open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1637

## Wat passeert is
### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 15. Februar: Ferdinand III., König vun Ungarn un Böhmen, un Röömsch-düütschen König, warrt Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek. 

### Kunst un Kultur
* Simon Dach schrifft dat Leed Anke van Tharaw

## Boren
* 27. September: Hieronymus Gradenthaler, düütsch Organist un Komponist († 1700)
* 26. November: Antonio Carneo, veneziaansch Maler († 1692)

## Storven
* 15. Februar: Ferdinand II., Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek vun Düütsche Natschoon (* 1578)
* 20. Februar: Dothias Wiarda, Kanzler in Oostfreesland (* 1565)
1639

## Wat passeert is
* Unner den Naam *House of Burgesses* warrt up dat Eiland Barbados in de Karibische See en Parlament inricht. Na Westminster un de Bahamas is düt dat drüdde Parlament in dat Königriek England. 

### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 14. April: In de Slacht vun Chemnitz winnt de Sweden ünner Johan Banér gegen de kaiserlich Truppen ünner Matthias Gallas

### Kunst un Kultur
* De *Groote Kerk* in de nedderlannsche Stadt Maassluis warrt fardigstellt.
* Francesco Cavalli föhrt siene eerste Oper *Le Nozze di Teti e di Peleo* an dat Teatro San Cassiano in Venedig up. 

## Boren
* 21. November: Fortunatus Hueber, düütsch Franziskaner, Theoloog un Historiker († 1706)
* 5. Dezember: Johann Christoph Pezel, düütsch Komponist († 1694)

## Storven
*
1640

## Wat passeert is
* 13. April: Na ölben Johr ohn Parlament bruukt de engelsche König Karl I. Geld för sien Bischopskrieg gegen Schottland un röppt dorto dat Korte Parlament in. Man düt Parlament seggt em dat Geld nich to, dor maakt he dat na dree Weken an'n 5. Mai wedder to. 
* 3. November: De engelsche König bruukt unbedingt nee Stüern vunwegen den Krieg gegen Schottland un röppt dorüm dat Lange Parlament tohopen. Düt Parlament stellt nadem ünner Oliver Cromwell en Armee tosamen un fangt en Börgerkrieg gegen den König an.
* Altno warrt däänsch.

### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 
### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 9. Juni: Leopold I., Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek († 1705)
* 21. Juni: Abraham Mignon, düütsch-nedderlannsch Maler († 1679)

## Storven
*30. Mai: Peter Paul Rubens, fläämsch Maler un Diplomaat (* 1577)
1641

## Wat passeert is
* 1. Dezember: In England maakt dat Lange Parlament de Grote Remonstranz gegen König Karl I. kunnig. Dor weert den König allerhand Fehlers un Övergreep in vörsmeten.
* Stamford wurrd vun Presbytianers in den US-Bundsstaat Connecticut grünnd. 

### [[Dartigjöhrig Krieg]]

### Kunst un Kultur
* In dat *Teatro di San Cassiano* in Venedig warrt Francesco Cavalli siene Oper *[[La Didone]]* to'n eersten Mol upföhrt.

## Boren
* 22. September: Titus van Rijn, Söhn vun den Maler Rembrandt van Rijn († 1668)

## Storven
* 10. Mai: Johan Banér, Feldmarschall vun Sweden (* 1596)
1642

## Wat passeert is
* 4. Januar: De engelsche König Karl I. marscheert mit Suldaten in dat Lange Parlament in London in un versöcht, fiev Liddmaten vun dat Parlament achter Trallen to setten. Na düssen Greep na den Staat fangt de engelsche Börgerkrieg an. Dat Parlament stellt en Armee gegen den König sien Truppen up de Been. 

### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 
### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 

## Storven
* 14. Juni: Saskia van Uilenburgh, Rembrandt van Rijn sien Fru (* 1612)
* 18. August: Guido Reni, italieensch Maler un Radeerer (* 1575)
1643

## Wat passeert is
* 14. November: Go-Kōmyō, de 110. Tennō (Kaiser) vun Japan kummt up den Thron.

### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 
### Kunst un Kultur
*

## Boren
* 4. Januar: Isaac Newton, engelschen Physiker († 1723)
* 13. Februar: Jobst Sackmann, düütsch un plattdüütsch Prediger un Theoloog († 1718)

## Storven
* 20. April: Johann Christoph Demantius, düütsch Komponist (* 1567)
* 18. Mai: Henri de Sponde, franzöösch Jurist, Historiker un Bischop (* 1568)
* 29. November: Claudio Monteverdi, italiensch Komponist (* 1567)
* 11. Dezember: Herman vun Wrangel, sweedsch General un Politiker (* 1584 oder 87)
1644

## Wat passeert is
* Königin Christina I. vun Sweden övernimmt de Regeeren in Sweden, as se 18 Johr oolt warrt
### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 
### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 14. Oktober: William Penn, Quäker, hett Pennsylvania grünnt

### Ahn Datum

* Matsuo Bashō, japaansch Haiku-Dichter († 1694)
* Václav Karel Holan Rovenský, tschechschen Kumponist († 1718)

## Storven
* 29. Juli: Urban VIII., Paapst (* 1568)
1647

## Wat passeert is
### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 14. März: Bayern, Köln, Frankriek un Sweden sluut en Verdrag över gegensiedig Neutralität

### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 22. Juli: Marguerite Marie Alacoque, franzöösch Hillige († 1690)
* 22. August: Denis Papin, franzöösch Utfinner († wohrschienlich 1712)

## Storven
*
1648

## Wat passeert is
### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 30. Januar: De Freden vun Mönster. Dör de Ünnerschriften vun de Gesandten in Mönster geiht de Achtigjöhrige Krieg twuschen Spanien un de Nedderlannen to Enn. 
* 24. Oktober: De Westfäälsche Freden warrt slaten. Dor geiht de Dartigjöhrige Krieg mit to Enn. 
* Dat Dörp Swachhusen bi Bremen kümmt tohopen mit dat Arzbisdom Bremen an Sweden un warrt Goot vun den sweedschen Liefdokter Cleberfeldt

### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 2. Juli: Arp Schnitger, düütsch Orgelboer († 1719)

## Storven
* 1. November: Ulrich II., Graaf vun Oostfreesland (* 1605)
Elstar

**Elstar** (*Malus domestica*) ist de Naam vun en Appelsort, de 1955 in de Nedderlannen tücht worrn is un 1972 in’t Tuchtbook indragen weer.

De Muddersort vun’n Elstar is Golden Delicious, de Vaddersort is Ingrid-Marie. Üm un bi 1975 güng dat los, dat de Appel bekannt worrn is. Vundaag is he teemlich verbreedt.

Elstar is en aromaatschen un saftigen, fien-süerlichen Appel mit en witt-geel Fruchtfleesch. Vördeelhaft is de Sort vun de Büüt un ok, wat de Anfälligkeit gegen Krankheiten un Schadenmakers angeiht. Man, de Negen to Alternanz, also de wesselnde Fruchtbüüt in’n twee-Johres-Rhythmus, nich licht in’n Greep to kriegen is.

De Elstar is en vun de besten Appelsorten to’n Kokenbacken un för hoochweertigen Appelsaft. De Oorntiet is vun Anfang bit Enn September, an’n Köhllager hollt he sik bit Enn November, an’n CA-Lager bit ungefähr Enn März. Mit de Oorn is de Appel foorts riep to’n Geneet.

En Sünnerheit vun den Elstar is, dat sik dat Fruchtfleesch na’n Ansnitt nich bruun farvt as dat bi annere Appels is.
Copycat

**Copycat** (op Platt so veel as „De Namaker“; dt. Titel: *Copykill*) is en US-amerikaansch Thriller ut dat Johr 1995. Speelbaas weer Jon Amiel, in de Hööftrullen weern Sigourney Weaver un Holly Hunter to sehn.

## Inholt
De Psychologin *Helen Hudson* arbeidt as Profiler wesen, bit se vun den Killer *Daryll Lee Cullum* överfallen un meist ümbrocht worrn is. Sietdem liedt se ünner Agoraphobie un kann nich mehr ut ehr Huss gahn. En Fründ vun ehr kümmert sik um ehr.

Ungefähr en Johr later geiht en Serienmöörder üm, de beropen Moorden ut de Kriminalhistorie namaken deit. De Polizisten *Monahan* un *Goetz* wennt sik an ehr. De Möörder, *Peter Foley*, nimmt Hudson op’n Kieker. He sleept ehr ut ehr Penthouse un bringt ehr in de lieke Situatschoon as Deryll Lee Collum: Se steiht op'n Klo mit den Kopp in en Drahtsling.

Monahan kummt ehr to Help. Bi’t eerste mol is in de Situatschoon en Polizist ümbrocht worrn, un ok Monahan warrt anschaten. Hudson kann sik op dat Dack redden, aver Foley löpt achterran. De anschaten Monahan kann rechttietig op dat Dack kamen un Foley jüst to rechten Tiet doodscheten.

## Achtergrund
De Film is in Los Angeles un San Francisco dreiht worrn. De Kosten vun de Produkschoon weern ruchweg 20 Mio. US-Dollar. Inspeelt hett de Film in de USA üm un bi 32 Mio. US-Dollar, in de britschen Kinos weern dat 2 Mio £.

## Kritik
James Berardinelli betekent den Film op *ReelViews* as *en vun de besten Serienmöörder-Thriller överhööft* un hett em mit den Film The Silence of the Lambs vergleken. He hett de Dorstellen vun Sigourney Weaver looft, ofschoonst he – as he schreev – keen Fan vun de Schauspelerin weer. Ehr Dorstellen nööm he *de bit dorhen beste* Rull vun Weaver.

Roger Ebert hett den Film in de Chicago Sun-Times vun’n 27. Oktober 1995 mit den Thriller Seven vergleken, segg aver, dat he weniger düüster weer as *Seven*. Ok he laav de Dorstellen vun Weaver un Hunter.

Ulrich Behrens snack op www.filmstarts.de goot vun de *stimmige* Atmosphäär un den *slüssigen* Inholt.

## Utteken
De Film hett 1996 twee Priesen wunnen un is för en wieteren nomineert wesen:
* Jon Amiel hett den *Publikumspries* vun’t *[[Cognac Festival du Film Policier]]* wunnen.
* Sigourney Weaver un Holly Hunter hebbt den *Special-Mention-Pries* vun’t *[[Cognac Festival du Film Policier]]* wunnen.
* Christopher Young  weer nomineert för den *[[Saturn Award]]* in de Kategorie *Beste Filmmusik*.

## Quellen


## Weblinks
*
17. Oktober

## Wat passeert is
* 16.- 19. Oktober 1813: In de Völkerslacht bi Leipzig slaht de Öösterrieker, Preußen, Russen un Sweden de franzööschen Truppen vun Napoléon Bonaparte
## Boren
* 1623: François Turrettini, Genfer Theoloog († 1687)
* 1780: Richard Mentor Johnson, US-amerikaansch Politiker († 1850)
* 1798: Christian Wilhelm Lindemann, düütsch Jurist un Minister vun dat Königriek Hannover († 1867)
* 1835: Alexine Tinne, nedderlannsch Opdeckerin († 1869)
* 1872: Bertha Zillessen, düütsch Malerin un Fotografin († 1936)
* 1876: Hippolyte Aucouturier, franzöösch Radrennfohrer († 1944)
* 1890: Magda Bäumken, düütsch Schauspelerin († 1959)
* 1912: Albino Luciani, laterhenn Paapst Johannes Paul I. († 1978)
* 1913: Julian Wintle, britischen Filmproduzent († 1980)
* 1918: Rita Hayworth, US-amerikaansch Schauspelerin († 1987)
* 1922: Krischan Holschen, plattdüütsch Schriever († 1993)
* 1923: Barney Kessel, US-amerikaansch Jazz-Gitarrist († 2004)
* 1926: Helmut Kasimier, düütsch Politiker, Landdagsafordneter un Landsminister († 2013)
* 1929: Janny Alberts-Hofman, nedderlandsch-nedderdsassische Schrieversche († 2008)
* 1933: Konrad Hansen, düütsch Schriever, Speelbaas un ehmalger Intendant vun dat Ohnsorg-Theater († 2012)
* 1933: William Alison Anders, US-amerikaansch Astronaut († 2024)
* 1938: Lorraine Crapp, austraalsch Swmmsportlerin
* 1946: Michael Hossack, US-amerikaansch Musiker († 2012)
* 1948: George Wendt,  US-amerikaanschen Schauspeler
* 1951: Annie Borckink, nedderlannsch Iesflinklöperin
* 1967: Marianne Werdel-Witmeyer, US-amerikaansch Tennisspelerin
* 1971: Jana Thiel, düütsch Sportmoderatsche- un journalistin († 2016)
* 1972: Eminem, US-amerikaansch Rapper un Produzent

## Storven
* 532: Paapst Bonifatius II.
* 1439: Albert II., ungaarschen un düütschen König ut dat Habsborg (* 1397)
* 1849: Frédéric Chopin, poolsch Komponist un Pianist (* 1810)
* 1949: Otto Garber, plattdüütschen Schriever (* 1880)
* 1979: John Stuart, britisch Schauspeler († 1898)
* 1996: Jean-Pierre Munch, franzöösch Radrennfohrer (* 1926)
* 2013: Rene Simpson, kanaadsch Tennisspelerin (* 1966)
* 2017: Harry Stradling Jr., US-amerikaansch Kameramann (* 1925)
* 2023: Carla Bley,  US-amerikaansch Jazz-Musikerin, Komponistin, Arrangeurin, Bandleaderin, Pianistin bzw. Organistin (* 1936)
* 2024: Andrew Victor Schally, poolsch-amerikaansch Physioloog, Endokrinoloog un Nobelpriesdräger (* 1926)
Atlas

**Atlas** (gr.: „Dräger“) betekent

* Atlas, Titan ut de greeksche Mythologie,
* Atlas, Kortenwark, tomeist in bunnen Form,
* Atlas, mythischen mauretaansch König, na den dat Kortenwark nöömt wesen schall,
* Atlas, Bargen in Noordwestafrika,
* Atlas, eersten König vun den mythischen, afsopen Kontinent Atlantis,
* allgemeen en Nakieksel in Form vun en Sammeln vun Biller un Grafiken,
* Atlas, böversten Halswarvel, de den Kopp driggt,
* Atlas, swor, gleemend Siedenstoff,
* Atlas, Familie vun Korten in de Topologie,
* Atlas, Maand vun den Planeten Saturn,
* Atlas, Steern in den Steernhopen *Plejaden*,
* Atlas, Serie vun US-amerikaansche Dreger- un Interkontinentalraketen,
* Atlas, Meetredschap an’n LHC an’n CERN,
* Atlas CSH-2, süüdafrikaansch Kamphevschruvertyyp,
* Atlas Weyhausen, düütschen Bomaschinenhersteller,
* Atlas Copco, sweedsch Industrieünnernehmen,
* Atlas Elektronik, düütschen Hersteller vun Marineelektronik.

**Atlas** is de Familiennaam von

* Charles Atlas (1892–1972), italieensch-US-amerikaanschen Bodybuilder,
* David Atlas (1924–2015), US-amerikaanschen Meteoroloog,
* Leopold Atlas (1907–1954), US-amerikaanschen Dramatiker un Dreihbookschriever,
* Martin Atlas, öösterrieksch-ungaarschen Schriever,
* Natacha Atlas (* 1964), belgische Musikerin,
* Teddy Atlas (* 1956), US-amerikaanschen Boxtrainer un Sportkummentater,
* Tony Atlas (* 1954), US-amerikaanschen Wrestler un Bodybuilder,
* Zeb Atlas (* 1970), US-amerikaansch Model un Pornodorsteller.
Prometheus

**Prometheus** betekent

* Prometheus, Figur ut de greeksche Mythologie,
* (1809) Prometheus, en Asteroid ut den Hööftgördel,
* Prometheus, Maand vun den Planeten Saturn,
* Prometheus, Vulkan op den Jupitermaand Io,
* Prometheus, modernen Nuklearandrief för Ruumfähren,
* Prometheus Wetenschopsfeernsehn, Wetenschaps- un Dokumentarsenner in Baden-Württembarg,
* *[[Prometheus (Hymn)|Prometheus]]*, Deel vun en Gedicht vun Goethe,
* *[[Prometheus (Drama)|Prometheus]]*, dramatisch Fragment vun Goethe,
* *[[Prometheus (Orff)|Prometheus]]*, Wark vun Carl Orff,
* *[[Prometheus (Liszt)|Prometheus]]*, Symphonisch Dichten vun Franz Liszt,
* *[[Prometheus (Kafka)|Prometheus]]*, Vertellen vun Franz Kafka,
* *[[Prometheus (Film)|Prometheus]]*, Science-Fiction-Film ut dat Johr 2012,
* Prometheus Film, düütsche Filmprodukschoonssellschop,
* Golden Prometheus, georgschen Filmpries,
* Golden Prometheus, Medienpries för Journalisten.
Pandora

**Pandora** betekent

* Pandora, Figur ut de greeksche Mythologie,
* (55) Pandora, Asteroid ut den Hööftgördel,
* Pandora, Maand vun den Planeten Saturn,
* Pandora, Musikinstrument ut de Renaissance,
* Pandora, Fischoort,
* Pandora, Stadt in Texas, USA,
* Pandora, mexikaansche Popgrupp,
* Pandora (* 1970), sweedsche Sängerin,
.
Epimetheus

**Epimetheus** betekent

* Epimetheus, en Figur ut de greeksche Mythologie,
* Epimetheus, en Maand vun den Planeten Saturn,
* (1810) Epimetheus, en Asteroid ut den Hööftgördel.
Fortschrittspartei

Dat Woort **Fortschrittspartei** betekent politische Parteien in verscheeden Länners:
* de düütsche DFP, kiek bi Düütsche Fortschrittspartei.
* de bayerische Fortschrittspartei vun 1863, kiek bi Bayerisch Fortschrittspartei.
* de däänsch Fortschrittspartei, kiek bi Fortschrittspartei (Däänmark).
* de norweegsch Fortschrittspartei, kiek bi Fremskrittspartiet.
* de ieslännsch Fortschrittspartei, kiek bi Framsóknarflokkur.
* de brasiliaansch Fortschrittspartei, kiek bi Partido Progressista.
* de DFP in Taiwan, kiek bi Demokraatsch Fortschrittspartei.
Pasiphae-Grupp

As **Pasiphae-Grupp** warrt en Koppel vun Jupitermaanden tohopenfaat, de sik op teemlich lieke Ümloopbahnen üm Jupiter rüm bewegt. Nöömt is de Grupp na den Maand Pasiphae, de de gröttste vun disse Koppel is.

De groten Halfassen vun jemehr Bahnen liggt dorbi twüschen 22,8 un 24,1 Millionen Kilometers, de Exzentrizitäten sünd twüschen 0,25 un 0,43 un de Inklinatschonen – dat heet, woveel de Bahn gegen den Jupiteräquater neegt is – hebbt Weerten twüschen 144,5° un 158,3°. De Maanden sünd dorbi all torüchlöpig, bewegt sik also gegen den Dreihsinn vun de Jupiterrotatschoon.

Opstunns warrt to de Pasiphae-Grupp 13 Maanden torekent. Dat sünd mit tonehmend Afstand vun’n Jupiter:
* Eurydome
* S/2003 J 23
* Hegemone
* Pasiphae
* Sponde
* Cyllene
* Megaclite
* S/2003 J 4
* Callirrhoe
* Sinope
* Autonoe
* Aoede
* Kore

Vergleken mit de anneren Koppels vun torüchlöpigen Maanden, de Ananke-Grupp un de Carme-Grupp, sünd de Bahnnegen bi de Pasiphae-Grupp teemlich ünnerscheedlich. Man nimmt an, dat de Koppel al wat öller is un de Bahnen vun de Liddmaten över de lange Tiet dör gravitativ Inwarken stört worrn sünd.

De Internatschonale Astronoomsche Union (IAU) vergifft för Maanden vun’n Jupiter mit en retrograde (torüchlöpige) Bahn Naams, de op *e* ennt.
Mimas

**Mimas** betekent

* Mimas, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Mimas, Maand vun den Planeten Saturn,
* *[[Mimas (Geslecht)|Mimas]]*, Geslecht von Bottervagels,
* Mimas Peak, Barg op dat Alexander-I.-Eiland in de Antarktis.
Methone

**Methone** betekent

* Methone, Figur ut de greeksche Mythologie, Dochter vun Alkyoneus,
* Methone, Figur ut de greeksche Mythologie, Dochter vun Ladon un Gaia,
* Methone, Maand vun den Planeten Saturn,
* Methone, Stadt in’t antike Grekenland, in de Präfektur Pieria, wat ok thrakisch oder makedonisch Methone nöömt warrt,
* Methone, Stadt in’t antike Grekenland, in Messenien, wat ok Pedasos nöömt waart.
Fred Denger

**Fred Denger**, an un for sik *Alfred Denger* (* 12. Juni 1920 in Darmstadt; † 30. Oktober 1983 in Hohegeiß)  weer en düütsch Schriever.

## Leven un Wark
He hett dat bekannte hoochdüütsche Volksschauspeel „Langusten“ schreven un dorto noch allerhand Dreihböker för düütsche Kinoproduktschonen, de goot ankamen sünd. Neven sien Arbeit as Schriever hett he sik in de verscheden Afsnitten vun sien Leven ok as Pleger in Zoo versöcht un as Singer, as Akrobaat in’n Zirkus un as Baas vun en Theater.

Sien Schauspeel „Langusten“ (1957) weer en Stück för bloß en Person. Dat warrt as en Klassiker vun dat Volkstheater ankeken. Beröhmte Schauspelersche as Tilla Durieux oder Annie Rosar hefft dat speelt. Düt Stück is denn vun annere Schriever in verscheden Mundoorden överdragen wurrn. Filmdreihböker hett he schreven för de düütschen Karl May- un Edgar Wallace- Films. Ok Böker hett he rutbröcht. Besunners goot ankamen sünd sien free Överarbeiten vun dat Ole („Der große Boß“) un dat Nee Testament („Der Junior-Chef“).

Wat sien Privaatleven angeiht, kann noch vertellt weern, dat he twölf mol verheiraat weer.
1649

## Wat passeert is
*30. Januar: König Karl I. vun England warrt en Kopp körter maakt. England is nu en Republik ünner Oliver Cromwell.

## Boren

## Storven
1650

## Wat passeert is
* Oliver Cromwell kriggt Schottland ünner

## Boren
* 20. April: Felice Boselli, italieensch Maler († 1732)
* 26. Mai: John Churchill, 1. Duke of Marlborough, engelsch Feldherr († 1722)

### Boren ahn bekannt Datum
* Joachim Neander, Paster, Dichter un Komponist vun Karkenleeder ut Bremen († 1680)

## Storven
* 11. Februar: René Descartes, franzöösch Philosoph (* 1596)
1651

## Wat passeert is
* 1. Januar: Karl II. warrt to'n König vun Schottland kröönt
* 6. Februar: Staatsminister Kardinal Jules Mazarin mütt vunwegen de Fronde ut Paris utbüxen

## Boren
* 9. Januar: Petronio Franceschini, italieensch Komponist un Cellist († 1680)
* 13. August: Balthasar Permoser, bedüüdend Bildhauer ut de Barock († 1732)

### Boren ahn bekannt Datum
* Fabian Graaf vun Wrangel, kaiserlich Feldmarschall († 1737)

## Storven
1653

## Wat passeert is
* 20. April: In England verjaagt Oliver Cromwell mit 30 Lüde de 100 Afoornten vun dat Rumpparlament. De hefft dor nich bi mitmaken wollt, as dat Parlament sik süms uplösen scholl.
* 31. Mai: Ferdinand IV. ut dat Huus Habsborg warrt to'n röömsch-düütschen König wählt. 
* 16. Dezember: Oliver Cromwell warrt Lord Protector vun England, Schottland un Irland
* Malta warrt Baas up dat Eiland *Saint Croix* in de Karibische See, wat hüdigendags to de Amerikaanschen Jumferninseln tohöörn deit.

## Boren
* 17. Februar: Arcangelo Corelli, italieensch Komponist († 1713)
* 1. September: Johann Pachelbel, düütsch Komponist († 1706)

## Storven
* 10. August: Maarten Tromp, nedderlannsch Admiraal (* 1598)
1654

## Wat passeert is
* 5. April: Freden vun Westminster, de Eerste Engelsch-Nedderlannsche Krieg geiht to Enn 
* 17. Mai: Enn vun den Eersten Rieksdag vun dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon to Regensborg 1653/54. Düsse Rieksdag weer ünner Kaiser Ferdinand III. to'n eersten Mol nah den Dartigjöhrigen Krieg wedder tohopentreden. Düsse Rieksdag hett de Institutschoon vun den „Rieksdag ohn Enn“ („Immerwährender Reichstag“) grünnt. Vun dor af an is de Rieksdag bit in dat Johr 1806 in Regensborg afholen wurrn. 
* 7. Juni: Na dat Enn vun den Upstand vun de Fronde warrt de König Ludwig XIV. in de grote Karken vun Reims to'n König vun Frankriek salvt un kröönt. 
* 16. Juni: Königin Christine vun Sweden gifft Bott un lett ehren Vedder Karl X. Gustav up den Throon vun Sweden. Se treckt sik vunwegen ehren kathoolschen Gloven vun den Throon torüch un geiht nah Rom
* De Dnepr- Kosaken ünnerstellt jem ehr Land den Zaren vun Russland. Se harrn vörher de poolsche Herrschap över de Ukraine in en Upstand ünner Bogdan Cmielicky afschüddelt.

## Boren
* 9. Juli: Reigen, 112. Kaiser von Japan († 1732)

## Storven
* 9. Juli: Ferdinand IV. ut dat Huus Habsborg, latern röömsch-düütschen König, König vun Böhmen, Ungarn un Kroatien (* 1633)
* 30. Oktober: Go-Kōmyō, 110. Tennō vun Japan (* 1633)
1655

## Wat passeert is
* De Engelsch-Spaansche Krieg geiht los
* 10. Mai: Brittsche Truppen unner William Penn gaht in de spaansche Kolonie Jamaika an Land un fangt an, de Spaniers to verdrieven. 
## Boren

### Boren ahn bekannt Datum
* Giovanni Battista Vivaldi, italieensch Violinist un Vader von Antonio Vivaldi († 1736)

## Storven
* 7. Januar: Innozenz X., Paapst (* 1574)
* 27. November: Anna Ovena Hoyers, Schrieversche ut de Barocktiet (* 1584)
1656

## Wat passeert is
* 17. Mai: Russland verklaart den Krieg an Sweden
* 13. Juli: Oliver Cromwell sorgt dor för, dat in England ton'n eersten Mol vun dat Johr 1290 af an wedder Jöden wohnen dröövt

## Boren
* 20. Oktober: Nicolas de Largillière, franzöösch Maler († 1746)
* 8. November: Edmond Halley, engelsch Astronom, Mathematiker, Kartograph, Geophysiker un Meteoroloog († 1742)

## Storven
1657

## Wat passeert is
* 3. April: De britsche Lord Protector Oliver Cromwell sleiht de Kroon vun England ut. He will lever Lord Protector blieven. 
* Carl Gustav Wrangel warrt Rieksadmiraal vun Sweden
* 
## Boren
* 11. Juli: Frederik I., König in Preußen († 1713)
* 25. Juli: Philipp Heinrich Erlebach, düütsch Komponist († 1714)

## Storven
* 26. Märt: Jacob van Eyck, nedderlannschen Musikus un Komponist (* um 1590 rüm)
* 2. April: Ferdinand III., Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (*1608)
17. Mai

## Wat passeert is
* 352: Liberius wurrd Bischop vun Rom (Paapst).
* 884: Hadrian III. wurrd Paapst.
* 1654: Enn vun den Eersten Rieksdag vun dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon to Regensborg 1653/54. Düsse Rieksdag weer ünner Kaiser Ferdinand III. to'n eersten Mol nah den Dörtigjohrigen Krieg wedder tohopentreden. Düsse Rieksdag hett de Institutschoon vun den „Rieksdag ohn Enn“ („Immerwährender Reichstag“) grünnt. Vun dor af an is de Rieksdag bit in dat Johr 1806 in Regensborg afholen wurrn.
* 1656: Russland verkloort den Krieg an Sweden.
* 1742: Slacht bi Chotusitz in den 1. Krieg üm Slesien. Preußen unner König Frederik den Groten kriggt Öösterriek endgüllig unner.

## Boren
* 1836: Joseph Norman Lockyer, engelsch Astronom († 1920)
* 1850: Toni Wübbens, plattdüütsch Schrieverin († 1907)
* 1894: Carl Rodenburg, düütsch Offizier un Generalleutnant († 1992)
* 1908: Antonio Pesenti, italieensch Radrennfohrer († 1968)
* 1909: Werner Widmayer, düütsch Footballnatschonalspeler († 1942)
* 1928: Harm Weber, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 2015)
* 1930: Alfons Lütke-Westhues, düütsch Springrieder († 2004)
* 1936: Dennis Hopper, US-amerikaansch Schauspeler un Speelbaas († 2010)
* 1946: Galina Starowojtowa, russisch Politikerin († 1998)
* 1948: Horst Köppel, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer
* 1955: Bill Paxton, US-amerikaansch Schauspeler, Speelbaas un Filmproduzent († 2017)
* 1961: Enya, Singersche un Songwriterin
* 1962: Ferenc Krausz, ungarsch-öösterrieksch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1981: Katrin Kliehm, düütsch Footballnatschonalspelerin
* 1985: Greg Van Avermaet, belgisch Radrennfohrer
* 1985: Arjen van der Kieft, nedderlannsch Iesflinklöper
* 1988: Erik Lesser, düütsch Biathlet

## Storven
* 1700: Adam Adamandy Kochański, poolsch Mathematiker un Utfinner (* 1631)
* 1980: Ernst Blum, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1904)
* 1989: Paulin Freitas, Politiker un Diplomat ut Togo (* 1909)
* 1994: Vladimír Podzimek, tschechoslowaaksch Skispringer (* 1965)
* 2005: Keiiti Aki, japaansch Eerdphysiker un Seismoloog (* 1930)
* 2012: Jon Istad, norweegsch Biathlet (* 1937)
* 2012: Donna Summer, US-amerikaansch Singerin un Songschrieverin (* 1948)
* 2013: Philippe Gaumont, franzöösch Radrennfohrer (* 1973)
* 2014: Gerald Maurice Edelman, US-amerikaansch Mediziner, Molekularbioloog un Nobelpriesdräger (* 1929)
* 2017: Wiktor Wassiljewitsch Gorbatko, sowjeetsch Kosmonaut (* 1934)
* 2019: Herman Wouk, US-amerikaansch Schriever (* 1915)
* 2021: Alexander Priwalow, sowjeetsch Biathlet (* 1933), dood upfunnen 19. Mai
11. Juli

De **11. Juli** is de 187. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner oder de 188. Dag, wenn wi en Schaltjohr hebbt.

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1951: Düütschland warrt Liddmaat vun de UNESCO.

### Weertschop
* 1893: De Japaner Kokichi Mikimoto tücht mit Spood de eerste Tuchtperl.

### Wetenschoppen un Technik
* 1979: De US-amerikaansche Ruumstatschoon *[[Skylab]]* vergleiht in de Eerdatmosphäär.

## Boren
* 1657: Friedrich I., König in Preußen († 1713)
* 1772: Pietro Carlo Guglielmi, italieensch Komponist († 1817)
* 1880: Dorothea Köring, düütsch Tennisspelerin († 1945)
* 1881: Wilhelm Geerken, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 1969)
* 1906: Herbert Wehner, düütsch Politiker un Bundsminister († 1990)
* 1909: Greta Schoon, plattdüütsch Schrieverin († 1991)
* 1920: Yul Brynner, US-amerikaansch-Swiezer Schauspeler († 1985)
* 1926: Patrick Wymark, britisch Schauspeler († 1970)
* 1927: Ehrhart Glaser, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 2006)
* 1927: Harry Tallert, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1997)
* 1936: Dietrich Hoffmann, plattdüütsch Schriever († 2012)
* 1950: Bruce McGill, US-amerikaansch Schauspeler
* 1952: Raymond Voß, düütsch Musiker un Komponist
* 1990: Mona Barthel, düütsch Tennisspelerin
* 2016: Jana Thiel, düütsch Sportmoderatsche- un journalistin (* 1971)

## Storven
* 1174: Amalrich I., König von Jerusalem (* 1136)
* 1888: Peter Taugwalder, Swiezer Bargstieger un Bargführer (* 1820)
* 1953: Oliver Campbell, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1871)
* 1988: Ingegärd Töpel, sweedsch Waterspringerin (* 1906)
* 1989: Emil Hecker, plattdüütsch Schriever (* 1897)
* 1994: Lex Humphries, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1936)
* 2001: Horst Dieter Kallerhoff, düütsch General (* 1923)
* 2006: Wilhelm Stöckl, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1925)
* 2011: Tom Gehrels, nedderlannsch-US-amerikaansch Astronom (* 1925)
* 2014: Charlie Haden, US-amerikaansch Jazzmusiker, Komponist un Bandleader (* 1937)
12. Juni

## Wat passeert is
* 1733: Up Slott Salzdahlum heiraat de Kroonprinz vun Preußen, Frederik, de Dochter vun den Hartog vun Bruunswiek-Wulfenbüttel, Elisabeth Christine vun Bruunswiek-Wulfenbüttel-Bevern. 
* 2012: Torsten Albig (SPD) wurrd to'n Ministerpräsidenten vun Sleswig-Holsteen wählt und lööst dormit Peter Harry Carstensen af.

## Boren
* 1842: Rikard Nordraak, norweegsch Komponist († 1866)
* 1892: Stephan Weickert, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1952)
* 1920: Fred Denger, düütsch Schriever († 1983)
* 1925: Raphaël Géminiani, franzöösch Radrennfohrer († 2024)
* 1926: Jean-Pierre Munch, franzöösch Radrennfohrer († 1996)
* 1929: Anne Frank, jöödsch Deern un Holocaustoffer († 1945)
* 1929: Eva Pflug, düütsche Schauspelersche († 2008)
* 1936: Marcus Belgrave, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2015)
* 1942: Bert Sakmann, düütsch Mediziner und Physioloog as ok Nobelpriesdräger
* 1957: Geri Allen, US-amerikaansch Jazz-Pianistin, Komponistin, Musikethnologin un Hoochschoollehrerin  († 2017)
* 1961: Robert Smith, britisch Springrieder un Peerhändler
* 1973: André Bock, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1976: Kristian Brenden, norweegsch Skispringer
* 1986: Stanislawa Stanislawowna Komarowa, russisch Swemmsportlerin
* 1995: Denis Kadrić, bosnisch Schachspeler

## Storven
* 1913: Karl Nerger, düütschen Schoolmeester un plattdüütschen Philoog (* 1841)
* 1922: Geuchien Zijlma, nedderlandschen Politiker un grönnengsche Schriever (* 1842)
* 1925: Richard Teichmann, düütsch Schachmeester (* 1868)
* 1940: William Lashly, britisch Polarforscher (* 1867)
* 1980: Milburn Stone, US-amerikaansch Schauspeler (* 1904)
* 1987: Paul Janes, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1912)
* 2011: Gerhard Krug, düütsch Footballspeler (* 1936)
* 2012: Hans Feindt, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1920)
* 2012: Elinor Ostrom, US-amerikaansch Politikwetenschaplerin un Nobelpriesdrägerin (* 1933)
* 2021: Ihar Schaljasouski, sowjeetsch-wittrussisch Iesflinklöper (* 1963)
* 2023: Silvio Berlusconi, italieensch Politiker un Ünnernehmer (* 1936)
* 2024: Wjatscheslaw Dmitrijewitsch Sudow, sowjeetsch Kosmonaut (* 1942)
30. Oktober

## Wat passeert is
* 1611: Gustav II. Adolf warrt König vun Sweden
* 1918: De Wapenstillstand vun Mudros warrt slaten. Dat Osmaansch Riek kaptuleert.

## Boren
* 1839: Alfred Sisley, franzöösch Maler vun den Impressionismus († 1899)
* 1882: Oldřich Duras, tschechisch Schachspeler († 1957)
* 1883: Karel Gleenewinkel Kamperdijk, nedderlannsch Footballnatschonalspeler († 1975)
* 1891: Fritz Specht, plattdüütsch Schriever († 1975)
* 1893: Roland Freisler, düütsch Jurist un Vörsitter vun den Volksgerichtshoff († 1945)
* 1900: Ragnar Granit, finnisch-sweedsch Neurophysioloog un Nobelpriesdräger († 1991)
* 1928: Daniel Nathans, US-amerikaansch Mikrobioloog, Biochemiker un Nobelpriesdräger († 1999)
* 1930: Néstor Almendros, spaansch Kameramann († 1992)
* 1937: Heinrich Augustin, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1939: Leland Harrison Hartwell, US-amerikaansch Biochemiker, Kresbsforscher un Nobelpriesdräger
* 1941: Theodor Hänsch, düütsch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1949: Leon Rippy, US-amerikaansch Schauspeler
* 1954: JoAnne Russell, US-amerikaansch Tennisspelerin
* 1955: Gunda Wirschun, plattdüütsch Schrieverin
* 1957: Ľubomír Ftáčnik, slowaaksch Schachspeler
* 1961: Dmitri Andrejewitsch Muratow, russisch Journalist un Nobelpriesdräger

## Storven
* 1654: Go-Kōmyō, 110. Tennō vun Japan (* 1633) 
* 1950: Boris Markowitsch Werlinski, sowjeetsch Schachspeler (* 1887)
* 1960: Carl Heinrich Behrens-Nicolai, Bremer Architekt (* 1873)
* 1969: Tony Sbarbaro, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1897)
* 1983: Fred Denger, düütsch Schriever (* 1920)
* 1989: Aristid Lindenmayer, ungaarsch Bioloog (* 1925)
* 1990: Willy Jürissen, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1912)
* 2013: Pete Haycock, britisch Musiker (* 1951)
27. Februar

## Wat passeert is
* 1617: Sweden un Russland sluut den Freden vun Stolbowo. Sweden winnt de Stadt Slötelborg
* 1844: De Dominikaansche Republiek maakt sik los vun Haiti.

## Boren
* twüschen 272 un 285: Konstantin de Grote, Röömsch Kaiser
* 1875: Emma Cramer-Crummenerl, hooch- un plattdüütsch Schrieverin († 1964)
* 1890: Freddie Keppard, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1933)
* 1890: Adolf Meyer, düütsch Politiker un Landdagsaforddneter vun Neddersassen († 1980)
* 1897: Hans Isernhagen, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1960)
* 1904: André Leducq, franzöösch Radrennfohrer († 1980)
* 1907: Hermann Buse, düütsch Radrennfohrer († 1945)
* 1911: Heinz Starke, düütsch Politiker un Bundsminister († 2001)
* 1923: Dexter Gordon, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1990)
* 1924: Martin Selber, hooch- un plattdüütsch Schriever († 2006)
* 1942: Robert Howard Grubbs, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2021)
* 1942: Klaus-Dieter Sieloff, düütsch Footballnatschonalspeler († 2011)
* 1947: Roger Pratt, britisch Kameramann
* 1957: Timothy Spall, britisch Schauspeler
* 1960: James Alan Robinson, britisch-US-amerikaansch Politikwetenschapler, Ökonom un Nobelpriesdräger
* 1965: Martin Dreyer, düütsch Theoloog un Schriever
* 1989: Mike Castle, US-amerikaansch Schauspeler
* 1998: Felix Gall, öösterrieksch Radrennfohrer
* 2000: Dasha, US-amerikaansch Country-Singerin

## Storven
* 1666: Gustav Evertsson Horn, sweedsch Offizier un Politiker (* 1614)
* 1718: Václav Karel Holan Rovenský, tschechschen Kumponist (* 1644)
* 1946: Harry Edwin Wood, süüdafrikaansch Astronom (* 1881)
* 1947: Charles Hoadley, austraalsch Geoloog un Polarforscher (* 1887)
* 1972: Albrecht Janssen, düütsch Schriever un Översetter (* 1886)
* 1990: Alberto Giustolisi, italieensch Schachspeler (* 1928)
* 1998: George Herbert Hitchings, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger (* 1905)
* 1998: J.T. Walsh, US-amerikaanschen Schauspeler (* 1943)
* 2007: Bobby Rosengarden, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1924)
* 2008: Ivan Rebroff, düütsch Singer (* 1931)
* 2012: Władysław Tajner, poolsch Skispringer (* 1935)
* 2015: Leonard Nimoy, US-amerikaansch Schauspeler un Speelbaas (* 1931)
* 2022: Hans-Christian Biallas, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1956)
* 2025: Boris Wassiljewitsch Spasski, sowwjeetsch-franzöösch Schachspeler un de 10. Schachweltmeester (* 1937)
7. Juni

## Wat passeert is
* 1099: Bi den 1. Krüüztog fangt de christlichen Truppen an, Jerusalem to belagern 
* 1654: Na dat Enn vun den Upstand vun de Fronde warrt de König Ludwig XIV. in de grote Kark vun Reims to'n König vun Frankriek salvt un kröönt. 
* 1692: Vunwegen en Eerdbeven geiht de dormolige Hööftstadt Port Royal up Jamaika ganz in'n Dutt.

## Boren
* 1780: Friedrich August Lessen, plattdüütsch Schriever († 1827)
* 1798: Anton Felix Depauly, böhmisch-öösterrieksch Porträtmaler († 1866)
* 1848: Paul Gauguin, franzöösch Maler († 1903)
* 1854: Charlotte Niese, düütsch Schrieverin († 1935)
* 1921: Tal Farlow, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1998)
* 1952: Orhan Pamuk, törksch Schriever un Nobelpriesdräger
* 1959: Michael Richard Pence, US-amerikaansch Politiker un Viezpräsident
* 1961: Tarik Ergin, US-amerikaansch Schauspeler
* 1990: Dominique Kusche, düütsch Schauspelerin

## Storven
* 1624: Giuseppe Biancani, italieensch jesuitisch Geistlicher, Astronom un Mathematiker (* 1566)
* 1764: Sophie Karoline von Brandenburg-Kulmbach, Prinzessin un Fürstin vun Oostfreesland (* 1705)
* 1843: Friedrich Hölderlin, düütsch Dichter vun de Romantik (* 1770)
* 1954: Alan Turing, britsch Pionier in de Informatik (* 1912)
* 1859: David Cox, engelsch Maler (* 1783)
* 1969: Emile Thollembeek, belgisch Radrennfohrer (* 1895)
* 1976: Bobby Hackett, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1915)
* 2012: Bob Welch, US-amerikaansch Rockmusiker (* 1945)
* 2018: Arie den Hartog, nedderlannsch Radrennfohrer (* 1941)
* 2021: Dixie Dansercoer, belgisch Avendüerer, Polarforscher, Endurance-Fohrer un Fotograf (* 1962)
* 2021: Horst Pillau, düütsch Dramatiker un Schriever (* 1932)
* 2024: William Alison Anders, US-amerikaansch Astronaut (* 1933)
* 2024: Willy Sanders, düütschen Germanist (* 1934)
16. Juni

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1654: Königin Christine vun Sweden gifft Bott un lett ehren Vedder Karl X. Gustav up den Throon vun Sweden. Se treckt sik vunwegen ehren kathoolschen Gloven vun den Throon torüch un geiht nah Rom
* 1999: Thabo Mbeki warrt as Nafolger vun Nelson Mandela de tweete swarte Präsident in de Geschicht vun de Republiek Süüdafrika. 

## Boren
* 1239: Eduard I., König vun England († 1307)
* 1723: Adam Smith, Philosoph un Ökonom ut Schottland (†1790)
* 1762: Giuseppe Bernardino Bison, italieensch Maler († 1844)
* 1878: Otto von Stülpnagel, düütsch General († 1948)
* 1891: Wladimir Alexandrowitsch Albizki, sowjeetsch Astronom († 1952)
* 1896: Karl Rüdiger, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1951)
* 1908: Hans Jakob, düütsch Footballnatschonalspeler († 1994)
* 1912: Willibald Schmaus, düütsch un öösterrieksch Footballnatschonalspeler († 1979)
* 1915: Mariano Rumor, italieensch Politiker un Ministerpräsident († 1990)
* 1934: William Forsyth Sharpe, US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger
* 1957: Adri van Tiggelen, nedderlannsch Footballnatschonalspeler
* 1965: Andrea Mia Ghez, US-amerikaansch Astronomin un Nobelpriesdrägerin
* 1971: Tupac Shakur, US-amerikaansch Rapper († 1996)
* 1986: Daniel Böhm, düütsch Biathlet
* 1996: Janina Hettich-Walz, düütsch Biatletin

## Storven
* 1722: John Churchill, 1. Duke of Marlborough, engelsch Feldherr (* 1650)
* 1873: Georg Julius Berling, plattdüütsch Schriever (* 1817)
* 1923: Louis Couperus, nedderlannschen Schriever un Dichter (* 1863)
* 1935: Heinrich Stolte, plattdüütsch Schriever (* 1858)
* 1948: Richard Depoorter, belgisch Radrennfohrer (* 1915)
* 1963: Willard Van der Veer, US-amerikaansch Kameramann (* 1894)
* 1969: Wilhelm Geerken, düütsch Politiker un Landdagsafordneter (* 1881)
* 1977: Wernher von Braun, düütsch-amerikaansch Physiker (* 1912)
* 1983: Jean Majerus, luxemborgsch Radrennfohrer (* 1914)
* 2009: Anna Elisabeth Wiede, düütsch Dramatikerin (* 1928)
* 2013: Ottmar Walter, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1924)
* 2017: Helmut Kohl, düütsch Politiker un Bundskanzler (* 1930)
* 2021: Renate Blank, düütsch Politikerin un Bundsdagsafordnete (* 1941)
13. Juli

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 787: Bischop Willehad grünnt dat Bisdom Bremen
* 1656: Oliver Cromwell sorgt dor för, dat in England to’n eersten Mol vun dat Johr 1290 af an wedder Jöden wohnen dröövt
* 1874: De 20-jöhrige Eduard Kullmann versöcht, in Bad Kissingen den Kanzler vun dat Düütsche Riek, Otto von Bismarck üm to bringen. De Kanzler överleevt düssen Anslag.

## Boren
* 1608: Ferdinand III., Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek († 1657)
* 1900: George Lewis, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1968)
* 1908: Dorothy Round, engelsch Tennisspelerin  († 1982)
* 1922: Anker Jørgensen, däänsch Politiker un Ministerpräsident († 2016)
* 1940: Patrick Stewart, britsch Schauspeler
* 1941: Luis Alberto Lacalle Herrera, uruguayisch Politiker un Präsident
* 1955: Jack Babashoff, US-amerikaansch Swemmsportler
* 1955: Hans-Heinrich Jarchow, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Mekelnborg-Vörpommern

## Storven
* 1024: Hinrich II., Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (* 973)
* 1491: Johann Koerbecke, westfäälsch Maler ut de Spätgotik (* 1415 - 1420)
* 1620: Willem Ludwig vun Nassau-Dillenborg, Greve vun Dillenborg un Stattholler vun de nedderlannschen Provinzen Freesland, Grunneng, Drenthe un Oaveriessel (* 1560)
* 1896: Emanuel Gurlitt, plattdüütsch Schriever (* 1826)
* 1917: James Dwight, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1852)
* 1918: Karl Wilhelm Lorenz, düütsch Mathematiker un Astronom (* 1886)
* 1954: Frida Kahlo, Malerin ut Mexiko (* 1907)
* 1970: Louis Wolfe Gilbert, US-amerikaansch Komponist (* 1886)
* 1995: Aimé Barelli, franzöösch Jazzmusiker, Singer un Bandleader (* 1917)
* 1995: Matti Pellonpää, finnisch Schauspeler (* 1951)
* 2010: Alan Hume, britisch Kameramann (* 1924)
* 2014: Nadine Gordimer, süüdafrikaansch Schrieverin un Nobelpriesdrägerin (* 1923)
* 2017: Liu Xiaobo, chinesisch Schriever, Dissident un Nobelpriesdräger (* 1955)
* 2021: Shirley Fry-Irvin, US-amerikaansch Tennis- un Badmintonspelerin (* 1927)
1. September

## Wat passeert is
* 1939: De düütschen Truppen griept Polen an. Dor geiht de Tweete Weltkrieg mit los.

## Boren
* 1653: Johann Pachelbel, düütsch Komponist († 1706)
* 1836: Robert Swinhoe, britisch Natuurforscher, Ornitholoog, Lepidopteroloog un Zooloog († 1877)
* 1843: Johann Punz, düütsch Bargstieger († 1906)
* 1861: Lazăr Edeleanu, rumäänsch Chemiker († 1941)
* 1871: Reginald Walter Maudslay, britsch Autokonstrukteur († 1934)
* 1901: Martin Schröttle, düütsch Ieshockeynatschonalspeler († 1972)
* 1905: Friedrich Ernst Hunsche, hoochdüütsch un plattdüütsch Schriever († 1994)
* 1916: Dorothy Cheney, US-amerikaansch Tennisspelerin († 2014)
* 1917: Velma Middleton, US-amerikaansch Jazzsingerin († 1961)
* 1922: Melvin Robert Laird, US-amerikaansch Politiker un Schriever († 2016)
* 1923: Bob Bates, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1981)
* 1925: Roy Jay Glauber, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger († 2018)
* 1926: Irmgard Wempner, plattdüütsche Schrieversche, Schauspelersche un Speelbaas († 2020)
* 1935: Harry Leahey, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1990)
* 1940: Franco Bitossi, italieensch Radrennfohrer
* 1940: Annie Ernaux, franzöösch Schrieversche un Nobelpriesrägerin
* 1944: Akitsugu Konno, japaansch Skispringer († 2019)
* 1948: Birthe Kjær, däänsch Slagersingersche
* 1955: Gerhard Strack, düütsch Footballnatschonalspeler († 2020)
* 1962: Ruud Gullit, nedderlannsch Footballnatschonalspeler un -trainer
* 1967: Carl-Uwe Steeb, düütsch Tennisspeler
* 1968: Mohammed Atta, islamistischen Terroristen vun de Terroranslääg vun'n 11. September 2001 († 2001)
* 1977: Eva Van Der Gucht, fläämsche (belgisch) Schauspelerin
* 1984: Sergei Wladimirowitsch Korsakow, russisch Kosmonaut

## Storven
* 1557: Jacques Cartier, bretoonsch Seefohrer un Opdecker (* 1491)
* 1715: Ludwig XIV., König vun Frankriek mit den Binaam „De Sunnenkönig“ (* 1638)
* 1846: Carl Samuel Leberecht Hermann, düütsch Aptheker un Chemiefabrikant (* 1765)
* 1872: Wilhelm von Hammerstein, düütsch Politiker (* 1808)
* 1888: August Raillard, Swiezer Bargstieger (* 1821)
* 1907: Johann Mahlstedt, düütsch Politiker un Liddmaat Provinziallanddag Hannober (* 1825)
* 1924: Joseph Henry Blackburne, engelsch Schachmeester (* 1841)
* 1969: Heinz Hax, düütsch Modern Fievkämper, Scheetsportler un Offizier vun de düütsch Wehrmacht as ok de Bundswehr (* 1900)
* 1976: Jules Merviel, franzöösch Radrennfohrer (* 1906)
* 1995: Julián Berrendero, spaansch Radrennfohrer  (* 1912)
* 2008: Kurt Gutowski, plattdüütsch Schriever (* 1922)
* 2025: Walter Godefroot, belgisch Radrennfohrer (* 1943)
Venstre (Norwegen)

**Venstre** (afkört: **V**) is en sozialliberaal politische Partei in Norwegen. Vörsittersche is de vundaag Trine Skei Grande.

## Naam
Da Naam *Venstre* bedüüdt „links“, dorbi sütt sik de Partei sülvst mehr as en Zentrumspartei. Man in Norwegen gifft dat ok Centerpartiet, de as Zentrumspartei Deel vun de linke Koalitschoon is. Venstre höört to de „nich-sozialitisch“ Oppositschoon. Da föhrt dorto, dat de Zentrumspartei mehr links is, as de Linkspartei. As de Naam *Linke* 1884 utsocht worrn is, weer dormit nich meent, dat de Partei den linken Flögel anhöört in’n Sinn vun Sozialismus, as dat vundaag faken meent is. Veelmehr weer dormit liberal meent oder sogor radikal in’n Vergliek mit de Konservativen un harr sien Sinn in de Positschoon vun de Seet in’t Parlament.

## Historie
De Linkspartei is 1884 grünnt worrn in’n Tosamenhang mit de Striet över dat Inföhren vun’n Parlamentarismus in Norwegen. Se weer de Partei, der dorvör wesen is. As de Fraag verkloort weern, is de Vörsitter vun Venstre, Johan Sverdrup, de eerste norwegsche Premierminister vun Norwegen worrn. Later hett sik de Partei dorvör insett, dat Wahlrecht uttowieten. Dat harr 1898 Spood. Wieter weer Venstre en föhrend Kraft, de sik dorvör stark maakt hett, de Union mit Sweden optolösenm, wat 1905 denn maakt worrn is. Dat allgemeen Wahlrecht för Froonslüüd hett de Partei 1913 schapt.

In de eersten Johrteihnten na 1884 weer Venstre Deel vun mehrere Regeeren. dorbi hebbt se tohopen söss verscheeden Premierminsters stellt, man de weern all vör 1935 an’t Regeer. Venstre hett jümmer mehr Stimmen verloren, as Arbeiderpartiet jümmer starker worrn is. 1915 weer de letzte Wahl, bi de Venstre de starkste Partei worrn is. Mit de Grünnen vun *Bondepartiet* 1920, wat vundaag Senterpartiet is, un de Kristelig Folkeparti 1933, de sik beide vun Venstre afsplitt hebbt, is de Partei noch mol ’n beten wat swacker worrn.

1972 hett sik ok noch Det liberale Folkeparti ut Venstre afsplitt, de heebt sik aver 1988 wedder tohopenslaten. Na den Tweeten Weltkrieg weer Venstre an veer Koalitschonen bedeeligt. De letzte mol weer 2001 bit 2005, as Venstre as lüttste Partei vun en Mitt-Rechts-Minnerheitskoalitschoon tohopen mit de konservative Høyre un de Christdemokraten.

## Vörsitters
* 1884 Johan Sverdrup
* 1884–1889 Ole Anton Qvam
* 1889–1893 Johannes Steen
* 1893–1894 Viggo Ullmann
* 1894–1896 Ole Anton Qvam
* 1898–1900 Viggo Ullmann
* 1900–1903 Lars Holst
* 1903–1909 Carl Berner
* 1909–1927 Gunnar Knudsen
* 1927–1940 Johan Ludwig Mowinckel
* 1945–1952 Jacob S. Worm-Müller
* 1952–1964 Bent Røiseland
* 1964–1970 Gunnar Garbo
* 1970–1972 Helge Seip
* 1972–1974 Helge Rognlien
* 1974–1976 Eva Kolstad
* 1976–1982 Hans Hammond Rosbach
* 1982–1986 Odd Einar Dørum
* 1986–1990 Arne Fjørtoft
* 1990–1992 Håvard Alstadheim
* 1992–1996 Odd Einar Dørum
* 1996–2010 Lars Sponheim
* 2010-vundaag Trine Skei Grande

## Weblenk
* Offizielle Websteed
Ricarda Huch

**Ricarda Huch** (* 18. Juli 1864 in Bronswiek; † 17. November 1947 in Schönberg/Taunus) weer en düütsche Dichtersche und Schrieversche. 

Se hett as een van de eerste Fruen 1891 nah een Studium van de Geisteswetenschapen in Zürich promoveert und hett dornah bit 1897 in de dortige Zentralbibliothek arbeit. Denn weer se noch een lütten Sett Schoolmeestersche. Nah twee gescheitert Ehen, dorvan de tweete mit ehr Vedder Richard Huch, is see free Schrieversche wurrn. Se gellt as neeromantisch Vertellerin, Lyrikerin un Historikerin.

Se weer een düchtig Gegner van de Nazis. 

## Warken

* 1902: Aus der Triumphgasse
* 1902: Die Romantik
* 1903: Das Leben, ein kurzer Traum
* 1907: Die Geschichte von Garibaldi
* 1912: Liebesgedichte
* 1913: Michael Unger
* 1912-1914: Der Große Krieg in Deutschland (3 Bänn, Vun 1929 af an: Der Dreißigjährige Krieg)
* 1921: Entpersönlichung
* 1944:  Herbstfeuer
* 1946: Urphänomene.

## Weblenken

* Tabellarisch Körtbiografie vun Ricarda Huchs mit völ Biller
* Noch en Körtbiografie
Harriet Beecher-Stowe

**Harriet Elizabeth Beecher-Stowe** (* 14. Juni 1811 in Litchfield, Connecticut; † 1. Juli 1896 in Hartford, Connecticut) weer en US-amerikaansche Schrieversche.

Se keem ut een streng puritaansch Familie, hör Vader weer Theoloog un Prediger un een van ehr Geschwister ok. Hör Mann wedderüm weer Perfesser för Bibelkunn. Beecher-Stowe sülvst weer Schoolmeester.

Eenig schreev se blots Fortsetzungsromans für Tietschriften, aber de Geschicht *Onkel Tom's Hütte* is denn so en grooten Erfolg wurrn, dat se dor denn en Roman van makt hebbt. Dat Book is 1851/52 rutkamen, un harr ok deshalb so en Spood, wiels de Slaveree jüst politsch düchtig hochhangen wurrn is, un een Konflikt tüschen Noord- un Süüdstaaten anfungen de.
Fohrwier

En **Fohrwier** (m, Mehrtall: Fohrwieren) is en Wier, de een dorto bruukt, elektrische Fohrtüüch so as Iesenbahnen, Stratenbahnen oder ok Trolleybussen vun baven den elektrischen Stroom totoföhren. De Wier warrt mit Masten un Draagrepen so opspannt, dat he op de richtige Hööch is. Baven op de elektrischen Fohrtüüch finnt sik en Stroomafnehmer, de Kuntakt to den Fohrwier hett un dör den de Stroom to den Motor fleet. 

De eersten elektrischen Bahnen (vun dat Johr 1879 af) kregen jemehr Stroom över de Fohrschenen oder över en drüdde Stroomscheen. 1881 hett een in Paris toeerst en Oort vun Fohrwier bruukt, de weer aver noch ut en Rohr maakt, dat ünnen en Slitz harr.

Bi Trolleybussen gifft dat keen Fohrschenen, de as tweete Leider den Stroom wedder afföhren köönt. Dor warrt sogor twee Fohrwieren bruukt.
1713

## Wat passeert is
* 11. April: Freden vun Utrecht twuschen Frankriek un Grootbritannien in den Krieg um de Spaansche Kroon.
* 19. April: Kaiser Karl VI. gifft siene Pragmaatsche Sanktschoon rut un regelt dor in, dat ok en Fro em up’n Thron folgen kann.

## Boren
* 5. Oktober: Denis Diderot, franzööschen Philosoph in dat Tiedöller vun de Opklärung († 1784)

## Storven
* 25. Februar: Frederik I., König in Preußen (* 1657)
1706

## Wat passeert is

## Boren
* 
## Storven
* 12. Februar: Fortunatus Hueber, düütsch Franziskaner, Theoloog un Historiker (* 1639)
* 3. März: Johann Pachelbel, düütsch Komponist (* 1653)
1598

## Wat passeert is

## Boren
* 23. April: Maarten Tromp, nedderlandsch Admiral († 1653)

## Storven
* 2. Juni: Scipione Lancelotti, italieensch Kardinal (* 1527)