open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
22. September

## Wat passeert is
* 530: Bonifatius II. wurrd to'n Paapst wählt.

## Boren
* 1601: Anna vun Öösterriek, Regentsche vun Frankriek vun 1643 bit 1661 († 1666)
* 1641: Titus van Rijn, Söhn vun den Maler Rembrandt van Rijn († 1668)
* 1791: Michael Faraday, engelsch Erfinner († 1867)
* 1859: Rudolph Sophus Bergh, däänsch Komponist († 1924)
* 1882: Willem Keitel, düütschen Generalfeldmarschall un Kriegsverbreker († 1946)
* 1895: Paul Muni, US-amerikaansch Schauspeler († 1967)
* 1912: Eloi Meulenberg, belgisch Radrennfohrer († 1989)
* 1939: Junko Tabei, japaansch Bargstiegerin († 2016)
* 1946: Regina Lemnitz, düütsch Schauspelerin, Singerin un Synchroonsnackerin
* 1956: Hans-Hinrich Kahrs, plattdüütsch Schriever
* 1957: Giuseppe Saronni, italieensch Radrennfohrer
* 1959: Saul Perlmutter, US-amerikaansch Astronom un Nobelpriesdräger 
* 1959: Tony Reedus, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2008)
* 1964: Ken Vandermark, US-amerikaansch Jazzmusiker 
* 1987: Tom Felton, britsch Schauspeler
* 1992: Bob Jungels, luxemborgsch Radrennfohrer
* 1994: Robert Andrich, düütsch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 1241: Snorri Sturluson, Politiker ut Iesland un Dichter vun de Prosa-Edda (* 1179)
* 1734: Enno Rudolph Brenneysen, Jurist, Kanzler von Oostfreesland (* 1669)
* 1737: Michel Pignolet de Montéclair, franzöösch Komponist (* 1667)
* 1828: Shaka, König un Anföhrer vun de Zulu
* 1956: Frederick Soddy, britsch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1877)
* 1959: Emmerich Raab, öösterrieksch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1880)
* 1972: Benedicto Kiwanuka, ugandsch Politiker (* 1922)
* 2003: Wolfgang Peters, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1929)
* 2011: Aristides Pereira, kapverdisch Politiker un Präsident (* 1923)
* 2019: Martin Döscher, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1935)
* 2022: Norbert Johannimloh, plattdüütsch Schriever (* 1930)
* 2023: Giorgio Napolitano, italieensch Politiker un Staatspräsident (* 1925)
1661

## Wat passeert is
* De Karkengemeen in Swarm warrt sülvstännig
* De Karkengemen in Brookm warrt sülvstännig

## Boren
* 
## Storven
* 9. März: Jules Mazarin, franzööschen Kardinal un Ministerpräsident (* 1602)
* 11. September: Jan Fyt, fläämsch Maler (* 1611)
1811

## Wat passeert is

* 14. Mai: Paraguay wurrd unafhängig vun Spanien.
* De Bremer Galgenbarg bi dat Dörp Walle warrt afbraken
## Boren
* 9. Januar: Georg Schambach, düütsch Germanist un Volkskundler († 1879)
* 5. Februar: Christian Pfaff, düütsch Politiker († weet man nich)
* 11. März: Urbain Le Verrier, franzöösch Mathematiker un Astronom († 1877)
* 14. Juni: Harriet Beecher-Stowe, US-amerikaansch Schrieversche († 1896)
* 21. Juni: August Grumbrecht, düütsch Jurist, Politiker un Liddmaat vun den Provinziallanddag Hannover († 1883)
* 2. Oktober: Philipp Wille, plattdüütsch Schriever ut Waldegge († 1869)
* 22. Oktober: Franz Liszt, ungaarsch Komponist un Pianist († 1886)
* 8. November: Friedrich Hitzig, düütsch Architekt († 1881)
* 23. November: Louis Kufferath, düütsch Komponist († 1882)
* 1. Dezember: Pierre Millière, franzöösch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1887)

## Storven
1604

## Wat passeert is
* In den Achtigjöhrigen Krieg fallt Oostenn nah dree Johren an de Spaniers

## Boren
* 17. Juni: Johan Maurits van Nassau-Siegen, nedderlandsch Humanist un Gouverneur († 1679)

## Storven
**Üm 1604 storven:**
* Johann Balhorn, lüübschen Bookdrucker (* üm 1550)
1607

## Wat passeert is
* Mit Jamestown in Virginia warrt de öllste Stadt in de engelschen Kolonien in de hüdigen USA grünnt.

## Boren
* 8. März: Johann Rist, düütsch Paster un Dichter († 1667)
* 12. März: Paul Gerhardt, düütsch Theoloog un Karkenleeddichter († 1676)
* 24. März: Michiel de Ruyter, bedüdend nedderlannsch Admiraal († 1676)

## Storven
*
1610

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 14. Mai: Nah en Anslag starvt de franzöösche König Hinrich IV.. Sien minnerjöhrig Söhn Ludwig XIII. folgt em up'n Throon. Vörmund is siene Mudder Maria vun Medici
* 10. Juni: De eersten nedderlannschen Kolonisten siedelt sik up dat Eiland Manhattan an

### Wetenschoppen un Technik
* 7. Januar: De italiensch Astronom un Naturforscher Galileo Galilei deckt de eersten Maanden bi en annern Planeten op. De Galileische Maanden warrt na em nöömt.

## Boren
* 22. April: *Pietro Vito Ottoboni*, laterhenn Alexander VIII., Paapst († 1691)

**Üm 1610 boren**
* William Brenton, engelschen Politiker, Gouverneur vun Rhode Island († 1674)

## Storven
* 14. Mai: Hinrich IV. (Frankriek), König vun Frankriek
* 13. Juni: Thomas Tesdale, engelschen Molter (* 1574)
1611

## Wat passeert is
* 30. Oktober: Gustav II. Adolf warrt König vun Sweden
## Boren
* 15. März: Jan Fyt, fläämsch Maler († 1661)
* 19. Mai: Innozenz XI., Paapst († 1689)

## Storven
*
1612

## Wat passeert is
* 6. Januar: Axel Oxenstierna warrt Riekskanzler vun Sweden un blifft dat 42 Johr lang
* 13. Juni: Matthias warrt Kaiser vun dat Hillige Röömsche Riek vun de Düütsche Natschoon

## Boren
* 7. Februar: Thomas Killigrew, engelsch Dramatiker un Theatermanager († 1683)
* 2. August: Saskia van Uilenburgh, Ehfro vun Rembrandt († 1642)
* 17. November: Pierre Mignard, franzöösch Porträt-Maler († 1695)

## Storven
* 20. Januar: Rudolf II., Kaiser vun dat Hillige Röömsche Riek vun Düütsche Natschoon ut dat Huus Habsborg (*1552)

* 12. August: Giovanni Gabrieli, italieensch Komponist (* 1557)
1617

## Wat passeert is
* 27. Februar: Sweden un Russland sluut den Freden vun Stolbowo. Sweden winnt de Stadt Slötelborg
* 6. Juni: Ferdinand II. ut dat Huus Habsborg, latern Erzhartog vun Öösterriek un Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, warrt König vun Böhmen. He versocht dor, den kathoolschen Gloven dör to setten un kriggt glieks Striet mit de böhmschen Stänn. De Dartigjöhrige Krieg steiht dor al mit vor de Döör.  

## Boren
* 3. April: Antimo Liberati, italieensch Musiktheoretiker, Singer, Organist, Kapellmeester un Komponist († 1692)

## Storven
* 7. Mai: David Fabricius, düütsch Theoloog, Astronom un Kartograf (* 1564)
* 17. August: Giovanni Bassano, veneziaanschen Musiker un Komponist ut de Tied vun de Renaissance (* um 1558 rüm)
1615

## Wat passeert is
* 21. November: König Ludwig XIII. vun Frankriek heiraat in Bordeaux Anna vun Öösterriek

## Boren
* 13. Juni: Antonio Pignatelli, laterhen Paapst Innozenz XII. († 1700)

## Storven
*
9. April

## Wat passeert is
* 1483: Na den Dood vun sien Vadder Eduard IV. warrt Eduard V. 12 Johr oolt de tweete König vun England ut dat Huus York.
* 1555: *Marcello Cervini* wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück de Naam Marcellus II. 
* 1609: Johan van Oldebarnevelt sorgt dor för, dat de Nedderlannen en twölfjöhrigen Freden mit Spanien afsluten doot.
* 1865: General Robert E. Lee vun de konfödereerten Süüdstaten mutt in den US-amerikaanschen Börgerkrieg upgeven un de Kapitulatschoon ünnerschrieven. De Börgerkrieg is dormit na meist veer Johren to Enne

## Boren
* 715: Konstantin I., Paapst (* 664)
* 1819: Annibale de Gasparis, italieensch Astronom († 1892)
* 1830: Eadweard Muybridge, britisch Fotograf un Filmpioneer († 1904)
* 1917: Brad Dexter, US-amerikaansch Schauspeler un Filmproduzent († 2002)
* 1921: Jitzchak Nawon, israeelsch Politiker un Staatspräsident († 2015)
* 1924: Lucien Mathys, belgisch Radrennfohrer († 2010)
* 1925: Ulf Bichel, plattdüütschen Spraak- un Literatuurwetenschopper († 2013)
* 1931: Jon Rollason, britisch Schauspeler un Schriever († 2016)
* 1935: Jānis Klovāns, lettisch Schachgrootmeester († 2010)
* 1953: Jochen Danneberg, düütsch Skispringer un Skisprungtrainer
* 1976: Serena Auñón, US-amerikaansch Astronautin

## Storven
* 1483: Eduard IV., König vun England ut dat Huus York (* 1442)
* 1613: Johannes Caselius, düütsch Humanist un Philosoph (* 1533)
* 1754: Christian Wolff, düütschen Gelehrten in dat Tiedöller vun de fröhe Upklärung (* 1679)
* 1933: Sigfrid Karg-Elert, düütsch Musiktheoretiker un Komponist (* 1877)
* 1936: Ferdinand Tönnies, düütsch Sozioloog (* 1855)
* 1945: Dietrich Bonhoeffer, düütsch Theoloog un Wedderstandskämper (* 1906)
* 1945: Ewald von Kleist-Schmenzin, düütsch Politiker un Wedderstandskämper (* 1890)
* 1945: Hans Oster, düütsch General un Wedderstandskämper (* 1887)
* 1945: Karl Sack, düütsch Jurist un Wedderstandskämper (* 1896)
* 1945: Theodor Strünck, düütsch Jurist un Wedderstandskämper ( * 1895)
* 1959: Frank Lloyd Wright, US-amerikaanschen Architekt (* 1867)
* 2020: Richard Teitelbaum, Komponist, Synthesizerspeler un Improvisatschonsmusiker (* 1939)
* 2022: Joachim Göschel, düütschen Spraakwetenschopper (* 1931)
* 2024: Wladimir Wiktorowitsch Aksjonow, sowjeetsch Kosmonaut (* 1935)
28. März

De **28. März** is de 87. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner. In en Schaltjohr is dat de 88. Dag.

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1939: De Generaal Francisco Franco nümmt mit siene Truppen Madrid in
* 1942: An’n 28. un 29. März warrt Lübeck as eerste düütsche Grootstadt vun allieerte Bombers angrepen

### Wetenschap un Technik
* 1802: Heinrich Wilhelm Olbers deckt den Asteroiden (2) Pallas up.

## Boren
* 1609: Frederik III., König vun Däänmark un Norwegen († 1670)
* 1806: Jonas Goldschmidt, düütsch-jüüdschen Dokter in Ollnborg († 1900)
* 1828: Melchior Anderegg, Swiezer Bargstieger († 1914)
* 1890: Paul Whiteman, US-amerikaansch Jazzmusiker un Bandleader († 1967)
* 1898: Anton Kugler, düütsch Footballnatschonalspeler († 1962)
* 1897: Josef Herberger, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer († 1977)
* 1914: Edmund Muskie, US-amerikaansch Politiker un Butenminister († 1996)
* 1930: Jerome Isaac Friedman, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1935: Claus Jurichs, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker († 2005)
* 1936: Mario Vargas Llosa, peruaansch Schriever un Nobelpriesdräger († 2025)
* 1949: Michael Warren Young, US-amerikaansch Bioloog un Nobelpriesdräger
* 1951: Matti Pellonpää, finnisch Schauspeler († 1995)
* 1953: Melchior Ndadaye, Politiker un Präsident van Burundi († 1993)
* 1959: Laura Chinchilla Miranda, costaricaansch Politikerin
* 1960: Ingrid Schröder, Perfessersch för Plattdüütsch
* 1960: José Maria Neves, Premierminister vun Kap Verde
* 1969: Ivan Gotti, italieensch Radrennfohrer
* 1970: Swen Moritzen, plattdüütsch Schriever
* 1970: Vince Vaughn, US-amerikaansch Schauspeler
* 1985: Stanislas Wawrinka, Swiezer Tennisspeler
* 1986: Lady Gaga, US-amerikaansch Singerin

## Storven
* 1900: Jonas Goldschmidt, düütsch-jüüdschen Dokter in Ollnborg (* 1806)
* 1962: David Wijnveldt, nedderlannsch Footballspeler (* 1891)
* 1969: Dwight David Eisenhower, US-amerikaansch Politiker un General (* 1890)
* 1982: William Francis Giauque, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1895)
* 1985: Marc Chagall, franzöösch-russisch Maler (* 1885)
* 2004: Albert Brülls, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1937)
* 2010: Herb Ellis, US-amerikaansch Jazz-Gitarrist (* 1921)
* 2012: Peter Martens, düütsch Sprakwetenschapler (* 1919)
* 2024: Igor Rausis, tschechisch Schachspeler (* 1961)
19. Oktober

## Wat passeert is
* 16.- 19. Oktober 1813: In de Völkerslacht bi Leipzig slaht de Öösterrieker, Preußen, Russen un Sweden de franzööschen Truppen vun Napoléon Bonaparte

## Boren
* 1524: Thomas Tusser, engelsch Dichter († 1580)
* 1856: Richard Witting, düütsch Banker un Politiker († 1923)
* 1870: Wilhelm Zierow, plattdüütschen Schriever un Schoolmeester († 1945)
* 1886: Adolf Werner, düütsch Footballnatschonalspeler († 1975)
* 1911: Ludwig Vörg, düütsch Bargstieger († 1941)
* 1912: Fritz Meyer-Scharffenberg, hoogdüütsch/plattdüütschen Schriever († 1975)
* 1921: Gunnar Nordahl, sweedsch Footballnatschonalspeler († 1995)
* 1922: Walter Bostelmann, plattdüütsch Schriever († 2008)
* 1945: Angus Stewart Deaton, britisch-US-amerikaansch Ökonom un Nobelpriesdräger
* 1947: Ildikó Bánsági, ungaarsch Schauspelerin
* 1966: Patricia Neske, düütsch Ieskunstlöperin
* 1976: Leopold van Asten, nedderlannsch Springrieder
* 1980: Anna-Karin Kammerling, sweedsch Swemmsportlerin
* 1986: Alexis Contin, franzöösch Iesflinklöper un Inline-Speedskater

## Storven
* 1562: Eggerik Beninga, freesch Schriever un Historiker, een vun de eersten Staatslüüd ut Oostfreesland (* 1490)
* 1609: Jacobus Arminius, nedderlannschen Prediger, hett de Kark vun de Remonstranten grünnt
* 1745: Jonathan Swift, engelschen Dichter ut Irland (* 1667)
* 1890: Klaas Brix, plattdüütsch Schriever (* 1821)
* 1897: Willem Rocco, plattdüütsch Schriever, Schauspeler un Danzlehrer ut Bremen (* 1819)
* 1897: Berthold Englisch, Schachspeler ut Österriek (* 1851)
* 1915: Christian Wilhelm Allers, düütschen Maler, Teekner un Illustrater (* 1857)
* 1927: Georg Hartwig, düütschen lutherschen Theoloog (* 1927)
* 1936: Lu Xun, chineesch Schriever un Intellektuellen (* 1881)
* 1937: Ernest Rutherford, nieseeländsch-britsch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1871)
* 1956: Isham Jones, US-amerikaansch Jazzmusiker, Komponist un Big Band Leader (* 1894)
* 1982: Jesse Powell, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1924)
* 2001: Ray Lovejoy britisch Filmeditor (* 1939)
* 2002: John Meredyth Lucas, US-amerikaansch Dreihbookschriever, Filmspeelbaas un Filmproduzent (* 1919)
* 2002: Aileen Riggin, US-amerikaansch Waterspringerin (* 1906)
* 2005: Uwe Brauns, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1938)
* 2009: Joseph Wiseman, kanaadsch Schauspeler (* 1918)
* 2011: Hollis Earl Roberts, US-amerikaansch Politiker un Hööftling vun de Choctaw (* 1943)
* 2018: Osamu Shimomura, japaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger (* 1928)
* 2023: Lasse Berghagen, sweedsch Musiker, Komponist un Texter (* 1945)
* 2023: Anfissa Reszowa, sowjeetsch Biathletin un Skilanglöperin (* 1964)
1614

## Wat passeert is
* 14. Mai: De nedderlannschen Staten verklaart de Stadt *Maeslandsluys* för sülvstännig. Vun nu af an heet se Maassluis
* Hans Stern gifft in Lümborg as sien eerst Book de plattdüütsche Bibel vun 1614 rut. Dat is ok de leste plattdüütsche Bibel, de bi em rutkummt. Dornah geiht dat bloß noch Hoochdüütsch fudder.

## Boren
* 28. Mai: Gustav Evertsson Horn, sweedsch Offizier un Politiker († 1666)

## Storven
* 6. oder 7. April: El Greco, spaansch Maler (* üm 1541 rüm)
21. November

## Wat passeert is
* 1615: König Ludwig XIII. vun Frankriek heiraat in Bordeaux Anna vun Öösterriek
* 1620: De Siedlers vun de Mayflower ünnertekent in’n Haven vun Provincetown den Mayflower-Verdrag. 
* 1789: North Carolina warrt as 12. US-Bundsstaat Deel vun de USA. 

## Boren
* 1639: Fortunatus Hueber, düütsch Franziskaner, Theoloog un Historiker († 1706)
* 1694: Voltaire, franzööschen Schriever in dat Tiedöller vun de Opklärung († 1778)
* 1814: Gabriel Gervais Chardin, franzöösch Maler († 1907)
* 1820: Enno Wilhelm Hektor, düütsch un plattdüütsch Schriever († 1874)
* 1877: Sigfrid Karg-Elert, düütsch Musiktheoretiker un Komponist († 1933)
* 1900: Hans Bahlow, düütsch Naamforscher († 1982)
* 1904: Coleman Hawkins, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1969)
* 1908: Salo Flohr, tschechoslowaaksch-sowjeetsch Schachmeester († 1983)
* 1909: Charles Frend, britisch Filmeditor un Speelbaas († 1977)
* 1913: Helmut Grube, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 1980)
* 1921: Karl Schaifers, düütsch Astronom († 2009)
* 1933: Henry Warren Hartsfield, US-amerikaansch Astronaut († 2014)
* 1935: Michael Chapman, US-amerikaansch Kameramann († 2020)
* 1936: Jürgen Ludwigs, plattdüütsch Schriever un Pädagoog
* 1938: Tamae Watanabe, japaansch Bargstiegerin
* 1944: Harold Ramis, US-amerikaansch Schauspeler, Dreihbookschriever un Speelbaas († 2014)
* 1951: Cees Bal, nedderlannsch Radrennfohrer
* 1956: Cynthia Rhodes, US-amerikaansche Danzersche un Schauspelersche
* 1979: Vincenzo Iaquinta, italieensch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 1931: Friedrich von Loebell, düütsch Politiker (* 1855)
* 1944: Adolf Jäger, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1889)
* 1970: Chandrasekhara Venkata Raman, indisch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1888)
* 1975: Gunnar Gunnarsson, ieslandsch Schriever (* 1889)
* 1989: Heiko Fischer, düütsch Ieskunstlöper (* 1960)
* 1993: Bill Bixby, US-amerikaansch Schauspeler un Speelbaas (* 1934)
* 2004: Martin Oldenstädt, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1924)
* 2009: Konstantin Petrowitsch Feoktistow, russisch Kosmonaut (* 1926)
* 2011: Syd Cain, britisch Szenenbillner, Filmarchitekt un Storyboard-Designer (* 1918)
* 2013: Jindřich Balcar, tschechoslowaaksch Skispringer (* 1950)
1664

## Wat passeert is
* England ritt de nedderlannschen Kolonien in Noordamerika an sik, dormank Nieuw Amsterdam, dat hüdige New York in de USA
* 23. August: Altno warrt en Stadt

## Boren
* 23. Februar: Georg Dietrich Leyding, düütsch Komponist († 1710)

## Storven
* 4. Mai: Marcus Banzer, düütsch Mediziner (* 1592)
* 4. Mai: Cornelis de Graeff, nedderlannsch Staatsmann (* 1599)
Marcus Banzer

**Marcus Banzer,** *ok: Bancer, Banzerus* (* 28. Dezember 1592 in Augsborg; † 4. Mai 1664 in Wittenbarg) weer een düütschen Mediziner. 

## Leben
Banzer harr an de Universität Altdorf und de Universität Straßburg studeert. Hüm trukk dat an de utlännsch Hoochschoolen so as de Universität Montpellier, de Universität Padua un de Universität Basel, wor he 1616 sien Dokter in Medizin makt hett (promoveert). He hett sück denn eerst in Augsborg nededer laten, aber wiels he Lutheraner wer, harr he dor nich so völ to mellen. He is denn nah Kursassen vertrucken. 

Hier hett he eerst in Oschatz un Kamenz praktizeert. Nahdemm he von de sass'sche Kurförst as een Professer van de Medizin an de Universität Wittenbarg beropen wurrn weer, hett he an' 12. März 1638 de tweete medizinisch Professur vun Johann Georg Pelshofer antreden. Een Johr drup, weer he all Senior van de Fakultär un hett in de Wintersemesters 1639, 1643, 1647, 1653 un 1659 dat Rektorat van de Akademie verwalt. Vör allen sien Traktat „Fabrica receptarum”, funn in de TietBeachtung.

## Warken
* Fabricara medicamentorum
* Fabrica receptarum
* Adsertiones varias ex Vniversa medicina
* Tractatus de auditione iaesa

## Literatur
* Walter Friedensburg: Geschichte der Universität Wittenberg. Max Niemeyer, Halle (Saale) 1917,
* Bernhard Weissenborn: Album Academiae Vitebergensis, Meideborg 1934
30. November

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1939: De Winterkrieg fangt an: De Rode Armee versöcht, Finnland intonehmen, schafft dat ober nich

### Wetenschop un Kultur
* 1974: Dat Skelett vun Lucy warrt funnen. Dor is en nee Aart vun den Australopithecus mit updeckt: De Australopithecus afarensis. He höört to de Vöröllern vun de Minschen un hett vör um un bi 3,2 Mio. Johren leevt.

## Boren
* 1508: Andrea Palladio, italieensch Architekt († 1580)
* 1628: John Bunyan, engelschen Prediger vun de Baptisten († 1688)
* 1667: Jonathan Swift, engelsch Schriever ut Dublin († 1745)
* 1835: Mark Twain, US-amerikaansch Schriever un Humorist († 1910)
* 1874: Winston Churchill, britisch Staatsmann, Schriever un Nobelpriesdräger († 1965)
* 1926: Andrew Victor Schally, poolsch-amerikaansch Physioloog, Endokrinoloog un Nobelpriesdräger († 2024)
* 1930: Jacques Hamel, kathoolschen Preester un Merteler († 2016)
* 1932: Jos Hoevenaers, belgisch Radrennfohrer († 1995)
* 1936: Eric Walter Elst, belgisch Astronom († 2022)
* 1937: Ridley Scott, britsch Speelbaas un Filmproduzent
* 1943: Kaoru Ikeya, japaansch Amateurastronom
* 1951: Bo Welch, US-amerikaansch Szenenbillner un Artdirekter
* 1959: Sylvia Hanika, düütsch Tennisspelerin
* 1968: Laurent Jalabert, franzöösch Radrennfohrer
* 1969: David Auburn, US-amerikaansch Schriever un Speelbaas
* 1971: Gerard van Velde, nedderlannsch Iesflinklöper
* 1982: Clémence Poésy, franzöösch Schauspelerin
* 1982: Domenico Pozzovivo, italieensch Radrennfohrer
* 1990: Magnus Carlsen, norweegsch Schachspeler

## Storven
* 1830: Pius VIII., Paapst (* 1761)
* 1905: Samuel Lipschütz, US-amerikaansch Schachspeler (* 1863)
* 1930: Mary Harris, US-amerikaansch Gewerkschafterin (* 1837)
* 1962: Ossip Bernstein, russisch-ukrainisch-franzöösch Schachspeler (* 1882)
* 1972: Richard Duckwitz, Bremer Senator (* 1886)
* 1994: Connie Kay, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1927)
* 2009: Christoph Budde, düütsch Footballspeler (* 1963)
* 2011: Carl Robie, US-amerikaansch Swemmer un Olympiasieger (* 1945)
* 2021: Jonathan Penrose, engelsch Schachspeler (* 1933)
* 2022: Davide Rebellin, italieensch Radrennfohrer (* 1971)
30. Februar

De Maand Februar hett in’n julianschen un in’n gregoriaanschen Klenner blots 28 Daag oder 29 Daag in Schaltjohren. Aver liekers gifft dat mehrere historsche Begeevnissen, de an en 30. Februar passeert sünd.

Sweden hett 1700 beslaten, vun’n Juliaanschen to’n Gregoriaanschen Klenner to wesseln. De Sinn dorachter weer, för de neegsten 40 Johren keen Schaltjohren to hebben, üm so de Differenz vun de Daag twüschen de beiden Klenners mit de Tiet uttoglieken. Dat harr woll de Ümstellen in Sweden sülvst veel eenfacker maakt, man in Betog op annere Länners weer dat düchtig komplizeert worrn, wiel Sweden op disse Oort 40 Johr lang en annern Klenner hatt harr as all annere Staaten un sik bito ok de Afstand to de Klenners in den Rest vun Europa jedet Johr ännert harr. 

Ut den Sinn is 1700 de 29. Februar övergahn worrn. Sweden weer dormit den julianschen Klenner en Dag vörut un den Gregoriaanschen Klenner noch teihn Daag achterran. Denn is de Grote Noordische Krieg utbroken. In de neegsten beiden Schaltjohren 1704 un 1708 hett dat aver denn doch wedder en 29. Februar geven, so dat de Afstand to de annern Klenners gliek bleven is. 1711 hett de König Karl XII. denn beslaten, wedder na’n Juliaanschen Klenner torüch to gahn. De Dag, den Sweden nu vörut weer, müss also dör en Dag bito utgleken warrn: Dat weer de 30. Februar 1712, de as dubbelten Schaltdag betekent warrn kann. Dat hett ok för dat dormols vun Sweden afhangige Finnland gellt. 1753 hett Sweden denn opletzt den Gregoriaansch Klenner inföhrt.

De Sowjetunion wull 1929 en revolutschonären Klenner inföhren, wo binnen jede Maand 30 Daag hebben schüll. De restlichen Daag in’t Johr – 30 mol 12 gifft jo blots 360 Daag – schüllen denn de so nöömten „maandlosen Ferien“ wesen. In de Sowjetunion geev dat dorüm 1930 und 1931 ok en 30. Februar. Dorna is disse Klenner aver wedder afsett worrn.

Dat gifft ok en Ansicht, dat de Februar in’n Juliaansch Klenner twüschen 44 v. Chr. un 8 v. Chr. normalerwies 29 Daag harr un in Schaltjohren denn 30 Daag lang weer. Dat schall aver vun Kaiser Augustus ännert worrn wesen, wiel he wull, dat de na em nöömte Maand August de glieke Läng hebben schüll as de Maand Juli, de na Julius Cäsar nöömt weer. Dat künn de Grund wesen, worüm twee Maanden na’nanner 31 Daag hebbt. Man histoorsche Borns gifft dat dorför woll nich.

Wohrschienlich ok en Legennen is de Ansicht, dat de Februar twüschen 541 un 572 in eenige Kloosters in Middelfrankriek regelmatig üm een Dag to lang weer, vun wegen dat se de *Romana supputatio vetus* verkehrt lest harrn. Se schüllt den Utglieksdag för den Oosterzyklus (den so nöömten *Saltus lunae*) ut Versehen in dissen Maand leegt hebben. Aver ok dorvör gifft dat keen historsche Bornen.

In dat Bankgewarf warrt ok hüüt noch jede Maand mit 30 Tinsdaag rekent, so ok de Februar. Dorüm kann dat ok vundaag passeeren, dat een op sien Tinsafreken den „30. Februar“ finnen deit.

## Websteden
* De 30. Februar 1712 (engelsch)
* 30 Daag in’n Februar (engelsch)
* Klennerümstellen in Sweden (engelsch)
* Historie vun’n russ’schen Klenner (engelsch)
7. April

## Wat passeert is
* 1939: Italien nümmt Albanien in

## Boren
* 1895: Theodor Strünck, düütsch Jurist un Wedderstandskämper ( † 1945)
* 1915: Billie Holiday, US-amerikaansch Jazz-Singerin ( † 1959)
* 1918: Peanuts Hucko, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2003)
* 1920: Ravi Shankar, Komponist un Musiker ut Indien († 2012)
* 1924: Johannes Mario Simmel, öösterrieksch Schriever († 2009)
* 1928: James Garner, US-amerikaansch Schauspeler († 2014)
* 1930: Yves Rocher, franzöösch Industrieller († 2009)
* 1934: Johannes Peter Mehltretter, düütsch Physiker un Astronom († 1982)
* 1938: Spencer Dryden, US-amerikaansch Slagtüüchspeler († 2005)
* 1944: Makoto Kobayashi, japaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1959: Jean-Marie Wampers, belgisch Radrennfohrer
* 1960: Norbert Schramm, düütsch Ieskunstlöper
* 1961: Igor Rausis, tschechisch Schachspeler († 2024)
* 1968: Duncan Armstrong, austraalsch Swemmsportler un Olympiasieger
* 1980: Gabriella Rodriguez, mexikaansch Badmintonspelerin
* 1986: Jasmin Schornberg, düütsch Kanusportlerin
* 1990: George Bennett, neeseländsch Radrennfohrer
* 1990: Sorana Cîrstea, rumäänsch Tennisspelerin
* 1994: Roberto Gagliardini, italieensch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 1614: 6. oder 7. April: El Greco, spaansch Maler (* üm 1541 rüm)
* 1941: Lazăr Edeleanu, rumäänsch Chemiker (* 1861)
* 1947: Henry Ford, US-amerikaansch Ünnernehmer in Automobilindustrie (* 1863)
* 1950: Walter Huston, kanaadsch Schauspeler (* 1884)
* 1990: Ronald Ellwin Evans, US-amerikaansch Astronaut (* 1933)
* 1994: Golo Mann, düütsch Historiker un Schriever (* 1909)
* 1997: Georgi Stepanowitsch Schonin, sowjeetsch Kosmonaut (* 1935)
* 2013: Johannes Jäcker, düütsch Footballspeler (* 1932)
* 2016: Luise Schapp, düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen (* 1912)
* 2018: Helma Schimke, öösterrieksch Architektin, Schrieverin un Bargstiegerin (* 1926)
* 2025: Roland Mall, düütsch Footballspeler (* 1951)
Louis Harms

**Louis** (an un for sik Georg  **Ludwig** Detlef Theodor) **Harms** (* 5. Mai 1808 in Wasra; † 14. November 1865 in Harmsborg) weer en bedüdenden düütschen Prediger.

## Leven un Wark
Sien Vadder weer de luthersche Paster Christian Harms (1773–1848). Bi em hett Harms vun 1844 bet 1849 as Hölpsgeistlichen arbeit. An’n 20. November 1844 is he vörher in Hannober ordineert wurrn. 1849 grünn Louis Harms de Harmsborger Misschoon. He wurr as en Prediger ankeken, de de Lüde up Draff bringen dö, as man wenig annere in dat 19. Johrhunnert. He is ok „de Heid ehr Upwaker“ nömmt wurrn. An’n 14. November 1865 is he storven. Sien Graff hett he up'n Harmsborger Karkhoff kregen. Dor is dat hüüt noch to sehn. 

## Plattdüütsch
Harms is dor bekannt üm wurrn, dat he in de Bibelstunnen an'n Sönndagnahmiddag un ok bi de Seelsorg de plattdüütsche Spraak bruukt hett. Sien Broder Theodor Harms hett sien Anspraken in veer Delen rutgeven. 1981 hett Heinrich Kröger düsse Vertellen un Utleggen in een Book ünner den Titel „Honnig“ in de föffte Uplaag rutgahn laten.

## Böker
* Theodor Harms (Rutgever): *Honnig. Vertellen un Utleggen in sin Modersprak von Louis Harms, nee rutbröcht vun Heinrich Kröger.* Missionsbuchhandlung Harmsborg 1981, ISBN 3-87546-018-9

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblinks
* Websteed vun dat Ludwig-Harms-Huus in Harmsborg (Hoochdüütsch)
* Websteed vun dat Missionsseminar (Hoochdüütsch)
* Websteed vun dat Ev.-luth. Missionswark in Neddersassen (Harmsborger Mission) (Hoochdüütsch)
1808

## Wat passeert is

## Boren
* 15. März: Christian Gilow, plattdüütsch Schriever († 1885)
* 28. April: Johann Georg Kohl, düütsch Schriever, Ethnograaf und Geograaf († 1878)
* 5. Mai: Louis Harms, düütsch Paster, Grünner vun de Harmsborger Misschoon († 1865)
* 6. Mai: Wilhelm von Hammerstein, düütsch Politiker († 1872)
* 1. Juli: Henry Doubleday, engelsch Entomoloog, Ornitholoog un Lepidopteroloog († 1875)
* 15. September: Louis Clapisson, franzöösch Komponist († 1866)
* 23. Oktober: Marcin Giersz, masuurschen Schriever († 1895)
* 7. November: Hermann Kauffmann, düütsch Maler († 1889)
* 9. Dezember: Marie Mindermann, hoochdüütsch un plattdüütsch Schrieversche († 1882)
* 29. Dezember: Andrew Johnson, US-amerikaansch Politiker un 17. Präsident vun de USA († 1875)

## Storven
* 3. März: Johann Christian Fabricius, Zooloog, Entomoloog, Lepidopteroloog un Wertschapswetenschapler (* 1745)
* 1. Oktober: Carl Gotthard Langhans, düütsch Architekt (* 1732)
5. Mai

## Wat passeert is
* 1640: Na ölven Johr ahn Parlament bruukt de engelsche König Karl I. Geld för sien Bischopskrieg gegen Schottland un röppt dorto an’n 13. April dat Korte Parlament in. Man düt Parlament seggt em dat Geld nich to, dor maakt he dat na dree Weken an’n 5. Mai wedder to. 

### Wetenschoppen un Technik
* 1702: Maria un Gottfried Kirch deckt den Kugelsteernhopen in’t Steernbild *[[Slang (Steernbild)|Slang]]* op, de later de Beteken M5 kreeg.
* 1961: De NASA bringt in’n Rahmen vun’t *[[Mercury-Programm]]* den eersten US-amerikaanschen Astronauten Alan Shepard mit de *[[Mercury-Redstone 3]]* in’n Weltruum.

## Boren
* 1352: Ruprecht I., röömsch-düütschen König un Kurförst vun de Palz († 1410)
* 1747: Leopold II., Kaiser vun Hillig Röömsch Riek († 1792)
* 1808: Louis Harms, düütsch Paster, Grünner vun de Harmsborger Misschoon († 1865)
* 1820: Peter Taugwalder, Swiezer Bargstieger un Bargführer († 1888)
* 1828: Albert Marth, düütsch Astronom († 1897)
* 1882: Douglas Mawson, austraalsch Polarforscher († 1958) 
* 1883: Rudolf Spielmann, öösterrieksch Schachspeler († 1942)
* 1911: Andor Lilienthal, ungaarsch Schachmeester († 2010)
* 1922: Diedrich Schröder, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 2009)
* 1924: Ingeborg Wellmann, düütsch Schauspelerin, Synchroonsnackerin un Kabarettistin († 2015)
* 1925: Eddi Arent, düütsch Schauspeler un Komiker († 2013)
* 1929: Frank Wright, kanaadsch Jazzmusiker († 2021)
* 1934: Jef Planckaert, belgisch Radrennfohrer († 2007)
* 1938: Michael Murphy, US-amerikaansch Schauspeler
* 1950: Maggie MacNeal, nedderlännsch Singerin
* 1969: Dariusz Michalczewski, poolsch-düütsch Boxer
* 1980: Nick Nuyens, belgisch Radrennfohrer

## Storven
* 1434: Dietrich Engelhus, Schriever un Chronist (* 1362)
* 1705: Leopold I., Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (* 1640)
* 1821: Napoléon Bonaparte, franzöösch General, Politiker un Kaiser (* 1769)
* 1832: Kaahumanu, Königin vun Hawaii (* 1768)
* 1837: Niccolò Antonio Zingarelli, italieensch Komponist (* 1752)
* 1874: Charles Gleyre, Swiezer Maler (* 1806)
* 1928: Georges Passerieu, franzöösch Radrennfohrer (* 1885)
* 1940: Wilhelm Seelmann, nedderdüütschen Philoloog un Bibliothekaar (* 1849)
* 1955: Walter Georg Karl Schröder, Paster un plattdüütschen Schriever (* 1884)
* 1977: Ludwig Erhard, düütsch Politiker un Bundskanzler (* 1897)
* 1982: Cal Tjader, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1925)
* 1995: Michail Botwinnik, sowjeetsch Schachmeester un de 6. Schach-Weltmeester (* 1911)
* 2010: Umaru Yar’Adua, Politiker un Präsident vun Nigeria (* 1951)
* 2012: Dietrich Hoffmann, plattdüütsch Schriever (* 1936)
* 2018: Klaus Dede, düütsch Journalist un Schriever (* 1935)
1849

## Wat passeert is
* 12. Oktober: Paster Louis Harms grünnt tohopen mit twölf junge Mannslüde in Harmsborg in de Lüünborger Heid de Harmsborger Misschoon 

## Boren
* 20. Januar: Wilhelm Seelmann, nedderdüütschen Philoloog un Bibliothekaar († 1940)
* 18. Februar: Jérôme Eugène Coggia, franzöösch Astronom († 1919)
* 30. März: Gottlieb Müller-Suderburg, plattdüütsch Schriever († 1922)
* 4. April: Luise Cooper, düütsch Missionarin, Schrieverin un de Grünnerin von de Hilmsser Blinnenmission († 1931)
* 9. Mai: Friedrich Freudenthal, plattdüütsch Schriever († 1929)
* 31. Mai: Diedrich Reiners, düütsch Politiker († weet man nich)
* 19. September: Michael Ancher, däänsch Maler vun den Impressionismus († 1927)
* 27. September: Hermann Hildebrand, Börgermeester vun Bremen († 1939)
* 31. Dezember: Hans Eduard von Berlepsch-Valendas, Swiezer Architekt un Maler († 1921)

## Storven
* 11. Mai: Otto Nicolai, düütsch Komponist (* 1810)
* 10. Juli: Friedrich Kalkbrenner, düütsch-franzöösch Pianist, Komponist un Klaveerbauer (* 1785)
* 15. Juni: James Knox Polk, US-amerikaansch Präsident (* 1795)
* 12. August: Albert Gallatin, US-amerikaansch Politiker (* 1761)
* 24. September: Johann Carl Friedrich Gildemeister, Senator in Bremen (* 1779)
* 25. September: Johann Strauss, österrieksch Komponist (* 1804)
* 7. Oktober: Edgar Allan Poe, US-amerikaansch Schriever (* 1809)
* 17. Oktober: Frédéric Chopin, poolsch Komponist un Pianist (* 1810)
* 27. Dezember: Jacques-Laurent Agasse, Swiezer Landschaps- un Deertenmaler (* 1767)
Harmsborger Misschoon

De **Harmsborger Misschoon** is en Sellschap för de Misschoon vun den Gloven an Jesus Christus in de ganze Welt. 

## Historie
De Harmsborger Misschoon is vun den lutherschen Paster Louis Harms an'n 12. Oktober 1849 in Harmsborg in de Lüünborger Heid grünnt wurr. Dat füng dormols an mit twölf junge Mannslüde, de to Misschonaren utbillt wurrn sünd. De Misschoon is vun Indien bit nah de Innuit hen unnerwegens ween un hett sogor en egen Schipp redert. Dat weer dat Misschoonsschipp Kandaze mit den Ökelnaam „Königin Kandaze“.

Louis Harms hett bit hen nah de Patriziers in Hamborg de rieken Lüde oorntlich tosett, dat se to de Arbeit vun de Misschoon wat tobottern schollen. He hett allerhand Heidjers, de anners nix üm'e Ohren harrn, to verstännige Mischonaren rantagen. Dorbi güng em dat rein gornich üm Kolonisatschoon. 

## Vundaag
Hüdigendags gifft dat de Misschoon jümmers noch in Harmsborg. Se heet nu „Evangeelsch-Luthersch Misschoonswark in Neddersassen“ (ELM). En ganzen Barg Misschonaren arbeit in Afrika, Süüdamerika, Indien un in Sibirien. Dor sünd Mannslüde ok Froonslüde bi. Achter dat Misschoonswark staht hüttodaags de Landskarken vun Hannober, vun Bruunswiek un vun Schaumborg-Lippe. Man de Arbeit warrt ok to'n groden Deel betahlt vun allerhand Spennen, de ut Harmsborg un umto kaamt. In Harmsborg (dicht bi Eschede ünnerhöllt de Sellschap en Misschoonsseminar, en Huus mit Restaurant (Louis-Harms-Huus), wo een ok mol en poor Daag tohopenkamen kann, un en lüttjet Museum. Vun 2004 af an is de Pastoorsche Martina Helmer Pham-Xuan Baas vun dat Misschoonshuus.

## Weblinks

* http://www.elm-mission.net/
* https://web.archive.org/web/20060326183429/http://www.grossekreuzkirche.de/mission.htm
* Homepage vun dat Misschoonsseminar
Thomas Dehler

**Thomas Dehler** (* 14. Dezember 1897 in Lichtenfels; † 21. Juli 1967 in Streitberg, Böverfranken) weer een düütschen Jurist und Politiker un siet 1927 Freemüerer.

Dehler weer Afkaat und an de Grünnen van de Kampverband *Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold* bedeeligt. Van 1926 bit 1932 weer he Vörsitter van de Deutsche Demokratische Partei in Bamberg. He weer tegen de Natschonalsozialismus. 1944 hebbt se hüm in't Arbeitslager staken. 

Nah de Tweete Weltkrieg is he in de FDP intreden und weer in dat 1. Kabinett ünner Konrad Adenauer Bundesjustizminister (van 1949 bit 1953). In disse Positschoon hett he dorför söcht, dat de Böversten Gerichte inföhrt wurrn un he hett ok dat Bundesrecht vereenheetlicht un de Strafrechtsreform inleit.

Nahdem sück de FDP wegen dat Saarstatut mit Konrad Adenauer övertört harrn un ut de Koalitschoon 1956 uttreden weer, kregen se bi de Wahl 1957 temelk wenig Stimmen. Dehler muss denn as Vörsitter van de FDP Bott maken für Reinhold Maier.
21. Juli

## Wat passeert is
* 1298: De engelsche König Eduard I. sleiht in de Slacht bi Falkirk de Schotten ünner jem ehren Anföhrer William Wallace

* 1861: De Slacht vun Bull Run. Dat is de eerste Slacht in den US-amerikaanschen Börgerkrieg. De Truppen vun de Union weert torüchslahn, as se versöökt, na Virginia dör to breken.

## Boren
* 1693: Thomas Pelham-Holles, 1. Duke of Newcastle-upon-Tyne, britisch Politiker un Premierminister († 1768)
* 1801: Jules Pierre Rambur, franzöösch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1870)
* 1858: Lovis Corinth, düütsch Maler, Tekner un Grafiker († 1925)
* 1878: Hinnerk Braasch, plattdüütsch Schriever († 1968)
* 1899: Ernest Hemingway, US-amerikaansch Schriever un Nobelpriesdräger († 1961)
* 1921: Ted Schroeder, US-amerikaansch Tennisspeler († 2006)
* 1923: Rudolph Arthur Marcus, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1932: Horst Pillau, düütsch Dramatiker un Schriever († 2021)
* 1937: Wiktor Mamatow, russisch Biathlet, Biathlontrainer un Sportfunktschonär († 2023)
* 1939: Helmut Haller, düütsch Footballnatschonalspeler († 2012)
* 1951: Robin Williams, US-amerikaansch Schauspeler († 2014)
* 1953: Harald Nickel, düütsch Footballnatschonalspeler († 2019)
* 1956: Asif Ali Zardari, pakistaansch Politiker
* 1966: Larisa Neiland, sowjeetsch un lettisch Tennisspelerin
* 1975: Bert De Waele, belgisch Radrennfohrer
* 1978: Justin Bartha, US-amerikaansch Schauspeler

## Storven
* 1424: Manuel II., byzantiensch Kaiser vun 1391 bit 1425 (* 1350)
* 1935: Honoré Dutrey, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1894)
* 1938: August Eiebakke, norweegsch Maler (* 1867)
* 1944: Ludwig Beck, düütsch General un Wedderstandskämper (* 1880) 
* 1944: Werner von Haeften, düütsch Jurist un Wedderstandskämper (* 1908) 
* 1944: Friedrich Olbricht, düütsch General un Wedderstandskämper (* 1888) 
* 1944: Claus Schenk Graf von Stauffenberg, düütsch Offizier un Wedderstandskämper (* 1907) 
* 1944: Albrecht Mertz von Quirnheim, düütsch Offizier un Wedderstandskämper (* 1905) 
* 1944: Henning von Tresckow, düütsch Generalmajor un Wedderstandskämper (* 1901) 
* 1945: Johannes Jessen, plattdüütsch Paster un Bibelöversetter (* 1880)
* 1964: Christian Boeck, plattdüütsch Spraakpleger (* 1875)
* 1971: Yrjö Väisälä, finnisch Astronom un Physiker (* 1891)
* 1990: Sacha Pitoëff, franzöösch Speelbaas un Schauspeler (* 1920)
* 2003: Ingrid von Bothmer, düütsch Schauspelerin (* 1918)
* 2004: Edward Bok Lewis, US-amerikaansch Genetiker un Nobelpriesdräger (* 1918)
* 2004: Tilla Lorenzen, plattdüütsch Theaterfru (* 1943)
* 2009: Martin Steffens, düütsch Kommunalpolitiker (* 1921)
* 2022: Uwe Seeler, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1936)
Hermann Böning (Wöörbookschriever)

**Hermann Böning** (* 2. Juli 1864 in Schlutter; † 7. Januar 1953) weer en Schoolmeester an dat Seminar in Ollnborg. He hett dat „Plattdüütsch Wöörbook for dat Ollnborger Land“ tohopenstellt. Düt Book hett midderwielen veer Uplagen sehn. 

## Leven
Böning is de Söhn vun den Hööftlehrer Adolf Böning ween. De weer togange in Schlutter in de Gemeende Ganderkesee. 1868 is de Vadder versett wurrn nah Wildeshusen. Dor besöch Hermann de Volksschool. Later güng he up dat Realgymnasium to Quokenbrügge un möök sien Afsluss 1879. Dornah is he in dat Lehrerseminar in Ollnborg intreden. Vun’n 1. Mai bit to’n 1. Oktober 1882 is he denn Schoolmeester in Borbeck ween un denn is he mit 18 Johren an dat Ollnborger Seminar as Utbiller ropen wurrn. Bit düsse Anstalt 1927 uplööst wurrn is, hett he dor meist 45 Johr lang as Schoolmeester för Physik, Musik un Sport arbeit. Bit to’n 1. April 1930 weer he denn noch as Referent för Sport an dat Ministerium in Ollnborg togange. Dornah is he denn in'n Rohstand intreden. Hermann Böning weer 53 Johr lang glücklich verheiraat mit Marie, borene Meyer ut dat Süüdollnborger Land.

## Plattdüütsch Wöörbook
Hermann sien Vadder Adolf ( storven 1913) harr al allerhand plattdüütsche Wöör un Utdrück ut sien Heimat sammelt. Professer Bernhard Winter un de Hööftlehrer Friedrich Koopmann hefft düsse Sammeln överarbeit un in dat Johr 1932 ünner den Naam „Ene plattdütsche Wöerkiste ut’n Ollnborger Lanne, sammelt un upsett’ van weiland Kosten Böning, Koster Friderik Koopmann, Berend Winter un noch wecke anner“ rutgeven. As Hermann Böning in Rohstand güng, hett he düt Book as Grundlaag nahmen un tein Johr an en neet Wöörbook arbeit. 1941 is dat as 7. Heft ut de Reeg „Oldenburger Forschungen“ rutkamen ünner den Titel „Plattdeutsches Wörterbuch für das Oldenburger Land“. Rutgever weer de dormolige „Oldenburger Verein für Landesgeschichte und Altertumskunde“. In den eersten Deel staht Wöör in de noordollnborgsche Mundoort, in den tweten Deel sünd de Süüdollnborger (Cloppenborger) Wöör to finnen. Dat Book is goot upnahmen wurrn un weer fix utverköfft. 

## Afsicht
Hermann Böning schrifft süms in sien Woort an den Leser: 

:*„...Man wi moet uppassen. Dat geit mit use Spraak as mit de litjen Eilannen in de Jade un Noordsee; alle Jahr spöölt dar 'n Brocken van weg, un de Lüe moet för Gewalt sik weren mit Slengen un Stene. Man dar kannst'e hier nix mit anfangen; hier helpt bloot-de Leew to use Volk un use Spraak. Un wat dar allens van Ollers her tohöört un bliwen schall, lewe Leser, dat wullen disse Blöer Di geern wisen. Nu help fudder!“*

## Böker

* *Plattdeutsches Wörterbuch für das Oldenburger Land.* Dinklage 1970²
* Just datsülvige, Ollnborg 1984³ 
* *Plattdeutsches Wörterbuch für das Oldenburger Land*, 4., erweiterte Auflage, bearbeitet von Jürgen Lange, Hans-Joachim Mews, Dieter Stellmacher, in de Reeg *Oldenburger Forschungen*, Neue Folge, Band 7, Ollnborg, 1998
Griot

De **Griot** sünd Lüüd, de vör allen in Westafrika bi de Mande un bi annere Völker, in de Ümgegend vun Mali, Senegal un Gambia, as Singers un Dansers leven doot. Se bewohrt de Kultur un geevt dat bi Festen un Zeremonien wedder. Se sünd also so’n beten mit de keltschen Barden to verglieken.

Mit dat Singen warrt faken lange Texte ut de lokalen westafrikaanschen Kulturn weddergeven. De Griot billt so’n beten ene Kaste, se heiraadt mehrsttiets ünnerenanner un billt egene Sippen. Ok in de Medien bi de Ünnerhaltung sünd ganz vele Lüüd Griot.
Benjamin Harrison

**Benjamin Harrison** (* 20. August 1833 in North Bend, Ohio; † 13. März 1901 in Indianapolis) weer de 23. Präsident vun de USA van 4. März 1889 bit 3. März 1893. 

Benjamin Harrison weer de Enkelsöhn van de fröhere Präsident William Henry Harrison (1773-1841), in de sien Huus he 1833 boren wurr. Sien Urgrootvader Benjamin Harrison (1726-1791) hett de Unafhängigkeetserklärung mit ünnerschreben un weer ok direkter Nahkommen van de Harrison, de dat Doodsurdeel för Karl I. ünnerschreben hett. 

General Harrison hett de School in Cincinnati un later henn de Universität vun Miami in' Bundsstaat Ohio besöcht. Dornah hett he 1853 Carrie Scott, de Dochter van een Prediger heiraat, mit de he twee Kinner harr. 1854 is he nah Indianapolis trucken un harr bold een grooten Avkaatskanzlee. 1862 kreeg de Unionsarmee bi de Sezzionskrieg düchtig een up Mütz un Harrison is denn ok in de Krieg trucken. He gung der woll düchtig drup daal un wurr denn bold van Lieutenant bit nah'n Brigadegeneral befördert. 

As de Krieg to Ennen weer is he weer bi de Böverst Gerichtshoff von Indiana anfungen un is 1881 to'n Bundssenator wählt wurrn. 1888 kunn sück Harrison bi de Präsidentschapswahlen tegen Präsident Grover Cleveland dörsetten. Nah veer Johr, hett de aber hüm wedderum bedwungen und is nochmal Präsident wurrn. 

## Weblenken

* www.whitehouse.gov Biographie (engl.)
Bloodserum

Dat **Bloodserum** (faken ok eenfach blots as **Serum** betekent) betekent den fletigen Andeel vun’t Blood, den man kriegen deit, wenn man ut en stollt Bloodproov mit en Zentrifuug all zellulären Bestanddelen (rode un witte Bloodkörpers) aftrennt, de mit de Bloodplattken un de Stollfakters to den so nöömten *Bloodkoken* verbackt sünd.

In de Fletigkeit, de över blifft, sünd all löste Stoffen binnen, de ok sonst normalerwies in’t Blood binnen sünd mit Utnahm vun de verbruukten Stollfakters. Man kann ok seggen, Bloodserum is dat Bloodplasma ahn de Stollfakters (vör allen Fibrin btw. Fibrinogen). Dör dat löste Bilirubin hett dat Serum en gele Klöör.

De physioloogsch Serumosmolarität (Isotonie) is bi’n Minschen 281-297 mosmol/l.

## Sinn
Dat Bloodserum hett vör allen de Opgaav, verscheden Stoffen dör den Lief to transporteeren. So warrt över dat Blood de Zellen mit Nährstoffen versorgt, un to lieken Tiet de Affallstoffen vun’n Stoffwessel wedder aftransporteert. Över dat Serum warrt in Lief ok Hormonen un Antikörpers dorhen brocht, woneem se bruukt warrt. Un ok de Warms, de dör den Stoffwessel tüügt warrt, warrt över dat Bloodserum in’n Lief verdeelt.

## Bestanddelen
Hööftbestanddeel vun dat Bloodserum is Water, dat 91 % utmaakt. Dorin löst sünd Proteinen mit en Andeel vun 7 %, de noch mol in de Albuminen un de Globulinen ünnerdeelt warrt. De annern 2 % sett sik ut Nährstoffen, Elektrolyten un Hormonen tohopen.
1864

## Wat passeert is
* 8. November: In den Amerikaanschen Sezessionskrieg warrt Abraham Lincoln mit grote Mehrheit as US-Präsident wedderwählt.

## Boren
* 2. Januar: Friedrich Plettke, düütsch Schriever un Heimatforscher († 1942)
* 13. Januar: Wilhelm Wien, düütsch Physiker un Nobelpriesdräger († 1928)
* 6. Februar: George Hillyard, britisch Tennisspeler († 1943)
* 21. April: Max Weber, düütsch Sotscholoog un Ökonom († 1920)
* 2. Juli: Albert Borlase Armitage, schottisch Polarforscher († 1943)
* 2. Juli: Hermann Böning, Schriever un Rutgever vun dat Plattdüütsche Wöörbook för dat Ollnborger Land († 1953)
* 18. Juli: Ricarda Huch, düütsch Dichterin un Schrieverin († 1947)
* 25. September: Carlos Grethe, Maler vun den Impressionismus († 1913)
* 26. November: Auguste Honoré Pierre Charlois, franzöösch Astronom († 1910)
* 23. Dezember: Max Blum, plattdüütsch Schriever († 1902)

## Storven
* 28. Januar: Benoît Paul Émile Clapeyron, franzöösch Physiker (* 1799)
* 13. März: Sophie Dethleffs, plattdüütsch Dichterin (* 1809)
* 2. Mai: Giacomo Meyerbeer, düütsch Komponist un Dirigent († 1791)
* 28. Juli: Johann Hermann Kufferath, düütsch Komponist (* 1797)
* 15. September: John Hanning Speke, britsch Offizier un Afrikaforscher (* 1827)
1587

## Wat passeert is
* 18. Februar: Maria Stuart, Königin vun Schottland, warrt en Kopp körter maakt (* 1542)

## Boren
* 1584 oder 1587: Herman von Wrangel, sweedsch Generalgouverneur vun Livland († 1643)

## Storven
* 8. April: John Foxe, engelsch Schriever (* 1516)
* 5. Dezember: Giacomo Savelli, italieensch Kardinal (* 1523)
Hermen Bote

**Hermen Bote** (* üm 1450 wohrscheinlich in Bronswiek; † 1520 ok dor) weer en middelnedderdüütschen Schriever.

## Leven

Bote weer de Söhn vun’n Bronswieker Smitt un Raatsmann in dat Wiekbild Hagen Arnd Bote. He kunn nich good lopen un hett dorüm nich Smitt lehrt, man is Beamter worrn. 1471/1473 kummt Bote toeerst in de Rekenböker vun Bronswiek as Tollschriever vör. 1488 hett he bi en Börgeropstand böös Gedichten över den Raatsmann Ludeken Holland schreven un müss en Tiet ut de Stadt rut. He weer in disse Tiet wohrschienlich Richter an’t Neddergericht in dat Bronswieker Land. Vun 1493 af an bet 1496 warrt in de olen Schriften vun em as Verwalter in’n Raatskeller schreven un 1497 warrt Bote wedder Tollschriever. 1513 hett Bote bi en ne’en Opstand wedder Arger kregen un keem achter Trallen. He kreeg en Doodsoordeel, wat aver wedder ännert worrn is in Huusarrest. 1516 bet 1520 is he denn Vörstaher bi’n Tegelhoff wesen.

Sien eerst grötter Wark weer de *[[Chronecken der Sassen]]* 1491. In dat *[[Boek van veleme rade]]* sett he sik mit de Staatslehr utenanner. Mit de *[[Brunswieker Weltchronik]]* hett Bote 1493 denn siene eerste Weltchronik maakt. 1498 keem in Lübeck sien Version vun *[[Reynke de Vos (Bote)|Reynke de Vos]]* rut. Dat *Tollenboyk* is en Book, dat fasthollen dee, woans dat Tollwesen in Bronswiek lopen dee. In sien *[[Schichtbook]]* schreev Bote över de Historie vun Bronswiek un de sozialen Konflikte twischen de Schichten. As Tosatz to dat Schichtbook hett Bote ok en Book över de Klööster in Bronswiek un en Wapenbook maakt. 1510 hett Bote ok *[[Till Ulenspegel]]* schreven. Dat is aver nich ganz seker, wat Bote dor de Schriever is, dat Book liggt hüüt ok blot in de hoochdüütsche Översetten vör. Later hett he denn noch *[[De Köker]]* maakt un ene ne’e Weltchronik maakt, de *[[Hannoversche Weltchronik]]*.

## Warken

* *[[Chronecken der Sassen]]*. 1491
* *[[Boek van veleme rade]]*. 1493
* *[[Brunswieker Weltchronik]]*. 1493
* *[[Reynke de Vos (Bote)|Reynke de Vos]]*. 1498
* *Tollenboyk*. 1503
* *[[Till Ulenspegel]]*. 1510
* *[[Schichtbook]]*. 1510
* *[[De Köker]]*. 1517
* *[[Hannoversche Weltchronik]]* 1518

## Weblenken
David Dunbar Buick

**David Dunbar Buick** (* 17. September 1854 in in Arbroath, Angus, Schottland; † 5. März 1929 in Detroit) weer een US-amerikaansch Ingenieur, Utfinner un Industrieller.

He hett maßgeblich Andeel doran, dat man Automobile to Sportwagen makt hett. 1903 hett he de Buick Motor Car Company gründ, de aber later henn in de General Motors Corporation upgahn is. 

He hett ok een Verfahren mit entwickelt, mit de dat gelingen de, Metalle mit Porzellan to övertrecken, dormit se nich so licht korrodeeren deen. Da weer wichtig för Metalle, de völ mit Water in Beröhrung keemen.