open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Süüdkorea

**Süüdkorea** is een Land in Asien. Dor wahnt 50.801.405 Inwahners. 
## Namens vun dat Land
Wenn een dat richtig seggen will, mutt een vun de *Republik vun Korea* spreken. Meist warrt aber *Süüdkorea* seggt. Up Koreaansch heet dat Land *Daehan Minguk* (대한민국; 大韓民國; nds.: *Grote Han-Republik*). In Süüdkorea süms is dat aber begäng, dat mit sien korten Naamen *Hanguk* (한국, 韓國, *Han-Nation*) oder mit *Namhan* (남한, 南韓, *Süüd-Han*) to benömen. In Nordkorea warrt dat Land *Namchosŏn* (남조선, 南朝鮮, *Süüd-Joseon*) nömmt
## Geografie
Süüdkorea liggt up den süüdlichen Deel vun Halfinsel vun Korea. De Landschup is ünnerscheedlich. In'n Oosten gifft dat Bargen mit Woolden dor up un in'n Westen un in'n Süden langs de Küst is dat Land platt un unbannig veel Minschen wahnt dor. Alltohopen sünd dat 99.392 km². Dor sünd 290 km² vun Water. Süüdkorea is een beten lüttjer as Baden-Württemberg un Bayern tohopen.
### Wichtig Städer
De gröttste Stadt is de Hööftstadt Seoul in den Noordwesten. Dor leevt 10.349.312 Inwahners (sünner Vöröört). An de annere Kant, ganz in'n Süüdosten an de Küst liggt de tweedgröttste Stadt Busan mit 3.678.551 Inwahners. Dor gifft dat ok den wichtigsten Haben vun dat Land. Wieder geiht dat mit Incheon (2.580.775 Inwahners), nich wiet weg vun Seoul an de Westküst, un een beten fudder in'n Süüdosten vun dat Zentrum vun dat Land, Daegu mit 2.566.537 Inwahners.
Kiek ok nah bi de List vun de Städer vun Süüdkorea.

### Wichtige Bargen und Bargkeden
Um un bi in 70 % vun dat Land vun Süüdkorea gifft dat Bargen, man meist sünd de nich afsunnerlich hooch. De hööchste Barg is de Hallasan. De liggt up dat Eiland Jejudo un is 1.950 m hooch. Up de Halfinsel vun Süüdkorea süms sünd de hööchsten Bargen de Jirisan (1.915 m) un de Seoraksan (1.708 m). Süüdkorea hett mehr as fiev Bargkeden. Dorvun is de Taebak de gröttste. De fangt an in den süüdlichen Deel vun Noordkorea un treckt sik hen öber meist de ganze Oostküst vun Süüdkorea. Vun den Taebak twiegt de tweetgröttste Bargkede af in de Midden vun dat Land. Ehr Naam is Sobaek. Dree lüttjere Bargkeden sünd de Gwangju-Bargen, de Charyeong-Bargen un de Noryang-Bargen.

### Wichtig Strööm
Dat gifft veer gröttere Strööm in Süüdkorea. An'n längsten is de Nakdonggang. De is 525 Kilometers lang. Sien Born liggt in dat Taebaeksan. Vun dor ut flutt he anners as de meisten Strööm in düt Land nah Süüd un ströömt bi Busan in d Japaansche See (Oostsee). De tweet längste Stroom is de Han-Gang. De is 514 km lang. Sien beiden Arms hefft jem ehr Borns ok in dat Taebaksan un kaamt nah 35 km tosamen. Denn ströömt he dör Seoul un münnt in de Geele See. De drüttlängste Stroom is de Geumgang (401 km), denn kümmt de Soemjingang (212 km). 

## Politik

Süüdkorea is opdeelt in acht Provinzen, een besünner autonom Provinz, söss Grootstäder un een besünner Stadt.

Mehr ünner *[[Ünnerafdelen vun Süüdkorea]]*
Tied

**Tied** betekent

* Tied, dat Aflopen von Schehnissen,
* Tied, grammatsche Kategorie, de enen Tiedbetog uutdrückt,
* Tiden, dat stüttige Stiegen un Fallen von dat Water in de See.
Saudi-Arabien

**Saudi-Arabien** is een afsoluut Monarkie up de Halfinsel vun Arabien in Asien. Dor leevt 26.417.599 Inwahners (Juli 2005) up 2.240.000 km². Dat sünd 11,8 Inwahners up een km². Baas vun de Regeerung is de König un Ministerpräsident Abdullah bin Abd al-Aziz. Staatsreligion is de Islam. Dat Land is an'n 23. September 1932 unafhängig wurrn.

## Weblinks
* DNB-Katalog
Philippinen

De **Philippinen** sünd een Inselstaat in Asien. De Hööftstadt is Manila. Präsident vun dat Land is siet Juli 2016 Rodrigo Duterte.
Turkmenistan

**Turkmenistan** is een Land in Asien mit en Flach van 488.100 km² un 5,1 Million Inwahners. De Hööftstadt is Aschgabad mit 517.00 Inwahners. Turkmenistan höört to de 10 armsten Länner up de Welt. Siet 1985 weer de mächtigst Mann Saparmurat Nijasow, eerst as Vörsitter van de KP. 1990 hett he sik to’n Präsidenten (toletzt up Levenstied) nömen laten. He sall en düchtig streng Regiment föhrt hemm. Överall in de Hööftstadt staht Statuen ut Gold mit sien Bildnis.

Sien Nahfolger nah sien Dood weer Gurbanguly Berdimuhamedow.
Vietnam

**Vietnam** is en Land in Asien. Dat Land hett 84,2 Millionen Inwahners op en Rebeet vun 329.560 Quadratkilometer. De Hööftstadt is Hanoi un de Amtsspraak is Vietnameesch. In’n Westen is dat Land vör allen vun wegen den Vietnamkrieg bekannt, in den dat kommunistische Noordvietnam gegen dat antikommunistische Süüdvietnam un de USA wunnen hett.

## Weblinks
Verenigte Araabsche Emiraten

De **Vereenigten Araabschen Emiraten** sünd een Land in Asien. Dor leven 5.474 Million Minschen (Stand: 2013) up en Rebeet vun 83.600 km². Dat Land besteiht ut de Emiraten Abu Dhabi, Adschman, Dubai, Fudschaira, Ra’s al-Chaima, Schardscha un Umm al-Qaiwain.

Hööftstadt vun dat Land is Abu Dhabi, de tweetgröttste Stadt nah Dubai.
Tadschikistan

**Tadschikistan** (Tadschiksch Тоҷикистон) is en Land in Asien. De Hööftstadt is Duschanbe. 

Tadschikistan hett ruchweg 7,3 Million Inwahners, de up en Flach van 143.100 km² leben doot. 70% van disse Flach sünd aber Hoochbargens. De höchste Barg is de Pik Ismoil Somoni (fröher Pik Kommunismus), de 7.495 m hooch is. Wiels se dor so hooch liggen doht, un dorto dat in Winter düchtig koolt un in Sömmer dorför düchtig warm is, könnt se dor meest blots Veehtüch hollen.

## Weblenken

* De OSZE in Tadschikistan (engelsch)
Usbekistan

**Usbekistan** (usbeeksch: *Oʻzbekiston*; amtlich *Republiek Usbekistan*, usbeeksch *Oʻzbekiston Respublikasi*) is en islamisch präägt Binnenstaat in Zentraalasien. Nahberländer sünd in' Westen un Norden Kasachstan, in' Osten Kirgisistan, in' Südosten Tadschikistan un Afghanistan, in' Süden Turkmenistan. In' Westen grenzt de Staat todem an den Westlichen Aralsee un den Sarykamyschsee. De Staat entstunn in' Oktober 1924 as Usbeeksche Sozialistische Sowjetrepubliek, en Deel vun de Sowjetunion, un wurr 1991 unafhängig. De Name Usbekistan leit sück vun dat Volk vun Usbeken af, deren Beteken up Usbek Khan torüch geiht. 

Dat Land is 447.400 km² groot un hett 30.183.400 Inwahner (Stand: 1. Juli 2013). De Hööftstadt is Taschkent mit ruch weg 2,2 Million Inwahners. Usbekistan liggt midden in Zentraalasien. Neben Liechtensteen is dat de eenzig Binnenstaat up de Eer, de sülvst blots vun Binnenstaaten ümgeven is.
Venezuela

**Venezuela** (amtlich: *Bolivarische Republik Venezuela*,   [) is en Land in Süüdamerika an de Karibikküst. Dat grenzt in' Süden an Brasilien, in' Westen an Kolumbien un in' Osten an Guyana. Dor leevt bi 27.483.000 Inwahners in. Üm un bi 5 % vun de Inwahners sünd Indianers, dormank de Minnerheit vun bi 5.000 Kariben. 

De Hööftstadt is Caracas. De Orinoko is mit een Lengt an 2574 km de gröttste un wichtigste Stroom van över 1000 Strömen van dat Land. Dat Land is 1811 unafhängig van Spanien wurrn.

## Weblenke

* Länderinformatschonen över Venezuele (Düütsch Butenamt)
* Regerunge Venezuela (spaansch)
* Homepage Düütsche Bodeschop Venezuela
*
Peru

**Peru** (Spaansch: **República del Perú**; Quechua un Aymara: **Piruw**) is een Land in dat westliche Süüdamerika. Dat grenzt na Noorden hen an Ecuador un an Kolumbien, in’n Oosten an Brasilien, in’n Süüdoosten an Bolivien, in’n Süden an Chile un in’n Westen an'n Pazifik. Dor leevt 28.302.604 Inwahners (16. Mai 2006) up 1.285.220 km². Dat sünd 22,02 Inwahners/km².

## Staat
Peru is en parlamentaarsche Demokratie. De Hööftstadt is Lima. Hööft vun den Staat is de Präsident Alan García Pérez. Baas vun de Regeerung is siet September 2010 José Antonio Chang.

## Historie

Ehr de spaanschen Conquistadores dat Land erovert hefft, is Peru dat Hart vun dat Riek vun de Inkas ween. De Hööftstadt weer dormols Cuzco. 1572 hefft de Spaniers dat Land innahmen un bit to de Unafhängigkeit is dat in ehre Hand bleven. Peru is an’n 28. Juli 1821 unafhängig wurrn vun Spanien. Vun de Tied af an hefft sik Militärs un Börgerslüde afwesselt mit de Regeerung. Ok hett dat mol Diktaters geven un mol demokraatsche Regeerungen. Twuschen 1836 un 1839 steek Peru in eene Konföderatschoon mit Bolivien tohopen. Vun 1864 bit 1866 hett Peru sik in en Krieg mit Spanien slahn. Dor güng dat üm de Guano-Eilannen (de Ballestaseilannen) vör Peru siene Küst bi. Spanien harr eene vun düsse Inseln besett' un so geev dat Krieg. Peru hett düssen Krieg wunnen, ok vunwegen de Hölp vun Ecuador, Bolivien un Chile. 
Twuschen 1879 un 1883 hett Peru, tohopen mit Bolivien, den so nömmten Salpeterkrieg gegen Chile föhrt. Chile weer dormols in den Küstenstreek vun Peru inbraken un harr sik in'e Wösten fast sett. Dor weer bannig veel kostbar Solt to finnen. Peru hett düssen Krieg verlaren un möss denn twee Provinzen an Chile afgeven. 

Vun 1980 bit 1992 weern de Inwahners vun Peru dalböögt unner de Gewalt vun de maoistische Terrorgruppe *[[Sendero luminoso]]* (Lüchtpadd). De harr sik vörnahmen, de Ordnung, de in Peru bestahn dö, üm to smieten. Um un bi 30.000 Minschen sünd dor bi umkamen, as düsse Grupp brutal tokehr güng. Dat is taxeert wurrn, datt de Geld-Schaden sik alltohopen up 29,5 Milliarden Euro belopen deit. Man de Anföhrers sünd 1992 gefangen sett wurrn.

## Städer
De gröttsten Städer sünd Lima (7.363.063 Inwahners), Trujillo (861.044), Arequipa (860.000), Callao (824.329), Chiclayo (634.600) un Iquitos (400.000).

## De Deele vun dat Land
Vunwegen de Verwaltung is dat Land updeelt in 24 Regionen (*regiónes* ok *departamentos*) un een konstitutionelle Provinz (*Provincia Constitucional*). De Regionen sünd updeelt in Provinzen (*provincias*) un Distrikte (*distritos*).



## Inwahners
Peru is blangen Bolivien un Guatemala en vun de dree Länner, wo de meisten Inwahners Indianers sünd. Vun de Peruaners höört 45 % to de Indianers to. Tomeist sünd dat Lüde, de Quechua (40 %) oder Aymara (5 %) snacken doot. 37 % vun de Inwahners sünd Mestizen, 15 % stammt ut Europa un 3 % to'n Deel ut Afrika un to’n Deel ut Asien. 

## Weblenken
* Portal vun de Peruaner en Düütschland (up spaansch)
* Instituto Nacional de Estadística e Informática del Peru
Uruguay

**Uruguay** (sp.: *República Oriental del Uruguay*, up Platt: *Republik in'n Oosten vun den Uruguay*) is een Land in Süüdamerika. Dor leevt 3.510.386 Inwahners up 176.220 km². Dat sünd 19 Inwahners/km². Uruguay grenzt in'n Noorden an Brasilien, in'n Oosten un Süüden an den Atlantik un in'n Westen an Argentinien. In de Indianer-Spraak Guarani heet „Uruguay“: „De bunten Vagels ehr Stroom“. De Hööftstadt is Montevideo.

De erhoopt Schätze, dör de de Stroom Río de la Plata sien Naam – ‚Sülverstroom‘ – kreeg, hett man vergevens söcht. Dorför hebbt sück de vun de Spanier utsett Peer un Koi up de wiet Grasfluren to groot Herden entwickelt, de de Grundlaag för den wertschaplichen Riekdom vun dat Land stellt hebbt. 

## Laag
Uruguay is nah Suriname dat tweetlüttste Land vun Süüdamerika. Mit rund 177.000 Quadratkilometer Flach (dorvan rund 2.600 Quadratkilometer Waterflach) is dat so groot as Öösterriek un Ungarn tosommen. Uruguay hett in' Noorden en 985 km lang Grenz mit Brasilien un in' Westen en 579 km lang Grenz mit Argentinien. De Küst is 500 km lang. 

## Politik
Hööft vun den Staat un Baas vun de Regeerung is Präsident Tabaré Vázquez. Dat Land is 1825 unafhängig wurrn.

## Spraak
De Amtsspraak is Spaansch. 

## Inwahners
88% vun de Inwahners stammt vun Lüde af, de ut Europa towannert sünd, besunners ut Spanien un Italien, man ok ut Düütschland. 8% vun de Inwahners sünd Mestizen, 4% stammt vun Afrikaners af. De Indianers, de fröher in dat Land leevt hefft (Charúas, Guanaes, Yaros un Chanaes), sünd al in dat 19. Johrhunnert an'e Siet maakt wurrn. 

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* Official website
Suriname

**Surinam** (surinamsch: *Sranan* ) is een Staat in Süüdamerika.

He grenst in de Noord an de Atlantik, in de Oost an Franzöösch-Guayana, in de Süüd an Brasilien un in de West an Guyana. Dat Land dankt sien Naam met Sekerheid van de Stamm der *Surinen*, de dör de *Arawak* ut dit Rebeet verdreven worden. In Surinam leevt bi 482.000 Inwahners, dormank de Minnerheit vun 2.500 Indianers vun dat Volk vun de Kariben.

Fröher weer dat mol en Kolonie vun dat Königriek vun de Nedderlannen, aver siet den 25. November 1975 is dat en unafhangig Natschoon.

De Hööftstadt vun Surinam is Paramaribo. Amtssprake is Nedderlannsch.

## Geographie
﻿Surinam is met een Flak van 163.820 km² dat lütjeste onafhankelike Land in Süüdamerika.
Dresden

**Dresden** (dat kummt vun'n ooltsorbschen „**Drežďany**“) is de Landshööftstadt vun Sassen un liggt in ene Moll beidersiets vun de Elv in'n Oosten vun Sassen. Dresden is vundaag noch ene Industriestadt, besunners mit Nahrungs- un Geneetmiddelbedrieven, Maschinen-, Apperate- un Fohrtüüchbo.

## Historie
Dresden weer fröher ene Stadt, in de vele Bowarken ut dat Barock un Rokoko mit weltberöhmte Kunstwarken to finnen weern, man de Stadt wurr an'n 13. un 14. Februar 1945 vun US-amerikaansche un engelsche Bombenflegers angrepen un to 60 % demoleert.
 
De Angrepen wurrn jüst to de Tiet flagen, as up de Wischen an de Elv Dusende vun Flüchtlinge ut Slesien mit Peer un Wagen ene Rast inleggt harrn. Se kemen to'n groten Deel in den Brandbombenhagel üm. De Soldaten, de domaals in Dresden-Neestadt in de Kasernen legen, wurrn daaglang bi dat Bargen un Verbrennen vun de Lieken mit insett. Domaals weer vun 200.000 Dode de Reed. Intwüschen warrt blots noch vun 35.000 snackt.

## Kultur un Bowarken
Vun de kunstgeschichtlich bedüütsamen Bowarken sünd vele wedder herstellt wurrn, to'n Bispeel de Zwinger, de Semperoper un de Froonkark.

## Söhns und Döchter vun de Stadt
* Richard Gedlich (1900-1971) Footballnatschonalspeler
* Ludwig Haach (1813-1842) Maler, Tekner un Koppersteker 
* Otto Kitzler (1834-1915) Cellist un Dirigent 
* Wolf Caspar von Klengel (1630-1691) Architekt un Baumeester
* Bettina Löbel (* 1962) Swemmsportlerin
* Adolf Merckle (1934-2009) Jurist, Anlegger, Ünnernehmer un Milliardär
* Hans Oster (1887-1945) General un Wedderstandskämper 
* Helmut Schön (1915-1996) Footballnatschonalspeler un Footballtrainer
* Wolfgang Uhlmann (1935-2020) Schachspeler
* Herbert Wehner (1906-1990) Politiker un Bundsminister

## Galerie

Dresden-1492-Hofkirche-Semper-Oper von W-Musik-2008-gje.jpg|Panorama
Dresden-1460-von Bernardo Bellotto-2008-gje.jpg|Panorama vun Bellotto
Dresden-1462-nach Bernardo Bellotto-2008-gje.jpg|Panorama nach Bellotto
Semperoper, Dresden, Sep 1999.jpg|Semperoper, Dresden rekonstrueert 1985
Dresden-2474-Zwinger-Balustrade beim Glockenspielpavillon-Blick zur Suedwestgalerie-2015-gje.jpg|Zwinger
Dresden-2486-Zwinger-Ostecke-2015-gje.jpg|Zwinger
Dresden-2386-Zwinger-Residenz aus Motel One-2015-gje.jpg|Zwinger un Residenz
Dresden-2320-Residenz-Motel One vom Hausmannsturm-2015-gje.jpg|Hotel am Postplatz
Dresden-1668-Wasserwerk Saloppe-2008-gje.jpg|Wasserwerk Saloppe
Dresden-1626-Blaues Wunder-2008-gje.jpg|Blaues Wunder
Dresden-Pillnitz-Schloss-138-Neues Palais-2015-gje.jpg|Schloss Pillnitz


## Weblenken
Frankfort an’n Main

**Frankfort an’n Main** is de gröttste Stadt in’t düütsche Bundsland Hessen - aver nich de Hess’sch Hööftstadt - un liggt an’n Stroom Main. Frankfort an’n Main is ene Stadt mit üm un bi 753.000 Inwahners. So is Frankfort de föfftgröttste Stadt in Düütschland achter Berlin, Hamborg, München un Köln. In Frankfurt gifft dat bannig veele Banken un Geldweertschop. Vunwegen dat Frankfurt dicht bi Mainz liggt, wo de Main in’n Rhien geiht, hebbt de Lüüd Frankfort ok „Rhein-Main-Metropole“ nöömt.

To de Partnerstädte van Frankfort hörrt to'n Bispeel de amerikaansch Stadt Philadelphia.

## Minnerheiten

In Frankfort sünd traditschonell Minnerheiten sünners vun Belang. Inst leven hier vele Hugenotten, Belgier un Lüüd ut de Nedderlannen. Dat is vundaag ok so. Frankfort höört to de düütschen Städer mit mehr as 100.000 Inwahners, wo de mehrsten Franzosen, Äthiopiers, Polen, Marokkaners un Pakistanis leevt. 1956 is hier ene Mennonitengemeen vun Lüüd ut Westpreußen grünnt wurrn.

## Sport
In Frankfort an’n Main is de Football-Vereen Eintracht Frankfort tohuse. De speelt in de Bundsliga. De anner groote Frankforter Vereen is de FSV Frankfurt.

## Beröhmt Lüüd ut Frankfort
* Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), düütsch Schriever und Politiker
* Marika Kilius (* 1943), düütsch Ieskunstlöperin
* Benjamin List (* 1968), düütsch Chemiker un Nobelpriesdräger
* Birgit Prinz (* 1977), düütsch Footballnatschonalspelerin
* Thomas Reiter (* 1958), düütsch Ruumfohrer
* Heinz Riesenhuber (* 1935), düütsch Politiker und Bundsminister
* Horst Ludwig Störmer (* 1949), düütsch Physiker un Nobelpriesdräger
* Niklas Süle (* 1995), düütsch Footballnatschonalspeler
* Hans Zimmer (* 1957), düütsch Filmkomponist in Hollywood

## Weblenken
Main

De **Main** is en Stroom in Düütschland. De Main is 524 Kilometers lang un geiht in'n Rhien bi de Stadt Mainz in Rhienland-Palz. De Main fleet dör Bayern, Baden-Württemberg un Hessen. Dree Kilometer süüdwesslich vun Kulmbach fleeten de Bornströöm vun'n Main, de Witte Main un de Rode Main tosamen un dor fangt de Main an.
Grööntüüch

**Grööntüüch** is een Sammelbegriep för allens wat de Minschen von de Planten äten daun: Bläder, Frücht, Stängel und Wörtel. Dat möt nich gröön, man kann ok witt, rood oder geel sin.

Dat wichtigste is woll jümmers noch de *Kool*. Den gifft dat as Gröönkool, Rosenkool, *Koppkool*, Koolrabi un Blomenkool.

Den Koppkool gifft dat as Wittkool, Roodkool, Spitzkool un Wirsing.

Denn kummt all de Wörteln oder *Woddeln*. De wardt faaken tosamen mit gröne Arfen kookt.

Mit de Arfen verwandt sünd de grönen Bohnen, de in dat Gericht *[[Beer (Beerboom)|Beern]], Bohnen un Speck* höört, man meist mit Petersill as Bilaag eten wardt.

Bi’n Gröönhöker krist ook riepe *Arfen, Bonen* un Linsen. Von elkeen ward ’n stampige Supp kookt, dor höört an fresch Grööntüüch Woddeln, Porree, Sellerie un Petersillenwörtel rin.

Ut Wittkool ward faaken Suurkool maakt. Ook Gurken un rode Beet wardt traditschonell in Suur leggt, man dat gifft ook frische *Smoorgurken* mit Hack.

*Salaatgurken* höört to't niemoodsche Grööntüüch, so as *Tomaaten*, *Paprika* un so wieder. Öllere Rohkost sünd Koppsalat un Feldsalat.

Un denn gifft dat noch ’n ganz fein Grööntüüch, den Spargel. De kümmt tosamen mit Wörteln, Porree un Sellerie in de Hochtietssupp.

Swartwörteln sünd sotoseggen de Spargel von’n Winter.

Un denn is dor noch de Spinaat. De ward traditschonell to Moos kaakt un mit kaakte Eier (un natürlich Kantüffeln) eten. Draffst awers nich warmhollen, ans smeckt he as inslapen Fööt.

## Weblenken
Fidschi

**Fidschi** is een Inselstaat mit 330 Inseln in den Süüd-Pazifik. Dor leevt up 18.270 km² alltohopen 905.949 Inwahners (Juli 2006, schätzt). Dat sünd 48,9 Inwahners/km². 106 vun de Eilannen vun den Staat sünd bewahnt. Fidschi is vun 1970 af an unafhängig. De Hööftstadt is Suva up de Insel Viti Levu. Vun den 4. Januar 2007 af an is Ratu Josefa Iloilo de Präsident.

## Städer up de Fidschi-Eilannen
Pazifik

De  **Pazifik** oder ook de **Stille Ozean** nöömt is de gröttste Ozean vun de Eer. De Pazifik is üm und bi 180 Mio. km² groot, un dat is een Drüddel vun de Eer.

In den Pazifik finnt sik ca. 25.000 Eilannen. Dat is mehr as in all den annern Ozeanen tosamen. 

De Pazifik is ok de deepste Ozean up de Eer. To de Deepseerinnen bzw. Meeresdeepen hörrt ok de Marianengraben mit de 11.034 m deep Witjastief 1, wat de deepste Stäh vun de Pazifischen Ozean is.

## Literatur
* Joachim Feyerabend: *Pazifik. Ozean der Zukunft.* Koehlers Verlagsgesellschaft, Hamburg 2010, ISBN 978-3-7822-1017-1.
* Leier Manfred: *Weltatlas der Ozeane – mit den Tiefenkarten der Weltmeere.* Frederking und Thaler, München 2001, ISBN 3-89405-441-7, S. 154–187.

## Weblinks
Sozialdemokratsche Partei Düütschland

De **Sozialdemokratsche Partei vun Düütschland** (hoochdüütsch: *Sozialdemokratische Partei Deutschlands*, kort: **SPD**) is en grote Partei in Düütschland ut dat linke Spektrum .

## Allgemeenet
En groote Koalitschoon mit de CDU geev dat vun 1966 bet 1969. Tosamen mit de FDP weer se in de düütsche Regeren vun 1969 bet 1982 und mit de Grönen vun 1998 bet 2005. Vun 2005 bit 2009 hett dat wedder en groote Koalitschoon geven. De SPD hett vundaag 597.540 Liddmaten (vun över een Million Liddmaten in't Johr 1976).

In all de Bunnslänner (mit Utnahm vun Sassen, Döringen un Baden-Württemberg) hett de SPD tominns af un an den Ministerpräsidenten oder Börgermeester stellt. 
De Vörsitter vun de SPD is Saskia Esken un Lars Klingenbeil.
Vörsitter vun de Fraktion in'n Bunnsdag is Thomas Oppermann, well ok de Oppositschoonsführer is. De jungen Lüüd in de SPD sünd organiseert bi de Jungsozialisten. De meesten nöömt jem de „Jusos“. De SPD is mit annern Sozialdemokraten ut all de Länners in de Europääsche Union in de **SPE** , de Sozialdemokratsche Partei vun Europa organiseert. In de SPD gifft datverscheedene Richtungen: Dat Linke Forum 21, dat Netwark Berlin un de Seeheimer Kreis.

## Historie (Bunnsrepubliek)
As de twete Weltkrieg toenn weer, dor harrn sik ehemolige Liddmaten vun de SPD in de Weimarer Republiek tosamenklütert. No söbenteihn Johrs in de Oppositschoon harr Willy Brandt mit de CDU en grote Koalitschoon maakt. 1969 harr Willy Brandt de Wahl to’n Kanzler henkregen. 1974 is Willy Brandt torüchtreden, en Mitarbeider weer en oostdüütschen Spion, sien Nafolger is Helmut Schmidt worrn. 1982 hett de FDP Slutt maakt mit de SPD un den Kanzler stört.
In de oostdüütschen Lannen geev dat denn en Tosamensluten in dat Johr 1990, in dat sülvige Johr harrn sik denn Oost- un West-SPD tosamensluten. 1998 hett Gerhard Schröder de Wahl to’n Kanzler wunnen.
De SPD hett denn vun 1969 bit 1982, vun 1998 bi 2005 un af 2021 den Bundskanzler stellt. Dat weren
* Willy Brandt
* Helmut Schmidt
* Gerhard Schröder
* Olaf Scholz

Bundspräsidenten vun de SPD weren
* Gustav Heinemann
* Johannes Rau
* Frank-Walter Steinmeier

Riekspräsident vun de SPD in de Weimarer Republiek weer
* Friedrich Ebert
Grenada

**Grenada** is en Eiland vun de lütt Antillen, hörrt to de Inseln över den Wind un liggt tüschen de Karibik un de Atlantik, ruch weg 200&nbsp;km noordöostlich vun de Küst vun Venezuela un süüdlich vun Saint Vincent un de Grenadinen. De Inselstaat is en eegenständig Staat innerhalv vun de *[[Commonwealth of Nations]]*. 

Dor leven 90.739 Inwahner (2009) up en Rebeet vun 344 km². De Hööftstadt is St. George’s.

## Geographie
Grenada besteiht ut mehreren Eilannen vun de Grenadinen-Inselgrupp, wat wedderum en Deelarchipel vun de Lütt Antillen is. Grenada sülvst is de gröttste vun disse Eilannen, lüttgere Eilannen sünd Carriacou, Petite Martinique, Ronde Island, Caille Island, Diamond Island, Large Island, Saline Island, Les Tantes und Frigate Island. Dee nöördlich angrenzend Deel vun de Grenadinen hörrt to de Nahberstaat Saint Vincent. 

De gröttste Deel vun de Bevölkerung leevt up de Hööfteiland Grenada, wo ok de Hööftstadt St. George’s un de Städer Grenville un Gouyave liggen. De gröttste Siedlung up de lüttgere Eilannen is Hillsborough Carriacou.
Johr

Dat **Johr** (latiensch *annus*) is en Tieteenheet. Dat Eenheetenteken för dat Johr is *a*.

Dat gifft en poor Definitschoonsmeuglichkeeten för dat Johr:

* Astronomsche Definitschonen
** Siderisch Johr: Dat is de Tiet, de de Eer bruukt, üm eenmol üm de Sünn rümtolopen. De Ümloop is denn üm, wenn de Eer in de sülve Positschoon to een bestimmten Steern steiht, in de se ok to Anfang stunn, dat heet, se hett en 360° Törn maakt. No disse Definitschoon hett een Johr 365,25636042 Daag.
** Tropisch Johr: Dat is de Tiet, de twüschen twee Fröhjohrsdagunnachtlieken vergeiht, also de Eerass weer in de lieke Winkel to de Sünn steiht. De Ünnerscheed to dat siderische Johr is dör de Präzession to verkloren. No dat tropische Johr richt sik ok uns Klenner. No disse Definitschoon hett een Johr 365,24219879 Daag.
** Anomalistisch Johr: Dat is de Tiet, de twüschen twee Dörgäng dör dat Perihel vergeiht. (365,26 Daag).
** Platonisch Johr: Dat is de Tiet, de de Eerass för een Ümlop op de Kegelmantel bruukt, de vun de Präzession beschreven ward. Een Platonisch Johr duert 25.700 tropische Johr.
* Julianisch Johr: Dörsnittliche Läng vun dat Johr no de Juliaansche Klenner (365,25 Daag).
* Gregorianisch Johr: Dörsnittliche Läng vun dat Johr no de Gregoriaansche Klenner (365,2425 Daag).
* Börgerlich Johr (Klennerjohr): 365 oder 366 Daag, indeelt in twölv Maanden un in 52 oder 53 Weeken.

## Kiek ok

* Klenner, Schaltjohr, Johrstiet, Jubeljohr, Sabbatjohr.
Panama

**Panama** (spaansch: **República de Panamá**) is en Land in Middelamerika. Dor leevt 3.405.813 Inwahners (Stand: 2010) up 75.517 km². Dat sünd 42,3 Inwahners/km². Panama grenzt in'n Westen an Costa Rica un in'n Oosten an Kolumbien. De Panamakanaal löppt vun de Karibik na den Pazifik dwars dör dat Land dör.

Dat Land is an'n 3. November 1903 unafhängig wurrn vun Kolumbien. De Hööftstadt un togliek de gröttste Stadt vun dat Land is Panama-Stadt.

Bi 66% vun de Inwahners sünd Mestizen, 13% Afroamerikaners un Mulatten, 10% Kreolen un 8,3 % Indianers. 

Dat BBP liggt bi 4.630 US-$/Inwahner.

## Provinzen un Comarcas

Panama is indeelt in 10 Provinzen un 5 Comarcas. De Comarcas staht ünner Sülvsverwaltung von verscheden indigene Volksgruppen. De Provinzen un Comarcas sünd in 81 Distrikte indeelt un de wedder in 679 Corregimientos.
Nicaragua

**Nicaragua** (**República de Nicaragua**) is en Land in Middelamerika. Dor leevt up 129.494 km² 5.675.356 Inwahners (2007). Dat sünd 43,8 Lüde/km². Nicaragua grenzt in'n Noorden an Honduras, in'n Süden an Costa Rica, in'n Westen an den Pazifik un in'n Oosten an de Karibik. De Naam *Nicaragua* kümmt ut de Indianerspraak Nahuatl (*nicai* = hier un *aráhuac* = Minschen). Dat BBP liggt bi 940 US-$/Inwahner. 

## Unafhängigkeit
Dat Land is an'n 15. September 1821 unafhängig wurrn vun Spanien.

## Hööftstadt un anner Städer
De Hööftstadt is Managua mit 1.140.506 Inwahners (2007). Anner grote Städer sünd Léon mit 150.327 Inwahners, Chinandega mit 128.618 Lüde un Masaya mit 123.473 Inwahners. Bi 90&nbsp;% vun de Inwahners vun dat Land wahnt in de Kuntreien an den Pazifik in den Westen vun dat Land.

### Departamentos
Nicaragua deelt sik in 15&nbsp;Departamentos un twee Autonome Rebeden *(Regiones Autónomas del Atlántico)*. De Departamentos wedder sünd in Municipios indeelt.

## Inwahners
69,7 % vun de Inwahners sünd Mestizen, 17,9% stammt ut Europa af, 9,2 % sünd Afroamerikaners un bi 3,2% Indianers.

## Spraken
De Amtsspraak is Spaansch. In'n Oosten warrt noch Kreoolsch snackt. Un denn gifft dat noch allerhand Indianerspraken, as Miskito, Sumu un Igñeri.

## Footnoten
Guatemala

**Guatemala** (**República de Guatemala**) is en Land in Middelamerika. De Naam kümmt ut de toltekisch Nahuatl-Spraak. Dor heet dat Woort *Cuauhtemallan* so veel, as „De Bööm jemehr Eer“. 

In Guatemala leevt up 108.890 km² 12.293.545 Inwahners. Dat sünd 134 Inwahners/km². De Hööftstadt un ok de gröttste Stadt vun dat Land is Guatemala-Stadt mit bi 2,5 Mio. Inwahners. 

Bi 60% vun de Guatemalteken sünd Mestizen un Nahkamen vun de Spaniers. Bi 40% sünd Indianers, tomeist vun verscheden Volksgruppen ut de Maya-Familie.

Amtspraak in Spaansch, man ok verscheden Indianerspraken sünd ganz begäng.

Dat BBP liggt bloß man bi 1.898 US-$/Inwahner.

## Departamentos

Guatemala is in 22 Departamentos indeelt.
Costa Rica

**Costa Rica** (spaan.: **República de Costa Rica**, up Platt: *Rieke Küst*) is en Land in Middelamerika. Dor leevt up 51.100 km² 4.075.261 Inwahners. Dat sünd bi 80 Inwahners/km². De Amtsspraak is Spaansch. Hööftstadt is San José mit bi 340.000 Inwahners. 

Costa Rica is mank al Länner in Middelamerika dat Land mit den ringsten Andeel vun Indianers bi de Inwahners. 94% vun de Lüde sünd Mestizen oder stammt vun de Spaniers af. 3% sünd Afroamerikaners, 1% Indianers un ok 1% Chinesen sünd dor bi.

60 % vun de Inwahners vun Costa Rica wahnt in de Städer un bi 2/3 in dat Hoochland, wo dat Weer beter is, as an'e Küst. Wichtige Städer in dat Hoochland sünd San José, Heredia, Cartago un Alaguela. An de Küst finnt sik Puerto Limón un Puntarenas. 

Dat BBP liggt bi 4.631 US-$/Inwahner.

## Provinzen

Costa Rica is indeelt in 7 Provinzen un de wedder in 81 Kantons. De Kantons sünd indeelt in 470 Distrikte.
El Salvador

**El Salvador** (**República de El Salvador**) is en Land in Middelamerika. Dor leevt up 21.041 km² bi 6.822.380 Inwahners. De Hööftstadt is San Salvador mit bi 2.260.000 Inwahners. 90% vun de San Salvadorianers sünd Mestizen, 9% stammt vun Europäers af un bi 1% sünd Indianers.

Amtspraak is Spaansch. Fröher weern ok de Indianer-Spraken Kekchí un Nahuatl ganz begäng, man 1932 geev dat en Upstand vun Indianers, de mit blödig Gewalt ünnerdrückt wurrn is. Dor nah weer dat gefährlich, sik as Indianer to wiesen. De Spraken sünd verbaden wurrn. Hüdigendags snackt noch bi 10.000 Minschen Kekchi. 

48% vun de Inwahners vun San Salvador weert as arm ankeken. Dat BBP liggt bloß bi 1.963 US-$.

## Departamentos

El Salvador is indeelt in 14 Departamentos un de wedder in 262 Municipios. De Municipios sünd indeelt in Kantons un de Kantons in Caseríos.
Honduras

**Honduras** (**República de Honduras**) is en Land in Middelamerika. Dor leevt up 112.412 km² bi 9.540.539 Inwahners. Dat sünd 84,7 Inwahners/km². De Hööftstadt is siet den 30. Oktober 1880 Tegucigalpa mit 1.444.085  Inwahners. Annere wichtige Städer sünd in den Noorden vun dat Land San Pedro Sula mit 801.259 Inwahners un an de Karibik-Küst La Ceiba mit 222.055 Inwahners un Puerto Cortés mit 136.031 Inwahners. 

Vun de Lüde in Honduras sünd üm un bi 90% Mestizen. 7% sünd Indianers ut verscheden Stämm un mit verscheden Spraken, 2% sünd Afroamerikaners un bi 1% stammt vun Europäers af. 

De Amtsspraak is Spaansch.

Mehr as de Hälft vun de Honduraners warrt as arm ankeken. Dat BBP liggt man bi 2 655 US-$/Inwahner.

## Departamentos

Honduras is indeelt in 18 Departamentos un 298 Municipios. De Municipios wedder warrt in 3.731 statistische Aldeas deelt. Binnen de Aldeas gifft dat denn noch Caseríos, also Wahnplätz mit egen Naam, von de dat 30.591 gifft.

## Weblenken
Olenborg

**Olenborg** betekent

* Ollnborg, Stadt in Neddersassen,
* Olenborg, Stadt in’n Kreis Oostholsteen, Sleswig-Holsteen,
* Olenborg, Oort in de Gemeen Rethen in’n Landkreis Heidkreis, Neddersassen,
* Olenborg, Oort in de Gemeen Sandbossel in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen.
Papua-Niegguinea

**Papua-Niegguinea** is de drüddgröttste Inselstaat vun de Welt nah Indonesien un Madagaskar. He liggt in'n Pazifik un warrt to den Kontinent Australien hento rekent. De Staat liggt up den ööstlichen Deel vun de Insel Neeguinea (de westliche Deel höört to Indonesien mit to) un up allerhand Inseln un Inselgruppen dorvör. In Papua Neeguinea leevt 5.545.268 Inwahners (Juli 2005) up 462.840 km². Dat sünd 11,9 Inwahners/km². Unafhängig wurrn is de Staat an'n 16. September 1975. Vun dor af an höört he to den Commonwealth of Nations to. De Staatsform is de Parlamentaarsche Monarkie. Hööft vun den Staat is de engelsche König Charles III. Baas vun de Regeerung is Sir James Marape. Amtsspraken sünd Engelsch, Tok Pisin un Hiri Moto. Alltohopen weert in dat Land mehr as 700 Spraken snackt.
Salomonen

De **Salomonen** (engelsch: *Solomon Islands*) sünd en Inselstaat in' Süüdwesten vun den Pazifik, östlich vun Neeguinea. De wurrd to'n gröttsten Deel un Rebeeden vun de süüdlich Salomon-Inseln (de man fröher ok tietwies „Salomonen“ nömmt hett) as ok den Rennell-Inseln, den Ontong-Java-Inseln un de wieder ööstlich liggen Santa-Cruz-Inseln bildt. De nöördlich Eilannen vun de  Salomon-Inseln hörrn to den Staat Papua-Neeguinea.

De Hööftstadt is Honiara. De Staat hett 538.000 Inwahner (Stand: November 2010) up en Rebeet vun 28.896 km². 

De Salomonen sünd Liddmaat vun den Commonwealth of Nations. To de ümliggend Inseln tellen Nauru, Kiribati, Tuvalu, Fidschi un Vanuatu.

De Staat is an' 7. Juli 1978 unafhängig vun Grootbritannien wurrn.
Mikronesien

**Mikronesien** betekent

* Mikronesien, Bult Inseln in’n Pazifik,
* Mikronesien, Staat in düt Rebeet.
Freekark

En **Freekark** is en Kark, de vun den Staat unafhängig is. Dat heet, dat de twee groten Karken, de de Lüüd tomehrst blots kennt, also de röömsch-kathoolsche Kark un de evangeelsch-lutherische Kark keen Freekarken sünd. Dat geiht bi den Freekarken aber nich blots üm de Unafhängigkeit vun den Staat.

## Definitschoon
Dat gifft dree Aarten vun Freekarken:
* Freekarken "ut Prinzip". Dat sünd Freekarken, de wullt, dat Staat un Kark trennt sünd, un dat de Liddmaten freewillig dorbi sünd. Dat kann ok ween, dat se nich mit allens wat de twee groten Karken so lehrt, övereinstimmt. Bispelen sünd de Baptisten un de Mennoniten.
* Karken, de bi de ole Lehr bleven wull, as sik de grote "Modderkark" ännert hett. Een Bispill för disse Aart vun Freekarken is de Sülvständige evangeelsch-lutherische Kark. As Preußen vun de evangeelsch-lutherische Kark un vun de evangeelsch-reformeerten Kark verlangt hett, dat de in Preußen tosammengahn, geev dat een poor Lutheraner, de dat nich mitspelen wullt, un de hebbt sik dann sülvständig maakt.
* Freekarken, de ut en "Erneuerungsbewegung" rutkemen. (t.B. Pietismus, Gemeinschaftsbewegung, Heilsarmee, Stadtmission) Dat weern Lüüd, de för sik den Gloven nieg entdeckt harrn, un för jümehr ole Kark weer dat suspekt, un de wullt disse Lüüd dann nich mehr dorbi hebben. Weil dat dann nich mehr anners gung, hebbt se dann ehr egen Kark opmaakt. Man kunn villicht seggen, dat ok de evangeelsch-lutherische Kark op disse Aart op de Welt kummen is, man de tellt liekers nich to den Freekarken to, weil se in Düütschland as Lannskark organiseert is, un dat is fast so wat as een Staatskark.

## Freekarken in annern Lännern
Dat gifft Länner, wo dat keen Staatskark gifft, t.B. de USA. Dor sünd dann ok alle Karken (sogor de Katholiken) as Freekark organiseert. Un so is de Ünnerscheed twischen Freekark un nich-Freekark ok ’n beten en düütsch Phänomeen. 

## Kiek ook
*List vun de Freekarken in Düütschland
Reformatschoon

De protestantsche **Reformatschoon** weer en Bewegung in den 16. Johrhunnert, de toerst de kathoolsche Kark reformeren wull. Man dat hett nich funkschoneert un toletzt hett dat to niegen Karken föhrt. De wichtigsten weern de evangeelsch-luthersche Kark, de evangeelsch-reformeerte Kark un de Döpers (Mennoniten un Hutterer) 

Bi de Reformatschoon hett ’n Barg vun Reformaters mitmaakt, to’n Bispeel: Martin Luther, de in Düütschland de bekannteste Reofrmater is, man he weer nich de eerste un ok nich de letzte Reformator. He hett de lutherische Kark anfangen. Man he wull, dat dat nich na em nöömt warrt, man "evangeelsch" heten schull. Ulrich Zwingli het de Reformatschoon in de Swiez inföhrt. Sien Ideen hett he sülben ut de Bibel rutfunnen, man dat weer liek den Ideen vun Luther, de sien Ideen ok ut de Bibel harr. Johannes Calvin weer een Franzoos. He harr ok mit de Reformatschoon in de Schweiz to doon un is denn laterhen so wat as de Baas vun de Reformeerte Karken in Europa worrn. John Knox hett de Reformatschoon na Schottland bracht. Reformaters in Noorddüütschland, de ook up Plattdüütsch oder Middelsassisch schreven Gottschalk Kruse un Harmen Tast.
## Weblenken

* Marcel Nieden: ''Die Wittenberger Reformation als Medienereignis'', in: Europäische Geschichte Online (hoogdüütsch)
* Reformeert Historie (Reformeert Bund, hoogdüütsch)
* Themenportaal „Reformation“ up historicum.net
Oosttimor

De **Demokraatsche Republiek Timor-Leste**, in't Düütsche ok as **Osttimor**, in Plattdüütsch as **Oosttimor** betekent, is en Staat op dat Eiland Timor in Asien. Oosttimor höör fröher to Indonesien un kreeg offiziell an’n 20. Mai 2002 sien Unafhangigkeit. De Hööftstadt is Dili. In Oosttimor leevt 1.066.409 Inwahners (Zensus 2010).

Dat weer de eerste Staat, de in dat 21. Johrhunnert unafhängig wurr.
Augustin Wibbelt

**Augustin Wibbelt** (* 19. September 1862 in Vüerremm; † 14. September 1947 ok dor) weer en westfäälschen Dichter. Boren weer he up den Wibbelthoff in Vüerremm. Dormals weer dat en Buurndörp in’n Oosten vun Aulen, hüdigendags höört dat to de Stadt Aulen hento. He weer dat 7. vun 10 Kinner vun de Familie Wibbelt. As he 12 Johr oolt weer, stüür em sien Vadder na de Latienschool in dat Nahberdörp Enniger. 1878 treed he in dat Gymnasium Carolinum in Ossenbrügge in. Vunwegen sien allerbest Abiturarbeit möss he keen mündlich Abitur maken un he dröff ok de Reed bi de Fierstunn holen. In dat Blatt stunn later to lesen: Wibbelt scholl sien Utspraak verbetern, vunwegen en noch allto düütlich hören kann, dat he ut dat Mönsterland kümmt. Augustin Wibbelt wörr 1888 kathoolschen Preester. Vun 1888 bet 1890 weer he Kaplan in Meurs in’t rhiensche Ruhrrebeet. Vun 1890 bet 1896 weer he Vikar in Mönster un denn Preester an’n Nedderrhien. Augustin Wibbelt is de bekanntste Schriever op Westfäälsch Platt.

## Wat he schreven hett
Dat meist bekannte Gedicht vun Augustin Wibbelt is düt:

**Dat Pöggsken**

:Pöggsken sitt in’n Sunnenschien,
:O, wat is dat Pöggsken fien
:Met de gröne Bücks!
:Pöggsken denkt an nicks.
:Kümp de witte Gausemann,
:Hät so raude Stiewweln an,
:Mäck en graut Gesnater,
:Hu, wat fix
:Springt dat Pöggsken met de Bücks,
:Met de schöne gröne Bücks,
:Met de Bücks in’t Water!

## Weblenken

* Augustin Wibbelt-Selschap (hoochdüütsch)
* Augustin Wibbelt, Drüke Möhne (Gedichtvuördrag op YouTube)
* Augustin Wibbelt, De Snieggel (Gedichtvuördrag op YouTube)
Chet Baker

**Chet Baker** (born as *Chesney Henry Baker Jr.*; * 23. Dezember 1929 in Yale, Oklohoma, USA; † 13. Mai 1988 in Amsterdam) weer en Jazzspeler, Trompeter, Singer un Komponist.

In’t Öller vun teihn Johr kreeg Baker en Togbasuun vun sien Vader, de en Bewunnerer vun Jack Teagarden weer. Ober Baker weer mehr vun Harry James faszineert un tuusch de Basuun gegen en Trompet. He weer toeerst in’t Schoolorchester, later speel he denn ok op apentliche Danzavenden. 1946 mell he sik to dat Militär un keem mit de 298. Army Band no Berlin. 1948 beenn he sien Tied bi de Armee un studeer Harmonie, an’n Avend speel he in Clubs. No en tweigahn Leev keem Baker 1950 weer to de Armee. Dat folgen Johr weer he no Arizona straafversett un weer later ut „psychiatrischen Grünnen“ in dat Zivilleven entlaten. Weer in Los Angeles speel he af 1952 mit velen groten Jazzspelern: Stan Getz, Charlie Parker un in’t Quartett vun Gerry Mulligan. In’t Fröhjohr 1953 maak he denn mit Russ Freeman en Quartett. In velen Opnahmen vun disse Grupp is Baker as Singer to hören. In’n Harvst 1955 hett he vele Optreed in Europa mit sien egen Quartett oder Quintett hett.

Anfang 1956 weer in de USA fung he an Drogen to nehmen. Dit Problem schall he sien Leevdag nich mehr loswarrn. De nächsten Johren is he jümmer op de Bühn oder in de psychiatrische Klinik. Musikalisch weer dit sien produktivste Tied. Een Dutz Platten hett he in disse Tied bi „World Pacific“ opnahmen.

1959 weer Baker in Harlem fastnahmen un wegen Drogenbesitt to en Haft in dat Riker Island Gefängnis veroordeelt. Bill Grauer vun de Plattenfirma Riverside tahlt de Kautschoon un Baker güng vun 1959 bet 1964 op Tournee no Europa, bet he in Düütschland weer wegen Drogenbesitt fastnahmen un utwiest ward.

An’n 13. Mai 1988 stört he ünner nich opklorten Ümstänn ut dat Finster vun en Hotel in Amsterdam un is foorts dood.

## Footnoten
John Coltrane

**John William Coltrane** (* 23. September 1926 in Hamlet, Noord-Carolina, USA; † 17. Juli 1967 in Huntington, New York, USA) weer en Jazzmusiker (Tenorsaxophon, Sopransaxophon, Piano, Komponist).

1955 is he in dat eerste Miles-Davis-Quintett intreden, aber nah een Johr ok all weer rutflagen, wiel he Drogenprobleme harr.

Coltrane is 1967 an Leverkrebs storven. He weer vereheiraadt un harr dree Kinner. 

## Ehrungen
1963 wurr he in de Down Beat Jazz Hall of Fame wählt. Nah hüm is de Asteroid Coltrane nömmt wurrn. 

## Weblenken

* John Coltrane – Offiziell Websteed (engelsch)
* John Coltrane – Biografie un Diskografie (düüütsch)
* Biografie, Diskografie, Höörproven un News bi JazzEcho
* John Coltrane – Völ över den Musiker (düütsch un engelsch)
* Höörbispelen
* Detailleerte Diskografie vun John Coltrane
* Harry Lachner: John Coltrane - A Love Supreme, arte, 16. Mai 2006, Reeg: «30 Jahrhundertaufnahmen des Jazz»
Charlie Parker

**Charlie ”Bird” oder “Yardbird” Parker** (* 29. August 1920 as *Charles Christopher* in Kansas City, USA; † 12. März 1955 in New York, USA) weer en US-amerikaansch Jazzmusiker (Altsaxophon) un Komponist, de as en vun de Schöpfer un herutragend Interpreten vun de *[[Bebop]]* to en vun de wichtigst un inflootriekst Musiker in de Historie vun den Jazz wurr.

He hett ünner annern ok mit Eugene Wright tosommen speelt.

## Ehrungen
1955 wurr he in de Down Beat Jazz Hall of Fame wählt. Charlie Parker wurr 1979 in de International Academy of Jazz Hall of Fame upnommen.

## Weblenken

* Biografie, Diskografie und News bi JazzEcho
* Detailleerte Diskografie vun Charlie Parker
* Michael Telega: Biographische Notizen un kommenteert Utwahldiskografie
* Biografie (engelsch)
* Diskografie (engelsch)
Herbie Hancock

**Herbie Hancock** (*Herbert Jeffrey Hancock*; * 12. April 1940 in Chicago, USA) is en Jazzmusiker (Piano un Keyboard) un -komponist. 

## Leven un Wark

1963 wurr Hancock neben George Coleman (later dör Wayne Shorter ersett), Ron Carter un Tony Williams Liddmaat vun dat berühmte *tweet [[Quintett]]* vun Miles Davis, in dat he bit to'n Sömmer 1968 bleev. Eerstmals weer he 1963 up dat Album  *[[Seven Steps to Heaven]]* to hören. 1968 hett he sien egen Band opmaakt un is to den Jazzrock kamen. 1973 hett he sien LP „Headhunters“ opnahmen, een vun de mehrstverköpten LPs in de Historie vun den Jazz.

## Stil
De Improvisatschoon vun Herbie Hancocks is präägt vun en perlenden „funky“ Spelwies un dat Verwennen vun expressiv Krüüzrhythmen. Völ vun sien Kompositionen sünd Klassiker wurrn un deent anner Jazz-Musikers as Improvisatschoonsgrundlaag. Dorto hörrn *[[Watermelon Man]]*, *[[Cantaloupe Island]]* un *Maiden Voyage*, de allesamt in de 1960er Johren up dat Blue-Note-Label rutkeemen.

## Weblenken

* Websteed vun Herbie Hancock (engelsch)
Blues

**Blues** is een Wies vun Musik, de sungen un mit Instrumentens speelt ward, de ut de westafrikansche Musik, de Arbeedsleeder vun de afrikanschen Slaven in de Söden vun de USA entstunnen is.

Blues harr de gröttsten Influss up de amerikansche un westlike Popmusik vun de 20. Johrhunnert, as dor wärn Ragtime, Jazz, Big Bands, Rhythm and Blues, Rock and Roll un Country, grad so as up de Popmusik un as sogar up de niege klasssche Musik.
De fröhsten Wiesen vun de Blues entstünnen in un üm de Mississippi-Delta in de söden vun de USA, so üm 1900 rüm. Se hebbt de Blues sungen un mit Gitarr, Piano un Mundharmonika, de ok siether „bluesharp” nannt ward, speelt.  
                              
All de Blues sünt upbuut mit veertaktigen Delen, de twölvtaktsche is de wichtigste. Dat gifft awer ok mannig veel 16-, 24- or 32-taktsche Blues. De Tonika-, de Subdominant- un de Dominant-Akkord sünd de harmonsche Grundlaag. Melodsch ward in de Blues de Dur-Ledder mit de afrikanschen lütten Terz un de lütten Septim, de Blue Notes, förmengt.

## Weblenken

* Noten- un Höörbispelen: Blues, Worksong un Fieldholler (engelsch)
* Blueshistorie (hoogdüütsch)
Röömsch-kathoolsche Kark

----
De **röömsch-kathoolsche Kark** (tomehrst blots **kathoolsche Kark**, man wenn een ganz akraat ween wull, dann gifft dat ok annere kathoolsche Karken, t.B. de Oolkatholiken), is de gröttste christliche Kark op de Eer. Dat gifft üm und bi 1 Milliarde Katholiken.

## Naam

*Kathoolsch* (uut ) bruken de fröhen Christen to’n eersten Maal in dat 2. Jhd. för de Kark. De Begreep „de kathoolsche Kark” () steit dat eerste Maal in enen Breev üm 110, den St. Ignatius vun Antiochien an de Smyrnäer schreev. In de *Catechetical Lectures* (üm 350) vun Cyril vun Jerusalem, steit de Naam „Kathoolsche Kark“ in Ünnerscheed to anner Gruppen, de sik ook as „de Kark“ betekent hebbt. Dat Edikt*[[Edikt vun Thessaloniki|De fide Catolica]]*, dat Theodosius I., de letste Kaiser, de West- un Oostroom beherrsch, 380 uutgeev, betoont de Begrepp kathoolsch as universell noch starker.

Vun dat Schisma twüschen Oost un West an hebbt de Oostkarken de Beteken „orthodox“ annamen. Se bruukt man ook vundaag noch „orthodoxe kathoolsche Kark“ as vullen Naam. De westliche Latiensche Kark bruuk  na de Reformatschoon „Kathoolsch“ ook för de Karken, de in Kommunioon mit de Hillige Stool staat.

De Naam „Röömsche Kark“ weer in de Tied na Fall vun dat weströomsche Riek in dat Fröhmiddelöller för dat Bischopdom un Patriarchat Rom un de Bischopdömer, de to dat Patriarchat tohöört, begäng (6.– 10. Jhd.) De Begreep röömsch-kathoolsch ünnerscheedt ook de latiensche Kark vun de öostlichen kathoolschen Karken. Röömsch-kathoolsch kümmt af un an in Dokumenten vun de Vatikaan vöör, un as Naam vun Bischopskunferenzen un Bischopdömer.

De Naam *Kathoolsch Kark* för heel de Kark kümmt to’n Bispeel in de Katechismus vun de Kark för un steit so ook in de Dokumenten vun dat Vatikanum II (1962–1965), dat eersten vatikaansche Kunzil (1869–1870), un dat Kunzil vun Trient (1545–1563) un anner offitschelle Dokumenten.
## Struktuur
De Baas vun de Katholiken is de Paapst. He is de böverste Autorität, wenn dat um de kathoolsche Lehr geiht. Katholiken glöövt, dat dat ahn den Paapst nich geiht. Dat heet dor Petrusamt un dat heet, dat de Paapst de Nafolger vun den Apostel Petrus is. De Struktuur vun de kathoolsche Kark is hierarchisch. (Annere Karken sünd tomehrst demokraatsch verfaat.)

In Düütschland harr de kathoolsche Kark in 2003 26,16 Millionen Liddmaten, dat weern 300.000 weniger as in dat Vörjohr, un dat sünd 31,7 Perzent vun den Düütschen. Meist 4 Millionen gaht Sünndags na de Kark. De kathoolsche Kark verleert elk Johr 100.000 Liddmaten.

## Weblenken
* Websteed vun den Vatikaan
* kath.de - Informatschoon över de kathoolsche Kark
* De Katechismus vun de kathoolsche Kark 
* Nettsiet vun de düütschen Bischopskonferenz
* Websteed vun de kathoolsche Kark in Düütschland
Wes Montgomery

**Wes Montgomery** (* 6. März 1925 as *John Lesley Montgomery* in Indianapolis, USA; † 15. Juni 1968 in Indianapolis) weer en Jazzspeler (Gitarr).
Beröhmt wurn is he dörch sien „Oktavtechnik“ bi sien Soli.

## Ehrungen
1968 wurr he in de Down Beat Jazz Hall of Fame wählt.

## Literatur
* Joachim Ernst Berendt und Günther Huesmann: *Das Jazzbuch* Frankfurt/M., Fischer Taschenbuch Verlag, 1992
* Richard Cook und Brian Morton: *The Penguin Guide To jazz On CD*. Sixth edition, London, Peguin, 2001
* Martin Kunzler: *Jazzlexikon*. Reinbek, Rowohlt, 1988
* Gene Lees: Original liner notes zu *Movin’ Wes* (Verve, 1965)

## Weblenken
* All Music Guide
* Wes Montgomery guitar tab

### Diskografien
* http://www.jazzdisco.org/wes/dis/c/
* http://www.duke.edu/~mjs4/wes/wesdisc.htm
* https://web.archive.org/web/20041204101958/http://www.edfila.com/wes/
Blue Notes

De **Blue Notes** sünd de in Blues un Jazz üm en Halfton daaltroknen Tons vun de Dur un Moll Tonledder.
Bi de Dur-Tonledder sünd dat de Drütte - de Terz, de Föfte - de Quint un de Söbente - de Septime. Bi de Moll-Tonledder ännert sik blots de Föfte un Söbente. De Blues-Tonledder sütt darüm so ut : 1 - b3 - b5 - 5 – b7 – (8)
De rünnersette Föfte, Tritonus nöömt, is in de föftiger Johrn de bedüdenste Tonschritt, Intervall, in de „Bebob“-Melodik worrn.