open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Terje Riis-Johansen

**Terje Riis-Johansen** (* 15. März 1968) is een norwegsch Politiker.

1991 wurr he för de Zentrumspartei in de Stadtrat van Skien un in de Fylkesversammlung van Telemark wählt. Van 1993 bit 1997 weer he Afgeordneter in dat norwegsch Parlament, de Storting. Siet 2005 is he Landwertschop- un Ernährungsminister in dat tweete Kabinett ünner Jens Stoltenberg. Vun’n 20. Juni 2008 bit to’n 4. März 2011 weer Riis-Johansen Minister för Ööl un Energie.

Riis-Johansen hett ok riek Erfahrungen in verscheeden Organisatschoonen, he weer ünner annern 1989–1991 in Zentralvörstand van de norweegsch Landjöögdverband, 1995–1997 stellvertredend Vörsitter van den Organisatschoon *Nee to de EU* un 2000–2005 in Vörstand van de norwegsch Buernverband.
Michael Collins

**Michael Collins** is de Naam von

* Michael Collins, Anföhrer vun de irische Freeheitsbewegen,
* Michael Collins (1930-2021), US-amerikaanschen Astronaut,
* Michael Collins (* 1924), Schriever vun Kriminalromanen,
* Michael Collins (* 1964), irischen Schriever,
* Michael Collins, britsch Klarinettenspeler,
* Michael Collins, engelschen Schauspeler.

**Michael Collins** betekent ok

* *[[Michael Collins (Film)|Michael Collins]]*, britschen Film över dat Leven vun’n Anföhrer vun de irische Freeheitsbewegen.
Johann Friedrich August Kinderling

**Johann Friedrich August Kinderling** (* 1743 in Meideborch; † 28. September 1807 in Calbe) weer en düütschen Philoloog, Pastoor un Dichter.

Kinderling hett’n Magister vun de Philosophie maakt. Vun 1768 af an weer he Lehrer un Rekter an’t Klooster Berge. 1771 is Kinderling ok Pastoor in Schwarz worrn un hett vun 1774 af an as Diakon un Pastoor in Calbe arbeidt. 

Blangenbi hett he sik mit de düütsche Spraak beschäftigt. He hett 1795 *Über die Reinigkeit der deutschen Sprache und die Beförderungsmittel derselben* schreven un 1800 mit *Geschichte der Nieder-Sächsischen oder sogenanten Plattdeutschen Sprache* een wichtig Wark över de plattdüütsche Literaturgeschicht rutbröcht. Ok över Theologie hett he schreven. 

## Warken

* *Kritische Briefe, die schönen Wissenschaften betreffend*, Halle, 1765.
**Geschichte der Nieder-Sächsischen oder sogenanten Plattdeutschen Sprache vornehmlich bis auf Luthers Zeiten, nebst einer Musterung der vornehmsten Denkmahle dieser Mundart*, Meideborg 1800.
**Über die Reinigkeit der deutschen Sprache : und die Beförderungsmittel derselben, mit einer Musterung der fremden Wörter und anderen Wörterverzeichnissen*, Berlin 1795
Crimmitschau

**Crimmitschau** is een Kreisstadt in Sassen in Regerungsbezirk Chemnitz un Landkreis Zwickauer Land an de Floot Pleiße.

21.670 Inwahners (Stand 2006) leben dor up een Flach van 61,04 km². 

As de Düütschen sük immer mehr nah den Oosten verbreedert hebbt is de Stadt und de Borg mit de glieker Naam (nu heet de *Schwiensborg*) in de Tiet van 1170 bit 1200 grünnt. 1212 is de Oort eerstmals urkundlich nömmt wurrn. In dat Johr 1414 hebbt se dat Stadtrecht kregen.

An 15. März 1844 is Crimmitschau an dat düütsche Iesenbahnnett ansloten wurrn.

Üm de Johrhunnertwennen hett man Crimmitschau wegen sien völ Textilwarken „Stadt van de 100 Schösteins“ nömmt.
Streekpunkt

De **Streekpunkt** (ok **Semikolon**, Mehrtall: *Semikolons*) is en Satzteken, dat twee Sätz oder Woortgruppen vun lieken Rang verbinnt. Dat trennt stärker as dat Komma, aber nich so stark as de Punkt. Na en Streekpunkt warrt lütt wiederschreven. 

Bispelen:
* He keem na Huus; sien Fru weer noch nich dor.
* De Tog höllt in München, 09:10; Frankfurt, 13:50; Hamborg, 19:20.

De Streekpunkt kann ok Listen in Ünnergruppen opdelen:
* Dat geev Äppel, Bananen, Kassbeern; Koken un Torten to eten.

In de greeksche Spraak warrt de Streekpunkt as Fraagteken bruukt.

In velen Programmeerspraken steiht de Streekpunkt an't Enn vun en Anwiesen, dormit de Reekner süht, wo de toenn is. Bispill (in C) :
: int a=5; int b=6; int c=a+b;
Trina

**Trina** (ok **Trine**) is en plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
Trina kümmt vun den Naam *Katharina* vun her. Katharina kümmt woll vun den greekschen Naam *aikaterine* her. Een weet nich genau, ob düsse Naam wat mit dat Woort *hekateros* („jede vun de beiden“) to kriegen hett oder mit den Naam vun de Göddin Hekate. De Römers hefft annahmen, de Naam keem vun dat Adjektiv *katharos* („rein“). Denn schall de Naam woll heten „De reine Deern“. Man dat stimmt nich. 

## De plattdüütsche Naam
As dat bi de Plattdüütschen begäng weer, is vun den Naam *Katharina* eerst mol en korte Form maakt wurrn. De eerste Sülv *Ka* is wegfullen. Denn bleev *Tharina* öber, dat is tosamentrucken wurrn. Dor keem denn Trina bi rut. Later is dort noch de Smusenaam Trientje vun maakt wurrn. 

## Kiek ok bi
* List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Trientje

**Trientje** (ok **Trintje**) is en plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
Trientje is en Smusenaam. De is maakt wurrn vun den greekschen Vörnaam *Katharina*. Dor is denn de korte Form Trine vun maakt wurrn.

## De Smusenaam
As dat bi de Plattdüütschen begäng weer, is an de korte Form vun den Naam en Suffix to'n Lüttjer maken achtern anbackt wurrn. Dat weer dat Anbacksel *-tje*. So is denn ut *Trine* de Smusenaam *Trientje* wurrn. Düsse Naam bedutt „Lütt Katharina“ oder „Lüttje Trine“.

## Kiek ok nah
*List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Weblenken
1836

## Wat passeert is
* 15. Juni: Arkansas kümmt as 25. Staat to den Bund vun de USA hento
* 5. September: De Republiek Texas wählt Sam Houston to’n eersten Präsidenten.

## Boren
* 14. Januar: Henri Fantin-Latour, franzöösch Maler un Lithograph († 1904)
* 14. Mai: Wilhelm Steinitz, öösterrieksch-US-amerikaansch Schachspeler un -weltmeester († 1900)
* 17. Mai: Joseph Norman Lockyer, engelsch Astronom († 1920)
* 1. September: Robert Swinhoe, britisch Natuurforscher, Ornitholoog, Lepidopteroloog un Zooloog († 1877)
* 4. September: Robert Dorr, plattdüütsch Schriever († 1919)
* 7. September: Henry Campbell-Bannerman, britisch Politiker un Premierminister († 1908)
* 12. November: David Kalakaua, leste König vun dat Königriek vun Hawaii († 1891)

## Storven

* 28. Juni: James Madison, 4. Präsident van de USA (* 1751)
Nelly Furtado

**Nelly Kim Furtado** (* 2. Dezember 1978 in Victoria, British Columbia, Kanada) is een portugeesch-kanaadsch Singersche.

## Leben
Nelly Furtado wurr as een van dree Kinner van portugeesch Inwanderers geboren. Ehr Öllern Maria Manuela und António José Furtado sünd in de laat 1960er Johren van São Miguel (Azoren) nah Kanada emigreert. Se snackt Engelsch un Portugeesch, hett aber ok all Leeder up Hindi un Spaansch sungen. Mit negen Johr hett se lehrt, Basuun und Ukulele to spölen, mit ölven Johren keem dor noch Keyboard dorto. Mit 13 Johr hett se hör eerst eegen Leeder schreben. 

## Karrier
Enn’ van de 1990er truck se up de Sööl nah Arbeit nah Toronto. To de Tiet fung se an, ok in een Musikgrupp to singen, bi een Grupp namens **Nelstar**. Een lütt Sett later harr se hör eerst Verdrag. 2001 is ehr eerste Album *Whoa, Nelly!* rutkommen. Dor weern denn ok de Hits *I’m Like A Bird*, *Turn Off The Light* up. För *I’m Like A Bird* hett se 2002 de Grammy kregen.

Mit ehr tweete Album *Folklore* (2003) is se denn endgültig bekannt wurrn. De Leder *Powerless (Say What You Want)* un *Força* – dat offiziell Titelleed to Fußball-Europameisterschaft 2004 in Portugal – sünd beid ünner de Top 10 kommen. Anner Hits weern *Try*, *Explode* und *The Grass Is Green*. In de USA und Grootbritannien weer se do aber nich so spoodriek mit. 

An 20. September 2003 is ehr Dochter Nevis geboren. Vader is *[[Jasper Gahunia]]* (DJ van ehr Bühnengrupp, beter kennt man hüm as Lil’Jaz).

An 9. Juni 2006 keem hör darde Album *Loose*, up de Markt. *Maneater*, weer dorvan de eerste Single, de tweete weer *Promiscuous*. Ok de Leeder weern een Spood. To dat Leed *No Hay Igual* hebbt se noch een Video upnahmen, wat denn bi AOL blots afspölt wurrn is. Een ganz groten Spood harr denn noch dat Leed *All Good Things (Come To An End)*, wat in Düütschland in bold all Kategorien Platz 1 belegt hett. So kunn se denn ok een Angebot van dat Magazin Playboy ut November 2006 aflohnen. För 500.000 US-Dollar sull se sük uttrecken.

## Warken
### Alben

### Singles

### Annere
* 1996: Waitin’ 4 The Streets (mit Plains of Fascination auf *Join The Ranks*)
* 1999: Party's Just Begun (From Original Soundtrack 'Brokedown Palace')
* 2001: Get Ur Freak On (Remix) (mit Missy Elliott)
* 2001: What’s Going On? (mit Artists Against AIDS)
* 2002: Thin Line (mit Jurassic 5)
* 2002: Fotografia (mit Juanes)
* 2002: Sacrifice (mit The Roots)
* 2002: Breathe (mit Swollen Members)
* 2002: The Harder They Come (mit Paul Oakenfold)
* 2002: Trés Fly (mit Tallisman)
* 2002: Fine Line (mit Jarvis Church)
* 2002: Ching Ching (mit Ms. Jade)
* 2005: Quando, Quando, Quando (mit Michael Bublé)
* 2005: Friendamine (mit Jellestone)
* 2006: Rompe Remix (mit Daddy Yankee & Lloyd Banks)
* 2006: Give it to me (mit Timbaland & Justin Timberlake)

## Priesen un Vörslääg

## Borns


## Weblenken
* Offizielle düütsche Websteed
* Offizielle internatschonale Websteed (engelsch)
Karl Friedrich Arend Scheller

**Karl Friedrich Arend Scheller** (* 6. November 1773 in’t Dörp Hessen; † 1. August 1843 in Wulfenbüttel) weer en plattdüütschen Spraakforscher. Sien Schrieversnaam un Pseudonym was **Arend Warmund**.

As Scheller 1773 in Hessen boren is, is de Mudder dorbi doodbleven un Scheller sülvens weer körperlich behinnert. De Tiet as Kind mit sien streng un brutal Vadder weer swoor. Scheller harr toeerst Privatünnerricht kregen un is denn vun 1787 af an bet 1793 op de Gelehrtenschool in Wulfenbüddel wesen. He füng denn dat Studeren an. Toeerst in Brunswiek op’t Karolinum op Naturwetenschoppen, denn 1786 bet 1801 an de Universität Jena op Medizin. Aver ok Spraken hebbt em jümmer intresseert. 1800 hett de Wulfenbüddler Bibliothekar Langer em op de nedderdüütschen Schriften in de Hertog-August-Bibliothek opmarksam maakt un em ok ene Stell as Bibliothekar in Utsicht stellt. Hertog Karl Wilhelm Ferdinand hett em denn aver mit Geld uthulpen, dat he sien Medizinstudium trechkreeg un hett em sogor ene Stell as Perfesser in Helmstedt in Utsicht stellt. Doch as Karl Wilhelm Ferdinand na de Slacht bi Jena un Auerstedt doodbleven is un Brunswiek an dat Königriek Westfalen fullen weer, do harr he Probleme mit dat Geld. He hett sik denn as Dokter toeerst in Hessen, denn vun 1807 af an in Brunswiek nedderlaten. Siene Praxis leep aver ok nich good un he arbeid blangenbi bi’t Museum un in de Bibliothek. Ok as Översetter vun butenlandsche Texten ut de Medizin hett he sik toverdeent.

In de Johren 1825 bet 1829 hett he sik mit dat Rutgeven vun ole sassische Texten beschäftigt. 1825 hett he dat *Laiendoctrinal* un den *[[Reynke de Vos|Reineke Vos]]* rutgeven. 1826 de *[[Brunswieker Riemchronik]]* un de *Bücherkunde der sassisch-niederdeutschen Sprache* un 1829 dat *Shigt-Bok der Stad Brunswyk*. De Wetenschop hett siene Utgaven aver mit veel Kritik bedacht. Scheller weer keen Minschenfründ, he weer schu, stur un egensinnig. Dat weer ok in siene Böker to marken. He harr sik en egene Schrievwies utklamüsert, de vun all de annern Gelehrten aflehnt worrn is un Scheller hett sik in siene Leev för de Spraak rinstiegert un in siene *Bücherkunde* faken de Geschicht vun de sassische Spraak to ehr Vördeel üminterpreteert.

Sien Leven bleev dör sien Wesen de ganze Tiet swoor un 1843 hett he sik in’t Fever ut Finster stört.

## Warken

* *Die Jeromiade in sieben Gesängen und einer Apotheose. Pathopolis, apud Gelastinum Severum.* [Cnobloch, 1814]: MDZ 
* ''Bücherkunde der sassisch-niederdeutschen Sprache, hauptsächlich nach den Schriftdenkmälern der herzoglichen Bibliothek zu Wolfenbüttel. Brunswiek 1826''
* ''Dat sassishe Döneken-Bôk. Sammed tor tydkörtinge dorg Aren Wârmund. Nestler, Hamborg 1829''
* Rutgever vun ''Der Laien Doctrinal. Förstlik Weisenhus, Brunswiek 1825''
* Rutgever vun *R*eineke Vos. Förstlik Weisenhus, Brunswiek 1826
* Rutgever vun ''De Kronika van Sassen in Rimen. Förstlik Weisenhus'', Brunswiek 1826
* Rutgever vun ''Shigt-Bok der Stad Brunswyk. Förstlik Weisenhus, Brunswiek 1829''

## Weblenken
*
20. Januar

## Wat passeert is

## Boren
* 1765: Carl Samuel Leberecht Hermann, düütsch Aptheker un Chemiefabrikant († 1846)
* 1849: Wilhelm Seelmann, nedderdüütschen Philoloog un Bibliothekaar († 1940)
* 1916: Pietro Rava, italieensch Footballnatschonalspeler († 2006)
* 1917: Bruno Heck, düütsch Politiker un Bundsminister († 1989)
* 1920: Federico Fellini, italieenschenSpeelbaas un Drehbookschriever († 1993)
* 1929: Jimmy Cobb, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2020)
* 1931: David Morris Lee, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdäger
* 1942: Heinz-Günter Bargfrede, düütsch Politiker
* 1948: Jerry Lynn Ross, US-amerikaansch Astronaut
* 1958: Thilo Hoppe, düütsch Politiker
* 1970: Branka Katić, serbisch Schauspelerin
* 1976: Gretha Smit, nedderlannsch Iesflinklöperin

## Storven
* 1612: Rudolf II., Kaiser vun dat Hillige Röömsche Riek vun Düütsche Natschoon ut dat Huus Habsborg (*1552)
* 1745: Karl VII. Albrecht, Kurförst vun Bayern un Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (* 1697)
* 1868: Johann Friedrich Danneil, düütsch Historiker (* 1783)
* 1875: Jean-François Millet, franzöösch Maler vun den Realismus (* 1814)
* 1891: David Kalakaua, lesten König vun dat Königriek vun Hawaii (* 1836)
* 1973: Amílcar Cabral, kapverdisch Politiker un Unafhangigkeitskämper (* 1924)
* 1996: Gerry Mulligan, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1927)
* 2000: Don Abney, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1923)
* 2009: Carl Scholz, plattdüütsch Schriever (* 1927)
* 2012: Jiří Raška, tschechoslowaaksch Skispringer (* 1941)
Luft (Mehrdüdig Begreep)

**Luft** betekent

* Luft, dat Gasgemisch, worut de Eerdatmosphäär besteiht,
* en Element ut de Veer-Elementen-Lehr.

**Luft** is de Familiennaam von

* Adolf Luft (* 1939), düütschen Footballspeler,
* Cara Luft (* 1974), kanaadsche Singer-Songwriterin,
* Christa Luft (* 1938), düütsche Politikerin,
* Christina Luft (* 1990), düütsche Danzerin,
* Christine Luft (* 1949), düütsche Politikerin,
* Friedrich Luft (1911–1990), düütschen Theaterkritiker,
* Friedrich Luft (* 1942), US-amerikaanschen Mediziner,
* Gerda Luft (1898–1986), Journalistin un Schrieversche ut Palästina,
,
* Herbert G. Luft (1907–1992), düütsch-US-amerikaanschen Journalist un Filmproduzent,
* Irene Luft (* 1977), düütsche Moodschöpperin,
* Johann-Heinrich Luft (1813–1877), düütschen Oboenspeler un Kumponist,
* Krzysztof Luft (* 1958), poolschen Schauspeler, Journalist un Manager,
* Lorna Luft (* 1952), US-amerikaanschen Singerin un Schauspelerin,
* Lya Luft (1938–2021), brasiliaanschen Schrieverin un Översetterin,
* Molly Luft (1944–2010), düütsche Prostitueerte,
* Norbert W. Luft (1919–1997), düütschen Chemiker,
* Protógenes José Luft (* 1949), brasiliaanschen Ordensgeistlichen,
* Robert Luft (* 1956), düütschen Historiker,
* Rolf Luft (1914–2007), sweedschen Endokrinoloog,
* Sabina Luft (* 1966), düütsche Schauspelerin,
* Sidney Luft (1915–2005), US-amerikaanschen Filmproduzent,
* Stefan Luft (* 1961), düütschen Politikwetenschopper,
* Thomas Luft (* 1967), düütschen Schauspeler un Speelbaas,
,
* Volker Luft (* 1964), düütschen Kumponist un Gitarrspeler.

Kiek ok bi: Lufft.
1891

## Wat passeert is
* 1. Januar: Düütsch-Oostafrika warrt düütsche Kolonie
* Gerard Philips grünnt in de Nedderlannen dat Ünnernehmen Philips
* De Asteroid Chaldaea warrt funnen
* De Schrieversche Selma Lagerlöf ut Sweden ehr Roman Gösta Berling kümmt rut

## Boren
* 1. Januar: Charles Bickford, US-amerikaansch Schauspeler († 1967)
* 12. Januar: Ellen Plessow, düütsch Schauspelerin († 1967) 
* 15. Januar: Ossip Emiljewitsch Mandelstam, russisch Dichter († 1938)
* 25. Januar: Wellman Braud, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1966)
* 10. März: Hermann Bosch, düütsch Footballnatschonalspeler († 1916)
* 14. April: Reinhard Onken, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 1981)
* 17. April: Heinz Puvogel, düütsch Ünnernehmer († 1980)
* 3. Juni: Mary Kendall Browne, US-amerikaansch Tennisspelerin († 1971)
* 6. Juni: Therese Pöhler, plattdüütsche Schreiversche ut’n Patterbüörnsken († 1970)
* 16. Juni: Wladimir Alexandrowitsch Albizki, sowjeetsch Astronom († 1952)
* 5. Juli: John Howard Northrop, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1987)
* 26. August: Ferdinand Bruckner, öösterrieksch-düütsch Schriever un Theaterleiter († 1958)
* 3. September: Doc Cook, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1958)
* 6. September: Yrjö Väisälä, finnisch Astronom un Physiker († 1971)
* 14. September: Joe Kayser, US-amerikaansch Jazzmusiker un Komponist († 1981)
* 14. September: Benno Eide Siebs, düütsch Jurist un Heimatforscher († 1977)
* 12. Oktober: Edith Stein, düütsche Nonn un Philosophsche († 1942)
* 14. Oktober: August Schukat, plattdüütschen Schriever uut Oostpreußen († 1977)
* 25. Oktober: Bernhard Lohmüller, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1952)
* 28. Oktober: Hans Balzer, plattdüütsch Schriever († 1960)
* 30. Oktober: Fritz Specht, plattdüütsch Schriever († 1975)
* 23. November: Otto Thiel, düütsch Footballnatschonalspeler († 1913 oder 1915)
* 15. Dezember: David Wijnveldt, nedderlannsch Footballnatschonalspeler († 1962)
* 26. Dezember: Henry Miller, US-amerikaansch Schriever († 1980)

## Storven
* 20. Januar: David Kalakaua, de leste König vun dat Königriek vun Hawaii (* 1836)
* 12. März: Wilhelmine Ittenbach, düütsch Malerin, Ornamentkünstlerin un Illustratorin (* 1851)
* 5. April: Johann Hermann Bauer, öösterrieksch Schachmeester (* 1861)
* 23. Juni: Norman Robert Pogson, engelsch Astronom (* 1829)
* 18. August: Louis Paulsen, düütsch Schachspeler (* 1833)
* 28. September: Herman Melville, US-amerikaanschen Schriever
* 13. Oktober: Thomas Johann Heinrich Mann, Koopmann ut Lübeck (* 1840)
Moin

**Moin!** (*mojn* in Däänmark) is en regional in Noorddüütschland, in’e Oost-Nedderlannen un in’n Süüden van Däänmark bekannten (Süüdjütland) Grööt, de to jede Tiet (Dag un Nacht) bruukt wurrn kann. Ok in anner Deelen in Düütschland wurd de bruukt, aber denn blots Mörgens of Vörmiddags.  

## Herkommen
De meeste Linguisten nehm’n an, dat *Moin!* van  „en *Gooden*“ (*moien*) herstammen deiht. Wat denn verklaren de, worüm man dat över de heel Dag seggen kann. 

Die meest ölleren Oostfresen sünd van disse Variante övertüügt: „Moin“ is de afköört of tosommentrucken Form van: „Moi’n Dag!“, nett as „Schönen/guten Tag!“ . Wiels dat „Moi“ för schöön btw. good (*„Dat is moi“*) steiht.

Anner meenen aber ok noch dat dat en temelk nee Woort is, un dat dat villicht ok ut de Ümformung van *Morjen* (Guten Morgen!), wat preußsch Verwaltungsbeamte in Ostfreesland seggt hebbt, kommen deiht. 

## Verwennen
Moin wurd in heel Noorddüütschland seggt, eenigen maken dor van ok *Moin moin* of *Moinsen*. Dat letztere is ok dör de Rundfunksender ffn beeten mehr nah vörn brocht wurrn, wiels *Moin, moin* besünners up de Eilanden nich geern hörrt wurrd. De seggen dat hett do so en Bedüüdung as: „Du kannst mi mol“. Villicht is dat aber ok blots Snakeree.

## Weblenken
* Indrag to Moin bi Plattmaster (plattdüütsch)
* Alexander Foken beschreibt Etikette-Regeln für ein korrektes Moin (hoochdüütsch)
* Indrag bi de Sellschop för Sleswig-Holsteensche Historie (hoochdüütsch)
Thomas Johann Heinrich Mann

**Thomas Johann Heinrich Mann** (* 22. August 1840 in Lübeck; † 13. Oktober 1891 in Lübeck ) weer en Koopmann un Senator in Lübeck. De beiden beröhmten Schrieverlüde Thomas un Heinrich Mann sünd siene Söhns. 

He is boren as dat tweede Kind vun Johann Siegmund Mann jr.( 1797-1863) un den sien Fro Elisabeth Marty (1811-1890). He hett veer Geswister harrt: Elisabeth, Johannes, Olga Maria un Friedrich.

In dat Johr 1862 hett he de Firma *Joh.Siegm.Mann, Commissions- und Speditionsgeschäfte* öbernahmen. Sien Grootvadder harr düsse Firma 1790 upmaakt. Dat duur man bloß een Monaat, denn is sien Vadder sturben un he dreeg de Last vun dat Geschäft alleen up sien Schullern. He weer denn ok tostännig dorför, wie dat mit de Familie fuddergahn scholl. 

1869 hett he Julia da Silva-Bruhns (1851- 1923) heiraat. Ehr Vadder weer de Koopmann Johann Hermann Ludwig Bruhns (1821-1893), de vun Lübeck ut na Brasilien utwannert weer. Ehr Mudder weer Maria Luiza da Silva. Se stamm ut en rieke Planter-Familie, de ut Portugal kamen weer. De beiden hefft fiev Kinner mit'nanner harrt. Dat weern de beiden latern Schriever Thomas un Heinrich Mann, un denn noch Julia, Carla un Viktor.

Vun 1864 af an weer he *Königlich Nedderlannschen Konsul*. 1877 is he vun den Senat vun de Free Rieksstadt Lübeck to'n *Senator för Weertschup un Finanzen* wählt wurrn. Na den Börgermeester weer he dor de wichtigst Politiker in Lübeck mit. 

An'n 13. Oktober 1891 is he sturben, vunwegen dat he krank weer un Blasenkrebs harrt hett. Ünner de Eer bröcht hefft se em up den Karkhoff bi'n Borgdoor in Lübeck. De speel later ok bi Thomas Mann sien Buddenbrooks en Rull. 

In sien Testament hett he verföögt, dat de Firma uplööst weern scholl un dat sien Wohnhuus verköfft weern möss. As Grund hett he angeven, sien Söhns weern „nich so, as he sik dat vörstellt harr“. He hett en groot Vermögen torüchlaten, man dor sünd jümmers bloß de Tinsen vun utbetahlt wurrn. So kunn dat nich verkleiht weern. 

Sien Fro is denn ut Lübeck wegtagen un mit de dree jüngsten Kinner na München gahn. 1923 is se in Weßling sturben. 

## Böker
*Michael Stübbe: *Die Manns; Genealogie einer deutschen Schriftstellerfamilie*. Verlag Degener & Co., Insingen bi Rothenburg o.d.T. 2004, ISBN 3-7686-5189-4.
Albert Gallatin

**Abraham Alfonse Albert Gallatin** (* 29. Januar 1761 in Genf; † 12. August 1849 in Astoria, New York) weer een Politiker und Diplomat, de in de Swiez geboren, aber nahst US-Amerikaaner wurrn is.

He is 1780 nah de USA henn emigreet un hett sük erstmal in Massachusetts ansiedelt. 1784 is he nah Pennsylvania umtrucken. 1793 jebbt se hüm in de US-Senat wählt, dor he aber noch nich lang genog de Staatsbörgerschopp harr (Negen Johr), kunn he dat Amt nich antreden. 

He weer denn aber ünner Thomas Jefferson Finanzminister van de USA. He hett dat ok schafft in sien Tiet as Finanzminister (1801 - 1814) de Staatshuushalt uttoglieken, war gar nich so eenfach weer, denn se harrn domols ördentlich Schulden. Se kunnen domols sogor Louisiana koopen, ohn dat se dorför Stüern treken oder hohger maken deen. 

Sien Grafft is up de Karkhof van de Trinity Church in New York City.
Genf

**Genf** is de tweedgröttste Stadt van de Swiez und Hööftstadt van de glieknaamige Kanton Genf. Se hett 203.840 Inwahner (Stand:31. Dezember 2022) up en Flach van 15.84 km².

Völ internatschonaale Organisatschoonen hemm in Genf ehrn Seet. Genf gifft dat all lang. De Stadt weer in de Keltentiet de Hööftstadt van de Allobroger. In de Tiet vun de Reformatschoon speel Genf en grode Rull, vunwegen dat Johannes Calvin hier leven un arbeiden dee.

## Bekannt Lüüd ut disse Stadt
* Daniel Baud-Bovy (1870-1958), Swiezer Schriever, Maler un Bargstieger
* Albert Gallatin (1761-1849), US-amerikaansch Politiker
* Jakob Fuglsang (* 1985), däänsch Radrennfohrer
* Sacha Pitoëff (1920-1990), franzöösch Schauspeler un Speelbaas
* Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), franzöösch Schriever, Philosoph, Pädagoog, Natuurforscher un Komponist
Trittow

**Trittow** is en Flecken in Sleswig-Holsteen in’n Kreis Stormarn un is 30 km ööstlich van Hamborg gelegen.

Trittow hett 9170 Inwahners (Dezember 2024) up en Flach van 28,58 km². In dat Johr 1167 is Trittow eerstmolig in en Oorkunn vun Hinrich de Lööw nöömt wurrn.
In Trittow geev dat fröher een Slott, wat se aver 1775 afbreken mussen, wiel dat bofällig weer. Trittow höört to de so nöömten 17 Holtdörper.

De Börgermeester van Trittow heet Oliver Mesch.

De ehmalge Ministerpräsident Theodor Steltzer weer in Trittow boren.
Stockholm

----

**Stockholm** is de Hööftstadt van Sweden.

Stockholm is Residenz van dat Königspoor, Sitt van dat sweedsche Parlament und van de Regeeren. Dorneben hett Stockholm een Universität un een paar Hoochschoolen.  

Mit 780.817 Inwahners (Stand: 2006) up een Flach van 188 km² is se de gröttste Stadt in Skandinavien. 

Nömmt wurrn is de Stadt eerstmals in dat 13. Johrhunnert. In histoorsch Dokumenten is se 1252 eerstmols upföhrt.

## Bekannt Lüüd ut disse Stadt
* Carl Hårleman (1700-1753), sweedsch Architekt un Politiker
Christa Heise-Batt

**Christa Heise-Batt** (* 25. Januar 1937 in Wohlde) is ene plattdüütsche Schrieversche.

Heise-Batt hett in Hamborg op Spaansch, Franzöösch un Engelsch studeert un hett denn as Frömdsprakenkorrespondentin arbeidt, wo se veel bi rümkamen is, to’n Bispeel ok in Süüd- un Middelamerika. Se hett vun 1965 af an in Glashütte bi Norderstedt leevt. Siet 1985 is se ok fre’e Mitarbeiderin bi’n Heimatspiegel. Heise-Batt speelt ok plattdüütsch Theater un hett negen Johr lang Plattdüütsch an de Volkshoochschool Tangstedt ünnerricht. Ok in’n Vörstand vun’n Quickborn sitt se un hett bi Dat Blatt op Platt mitdaan.

Heise-Batt hett 1997 den 1. Borsla-Pries för nedderdüütsche Spraak un Literatur un in dat sülve Johr ok den Kulturpries vun de Stadt Norderstedt kregen. 2022 wurr se mit den Quickborn-Pries uttekent.

## Warken
* *Dörch de Johrstieden...* Meincke, Norderstedt 1989, ISBN 3-929428-04-0
* *Rosenranken - Runkelröven.* Meincke, Norderstedt 1992, ISBN 3-929428-01-6
* *Vun Metta, Lina, un José...* Meincke, Norderstedt 1998, ISBN 3-929428-00-8
* *Dörch de Johrstieden.* (CD) Quickborn, Hamborg 2001, ISBN 3-87651-258-1
* *Sünn achter Wulken.*  Quickborn, Hamborg 2003, ISBN 3-87651-245-X
* *En goot Woort kost nix.* Quickborn, Hamborg 2005, ISBN 3-87651-293-X
* *Plattdüütsche Wiehnachten.* (CD) Quickborn, Hamborg 2005, ISBN 3-87651-304-9
* *Vun Minsch to Minsch.* (CD) Quickborn, Hamborg 2007, ISBN 9783876513102

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblinks
* DNB-Katalog
Borsla-Pries

De **Borsla-Pries** warrt elk Johr vun de Borsla Verenigung för nedderdüütsche Spraak un Literatur in Bösel för de beste plattdüütsche Arbeit vergeven. De Pries is mit en Geldpries vun 2000 Euro (bet 2004 4000 Euro) verbunnen.

## Winners

* 1997: Carl Scholz, Heinrich Kahl, Christa Heise-Batt
* 1998: Edmund Wilkens
* 1999: Günter Kühn
* 2000: Reinhard Wulff, Hans-Hermann Briese
* 2001: Helga Hürkamp
* 2002: Jürgen Kropp för *Glösern Hochtiet*
* 2003: Erhard Brüchert för *De halve Fischersmann*
* 2004: Albert Rüschenschmidt
* 2005: Gitta un Udo Franken
* 2006: Carl Groth
* 2007: Jutta Engbers, Thomas Stelljes
* 2008: Helga Hürkamp
* 2009: Albert Rüschenschmidt
* 2010: Sandra Abbenseth för *Eene Fro to veel*
* 2011: Gitta Franken för ehr Höörspeel *En Müür*
* 2012: Jürgen Kropp för *In’t Düüstern*, Andreas Wojak för *De sünnerbare Keerl*
* 2013: Christina Sufka för *Henriette*
* 2014: Willem Tjebbe Oostenbrink för *Tussen tied en stroom*
* 2015: Carl-Heinz Dirks for sien Text *De Pilgerpad*
* 2016: Bolko Bullerdiek för *Spleten ut uns Tied*
* 2017: Carl Groth för *Ehr lessde Stünn* un Diedrich H. Schmidt för *Dat Wicht mit de Katte*
* 2018: Jutta Oltmanns för *Wat Neeis wagen*
* 2019: Wilko Lücht
* 2020: Jan Henning Kruse
* 2021: Willem Tjebbe Oostenbrink

## Weblenken

* Websteed vun de Borsla Verenigung för nedderdüütsche Spraak un Literatur (hoochdüütsch)
Rohrstock (Musikgrupp)

**Rohrstock** is en plattdüütsche Folkband ut Dithmarschen.

Rohrstock hett sik in’n Harvst 1983 grünnt. Dat weern veer Schoolmeesters, de sik tohopenfunnen hebbt un gemeensam Musik maken wullen: Gerold Fohrmann, Hartmut Meinke, Hartwig Pretzel un Joachim Jens. Siet 1987 höört ok Michael Kummetz to de Grupp, de aver keen Schoolmeester is. Toeerst hebbt se allens speelt, aver mit de Tiet süng Rohrstock denn to’n gröttsten Deel plattdüütsche Musik, aver ok jümmer noch en beten hoochdüütsch.

## Diskografie

* *düt un dat.* Egenverlag, 1988
* *de Tied, de löppt.* Egenverlag, 1990
* *Slag op Slag.* Egenverlag, 1993
* *Fofftein.* Egenverlag, 1998
## Kiek ook bi
* List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen
Kimbern

**Kimbern** (ok *Cimbern* schreben) weern wohrschienlich een germaansch Volksstamm, de ut dat nöördliche Jütland (Kimberland, wat nu Himmerland in Däänmark is) stammen de. Tosommen mit de Teutonen un Ambronen sünd se um dat Johr 120 v. Chr. ut ehr Siedlungsrebeet in’ Noorden van Middeleuropa nah de Süüden trucken. 

De römsch Geschichtsschriever Plutarch hett in sien Wark *Leven vun Marius* schreben, dat de Kimbern bi disse Wanderung 300.000 Mannslüüd harrn, de kämpfen kunnen. Man geiht hüdtodag aber dorvan ut, dat dat düchtig överdreven weer, un se man blots 150.000 Mannslüüd harrn.

Se mussen wohl umtrecken nah een Stormfloot, aber man nimmt ok an, dat dor ok noch Klimaänderungen mit dorto kommen sünd. Up de Weg nah den Süüden dropen de versammelt Germanenstammen up de Römers, mit de se Krieg harrt hebbt. Se harrn de Römers (12.000 Mann) all klor besiegt, as dat anfungen de to dönnern. Dor kregen de Germanen Angst un Bang un sünd in all Himmelsrichtungen stiften gahn.
113 v. Chr. weer dat. Dornah sünd se denn nah Gallien trucken, ok dor geev dat weer Krieg, und denn nah de Iberisch Halfeiland. Van dor ut sünd se aber weer nah Italien wannert und hebbt sük dor trennt, wat denn ehr Ünnergang weer. In dat Johr 102 v. Chr. hebbt de Römers eerst de Teutonen und denn de Ambronen besiegt un in dat Johr drupp, de Kimbern in de Ebenen van de Stroom Po.

Dat, wat man hüdtodag as Jütland kennen deiht, wurr fröher ok as Kimbrisch Halfeiland betekend.

## Literatur
* Peter Arens: *Sturm über Europa - Die Völkerwanderung.* München 2002, ISBN 3-550-07523-5

## Weblenken

* Webseite zur vierteiligen Dokumentation Sturm über Europa 

* Webseite zur vierteiligen Dokumentation Sturm über Europa(ZDF)
1330

## Wat passeert is
* Darmstadt kriggt Stadtrecht
* 1330 oder 1329: Dat „Wunner vun Chottsbüren“
## Boren

## Sturben
Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries

De **Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries** is elk Johr vun’n Bremer Kulturvereen Freizeit 2000 vergeven worrn. Denn hett de Frünneskreis „Dat Huus op’n Bulten“ de Utteknung vun Freizeit 2000 övernahmen un de Pries is 2008 wedder vergeven worrn. He hett sienen Naam vun den plattdüütschen Schriever Heinrich Schmidt-Barrien un de Winners kriggt as Wannerpries ene gullene Büst vun den Schriever övergeven.

## Winners
* 2000: Gerd Spiekermann
* 2001: Jan Cornelius
* 2002: Waldau-Theater
* 2003: Talk op Platt
* 2004: Ohnsorg-Theater
* 2005: Godewind
* 2006: Ina Müller
* 2008: Jürgen Ludwigs för sien Insetten för de plattdüütsche Spraak, ünner annern as Schriever vun Schoolböker för Plattdüütsch un dat Mitopstellen vun Lehrplään för dat Vermiddeln vun Plattdüütsch in de School in Bremen
* 2009: Filmemoker (Sulingen)
* 2010: Hein Kröger
* 2011: Scharmbecker Speeldeel
* 2012: De fofftig Penns.
* 2013: Birgit Lemmermann
* 2014: Plattolio.de
## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Priesen

## Borns
Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln

De **Nedderdüütsche Literaturpries vun de Stadt Kappeln** warrt siet 1991 elk Johr vun de Stadt Kappeln vergeven, de mit’n Slewig-Holsteenschen Heimatbund eng tohooparbeidt. Grundlaag is en Stadtraatsbesluss vun’n 28. November 1990. De Pries schull dat Plattdüütsche fördern un toglieks dat Kulturleven in de Stadt Kappeln opwerten. De Pries is mit en Geldpries vun 3000 Euro verbunnen. De Winner warrt vun ene Jury ut dree Lüüd utwählt.

## Winners

* 1991: Gerd Spiekermann
* 1992: Konrad Hansen
* 1993: Elke Paulussen
* 1994: Vertell doch mol
* 1995: Junge Lüüd ut Löwenstedt
* 1996: De scheewe Dree
* 1997: Nedderdüütsche Bühn Niemünster
* 1998: Irmgard Harder
* 1999: Helmut Debus
* 2000: Reimer Bull
* 2001: Ina Müller
* 2002: Dieter Andresen
* 2003: Hartmut Cyriacks un Peter Nissen
* 2004: Johann Diedrich Bellmann
* 2005: Jochen Wiegandt
* 2006: Hör mal ’n beten to
* 2007: Wolfgang Sieg
* 2008: Sandra Keck
* 2009: Schleswig-Holsteinischer Zeitungsverlag
* 2010: Peter Heinrich Brix un Jan Fedder
* 2011: Jan Graf
* 2012: Nedderdüütsche Bühn Flensborg
* 2013: Birgit Lemmermann
* 2014: Frenz Bertram
* 2015: Ohnsorg Theater
* 2016: Annie Heger
* 2017: Rainer Prüß
* 2018: Bolko Bullerdiek
* 2019: Dörte Hansen
* 2020: Quickborn-Verlag
* 2021: nich vergeven wegen de Corona-Pandemie
* 2022: Hans-Hermann Briese
* 2023: Heinke Hannig
* 2024: Institut för nedderdüütsche Spraak
* 2025: Susanne Bliemel


## Weblenken
* Websteed to’n Pries (hoochdüütsch)

## Footnoten
12. Februar

## Wat passeert is
* 1742: Karl Albert vun Bayern warrt as Karl VII. to’n Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek kröönt.
* 1818: Chile proklameert sien Unafhangigkeet vun Spanien.
* 1985: Rafael Addiego Bruno övernimmt bit to'n 1. März 1985 dat Amt vun’n Staatsbaas un Baas vun de Regeren in Uruguay.

## Boren
* 1768: Franz II., letzt Kaiser vun dat Hillig Röömsch Riek († 1835)
* 1798: Heinrich Stürenburg, düütsch Jurist un Herutgever vun dat Ostfreesch Wöörbook († 1858)
* 1809: Abraham Lincoln, US-amerikaansch Präsident († 1865)
* 1809: Charles Darwin, britschen Natuurforscher († 1882)
* 1885: Julius Streicher, düütsch Politiker vun de NSDAP un Kriegsverbreker († 1946)
* 1914: Tex Beneke, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2000)
* 1915: Lorne Greene, Schauspeeler ut de USA († 1987)
* 1915: Karl Fleischer, düütsch Feernsehjournalist un Narichtenspreker († 2002)
* 1920: Pran, indischen Schauspeler († 2013)
* 1928: Jürgen Thormann, düütsch Schauspeler, Speelbaas un Synchroonsnacker († 2024)
* 1939: Ray Manzarek, US-amerikaansch Musiker (The Doors) († 2013)
* 1945: Jann-Peter Janssen, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 2022)
* 1946: Harald Irmscher, düütsch Footballnatschonalspeler för de DDR
* 1945: Thilo Sarrazin, düütsch Politiker
* 1964: Raphael Sbarge, US-amerikaansch Schauspeler 
* 1973: Gianni Romme, nedderlannsch Iesflinklöper
* 1984: Peter Vanderkaay, US-amerikaansch Swemmsportler
* 1993: Anaïs Chevalier-Bouchet, franzöösch Biathletin
* 2002: Matteo Cancellieri, italieensch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 1690: Charles Le Brun, franzöösch Maler, Architekt, Ornamentteekner, Hoffmaler (* 1619)
* 1706: Fortunatus Hueber, düütsch Franziskaner, Theoloog un Historiker (* 1639)
* 1804: Immanuel Kant, düütsch Philosoph (* 1724)
* 1902: Johann Dietrich Plate, plattdüütsch Schriever (* 1816)
* 1919: Robert Dorr, plattdüütsch Schriever (* 1836)
* 1967: Muggsy Spanier, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1906)
* 2010: Jake Hanna, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1931)
* 2011: Mato Damjanović, kroaatsch Schachspeler (* 1927)
* 2011: Peter Alexander, öösterrieksch Schauspeler, Singer un Ünnerhollenskünstler (* 1926)
* 2018: Leo Falcam, Politiker un Präsident vun Mikronesien (* 1935)
Darmstadt

**Darmstadt** is en Stadt in dat Bundsland Hessen. De Stadt is de veertgröttste Stadt van Hessen.

## Stadt vun de Wetenschop
Dor gifft dat een Technische Universität, de 1877 grünnt wurrn is, un dree Hoochschoolen, wat ehr 1977 ok de Titel *Wetenschopstadt* inbrocht hett. Dorto kommen noch ’n paar Forschungsinstitute. Alltohopen gifft dat in Darmstadt mehr as 30.000 Studenten.

## Historie
Wor de Naam Darmstadt herkommen deit, weet nümms so richtig. Dor gifft dat verscheeden Versionen. Siedlungsaktivitäten gifft dat dor all siet dat 1. Johrhunnert. De Oort an sük is wohrschienlich in 8. oder 9. Johrhunnert van Franken grünnt wurrn, aber eerst Ennen van 11. Johrhunnert wurd se ok naamentlich erwähnt, as Zinsafgaben för *Darmundestat* fast sett wurrn sünd. 1330 het se dat Stadtrecht kregen. 

## Söhns un Döchter vun de Stadt
* Fred Denger (1920-1983), Schriever
* Beno Gutenberg (1889-1960), Seismoloog
* Wilhelm Hallwachs (1859-1922), Physiker
* Minh-Khai Phan-Thi (*1974), Schauspelerin

## Literatur

* Roland Dotzert (Red.): *Stadtlexikon Darmstadt.* Hrsg. vom Historischen Verein für Hessen im Auftrag des Magistrats der Wissenschaftsstadt Darmstadt. Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1930-3.
* *Hessisches Städtebuch; Band IV 1. Teilband* aus „Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte“ — Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages, hrsg. von Erich Keyser, Stuttgart, 1957
* *Das große Buch vom Darmstädter Humor*, 1978 und 1979

## Weblenken

* Offizielle Webseiten der Wissenschaftsstadt Darmstadt
* Darmstadt in Reiseführer Wikivoyage
Zwickau

**Zwickau** is de veertgröttste Stadt in Sassen. Sie hett ruch weg 97.000 Inwahners up een Rebeet vun 102.54 km². Üm 1944 leven dor all över 100.000 Inwahners.

In dat 7. Johrhunnert hebbt all Slawen in dat Rebeet tüschen Elv un Saale wahnt, in’ 10. Johrhunnert fungen se mit de Christianiseerung van de Slawen an un de germaansch Siedler sünd immer wieder nah den Oosten trucken. De Naam Zwickau, de soorbsch Naam is *Świkawa*, kunn – nah een Theorie– up *Svarozič* (ok *Swirositč*), de slaawischen Gott för Sünn un Fuer torüchgahn. In de Gegend sünd ok hüüdtodag noch Steenkohlenflöze to finnen. Villicht harrn de Slawen all de Kohle in Gebruuk. De Naam Zwickau kunn dornah *Tal* oder *Aue des Feuergottes* bedüüden. 

Up een Oorkunn is Zwickau eerstmals 1118 nömmt wurrn, as Bischop Dietrich I. vun Naumborg eerstmals van dat *territorio Zcwickaw* schreven hett. 1212 hebbt se dat Stadtrecht kregen un 1316 sünd se in dat Rebeet mit de Bargbo anfungen.

1403 ist meest de gesamte Stadt afbrennt. 1470 hebbt se in dat Rebeet ok noch Sülver entdeckt, wat dorto föhren de, dat se nu ok dat Müntrecht kregen deen.

## Ut Zwickau stammt
* Robert Schumann (Komponist)
* Max Pechstein (Maler)
* Gert Fröbe (Schauspeler)
* Jürgen Croy (Footballspeler)
* Peter Sattmann (Schauspeler)
* Christoph Bergner (Ministerpräsident vun Sassen)
* Lars Riedel (Lichtathlet, Diskussmieter).

## Weblenken

* Offizielle Siet van de Stadt Zwickau (hoochdüütsch)
* Luftbildkoort van Zwickau
* Zwickau-Ansichten (Ümfangriek fotograafsch Dorstellung van Zwickau)
* Zwickau-Navigator (düchtig informativ Detailsiet to de Stadt Zwickau) (hoochdüütsch)
* Sieden to Robert Schumann und sied Gebortsstadt Zwickau (hoochdüütsch)
Andrew Johnson

**Andrew Johnson** (* 29. Dezember 1808 in Raleigh, North Carolina; † 31. Juli 1875 in Carter Station, Tennessee) weer een US-amerikaansch Politiker un de 17. Präsident van de USA (1865-1869). 

Johnson weer eegentlich Snieder van Beroop un is 1826 nah Tennessee trucken. In de 1830er Johren is he denn Börgermeester van de Stadt Greeneville wurrn. Siet 1835 weer he in dat Repräsentantenhuus van Tennessee wählt wurrn un 1853 to’n Gouverneur. Dat Amt harr he bit 1857. Dornah weer he vör de Demokraten in de US-Senat. 

Johnson keem ut ganz eenfach Verhältnissen un weer kien Fründ van de rieken Pflanterfamilien ut de Süüden van dat Land. He weer dorüm ok de eenzige Senator ut de Süüden, de tegen de Afspaltung van de Süüdstaaten weer. In de Börgerkrieg weer he Militärgouverneur van sien Staat. 1864 hett he as Lincoln sien Viezpräsident kandideert. He weer Süüdstaatler, Demokrat un Unionist - beter kunn dat gar nich wesen. As Lincoln storven is, is he as Viezpräsident nahrückt. Dat weer dat darde Mal, dat so wat passeert is. 

Sien Präsidentschop weer nich eenfach. He harr de Upgaav, de Süüdstaaten nah den Börgerkrieg weer uptoboen. Dat weer nich eenfach, vor allem, wiels sük de Politikers woll immer noch nicht good vedragen deen. Vööl van de Republikaners seggen, dat he to nahgiebig weer. Aber se wullen ok de Rechten van Präsidenten, de Lincoln, stark utwiet harr, weer torüchschruben. Dat gung denn so wiet, dat se hüm afsetten wullen. Dat weer dat eerste sogenannte *[[Impeachment-Verfahren]]* tegen een US-Präsident överhoopt. Se seegen denn ok, dat he Alkoholiker weer. Dat Repräsentantenhuus hett hüm denn ok afsett, aber de Senat nich, wenn ok blots mit een Stimm Mehrheit. 

In sien Amtstiet hett he 1867 aber ok Alaska för 7,5 Million Dollar van de Russen afköfft. Weer wählt is he aber nich wurrn, wat hüm nich hinnern de, noch twee Mal, wenn ok ahn Spood, för de Kongress to kandideeren. Kört för sien Dood hett he dat 1875 aber doch noch schafft un is to’n US-Senator wählt wurrn.

## Weblenken

* Biographie up www.whitehouse.gov (up Engelsch)
Franz Müntefering

**Franz Müntefering** (* 16. Januar 1940 in Naime) is een düütschen Politiker van de SPD.  Nadem Kurt Beck as Vörsitter vun de SPD an'n 7. September 2008 Bott geven hett, hett dat Präsidium vun de Partei Müntefering as sien Nafolger beropen.

## School un Beroop
Van 1946 bit 1954 hett he de Volksschool in Sonnern besöcht und dornah een koopmännisch Lehr as Industriekoopmann afslotten. He hett denn ok in een middelständisch Ünnernehmen as Industriekoopmann arbeit.
## Politik
1966 is he in de SPD un een Johr later in de IG Metall intreden. Van 1969 bit 1979 weer he Raatslidmaat in de Stadt Sundern, seet aber ok all siet 1975 in de Düütsche Bundstag.

Dor is he denn 1992 aber ok weer utscheden un Landsminister van Noordrhien-Westfalen för Arbeit, Gesundheit un Soziales wurrn. Van 1995 bit 1998 weer he denn Bundsgeschäftsföhrer van de SPD. 1998/99 weer he Bundsminister Verkehr, Bo- un Wohnungswesen. Denn folg dat Amt van de Generalsekretär van de SPD bit Dezember 2002. Dor he sien Lüüd aber nich mehr ganz so achter sük harr - se harrn hüm een Kandidat up een wichtig Positschoon nicht wählt, hett he de Kraam eerst in de Eck schmeten.

Dornah gung dat in de SPD aber ok noch wat drünner und dröver un so hett he de Vörseet van März 2003 bit November 2005 noch Mal övernommen, hett aber weer Bott makt för Matthias Platzeck.

He is denn aber 2005 in de Regeren van Kanzlerin Angela Merkel intreden as Bundsminister för Arbeit un Soziales un ok as Viezkanzler. An'n 21. November 2007 hett he dor Bott geven, vun wegen dat siene Fro swaar krank ween weer un he ehr plegen wull. 

In'n laten Summer 2008, dat weer man en paar Weken na den Dood vun siene Fro, is he wedder na de Spitzenpolitik torüchkehrt un hett in'n Wahlkampf vun de SPD in Bayern groten Indruck maakt. Nadem Kurt Beck an'n 7. September 2008 as Vörsitter vun de SPD Bott geven hett, is klaar, dat Müntefering de nee Vörsitter ween schall. De 45-Mann grote Parteivörstand hett em mit bloß ene Gegenstimm an'n 8. September för de Wahl to'n Vörsitter beropen. Düsse Wahl is denn an'n 18. Oktober 2008 op'n Sunnerparteidag vun de SPD afholen wurrn Nadem siene Partei bi de Bundsdagswahl an'n 27. September 2009 meist unnergahn is, hett Müntefering künnig maakt, dat he sik up'n Bundsparteidag vun de SPD vun'n 13. - 15. November 2009 in Dresden nich mehr upstellen laten will as Vörsitter vun de Partei. 

## Privat
Müntefering weer in tweete Eh' verheiraat ween mit Ankepetra Rettich. He hett twee Kinner ut de eerste Eh', de scheedt wurrn is. An'n 31. Juli 2008 is siene Fro in Bonn an Kreeft storven.

## Weblenken

* Franz Müntefering (Düütsch Bundsdag)

## Borns
Fritzlar

**Fritzlar** is een Stadt in Hessen. De Dom- un Kaiserstadt Fritzlar liggt in’ Schwalm-Eder-Kreis in Noorden van Hessen, ruch weg 25 km süüdlich van Kassel. Se hett 14.716 Inwahners (Stand: 2004) up een Flach van 88.79 km².

Fritzlar gelt as Oort, an de sowohl de Christianiseerung van Middel- un Noorddüütschland (as Bonifatius de Donareeke 723 ümhaun hett) as ok dat middelöllerliche Düütsche Riek (mit de Wahl van Hinrich I. to’n König up de Rieksdag 919) ehrn Anfang nommen hebbt. 

De Naam Fritzlar is afleit van de olle Beteknung *Friedeslar* = Oort van de Freeden, ünner de Bonifatius de Stadt eerstmalig nömmt hett.

## Bauwarken

* Stiftskark St. Peter (Dom, um 1180), siet 2004 päpstliche Basilica minor
* Gootsche Stadtkark (vörm. Minoritenklosterkark, 1244)
* Stadtmuer un Wehrtoorns (12.-14. Johrhunnert)  
* Grau Toorn, mit Museum (13. Jahrhundert)
* Raathuus (van 1109, öllst Amtshuus van Düütschland)
* Marktplatz mit Rolandsbrunnen und ehmalge Münt 
* Hochtietshuus (1580), mit Geschichtsmuseum
* Kurien (14.-15. Jahrhundert)
* Fakwarkhüüs (15.-18. Johrhunnert)
* Kloster vun de Franziskaners (Minoriten) (13. Johrhunnert), hüüdtodag Hospital
* Kloster der Ursulinen (1719), hüdtodag Gymnasium
* Frumünsterkark
* Düütschordenshuus
* Waaktoorns buten van de Stadt
* Dörpkark Werkel mit dat Glasbild Christus de Weltenrichter (Stockhausen)

## Literatur
* *Deutscher Städteatlas*; Band: II; 4 Teilband. Acta Collegii Historiae Urbanae Societatis Historicorum Internationalis - Serie C. Im Auftrag des Kuratoriums für vergleichende Städtegeschichte e. V. und mit Unterstützung der Deutschen Forschungsgemeinschaft, hrsg. von Heinz Stoob †, Wilfried Ehbrecht, Jürgen Lafrenz und Peter Johannek. Stadtmappe Fritzlar, Autor: Heinz Stoob. ISBN 3-89115-315-5; Dortmund-Altenbeken, 1979.

## Weblenken
* Siete över den Dom un wat dor mit tosamenhangt
* Siet över de jöödsche Historie van de Stadt un de Synagoge
Iämscher

De **Iämscher** (Borbecksch: **Emsche**) is een Stroom in Noordrhien-Westfalen, de in den Rhien geiht. De Iämscher is 84 km lang. De Born is bi Holtwickede. In Riäkelhusen münnt de Hellebecke in de Iämscher. De Münn vun de Iämscher is vandag bi Dinslaken man fröger weer se bi Duisborg. Da is vandag noch de Olle Iämscher.

## Städer an de Iämscher
*Düörpm
*Castrop-Rauxel
*Riäkelhusen
*Herne
*Hiätten
*Gelsenkiärken
*Essen
*Bottrop
*Overhus
*Duisborg
*Dinslaken
UNESCO

De **Organisatschoon van de Vereente Natschoonen för Bildung, Wetenschop, Kultur un Kommunikatschoon** (engelsch: *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation*, **UNESCO**; franzöösch *Organisation des Nations unies pour l’éducation, la science et la culture*) is een internatschoonal Organisatschoon un ok een van 16 sülvständig UN-Sünnerorganisatschoonen. Se hett ehr Seet in Paris. To Tiet sünd 191 Staaten in de UNESCO vertreden. 

## Upgaav

To de Upgaavrebeeten van de UNESCO höört dat Fördern van Bildung, Wetenschop, Kommunikatschoon, Informatschoon un Kultur. Se hett en eegen Verfaten, de an 16. November 1945 von 37 Staaten in London verafscheed wurrn is un an 4. November 1946 nah dat Ratifizeern in 20 Staaten in Kraft treden is. Eerst Generaldirektor weer Julian Huxley.

### Weltarv

Een van de Upgaben van de UNESCO is dat Verwalten van dat Weltkulturarv van de Minschheet, wat dör dat Weltarv-Komitee dörföhrt wurrd.

## Historie

An 11. Juli 1951 is Düütschland Lidmaat van de UNESCO wurrn un in November 1972 ok de domalige DDR.

### Generaldirektoren van de UNESCO

# Julian Huxley, Grootbritannien (1946–1948)
# Jaime Torres Bodet, Mexiko (1948–1952)
# John Wilkinson Taylor, USA (amteerend 1952–1953)
# Luther Evans, USA (1953–1958)
# Vittorino Veronese, Italien (1958–1961)
# René Maheu, Frankriek (1961–1974; amtierend 1962)
# Amadou-Mahtar M’Bow, Senegal (1974–1987)
# Federico Mayor Zaragoza, Spanien (1987–1999)
# Koïchiro Matsuura, Japan (1999-2009)
# Irina Bokova, Bulgarien (2009-2017)
# Audrey Azoulay, Frankriek (2017–hüdtodag)

## Weblenken

* Internatschonale Websteed vun de UNESCO 
* Dat Weltarvkomitee (engelsch, franzöösch)
* Dat Weltdokumentenarvkomitee (engelsch, franzöösch)
* UNESCO Düütschland (hoochdüütsch)
Samtgemeen Popendiek

De **Samtgemeen Popendiek** is en Samtgemeen in den südlichen Deel van den Landkreis Gifhorn in Neddersassen. De Samtgemeen hett .

## Geografie
### Nabergemeen

### Samtgemeendeele

## Historie

### Inwahnertall

## Politik

### Samtgemeenbörgermeesters

Dat Amt von’n Samtgemeenbörgermeester weer bet to dat Enn von de Tweegleisigkeit 2004 ehrenamtlich. Siet 1. Januar 2005 is de Börgermeester in’t Hauptamt för de Verwaltung von de Samtgemeen tostännig.

* 1. Januar 2005–31. Oktober 2016: Helmut Holzapfel (SPD)
* 1. November 2016–: Ines Kielhorn (ahn Partei)

### Samtgemeendirekters

Dat Amt von’n Samtgemeendirekter is 2004 mit dat Enn von de Tweegleisigkeit in dat Amt von’n hauptamtlichen Samtgemeenbörgermeester opgahn.

## Popendieker Platt
Dat Popendieker Platt is en lütte, regionale Dialekt van dat Ostfälsche Platt in de plattdüütsche Spraak.

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed von de Samtgemeen (hoochdüütsch)
Aten (Mehrdüdig Begreep)

**Aten** betekent

* Aten,Vörgang, de Luft in un uut de Lungen bringt
* Aten, ooldägyptschen Godd
* Aten, Gruppe van Asteroiden
* Aten, Oord in de Provinz Franz Tamayo, Bolivien
* Aten, Kanton in’n Departamento La Paz (Bolivien)
* Aten, Ooord in de USA.

**Aten** heet:

* Jan Willem Aten (* 1953), brunnsilsch Seiler

**Kiek ook bi:**

* Athen