open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1483

## Wat passeert is
* 9. April: Na den Dood vun sien Vadder Eduard IV. warrt Eduard V. 12 Johr oolt de tweete König vun England ut dat Huus York. 
* Eduard sien Ohm Richard Plantagenet lett denn lüttjen König Eduard un sien Broder in den Tower of London smieten un stiggt süms an'n 6. Juli as Richard III. up den Throon vun England. Dor blifft he bloß twee Johr bit 1485. He is de drüdde un leste König ut dat Huus York.

## Boren
* 6. April: Raffael, italieenschen Maler un Bomeester († 1520)
* 19. April: Paolo Giovo, italieenschen Humanisten († 1552)
* 10. November: Martin Luther, düütschen Reformator († 1546)

## Storven
* 9. April: Eduard IV. vun England ut dat Huus York (*1442)
* 30. August: Ludwig XI., König vun Frankriek (*1423)
1484

## Wat passeert is
* 29. August: Giovanni Battista Cibo wurrd to'n Paapst wählt un hett den Paapstnaam Innozenz VIII.

## Boren
* 1. Januar: Huldrych Zwingli, Reformator ut de Swiez, een vun de Vaders vun de Reformeerte Kark († 1531)

## Storven
17. Johrhunnert

Dat **17. Johrhunnert** fangt an up’n 1. Januar 1601 un geiht to Enn an’n 31. Dezember 1700. Dat warrt to de fröhe Neetiet torekent.

## Kulturgeschicht
In Kunst un Kultur is dat 17. Johrhunnert dat Tietöller vun Renaissance un Barock. In England un de Nedderlannen speelt dat Barock keen grode Rull. Dor geiht dat al in de Midden vun dat Johrhunnert mit de Aufklärung los. An’n Anfang vun düt Johrhunnert gifft dat de lesten offiziellen Schriften in Plattdüütsch, as de Karkenordnung vun Pommern. Sunst warrt bi de Kontoren, Predigtstöhl un Kanzleien de plattdüütsche Spraak allerwegens aflööst vun de Hoochdüütsche Spraak. In de Musik bringt Claudio Monteverdi in Venedig dat Oratorium un de Oper in de Gäng. Heinrich Schütz bringt de italieensche Aart vun Musik nah Düütschland.

## Philosophie un Geschicht vun den Geist
In de Karken warrt de dynaamsche Geestdriftigkeit vun de Reformators aflööst dör een püttjerige, sture Bookstabendreiheree. De Orthodoxie kümmt up un kickt up den richtigen Globen. In de Philosophie geiht dat los mit de Upklärung. René Descartes, Baruch de Spinoza un Gottfried Wilhelm Leibniz wiest de Philosophie up nee Wegen.

## Politik
In Düütschland wuracht de Dörtigjohrige Krieg un bringt dat Riek an den Rand vun den Afgrund. De groden Mächten as Sweden, Frankriek, Däänmark un de Nedderlannen mengeleert sik in un speelt een grode Rull. An’n Enn is dat Hillige Röömsche Riek utpovert un Frankriek un Sweden sünd de groden Winner. Bremen köfft vun den Kaiser in dat Johr 1646 de Unafhängigkeit un kriggt dor dat Linzer Diplom för. Sweden kriggt grode Delen vun den Noorden vun Düütschland, besunners dat Arzbisdom Bremen mit Veern dorto un ok Pommern. 1666 mutt Sweden den Versöök upgeben, ok noch de Rieksstadt Bremen in to nehmen un mutt den Freden vun Habenhusen sluten. 

In England warrt de König Charles I. eenen Kopp körter maakt. De Lordprotektor Oliver Cromwell ritt de Macht an sik un maakt een Republik ut dat Vereent Königriek. Na sienen Dood kümmt de Restauration in'e Gängen, mann 1688 stiggt in de unblödig Glorious Revolution Wilhelm vun Oranien up den Throon un Grootbritannien warrt een Konstitutionell Monarchie.

In de Nedderlannen geiht de Achtigjohrige Krieg to Enn un dat Land warrt unafhängig vun Spanien. För Holland un de annern Provinzen fangt dat *Gollen Tietöller* an. Üm de Midden vun dat Johrhunnert gifft dat verscheden Seeslachten mit England üm de Macht up de europääschen Seen. Toeerst is Holland baben, an’t Enn vun dat Johrhunnert kladdert England höger. 

In Brannenborg maakt de grode Kurförst dor för, dat sien Land up den Weg is, een Grootmacht to weern. 

Frankriek warrt to een Grootmacht ünner de Kanzlers Richelieu un Mazarin. Mit Ludwig XIV. is dat Tietöller vun den Afsolutismus up sien Hööchde.

1683 staht de Törken to’n tweden Mal na 1529 vor de Dören vun Wien. Prinz Eugen vun Savoyen un de poolsche König könnt jem wedder torüchslahn. Vun nu af an geiht dat mit de osmaansche Grootmacht lütt bi lütt bargdal.
1841

**1841**

## Wat passeert is
* Venedig kreeg een eegen System van Huusnummers, wat hüdtodag noch gelden deit. 
* Arnold Duckwitz warrt Senator in Bremen

## Boren
* 14. Januar: Berthe Morisot, franzöössch Malerin vun de Impressionismus († 1895)
* 25. Februar: Pierre-Auguste Renoir, franzöösch Maler († 1919)
* 28. April: Carl Göring, düütsch Philosoph un Schachmeester († 1879)
* 12. Juli: Adolphus Warburton Moore, britisch Bargstieger († 1887)
* 25. August: Theodor Kocher, Swiezer Chirurg un Nobelpriesdräger († 1917)
* 28. August: Julius Stinde, düütsch Schriever († 1905)
* 8. September: Antonín Dvořák, böhmschen Komponisten († 1904)
* 12. September: Eugene Delmar, US-amerikaansch Schachspeler († 1909)
* 6. Oktober: Frédéric Bazille, franzöösch Maler († 1870)
* 19. November: Karl Nerger, düütschen Schoolmeester un plattdüütschen Philoog († 1913)
* 10. Dezember: Joseph Henry Blackburne, engelsch Schachmeester († 1924)

## Storven
* 4. April: William Henry Harrison, US-amerikaansch General un 9. Präsident vun de USA (* 1773)
* 23. April: Edmund Fanning, US-amerikaansch Opdecker, Forscher un Hannelsreisender (* 1769)
* 1. Juni: Nicolas Appert, franzöösch Utfinner (* 1749)
* 18. Juli: Felix Savary, franzöösch Astronom (* 1797)
* 30. August: Luis Eduardo Pérez, Politiker ut Urugay (* 1774)
* 9. Oktober: Karl Friedrich Schinkel, preußisch Architekt un Maler (* 1781)
* 28. Oktober: Francesco Morlacchi, italieensch Komponist un Dirigent (* 1784)
Neewark

**Neewark** is en Eiland in de Elvmünn. Neewark höört to Hamborg, liggt ober 100 Kilometers vun Hamborg weg. Neewark is en Stadtdeel vun de Bezirk Hamborg-Mitt.
Bi Leegwater kann een to Foot dör’t Watt na Neewark trecken. Bi Hoochwater mutt een en Schipp nehmen.

## Historie

### Inwahnertall

## Weertschop

De 40 Inwahners vun Neewark verdeent ehr Geld mit Landweertschop un Gastweertschop. Dat gifft 3 Pengschoons, 2 Heihotels, Ferienwahnungen un ene Jugendharbarg.

## Wat een sehn hebben mutt

De Füürtoorn steiht siet 1310 op dat Eiland un is dat öllste Huus, dat to Hamborg höört. Wegen de Elv- un Wersermünnen wöör dat en bannig wichtig Teken för Scheep.
Op de Karkhoff för de Lüüd sünner Naam hebbt de Inwahners vun Neewark jümmers de Lüüd inbuddelt, de vun dat Hoochwater an’t Land spöölt woorn.
Dat Neewarker Watt is en Deel vun de Hamborgsche Wattsee. Dat gifft bannig vele Deerter in dat Watt. Vun Tiet to Tiet warrt Barnsteen an de Waterkant spöölt. Een kann mit’n Peerd, mit’n Wagen un ok to Foot op’n Grund vun de See rümgahn.

## Footnoten



## Weblenks
Amisch

De **Amischen** (engelsch *Amish*) sünd en christlich Religionsbewegung in de USA. 

De Wuddels goht up de Döperbewegung van’t 16. Johrhunnert torüch. 1693 hebbt se sük van de Mennoniten afspalt. Dor hebbt se ok den Naam vun weg, jemehr Anföhrer weer de Preester Jakob Ammann. Hüüttodaag leven ruch weg 180.000 Lüüd nah de Grundsatzen van de Amischen. Se sünd meest pazifistisch instellt un tegen technisch Errungenschaften. Autos un Stroom hebbt vööl van de Lüüd nich. Se fohrt lever mit Peerd un Wagen.

Se sünd över 20 US-Bundsstaaten verdeelt, de meesten leven aber in Pennsylvania, Ohio un Indiana. Bi de Mennoniten un Amischen spreekt de Öllern noch Pennsylvaniadüütsch (in ehr Spraak: „Deitsch“) mit ehr Kinner.

## Literatur

* John A. Hostetler: *Amish Society.* The Johns Hopkins University Press, London 1993, 4. Aufl. ISBN 0-8018-4442-8 (Objektive Einführung in das Leben der Amish von einem Soziologie-Professor – eines der besten Bücher zum Thema)

* Peter Ester: *Die Amish People&nbsp;– Überlebenskünstler in der modernen Gesellschaft.* Patmos Verlag, ISBN 3-491-72487-2

## Weblenken

* The Amish & Plain People (engelsch)
Unkruut

**Unkruut** is en Begreep ut de Plantenwelt. 

Dat Kruut Unkruut an sik gifft dat nich. As Unkruut warrt dorgegen immer dat betekent, wat een in dat kultiveert Stück Land (of blots Gorden oder Tuun) nich passen deit.

Unkruut weer entweder vördem al vörhannen oder is mit frömd Eer oder Reedschop mit inführt wurrn. As Unkruut wurd dörum ok nich blots Kruut an sük man ok Gras, Wildblömen, Farne, Moos usw. betekent.

So sünd to’n Bispeel Dießeln in en Haverfeld villich muje antokieken, aver se minnert de Qualität van de Aarnt. Moos up en Rasenfläch, oder Kattsteerten in’t Blömentuun sünd denn ok Unkruut.
Theo Jörgensmann

**Theo Jörgensmann** (* 29. September 1948 in Bottrop; † 6. Oktober 2025 in Brüel) weer en düütsch Jazzspeeler. He speel de Klarinett.

Jörgensmann hett al mit vele Jazzspeelers speelt: Perry Robinson, Kenny Wheeler, Charlie Mariano, Eckard Koltermann un Lee Konitz. In de 1990er Johren weer he Liddmaat in John Fischers Grupp *Interface* mit Vincent Chancey, Michael Richmond un Ben Kilmer. Vun 1983 af an bet 1993 weer he Dozent an de Universität Duisburg un vun 1993 bet 1997 weer Jörgensmann Dozent vuur Improvisation an de Musiktherapie - Institut vun de Universität Witten - Herdecke. 1997 möök he sien egen Quartett mit Christopher Dell, Christian Ramond un Klaus Kugel. Vun 2003 he speelt mit de Trio Oles Jörgensmann Oles, mit de jungen poolsche Musikanten Bartłomiej Oleś un Marcin Oleś.

## Warken
*Theo Jörgensmann *Bucksch* (2014)
* *Oles Jörgensmann Oles* Live in Poznan 2006 (2007)
* *Theo Jörgensmann* Fellowship (2005)
* *Theo Jörgensmann Quartet* Hybrid Identity (2002)
* *Theo Jörgensmann Eckard Koltermann* Pagine Gialle (2001)
* *Theo Jörgensmann Quartet* Snijbloemen (2000)

## Literatur
*Dita von Szadkowski *Grenzüberschreitungen* Jazz und sein musikalisches Umfeld der 80er Jahre ISBN 3-596-22977-4
*Theo Jörgensmann Rolf - Dieter Weyer *Kleine Ethik der Improvisation* ISBN 3-924-272-99-9

## Filmografie
*Menschen im Ruhrgebiet *Theo Jörgensmann, Bottrop, Klarinette* vun Christoph Hübner (1987)

## Weblenken

* Theo-Jörgensmann-Quartett (engelsch)
Peter Harry Carstensen

**Peter Harry Carstensen** (* 12. März 1947 op Noordstrand) is en düütschen Politiker vun de CDU.

He weer van 27. April 2005 bit 12. Juni 2012 de Ministerpräsident vun Sleswig-Holsteen.

Carstensen snackt Plattdüütsch un hett 2008 ok en Höörbook mit plattdüütsche Geschichten opnahmen.

## Wat he lehrt hett
Carstensen is de Söhn vun en Buern. 1966 hett he Abitur maakt un denn en Praktikum in'e Landweertschop afleggt. Vun 1968 bit 1973 studeer he Agrarwetenschop in Kiel. Amenne is he denn Diplom-Agraringenieur ween. In'e Studientied his he Liddmaat wurrn vun de „Schlagende Verbindung“ *[[Landsmannschaft Troglodytia Kiel|Landsmannschaft Troglodytia]]* in'n *[[Coburger Convent]]* (1998 is he dor wedder uttreden). 1976 hett he dat Tweete Staatsexamen för dat Lehramt afleggt un is denn bit 1983 Schoolmeester för Landweertschop an de Landweertschopsschool in Bredstedt in Noordfreesland wurrn. Bito weer he Weertschopsberader bi de Landweertschopskamer Sleswig-Holsteen. Bit to de Tied, as he Kannedat to'n Ministerpräsidenten weer, hett he in'n Upsichtsraat vun de CG Nordfleisch AG seten (hüdigendags Vion Food Hamborg).

## Familie
Peter Harry Carstensen is Weetmann un hett twee Döchter. Siene jungere Dochter Anja-Christina Carstensen befaat sik mit Pötteree. 
In'n August 2004 hett dat Dageblatt „Bild“ ene ne'e Fro för em söcht. He weer dor mit inverstahn. Later hett he seggt, düsse Aktschoon, dat weer en Fehler. An'n sien 60. Geboortsdag hett he denn vör al Lüde siene ne'e Partnerin vörstellt. Dat weer de Juristin Sandra Thomsen, de 1971 boren is.

## Partei
Vun 1971 af an höört Carstensen to de CDU to. Vun 1986 bit 1992 weer he Vörsitter vun den CDU-Kreisverband Noordfreesland. Vun Juli 2000 af an weer he eerst stellvertredend  Vörsitter un vun den 2. Juni 2002 af an Vörsitter vun de CDU in dat Land Sleswig-Holsteen. 

Bi de Landdagswahl 2005 weer Carstensen Toppkannedat för de CDU. Unner sien Leit hett de CDU dor denn dat beste Resultaat schafft, siet Uwe Barschel 1987 Bott geven harr. Dat weern 40,2 % vun de Stimmen. To'n eersten Mol siet 1983 is de CDU dor ok wedder de starkste Fraktschoon in den Landdag mit wurrn. Vörsitter vun de CDU-Fraktschoon in'n Landdag weer he vun'n 1. März bit to'n 27. April 2005.

## Afordenten
Vun 1983 af an weer Carstensen Liddmaat in'n Düütschen Bundsdag. Vun 1994 bit 2002 is he dor Vörsitter vun den Utschuss för Ernähren, Landweertschop un Forsten (na 2001: Utschuss för Verbrukerschuul, Ernähren un Landweertschop) ween. As he to'n Ministerpräsidenten vun Sleswig-Holsteen wählt wurrn weer, hett he an'n 20. April 2005 sien Sitt in'n Bundsdag afgeven. 

1998 weer Carstensen över de List vun dat Land Sleswig-Holsteen in'n Bundsdag intagen, sunst weer he jummers direkt wählte Afordente vun den Bundsdagswahlkreis Noordfreesland - Dithmarschen Noord in den Bundsdag intagen. 

Vun dat Johr 2005 bit 2012 weer he Liddmaat vun den Landdag in Sleswig-Holsteen.

## Belegen


## Warken

* *Peter Harry Carstensen vertellt Riemels un Geschichten.* (Höörbook) Michael Jung, Kiel 2008, ISBN 978-3-89882-098-1

## Weblenken
Buzz Aldrin

**Buzz Aldrin** (* 20. Januar 1930 in Montclair, New Jersey as **Edwin Eugene Aldrin, Jr.**), is en US-amerikaanschen Astronaut. Wiel se hümm all immer *Buzz* ropen hebbt, hett he 1988 disse Naam as sien Naam annommen.

Anfangs weer he Testpilot, wur denn aber 1963 van de NASA utsöcht, Astronaut to wurn. In dat Johr hett he ok promoveert.

Mit dat Ruumschipp Gemini-12 is he 1966 tosommen mit James Lovell um de Eer floogen, un hett dorbie ok twee Weltruumspazeergänge (engelsch: Extra Vehicular Activity (EVA)) makt.

1969 floog he denn mit siene Kollegen Neil Armstrong un Michael Collins mit dat Ruumschipp Apollo-11 to’n Maand. Denn hemm se dat Maandlandefohrtüüg afkoppelt (dorin seeten Armstrong und Aldrin) un Collins is mit dat Moderschipp üm de Maand rumflogen.

An 21. Juli 1969 het Armstrong denn as der eerste Minsch de Maand betreden. Lütt Sett later wer Aldrin de tweede Mann up de Maand. Dorna sünd se denn weer upstegen, hebbt an dat Moderschipp ankoppelt und sünd weer heel nah de Eer torüchkommen.

## Weblenken
Montana

**Montana** is en Bundsstaat van de USA. De Hööftstadt is Helena.

Mit 380.700 km² is Montana der veertgröttste Bundstaat un sogor ’n beten grötter as Düütschland, aber veel Lüüd leven dor nich; 2002 harrn se man ruch weg 909.453 Inwahners.

Montana höört to de Bargstaaten (Montain States), wat man so seggen deit, wiel dat Rebeeten van de Rocky Montains dörqueert wurd. De Staat wurd ok Schatzstaat (Treasure State) nömmt, wiel dor temek veel Bodenschätze sünd, so as Eerdööl, Köhlen, Kopper, Sülver un Gold.

## Historie

Montana is den 8. November 1889 in de USA as 41. Staat intreden.

## Inwahners

To 90,6 % besteiht de Bevölkerung ut „Witte“, mit en wiet Afstand folgt denn de Indianers (6,2 %) un Latiensch-Amerikaaners (2 %). De bedüüdenst Indianerstammen sünd de Assiniboine, Blackfoot, Cheyenne, Absarokee, Flathead und Anishinabe. Ruch weg twee Drittel dorvan leevt hüttodag in Reservatschonen. 

## Städer

De gröttste Städer van Montana sünd (Stand: 2004):

* Billings (97.977 Inwahners)
* Missoula (61.790 Inwahners)
* Great Falls (56.503 Inwahners)
* Bozeman (32.414 Inwahners)
* Butte-Silver Bow (32.393 Inwahners)
* Helena (27.196 Inwahners) - dat is ok de Hööftstadt
* Kalispell (17.381 Inwahners).

## Attrakschonen

Besünners to erwänen sünd de beid Natschonalparks, nämlich de *[[Glacier-Natschonalpark]]* in’n Noorden un de *[[Yellowstone-Natschonalpark]]* in’n Süden. Ok de Slacht an’n *Little Bighorn River* weer in Montana. Ok disse Platz kiekt sük veel Lüüd an.

## Wichtig Lüüd

Wichtig Lüüd, de ut Montana stammen sünd:

* Gary Cooper (US-amerikaansch Schauspeler)
* Plenty Coups (Indianerhööftling)
* Myrna Loy (US-amerikaansch Schauspelersch)
* Levi Leipheimer (US-amerikaansch Profi-Radrennfohrer). 

## Politik

Montana is opdeelt in 56 Kreisen (Countys):

## Weblenken

* Websteed vun Montana (engelsch)
Bremer Börgereed

De **Bremer Börgereed** is vun dat Johr 1365 af an vun jedeneen swaren wurrn, de een Borger vun de Stadt Bremen weern wull. 

## Historie
He is toeerst in Middelnedderdüütsche Spraak upschreben un ok swaren wurrn. So bleev dat bit in dat Johr 1815. Vun dor af an geev dat een neen Eed in Hoochdüütsche Spraak. Düsse nee Eed is bit in dat Johr 1904 swaren wurrn. Denn hett de Raat em afschafft.

## Texten
### De ole middelnedderdüütsche Eed

:**''Gemeener Borger=Eed der Stadt Bremen**.*

:*Ick will dem Rahde gehorsam syn un nummermehr jegen den Rahd dohn, ock in allen Nöhden und Gefahr, so düsser goden Stadt nu un in künfftig, vorstahn un begegnen mögen, dem Rahde, ock gemeener Stadt un Borgerschup, trouw und holdt syn; Ick will ock tho nenem Uprohr Ohrsake geven, noch my dortho versellschoppen; Sondern wohr ick Uprohr, oder sonst enige Practiken offte heimlike Anschläge, jegen düsse gode Stadt erfahre, will ick dem Rahde trowlicken vermelden, und holden Taffeln un Boeck, mit der Nyen upgerichteten Eendracht, alse de de Rahd und gantze Meenheit beschwaren hebben; Ick will recht ziesen un schatten, ock recht consumeren, so lange solke Consumption mit Belevung Eenes Ehrenvesten Rahds un der Borgerschup, im Gebrucke blifft; Minem Hövet-Manne und Rottmeister, ock anderen des Rahdes Befehlhebbern, geböhrlicken Gehorsam leisten; Und will also des Rahdes, und gemeener Stadt Beste wehten und befordern, dargegen öhren Schaden und Nahdehl wehren und afkehren, nah allem mynem Vermögen. Dit Gewehr, darmede Ick vor Enem Ehrenvesten Rahde erschiene, dat is myn eegen, datsülve will ick nich verringern, sondern bestes mines Vermögens verbetern: So wahr helpe my GOtt!''
18. Johrhunnert

Dat **18. Johrhunnert** fangt up’n 1. Januar 1701 an un geiht bit to’n 31. Dezember 1800. Dat warrt to de fröhe Neetiet torekent.

## Kulturgeschicht
In dat 18. Johrhunnert regeert in Kunst un Kultur toeerst dat Tietöller vun dat Barock. Na de Midden vun’t Johrhunnert geiht dat öber in’t Rokokko. An’t Enne kümmt denn noch dat Empire un de Klassizismus.

## Philosophie un Geschicht vun den Geist
Düt Johrhunnert kümmt de Aufklärung to de gröttste Kraft. Naams as Immanuel Kant, Lessing, Locke un Hume sünd vundage noch bekannt. Rousseau, Denis Diderot un Voltaire smiet ole Traditionen vun dat Denken un vun de Philosophie eenfach weg un fangt wat Nees an. De Orthodoxie in de christlich Lehr verlüst ehr Kraft. De Pietismus kümmt up: Dor is wichtig, wat de enkelte Minsch in den Globen föhlen un beleben deit. An't Enn vun't Johrhunnert fangt in de Literatur de Sturm und Drang an, dor geiht’t miteens wedder mehr üm dat Geföhl un nich blot üm Analyse un Denken un Verstand. Goethe schrifft sienen Werther.

## Musik
De groden Komponisten vun de Barocktiet leevt un arbeit in de eerste Hälft vun düt Johrhunnert: Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Händel, Georg Philipp Telemann, Antonio Vivaldi un Jean-Philippe Rameau. 

## Politik
1714 geiht mit den Dood vun Ludwig XIV. een Tietöller to Enn. De Afsolutismus geiht in dat Hillig Röömsch Riek un in Frankriek man eerstmol fudder. In Preußen regeert eerst Frederik Willem I., de Suldatenkönig. Em folgt sien Söhn Frederik II. (de „Grote“) up. He fangt jümmers wedder Krieg an, besunners mit Öösterriek un hett Glück un winnt un maakt sien Land to een europääsche Grootmacht. 1776 sünd de USA vun Grootbritannien unafhängig wurrn. 1789 geev dat in Frankriek de Revolutschooon. Dor hefft se den König Ludwig XVI. un sien Fro Marie Antoinette mit de Guillotine de Köpp afneiht. Frankriek is denn Republik wurrn. Ganz an't Enn vun dat Johrhunnert hett Napoléon Bonaparte de Truppen vun Frankriek in'n Krieg gegen den Rest vun de Welt anföhrt.
Sünndüüsternis

**Sünndüüsternis** oder Eklipse is denn, wenn de Sünn dör de Maand (van Eer ut sehn) verdeckt wurd. De Sünn schient natürlich liekers wieder. 

So en Sünndüüsternis kann aber nich to glieker Tiet överall up de Welt sehn wurn. Dat Bild van den Maandschadden up de Eer is noch nich mol so groot as de Flach van Brannenborg. Dat kann man ok blots denn sehn, wenn Niegmaand is.

Bi de Sünndüüsternis givt dat veer verscheden Oorten:

* Total Sünndüüsternis: De Sünn is för en körte Tied vullends afdeckt. Disse is för de Astronomie an interessantesten, wiel man dorbi de Sünnkorona goot sehn kann.

* Ringförmig Sünndüüsternis: De Grött van de Maand is nicht groot genoog, üm de ganze Sünn aftodecken. Denn kann man de Sünn mit en groten swarten Plack sehn un drümto is denn hellen Ring van den Sünn, de man noch sehn kann.
* Hybride Sünndüüsternis: Kann man eerst weer 2013 up de Eer sehn. Dat passeert denn, wenn de Maand man so neretgrod äben in de Sünn „rinpassen“ deiht. Dorto mott de Maand en bestimmten Afstand to de Eer hem, de genau so groot is as de Schaakegel. Dat is den eerst en ringförmig, denn total und dorna weer en ringförmig Düüsternis. Dat kummt gaanz selten vör.
* Deelwies (partielle) Sünndüüsternis: Dat kummt faken vör un is mennigmal so wenig, dat wi dat up Eer gar nich marken doot. Ok en total Sünndüüsternis fangt mit en Deelwies Sünndüüsternis an und end dor ok weer mit.

Man sall sük en Sünndüüsternis nich mit blots Oog oder gor mit en Kiekglas ankieken, wiel denn blind wurn kannst.

Bi en Total Sünndüüsternis ist dat all ’n beten dörnanner up de Eer. Vagels singt nicht mehr un Fleddermüüs kommt rut und dat wurd den för en lütt Sett ok en paar Grad koller. De gröttste Utwirken hett dat aber up dat Lucht, wat dat all beten unheimlich utsehn lett. Dorüm hebbt de Lüüd fröher dat ok immer as en Wies mit de Finger van Gott upfaat.
Borussia Düörpm

**Borussia Düörpm** (eegentlich *Ballspielverein Borussia 09 Dortmund*) is en düütsche Mannen-Football-Vereen ut Düörpm, de in’ Momang in de Düütsche Football-Bundsliga spölen deit.

Gründ wurn is de Vereen an’ 19. Dezember 1909. Siet November 1999 is de Vereen in Hannelsregister indragen as Borussia Dortmund GmbH & Co.KGaA. Sietdem se aber an de Börse gahn sünd, gung dat finanziell düchtig bargaf. Hüüttodags hebbt se de Probleme aber woll in Greep kregen.

## Wat de Vereen schafft hett

Se weern 8 Mal düütsche Football-Meester (1956, 1957, 1963, 1995, 1996, 2002, 2011 un 2012), hemm 1965, 1989, 2012, 2017 un 2021 de düütsche Pokal wunn. 1966 weern se Europapokalwinner (van de Pokalwinners) un 1997 Winner van de Champions-League. In dat glieker Johr weern se denn ok noch Weltpokalwinner.

## Bekannt vörmolige Speler
Ut disse Vereen kömmt völ beröhmt Speler (oder hemm för den Vereen speelt): Alfred "Aki" Schmidt, Lothar Emmerich, Sigfried Held, Hans Tilkowski, Christian Wörns, August Lenz, Sebastian Kehl, Lars Ricken, Christoph Metzelder, Alfred Kelbassa, Eike Immel, Manfred Burgsmüller, Heinrich Kwiatkowski, Friedhelm Konietzka, Rudolf Assauer, Elwin Schlebrowski, Marco Reus un männich anner goode Speler.

## Weblenken
* Borussia Düörpm up Commons
* Offiziell Website
* Online-Fanzine „Schwatzgelb“ mit aktuell Artikeln un umfaatend Statistiktdeel to'n BVB
* Online-Fanzine „Gib mich die Kirsche“ mit aktuell Artikeln to'n BVB
19. Johrhunnert

Dat **19. Johrhunnert** fangt an up’n 1. Januar 1801 un geiht to Enn up’n 31. Dezember 1900. Dat warrt to dat Tietöller vun de Neetiet torekent.

## Kulturgeschicht
In de Kunst un Kultur gifft dat na de franzöösche Revolution eerst mal de Romantik un dat Biedermeier. Ok de Klassizismus is noch in’e Gängen. In Berlin arbeit’ Karl Friedrich Schinkel an klassizistisch Formen un finnt to desülbige Tiet de Neegotik ut. Later kummt dor de Neeromanik to un an't Enn vun't Johrhunnert ok de Eklektizismus. In de Musik sünd Ludwig van Beethoven, Franz Schubert, Robert Schumann, later Johannes Brahms un Richard Wagner Künstler mit groden Erfolg. An’n Anfang vun dat Johrhunnert sünd Schrievers as Schiller un Goethe ganz wichtig, later kaamt Theodor Fontane, Theodor Storm un annere up. In de plattdüütsche Literatuur sünd Fritz Reuter un Klaus Groth, man ok John Brinckmann wichtig.

## Philosophie un Geschicht vun den Geist
De Rationalismus vun de Aufklärung warrt afleggt. Fichte, Schelling un Hegel sünd Philosophen, de in düsse Tiet den Düütschen Idealismus utarbeiden doot. Later schrievt Marx un Engels öber de Idee vun den Kommunismus un Schopenhauer bringt de Idee up, datt allens gor keen Sinn hett. An’t Enn vun’t Johrhunnert schrifft Friedrich Nietzsche siene famosen Gedanken up un dat warrt seggt, datt he de Vader vun den Nihilismus is. In de tweede Hälft vun düt Johrhunnert kriegt de Ideen vun de Naturwetenschuppen een swaar Gewicht.

## Politik
In’n Anfang vun düt Johrhunnert steiht Napoleon Bonaparte. Ünner sien Herrschup is allerwegens in Düütschland toeerst mal de Franzosentiet. As he 1815 ünnerkregen warrt, gifft dat allerwegens in Europa eerst mol de Restauration. 1830 un eerst Recht 1848 gifft dat verscheden Revolutionen in Europa. Dor warrt aber nix vun. Düütschland kümmt tosamen na den Krieg gegen Frankriek 1870/1871. De König vun Preußen warrt denn as Kaiser vun dat Düütsche Riek utropen. Mit dat Osmaansche Riek geiht dat duchtig bargdal. De groden europääschen Mächten nehmt sik allerwegens Kolonien. In de USA weert de Indianers meist utrott'. De verscheden Länner un Staaten vun Italien weert vun Giuseppe Garibaldi mit Gewalt innahmen un as Königriek Italien ünner de Hand vun Vittorio Emmanuele II. vereent.
Lucke

**Lucke** betekent

* Lucke, en plattdüütschen Vörnaam.

**Lucke** is de Familiennaam von

* Albrecht von Lucke (* 1967), düütschen Publizist,
* Anton von Lucke (* 1989), düütschen Schauspeler,
* Bernd Lucke (* 1962), düütschen Ökonoom un Politiker,
* Carl Lucke (1840–1914), düütschen Parlamentarier,
* Doris Lucke (* 1953), düütsche Soziologin,
* Ernst Lucke (1873–na 1942), düütschen Politiker,
* Ferdinand Lucke (1802–na 1870), düütschen Parlamentarier,
* Gisa Bührer-Lucke (* 1953), düütsche Journalistin un Schrieversche,
* Gottlob Sebastian von Lucke (1745–1762), düütschen Dichter,
* Hannfried Lucke (* 1964), düütschen Organist,
* Hans von Lucke (1842–1911), düütschen Verwaltungsbeamten un Parlamentarier,
* Hans Lucke (1892–1983), düütschen Inschenör un Schriever,
* Hans Lucke (1927–2017), düütschen Schauspeler, Schriever un Speelbaas,
* Jörg Lucke (* 1942), düütschen Roderer,
* Jörn von Lucke (* 1971), düütschen Weertschopsinformatiker,
* Karl Lucke (1889–1945), düütschen Politiker,
* Michael Lucke (1955–2017), düütschen Schauspeler, Höörspeel- un Synchroonspreker,
* Philipp von Lucke (1872–1931), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Richard Lucke (1858–1928), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Ulrike Lucke (* 1975), düütsche Informatikerin,
* Walther Lucke (1888–na 1967), düütschen Journalist,
* Willi Lucke (1913–2011), düütschen Politiker.

Kiek ok bi: Luck, Lucka, Lücke.
Slaav

As **Slaav** warrt betekent

* en Minsch, de ünner Twang arbeiden mutt, kiek bi Slaverie,
* en Minsch, de to de slaavschen Völker höört, kiek bi Slaven.
Teek

Mit **Teek** betekent man de Plantenresten, de jümmer, aver sünners nah Stormflooten an de Küsten swemmt wurd un denn de Flootsoom an’ Strand bzw. an’ Diek billd.

Tosammen mit den annern Müll, de answemmt wurd, maakt Teek an’ Strand n’ slechten Indruck, völmehr aber ok de Grasnarv an’ Diek kött. Teek mutt also immer weer affoorn wurn. In de letzt Johren is de Teekanfall in de Natschonalpark Wattenmeer temek anstegen. Eenig Lüüd nemmt an, dat dat dorvan kommen deiht, wiel de Diekvörland nich mehr beweertschapt wurn dröft.
1510

## Wat passeert is
* De Portugesen nehmt Goa in Indien in
* Hamborg warrt up den Rieksdag to Augsborg to een free un unmiddelbar Rieksstadt maakt. Däänmark will dor nix vun weten
* In de Kuntreien bi de Münnen vun den Kongo-Stroom fangt de Portugesen an un fangt un hannelt mit Slaven
* Jakob Fugger warrt Baas vun dat Augsborger Hannelshuus 

## Boren
* 22. Juli: Alessandro de Medici, Duca della città di Penna un Hartog vun Florenz († 1537)
* 28. Oktober: Francisco de Borja, drüdden General vun de Jesuiten († 1572)
* Philibert Delorme, franzööschen Architekt († 1570)
* Francisco Vásquez de Coronado, spaanschen Updecker († 1554)
* Ambroise Paré, franzööschen Chirurg († 1590)
* Loys Bourgeois, franzöösch Komponist († 1572)
* Pierre Certon, franzöösch Komponist
* um 1510 rüm, annere seggt: um 1525 rüm: Diego Ortiz, spaanschen Komponisten in Neapel ut de Tied vun de Renaissance († um 1570 rüm)

## Storven
* 1. März: Francisco de Almeida, portugeeschen Seefahrer un Militär (* 1450)
* 10. März: Johann Geiler von Kaysersberg, düütschen Prediger un Schriever (* 1445)
* 17. Mai: Sandro Botticelli, italieenschen Maler (* 1444)
* vör den 25. Oktober: Giorgione, italieenschen Maler (* 1478)
1511

## Wat passeert is
* Albrecht vun Brannenborg-Preußen warrt to’n Hoochmeester vun den Düütschen Orden in Preußen wählt
* de Malaiisch Halfinsel warrt een Deel vun dat Riek vun Portugal
* Erasmus vun Rotterdam schrifft sien Book De Doorheit ehr Loff
* In’n Lateran kümmt dat Föffte Laterankonzil tohopen. Paapst Julius II. verbinnt sik in de Hillig Liga mit de Republik Venedig, mit England un Spanien gegen Frankriek
* Diego Velázquez de Cuéllar kümmt na Kuba un nümmt dat för Spanien in

## Boren
* 18. Juni: Bartolomeo Ammanati, italieenschen Bildhauer un Bomeester († 1592)
* 30. Juli: Giorgio Vasari, Maler, Architekt un Biograph in Florenz († 1574)
* 24. August: Jean Bauhin, franzööschen Dokter († 1582)
* 22. Oktober: Erasmus Reinhold, düütsch Astronom un Mathematiker († 1553)
* 8. November: Paul Eber, Theoloog un Reformator
* 24. November: Johannes Secundus (Jan Nicolai Everaerts), neelatienschen Dichter, Maler un Bildhauer († 1536)
* Pierre Viret, Theoloog un Reformator ut de Swiez (†1576)

## Sturben
* 31. Dezember: Bianca Maria Sforza, Dochter vun Hartog Galeazzo Maria Sforza von Mailand (* 1472)
Greeksche Tallen

**Greeksche Tallen** wöörn dat normaale System för dat Doorstellen vun de Tallen in Grekenland in de klassische Antike. In’n hüütigen Greeksch ward dit jümmers noch foken för Ordinaltallen (eerster, tweeter, ...) brukt. För de Kardinaltallen (een, twee, ...) war hüütigendaags mehrstendeels de arabische Ziffer (enkelte Tall) nohmen. Blots de Lüüd, de mit Afsicht de Traditschoon hoolen wüllt, nehmt ok för de Kardinaltallen de greeksche Schrievwies.

Dat System brukt dat greeksche Alphabet.

Dat eerste System von disse Tallendoorstellung wöör so opkammen, dat de eerste Bookstav in’ne Utspraak vun ene Ziffer ton’n Teeken för disse Ziffer woorn is.

Domols wüür: Ι (eenfacher Streek) = 1; Π (vun pente) = 5; Δ (vun deka) = 10; Η (vun hekaton) = 100; Χ (vun chilioi) = 1000; un Μ (vun myrioi) = 10&nbsp;000. De Doorstellen för de Tallen ut enkelte Ziffern wüür liekers to dat  römische System.

Vun dat 4. Johrhunnert v. Chr. af an wöör dit  System ersett von en dezimale System, dat obers ook de  Bookstaven as Ziffern brukt hett. To jede Ziffer (1, 2, ..., 9) wöör en Bookstav toodeelt, ok för de teihn- (10, 20, ..., 90) un hunnertfachen (100, 200, ..., 900) Weerten. Dorför hett man 27 Bookstaven bruukt. Wiel dat greeksche Alphabet obers bloot 24 Bookstaven hett, hebbt se door to dree Bookstaaven ut een föhere greeksche Alphabet nohmen: 

*Digamma (ϝ), woför man laater mehrstendeels dat liekers utsehende Stigma – en Ligatur ut Sigma un Tau as 6. Dorför kann man ook Sigma (ς) in de Form an’n Wuurtenn oder ook Sigma-Tau (στ) as twee trenn’te Bookstaven schrieven.
*Qoppa (ϟ) as 90. Disse Form von dat Qoppa, dat so nömte "numerische Qoppa", süht ganz anners ut as dat so nömte "alphabetsche Qoppa". (Dat Teeken süht bald so ut as en Blitz)
*Sampi (ϡ) as 900

Da Tallen ward as Summ von de Ziffern büüld, as eene „Additschon“. "Nullen" ward wegloten. Achter de Tall ward en einfachen Anföhrungsteeken sett, üm de Reeg von Ziffern vun en Wuurd oder en Afkötten to unnerscheeden. 

Ook Tallen vun 1.000 bit 999.999 künnt wiest warrn: Dortoo ward de sülben Ziffern noch mal för eendusender, teihndusender un hunnertdusender nohmen und man set ok noch een tweetes 
Anföhrungsteeken (ünnen) förwech.
1513

## Wat passeert is
* 11. März: Leo X. warrt to’n Paapst wählt 
* 6. Juni: De Eedgenoten winnt in de Slacht vun Novara gegen Frankriek
* 16. August: Kaiser Maximilian I. un König Hinrich VIII. winnt gegen de Franzosen in de Slacht bi Guinegate. De Hillig Liga, wo ok noch de Paapst un Spanien tohören doot, stridd gegen den franzööschen König Ludwig XII.
* 9. September: In de Slacht vun Flodden Field sleiht England de Schotten
* 25. September: Vasco Núñez de Balboa kriggt as eersten Mann ut Europa den Stillen Ozean to sehn
* 7. Oktober: De Spanier ünner den Befehl vun Ramón de Cardona slaht as een Liddmaat vun de Hillige Liga de Republik Venedig in de Slacht vun La Motta
* Niccolò Macchiavelli schrifft sien beröhmt Book „De Först“
* De Spanier kaamt bit nah Florida. Jem ehr Baas Juan Ponce de Leon is de eerste Mann ut Europa, de seker een Land to sehn kriggt, wat later to de USA tohören deit
* As letzten Oort vun de Herzegowina fallt Vir in osmaansche Hannen

## Boren
* 29. Oktober: Jacques Amyot, franzööschen Schriever un Theoloog († 1593)
* John Knox, Reformator ut Schottland († 1572)

## Storven
* 20. Februar: Johann I., König vun Däänmark 1481–1513 (* 1455)
* 21. Februar: Julius II., Paapst (* 1443)
* 9. September: Jakob IV., König vun Schottland (* 1473)
* 27. Dezember: Martin Pollich, Philosoph, Mediziner un Theoloog, eersten Rektor vun de Universität Wittenberg (* um 1452)
Ina Müller

**Ina Müller** (* 25. Juli 1965 in Köhlen) is en düütsche Schrieversche un Moderatorin, de ok Kabarett un Musik maakt.

Müller is as veerte vun fief Döchter in ene Buernfamilie in Köhlen boren un opwussen. Se hett en Lehr as pharmazeutsch-technische Assistentin maakt un en Tiet in ene Aftheek op Sylt arbeidt. 1994 hett se mit Edda Schnittgard dat Kabarett-Duo Queen Bee grünnt. Blangen de Optreed mit Queen Bee hett se ok veel alleen maakt, vör allen ok plattdüütsche Saken. Ok för *[[Hör mal ’n beten to]]* bi’n NDR hett se Texten schreven un spraken.

Queen Bee hett sik in’n Dezember 2005 oplööst. Müller maakt nu siet Februar 2006 ehr tweet Soloprogramm *Ina Müller liest und singt op Platt*. Bi’n NDR maakt se Moderatorin bi *[[Land und Liebe]]*, bi *[[Inas Norden]]*, bi *[[Inas Nacht]]*, un bi *Stadt, Land, Ina*. In’n Harvst 2006 güng se mit ehre Band op Tour mit dat Programm *Weiblich, ledig, 40*.  In’n Harvst 2008 güng se mit ehre Band op Tour mit dat Programm *Liebe macht taub*.

Müller hett 2001 den Nedderdüütschen Literaturpries vun de Stadt Kappeln un 2006 den Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries för ehre plattdüütschen Arbeiden kregen. Mit de Grupp Queen Bee hett se 2000 den Minnener Stichling un 2001 den Düütschen Kleenkunstpries kregen. 2008 weer se in de Kategorie Künstlerin natschonal för den Echo nomineert und kreeg den Düütsch Feernsehpries in de Kategorie "Beste Moderatschoon Late Night" för ehre Show *Inas Nacht* (NDR). Ina Müller hett 2010 den Grimme-Pries för Inas Nacht kregen un ok den Friedestrom-Pries.

## Warken

* 1996 *Die eine singt, die andere auch* (Queen Bee) 
* 1998 *Wenn Du aufhörst, fang’ ich an* (Queen Bee) 
* 2000 *Freundinnen* (Queen Bee) 
* 2002 *Volle Kanne Kerzenschein* (Queen Bee)
* 2002 *Platt is nich uncool* (Taschenbook)
* 2003 *Platt is nich uncool* (Höörbook)
* 2003 *Schöne Frauen* Kinofilm, DVD (Gastrull un Musik to’n Film mit Queen Bee)
* 2004 *Mien Tung is keen Flokati* (Taschenbook)
* 2004 *Das große Du* (Musik-CD)
* 2004 *die schallPlatte* (Musik-CD)
* 2005 *Schöönheit vergeiht Hektar besteiht* (Taschenbook)
* 2005 *Abseits ist, wenn keiner pfeift* (Queen Bee, CD un VCD)
* 2006 *Schöönheit vergeiht Hektar besteiht* (Höörbook)
* 2006 *Weiblich, ledig, 40* (Musik-CD)
* 2007 *Weiblich, ledig, 40*Live Edition (Musik-CD/ DVD)
* 2008 *Liebe macht taub* (Musik-CD)
* 2008 *Liebe macht taub* (Konzert - DVD)
* 2009 *Die Schallplatte - nied opleggt* (Musik-CD)
* 2011 *Das wär dein Lied gewesen* (Musik-CD)
* 2011 *Die Schallplatte - nied opleggt -live* (Konzert - DVD)
* 2011 *Die Schallplatte - nied opleggt - Sonderedition* (Musik - CD/ Konzert - DVD)
* 2013 *Live* (Musik-Doppel-CD)
* 2013 *48* (Musik-CD)

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken

* Websteed vun Ina Müller (hoochdüütsch)
* Websteed vun Queen Bee (hoochdüütsch)
Assibilatschoon

**Assibilatschoon** (vun  un ) oder ook **Zetazismus** (na’n greekschen Zeta) is een Luudwannel, bi den een Luud (vöör allen bi /m/, /k/, un /t/ passeert dat) sik to den Zischluud (Sibilant), so as //, //, // oder //, wannelt.

Bispelen:

* Bi den tweten germaanschen Luudwannel hett dat Hoochdüütsche dat *t* zu *tz* oder *ss* wannelt: plattdüütsch *[[Katt]]* → hoochdüütsch *Katze*, plattdüütsch *[[Water]]* → hoochdüütsch *Wasser*.
* De romaanschen Spraken hebbt ok enen Zetazismus dörmaakt, to’n Bispeel hebbt de Germanen dat latiensche Woort *Caesar* noch as *Kaiser* mit /k/ övernahmen, bi dat Franzöösche heet dat Woort dorgegen *César* mit /s/ utspraken.

En Spezialfall vun Assibilatschoon is de Zetazismus, bi den sik /k/ oder /t/ op dat /i/ folgt na /s/ wannelt. Dat /'i/ kann dorbi wegfallen, dat Woort Assibilatschoon is dor sülms en Bispeel för.

To’n Bispeel hett sik de Naam *[[Zeben]]* ut *kivinan* billt.

## Literatur

* Heinrich Wesche: *Zetazismus in niedersächsischen Flurnamen.* in Indogermanica, Fs. fW Krause, Heidelbarg 1960, 230-248
Lambdazismus

**Lambdazismus** is en Luudwannel, bi den sik en /d/ oder /t/ to en /l/ wannelt.

En Bispeel sünd plattdüütsche Dialekten in Holsteen, bi de sik Wöör so as *wedder*, *Ledder* to *weller* un *Leller* wannelt hebbt.

De Lambdazismus kann sik faken noch in enen Rhotazismus foortsetten, bi den sik /l/ wieder to /r/ wannelt (*werrer*, *Lerrer*).
Rhotazismus

**Rhotazismus** is en Luudwannel, bi den sik en /d/, /t/, /l/ oder /s/ to en /r/ wannelt.

En Bispeel sünd plattdüütsche Dialekten in Mekelnborg, bi de sik Wöör so as *wedder*, *Ledder* to *werrer* un *Lerrer* wannelt hebbt. De Rhotazismus kann dorbi över de Twischenform Lambdazismus gahn, bi de sik /d/ oder /t/ toeerst to /l/ wannelt un denn to /r/. En Bispeel för Rhotazismus vun en /s/ is dat plattdüütsche Woortpoor *freren/fresen*, wat beid dat sülve bedüden deit, oder bi de Wöör *was/weer*.

Disse Wannel kummt aver ok in vele annere Spraken vör, to’n Bispeel latiensch *ius* för Recht mit den Genitiv *iuris*.
1512

## Wat passeert is
* 21. Oktober: Martin Luther warrt Doktor vun de Theologie
* Selim I. sett sienen Vadder as Sultan vun dat Osmaansche Riek af un regeert nu süms
* Florenz blifft nich länger Republiek un kümmt torüch in de Hannen vun de Medici-Familie

## Boren
* 15. Januar: Robert IV. vun de Mark, Hartog vun Bouillon, Herr vun Sedan
* 17. Januar: Sibylle vun Jülich-Kleve-Berg, Öllste Dochter vun Hartog Johann III. († 1554)
* 31. Januar: Heinrich I., Ökelnaam „de Kardinalkönig“, König vun Portugal, de lest König ut dat Huus Avis. († 1580)
* 5. März: Gerhard Mercator, Kartograf († 1594)
* 10. April: Jakob V., König vun Schottland († 1542)
* 22. Juni: Daniel vun Büren de Junge, Bremer Börgermeester († 1593)
* Rabbi Löw ut Prag

## Storven
* 22. Februar: Amerigo Vespucci, he hett Amerika sienen Naam geben (* 1451)
* 29. März: Lukas Watzenrode, Förstbischop vun dat Ermland (* 1447)
* 21. Mai: Pandolfo Petrucci, Herrscher vun Siena
Elara (Maand)

**Elara** (ok *Jupiter VII*) is een von de Maanden wieter buten von den Planet Jupiter. De Maand is an’n 2. Januar 1905 von den US-amerikaanschen Astronomen Charles Dillon Perrine an de Lick-Steernwacht opdeckt worrn. De Naam kummt ut de greeksche Mythologie von Elara, de een Leevste von Zeus weer. Dissen Naam kreeg de Maand ober eers 1975.

## Ümloopbahn

Elara löppt in en middleren Afstand von 11.741.000 km üm Jupiter un bruukt dor so üm un bi 259 Daag, 15 Stünnen un 22 Minuuten för. De Maandbahn is üm 26,627 ° gegen den Äquater von’n Jupiter kippt un hett ok en temlich groot Exzentrizität. Dat bedüüd, de Bahn is nich fein rund, man ’n beten in de Läng tagen. De Bahn is von de Eegenschoppen en beten gliek mit den Maand Himalia un warrt dorüm to de Himalia-Grupp rekent.

## Egenschoppen

De Maand hett en Dörmeter vun rund 86 km. De Dicht is op 2,6 g/cm³ bestimmt worrn, wat teemlich groot is. De Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat Elara gröttstendeels ut Silikat-Steen besteiht. De Bavenflach hett en Albedo von 0,04 – blots 4 % vun dat Licht, dat ankummt, warrt ok wedder torüchstrahlt. In 12 Stünnen dreiht sik Elara eenmol üm sik sülvst.
Leesuutspraak

**Utspraak na de Schrievwies** (engelsch *spelling pronunciation*) is ene Utspraak, de nipp un nau de Schrievwies folgt, ofschoonst de egentlich richtige Utspraak ene annere is.

To’n Bispeel hebbt de Lüüd in Plön den Naam vun jemehr Stadt fröher  utspraken. Eerst mit de hoochdüütsche Schrievwies keem de Utspraak  op.

De hüdige Utspraak vun dat Hoochdüütsche is in dat 19. Johrhunnert opkamen. Vördem hebbt de Lüüd de Standardspraak blots schreven un de Utspraak weer de vun’n Dialekt vun de Lüüd. In’t 19. Johrhunnert bruken se aver eerstmals ene eenheitliche Utspraak för de Utspraak op de groten Theaterböhnen (Bühnendeutsch). Dor sünd se in wiede Delen na de Schrievwies gahn, wat de richtige Utspraak wesen schall (Vörbild weer dat noorddüütsche Hoochdüütsch, de Noorddüütschen müssen Hoochdüütsch meist as Frömdspraak lehren un hebbt dat denn na de Schrievwies utspraken).

Ok bi Frömdwöör is de Utspraak na de Schrievwies vun Bedüden. Dat gellt in beid Richtungen, bi vele Frömdwöör warrt mit de Tiet de Schrievwies anpasst, dat de Utspraak na de Schrievwies nich so faken vörkummt, bi annere Frömdwöör sett sik de Utspraak na de Schrievwies dör (to’n Bispeel bi dat Woort *grubbern* dat vun dat Engelsche *grub* kummt un dor  utspraken warrt).
List vun de Jupiter-Maanden

In de Tabell sünd all 79 Maanden vun’n Jupiter oplist, de bit hüüt bekannt sünd.

De List is sorteert no tonehmend middleren Bahnradius, dat heet, de Maand baven is an dichsten an Jupiter an, de ünnerste in de List is an wietsten buten. Nee funnen Maanden warrt toeerst mit en vörlöpig Naam betekent un kriegt eerst later en richtigen Naam.

De klöörten Reegen wiest op de Grött von de Maanden hen: De roden Maanden sünd in Dörmeter grötter as 1000 km, de witten Maanden sünd lütter as 50 km un de gelen leegt dortwüschen.

*En negative Ümlooptiet heet, dat de Maand den Jupiter trüchlöpig ümkreist, also gegen den Dreihsinn von den Planeten üm sien eegen Rotatschoonsass.
Bushido

**Bushido** betekent

* Bushidō, Levensphilosophie vun de Samurai in’t ole Japan,
* Bushido, düütschen Rapper,
* Bushido, Rullenspeel, dat in dat ole Japan speelt.
1514

## Wat passeert is
* Geheem Buurnverbänn staht up gegen jem ehren Piesacker Ulrich vun Württemberg
* 9. August: Hartog Ulrich vun Württemberg lett as Straaf de Anföhrers vun den Bundschoh-Bulten „Arm Konrad“ un 1.700 Buurn henrichten
* De Boo vun de Fuggeree in Augsborg fangt an
* Sultan Selim I. vun dat Osmaansche Riek sleiht den Schah Ismail vun Persien in de Slacht vun Tschaldiran
* Ulrich vun Hutten kümmt na Düütschland torüch

## Boren
* 6. April: Joachim Mörlin, Theoloog, Pastor un Reformator († 1571)
* 7. April:  Joachim I. vun Alvensleben
* 13. August: Joachim Mynsinger vun Frundeck († 1588)
### Boren ahn bekannt Datum
* Giovanni Animuccia, italieensch Komponist († 1571)
* Caspar Landsidel, düütsch Pädagoog un Rhetoriker († 1560) 
* Philipp vun Meckelnborg, († 1557)

## Storven
* 9. Januar: Anna vun Bretagne, Königin vun Frankriek (* 1477)
* 11. März: Bramante, italieenschen Boomeester (* 1444)
* 28. November: Hartmann Schedel, düütschen Historiker (* 1440)
* Georg Glockendon, Bookmaler ut Nürnbarg
* Alexander vun Palz-Zweibrücken
1515

## Wat passeert is
* 14. März: Hermann vun Wied warrt Arzbischop vun Köln
* 19. Mai: Georg vun Sassen verköfft Freesland för 200.000 rhiensche Gullen an dat Huus Habsborg
* 22. Juli: Dubbelhochtiet vun Wien. De Kaiser Maximilian I. un de König Vladislav II. vun Böhmen un Ungarn verheiraat jem ehr Enkelkinner. Dorbi nümmt Maximilian sien Enkeldochter Maria Vladislav sienen Söhn Ludwig as Mann un Maximilian sien Enkelsöhn Ferdinand heiraat Vladislav sien Enkeldochter Anna.
* Franz I. warrt König vun Frankriek
* In de Slacht ni Marignano winnt de Franzosen ünner jem ehren neen König Franz I. gegen de Eedgenoten. Dor verklaart de Swiez an’n 14. September, dat se vun nu af an „up ewig“ neutral blieven schall
* Mühlhusen warrt een „Towannerten Oort“ bi de Eedgenotenschop. 
* Portugal fangt an mit dat Utforschen vun Brasilien

## Boren
* Petrus Ramus, franzööschen Philosophen, Logiker un Humanisten († 1572)
* 19. Januar: Sebastian Boetius, düütschen evangelischen Theologen († 1573) 
* 18. Februar: Valerius Cordus
* 12. März: Caspar Othmayr
* 28. März: Theresa von Ávila, spaanische Nonn un Hillige († 1582)
* 4. April: Ambrosius Lobwasser, düütschen Schriever († 1585)
* 22. Juli: Philipp Neri, röömschen Hilligen, Hett dat Oratorium grünnt
* 22. September: Anna vun Kleve, Ehfroo vun König Heinrich VIII. († 1557)
* 4. Oktober: Lucas Cranach de Jüngere, düütschen Maler un Graphiker († 1586)
* 24. Oktober: Gianantonio Capizucchi, italieensch Kardinal († 1569)

## Storven
* 1. Januar: Ludwig XII. (Frankriek), König vun Frankriek 1498–1515 (* 1462)
* 16. Dezember: Alfonso de Albuquerque „Alfonso de Grode“, portugeeschen Militär, Politiker, Seefohrer un tweede Gouverneur vun Indien (* 1453)
* Alonso de Hojeda, spaanschen Updecker (* üm un bi 1470)
Beneke

**Beneke** (ok **Benecke** oder **Bencke**) is en plattdüütschen Vörnaam for Jungs.

## Herkamen
Beneke kummt vun germaansche Naams mit *Bern* (bedüüdt *[[Boor]]*), so as *[[Bernhard]]*, oder mit Latiensch *Bene* (bedüüdt *good*) , so as *[[Bendix|Benedix]]*.

## De plattdüütsche Vörnaam
Mit de Tiet is de twete Sülv wegfullen. Togliek is dat Anbacksel (Suffix) *-ke* dortokamen, to’n Lüttermaken (Diminutiv).

## Plattdüütsche Tonaams
Ut düssen Vörnaam Beneke sünd mit de Tiet allerhand plattdüütsche Tonaams worrn, as Beneke, Beneken, Bencke, Bencken, Benckens usw.

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Metis

**Metis** betekent

* Métis, Ethnie in Kanada,
* Metis, Figur ut de greeksche Mythologie, Moder von Athena,
* (9) Metis, en Asteroid,
* Metis, Maand vun’n Jupiter,
* Metis, russ’sch Raketensystem.

Kiek ok bi: Mettis, Metisse.
Adrastea

**Adrastea** oder **Adrasteia** betekent

* Nemesis, en Binaam von de Nemesis in de greeksche Mythologie,
* Rhea, en annern Naam för Rhea,
* Adrasteia, en Nymphe op Kreta, de tosamen mit Ide Zeus optogen hett,
* Adrasteia, den Naam vonm den Born, wo Hypsipyle Opheltes daalleggt hett,
* Adrastea, en Maand von’n Planeten Jupiter,
* (239) Adrastea, en Asteroiden ut den Hööftgördel,
* den Titel von en Schrift in 12 Delen, de 1801–1803/1804 von Johann Gottfried Herder rutgeven weer.
April

De **April**, ok as **Aprilmaand** un **Oostermaand** bekannt, is in’n Gregoriaanschen Klenner de veerte Maand in dat Johr. De April hett 30 Daag un höört to dat Fröhjohr.

De Naam kummt vermootlich von dat latiensche Woort *aperire*, wat soveel heet as *open gaan*. Dat betütt sik denn woll dorop, dat in’n Fröhjohr de Knospen open gaat. En olen düütschen Naam för dissen Maand is ok **Oostermaand** – de weer dör Karl den Groten in’n 7. Johrhunnert inföhrt worrn – wieldat Oostern meistens in’n April liggt. Annere Naams, de hüüt aver kuum mehr bruukt warrt, sünd **Wannelmaand**  oder **Launing** . 

In’n röömschen Klenner weer de April de tweete Maand. De April fangt jümmer mit den lieken Wekendag an as de Juli, man in Schaltjohren fangt he mit den lieken Dag as de Januar an.

De Begreep *Aprilwedder* steiht för dat wesselhafte Wedder, dat faken in’n April vörkummt. Dat seggt man hüüt aber ok, wenn dat gor nich in’n April is.

An’n 1. April mutt man oppassen, as dat Bruukdom is, annere Lüüd „in’n April to schicken“. Dat heet nix anners, as dat een annere Lüüd bannig verschietern un anlegen deit. Den Aprilschaabernack gifft dat tominnst al siet dat 16. Johrhunnert.

Dat heet ok, dat de Düvel an en 1. April ut den Heven verdreven worrn is.