open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monica Bleibtreu

**Monica Bleibtreu** (* 4. Mai 1944 in Wien; † 14. Mai 2009 in Hamborg) weer en öösterrieksch Schauspelerin, Schauspeeldozentin un Dreihbookschrieverin.

## Leven
Monica Bleibtreu weer de Dochter vun en Theaterdirekter un de Grootnichte vun Hedwig Bleibtreu. Se stunn all in hör Kindstiet up de Bühne. Se studeer Schauspel an dat Max-Reinhardt-Seminar in Wien un hett in hör eerste Beropsjohren blots Theater speelt. Eerst 1971 weer se eerstmals in’t Feernsehn, hett denn aber ok wiederhenn hööftsächlich an verscheeden Theatern, as dat Berliner Schillertheater, de Freien Volksbühne in Berlin, de Münchner Kammerspiele oder dat Burgtheater in Wien. 

Van 1993 bi 1998 weer Monica Bleibtreu Perfesser för Schauspeel an de Hochschule für Musik und Theater Hamburg. In de Hansestadt harr se ok hör Levensmiddelpunkt. 2002 kreeg se mehrere Pries, ünner annern den Grimme-Pries för de Dorstellung vun Katia Mann in Heinrich Breloers Film *[[Die Manns – Ein Jahrhundertroman]]*. In’ Oktober 2005 kreeg se den Düütschen Feernsehpries in de Kategorie „Beste Schauspielerin Fernsehfilm“ för de Film *[[Marias letzte Reise]]*. In’Mai 2007 wurr se mit de Düütsch Filmpries in de Kategorie „Beste Schauspielerin“ för hör Rull vun de *Traude Krüger* in *[[4 Minuten]]* uttekend.

Ut hör Beziehung mit den Schauspeler Hans Brenner harr se de Söhn Moritz Bleibtreu, de ok Schauspeler wurr. 

To hör 65. Geburtstag an’ 4. Mai 2009 wurr de Feernsehfilm *Ein starker Abgang* mit Bruno Ganz in’t ZDF utstrahlt. Monica Bleibtreu is, as ehr Agentur seggt, in de Nacht vun’n 13. op den 14. Mai 2009 na 2½ johrige Lungenkrebs-Krankheit in Hamborg doodbleven./

## Filmografie

## Utteknungen
* 2002: Rita-Tanck-Glaser-Schauspielpries vun de Hamborgischen Kulturstiftung
* 2005: Adolf-Grimme-Pries för den Feernsehfilm *Marias letzte Reise*
* 2005: Düütsch Feernsehpries för den Feernsehfilm *Marias letzte Reise*
* 2005: Bayerisch Feernsehpries; Sünnerpries för *Marias letzte Reise* (mit Nina Kunzendorf un Michael Fitz)
* 2007: Bayerisch Filmpries (Beste Hööftdorstellerin) för *4 Minuten*
* 2007: Düütsch Höörbookpries as „Beste Interpretin“ för *[[Tannöd]]*
* 2007: Düütsch Filmpries as „Beste Schauspelerin“
* 2007: Golden Fedder för „ehr rutragen schauspelerische Leistungen“
* 2007: CORINE-Weltbild-Leserpries tosamen mit Andrea Maria Schenkel för’t Höörbook *[[Tannöd]]*
* 2008: Hess’scher Filmpries (Ehrenpries vun’n Hess’schen Ministerpräsidenten)
* 2009: Romy as „Beliebteste Schauspielerin“

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken

* 
* Filmportal.de: Bio- un Filmographie
* Franz Josef Görtz: ''Porträt Monica Bleibtreu: Boulevard frei für eine komische Alte''; in: Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung, 31. Dezember 2006
* Monica Bleibtreu über Leben und Werk im Gespräch 2008 auf Bayern2Radio: Eins zu Eins – Der Talk.
Minschenordige

De **Menschenordigen** oder **Minschenapen in gröttern Krink** (wetenschopplich: **Hominoidea**) sünd en Böverfamilie mank de Primaten. In düsse Familie sünd de Gibbons oder Lüttjen Minschenapen (Hylobatidae) un de Groten Minschenapen (Hominidae) tohopenfaat'. 

## Kennteken
To de Minschenordigen höört de gröttsten Primaten, de dat gifft. Jem ehr Gewicht liggt twuschen 4 Kilogramm (lüttje Gibbons) bit hen to 200 Kilogramm (Gorilla-Heken). Dat Schullerlidd is na achtern wannert, wen n een dat mit annere Primaten vergliek deit. Just so is dat Slötelbeen länger wurrn un dat Schullerblatt bi'n Ruggen anbröcht. So könnt sik de Böverarms sunnerlich goot rögen. De Arms sünd (mit de Utnahme bi'n Minschen) länger, as de Been. Bi Apen is dat an un for sik anners. En Steert fehlt. 

De Schädel is groot, ok de Brägen kann sik sehn laten. As all Ooltweltapen hefft de Minschenordigen 32 Tähne.

## Wo Minschenordige vörkaamt un wie se leevt
Minschen gifft dat hüdigendags allerwegens up'e Eer. De annern Minschenordigen kaamt bloß in dat zentrale Afrika un in Süüdoostasien vör. Tomeist leevt se in Woolden, bloß de Gemeene Schimpanse is to'n Deel ok in Savannen tohuse. Minschenordige sünd över Dag aktiv. Je na dat Geslecht leevt se up Bööme oder up'e Eer. Sozial beert se sik ganz unnerscheedlich. Anners, as bi veele annere Primaten leevt de Gruppen nich um Seken umto, de mit'nanner verwandt sünd. Tomeist freet Minschenordige Planten, man Schimpansen un Minschen nehmt ok Fleesch to sik. 

## Systematik
De Minschenordigen sünd en Sustergruppe vun de Steert-Ooltweltapen (Cercopithecoidea). Mit düsse tosamen sünd se de Grupp vun de Ooltweltapen. Wie se mit de annern Primaten verwandt sünd, kann een hier sehn:

 Primaten (Primates)
   ├──Nattnesenapen (Strepsirrhini)
   └──Dröögnesenapen (Haplorrhini)
        ├──Koboldmakis (Tarsiiformes)
        └──Apen an sik (Anthropoidea oder Simiiformes)
             ├──Neeweltapen (Platyrrhini)
             └──Ooltweltapen (Catarrhini)
                  ├──Steert-Ooltweltapen (Cercopithecoidea)
                  └──**Minschenordige** (Hominoidea)

Binnen de Minschenordigen gifft dat hüdigendags twee Familien. Dat sünd de Gibbons (Hylobatidae) un de Minschenapen (Hominidae). To de Minschenapen warrt ok de Minsch torekent, tohopen mit siene Vöröllern, de al utstorven sünd. 

Minschenordige sünd bekannt vun dat Miozän af an. Dormols hett dat allerhand Formen geven. En vun de öllsten Geslechter is *[[Proconsul (Biologie)|Proconsul]]*. Annere Geslechter, de to de fröhen Minschenordigen rekent weert, sünd *[[Griphopithecus]]*, *[[Otavipithecus]]*, *[[Oreopithecus]]* un *[[Dryopithecus]]*. Man mit de Fundstücken un Överresten sütt dat minne ut, so dat een vundagen nich akraat seggen kann, wie dat mit ehre Verwandtschop unner'nanner utsütt.

## Literatur
* Thomas Geissmann: *Vergleichende Primatologie.* Springer-Verlag 2003, ISBN 3-540-43645-6

## Weblenken
*
Emile Ardolino

**Emile Ardolino** (* 9. Mai 1943 in Maspeth, New York, USA; † 20. November 1993 in Bel Air, Kalifornien, USA) weer en US-amerikanschen Filmspeelbaas, Filmproduzent, Filmeditor un Theaterschauspeler.

## Leven un Wark
Ardolina is de Söhn vun de italienschen Inwannerers Emilio un Ester Ardolinno. Boren weer he in en Vöroort vun Queens. Sien Vadder weer to de Tiet vun sien Geboort 54 Johren ollt un is 1949 storven.

Sien Loopbahn füng he as Schauspeler an’n Broadway an. Man, he is kort dorop achter de Kamera wesselt. To sien Fröhwark tellt vör allen Dokumentatschonen, de sik mit de Historie un de Entwickeln vun’t Danzen utenannersett. He hett 1983 to’n Bispeel den Dokumentarfilm *He Makes Me Feel Like Dancin’* mit Jacques d’Amboise as Hööftdorsteller. In den Film warrt en Schoolmeester bi’n Danzünnerricht mit New Yorker Kinner wiest. Ardolino is för dissen Film 1984 mit den Oscar in de Kategorie Best Dokumentarfilm uttekent worrn.

He hett ok Bühnenstücken inszeneert as to’n Bispeel *[[Jesus Christ Superstar]]* oder *[[Oh! Calcutta!]]*. För dat letzte Stück hett he en Obie Award kregen. Enn vun de 1980er Johren is Ardolino to’n Speelfilm wesselt. Sien bekanntesten Film hett he 1987 mit den beropenen Danzfilm *[[Dirty Dancing]]* maakt. En wieteren Hööchpunkt vun sien krote Loopbahn weer de 1992 produzeerte Filmkummedie *[[Sister Act]]*.

Emile Ardolino is apen mit sien Homosexualität ümgahn. He hett sik mit HIV ansteken un is in’t Öller vun föfftig Johren in Naklapp vun en HIV/AIDSAIDS-Krankheit doodbleven. He liggt blangen sien Öllern – sien Mudder is 1975 storven wesen – in New York begraaven.

## Filmografie

## Utteken
Emile Ardolino hett för sien Wark tosamen söven Utteken wunnen. För twintig wietere weer he nomineert. Wunnen hett he:
* 1979: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragen klassisch Programm in de Dorstellen Künst* för *Great Performances: Dance in America*.
* 1982: den *[[DGA Award]]* in de Kategorie *Rutragen Leistung as Speelball, Musical/Varietee* för *Great Performances: Dance in America*.
* 1984: den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Dokumentarfilm|Best Dokumentarfilm]]* för *He Makes Me Feel Like Dancin’*.
* 1984: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragen Kinnerprogramm* för *He Makes Me Feel Like Dancin’*.
* 1984: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragen Enkeltleistung – informeeren Programmgestalten* för *He Makes Me Feel Like Dancin’*.
* 1988: den *[[Amanda (Filmpries)|Amanda]]* in de Kategorie *Best utlännsch Speelfilm* för *Dirty Dancing*.
* 1988: den *[[Independent Spirit Award]]* in de Kategorie *Best eerste Speelfilm* för *Dirty Dancing*.

## Weblenken
Minschenapen

De **Minschenapen** (wetenschopplich **Hominidae**, fröher Pongidae) – sünd en Familie mank de Primaten. Se weert mit de Gibbons tohopen to de Böverfamilie vun de Minschenordigen tellt. To'n Unnerscheed vun de Gibbons (Lüttje Minschenapen) weert se ok **Grote Minschenapen** nömmt. Dor höört de veer Geslechter vun de Orang-Utans, Gorillas, Schimpansen un Minschen mit seven Aarden to. Wat de Paläontologie angeiht, höört ok den Minschen un de annern Geslechter ehre jungsten Vöröllern mit to de Minschenapen mit to. De minschlichen Vöröllern hefft in de Wetenschop den Naam vun *[[Hominini]]*. Dat de Minsch mit siene utstorvenen Vöröllern hüdigendags to de Minschenapen rekent warrt un nich mehr as egen Familie ankeken warrt, as fröher, liggt an Kennissen ut de Stammgeschicht. Dor is rutkamen, dat de Chimpansen un Gorillas neger verwandt sünd mit den Minschen, as mit den Orang Utan. Minschen gifft dat allerwegens up'e Eer, man de annern Minschenapen kaamt bloß in de Tropen in Afrika un in Süüdoostasien vör. Wat de Tokumst angeiht, sünd se all in Gefahr. 

## Systematik
### Minschenapen mank de Primaten
Wie de Minschenapen un ehre Susterfamilie mit de annern Primaten verwandt sünd, kann een hier sehn: 

Primaten (Primates)
   ├──Nattnesenapen (Strepsirrhini)
   └──Dröögnesenapen (Haplorrhini)
        ├──Koboldmakis (Tarsiiformes)
        └──Apen an sik (Anthropoidea oder Simiiformes)
             ├──Neeweltapen (Platyrrhini)
             └──Ooltweltapen (Catarrhini)
                  ├──Steert-Ooltweltapen (Cercopithecoidea)
                  └──Minschenordige (Hominoidea) 
                         ├─ Gibbons (Hylobatidae)
                         └─ **Minschenapen** (Hominidae)

### De Systematik mank de hüdigen Minschenapen
De hüdigen Minschenapen deelt sik in veer Geslechter un seven Aarden mit en Reeg vun Unneraarden:
* Geslecht Orang-Utans (*Pongo*)
** Borneo-Orang-Utan (*Pongo pygmaeus*, twee oder dree Unnerarden)
** Sumatra-Orang-Utan (*Pongo abelii*)
* Geslecht Gorillas (*Gorilla*)
** Westlichen Gorilla (*Gorilla gorilla* mi de Unnerarden Westlichen Siedlandgorilla un Cross-River-Gorilla)
** Ööstlichen Gorilla (*Gorilla beringei* mit de Unnerarden Ööstlichen Siedlandgorilla un Barggorilla)
* Geslecht Schimpansen (*Pan*)
** Gemeenen Schimpansen (*Pan troglodytes* mit veer Unnerarden)
** Bonobo oder Dwargschimpansen (*Pan paniscus*)
* Geslecht *[[Homo]]*
** (Modernen) Minschen (*Homo sapiens*)

## Belegen
Rodau (Wümm)

De **Rodau** is en linken Nevenstroom vun de Wümm in Noordneddersassen, Düütschland.

De Rodau hett en Läng vun 22,9&nbsp;Kilometer. Ehr Born liggt in’n Landkreis Heidkreis an de Grenz to’n Landkreis Rodenborg (Wümm) in de Neeg vun Hiddingen, wat’n Oortsdeel vun Visselhöövd is. De Rodau verlöpt dör en wooldrieke Landschop in de Samtgemeen Bootel, de in ehrn natürlichen Tostand belaten is. Tosamen mit de Wiedau münnt se bi Rodenborg in de Wümm un höört dormit to dat Stroomsystem vun de Werser.

De Rodau is en fein Angelrebeet un warrt geern ok för’n Kanusport nütt.

## Footnoten



## Weblenken
Watergymnastik

**Watergymnastik** (ok *Aqua-Gymnastik*) is en sünner’t Bewegenstraining in’t Water. 

De Bewegensaflööp, also Kraft- un Konditschoonsöven, sünd in’t Water vun wegen de Opdrift nich so’n grote Belasten för de Leden, Sehnen un för’n Rüch. Dör de Öven warrt de Muskulatur un de Bloodkreisloop traineert un kräftigt. De Wedderstand vun’t Water maakt de Öven deelwies surer as ween een de buten dat Water maken dee.

De Watergymnastik is sünenrs för öllere Minschen goot egent. Se warrt ok för de Rehabilitatschoon na Unfäll oder Operatschonen insett, dat de schaadhaften Liefdelen langsom wedder an de Bewegen geöhnt warrt.

## Kiek ok
* Aquafitness
Norbert Ziegler

**Norbert Ziegler** (* 14. August 1953) is en ehmalger düütsch Footballspeler. 

Ziegler speel vun 1975 bi 1980 as Störmer bzw. Middelfeldspeler bi Bayer 04 Leverkusen. Mit de Vereen steeg he 1979 in de Bundesliga up. Nahdem se upstegen weern, verlor Ziegler aber sien Stammplatz un hett blots fiev Mal in de Bundsliga speelt. In’ 1980 is he to den Tweetligisten   Freiburger FC wesselt. Insgesamt hett he 159 Spelen in de Tweete Liga makt un dorbi 19 Doren schaaten.

Hüüd is he as Scout bi Bayer 04 Leverkusen tätig.

## Weblenk
* Ziegler bi fußballdaten.de
Ralf Dujmovits

**Ralf Dujmovits** (* 5. Dezember 1961 in Bühl, Swaartwold) is en düütsch Extrembargstieger, Bargführer un Expeditschoonsbaas. He is de eerste Düütsche, de all 14 Achtdusender bestegen hett un somit de spoodriekste Höhenbargstieger.  

Bekannt wurr de staatlich prüft  Barg- und Skiführer dör en 33-stünnig Live-Berichterstattung vun en Dörstiegen vun de Eiger-Noordwand in de Berner Alpen. Mit över 40 Expeditschonen in’ Himalaya un Karakorum as ok de Anden, Alaska un in de Antarktis hörrt he weltwiet to de erfohrenst Höhenbargstiegers un Bargführern. 

He is Inhaber vun Amical-Alpin, en kommerziell Veranstalter vun Bargreisen.

Dujmovits is mit sien Bargpartnerin, de Böveröösterieksche Gerlinde Kaltenbrunner, verheiraadt. He hett twee Kinner ut en eersten Ehe. 

## Bestiegungen vun 8000er

Somit wurr Dujmovits an’ 20. Mai 2009 de eerste düütsch Bargstieger, de all 8000er bestegen hett.

## Weblenken
* Homepage vun Ralf Dujmovits
* Biografie vun Ralf Dujmovits 
* Interview in’ Der Spiegel ut dat Johr 2003

## Enkeld Nahwieden
Achumawi

De **Achumawi**, ok **Achomawi**, *River* oder *Pit-River* nöömt, sünd en Indianer-Stamm ut de Hoka-Spraakgrupp (Spraakfamilie: Hokaltecan).

De Achomawi wurrn oorsprünglich tosommen mit de Atsugewi as een Stamm ünner de Naam Palaihnihan nöömt, de en ööstlich Twieg vun de Shasta-Spraakfamilie weer. To de Tiet vun de eerste Kontakte mit de Witten leevten se in dat Rebeet vun de Pit River un vun de Montgomery Creek in de hüüdige Shasta County bit henn to den Goose Lake in de hüüdige Modoc County in Kalifornien. De Achumawi weern sesshaft un hebbt vörwiegend in Hütten ut Rinden, Eerdgras un Gestrüpp wahnt. Se leevten vun de Jagd, Fischfang un se hebbt Wildplanten sammelt. Hüüd tellt de Indianerstamm noch ruch weg 3.000 Minschen.

## Kiek ok
* List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent

## Weblenken
Taurus

**Taurus** () betekent

* Taurusrind, de Deeroort *Bos Taurus*,
* Bull, en Deerkreisteken,
* Taurus, as Personifikatschoon vun’n Bull,
* faken vörkamen Cognomen in de röömschen Familie vun de Statilii, kiek bi Statilius,
* Taurus Award, Utteken in’n Rahmen vun de *World Stunt Awards*,
* Taurus, Rakete ut de US-amerikaanschen Ruumfohrt,
* Taurus, militäärsch Marschflaagkörper,
* Ford Taurus, en Automodell,
* Pipistrel Taurus, en Seilfleger,
* Taurus I & II, Markennaams vun de ÖBB för Lokomotiven,
* Taurus III, Markennaam vun de ÖBB för en Lokomotiv,
* Taurus-Bargen, Bargland in de Törkie,
* Montes Taurus, Bargland op’n Maand.

Kiek ok bi: Tauros.
Nett (Geometrie)

In de Geometrie is en **Nett vun en [[Polyeder]]** en Diagramm, wat de Flächen vun en Polyeder in de Ebene utbredd dorstellt, nahdem he an eenig Kanten upschneeden wurrn is. 

Dat Nett vun en Quader besteiht to’n Bispeel ut söss Rechtecken, de sück krüüzförmig anordnen laaten.

## Bispelen


Image:QuaderNetz.svg|Nett vun en Quader
Image:TetraederNetz.svg|Nett vun en Tetraeder
Image:ZylinderNetz.svg|Nett vun en Zylinder
Image:KegelNetz.svg|Nett vun en Kegel
Australopithecina

De **Australopithecina** (na den Sinn kann dat mit „Vörminschen“ översett weern) sünd en utstorvene Grupp mank de Hominini un höört to de Familie vun de Minschenapen (Hominidae). To düsse Grupp höört de Geslechter *[[Ardipithecus]]* un *[[Australopithecus]]* to. Wenn de so nömmten stebigen Australopithecus-Aarden to en egen Geslecht afspleten weert, denn mutt ok dat Geslecht *[[Paranthropus]]* dor mit torekent weern. Streden warrt mank de Paläologen üm *[[Kenyanthropus platyops]]*. Schall he as eenzigste Aart to en egen Geslecht rekent weern, oder is he en egene Aart mank dat Geslecht *Australopithecus*? Ok nich ganz klaar is, of *[[Sahelanthropus]]* un *[[Orrorin tugenensis|Orrorin]]* vun ehr Gestalt her to den *Ardipithecus* tohören doot. Mööglicherwiese könnt se, wenn noch en paar Fundstücken mehr dorto kamen sünd, all to datsülvige Geslecht rekent weern.

De Australopithecina sünd vör um un bi 7 Mio. Johren upkamen un hefft leevt bit vör um un bi 2 Mio. Johren. Veel vun de Aarden, de to düsse Grupp rekent weert, hefft in düsse lange Tied dat Liekuplopen lehrt. Vun de Australopithecina stammt ok de eersten Vertreders vun dat Geslecht *[[Homo]]* af. Dat sünd de *[[Homo rudolfensis]]* un de *[[Homo habilis]]*. Man twuschen de Forschers gifft dat noch keen Eenigkeit, of de *Homo habilis* to dat Geslecht vun de Minschen rekent weer kann, oder of he nich doch ehr na de Australopithecina henhöört. 

## Ut de Historie

Dat is noch gor nich lang her, dor sünd bloß de Minschen as *Hominidae* ankeken wurrn. De Minschenapen weern dormols *Pongidae* nömmt un vun de *Hominiden* afsett. So sünd beide Gruppen dormols as twee Familien ansehn wurrn, de vun'anner scheedt sünd. Hüdigendags weert Minschenapen un Minschen in de Familie *Minschenapen* (Hominidae) tohopenfaat.

## Belegen
Gemini

**Gemini** betekent

* Gemini (Tweeschen), en Deerkreisteken,
* Gemini-Programm, US-amerikaansch Ruumfohrt-Projekt,
* Gemini-Steernwacht, Steernwacht op’n Mauna Kea, Hawai’i, USA,
* Gemini Award, kanaadsch Feernsehpries,
* Gemini-Huus, dat eerste Plusenergiehuus in Öösterriek,
* Isuzu Gemini, en Automarke,
* Gemini, vun Atari,
* Gemini, en Software to’n Ümwanneln,
* *[[Gemini (Film)|Gemini]]*, japaansch Horrorfilm,
* Gemini Air Cargo, US-amerikaansch Flaagsellschop,
* Gemini Sound Product, Hersteller för DJ-Redschoppen,
* Gemini, in Cedar Point,
* *[[Gemini (Theaterstück)|Gemini]]*, weer an’n Broadway opföhrt,
* Gemini Science Fiction, en Comic-Reeg,
* Gemini, sweedsche Musikgrupp,
* Gemini, portugeesche Musikgrupp,
* Gemini, en Soulgrupp,
* Gemini, chinees’sche Musikgrupp,
* Gemini, engelsche Musikgrupp,
* Gemini, ungarsche Musikgrupp.
Hominini

**Hominini** sünd en Tribus mank de Minschenapen. Dor höört de verschedenen Aarden vun dat Geslecht „Homo“ to (dormank de Homo sapiens) un de ehre utstorvenen Vöröllern, de noch nich to düt Geslecht rekent weert. Dat sünd de Australopithecina. Kennteken dorför, dat en Aart to de Hominini rekent warrt, is, dat he up twee Fööt steiht un liekup lopen deit. Wenn he bavenhen ok noch Steenwarktüüch (Pebble Tools) bruken deit, warrt he to de Minschen rekent. 

## Systematik
Mit de Minschen (dat Geslecht „Homo“) weert ok düsse Australopithecina to de Hominini tellt:
* *[[Sahelanthropus]]* (ümstreden)
* *[[Orrorin tugenensis|Orrorin]]* (ümstreden)
* *[[Ardipithecus]]*
* *[[Australopithecus]]* / *[[Kenyanthropus]]*
* *[[Paranthropus]]*

Dörn’anner bi de Begrepen kümmt dorvun her, dat in de öllere Literatur dat Woort „hominid“ faken in’n Sinn vun „hominin“ bruukt warrt. Dat liggt dor an, dat de Paläoanthropologie sik bit in de laten 1990er Johre an Linné siene Taxonomie holen hett. Bi em weern de „Echten Minschen“ unner den Naam „Hominidae“ gegen de „Minschenapen“ („Pongidae“) mit de Orang Utans, Gorillas un Schimpansen över stellt. 

Annere Forschers hefft dat noch anners maakt. Se hefft Schimpansen un Minschen in een Grupp tohopensteken un düsse Grupp nu ok „Hominini“ nömmt. Dor kann een um tämlich dör’nanner kamen. 

Towielen güng dat dor ok um, de Grenzen twuschen de Minschen mit ehre Vöröllern un de Schimpansen un Gorillas mit ehre Vöröllern düütlich to maken. Denn sünd dor Unnerafdelen inföhrt wurrn (Stämm). Neven de „Hominini“ (Minschen un Vöröllern) gifft dat denn noch de „Gorillini“ (de Gorillas mit Vöröllern) un de „Panini“ (Schimpansen mit Vöröllern)

## Anatomie
All Hominini gaht liekup up twee Been. Dor gifft dat sunnerliche Kennteken bi de Anatomie üm, de afwieken doot vun den Grundboplaan vun de Primaten. 

* De Achterbeen sünd länger un ummuddelt to’n Lopen up twee Been.
* De achterlichen Fööt sünd ummuddelt: De Middelfootknaken is länger, de Töhn körter un mehr un mehr kann ok de grote Töhn nich mehr gegen de annern Töhn över stellt weern. 
* Dat Becken is ummuddelt un de Pann vun dat Hüftlidd is grötter wurrn, üm gröttere Last up to nehmen. 
* Dat Beken vun de Seken mit den Geboortskanal is ümboot.
* De Hannen an de Vörbeen sünd ummuddelt un de Hominini könnt nu beter griepen, as kladdern. Dor is de Middelhandknaken üm körter wurrn. 
* De Bostkasten is mehr un mehr platter wurrn.

## Literatur
* Henry Gee: *Hominid and hominin.* Nature, Band 412, 2001, S. 131.
* Winfried Henke, Hartmut Rothe: *Stammesgeschichte des Menschen: Eine Einführung.* Berlin: Springer, 1998, ISBN 978-3-540-64831-4; Volltext (Kiek sunnerlich S. 45 – 47).

## Belegen


## Weblenken
* What’s the difference between hominin and hominid?
* Stammboom vun de Hominini
Rookgasexplosion

En **Rookgasexplosion** oder **Backdraft** (engelsch Fackbegreep) is en explosionsoordig Tünnern vun Rookgasen.

Wenn in en afslaten Ruum en Brand tostannen kummt, verlöscht de bald wedder, vun wegen, dat nich noog Suerstoff för dat Füer dor is. Mitünner gifft dat ok en Twüschentostand, de as Sweelbrand betekent warrt. De Pyrolyys, de dorbi aflöpt, lett Gasen un Dämp entstahn un torüch, de brennbor sünd. Köhlt de Ruum nu langsom af, warrt dat Volumen vun disse Gasen lütter un en Ünnerdruck kummt tostannen. Dat föhrt to den Effekt, dat de Brandrook dör Ritzen as to’n Bispeel ünnen bi Dören utströömt un korte Tiet later wedder torüch in den Brandruum sogen warrt.

Wenn nu de Döör apen maakt warrt, warrt vun wegen den Ünnerdruck Luft mit frischen Suerstoff vun buten in den Ruum insogen, wodör de Gasmischen op’n Slag wedder tünnern kann. Wenn nu noch en Tünnerer dor is, as to’n Bispeel Glootnesten, kann de Gasmischen explosionsoordig hooch gahn mit to’n Deel gresige Naklapp. Bi so en Rookgasexplosion kann sik, wenn de Suerstoff inströömt is, en Flammenwalz mit Snelligkeiten vun bit to 20&nbsp;m/s un Temperaturen vun 2000 bit 2500&nbsp;°C utbillen. Bi solk hoge Temperaturen schuult ok de beste Schuulkledaasch ut Nomex nich mehr. De eenfachste Oort sik to schulen is, sik op’n Bodden fallen to laten, vun wegen dat de Temperaturen dor wiet sieter sünd. Dören schüllt ut den Grund jümmer ut’n „Deckung“ rut apen maakt warrn.

Dat Gefährliche an’t Vörstadium vun en Rookgasexplosion is, dat een den Sweelbrand in en Zimmer nich hören un ok anners nich fasttostellen is. Ut den Grund gifft dat in’n Fall vun so en Explosion faken Dode.

De Ünnerdruck, de sik dorbi opboet, dat schienbore Verlöschen vun den Brand un de gresige Explosion sünd düütliche Egenschoppen, de den Backdraft vun’t „normale“ Rookdörtünnern (*Rollover*) oder den so nöömten Flashover-Effekt ünnerscheedt.

Rookgasexplosionen weern ok de Grundlaag för den Film *[[Backdraft]]* mit Kurt Russell un Robert de Niro ut dat Johr 1991.

De wohrschienlich eerste Rookgasexplosion, de in de Literatur beschreven worrn is, hett sik ruchweg 600&nbsp;v. Chr. todragen un warrt in dat Book Daniel (Dan 3,22) in de Bibel beschreven.

## Kiek ok
* Flashover

## Weblenken
*Bild vun en Rookgasexplosion
*Animatschoon vun en Rookgasexplosion
*Noch mehr Biller to’t Thema mit Berichten över Begeevnissen
Borussia Mönchengladbach

**Borussia Mönchengladbach** (Vereensnaam luut eegen Statuten: **Borussia Verein für Leibesübungen 1900 e.V.**) is en düütsch Vereen ut Mönchengladbach, de sien Football-Mannschap in de Düütsche Football-Bundsliga speelt. De Vereen is an'n 1. August 1900 grünnd wurrn.

De Vereen mit de Klubfarven Swaart, Witt un Gröön hett över 93.000 Liddmaaten (Stand: Juli 2020) un is dormit de söbentgröttste Vereen in Düütschland un in de Welt liggt de dormit up Platz 19.

## Bekannt Spelers vun dissen Vereen
* Rainer Bonhof
* Dietmar Danner
* Josef Heynckes
* Horst Köppel
* Lothar Matthäus
* Günter Netzer
* Bernd Rupp
* Berti Vogts
* Herbert Wimmer

## Weblinks
Actinium

**Actinium** (latiniseert vun’t greeksche ακτίνα „Strahl“) is en cheemsch Element ut dat Periodensystem mit de Atomtall 89 un dat Atomteken **Ac**. Dat Element is en radioaktiv Metall ut den d-Block. Actinium höört to Övergangselementen un is togliek de Naamsgever vun de Actinoiden.

## Historie
Actinium is in’t Johr 1899 vun den franzööschen Chemiker André-Louis Debierne opdeckt worrn, de dat Element ut Pechblenn isoleert hett. Toeerst hett he den Element vergliekbore Egenschoppen mit dat Titan oder dat thorium toschreven. Unafhangig dorvun weer Actinium 1902 ok vun Friedrich Giesel opdeckt un wies op lieke Egenschoppen to dat Lanthan hen. !904 hett he dat Element "Emanium" nöömt. Na’n Vergliek vun de beiden Stoffen in dat Johr 1904 is denn de Naam vun Debiernes övernahmen worrn, vun wegen dat he dat Element toeerst opdeckt harr
.

In Publikatschonen vun 1971 un later in 2000 weer de Historie vun’t Opdecken jümmer noch as unklor beschreven. Dorin warrt wiest, dat de Publikatschonen vun 1904 op de een Siet un de vun 1899 un 1900 op de annern sik an eenige Steden towedder snacken doot.

## Winnen un Dorstellen
In Uranierzen is Actinium blots in lütte Mengden binnen, so dat dat keen Rull speelt för’t Winnen. Technisch warrt 227Ac dör Bestrahlen vun 226Ra mit Neutronen in Karnreakters herstellt.
:\mathrm{^{226}_{\ 88}Ra\ +\ ^{1}_{0}n\ \longrightarrow \ ^{227}_{\ 88}Ra\ \xrightarrow[42,2 \ min]{\beta^-} \ ^{227}_{\ 89}Ac}
(Anm.: De Tieten geevt de Halfweertstieten an)

Dör den gauen Verfall vun’t Actinium is dat bit hüüt blots in lütte Mengden maakt worrn. De eerste künstliche Produkschoon vun Actinium is in’t Argonne National Laboratory in Chicago maakt worrn.

## Egenschoppen
Dat Metall hett en sülverwitte gleemige Klöör un is vergliekswies week. Actinium reageert bannig gott un warrt vun Luft un Water angrepen. Dör sien starke Radioaktivität gleiht dat Element in’n Düstern in en blassblau Licht. Dat Ac(III)-Ion is ahn Klöör. In sien cheemsch Verhollen is Actinium teemlich gliek as dat Lanthan. In all sien teihn bekannte Verbinnen is dat Element dreeweertig.

## Isotopen
Vun Actinium sünd 26 Isotopen bekannt. Dorvun gifft dat in de Natur aver blots twee. An’n bestännigstens is dat Isotop 227Ac mit en Halfweertstiet vun 21,8&nbsp;Johren. Dit Isotop is en Alpha- un Beta-Strahler, dat as Verfallsprodukt vun’t 235U tostannenkummt un to lütte Delen in’t Uranierz vörkummt. Dorut kann een wäägbore Mengden vun’t 227Ac winnen, mit de man dat Element eenigermoten eenfach ünnersöken un studeeren kann. Man, dorför is’n opwännige Strahlenschuulvörsorg nödig, vun wegen dat ünner de Verfallsprodukten ok eenige Gammastrahler sünd.

## Bruuk
Actinium warrt insett to’n Tügen vun Neutronen, de bi Aktiveerensanalysen en Rull speelt. Bito warrt dat element för de thermoionische Engergieümwanneln nütt.

De Verfall vun’t 227Ac verlöpt op twee Weeg: De gröttste Deel verfallt ünner Emisschoon vun Betastrahlen in 227Th, wiel ruchweg 1 % över’t Utsennen vun Alpha-Deelken to 223Fr verfallt. Somit kann also en Lösen vun 227Ac as Born för dat kortlevige 223Fr bruukt warrn. Dat kann denn regelmatig afscheedt un ünnersöcht warrn.

## Borns


## Weblenken
Robert Francis Furchgott

**Robert Francis Furchgott** (* 4. Juni 1916 in Charleston, South Carolina; † 19. Mai 2009 in Seattle, Washington) weer en US-amerikaansch Wetenschapler. 

Furchgott hett 1940 sien Doktor in Biochemie an de Northwestern University makt.

För sien Arbeiten över de Rull vun Stickstoffmonoxid as Botenstoff in’t Hart-Kreisloopsystem kreeg he 1998 tosommen mit Louis José  Ignarro un Ferid Murad den Nobelpries för Physiologie oder Medizin.

Furchgotts Opdecken, dat Gas de Gefäße wieder maken kann, harr Andeel an de Entwicklung vun dat Potenzmiddel Viagra.

## Enkeld Nahwiesen
Bundsautobahn 516

De **Bundsautobahn 516** (Afk.:**BAB 516** oder ok **A&nbsp;516**) is en öörtliche Autobahn in Noordrhien-Westfalen mit en Samtläng vun 5&nbsp;km. 

## Verloop

De BAB&nbsp;516 fangt an’t Autobahnkrüüz Overhus an, un stellt verkehrstechnisch en Verlängern vun de Bundsautobahn 3 vun Arnem dor, de sik hier optwiegt in de A&nbsp;3 wieter na Köln un de A&nbsp;2 na Düörpm. Na fief Kilometer ennt de A&nbsp;516 an de Anslusssteed Overhus-Eisenheim un geiht in de Bundsstraat 223 („Konrad-Adenauer-Allee“) in Richt Oolt-Overhus över. Se is na 500&nbsp;m an de Anslussteed Overhus-Zentrum mit de Bundsautobahn 42 verbunnen.

Sünners to Tieten, wenn de Verkehr an’n dullsten is, kummt dat twüschen Overhus-Sterkrade un den Övergang in de B&nbsp;223 faken to’n Stau. Vör allen morgens, to’n Sünnavendinkoop in’t Inkoopszentrum Centro oder to johrestietliche Begeevnissen as den Wiehnachtsmarkt staut sik de Verkehr in Fohrtricht Overhus op bit to twee Kilometers.

## Weblenken

* Naue Streckenbeschrieven vun de A&nbsp;516
Minsch (Mehrdüdig Begreep)

**Minsch** betekent

* *[[Homo sapiens]]*, den modernen Minschen, so as he hüdigendags leven deit,
* *[[Homo]]*, Geslecht vun de Minschen, wo ok allerhand Aarden tohören döen, de al lang utstorven sünd.

**Minsch** is de Familiennaam von

* Josef Minsch (1941–2008), Swiezer Skirennfohrer.
Schemaitien

**Schemaitien** (op žemaitisch *Žemaitėjė*) es ene historische Jäajent en Litauen. Schemaitien es laundwertschauftlijcher aus Aukštaitija. De Noame Schemaitien es von daut Voltj Žemaite. De Jebruck von daut  žemaitische woat weinja. Von ~900 wean uck de Litauers en Schemaitien. En Schemaitien wean Tjrije von daut Jrootförstendom Litaue en de Diuetsche Orden. 
De Schemaite en Mažoji Lietuva send en daut 19. Joahundat Preiße woare. 

## Steda
De nijch aumtlijche Hauptstaut von Schemaitien es Telšiai. 
# Šiauliai/Šiaulē (jratste Staut)
# Mažeikiai/Mažeikē 
# Tauragė 
# Plungė 
# Kretinga

## De aundere historische Jäajende en Litauen
*Mažoji Lietuva
*Aukštaitija
*Dzukija
*Suvalkija
Homo

***Homo*** (latiensch för: **Minsch**) is dat Geslecht vun de Minschenordigen, dat an'n meisten entwickelt is. De verscheden Aarden vun düt Geslecht höört to den Tribus vun de Hominini. De moderne Minsch (Homo sapiens) is de eenzigste Aart vun dat Geslecht *Homo*, de hüdigendags noch leven deit. All annern Aarden sünd utstorven. Dat is nich jummers slank mööglich, bi Fossilien en Unnerscheed to maken twuschen Liddmaten vun düt Geslecht un annere Geslechter, de ok to de Hominini, man nich to de Minschen rekent weern könnt. Faken warrt dor de Bruuk vun Steenwarktüüch (Pebble Tools) bi togrunne leggt. Fundstücken, de in'n Tosamenhang bröcht weert mit Steenwarktüüch, weert denn mank de Minschen rekent. De annern weert denn ehr as Australopithecina ankeken. Dat Minschweern in'n Loop vun de Millionen vun Johren warrt as „Hominisatschoon“ betekent. 

## Brägen
Sunnerlich fallt up, dat sik mit de Stammgeschicht vun dat Geslecht Homo de Grött vun den Brägen bannig ännert hett. Binnen twee Millionen Johren is dat bi dreemol so groot wurrn, as dat toeerst weer.  

## Översicht över de Minschenaarden
Bi de dünn druckten Aarden gifft dat noch allerhand Diskusschoon över de Fraag, of sik dat dor överhaupt um egen Aarden bi hanneln deit. 

## Wat noch nich klaar is
Bi Homo habilis sünd sik de Forschers noch nich eenig wurrn, of he mank de Minschen, oder beter mank de Australopithecina rekent weern mutt. 
Twuschen US-amerikaansche un europääsche Wetenschopplers gifft dat towielen Striet över de Fraag, of dat nu noch Unnerarden to den Homo sapiens geven deit.

## Weblenken
Alkaloos

En **Alkaloos** is’n Tostand, bi den de Lief vun en Minsch oder en Deert en to hogen pH-Weert opwiest. Dat is de Fall, wenn de pH-Weert in’t Blood över 7,45 liggt. De Referenzweert liggt twüschen 7,35 un 7,45. Wenn de pH-Weert över 7,7 stiggt, föhrt dat tomeist to’n Dood.

Dat Gegendeel vun de Alkaloos is de Azidoos, wenn de pH-Weert ünner 7,35 fallt.

## Indelen
Dat gifft verscheden Oorden vun Alkaloos. Dat een is de respiratoorsche Alkaloos, de tostannen kummt, wenn een to veel Kohlenstoffdioxid afaten deit. Dat kann ton Bispeel bi en Hyperventilatschoon wesen. Dat annere is de metaboolsche Alkaloos, de vörkamen kann bi Breken vun suren Mageninholt, düchtig Toföhren vun alkalische Stoffen (t.&nbsp;B. Bicarbonat), en diuretische Therapie oder bi’n Stören vun de Nerenfunkschoon. Na de Definitschoon liggt en metaboolsche Alkaloos denn vör, wenn en to groten Basenöverschuss in de Bloodgasanalyys nawiest warrt, also en Standard-Bicarbonat-Weert vun över 25 mol/l.

## Kiek ok
* Süür-Baas-Huusholt
* Azidoos
* Pansazidoos
Stragula

**Stragula** is en Imitatschoon vun Linoleum, wat aber kostengünstiger is. Dat is en mit Teer imprägniert Papp (*Bitumenpapp*), de meestens mit verscheedenfarbig, indickt Öölfarben in verscheeden Musters bedruckt wurrd.  

Stragula wurr in de 1950er Johren vun PVC wietgahnd verdrängt. En Grund is mögelkerwies, dat sück de Öölfaarben temelk gau afloopen doon.

De Naam kummt vun dat latiensch Woort *vestis stragula* för Teppich oder Deck.

## Borns
Homo antecessor

**Homo antecessor** (lat.: *De Minsch, de vörweglopen dö*) is en utstorvene Aart vun dat Geslecht *[[Homo]]*. Dor warrt he mit to de Minschen rekent. Toeerst is he in Spanien funnen wurrn. He hett leevt vun dat Pliozän bit to dat Pleistozän in Eurasien un villicht ok in Afrika. Towielen warrt *Homo antecessor* bloß as en annern Utdruck ankeken för Homo heidelbergensis oder Homo erectus. An Knaken, de funnen wurrn sünd, kann een Sporen finnen, dat dor an rümbeten un -gnaagt wurrn is. Womööglich kann dat bedüden, dat dat bi den Homo antecessor Kannibalismus geven hett. Dat Skelett, wat in Spanien funnen wurrn is, is bi 780.000 Johre oolt un kummt vun ene tein Johre ole Deern. Dat is allerbest bewohrt bleven all de Johren. 

## Weblenken
Tribus (Biologie)

En **Tribus** (f.; Plural: Tribus oder Triben) is en Afdeel in de Systematik bi de Biologie. De Tribus steiht över dat Geslecht un unner de Ünnerfamilie. In en Tribus sünd en Reeg vun neger verwandte Geslechter to en Geslechtergrupp tohopenfaat. In de Wetenschop geiht de Naam vun en Tribus in de Zoologie mit „-ini“ toenne (vgl. Hominini), in de Botanik mit „-eae“.

## Belegen
Karl-Heinz Kurras

**Karl-Heinz Kurras** (* 1. Dezember 1927 in Barten, Oostpreußen; † 16. Dezember 2014 in Berlin) weer en vörmoligen düütschen Polizeibeamten in West-Berlin (1949–1967 und 1971–1987). Vun 1955 bit 1967 hett he dor as en Spion för dat Ministerium för de Sekerheit vun'n Staat (MfS) vun de DDR arbeit'. 

An'n 2. Juni 1967 hett Kurras den Studenten Benno Ohnesorg bi en Insatz vun de Polizei up en Demonstratschoon gegen den Besöök vun den Schah vun Persien dootschaten. In de Straafprozessen, de denn folgen döen, is he freespraken wurrn vun den Verdacht up *Fahrlässige Tötung*. De ganze Angelegenheit hett dormols dorto bidragen, dat de Studentenbewegung na de radikale Siet övergahn is. 

Sien in’ Mai 2009 bekannt wurrn IM-Tätigkeit för den oostdüütschen Staatssekerheitsdeenst hett nee Ermittlungen to de Doodsschööt, Forschungen to de Rull vun de MfS dorbi un apenlich Debatten över en mögelk Neebewertung vun de histoorsch Folgen vun sien Doon utlööst.
Lol

**Lol** betekent

* Lol, Afkörten vun *Laugh out loud* in’n Nettjargon un in’e Jugendspraak,
* Lol, Stroom in’n Sudan, de in’n Bahr al-Arab münnt,
* LOL, Online-Deenst för Liechtensteen, Vörarlbarg un de Oostswiez,
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]*, Musikalbum von Basshunter ut dat Johr 2006.

**LoL** oder **lol** is afkört för

* Limit of Liability,
* ISO-Kood för de afrikaansche Spraak Lomongo (na ISO 639-3).

**Lol** is de Naam von

* Lol Creme (*Laurence Neil Creme*; * 1947), engelschen Musiker,
* Lol Mohammed Chawa (* 1939), Politiker ut’n Tschad.

Kiek ok bi: Loll.
Homo habilis

***Homo habilis*** is en utstorven Aart vun Minschen ween, de vör 2,2 bit vör 1,5 Million Johren in Oostafrika leevt hett. He warrt as Vörloper vun den *[[Homo erectus]]* ankeken. *Homo habilis* is lüttjer ween, as de hüdige Minsch. Siene Lengde warrt taxeert up 1,20 m bit 1,55 m. Dat gifft bloß man minne Överresten vun den *Homo habilis*. En Reeg vun Forschers meent, düsse Resten weern to primitiev, as dat se na dat Geslecht *[[Homo]]* rinpassen döen. Se meent, de *Homo habilis* höör ehr na de *[[Australopithecina]]* hen. Dat gifft avers Steenwarktüüch (Pebble Tools, as Choppers), dat an den *Homo habilis* toschreven weern kann. Dor is düsse Aart de eerste Aart mank de Minschen mit, de Warktüüch maakt hett. Vun dorher ok de Naam Homo *habilis*. De eersten Knaken sünd 1959 in de Olduvaiklööv in Tansania funnen wurrn. Later hett dat ok in Kenia Fundstücken vun düsse Aart geven. Buten Afrika is de *Homo habilis* bither to noch nich funnen wurrn. 

De Landstreken, wo de Överresten funnen wurrn sünd, sünd to de domolige Tied Savanne ween. 

## De Naam ([[Etymologie]])
De wetenschoppliche Naam *Homo habilis* besteiht ut den Naam vun dat Geslecht *[[Homo]]*, wat Latiensch is un „Minsch“ bedüden deit un den Naam vun de Aart *habilis*, wat „hännig“ bedüden deit, vunwegen dat he wat vun Warktüüch afweten dö un dor ok mit umgahn konn.

## Weblenken
Pebble Tools

**Pebble Tools** (ut Engelsch: *Flintsteen-Warktüüch*, Utsprake: *Pebbel Tuhls*), höört to de eersten Steenwarktüüch, de vun Minschenhand maakt wurrn sünd. Se sünd herstellt un bruukt wurrn in dat Ooldpaläolithikum vör um un bi 2,5 Millionen Johren. In de Archäologie weert se as Kennteken vun de Oldowan-Kultur ankeken

Maakt wurrn sünd düsse eenfachen Reedschoppen ut Steen vun de öllsten Aarden vun dat Geslecht *[[Homo]]*: *[[Homo rudolfensis]]*, *[[Homo habilis]]* un *[[Homo ergaster]]* / *[[Homo erectus]]*. Midderwielen warrt dat ok för mööglich holen, dat al bi de *[[Australopithecina]]* so'n Pebble Tools bruukt wurrn sünd. Dat dö bedüden, dat de öllsten Pebbles Tools tostanne kamen sünd, ehr dat dat Geslecht *Homo* up de Eer updükert is. In Gona, in dat Afar-Dreeeck in'n Noordosten vun Äthiopien sünd Pebbles Tools funnen wurrn, de seker bi 2,6 Mio. Johre oolt sünd. Dat is avers nich klaar, wo se för bruukt wurrn sünd. 

För Europa kann nich seggt weer, wonnehr Pebbles Tools upkamen sünd. Hier fangt de Steentied mit de eersten Siedlers in dat Acheuléen an.

## Wie de Pebble Tools utsehn doot
Pebble Tools sünd eenfache Reedschoppen ut Flintsteen, wo tominnst eenmol wat vun afslahn wurrn is. Dör so'n Afslag oder dör en Reeg vun Afslääg kümmt en scharpe Kant tostanne, wo een mit snieden kann. Sunnerliche Formen sünd Choppers, Chopping Tools un Rundsteen (Shäroide).

## Kiek ok bi
* Steenwarktüüch
* Chopper (Archäologie)
* Chopping Tools
* Fuustbiel

## Belegen


## Literatur
* Hahn, J., Erkennen und Bestimmen von Stein- und Knochenartefakten. Einführung in die Artefaktmorphologie. Archaeologica Venatoria 10,1991.
739

## Wat passeert is

## Boren
* 
## Storven
* 7. November: Willibrord, Misschonar vun de Angelsassen, de Fresen ehr Apostel (* um 658 rüm)
Homo cepranensis

**Homo cepranensis** is en utstorven Aart vun den Minschen. Överresten dorvun sünd in Italien funnen wurrn. Vun düsse Aart is man bloß een Brägenpann bekannt. De is 800.000 bit 900.000 Johre oolt. Dat warrt eernsthaftig betwiefelt, of de Schädel würklich to en egen Aart tohören deit. Allerhand Forschers gaht denn ok dor gegenan, düssen Schädel en neen Naam to geven. Worraftig warrt he faken mank de Fundstücken vun den Homo antecessor indeelt, ofschoonst he junger is, as all annere Fossilien vun düsse Aart. De Kennteken vun düssen Schädel seht ut, as en Krüüzung vun Homo erectus un de latere Aart Homo heidelbergensis, de in Europa to finnen weer lang vör den Neanderdaler. Man dat gifft noch nich noog Fundstücken, um en kumplette Analyse vun düsse Aart to maken. 

## Literatur
* Mallegni, F., Carnieri, E., Bisconti, M., Tartarelli, G., Ricci, S., Biddittu, I. & Serge, A. 2003. Homo cepranensis sp. nov. and the evolution of African-European Middle Pleistocene hominids. Comptes Rendus Palevol. 2(2):153-159.
Paranthropus

**Paranthropus** is de nee Naam vun en Aaart mank de Hominini. He warrt to de Australopithecina rekent. Dat bedutt, dat he noch nich as en Minschen ansehn warrt, man as en Vorlöper vun den Minschen. Fröher hett he meist den Naam *[[Australopithecus|Stevige Australopithecus]]* harrt. De Mannslüde sünd so bi 1,30 m bit 1,40 m groot wurrn. Se hefft en lüttjen Brägen harrt un en platt Gesicht. Leevt hett he vun vör um un bi 2,5 Million Johren bit vör um un bi 1 Million Johren in de Tied vun dat Pleistozän. He weer en Minschenapen, de stevig boot weer un in'n Süden un Osten vun Afrika leven dö. Wohrschienlich stammt he af vun denn *Australopithecus*, de en beten wat fiener boot weer. He hett sik woll mit de Tied jummers mehr an Planten to'n Freten holen. Dor möss he veel um bieten un kauen un hett dor en annern Weg mit nahmen, as de moderne Minsch. 

## De Naam
Paranthropus bedutt so veel, as *Üm den Minschen rüm*. 

## Aarden
* *[[Paranthropus aethiopicus]]*
* *[[Paranthropus robustus]]*
* *[[Paranthropus boisei]]*
Homo ergaster

**Homo ergaster** is en utstorvene Aart mank de Hominini. He höört to dat Geslecht vun de *[[Homo|Minschen]]*. Fundstücken, de to düsse Aart torekent weert, stammt sunnerlich ut dat ole Pleistozän un sund twuschen 1,9 un 1,4 Millionen Johre oolt. Funnen wurrn sund se in Koobi Fora in Oostafrika un in Swartkrans in Süüdafrika. Dat gifft avers ok en Reeg vun Fundstücken, de stammt ut jungere Schichten un sünd womööglich man bloß bi 1 Million Johre oolt.

## [[Etymologie]]
*[[Homo]]* is de Naam vun dat Geslecht, wo denn de Naam vun de Aart *ergaster* achtern toföögt wurrn is. *ergaster* kümmt ut de Ooltgreeksche Sprake un bedutt „Arbeitsmann“. Dat schall henwiesen up dat Bruken vun Steenwarktüüch (Pebble Tools), wat bi düsse Aart begäng ween hebben schall. 

## Eerste Funnen un eerst Beschrieven
De Fundstücken in Süüdafrika sünd al 1949 vun John T. Robinson updeckt wurrn. He hett jem toeerst den Naam *Telanthropus capensis* geven. As *Homo ergaster* is he dat eerste Mol beschreven wurrn vun Colin Groves un Vratislav Mazák in en Facktiedschrift in de Tschechoslowakei. Dor weer dat Unnerkiff-Fragment KNM-ER 992 de Grundlaag för. Dat weer al 1971 vun Richard Leakey in Koobi Fora in Kenia updeckt wurrn. Sie Öller weer dormols up bi 1,5 Mio. Johre taxeert wurrn; Leakey harr düt Fundstück 1972 publiek maakt un harr dat to dat Geslecht *Homo* stellt, man över en besunnere Aart harr he sik nich utspraken.

Unner Umstänn stammt *Homo ergaster* vun den *[[Homo rudolfensis]]* af. *[[Homo erectus]]* schall denn wedder vun *Homo ergaster* afstammen. Ut desülvige Tied un ut desülvigen Gemarken in Afrika gifft dat Fundstücken vun annere Aarden mank de Hominini, de mööglicherwiese mit *Homo ergaster* tohopen leevt hefft: *[[Paranthropus boisei]]*, *Homo rudolfensis* un, unner Umstänn, *[[Homo habilis]]*.

De Fundstücken ut Koobi Fora sünd in Kenia sien Natschonalmuseum in Nairobi unnerbröcht, de Fundstücken ut Swartkrans sünd in dat Transvaal Museum in Pretoria. 

## Wo de Homo ergaster torekent warrt

In de Paläoanthropologie warrt dor noch um streden, of de *Homo ergaster* to Recht as en egen Aart ankeken warrt, oder of he bloß man en Unneraart un annere Form vun den *Homo erectus* is. Allerhand Knaken, de fröher to den *Homo erectus* rekent wurrn weern, weert hüdigendags vun de wecken Forschers as egenstännige Aart ankeken, man vun annere Forschers jummers noch to *Homo erectus* rekent. 

## Belegen


## Weblenken
(792) Metcalfia

**(792) Metcalfia** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 20. März 1907 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. 

De Asteroid is wohrschienlich nah hüm sülvst nömmt wurrn. De Afsolute Helligkeit vun de Asteroid bedrocht 10,33.
Willie Seaweed

**Willie Seaweed** (* 1873 in Blunden Harbour, British Columbia; † 1967 ok dor) weer en Künstler vun de Kwakiutl. Sien indiaansch Naam weer Hiamas.

Seaweed weer en vun de bekannt Holtsnitzer vun de Kwakiutl. Vun hüm stammen völ Objekte, de in de Sellschop ut sein Tiet bruukt wurrn, so snitz he  Wappenpahls, verzeert Holthüüs, Masken un Piepen. He snitz aber ok lütt Wappenpahls, de denn an Touristen verköfft wurrn.

## Weblenken
* The Canadian Encyclopedia
* Weblenk över Willie Seaweed
Bundsautobahn 111

De **Bundsautobahn 111** (Afk.:**BAB 111**, in Kortform ok **A&nbsp;111** nöömt) is en öörtliche Autobahn in’n Noorden vun Berlin un’n lütt Stück in Brannenborg mit en Samtläng vun 17&nbsp;km. 

Kumplett fardig boet weer se in’n Dezember 1987 un verbinnt siet de Tiet de Bundsautobahn 100 (*Berliner Stadtring*) mit de Bundsautobahn 10 (*Berliner Ring*). De Verloop is vun’t Autobahndreeeck Charlottenburg över’t vörmolige Krüüz Reinickendorf bit na’t Autobahndreeeck Oranienborg. Twüschen de Anslusssteden *Schulzendorfer Straße* un *Waidmannsluster-/Hermsdorfer Damm* verlööpt de Straat ’n längere Tiet as „B&nbsp;111“, man ahn histoorschen Betog to de egentliche Bundsstraat 111.

De A&nbsp;111 weer vun’n 31. Dezember 1987 bit 1990 för’n Transitverkehr dör de DDR un as Grenzövergang Berlin-Heiligensee/Stolpe-Dörp bruukt.

## Weblenken

* Vullstännige Beschrieven vun’n Verloop (hdt.)
* En poor Daten to de A 111
Ephraim Katzir

**Ephraim Katzir** (eegentlich Katchalsky; * 16. Mai 1916 in Kiew; † 30. Mai 2009 in Rechowot) weer en israeelsch Naturwetenschapler, Biophysiker un Politiker vun de Mapai („Israelsche Arbeitspartei“). Van 1973 bit 1978 weer Katzir de veerte Staatspräsident Israels.

Katzir weer van 1951 bit 1973 Baas vun de biophysikaalsch Afdeelen vun dat Weizmann-Institut in Rechovot un van 1966 bit 1968 wetenschaplich Chefberader vun de israeelsch Armee. 

1985 kreeg he den Japan-Pries för sien Leistungen up dat Rebeet vun de Biotechnologie. 

## Enkeld Nahwiesen
(51) Nemausa

**(51) Nemausa** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 22. Januar 1858 vun de franzöösch Astronom Joseph Jean Pierre Laurent in Nimes opdeckt wurrn is. 

De Naam leidt sück vun *Nemausus*, de latiensch Naam för de franzöösch Stadt Nîmes af. De Afsolute Helligkeit vun de Asteroid bedrocht 7,366.
Joseph Jean Pierre Laurent

**Joseph Jean Pierre Laurent** († 1900, en Tiet lang ok **A. Laurent**, as sien Naam vergeten weer) weer en franzöösch Astronom, de in dat Johr 1858 den Asteroiden Nemausa opdeckt hett. Mehr Asteroiden hett he nich opdeckt, ok weet man vun hüm meest nichts. De Astronom Édouard Stephan hett hüm as en „bannig fixen Kerl“ beschreven.

Nemausa wurr an een Privatsteernwacht in Nîmes opdeckt, de to en Huus hörrn de, wat toför vun Benjamin Valz bewahnt weer. Valz wurr Direkter vun de Steernwacht Observatorium vun Marseille un hett Laurent sien Huus anvertroot. Dat Huus an de  Rue Nationale Nr. 32 drocht hüüd en Plakett, de an dat Opdecken erinnert, man Valz as Opdecker betekend. 

För sien Opdecken wurr Laurent 1858 mit de *Prix d’Astronomie*- Medaille vun de Lalande-Stiftung uttekent.

Hüm to Ehren wurr de in dat Johr 1876 opdeckt Asteroid (162) Laurentia nömmt.