open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stellingwarfs

**Stellingwarfs** is en nedderlandsch-neddersassische Streektaal (Streekerspraak), de in de Gemenen Oost- un Weststellingwarf in'n Süüdoosten vun de Provinz Freesland un in de angrenzenden Rebeden vun Drenthe un Oaveriessel praat warrt. Stellingwarfs is verwandt mit Drents, Grunningers, Twentsch, Aachterhoeks, Veluws un de sassischen Spraken, de vörnehmlich in'n Noorden vun Düütschland praat warrt. Nedersaksisch un dormit ok Stellingwarfs is, lieks as Freesch, dör de Regeren vun de Nedderlannen as en Europääsche Minnerheitenspraak anerkannt.
Freesche Spraken

De **freeschen Spraken** (, i, ) is en Grupp van westgermaansche Talen. Dat Freesch word in de Noord-Nedderlannen (Provinz Freesland un en paar Logen in de Provinz Grunneng) un in wat lüttjeder Streken in Düütschland, in de Bunnslanden Neddersassen un Sleswig-Holsteen snackt. 

Dat gift de Menen, dat dat Freesch neet blot en Taal is, man en hele Taalgrupp, umdat de dree Twillen van de freeske Spraak düdelk verscheden bünd: de Snackers könen sük bold neet mitnnaner unnerhollen. Dat gift dat Westfreesch, dat Oostfreesch un dat Noordfreesch. Dat Benömen geiht faken wat döörnanner mit de Betekens van Spraken, wat vandag ok in de Freeslannen proot worden, man neet Freesch bünd. So word de westfreesche Spraak in de Nederlannen blot "Freesch" ("Frysk") of "Westerlauwers Freesch" nömd umdat *[[Westfreesch]]* al na en Streektaal in Noord-Holland wiest.

## Klassifikatschoon
De freeschen Spraken sünd een Telgen binnen dat westgermaansche. Se billt mit Enegelsch un Plattdüütsch de noordseegermaanschen Spraken. Besünners mit dat engelsche givt dat noch enegere Övereenkümst so dat de twee de anglo-freesche Grupp billt.

## Twiegen un Ünnerdelen vun de Freesche Spraakgrupp
Dat Freesch kann so indeeld worden:

* Noordfreesch
** Eilandnoordfreesch
*** Sylter Freesch (Sölring)
*** Föhr-Amrumsch Freesch (Feering-Öömrang)
*** Helgolandsch Freesch (Halunder)
** Fastlandnoordfreesch
*** Noordergoesharder (Hoorning)
*** Middelgoesharder
*** Südergoesharder (al utstürven)
*** Wiedingharder
*** Halligfreesch (binah utstürven)
*** Bökingharder (Mooring)
*** Karrharder (binah utstürven)
* Oostfreesch (ok Oosterlauwersk Freesch)
** Werserfreesch (utstürven)
*** Wangerooger Freesch (um dat Jahr 1950 utstüven)
*** Wusterfreesch (um dat Jahr 1700 utstürven)
*** Harlinger Freesch (utstürven)
*** anner Dialekten (utstürven)
** Eemsfreesch
*** Saterfreesch
*** anner Dialekten in't westelke Oostfreesland un Grunneng (utstürven)
* Westfreesch (ok Westerlauwersk Freesch)
** Fastlandsfreesch
*** Klaifreesch
*** Woldfreesch
*** Südhoekfreesch
** Hiddelopisch Freesch
** Oost- un Westterschellingsch
** Schiermunkoogsch

In de Freesche Städer in Fryslân word en Mischtaal mit Nedderlanske Woorden un freesche Grammatik proot, dat Stadtsfreesch. Man dit Spraak word neet to dat Freesch rekent. Dat Stellingwarfs un dat Grunnengs (beid Nedersasske Dialekten) hebben en Freesch Infloot, nett as dat oostfreesch Platt.

## Verscheden freesche Wöör
Achteran weert de Wöör in verscheden freeschen Spraken un Dialekten vergleken. Denn kann een sik al en beten vörstellen, wat for'n Unnerscheed dat dor gifft.

## Frisistik
De Wetenschop, de freesche Spraken in allen eren Perioden un Varietäten uutforschen deit, heet Frisistik oder Freesche Philologie.

## Kiek ok bi
* Ooldfreesch
* Oostfreesch (Spraak)
* Frysk
* Saterfreesch

## Weblenken

## Literatuur
* Vilhelm Tams Jörgensen: *Snaak friisk!: interfriisk leksikon*, Breedsteed, 1993, 2. Uplaag, ISBN 3-88007-215-9
* Horst H. Munske, Nils Århammar u.&nbsp;a. (Ruutgevers): *Handbuch des Friesischen*. Walter de Gruyter, Tübingen 2001,  

## Borns
Barcelona

**Barcelona** is na Madrid de tweetgröttste Stadt van Spanien un ene van de wichtigsten Havenstäder an de Middellannsche See. As Hööftstadt van de noordoosten Landschap Katalonien is Barcelona de kulturelle un weertschapliche Middelpunkt van den Volksstamm, de sik stolt Katalanen nöömt un ehre egene Spraak, dat Katalaansch, spreekt.

Eerst as um 1860 de olen Stadtmüren daalbraken un moie Gröönanlagen herricht wurrn, kunn de Stadt sik so richtig utbreden. Boulevards mit sess un mehr Sporen föhrt dwars dör de groten Geschäfts- un Wahnblöck. So is Barcelona vandaag ene van de modernsten spaanschen Städer.

Neven Madrid is Barcelona ok de bedüdenste weertschapliche Swoorpunkt van ganz Spanien. An de Stadtränner gifft dat vele Industrieanlagen för alle möglichen Verbruuksgöder, vör allen Textil-, Metall-, Maschinen-, Ledder-, Papeer- un Glasindustrie. 

De lebennigste Straat in Barcelona is de Rambla, de van de Plaça de Catalunya na’n Haven geiht un mit ehre velen Verkoopsbuden, mit de grote Markthall un de Figurendarsteller Dusende van Touristen antreckt. An dat Enn van de Rambla steiht dat 60 m hoge Kolumbus-Denkmaal un nich wiet darvan liggt in’n Haven de „Santa Maria“, dat Schipp, mit dat Kolumbus 1492 över den Atlantik segelt is un Amerika updeckt hett. 

Sehnswürdig sünd de Geböden Nuestra Señora de Belén, de Palast van de Viezkönigin, Santa Maria del Pino, dat Gran Teatro del Liceo, de Palacio Nacional un dat Archäologische Museum. En ganz besunnert Bowark is de Kark van de Hillige Familie (Sagrade Familia). De Betonbo, mit den al 1882 anfungen wurr, is dat Wark van den beröhmten Architekt Antoni Gaudí (1852-1926), warrt blots van Spennengeld boot, is aver bit vandaag ümmer noch nich fardig.

Dat Pueblo Español is en Freelichtmuseum, dat för de Weltutstellung 1929 boot wurr un dat ut originaalgetro kopeerte Hüüs besteiht, de in de verschedenen spaanschen Landschapen vörkaamt. Well Barcelona maal van baben sehn will, de kann mit ene Seilbahn up den 532 m hogen Tibidabo henupföhren.

## Weblenken

* Websteed vun Barcelona (spaansch, katalaansch, engelsch)
Île de Ré

De Insel **Ré** (in Hansetieden *St-Martens-Eiland* heten) is en Insel an de Küst vun’n Atlantik, dwars af von La Rochelle.
Se hett vele lütte Havens un en grote Platz för de Watervagels.
Dorto gifft dat Soltgoorns, dor maakt se dat gode Solt vun dat Meerwater.


Bild:Salz_01.JPG|Soltgoorn op de Île de Ré
Bild:Baleines_01.JPG|Lüchttoorn un oolt Lüchtfüer op Ré 
Bild:Arsre1.jpg|Haven vun Ars–en-Ré
Hiämer

**Hemer** is en Stadt in't Suerland in Westfalen mit 34.062 Inwahners (2019). Se höört to'n Märkischen Kreis, weer inst in de *Graafschop Mark* un in'n Kreis Iserlaun (bet 1975). Siet 2020 is Christian Schweitzer Börgermeester vun de Stadt.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
Córdoba (Spanien)

**Córdoba** is ene südspaansche Provinzhööftstadt twüschen de Sierra de Córdoba (466 m) un den Guadalquivir. Se hett 320.000 Inwahners.

Córdoba weer in de röömsche Tiet de Hööftstadt van de Provinz Hispania Ulterior un wurr 711 van de Arabers innahmen. De Stadt harr ehre beste Tiet, as se Hööftstadt weer van dat spaansche Kalifat, besunners unner Abderahman III. (912-960). Se schall domaals 800.000 Inwahners un 300 Moscheen hatt hebben.

Córdoba is beröhmt wegen de ehrmalige Moschee, de in dat 8. un 10 Jahrhunnert boot wuurn is un de na de Kaaba in Mekka dat gröttste islamische Beedhuus van de Welt weer. Na de Reconquista wurr de Moschee dör den Inbo van ene Choranlaag in ene Kark verwannelt. So wurr de reine maurische Stil van dat Bowark tonicht maakt. Sülvst Karl V., de den Umbo genehmigt harr, weer bannig untofreden mit dat, wat darbi rutkamen weer.

De ganze Kumplex van de Moschee is van ene hoge Müür umgeven. De Binnenruum is blots 11,50 m hooch un süht mit siene 850 Marmorsülen un rootwitten Hoofiesenbagens so ut as en Labyrinth.

Over den Guadalquivir geiht de Röömsche Brügg mit 16 Bagens. De Fundamenten stammt van de Römers, de Brügg sülvst ut de maurische Tiet.

## Weblenken
Wulfenbüttel

**Wulfenbüttel** (Wulffenbüttel) (hoochdüütsch *Wolfenbüttel*) is 'ne Kreisstadt in Neddersassen nich wiet vun Bronswiek. För ne lange Tiet weer se ok de Residenzstadt vun 't welfische Deel-Hartogdom Bronswiek-Lünborg-Wulfenbüttel. Dit Hartogdom was later dat Hartogdom un denn de Freestaat Bronswiek. De Wulfenbüttlers sünd mächtig stolt op jehmer Fachwarkhüüs, op jehmer Slott un op de Herzog August Bibliothek, de ok dat Evangeliar vun Hinnerk de Leuw opbewohrt.

Wulfenbüttel harr in Dezember 2019 52.165 Inwahners up en Flach vun 78,51 km² un is ünnerdeelt in 7 Stadtdeelen (Karnstadt) un 10 Oortschapen (ingemeent).

## Bekannt Lüüd ut disse Stadt
* Christian Wilhelm Büttner (1716-1801), Naturfoscher un Chemiker

## Borns
Rieck-Huus

Dat **Rieck-Huus** is dat öllste, vundoog noch stahnde nedderdüütsche **Fachwarkshallenhuus** vun Veerlannen, in Hamborg in’n Bezirk Bardörp. 

Dat Huus hebbt se all 1533 boot. Mit de Tiet is dat Huus ’n beten röög worn un in ’t Johr 1949 hebbt se allens bannig op Schick brocht. Fief Johren loter weer dat denn en Butensteed vun ’t Altonaer Museum. Tohoop mit en Schüer, en Sossruten-Haubarg, en Backhuus un en Kokerbockmöhl - för de Affpumperee vun dat Water achtern Diek - steiht de Anlaag in Corslak. De Möhl is 220 Johr oolt un is 2004 ok renoveert worrn.

Över 22.000 Lüüd hebbt dat Huus 2005 ankeeken, wiel dat gode Insichten in de buerlich Kultur un dat Tohoopleven vun Minschen un Deerten ünner een Dack gifft. 

Wokeen dat mal sülvst beleven wull, de mut dor mal hengahn. 
To finnen ist dat Huus an'n Curslacker Diek 284. 
Open hebt de
April - September Dingsdag - Sünndag Klock 10 - 17
Oktober - März Dingsdag - Sünndag Klock 10 - 16
November un Dezember ist dicht.

De Oppassersch verklookfiedelt de Besökers ok de Bedüden vun de olen Sprickwöör, to’n Bispeel „In’s Fettnäpchen treten“ or „Auf die Hohe Kante legen“.    

## Literatur (hochdüütsch)
* P. Gädtgens: *Die Feldentwässerungmühlen der Vier- und Marschlande*. In: *[[Lichtwark-Heft|Lichtwark]]* Nr. 12. Hrsg. Bezirksamt Bergedorf, Hamborg-Bardörp, 1955. Verlag HB-Werbung, Hamborg-Bardörp. .

* H. W. Haase: *Der Bauerngarten in den Vierlanden*. In: *[[Lichtwark-Heft|Lichtwark]]* Nr. 24. Hrsg. Bezirksamt Bergedorf, Hamborg-Bardörp, 1962. Verlag HB-Werbung, Hamborg-Bardörp. .
Staime

**Staime** () is ene Stadt in'n Kreis Höxter in Noordrhien-Westfalen un liggt in Ostwestfalen an de Grens to Lippe. Staime hett circa 13.800 Inwahners. Över de Bohnhoff gifft dat Iesenbohn-Verbindungen na Hannober un Patterbuorn.
De Börgermeester is Joachim Franzke vun de CDU.
Hier gifft dat ok en Gymnasium.

## Weblenken

* Websteed vun den Oort (hoochdüütsch)
* Websteed vun't Gymnasium Staime (hoochdüütsch)
* Websteed vun de Karnevalsgesellschaft (hoochdüütsch)
* Websteed vun de Parrgemeen (hoochdüütsch)
Küstenkanaal

De **Küstenkanaal** is ene wichtige Waterstraat för den Schippsverkehr twüschen de Werser un de Eems. In twee Slüsen, ene in Ollnborg un ene anere in Dörpen, köönt de Scheepen de unnerscheedlichen Waterstännen in Hunte, Kanaal un Eems överwinnen. 

Van Ollnborg geiht de Weg för de Schipperee wieter dör de kanaliseerte Hunte bit na de Werser bi Elsfleth. De Kanaal warrt spiest dör de Vehne, de Soeste, de Marka un de Ohe. De Thülsfelder Daalsparr stellt dat seker, dat in dröge Tieden jümmers noog Water dar is. De Vehne, de Soeste un de Sater Eems weert in Dükers unner den Kanaal dörföhrt. Neven den Kanaal verloppt in ene Längde van 60 Kilometer de Küstenkanaalstraat B 401. 26 Brüggen föhrt över den Kanaal, darvan fief alleen in dat Stadtrebeet van Ollnborg.
Granada

**Granada** is de Hööftstadt vun de südspaansche Provinz Granada un hett 241.000 Inwahners. Se liggt in de fruchtbare Vega de Granada to Föten van de Sierra Nevada an den Rio Genil. Se is ene van de schöönsten un historisch bedüüdsaamsten Städer van Europa. 

Granada is beröhmt wegen de velen historischen Denkmalen ut de maurische Tiet un ok ut de Gotik un Renaissance. De bedüdenste Bo ut de maurische Tiet is de Borg Alhambra. Se wurr in dat 13. un 14. Jahrhunnert as Residenz för den maurischen König upboot. Beröhmt is de Alhambra för ehre Stuckdeken un den Lövenborn. König Karl V. leet enen Palast up dat Borggrundstück boon un so wurr en Deel van den originalen Palast tonicht maakt.

En anner Denkmaal, is de Generalife, de Sommerresidenz van den Kalif. Dör ene Zypressenallee, vörbi an Springborns, de stännig palscht, kummt man an dat Ingangsgeböde. Darachter liggt de Patio mit ene Zypress, de noch ut de maurische Tiet stammen schall. Alhambra un Albacin, dat ehrmalig maurische Wahnviddel, sünd as Weltkulturarv van de UNESCO uttekent wurrn.

In den Sacromonte, enen Barg an den Stadtrand, gifft dat de „cuevas“, dat sünd de beröhmten Taterwahnungen in Höhlen, de to'n Deel besunners grootaartig un vörnehm inricht sünd. In dat Zentrum van de Stadt steiht de Kathedrale ut de Renaissance. Daran grenzt de Capilla Real, in de sik de Gravmalen van de Kathoolschen Könige befinnt. Ferdinand un Isabella sünd 1521 na hier överföhrt wurrn. Ok Johanna de Wahnsinnige un Philipp de Schöne sünd hier bisett wurrn.
Lissabon

**Lissabon** is de Hööftstadt vun de Republiek Portugal. Se liggt an dat rechte Över vun den Tejo, dar wo sik de Münnen landinwarts to enen See verbredert un enen günstigen Naturhaven besunners för den Verkehr na Südamerika un Westafrika afgifft. De Stadt hett 518.000 Inwahners. Rekent man de Vörstäder darto, denn sünd dat 2.800.000 Minschen, mehr as en Veerdel vun ganz Portugal.

1147 wurr Lissabon de Mauren afnahmen, 1255 hett König Alfons III. ehr to'e Residenz maakt. 1755 wurr se to twee Drüddel vun en Eerdbeven tonicht maakt. 30.000 Minschen kemen darbi to Doot.

Fröher hebbt ok maal Plattdüütsche in Lissabon leevt. Dat geev in 17. un 18. Johrhunnert en Barg Hamborger Kooplüüd an ´n Haven. De hebbt mit Kork un Appelsinen un anner Kraamstücken hannelt.

## Biller

## Weblenken
Haubarg

En **Haubarg** is en besünnere Oort Buernhuus, de dat meist blots op de Halfinsel Eiderstedt gifft. Egentlich kümmt düsse Oort to boon ut de Nedderlannen, de hebbt woll de „Remonstranten“ mitbröcht. 

Haubargen hefft en meist veereckig  Bowies un en reten Dack, dat wiet daal-trucken is. In de Mitt is en so grote Deel, dat dor ok de Fohrwarken mit Peer un Wagen rinpasst. En grote Füersteed is ok dor binnen. Ringsüm sünd denn de Dööns, de groten Schlaapkamern för den Buern un sien Familie un de lütte Schlaapkomer för dat Gesinde op de en Siet. Op de anner Siet is dat Grootveeh anbunnen un ok dat Kleenveeh is dor ünnerbrocht. Platz för den Ploog, de Egg, de Döschmaschien un all den lütten Kleenkraam weer dor ok noch. De Hööftsaak over bi en Haubarg is, dat dat „Hau“ (Heu) ünner dat grote Dack över 'n Winter inlagert is. 

Freuher, as de Lüüd mit de Diekeree noch nich so kloor weren, hebbt se de Haubargen op en Warft boot, wiel se bannig Manschetten vör de Stormfloten harrn.

Hüüt boot se ok wedder Hüüs, de so utseht as Haubargen. De hebbt man blots en annern Verwenn. Se ward meist för den Tourismus bruukt, wiel dor en Hotel or Fremmenkamern rinboot worrn sünd. Ok en Weertschop kann dor binnen sien.

Een goot bekannte, bannig ole Haubarg is de **Rode Haubarg** bi Witzwort, wovun dat en ole Vertelln gifft: De Düvel schall dat Huus för enen armen Knecht boot hebben. De harr em sien Seel dorför verspraken. He dacht, mit dat grote Huus kunn he de Dochter vun den rieken Buern freen.  Hüüt hebbt se ut den Buernhoff en Museum maakt, wo een sehn kunn, as dat freuher weer. En goot Eten un Drinken gifft dat dor ok. En rodet Huus seukt de Beseukers aver ümsünst, de Bo is witt pöönt.

Op en anner Haubarg, **De Riep** bi Oldenswort is de gootkennte Sozioloog Ferenand Tönnies boren worrn.

## Weblinks
*Der rote Haubarg (hoochdüütsch)
*Der Haubarg Hochdorf in Tating bei St.Peter-Ording (hoochdüütsch)
*3 Haubarge in Welt (hoochdüütsch)
Emden

**Emden** is Stadt sünner en Landkreis un liggt daar, war de Eems in de Dullert mündt. Mit so wat van 50.000 Inwahners is se de gröttste Stadt in Oostfreesland. In’d Nörden un Oosten stött se an de Landkreis Auerk (Gemeenten Krummhörn, Hint, Südbrookmerland un Ihl), in' Südoosten an de Landkreis Leer (Gemeente Moormerland).

De Stadt Emden is in de Stadtdelen Wybelsum, Logumer Vörwark, Twixlum, Larrelt, PortArthur/Transvaal, Conrebbersweg, Früchteburg, Harsweg, Barenburg, Stadtzentrum, Wolthusen, Uphusen, Marienwehr, Herrentor, Freesland, Borßum, Hilmarsum, Widdelswehr, Jarßum, Petjem un Constantia updeelt.

## Historie

Fröher harr Emden mennig Lü upnohmen, de ut de Nedderlannen kwämen. Se harren daar Arger kregen, umdat se neet van hör protestantisk-calvinistisk Glöven offlaten wullen. So kummt dat, dat de meeste Lü in Emden vandag to de reformeerte Kark hören. Man dat gift ok lutherske un anner Karken in Emden.  

In de Tweet Weltkrieg is en grote Deel van Emden kött maakt worden, umdat de Stadt en wichtige Haven harr.

### Wapen

Dat Wapen van Emden heet *Engelke up de Muer*. Dat wiest up en swart Schild en rood Muer. Up de Muer sitt en gollen Engel un vör de Muer flütt blau Water.

Dat Water steiht för de Emden as Havenstadt an de Eems. De Engel kummt ut dat Wapen van de Cirksena un is egentlich en Harpyie.

## Weertschop

Ok vandag is Emden en Havenstadt. Man wat besünners för de Emder un oostfreeske Wertskupp is dat VW-Wark in Emden-Larrelt. Daar hebben mennig Oostfresen hör Arbeidssteden. In Emden gift dat ok en Deel van de Hochschule Emden/Leer. De Präsidentske van de Hoogschool sitt in Emden.

## Weblenken

* Websteed van de Stadt Emden (hoochdüütsch)
* Hafen Emden - nports.de
Oost-Freesland

Mit de Beteken **Oost-Freesland** sall en Unnerscheed to Oostfreesland klaar maakt worden.

*Oostfreesland* is de Kuntrei, de fröher to de Graafschupp Oostfreesland hört hett. Dat sünd vandag so de Landkreisen Auerk, Leer un Wittmund un de Stadt Emden. Man wenn de hele freesche Kuntrei in'd Noordwesten van Neddersassen meent is, denn word van *Oost-Freesland* proot. Daar hören denn ok de ollnborger Landkreis Freesland, de vörmaals preusske Stadt Willemshaven un off un to ok dat Saterland to. Dat gift ok Lü, de daar denn ok noch de ollen freeschen Kuntreien van Rüstringen un dat Land Wursten toreken.

De Begriep *Oost-Freesland* word vööl van de Touristikers bruukt, man ok för Inrichtens, waar klaar wesen sall, dat neet blot *Oostfreesland* meent is (to'n Bispööl de Berufsakademie Oost-Freesland in Leer). Ok Musikers off freesche Vereenen, de neet blot in *Oostfreesland* hör Wark doon, bruken immer mehr dat Woord *Oost-Freesland*.
Das Schiff

**Dat Schipp** (op Hochdüütsch: **Das Schiff**) is een hoochseedüchtich, 32 Meter lange Kohn mit en Deepgang vun 1,2 Meter. Vermeeten is dat mit 265 BRT. Dat Schipp liggt good anbunnen in’t Nikolaifleet bi de Holtbrüch in Hamborg un hett freuer „Rita Funck“ heten. Eberhard Möbius hett dorvun, tohoop mit sein Fro Christa, en swemmend Theater maakt, he hett seggt, dat wer för em „een Droom ut Holt un Iesen“. Nu all 30 Johr is dat en bedüden Hamborger Institutschoon för de Kultur, Kabarett un Kleenkünst. Vele good kennte Lüüd hebbt dor all snackt, so as Gert Fröbe, Heinz Reincke; sogor Helmut Qualtinger un Senta Berger sünd all dor west un hebbt sik jümmers för een vull Schipp afmaracht. Mit sien 120 Stöhl is dat meist utverköfft. To dat Schipp gifft dat ok en Book. Dor hett Möbius opschreven, wie ut „Rita Funck“ suutje „Das Schiff“ worden is. Nöömt is dat *„Das Schiff Ein Traum aus Holz und Eisen“*. Möbi, as Eberhard Möbius tomeist nöömt ward, 79 Johr oolt, steit in düsse Johr, 2005, al 60 Johr op de Bühn.
Landkreis Leer

De **Landkreis Leer** is en Landkreis in’ Nöördwesten van Neddersassen. He hett . He maakt de südelk Deel van Oostfreesland ut. In’d Nörden grenzt de Landkreis an de kreisfree Stadt Emden un an de Landkreis Auerk un ok en bietje an de Landkreisen Wittmund un Freesland an, in’d Oosten stött he an de Landkreisen Ammerland un Cloppenborg un in’d Süden an de Landkreis Eemsland. In’d Westen komen futt de Nedderlannen. Up dat Fastland hett de Landkreis ok en lüttje Waterkant an de Dullert. Man dat Eiland Börkum hört ok to de Landkreis Leer.

Veer historisk Landskuppen maken de Landkreis up dat Fastland ut: Dat Rheiderland (Westen), dat Overledingerland (Südoosten), dat Moormerland (Nörden) un dat Lengenerland (Nördoosten). In dat Wapen van de Kreis steiht en Kleeblatt mit veer Bladen för dit veer Landskuppen. Dat Korn tegen dat Kleeblatt steiht för de Landweertskupp in’d Landkreis Leer. Beid sitt up en Wapenschild, waar en witt Lööw mit en golden Kroon um sien Haals to sehn is. Da was dat Wapen wan de oostfreeske Hoovtling Focko Ukena, de in’d 15. Johrhunnert över de Kuntrei gebeden dee.

## Historie

Mit de Drüdde Verordnung över den Neeopbo von dat Riek von’n 28. November 1938 sünd de Utdrück för de Verwaltungsbezirke in dat Düütsche Riek eenheitlich maakt worrn. Dorüm hett sik to’n 1. Januar 1939 de Naam von *Kreis Leer* op *Landkreis Leer* ännert.

## Städer un Gemenen
(Inwahnertahlen van’d 30. Juni-Maand 2005)

**[[Eenheitsgemeen|Einheitsgemeenten]]**
***1. [[Borkum|Börkum]]**, Stadt (5.513)
***2. [[Bunn]]** (7.555)
***3. [[Jemgum]]** (3.712)
***4. [[Leer]]**, Stadt (33.838)
***5. [[Moormerland]]** [Seet: Warsingsfehn] (22.335)
***6. [[Oosterfehn]]** (10.708)
***7. [[Rhauderfehn]]** [Seet: Westrhauderfehn] (17.281)
***8. [[Uplengen]]** [Seet: Remels] (11.355)
***9. [[Weener]]**, Stadt (15.602)
***10. [[Westoverledingen]]** [Seet: Jihrhoov] (20.098)

**[[Samtgemeen|Samtgemeenten]]** mit hör Leden

 Seet van’d Verwalten

***1. [[Samtgemeente Hesel]]** (10.242)
# Brinkum (643)
# Firrel (811)
# Hesel * (4.132)
# Holtland (2.255)
# Neeikamperfehn (1.639)
# Steern (762)
***2. [[Samtgemeente Jümme]]** (6.429)
# Detern  (2.639)
# Filsum * (2.134)
# Nortmoor (1.656) 

**Free van en Gemeent**
***Eiland [[Lütje Hörn]]** (0,31 km², kien Inwahners)

## Politik
### Kreisdag
In d' Kreisdag sitten 54 wählt Offordnete un de Landraad. Siet de Wahl van d' 9. September-Maand 2001 hören fiev Parteien off Wählergemeenskuppen de Kreisdag an: 

*SPD - 27 Seeten
*CDU - 19 Seeten
*Gröön - 3 Seeten
*WGR (Wählergrupp) - 3 Seeten
*FDP - 2 Seeten

### Landraaden
*????-1945: Hermann Conring
*1952-????: Hermann Conring, CDU
*1996-2001: Andreas Schaeder, SPD (he was de eerste Landraad, de direkt van de Lü in’d Landkreis wählt worden is)
*2001-vandag: Bernhard Bramlage, SPD
Landkreis Auerk

De **Landkreis Auerk** liggt heel in d’Noordwesten van Nedersassen un is dat Zentrum van de  historisk Landskupp Oostfreesland. He hett .

## Geografie

In sien Westen un Noorden is de Waterkant van de Noordsee. Oostelk stött he an de Landkreis Wittmund un südelk liggen de Landkreis Leer un de kreisfree Stadt Emden. To de Landkreis Auerk hören ok de oostfreeske Eilanden Baltrum, Juist un Nörderneei.

## Staden un Gemeenten
(Inwahnertahlen van d' 30. Juni-Maand 2005)


**[[Samtgemeen|Samtgemeenten]]** mit hör Leden

## Weblinks
* Offiziell Websied van d’Landkreis Auerk
Spadenrecht

Dat  **Spadenrecht** weer en oolt Diekrecht, dat regel na den Grundsatz „Wer nich will dieken, mutt wieken“ dat Unnerholen un Instandsetten vun de Diekpänner, de de Grundegendömer towiest wurrn.

Dat Spadenrecht kreeg sien Bedüden al up den Upstalsboom bi Auerk, up de Gerichtssteed vun de verenigten seven freeschen Seelannen, as na de grote Marcellusfloot 1219 vele Küstenbewahners dat Land verlaten mussen. Domaals wurr beslaten, dat benaverte Dörpen gliekmatig de Dieklasten drägen schullen, Jeden Landegendömer wurr en Diekpand towiest, dat he in Ornen holen muss. Wenn en Diekpand dör Watersgewalt to Schaden kamen weer, muss de Pandinhebber dat binnen dree Floten sülvst wedder herstellen oder bi den Diekrichter um Hülp nafragen.

Ok in de Diekornen, de laterhen rutkemen, wurr dat Spadenrecht mit unnerscheedliche Regeln wedder upnahmen. Ene vun de Regeln stell fast: Wer sien Diekpand upgeven wull, muss enen hilligen Eed swören, dat he nich manns weer, för sien Pand uptokamen. De Dieksworen leten denn den Diek wedder herstellen. Wenn de Pandinhebber dreemaal inladen wurrn weer un nich keem oder de Kosten för dat Utbetern nich övernehm, denn wuur de Spaden in sien Land steken. Jeedeen, de den Spaden heruttoog, wurr de ne'e Egendömer vun dat Land, wenn he de Kosten un de Plichten övernehm.

## Literatur
* *Spatenrecht*. In: Heinrich August Pierer, Julius Löbe (Rgv.): *Universal-Lexikon der Gegenwart und Vergangenheit*. 4. Oplaag. Bd. 16, Altenburg 1863, S. 507 → http://books.google.com/books?hl=de&id=F2oYAQAAIAAJ&q=Spatenrecht#v=snippet&q=Spatenrecht&f=false (hoochdüütsch)
* Online bi zeno.org → http://www.zeno.org/Pierer-1857/A/Spatenrecht)
Samtgemeente Hesel

De **Samtgemeente Hesel** liggt heel in d’ Noorden van d’ Landkreis Leer in Oostfreesland. Seet van d’ Samtgemeenteverwalten is Hesel, Buurmester is Uwe Themann (SPD). Se hett .

## Geschicht
De Samtgemeente besteiht siet de Refoorm van de Gemeenten in Neddersassen in’t Jahr 1973 un hett wat 10.000 Inwahners. Nahbergemeenten sünd Grotefehn, Moormerland, Uplengen, de Samtgemeente Jümme un de Stadt Leer.

### De Gemeenten
(Inwahners an d’ 30. Juni-Maand 2005)
# Brinken (643)
# Firrel (811)
# Hesel (4.132)
# Holtland (2.255)
# Neeikamperfehn (1.639)
# Steern (762)

### Inwahnertall

## Politiek
### Samtgemeenteraad

### Samtgemeentebuurmester

Samtgemeentebuurmester is Uwe Themann.

* –2006: Hinrich Bruns (CDU)
* siet 2006: Uwe Themann (SPD)

### Wapen
Dat Wapen van de Satmtgemeente Hesel is in twee Halften deelt. Up de unnere Sied word Korn up en gröön Achtergrund wiesen. Dat steiht vör de Bueree in de Samtgemeente. Boven sünd up en witt Achtergrund twee Bomen un daartüsken en Kaark to sehn. De Bomen stahn för dat Heseler Holt, en van raar Holten in Oostfreesland. De Kark sall wiesen, dat dat in Hesel fröher en Kloster gaff, dat Kloster Barthe.

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed von de Samtgemeen (hoochdüütsch)
Landkreis Wittmund

De **Landkreis Wittmund** is en Landkreis in de Noordwesten van Neddersassen. He höört to Oostfreesland. He hett .

## Geografie

In d’Westen grenzt he an de Landkreis Auerk, in d’Noorden is de Waterkant van de Noordsee, in sien Oosten liggt de Landkreis Freesland un in d’Süüden gift dat en kört Grenz mit de Landkreis Leer.

To de Kreis hören ok de beid oostfreeske Eilanden Langeoog un Spiekeroog.

## Historie

Mit de Drüdde Verordnung över den Neeopbo von dat Riek von’n 28. November 1938 sünd de Utdrück för de Verwaltungsbezirke in dat Düütsche Riek eenheitlich maakt worrn. Dorüm hett sik to’n 1. Januar 1939 de Naam von *Kreis Wittmund* op *Landkreis Wittmund* ännert.

## Weertskupp
Dat gift völ Landweertskupp in d’Landkreis Wittmund, man ok Tourismus un mennig lüttje Unnernehmens van Familien. 



## Politik

### Landrääd

* Karl Lodemann (1. April 1885–14. November 1889)
* Bruno Alsen (20. November 1889–10. Dezember 1897)
* Ernst Budde (1. Dezember 1897–15. Juni 1911)
* Max Schramm (15. Juni 1911–31. Dezember 1929)
* Karl Liebenow (2. Januar 1930–1. Juli 1933)
* Hans Kreutzenberger (9. Oktober 1933–21. Juli 1937)
* Adolf von Nassau (2. August 1937–12. Mai 1945)
* Eberhard Buisman (8. April 1946–31. Oktober 1946)
* Reinhard Onken (1. November 1946–20. Oktober 1964)
* Hermann Creutzenberg (1964–1977)
* Hermann Ehlts (August 1977–31. Dezember 1979)
* Hermann Creutzenberg (1980–1991)
* Werner Schmidt (11. November 1991–31. März 1998)
* Henning Schultz (1. April 1998–31. Dezember 2009)
* Matthias Köring (6. Januar 2010–31.Oktober 2016)
* Holger Heymann (siet 1. November 2016)

### Böverkreisdirekters

* Onke Oncken (1. April 1946–30. Juni 1957)
* Heinrich Strauß (1. Juli 1957–31. Mai 1974)
* Rudolf Hoyer (1. Juni 1974–30. Juni 1977)
* Eckart Bode (1. August 1977–31. Dezember 1979)
* Dieter-Joachim Bannowsky (1. Januar 1980–30. September 1980)
* Christian von Arnswaldt (1. Oktober 1980–25. August 1985)
* Henning Schultz (1. April 1986–31. März 1998)

## Wapen

Up dat Wapen is en golden Kogge mit dree Seilen to sehn. Up de Seilen gifft dat Biller van en swaart Baar, twee krüzt Pietsken (wurrd so seggt, richtigerwies sünd dat Geißeln) un en Aar mit twee Koppen. Dat Wapen hett de Kreis 1951 kregen.



## Städer un Gemeenten
(Inwahnertahlen van d’ 30. Juni-Maand 2005)

### [[Eenheitsgemeen|Einheitsgemeenten]]
# **[[Freebörg (Oostfreesland)|Freebörg]]** (10.658)
# **[[Langeoog]]** (2.028)
# **[[Spiekeroog]]** (828)
# **[[Wittmund]]**, Stadt (21.374)



### [[Samtgemeen|Samtgemeenten]] un hör Leden

 Seet van d’Samtgemeenteverwalten

## Weblinks
* Offiziell Websied van d’Landkreis Wittmund (hoochdüütsch)
Bunn

De Gemeente **Bunn** (Hoogdüütsch *Bunde*) in d' Landkreis Leer, Neddersassen, liggt in d' Rheiderland in Oostfreesland, westelk van Leer, dicht bi de Dullert un de Grenz to de Nedderlannen. 

## Inwahners
De Gemeente Bunn hett 7.580 Inwahners (5. November-Maand 2004), in de Ortsdeelen:
* Boen (461 Inwahners, meest Lü van d' Bueree)
* Bunn (3.885 Inwahners)
* Bunnerhee (598 Inwahners)
* Dullert (1.285 Inwahners) 
* Wymeer (1.351 Inwahners)

## Geografie
De Oort Bunn liggt boven up en Geest-Rügg, de van Süden na Noorden wiet in de Marsch un de Pollers löpt. Oostelk un südelk gift dat Hoogmooren.

De Flecken Bunn is en Dörp mit en Kark und en Siedeln, de de Verloop van de Geest in en Rieg folgen deit. Daar liggt ok dat Steenhus, en oll Burganlaag. 

Wahrteken is de Windmöhlen van 1911. Sie is en van de gröttste Möhlen in heel Oostfreesland.

## Verkehr
Dör de Gemeente Bunn fahrt de Iesenbahn up de Streek tüsken Leer un Grunneng. Dartoo gift dat de Bunnsstraat 436 (ok: Gröön Küstenstraat/E 22) un de Autobahnen A 31 un A 280. Bunn hett twee Tofahrten up de Autobahn; en direktemang an't Geschäfts-Rebeet Bunn-West an de nederlannske Grenz.

## Politik
Seetupdeelen in d' Gemeenteraad siet de Wahl van 2001:
* Buurmester 1 Seet
* SPD - 14 Seeten
* CDU - 6 Seeten

Buurmester is Gerald Sap (SPD).

## Geschicht
Fröher was Bunn en Samtgemeente, man in dat Johr 2001 hebben sük de Leden-Gemeenten tosammen doon.

Bunn hörde bit an d' 31. Dezember 2004 to de Regeerensbezirk Werser-Eems, de denn bi en Verwaltensrefoorm uplöst wurr.

### Gloov un Karken
In de Oort Bunn gift dat dree Karken. De ollste is de Kark van de evangeelsch-reformeerte Gemeente. Junger sünd de Karken van de Ollreformeerten Gemeente un van de luthersche Gemeente. Denn gift dat noch en reformeerte Kark in de Oortsdeel Wymeer un twee in de Oortsdeel Dullert, in de Dörpen Ditzmerverlaat un Landskappspoller. In Boen gift dat en Free Bibelgemeente sünner en Karkenboo.

## Weblinks
* Gemeente Bunn (hoochdüütsch)
Rheiderland

Dat **Rheiderland** is en Landstreek in Düütschland un de Nedderlannen tüsken Eems un Dullert. De düütsche Deel van’t Rheiderland liggt westelk van d’ Eems in Oostfreesland. De nedderlannsche Deel (schrieven: *Reiderland*) liggt in d’ Provinz Grunneng. Nett as dat Overledingerland, dat Moormerland un dat Lengenerland is dat Rheiderland en van de veer historisk Landskuppen van d’ Landkreis Leer.

De gröttste Deel van’t Rheiderland is Maschland (Pollers) un is nett so platt as de Rest van Oostfreesland, man dat gifft noch minner Bomen. Dat Land in d’ Noorden wurr van d’ Dullert torüggwunnen un so is dat d’r leep good, um Korn antobauen. Bit vandag sünd daar de prachterg Hoffen van de rieke Buren („Pollerfürsten“) to sehn. In d’ Süden van’t Rheiderland gift dat en bietje Moor, wat to dat Bourtanger Moor tohört.

Dat Rheiderland is riek an oll Örgeln in de Karken, de van hör Gemeenten vör hunnerten van Jahren köfft worden sünd. Besünners bedüdend is de Arp Schnitger-Örgel in d’ Georgskark in Weener.

De meeste Karken un Minsken in de Streek sünd van de reformeerte Konfesschoon. In en paar Dörpen gifft dat ok en lutherske Kark. Minnerheiden sünd de Old-Reformeerten un freei Karken un ok en paar Kathoolsch.

De meeste Lü in’t Rheiderland proten dat Rheiderlanner Platt, en Dialekt van dat Oostfreesch Plattdüütsch, bi hör dagelk Leven. Kinner wassen faken mit twee Spraken – Hoog un Platt – up.

Gröttste Stadt is Weener, de ok Hööftstadt van de oll Landkreis Weener was, de siet de 20er Jahren to de Landkreis Leer hört. Updeelt is dat Rheiderland up de düütsche Sied in de Gemeenten Weener, Bunn un Jemgum un de Stadtdeel Bingum van de Stadt Leer. Up nedderlannsche Sied is dat de Gemeente Reiderland un Delen van de Gemeenten Bellingwedde, Scheemda un Winschoten.

Wenn dat ok dat bold kien Industrie in dat Rheiderland gift, is de Partei SPD hier leep stark un kriggt bi Wahlen normaalerwies mehr as 50 Perzent van de Stimmen.

## Weblinks
* http://www.rheiderland.de (hoochdüütsch)
* Tourismusinformatschoon van dat Rheiderland (hoochdüütsch)
* Weener - De gröön Stadt in’t Rheiderland (hoochdüütsch)
* Rheiderland, dat Land an d’ Dullert mit de deepste Punkt van Neddersassen (hoochdüütsch)
Free Wählers

**Free Wählers** (anner Betekens: *Wählergemeenskupp*, *Wählervereenigen*, *Wählergrupp*) sünd kien normaal politisch Parteien. Dat sünd „blot“ Börgers, de suk tosammensluten hebben, um in hör Gemeente of Landkreis, of un to ok in’t Bunnsland  to en Wahl antotreden. Faken komen süks free Wählergemeenskuppen van en Börgerinitiative. Meest sünd de Gemeenskuppen so nömd Indragen Vereenen.

## Waar un Wo
Besünners up dat Land hebben free Wählergruppen en groot Bedüden in d’ Kommunaalpolitik. In mennig Gemeeten sitten se in de Gemeenteraden of hebben of un to ok maal de Buurmester. In groten Städer un up Lannesebende sünd se daartegen bold nich van Belang.

Umdat se so up hör egen Kuntrei utricht sünd, gift dat kien Organisatschoon van all tosammen. Dat gift blot regionaal Tosammenslutens. Man völ Gemeenskuppen warken bi de Verband van de Free Wählergemeenskuppen mit, en Vereen van dit Gruppen. Up Stünns is de Vörsitter van dit Vereen Landraad Armin Grein ut de Landkreis Main-Spessart.

## Stee
Free Wählers versöken, de Politiek in hör Gemeenten so utorichten, dat maakt word, wat de Gemeente würkelk nütten deit. Se löven, dat de normaal Parteien dat nich könen, umdat de so van d’ Lannes- un Bunnspolitiek offhangig sünd. Man de politisch Utrichten is unnerschedelk. Dat gift ok en paar Gruppen, de heel an d’ rechte Sied van de Politiek stahn

## Betekens
Dat gift kien besünner Naam, de alle Free Wählergemeenskuppen hebben. Elk nömt sik, as se dat will, to’n Bispööl:

* Allgemeen Wählergemeenskupp (AWG)
* Börgergemeenskupp (BG)
* Börgerlist (BL)
* Free Büörger-Initiative (FBI)
* Free Unoffhangig Wählergemeenskupp (FUW)
* Free Wählers (FW)
* Free Wählergemeenskupp (FWG)
* Free Wählerunion (FWU)
* Free Wählervereenigen (FWV)
* Över-Parteielk Wählergemeenskupp (ÜWG)
* Parteifree Wählers (PfW)
* Parteiloos Wählergemeenskupp (PWG)
* Unoffhängig Börgers
* Unoffhängig Bürgergemeinschaft (UBG)
* Unoffhängig Wählergemeenskupp (UWG)
* Unoffhängig Wählervereenigen (UWV)
* Wählergrupp Fre’e Börgers (WFB)

## Websieden
* FW Düütschland - Websied van d’Bundsverband van de Free Wählers in Düütschland
* List van Free Wählergemeenskuppen - na Postleittahl upstellt List van Free Wählergemeenskuppen
Hesel

**Hesel** is en Gemeente in de Landkreis Leer in Oostfreesland, Neddersassen un is de Seet van de Verwalten van de Samtgemeente Hesel, waar se ok tohört.

## Geografie

### Updelen van de Gemeente
De Gemeente maakt de gröttste Deel van de Samtgemeente Hesel ut. Dat kummt daarvan, dat völ lüttje Dörpen umto mit Hesel tosammenfaat wurren. To’n Bispööl hören an de Gemeente Hesel de Dörpen:

## Geschichte
Hesel is leep old. Dat ollste Teken van dat Warken van Minsken in Oostfreesland hebben se in Hesel funnen: En teihndusend Jahr ol Füürstee. Ok anner Sporen ut de Tied vör uns Geschichtsreknen wurren daar funnen. Tolesd is bi de Boo van de Aldi-Markt en Kult- of Steernkieker-Stee utgraben worden, de ok wat 3000 Jahr old is.

So in’t Jahr 900 word dat erste Maal wat van Hesel in de Uptekens van dat Kloster Werden schrieven.
### Religionen
Meest sünd de Lü in Hesel Leden in de Evangeelsch-luthersche Kark.

## Politik
### Gemeenteraat

### Buurmester
Heiko Müller (CDU)

## Weblinks
* www.hesel.de (hoochdüütsch)
Overledingerland

Dat **Overledingerland** maakt de Südoosten van d' Landkreis Leer in Oostfreesland ut. De Naam hett de Bedüden "Land over de Leda", de Landstreek südelk van de Stroom Leda. In'd Westen grenzt de Eems dat Overledingerland off.

De Lü proten faken oostfreesch Platt. In'd Westen gift dat en paar reformeerte Karkengemeenten, de anner Gemeenten sünd meest luthersch.

Dat Overledingerland is en van de veer historisk Landskuppen in 'd Landkreis Leer, de anner bünd dat Rheiderland, dat Moormerland un dat Lengenerland. In'd Middeloller was dat en sülvststannig freesch Landgemeent, bit Hoovdlingen de Heerskupp overnehmen deen. Politisk updeelt is de Streek vandag in de Gemeenten Oosterfehn, Rhauderfehn, Westoverledingen un de Stadtdeel Nettelburg van d' Stadt Leer.
Neeikamperfehn

**Neeikamperfehn** is en Gemeente in d’ Landkreis Leer midden in Oostfreesland. Se is Lidd van d’ Samtgemeente Hesel. De Gemeente besteiht siet de Refoorm van d’ Gemeenten in Neddersassen van dat Jahr  1973. Der Naam is tosammensett ut de Namen van de Dörpen Stiekelkamperfehn un Neeifehn, de 1973 to de Gemeente Neeikamperfehn tosammenfaat wurren. De Gemeente is 627 Hektar groot. D’r wahnen 1600 Lü.

Ok wenn dat Grünnen van Neeikamperfehn in dat Jahr 1973 was, so sünd beid Oortsdeelen wat oller. Beid wurren in dat Jahr 1660 in d’ Moor as Fehnsiedeln gründt. Dat dat Fehndörpen sünd, is vandag noch an de Wieken to sehn, de dwars de Gemeente gahn.

Nordelk grenzt Neeikamperfehn an dat Loog Timmel, dat to de Gemeente Grotefehn in d’ Landkreis Auerk hört. Westelk liggt Jheringsfehn in de Gemeente Moormerland, südelk un oostelk is Neekamperfehn van de Gemeente Hesel insluten. De beid Dörpen Beningafehn un Stikelkamp hören to de Gemeente Hesel, man van de heele Leven un ok van de Upboo billen se mit Neeikamperfehn en Eenheeid. De Inwahners van Beningafehn un Stikelkamp stüren hör Kinners to de Grundschool Neeikamperfehn, gahn na d’ luthersche Kark in Stiekelkampfehn un hören to de sülvke Spoortvereen as de Neeikamperfehntjers. De meeste Lü proten dat Oostfreesch Plattdüütsch.

In Neeikamperfehn gift dat en paar Geschäften. Oostelk steiht de Stikelkamper Holt, en van de raar Holten in Oostfreesland. Daar gift dat dat Good Stikelkamp un de lüttje Karkhof van de vöörmalsche Heerskupps-Familie Lantzius-Beninga. De Sauteler Kanaal is up en wied Streek twüsken de Oortsdeelen Stiekelkamperfehn un Neeifehn. In Neeifehn is en historisch Slüüs to sehn.

Buurmester un ok Gemeentedirektor sünner Lohn is Hartmut Junge, de för d’ AWG in d’ Gemeenteraad sitten deit. De AWG hett d’r siet de Wahl in d’ September-Maand 2006 sess Seten, die SPD fiev Seten. Ok in d’ Samtgemeenteraad un in d’ Kreisdag sitt Hartmut Junge, man daar is he för d’ CDU in.

## Weblinks
*www.neukamperfehn.de (hoochdüütsch)
Motten

**Motten** sünd lütte Fleerlings (Bottervagels) mit smale Flögels, de se sowat bi 1 cm utspannen doot. Se höört to de Insekten mit to. De Rupen vun de geelwitten Kleder- oder Pelzmotten befallt jüst so as de vun de Tapetenmotten, de nich so faken vörkaamt, Wullsaken, Kledaasch, Pelzwark, Teppiche un Pulstermöbel. In Bööm un Strüker leevt de Gespinstmotten un de Miniermotten. De ehre Rupen fräät Gänge in dat gröne Blattgeweve vun Eken, Lärchen un Aavtbööm. To disse höört ok de Koornmotten un de Lichtmotten.

Mottenmiddel sünd chemische Middel, de de Eiwitt-Faserstoffen (besunners Wull, Sied un Pelz) för de Rupen vun de Motten ungeneetbar maakt oder de in de Kisten, wo de Saken in upbewahrt weert, enen Gestank maakt, in den de Rupen nich leven köönt. Socke Middel sünd to'n Bispeel Paradichlorbenzol, Kampfer un Naphthalin. Linnen un Boomwullfasern weert vun Mottenrupen nich befullen.
Eentall

De **Eentall** oder **Eentahl** (ok: **Singular**) is, wenn da alleen een van gifft. *Singular* warrt afkört mit *Sg.*. In de Grammatik is de Eentall een Numerus. De Eentall oder Singular gifft an, dat een Saak bloß een mal meent is. In’n gröttsten Deel vun de Spraken is de Eentall de Grundlaag un steiht vör all de annern Formen weg. Een Substantiv, wat dat bloß in de Eentall gifft, warrt Singularetantum nömmt (Melk, Regen, Weer).

In dat Plattdüütsche un vele annere Spraken höört de Eentall bi mehr as een op, dat heet denn *annerthalf Hüüs*. In annere Spraken fangt de Plural eerst mit twee an. Op Greeksch dee een dat dorvun as *annerthalf Huus* utdrücken.
Seine-Saint-Denis

----

**Seine-Saint-Denis** [sɛn.sɛ̃.ˈd(ə.)ni] is en Bezirk in de franzöösche Region Île-de-France.
Guadeloupe

**Guadeloupe** [gwa.ˈdlup] (Vun de Inwahners vun de Eilannen ok **Gwada** nömmt) is en Franzöösch Översee Departement in de Karibische See, nöördlich vun Dominica un süüdööstlich vun Montserrat. Dat besteiht ut en Archipel vun Eilannen, de to de Lüttjen Antillen tohöörn doot. Faken warrt mit *Guadeloupe* man bloß dat Hööfteiland meent. Dat is avers in Würklichkeit en Dubbelinsel, de dör en smalle Seestraten scheedt is: Basse-Terre un Grande-Terre. Guadeloupe is ok een vun de 26 Regionen vun Frankriek.

Flegerhaven is *Pole Caraibes* bi Pointe-à-Pitre (IATA-Kood: PTP) up dat Eiland Grand Terre.

## Geschichte
Guadeloupe is toeerst vun Indianers ut dat Volk vun de Kariben bewohnt wurrn. Se hefft de Insel *Karukera* nömmt, wat so veel bedüden deit, as *Eiland vun dat mooie Water*. As Christoph Kolumbus de Eilannen 1493 funnen hett, hett he jem den Naam geven na de *Jumfer vun Guadeloupe* in de spaansche Region Extremadura. Sinds 1635 höört Guadeloupe to Frankriek to, mit Utnahme vun twee korte Afsnitte in de Tied vun den Sevenjöhrigen Krieg un de Franzöösche Revolutschoon, wo dat mol in de Englänner ehre Hand ween is. 1848 is dor de Slaveree afschafft wurrn. 

## Inwahners
Up Basse-Terre wahnt um un bi 150.000 Lüde, up Grand-terre sünd dat bi 180.000. Up de annern Inseln gifft dat nich veel Inwahners, up Saint-Barthélemy sünd dat, t.B. man bloß 7.000 Lüde. 
Bi 90% vun de Inwahners stammt vun vörmolige Slaven ut Afrika af. 5 % sünd Witte, annere Gruppen maakt alltohopen minner as 5 % ut, dormank Libanesen, Inder un Chinesen. 95 % vun de Inwahners sünd kathoolsch. Bi 1 % höört to de Protestanten. De Rest sünd Hindus oder hoolt sik an en afrikaansche Natuureligion.
Martinique

**Martinique** [maʁ.ti.ˈnik] is en Bezirk un ene Region vun Frankriek in de Karibik. Martinique is een Eiland. De Hööftstadt is Fort-de-France.

Ruch weg 5 % van de etwa 400.000 Inwahners up Martinique sünd Witte, de dor *Bekés* nömmt wurd. Se sünd tomeest Nahfahren van Franzosen, de dat Eiland 1635 für de franzöösch Kroon in Besett nommen oder later henn sück in de Kolonie ansiedelt hebbt.

90 % sünd Mulatten and domit Nahfahren van Slaaven, de bit 1848 ut Afrika für de Berwertschoopen van Plantagen haalt wurrn sünd. De Bekés hebbt ok hüdtodag noch mehr to seggen dor, un dorüm gaht völ Mulatten nah Frankriek, ok wiels se dor better Arbeid finnen könnt.

Ansonsten is Martinique eher riek. Am meesten Geld maken se dor mit de Tourismus. Jeds Johr kommt etwa 200.000 Besökers up de Insel, meestens Franzosen un Amerikaaners aber ok Krützfohrttouristen.
De besöken dat Eiland gern, wiels dat dor ok een beten bargig is. De höchste Barg is de Vulkan Montagne Pelée.

## Weblinks
Territoire de Belfort

**Territoire-de-Belfort** [tɛ.ʁi.twaʁ‿d.bɛl.ˈfɔːʁ] is en Bezirk in de franzöösche Region Franche-Comté.
Essonne

**Essonne** [ɛ.ˈsɔn] is en Bezirk in de franzöösche Region Île-de-France. Dat is nah den Stroom Essonne nöömt wurrn. De gröttste Stadt is Évry-Courcouronnes mit meest 68.000 Inwahner (Stand 2017).
Réunion

**Réunion** [re.yn.ˈjɔ̃] is en en Eiland in’n Indischen Ozean. Dor hannelt sik dat um en Översee-Département vun Frankriek un en Region vun Frankriek bi. Vundeswegen is La Réunion ok en Deel vun de Europääsche Union. De vulle franzöösche Naam is *Île de la Réunion*, up Platt hett dat „Eiland vun dat Tohopenkamen“. Bit 1794 hett dat Eiland *Île Bourbon* heten, unner Napoleon weer sien Naam *Île Bonaparte*, un denn bit 1848 wedder *Île Bourbon*. 

## Geografie
### Lage
Réunion liggt knapp 700 km ööstlich vun Madagaskar in de See. Tohopen mit Mauritius, wat bi 200 km wiet weg is, un Rodrigues höört dat to de Inselgrupp vun de Maskaren, de 1511 vun Pedro Mascarenhas updeckt wurrn sünd.

### Wie groot de Insel is
De Insel is bi 2503,7 km² groot. Se is meist oval un hett en Döörmeter vun 50 - 70 km. Dor is se um un bi so groot mit, as dat Saarland. 

## Borns


## Weblenken
Veturliði Óskarsson

**Veturliði Óskarsson** (* 25. März 1958 in Borgarnes, Iesland) is en ieslandsch Philoloog.

1979 möök he sien Abitur an de Menntaskólinn in Reykjavik. He güng denn an de Háskóli Íslands un studeer bet 1985 Ieslandsche Spraak, Ieslandsche Literatur un allgemene Spraakwetenschop. Vun 1987 bet 1992 studeer he Noordische Philologie an de Universität Kopenhagen, wo he twüschen 1987 un 1990 as Assistent an’t *Ordbog over det norrøne prosasprog* arbeid, un möök mit ene Arbeid över Lehnwöör in ieslandsche Oorkunnen ut dat 15. Johrhunnert sien Afsluss mit'n Magister Artium. 1991/1992 un 1993/1994 arbeid he as Dozent an de Háskóli Íslands un as Mitarbeider an’t ieslandsche Institut för Spraakpleeg. In de Johren 1992/1993 arbeid he bi'n Feernsehsenner Íslenska útvarpsfélagið as Spraakberader (Ieslandsch Spraakpurismus). 1995/1996 wörr he denn de Baas vun de Översettensafdeel vun’n Senner. Vun 1997 bet 2002 arbeid he as Lektor an de Universität Uppsala. 2001 promoveer he in Uppsala to’n Fil. dr. mit de Dissertatschoon *Middelnedertyske låneord i islandsk diplomsprog frem til år 1500* (Middelnedderdüütsche Lehnwöör in de ieslandsche Oorkunnenspraak üm dat Johr 1500'').

## Weblenken

* Websteed vun Veturliði Óskarsson (ieslandsch, engelsch)
Ambolt

En **Ambolt** is de Ünnerlaag ut Stahl de vun'n Smitt för dat Bearbeiden vun siene Warkstücker bruukt warrt. De Ambolt steiht mehrsttiets op en Holtblock, dat he de beste Hööch för dat Arbeiden hett.

In siene Grundform warrt he vör allen in Smeden bruukt, wo mit en Hamer dat glöhen un dorüm weke Metallstück, dat op den Ambolt liggt, dör Slääg formt warrt. De Ambolt hett in de Regel ene typische Form, de dat mööglich maakt, verschedene typische Arbeidsgäng licht uttoföhren. En sunnerliche Form vun den Ambolt is de Haarpitt, de bi't Haren bruukt warrt. 

## Weblenken

* private Amboltensammlung in't Internet (hoochdüütsch)
Knuust

**Knüüst** sünd de twee Ennstücken vun en Broot, de överbleevt, wenn dat Broot in Schieven sneden warrt. To den ersten Knuust, de vörweg afsneden ward, seggt'n Lachknuust, wiel denn freit'n sick op wieders schönes Broot. Dat letz End vun dat Broot ward Brummknuust nömt, wiel denn gift nix mehr. Bi de Bäckers un in'ne Brotffobrik ward de Knüüst faken as Affall opfasst un as Foder för de Deerter bruukt. Se köönt aver ok in de Köök noch bruukt warrn un to'n Bispeel in de Melksupp bröckelt warrn.
Sünnsprütten

**Sünnsprütten**, **Sommersprütten** oder **Sünnplacken** (*Ephelides*) sünd lütte geel-brune Placken op de Huut, de sünnerlich bi Minschen mit blond oder root Hoor un hell Huut also bi pigmentarme Lüüd vörkaamt. De Anlaag, Sünnsprütten to kregen, liggt dorüm as ok Huut- un Hoorklöör in't Arvgoot.

Sünnsprütten treedt mehrst op de nich bedeckten Stellen vun de Huut op, wenn dör Sünnlicht dat Wassdom vun de Melanocyten, de Huutzellen, de de Pigmenten billt, anreegt warrt. De Zellen produzeert Melanin, dat sik in Placken sammelt. De Sünnsprütten sünd aver afsluut keen gesundheitlich Problem, man en ganz normal Phänomen.

## Weblinks