnömmt, 1855 hett Émilien Renou de twee Gattungen Altocumulus un Altostratus ergänzt.

### Internatschonales System

Nah de hüüdig offiziellen Klassifizeeren vun de World Meteorological Organization, fasthollen in den Internatschonalen Wulkenatlas, wurrn Wulken nah de Hööcht vun hör Ünnergrenz in veer Wulkenfamilien indeelt – hooch, middelhooch, deep un sückse, de sück över mehrere Stockwarken erstrecken (vertikale Wulken). Disse veeer Familien umfaaten teihn Gattungen, de mit hör 14 Oorttypen  (mit Kombinatschonen 27 Oorten), 9Ünneroorttypen un 9Sünnerformen/Begleitwulken in en Översicht dorstellt sünd. En Wulk kann dorbi de Markmalen vun een Oort un mehrere Ünneroorten hemm. 

Vun zentraal Bedüüden is, dat sück dat bi de Wulken um en Klassifikatschoon nah dat Utsehn hannelt. Dat steiht in' Gegensatz to de in de Natuurwetenschappen begäng an Herkunft, Entstahn oder Verwandtschap richten (genetischen) Klassifikatschonssystemen. Wu en Wulk to sien Utsehn kommen is, speelt för de Naamsgeven also kien Rull, ok wenn völ Utsehnsbiller up hör Entstahnsümstände hen düüt wurrn können. 

De Hööchtlagen vun de Wulkenstockwarken ännern sück mit de geographisch Breedt, wiel de ünnerste Schicht vun de Atmosphäre –&nbsp;de Troposphäre&nbsp;– an' Äquater rund düppelt so hooch reckt as an de Polen. In' Winter sünd de Wulkenstockwarken wegen de leegere Temperatur un domit höhgere Luftdicht deeper as in' Sömmer. De Hööchten richten sück an de Laag vun de Tropopause, de örtlich as ok in de Tiet ünnerscheedlich is un nich gliekförmig vun de Polen ro'n Äquater anstiggt. De folgen Hööchtangaven stellen dorum blots Orienteerenswerte dor.

Wulken wurrn verscheeden nömmt, to'n Bispeel de Cirrus un de Cirruswulk bzw. de Cirren un de Cirruswulken.

Faken sünd mehrere Wulkenformen to glieker Tiet vörhannen, de sück gegensiedig överdecken können.

#### Översicht
De folgen Dorstellen is stark an den Internatschonalen Wulkenatlas (S. 6) anlehnt. De Bookstaven vun de jewielig Afkörten sünd düütlich hervörhaben un wurrn bi de Benennen kombineert, to'n Bispeel Ci fib för Cirrus fibratus. Plattdüütsch Beschrieven vun de latiensch Gattungsbeteken sünd in  Klammern sett. To beachten is, dat de Indeelen vun de Cumulus-Wulkengattung in de Wulkenfamilien nich eenheitlich vörnommen wurrd. Dat is dordör begrünnd, dat man de Wulkenoorten Cumulus humilis un Cumulus mediocris ehrder den deep Wulken toreken kann, wiels  Cumulus congestus ehrder to de vertikalen Wulken hörrt. En ähnlich Bild wiest sück bi Nimbostratus. De wurrn hier bi de vertikal Wulken upführt, könnt aber ok to de middelhooch Wulken tellt wurrn.

#### Gattungen
De Gattungen sünd de teihn Hööftgruppen vun  de Wulken. Se geevt an, in welker Hööcht sück de  Wulken befinnen, un off se labil oder stabil schicht sünd.

Bi en stabilen Atmosphärenschichtung sünd de (Schicht-)Wulken meest konturlos, wenn de Luftfuchtigkeit hooch noog is, sonst körtreeten bit gor nich vörhannen. En labil Schichtung, bi de dat to Upwinden kummt, führt to Quellwulken as den Cumulus oder den Cumulonimbus. De Gattungsnaams wurrn wurrn mit twee Bookstaven afkört, wobi de eerste Bookstaav groot schreven wurrd. 

#### Oorten
Mit de Angaav vun de Oort wurrn Wulkengattungen wieder nah hör binneren Upbau un hör Gestalt ünnerdeelt. Oorten sünd nich kombineerbor; en Wulk kann blots de Eegenschap vun en Oort to de sülvig Tiet upwiesen (unmööglich weer etwa Cumulus congestus humilis). Anner as in de Biologie wurrd buterdem de Begreep *Oort* nich för de gesamte Benennung vun de Wulk bruukt (Cumulus congestus), sonnern blots för den Oortennaam (congestus).

De meesten Oorten könnt bi mehreren Wulkengattungen beobacht wurrn, so etwa de Oort  *stratiformis*, de bi Cirro-, Alto- un Stratocumulus uptrett. Anners as *congestus* oder *humilis* gellen to'n Bispeel blots för Cumuluswulken.

Oorten wurrn mit dree lütt Bookstaven afkört: str, con etc.

#### Ünneroorten
De Ünneroorten deenen to dat Beschrieven vun de Anordnung un de Lichtdörlässigkeit vun Wulken un wurrn mit twee Bookstaven afkört. En Wulk kann in' Gegensatz to de Oorten de Eegenschappen vun mehreren Ünneroorten upwiesen, denn de Ünneroorten sluuten sück generell gegensiedig nich ut. De eenzig Utnahm billen *opacus* (lichtundörlässige Wulkenschicht) un *translucidus* (temelk dörrsichtig Wulkenschicht).

Ok de meest Ünneroorten könnt bi mehreren Gattungen uptreden, en Bispeel dorför is de Ünneroort  *opacus*, mit de Altocumulus, Altostratus, Stratocumulus un Stratus nauer beschreven wurrn könnt. 
Bispeelen för spezielle Anordnung vun de Wulken sünd de in Wellenform anordnete *Altocumulus undulatus* oder de an en Fischskelett erinnern *Cirrus vertebratus*.

#### Sünnerformen un Begleitwulken
Sünnerformen un Begleitwulken mooten nich dwingend mit de Hööftmasse vun de Wulk tosommenhangen, insbesünnere de Begleitwulken sünd meest dorvan trennt. To'n Bispeel is  Cumulonimbus mamma (Cb mam) en Cumulonimbus mit Quellungen „nah ünnern“ un Cumulus pannus (Cu pan) en Cumulus-Wulk mit zerfetzten Wulkendeelen. De Sünnerformen un  Begleitwulken wurrn –&nbsp;as de Oorten&nbsp;– mit dree Bookstaven afkört.

#### Moderwulken
De Moderwulk deen to de Angaav, ut welker Gattung sück en nee Wulkenform bildt hett. Dorto wurrd an den Gattungsnaam vun de Moderwulk „genitus“ anhangt. Afkört wurrn de, indem man to de Gattungsafkörten „gen“ anhangt. Utschreven ersett man de Endung „-us“ dör en „o“ un hangt noch en „genitus“ an. En typisch Bispeel is de Cirrus cumulonimbogenitus (Ci cbgen), en Cirrus, de sück ut den Ambolt vun en Cb-Wulk entwickelt hett.

### Genetische Klassifikatschoon
Blangen de Internatschonalen Klassifikatschoon, de sück an de Wulkenhööcht richt, gifft dat ok en  genetische Klassifikatschoon, de süch nah dat Enstahn vun de Wulken richt. Se geiht up Stüve torüch, de dat 1926 verapenlicht hett.

## Gesünnert Wulkenformen

Blangen de in de Klassifikatschoon enthollen Wulken gifft dat noch en Völtall vun anner Typen, de ut bestimmt Grünnen en eegen Naam kregen hemm. Dorbi hannelt sück dat to'n Bispeel um de vör dat Entstahn vun Tornados bannig wichtige Müerwulken un de künstlichen Kondensstriepen vun de Floogtüüch (meest den Cirrus torekent). Dorto hörrt ok de Bannerwull, en nich vullständig klärt Phänomen, dat an Tippen un Graten uptreeden deiht.

## Wedderbeobachten
Wulken hemm, as baben wiest, en hooch Eegendynamik un reageeren bannig gau up de Bedingungen in hör Ümgegend. Dorbi is dat mööglich, tüschen de beobachtbor Eegenschappen vun de Wulken un de Eegenschappen, de dat bedingen, en Verknütten hertostellen. 

De Utbreeden vun de Wulken mit de Hööcht is en wichtigen Faktorum de konvektiven Perzesse in de Atmosphäre inschätzen to können. So is dat doröver in völ Fällen mööglich, de Schichtungsstabilität vun de Eerdatmosphäre fasttostellen. Bewegungen vun de Wolken geven Utkunft över de Windverhältnisse in de entspreeken Hööcht.

### Frontpassage

Vun wenig Utnahmen afsehn, treeden an Fronten immer ok Wulken up. Bi dat Dörtrecken vun en Front kann man dorher meest en bannig charakteristisch Affolg vun Wulkenarten beobachten.

En langsam herantrecken Warmfront, an de de Warmluft up de vör hör liggen Koltluft grootflachig afglitt, maakt sück tonächst mit Cirrus oder Cirrostratus bemarkbor. Later folgt Altostratus nah. Sluutend reckt Nimbostratus mit anhollen Regen den Beobachter. Nah dat Dörtrecken vun de Warmfront lockert in' Warmsektor de Bewölkung up, dat Weer betert sück un dat wurrd spörbor warmer. Ad un to, vör allen in' Winter oder an de Küsten, kann de Warmsektor ok mit deephangen Stratus anfüllt ween, ut de licht Regen oder Sprühregen fallt.

De Kaltfront treckt meest flinker as de Warmfront, wiel sück de swoor Koltluft ünner de  Warmluft schuvt un de verdrängt. As Beobachter bemarkt man tonöchst en höhger Billen vun  Cumulus. De könnt sück all in' Warmsektor to eenzelt groot Cumulonimbuswulken verstärken, de Schuurn oder Gewidder bringen. De Kaltfront sülvst besteiht faken ut en lang Kett vun faken bannig intensiven Cumulonimbuswulken. Dat gifft aber ok swaaker utpräägt Koltfronten, an de denn ehrder Stratocumulus oder Cumulus vörherrschen. Nah dat Dörtrecken vun de front ritt de Himmel gau up, denn de postfrontale Upheiterungszoon sörgt för en vörövergahn Uplösen vun de Wulken. Ansluutend kummt de hoochrecken Kaltluft heran, in de tallriek Cumuluswulken oder Cumulonimbuswulken mit wedderhalten Schuur un eenzelt Gewidder vörherrschen.&nbsp;

### Gewidder un Storms

Gewidder un Storms sünd faken mit de charakteristisch Cumulonimbuswulken to beobachten, treden in de Regel gau up un verschwinden ok gau weer. Sofern se nich in Verbinnen mit Fronten uptreden, kloort de Himmel bannig gau weer up.  
In eenig Fällen sünd de Wulken afsolut isoleert, dat heeet, se billen en eenzelnen Block an' ansunsten heiteren Himmel. Dorüm sünd Gewidder vör allen in de Bargen tückisch. Se könnt lokal binnerhalv vun en Stünn updüken, afregnen un wiedertrecken. 

Extrem groot Cumulonimbuswulken, so nömmt Superzellen, sünd wegen de Utdehnen mit dat Oog meest nich vun Nimbostratus oder en Front to ünnerscheeden. Se könnt Wirbelstorms mit sück bringen un bestimmen dat Weergeschehen völ länger as normale Gewitter. Ok dat Uptreden vun Böenfronten mit Roll- oder Shelf clouds is bi Superzellen mööglich.

### Wulkenverslööteln
De Codes CL, CM und CH deent dorto, den Himmelstostand antogeven. De Vördeel tegenöver de eenfack –&nbsp;un nauere&nbsp;– Beteeken vun Wulken is, dat nich jede Wulkenoort uptellt wurrn moot, sondern för je een Stockwark de  Gesamtbewölkung mit en Ziffer angeven wurrn kann. Dorut kann denn ok de Weerlaag bestimmt wurrn.

Dat Verslööteln wurrd so vörnommen:
: CW = x
Hier steiht x för en Ziffer vun Null bit Negen. Is de Himmelstostand wegen schlechter Lichtverhältnisse, Nevel, Stoff, Sand oder Ähnlichem nich sichtbor, kenntekent man dat statt mit en Tall mit en Schrägstreek. För W drocht man de jewielig Wulkenhööcht in. Dorbei bedüüd L „low“, also deep Wulken (**c**louds **l**ow), M bedüüd „middle“ (middelhooch Wulken) un H „high“, hooch Wulken (**c**louds **h**igh).

Könnt de Wulken nich eendüütig en Ziffer zuordnet wurr, so wurrd jene wählt, de an' besten todrapt, dat hett, de Grupp, de den gröttsten Deel vun den Himmel bedeckt. Tosätzlich gifft dat noch en so nömmt Vörrangregel, de in Fällen anwendt wurrd moot, wenn dat Himmelsbild nich eendüüdig is. Vörrangig sünd immer de Wulken, de för de Luftfohrt un oder Synoptik an' wichtigsten sünd.

#### Verslööteln vun de C<sub>L</sub>-Wulken
To de deep Wulken hörrn de Wulkengattungen **St**ratus, **S**trato**c**umulus, **Cu**mulus un **C**umulonim**b**us.

#### Verslööteln vun de C<sub>M</sub>-Wulken
To de middlere Wulken hörrn de Wulkengattungen Altocumulus, Altostratus un Nimbostratus.

#### Verslööteln vun de C<sub>H</sub>-Wulken
To de hooch Wulken hörrn de Gattungen Cirrus, Cirrostratus un Cirrocumulus.



## Bedeckungsgrad
De Wulken-Bedeckungsgrad wurrd in de Meteorologie faken in Achteln vun den Himmel angeven, den Octa van 0 bit 8.

### Wulken un ''„Buernregeln“''
De goot to beobachten Toog vun de Wulken is Grundlaag vun völ Buernregeln un hett ehr Roop as Weerboten begrünnd. En Utrecken Vörherseggensqualität vun disse Buernregeln, de up johrteintenlangen, weddergeven Beobachtungen footen, is aber blots regional oder sogar blots lokal geven. So luut bispeelswies en Weerregel ut dat Vinschgau in Süüdtirol:
: *Kommen die Wolken aus Schnals,*
: *Haben wir's Wetter am Hals;*
: *Ziehen sie in's Martell,*
: *dann wird's wieder hell;*
: *kommen sie aus Matsch,*
: *macht es Plitschplatsch;*
: *kommen sie von Ulten,*
: *musst du dich gedulden!*
Wenn en markante Felsformatschoon vun de Alpennoordkett bi Innsbruck vun en Wulk umgeven is, wiest dat up bevörstahn Regen hen:
: *Trägt Frau Hitt a Koppen, gean die Stadler durch Lacken.*
Cirren künnigen in de Regel en Warmfront un somit schlechter Weer an. Dennoch kann man nich seker ween, dat de den jewieligen Standort ok recken deiht. Dorher stammt de Spröök: „In Frauen und Cirren kann man sich irren.“

In Mittenwald is de Wetterstein (daher ok sien Naam) de Barg, de dat Weer vörherseggt:
: *Hat da Wetterstoa an Sabi,<br />wird's Wetta misarabi.<br />Hat da Wetterstoa an Huat,<br />werd's Wetta morgn wieda guat.*
Hett de Wetterstein en Säbel (langtrucken Wulk ünnerhalv vun den Tipp), wurrd dat Weer  miserabel. Hett de Wetterstein en Hoot (runn Wulken över den Tipp), wurrd dat Weer anner Dag weer goot. Dissen Spröök gifft dat an völ Stäen in den Alpenruum (to'n Bispeel an' Attersee).

## Anomalien un buteneerdsche Wulken

Anomalien sünd bannig butengewahne Wulken, de besünners in' Gegensatz to dat klassische Modell staht. Hierto hörrn bi Vörbild polare Stratosphärenwulken, lüchten Nachtwulken as ok de Hole Punch Cloud.

In Atmosphären vun anner Himmelskörper gifft dat ok so Wulken, to’n Bispeel bi de Planeten Venus un den Saturnmaand Titan. Disse Wulken könnt ünnerscheedlich dicht un ünnerscheedlich tohoopsett ween.

## Kulturgeschicht

Dat Woort *Wulk* (ooltsassisch (os) *wolkan*, middelsassisch (mnd) *wolken*, *wulken*) stammt ut dat gemeenwestgermaansch **wulkana-* af, dat mööglicherwies up de indoeuropääsche Wuddel **u̯elg-* ‚fuchtig, natt‘ torüchgeiht. Oorsprünglich weer dat en Neutrum, eerst siet dat Laatmiddelsassisch is „de Wulke“ wievlich.

Wulken weern un sünd en beleevt Motiv vun de Landschapsmaleree un Natuurfotografie. To nömmen sünd hier Jacob Izaaksoon van Ruisdael, Jan van Goyen un Esaias van der Velde ut de nedderlandsch Landschapsmaleree as ok Ary Pleysier, William Turner, Caspar David Friedrich, Carl Blechen un vör allen John Constable ut de Romantik, Emil Nolde in dat 20. Johrhunnert un de grau Wulkenbiller vun Gerhard Richter.

In China gellen Wulken as Symbol för Glück un Frieden as ok den Westen. Ünner *Wulken-un-Regen-Spelen* versteiht man de geslechtliche Vereenigung.

De Welt vun de Computergrafik simuleert Wulken mit Hülp vun 3D-Software siet den 1990er Johren. Siet ca. 2000 sünd de Algorithmen so utfielt, dat sück de künstlich Wulken in Filmen nich mehr vun echten ünnerscheeden laaten. De Software berücksichtigt dorbi ok de binnere  Dymanik vun real Wulken un bruukt Berekensverfohren ut de Strömungslehr.

### Religion
In de oolttestamentisch Geschicht offenbor sück de Gott vun de Hebräer in en Wulkensüül as Wegwiesen för dat.

: „*De Heer treckte vör sei her, bi Dag in eene Wulkensüül, üm sei den Weg tau wiesen, bi Nacht in eene Füersüül, üm sei tau lüchten. So künnen sei Dag un Nacht unnerwägs sien.*“ — (Ex 13,21 LUT)

## Forschen
De düütsch-engelsch Astronom Sir Wilhelm Herschel harr vör över 200 Johren en Tosommenhang tüschen  den Erdrag vun de Weetenarnt in England un de Sünnenaktivität feststellt.
Dat CERN ünnersöcht in en breet anleggt internatschonal Forschen (CLOUD-Cosmic Leaving OUtdoor Droplets) den Infloot vun de Sünnenaktivität (Sünnenwind) up de kosmische Strahlen. De kosmische Strahlen besteiht ut elektrisch laaden Partikeln, de Aerosole as Kondensatschoonskiens för Water billen. Je nah Aktivität vun de Sünn recken ünnerscheedlich Mengen vun disse Partikel de Atmosphäre. Wulken hemm en bannig grooten Infloot up den Energiehuushollen vun de Eer. Blots wenige Perzent Ünnerscheed in de Wulkenbedeckung hemm en enormen Infloot up dat Klima.

## ''Wulken-Arnt'' to Watergewinnung
In de chileensch Stadt Chungungo (La Higuera, Región de Coquimbo) wurr en Projekt fördert, dat dorto deent, Wulken, de sück in de Hööcht vun de Anden befinnen, aftoarnten. Dor wurrn Kunststoffnetten upstellt, an de dat Water vun de Wulken kondenseert. Dat drüppel dann an dat Nett af un floot över söben Kilometer lang Rohrleitungen nah Chungungo. Bit to 110 000 Liter könnt so jeden Dag wunnen wurrn.

## Literatur
* World Meteorological Organization: *Internationaler Wolkenatlas*, 2. Uplaag. Verlag: Deutscher Wetterdienst, 1990, ISBN = 3-88148-264-4, PDF (53 MB)
* Dieter Walch: *So funktioniert das Wetter*. München 2000, ISBN 3-405-15945-8
* Berthold Wiedersich: *TaschenAtlas Wetter*. Verlag Klett, 2003, ISBN 3-623-00021-3
* W. Wehry, F. Ossing (Rutgever): *Wolken Malerei Klima in Geschichte und Gegenwart*. Deutsche Meteorologische Gesellschaft, 1997.
* Hans Häckel: *Wolken*. Verlag Eugen Ulmer GmbH & Co, 2004, ISBN 3-8001-4166-3
* Gavin Pretor-Pinney: *Wolkengucken*. Heyne-Verlag, 2006, ISBN 3-453-60046-0
* Richard Hamblyn: *Welche Wolke ist das? – Wetter, Wolken und Himmelsphänomene beobachten und erkennen*. Kosmos-Verlag, Stuttgart, 2009, ISBN 978-3-440-11823-8
* Paul J.Crutzen: *Clouds, chemistry and climate*. Springer, Berlin 1996, ISBN 3-540-60433-2
* Hans R. Pruppacher, James D. Klett: *Microphysics of clouds and precipitation*. Kluwer, Dordrecht 1997, ISBN 0-7923-4211-9
* Richard Hamblyn: *Die Erfindung der Wolken*. Suhrkamp, 2003, ISBN 3-518-45527-3, Siet  308
* Henrik Svensmark, Nigel Calder: *Sterne steuern unser Klima*. Patmos, 2008, ISBN 978-3491360129, Siet 251
* Lorenz Engell, Bernhard Siegert, Joseph Vogl (Rutgevers): *Archiv für Mediengeschichte*, Nr. 5: *Wolken*. Verlag der Bauhaus-Univ., Weimar 2005, ISBN 3-86068-267-9, Siet 204

## Weblenken

* wolken-online.de – Wulkenatlas un Wulkenbiller
* Der Karlsruher Wolkenatlas
* Fotos vun Wulken
* Över 2000 Fotos vun Wulken un Weer
* bebillert Wulkenverslööteln
* Wulken un Klassifizeeren (engelsch)
* mehr as 1500 Fotos vun verscheedenen Wulkentypen

## Enkeld Nahwiesen