open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1340

## Wat passeert is
* Üm 1340 rüm: De nedderlannsche Stadt Maassluis in de Provinz Süüd-Holland warrt as *Maeslandsluys* grünnt
## Boren

## Storven
Ypsilanti

**Ypsilanti** betekent

* Ypsilanti, en greeksch-phanariootsch Familiennaam,
* Ypsilanti, Stadt in Michigan, USA.

**Ypsilanti** is de Familiennaam von

* Alexander Ypsilantis (1725–1805), Wojwode vun de Walachei un vun’t Förstendom Moldau,
* Alexander Ypsilantis (1792–1828), greeksch Natschonaalheld in den Unafhängigkeitskrieg,
* Andrea Ypsilanti (* 1957), düütsche Politikerin,
* Demetrios Ypsilanti (1793–1832), greekschen Generaal,
* Konstantin Ypsilanti (1760–1816), Först von de Walachei.

Kiek ok bi: Ypsilanti Township.
Harpalyke (Maand)

**Harpalyke** (ok *Jupiter XXII*) is en vun de lütten buteren Maanden vun den Planet Jupiter. Opdeckt weer de an’n 23. November 2000 vun en Koppel vun US-amerikaansche Astronomen an de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. Nöömt is de Maand na Harpalyke, de in de greekschen Mythologie en Dochter vun Klymene is. Den offiziellen Naam hett de Maand. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer **S/2000 J 5**.

## Ümloopbahn
De Maand kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 21.105.000 km üm den Jupiter un bruukt dorför ruchweg 625 Daag un 7 Stünnen. De Bahn hett en Exzentrizität von 0,226 un is üm 148,6&nbsp;° gegen den Äquater vun den Jupiter neegt. De Bewegen vun den Maand warrt dorüm as retrograad ansehn, dat bedüüt, dat sik Harpalyke gegen de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is wat liekers as ok de Bahnen vun annere Maanden. De warrt dorüm tohopenfaat to de Ananke-Grupp, nöömt na dissen Maand, as dat de gröttste dorvun is.

## Egenschoppen
Harpalyke is mit en middleren Dörmeter vun blots 4 km en vun de ganz lütten Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand bannig düster. De Dicht liggt bi 2,6 g/cm³. Dorut warrt vermoot, dat Harpalyke tomehrst ut Silikat-Steen opboot is, as ok de annern Maanden ut de Grupp.
1205

## Wat passeert is
* April: Slacht vun Adrianopel (1205): Kaiser Balduin I. vun dat Latiensche Kaiserriek warrt gefangen nahmen
* 20. August: Hinrich warrt to'n Kaiser vun dat Latiensche Kaiserriek in Konstantinopel kröönt

## Boren

## Storven
* 21. Juni: Enrico Dandolo, 41. Doge vun Venedig, Anföhrer vun 4. Krüüztog (* 1107)
* Balduin I. Kaiser vun dat Latiensche Kaiserriek
1204

## Wat passeert is
* 13. April: Bi'n Veerten Krüüztog nehmt Krüüzfohrers ünner den Dogen Enrico Dandolo vun Venedig de Byzantiensche Hööftstadt Konstantinopel in. Se grünnt dor denn dat Latiensche Kaiserriek un maakt Balduin I. to'n Kaiser 

## Boren

## Storven
Hinrich (Latiensch Kaiserriek)

**Hinrich** (* um 1174; † 11. Juni 1216) weer de tweete Kaiser vun dat Latiensche Kaiserriek vun Konstantinopel.

He weer de jüngere Söhn vun den Grafen Balduin V. vun Hennegau (later Graaf Balduin VIII. vun Flannern) un vun Mararethe, Philipp vun Elsass siene Süster. 

Üm 1201 rüm hett he sik an den Veerten Krüüztog anslaten. Bi dat Belagern vun Konstantinopel in dat Johr 1204 hett he sik goot slahn un dat duer nich lang, dor weer he en vun de Bekanntesten mank de Försten vun dat nee Latiensche Kaiserriek. Sien öllern Broder weer Kaiser Balduin I. As de in de Slacht vun Adrianopel in'n April 1205 gefangen nahmen wurr, dor hefft se Hinrich to'n Regenten an siene Steed wählt. Later, as denn bekannt wurrn is, dat Balduin doot weer, is he sien Nafolger wurrn. An'n 20. August 1205 is he to'n König krönt wurrn. 

Hinrich weer en wisen Herrscher. Tomeist harr he mit Striet un Krieg gegen Kaloja, den Zar vun Bulgarien un gegen sien greekschen Gegenspeler, Kaiser Theodor I. vun Byzanz to doon. Theodor regeer in Nicäa. Hinrich hett meist de Böverhand harrt. So, as dat utsütt, is he nich bange ween, man ok nich brutal. He weer woll tolerant, man nich swack. De Kaiser is an'n 11. Juni 1216 storven. Dat warrt seggt, siene Fro Agnes, de ut Grekenland stammen dö, harr em mit Gift an'e Siet bröcht.
Karl Schaifers

**Karl Schaifers** (* 21. November 1921 in Koblenz; † 26. Oktober 2009 in Heidelbarg) weer en düütschen Astronom. 

Karl Schaifers studeer Astronomie un Physik in Bonn; dor hett he 1952 mit de Arbeit: *Untersuchungen über die absoluten Helligkeiten und die räumliche Verteilung der F-Sterne* promoveert.

He hett dornah an de Steernwacht Heidelbarg-Königstuhl. Mit Sebastian von Hoerner tosommen hett he *Meyers Handbuch über das Weltall* (1960) verfaat, un hett de folgend Uplaagen vun dat Wark (6. Aufl. 1984) betreut. Mit Rudolf Kühn un Hans Elsässer tosammen hett he de Tietschrift Sterne und Weltraum grünnd un hett noch en paar popularwetenschaplich Bööker schreben. 

1983 hett he den Bruno-H.-Bürgel-Pries vun der Astronomisch Sellschap för sein Verdeenst för de Poplariseeren vun de Astronomie kregen. 

Nah hüm wurr de vun Karl Wilhelm Reinmuth opdeckt Asteroid 1742 Schaifers nömmt.

## Warken

* *Geschwister der Sonne*, 1976
* *Atlas zur Himmelskunde*, 1969
* *Meyers Sternbuch für Kinder: Petra lernt den Himmel kennen*, 1964
1174

## Wat passeert is
* 12. Juli: Bi den Upstand vun Hinrich II. vun England siene Söhns gegen ehrn Vadder, warrt Willem I. vun Schottland, de up jem ehr Siet strieden dö, vun Hinrich gefangen nahmen un Delen vun Schottland weert besett.

## Boren
* Üm 1174 rüm: Hinrich, Kaiser vun dat Latiensche Kaiserriek vun Konstantinopel

## Storven
* 11. Juli: Amalrich I., König von Jerusalem (* 1136)
Stünn (Mehrdüdig Begreep)

**Stünn** betekent

* Stünn, en Tieteenheit, wat den veeruntwingtigsten Deel vun’n Dag utmaakt,
* Stünn, en Ünnerdelen vun Winkels in’t Stünnenmaat,
* Wegstünn, en ole Maateenheit für den Weg,
* in’n Bargmannssnack de horizontale Richt.
Ideologem

En **Ideologem** is en Ideologie-Partikel. Jede Ideologie is ut enkelte Ideologemen opboot, un jede Politik is jümmer vun Ideologie un Ideologemen bestimmt. So’n Ideologem warrt denn en besünner Bedüden tometen. Bi’n Natschonalsozialismus geev dat ünner annern de Ideologemen vun dat Führerprinzip un vun de besünnere Stärk vun dat germaansche Volk un de germaansche Rass. Ok de demonstreerte Stärk vun de Mass in Massenopmärsch harr en groot ideoloogsch Bedüden. In Frankriek to’n Bispeel hett sik mit de Franzöösche Revolutschoon dat Ideologem vun de Eenheit vun de Natschoon un vun de Spraak rutbillt. All Börgers vun Frankriek sünd Franzosen un all Franzosen schöölt enig de natschonale franzöösche Spraak snacken. Dit Ideologem warkt noch hüüt na, so dat överall in Frankriek de Regional- un Minnerheitenspraken as *[[patois]]* ansehn warrt, dat minner wat weert is as Franzöösch.

De Denker Michail Epstein hett den Begreep Ideologem ok för en Tyyp Wöör bruukt. Na Epstein gifft dat dree Soorten Wöör: Wöör, de Fakten beschrieven doot (*Huus*, *Disch*, *gahn*), Wöör, de Verschääl utdrückt (*good*, *schöön*, *lecker*) un as drüdde Grupp Wöör, de Fakten beschrievt *un* Verschääl utdrückt. Disse drüdde Grupp, dat sünd de Ideologemen. To’n Bispeel drückt de Utdrück *sik solidarisch wiesen* un *en Block billen* all beid den Fakt ut, dat tohoophollen warrt. Aver Solidarität warrt as wat Goods un Blockbillen as wat Slechts ansehn. Wenn een en Ideologem bruukt, denn versöcht he dat Verschääl vun de Tohörers oder Lesers al vörweg to nehmen.
1069

## Wat passeert is
* 

## Boren
* Mai 1068 bit Mai 1069: Hinrich I., König vun England (†1135)

## Storven
(1742) Schaifers

**(1742) Schaifers** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 7. September 1934 vun de düütsch Astronom Karl Wilhelm Reinmuth in Heidelbarg opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah de düütsch Astronom Karl Schaifers nömmt wurrn.
Lünkhusen

**Lünkhusen** or **Lünksel** () is een lütte Stadt in't Mönsterland un ligg an de Bunnesstraaten 58 (van Haltern nao Askebiärg) un 235 (van Castrop-Roxel nao Mönster). Burg Vischering un Burg Lünkhusen sünd in't Centrum van de Stadt un wiesen de fröhere Bedüdung van de Stadt. De kathoolsche Kerk St. Felizitas is een prächtiger Bu un Middelpunkt van't städske Liäwen. Lünkhusen hett ok noch een Krankenhus un een Snapsdestillerie, de glieks bineffen de Bahnhoff is. Dör de Stadt slängelt sik de Stever, de miähr een Bierk äs'n Stroom is. Föhrt een de B 58 in Richtung Westen, kümmt he över'n Düörpm-Ems-Kanol nao Siäpro (Seppenrade), dat fröher maol eegenstäödig was. Hier is de gröttste Ammonit van Westfaolen funnen wuorn. De kathoolsche Kerk St. Dionysius is Middelpunkt van't Rausenduorp, wu Siäpro nannt werd.
Waitangi

**Waitangi** (Maori för *wenen Water*) betekent

* Waitangi, Oort in Northland, Neeseeland,
* Waitangi, Oort op de Chatham Islands, Neeseeland,
* Verdrag vun Waitangi, Verdrag, de in Waitangi in de Region Northland afslaten wurr un dat moderne Neeseeland grünnt hett,
* Waitangi Day, Fierdag in Neeseeland an’n 6. Februar, üm sik elk Johr op dissen Verdrag to besinnen.
1068

## Wat passeert is
* 

## Boren
* Mai 1068 bit Mai 1069: Hinrich I., König vun England († 1135)

## Storven
* 22. Mai: Go-Reizei, 70. Kaiser von Japan (* 1025)
1087

## Wat passeert is
*9. September: Willem II., mit Binaam *Rufus*, warrt to'n König vun England kröönt
* De Normandie un England weert vun'anner scheedt
* Robert II. „Kortbüx“ warrt Hartog vun de Normandie

## Boren
* Zengi, Atabeg vun Mossul un Aleppo

## Storven
* 9. September: Willem I. („de dat Land innahmen hett“), König vun England, Hartog vun de Normandie (* 1027)
1106

## Wat passeert is
* König Hinrich I. winnt mit en engelsche Armee in de Slacht vun Tinchebray in de Normandie över de normannsche Armee vun sien öllern Broder Robert Kortbüx un nümmt em gefangen 

## Boren

## Storven
Robert II. (Normandie)

**Robert, Hartog vun de Normandie** (* 1054; † 1134; ok *Robert Kortbüx*) weer de öllste Söhn vun Willem I. vun England un de Broder vun König Willem II. un vun König Hinrich I..

Vun 1087 bit 1106 weer he Hartog vun de Normandie. He hett sien Hartogdom as Pand an England siene Kroon geven, weil he bi den Eersten Krüüztog mitmaken woll. Dor föhr he ene grote Armee vun Normannen, Englänner un Bretonen bi an. 

Na den Dood vun Willem II. streed he mit sien Broder Hinrich üm de Macht. He hett amenn nich bloß den Throon vun England nich kregen, man ok noch de Normandie verloren. Bit he doot weer, möss he denn up en Slott in England leven. Sien Söhn weer Willem Clito (†1128)
1054

## Wat passeert is
### Wetenschoppen un Technik
* af 11. April: Ut Opteken vun chinees’sch Astronomen is överlevert, dat en hell lüchten Supernova mehrere Maanden in dat Steernbild Bull to sehn weer. Dorvun is de Kreeftnevel torüchbleven, de vundaag noch in Teleskopen to sehn is.

## Boren
* Robert II., mit den Ökelnaam *Kortbüx*, Söhn vun Willem I. vun England, Hartog vun de Normandie (†1134)
## Storven
Anna Ovena Hoyers

**Anna Ovena Hoyers** (* 1584 in Koldenbüttel; † 27. November 1655 op Good Sittwick bi Stockholm) weer en Schrieversche ut de Barocktiet.

Anna Ovena (ok Anna Hanß) is 1584 as Fresin un as Dochter vun’n Goodsbesitter un Astronom Johann Oven un siene Fro Wennecke Hunnens in Koldenbüttel in Noordfreesland boren. De Vader bleev dood as Anna een Johr oolt is un de Moder, as se dree is. Se keem denn wohrschienlich to ehr Unkel Meves Ovens in Witzworth. Se weer op de Latienschool un hett de klassischen Spraken Latiensch, Greeksch un Hebrääsch all snackt. Al mit 15 Johr hett se an’n 15. April 1599 den Goodsbesitter Hermann Hoyer heiraadt. Mit em hett se opminnst negen Kinner hatt. 1603 treckt se na Tünn op’t Tünner Slott, woneem ehr Mann as Amtmann arbeiden dee.

1617 keem ehr eerst Book rut *Süßbittere Freude; / oder / Eine wahrhafftige Historie von zwey liebhabenden Personen*

Se weer gegen de luthersche Orthodoxie un hett welk Swärmers in ehr Herrnhuus Hoyersworth opnahmen, nadem ehr Mann an’n 13. September 1622 doodbleven is. Dorto höör ok Nicolaus Teting, de in Flensborg as Rosenkrüzer un Alchemist utwiest worrn weer. Mit Teting güng se 1624 na Husum, keem aver bald trüch, as Teting ok dor utwiest worrn is. An’n 16. Dezember 1624 warrt se vun de Husumer Predigers anklaagt, dat se op ehr Good en enthusiastische Winkelkark opmaakt hett. 1626 güng se wedder na Husum un hett dor in ehr Huus wedder Sektierer opnahmen. Nu stünn se aver ünner dat Schuul vun Hertogin Augusta vun Gottörp. Ok wenn se sülvst vun de Gegeners nix to lieden harr, hett se 1632 ehrn Besitt verköfft un is na Sweden gahn, dor is se en beten rümreist, hett denn en Tiet in Westerwyck leevt un sik 1648 op dat Good Sittwick in Sweden trüchtagen. Vun Dor hett se jümmer wedder mit Schriften in’n Religionsstriet in Düütschland ingrepen. Op Plattdüütsch hett se ünner annern *De denische Dörp-Pape* schreven.

## Warken

* *Gespräch eines Kindes mit seiner Mutter.*  1628
* *Das Buch Ruth, in Teutsche Reimen gestellet.*  Stockholm 1634
* *Ein Schreiben über Meer gesand an die Gemeine in Engeland.*  1649
* *Annae Ovenae Hoijers Geistliche und Weltliche Poemata.*  Tübingen 1986 (Ndr. d. Ausg. Amsterdam 1650)
* *De denische Dörp-Pape,* hrsg. Paul Schütze, in: *Zeitschrift der Gesellschaft für schleswig-holstein-lauenburgische Geschichte*,  15 (1885), 243-299

## Weblenken
Willem I. (Flannern)

**Willem I. vun Flannern** (Binaam *Clito*; * 25. Oktober 1102; † 28. Juli 1128 fullen) weer Hartog vun de Normandie un Graaf vun Flannern vun 1127 bit 1128. 

Willem weer de eenzigst Söhn vun Hartog Robert vun de Normandie un den siene Fro Margarete vun Maine. Siene Grootöllern weern Willem de Eroverer, vun England un Mathilde vun Flannern. 

Toeerst weer Willem Clito verheiraat mit Fulko vun Anjou siene Dochter Sibylle vun Anjou. De tweete Ehfro is den Markgrafen vun Montferrat, Rainer, siene Dochter Johanna ween. Kinner hett he nich mit de ene Fro un ok nich mit de annere harrt. 

## Weblinks
* genealogie-mittelalter.de (hoochdüütsch)
1102

## Wat passeert is
* 
## Boren
* 25. Oktober: Willem I. ''Clito'', Söhn vun Robert II. ''Kortbüx'', Hartog vun de Normandie un Graaf vun Flannern (†1128)

## Storven
Willem II. (Normandie)

**Willem II.**, mit Binaam Rufus (* 1056; † 2. August 1100 bi Lyndhurst in Hampshire) weer von 1087 bit 1100 König vun England.

He weer de Söhn vun Willem I. un siene Fro Mathilde vun Flannern, de ut dat Herrscherhuus vun Frankriek afstammen dö. 

Allgemeen warrt seggt, dat in Rufus siene Johren as König nich veel los ween is. Man he hett jummerlos Striet mit de Kark harrt. Rufus hett dat dor up anleggt, den König siene Macht in de Kark uttoboen. He woll wichtige Ämter in de Kark süms todelen. As sien wichtigen Ratgever Arzbischop Lanfranc vun Canterbury 1089 storven weer, hett he bit 1093 tööft, ehr he tostimmt hett, dat Anselm vun Canterbury em nafolgen scholl. Rufus hett em keen Verlööf geven, dat he en Synood tohopenropen dröff oder dat he sik mit den Paapst afsnacken konn. Dor is Anselm denn in't Exil gahn. 

De Striet twüschen den König un de Amtslüde vun de Kark föhr dor denn to, dat amenne, in't 12. Johrhunnert, de engelschen Königen nich mehr as Hööft vun Kark un Staat togliek ansehn wurrn sünd. 

Blangen den Karkenstriet hett dat noch mol Upregung geven, as Willem sien Broder, Robert, de Hartog vun de Normandie, in dat Johr 1088 versöch, de Kroon dör en Upstand an sik to rieten. Dat eenzigst wichtige Bowark, wat Willem hett boen laten, weer de *Westminster Hall* bi den Palast vun Westminster. 

Schrievers ut de dore Tiet, de em kennt hefft, mellt, dat Rufus man en lüttjen, stebigen Mann mit spitzen Buuk un blonne Haar weer. He hett sik nich tosamenrieten konnt un is denn füünsch wurrn un ramenter rüm. He is up de Jagd vun en Piel drapen wurrn un storven. Bit to'n hüdigen Dag hett numms rutfunnen, of dat nu ut Versehn passeert is oder mit Afsicht. He is ohn Fro un ohne Kinner storven. Dorüm hefft se em ok nasnackt, he harr dat woll mit de Mannslüde harrt. 

## Weblinks
* genealogie-mittelalter.de (hoochdüütsch)
1056

## Wat passeert is
* 
## Boren

* Al-Ghazālī: persischen Theologen, Philisophen, Mystiker (oder 1055 boren, † 1111)

*Willem II., mit Binaam *Rufus*, König vun England (†1100)

## Storven
*
Theologie

**Theologie** (Up Greeksch *θεολογία* (theología), vun *θεός* (theós), „Gott“ un *λόγος* (lógos, „Woort“, „Lehr“) is de „Lehr vun Gott oder vun de Gödder“. Tomeist warrt dor avers de Lehr vun dat mit meent, wat to den christlichen Gloven tohöörn deit. 

## Wo dat Woort herkümmt
### De Anfang
Dat Woort *theologia* is nich eerst bi den christlichen Gloven upkamen, man al in de Antike bi de olen Greken is dor vun to höörn. Dormols bedüüd Theologie dat Singen un Vertellen vun de Geschichten, de dat över de Gödder geev. Theologie weer also dat vertellen vun Mythen. To'n eersten Mol is dat bi Platon to sehn. In siene „Politeia“ (up Düütsch: De Staat) is Platon mit de ole Theologie nich tofreden un fraagt na de Wohrheit. De Wohrheit is dat Eene, wat goot is un wat sik nich ännern deit. Mit düsse Wohrheit, so meent Plato in de Politeia (379a) mütt de olen Geschichten vun de Gödder vergleken weern. 
### Aristoteles
Bi Aristoteles bedutt dat Woort „Theologie“ al wat anners: Theologie is bi em de böverste vun al theoretischen Wetenschappen. Se hett dat afsehn up dat, wat Gott nömmt weern kann un wat de eerste un de hööchste Anfang vun Allens is. (Metaphysik (Aristoteles) 1064a/b). Bi em is Theologie nich mehr dat Vertellen vun Märken, man Wetenschap. Theologie drifft nu keen Mystik mehr, man Metaphysik. 
### Karkenvadders
Al in dat 2. Johrhunnert na Christus bruukt christliche Schrievers düt Woort. Dat sünd de so nömmten Apologeten, de sik mit de heidnischen Schrievers un Philosophen vun de dore Tiet rümslaht. Se stellt de „Theologie“ up as Gegendeel vun de „Mythologie“, wat de Heiden mit jem ehre Vertellen över de Olympschen Gödder bedrievt. Bi Eusebius vun Caesarea bedutt dat Woort denn al so veel, as „wat de christliche Gloven vun Gott utseggen deit“. In düsse Tiet vun de Karkenvadders heet Theologie avers noch nich allens, wat mit den christlichen Gloven to doon hett, man bloß, wat sik direktemang üm Gott dreihn deit, un wat över „Gott an sik“ seggt weern schall. Wat Gott för de Minschen maakt hett un wie dat heil to de Minschen henkümmt, dat is ünner den Begreep „Ökonomie“ faat wurrn un nich ünner „Theologie“. 
### Middelöller un later
As in dat Middelöller de Universitäten upkamen sünd, dor weer de Theologie meist de eerste Fakultät. In dat Hoge Middelöller kreeg dat Woort „Theologie“ denn bi Peter Abaelard (Fröhe Scholastik) un bi Bonaventura (Hoge Scholastik) en allgemeenern Inholt un bedüüd so veel, as „Allens, wat een över dat Hillige weten kann“. Dat weer denn to de dormoligen Tieden de ganze christliche Lehr. In düssen Sinn hett besunners Thomas vun Aquin dat Woort bekannt maakt in siene „Summa theologica“. He hett de Theologie toeerst mol as en spekulative, theoreetsche Wetenschap ankeken. Bit up den hüdigen Dag höört de Theologie mank de Wetenschappen an de Universitäten to de Wetenschappen vun den Geist.
Kongo

**Kongo** (ok **Congo**) betekent

* Kongo, Stroom in Zentraalafrika, de in’n Atlantik münnt,
* Demokraatsche Republiek Kongo, fröhere belgsche Kolonie un hüütigen Staat in Zentralafrika (vörmols *Zaire*),
* Republiek Kongo, fröhere franzöösche Kolonie un hüütigen Staat in Zentralafrika,
* Kikongo, afrikaansche Spraak,
* Kongo, ehmolig Königriek vun de Bantu,
* Bakongo, Volksgrupp vun de Middel-Bantu,
* Kongō, Barg bi Osaka in Japan,
* Congo, Gemeen in Paraíba, Brasilien,
* *[[Congo (Film)|Congo]]*, Film ut dat Johr 1995,
* *[[Congo (Speel)|Congo]]*, Reeknerspeel, dat an den Film anlehnt is,
* Congo, Schimpans, de malen kann,
* *[[Kongō (Slachtschipp)|Kongō]]*, japaansch Kriegsschipp in’n Eersten un Tweeten Welkrieg.

**Kongo** is de Familiennaam von

* Alfred Kongo (1906–1990), eestnischen Maler,
* Cheick Kongo (* 1975), franzööschen Mixed-Martial-Arts-Kämpfer.

Kiek ok bi: Congo.
Pedro Pires

**Pedro Verona Rodrigues Pires** (* 29. April 1934 in São Filipe op Fogo) weer van März 2001 bit 2011 Staatspräsidenten vun de Republiek Kap Verde.

## Leven un politisch Wark
Pedro Pires hett an de Universität vun Lissabon in Portugal studeert, woneem he mit de lateren Föhrers vun Befre’ensbewegen tohopen kamen is. De setten sik in för de politische Unafhangigkeit vun de portugeeschen Kolonien. Mit Anfang vun de Kämp in Angola 1961 is he ut Portugal weggahn un hett tohopen mit Amílcar Cabral de PAIGC (*Afrikaansch Partei för de Unafhangigkeit vun Guinea un Kap Verde*) in’t Leven ropen. Bit to de Nelkenrevolutschoon hett he för de Unafhangigkeit streden un weer dorna de Woortföhrer bi de Verhanneln mit Portugal.

Na de Unafhangigkeitsverkloren vun Kap Verde an’n 5. Juli 1975 is Pires Ministerpräsident worrn un bleev dat bit 1991. To de Tiet is in Kap Verde dat Mehrpartiensystem anstött worrn, wobi Pires ok wedder sien Fingers mit in’t Speel harr. Glieks dorop grünn de Oppositschoon ünner Carlos Beiga de MpD (*Bewegen för Demokratie*), de bi de Wahl de Mehrheit winnen kunn.

2001 hett sik Pires denn gegen Veiga as Kandidat för’t Präsidentenamt opstellen laten un wünn de Steekwahl mit 17 Stimmen Vörsprung. An’n 22. März 2001 weer he as Nafolger vun António Mascarenhas Monteiro in sien Amt ünner Eid nahmen. Mit knappe Mehrheit is Pedro Pires an’n 12. Februar 2006 wedderwählt worrn, noch mol gegen Veiga. 2011 is he denn vun Jorge Carlos Fonseca aflöst worrn.

## Kiek ok
* List vun de Präsidenten vun Kap Verde
Liettins

De **Liettins** is de Tins, de Banken betollt, för Kredite vun de Zentraalbank. In de Eurorebeed liggt de Europääsche Zentraalbank em fast. 
Liettinsen sünd bannig wichtig för de Volksweertschop, mit jüm warrt de Gildliquidität regelt, und gegen Inflatschoon oder Deflatschoon gegenstüürt.
Inflatschoon

**Inflatschoon** (vun latiensch *inflatio* „de Utwieten“) is de Anstieg vun de Prieshöög. Dorbi ännert sik de Tuuschweert vun Geld in’n Vergliek to Waren.
1154

## Wat passeert is
* 4. Dezember: Kardinal Nicholas Breakspear wurrd to'n Paapst wählt. He gifft sück de Naam Hadrian IV.
* 19. Dezember: Hinrich II. „Plantagenet“ warrt König vun England

## Boren

## Storven
* 25. Oktober: Stephan vun Blois, König vun England (* 1097)
* 3. Dezember: Paapst Anastasius IV. (* um un bi 1073)
1133

## Wat passeert is

## Boren
* 25. März: Hinrich II. „Plantagenet“, König vun England (†1189)

## Storven
Gottfried V. Plantagenet

**Gottfried V. Plantagenet** (* 1113 in Le Mans; † 7. September 1151) mit de Binaams *de Schöne* un *de Gerechte* weer en Söhn vun Fulko V. vun Anjou un Ermengarde vun Maine. Sien Binaam *Plantagenet* hett he vun en Struuk vun'n Braambusch, den he jummers an sien Hoot dragen hebben schall. Braam heet up Latiensch *Genista* un up Franzöösch *Genêt*. 

He folg sien Vadder na as Graaf vun Anjou un Maine. 1128 free he mit Mathilde vun England, wat de Dochter un Arv vun König Hinrich I. vun England weer. Dor weer he 15 Johr oolt un Mathilde weer woll tein Johr öller. Mathilde weer al Wittfro vun den düütschen Kaiser Hinrich V. Se weer minnachtig gegen Gottfried över un hett de eersten Johre nix vun em weten wullt. Vunwegen de Hochtiet kreeg Gottfried nu avers to kriegen mit den Börgerkrieg twuschen siene Fro Mathilde un Stephan vun Blois, de sik to'n engelschen König upswingen wull. 1141 is Stephan gefangen nahmen wurrn. In de Johre 1142 un 43 is Gottfried denn in de Normandie inmarscheert un hett se Stephan ut de Hannen reten. 1144 hett he sik süms to'n Hartog vun de Normandie utropen. Amenne hefft se Stephan dwungen, dat he Mathilde un Gottfried ehrn Söhn Hinrich to'n Arven annehmen möss. Dor is Gottfried denn de Stammvadder vun dat Huus Plantagenet mit wurrn. Düt Huus hett in England up den Throon seten bit in de Daag vun König Hinrich IV. 

Gottfried is de Vadder wurrn vun 

* Hinrich II., König vun England (1133-1189)
* Gottfried II. Greve vun Maine (1134-1158)
* Willem (Poitou) (1136-1154).
1113

## Wat passeert is
* 
## Boren
* Gottfried V. Plantagenet, Graaf vun Anjou, Grünner vun dat Huus Plantagenet un Vadder vun König Hinrich II. vun England (†1151)
## Storven
1141

## Wat passeert is
* 2. Februar: Slacht vun Lincoln. In'n Krieg üm den engelschen Throon warrt Stephan vun Blois gefangen nahmen vun de Truppen vun Hinrich I. vun England siene Dochter Mathilde un ehrn Mann Gottfried V. Plantagenet

## Boren

## Storven
Vänsterpartiet

**Vänsterpartiet** (sweedsch för „de Linkspartei“) is een vun de politischen Parteien, de in’n sweedschen Rieksdag sitten doot. Se steiht för sozialistische Ansichten. De Vörsitter vun de Partei is siet 2012 Jonas Sjöstedt. Bi de Rieksdagwahlen 2006 kreeg Vänsterpartiet 5,85 % vun de Stimmen un dormit 22 vun 349 Mandaten.

## Historie
De sweedsche Linkspartei weer 1917 vun en Koppel vun Sozialisten grünnt, de ut de sozialdemokraatschen Partei utslaten worrn weern. De ne’e Partei harr den Naam *Sveriges socialdemokratiska vänsterparti* (Sozialdemokraatsch Linkspartei vun Sweden). Op den Parteidag 1921 sünd aver all antileninistischen Liddmaten ut de Partei utslaten worrn un de Partei kreeg mit *Sveriges kommunistiska parti* (Kommunistsiche Partei vun Sweden) en ne’en Naam. Man, binnen de Pareti geev dat noch wieteren Stried un dormit verbunnen ok wietere Utslüss vun de Koppels üm Zeth Höglund 19242 un Karl Kilbom 1929.

Na’n Dood vun Stalin un dat Vertwein twüschen de Sowjetunion un de Volksrepubliek China geev dat in de Partei düchtige binnere Diskusschonen, de an’n Enn to de Grünnen vun wietere kommunistische Parteien in Sweden föhrt hebbt. Af Mitt vun de 1960er Johren güng dat binnen de Partei mit Reformen los, de to’n Teel harr, en sülvststännigere Positschoon to kriegen. 1967 geev dat denn ok wedder en Naamwessel to *Vänsterpartiet kommunisterna* (Linkspartei – Kommunisten). Vun’n Prinzip hett man sik nu ok to de parlamentaarsche Demokratie as Staatsform bekennt un söch de Eenigen vun all sozialistischen Kräft.

De Entwickeln hen to en allgemeen Linkspartei is 1990 in’t Strieken vun den Naamsdeel „Kommunisten“ un in dat Parteiprogramm vun 1993 düütlich worrn- Dorin hett sik Vänsterpartiet as en sozialistische un feministische Partei defineert. De Parteivörsitt güng an de dormols düchtig populäre Gudrun Schyman. Dordör un dör de in’n Vergliek to annere Parteien teemlich klore Ansicht in de EU-Fraag, hebbt 1998 to dat beste Wahlergeevnis föhrt in de hele Historie vun de Linkspartei. To de Tiet weer ok de drange parlamentaarsche Tosamenarbeit mit de sozialdemokraatsch Minnerheitsregeeren inleit.

As Schyman torüchpett is, keem na en kort Twüschenspeel de hüütige Vörsitter Lars Ohly an de Macht. Dat bröch en Wennen torüch na de traditschonellere Politik mit sik, wieldat sik Ohly sülvst as Kommunist defineert un de maatigeren Liddmaten vun’n Parteivörstand afwählt weern.

## Stimmandele bi Wahlen

## Vörsitters
* twüschen 1917 un 1921 geev dat keen Parteivörsitter
* 1921–24 Zeth Höglund
* 1921–23 Karl Kilbom
* 1924–29 Nils Flyg
* 1929–51 Sven Linderot
* 1951–64 Hilding Hagberg
* 1964–75 C.H. Hermansson
* 1975–93 Lars Werner
* 1993–2003 Gudrun Schyman
* 2003–04 Ulla Hoffman
* 2004–12 Lars Ohly
* 2012- Jonas Sjöstedt

## Websteden
* Offiziell Nettsiet vun de ''Vänsterpartiet''
Curral Velho

**Curral Velho** (heet so veel as „Ole Hütt“) is en verlaten Oort op dat Eiland Boa Vista in de Republiek Kap Verde.

Curral Velho weer en Dörp an de Süüdküst vun Boa Vista, dat man jüst ’n poor Hunnert Meter wiet weg liggt vun’n Atlantik. De Wahnsteed is tostannen kamen, as sik Harders, de in verleden Tieten in dit Rebeet Schaap un Zegen hödd hebbt.

De Landschap op Boa Vista is to’n groten Deel vun Steenwööst prägt, so dat to’n Boen noog Material dor werr. Se hebbt jemehr Hütten un Hüüs eenfach ut de Steen boot, de ümto rümlegen hebbt. De hebbt se eenfach loos överenanner packt ahn Zement. As de Inwahnertall vun Boa Vista aver bannig torüch gahn is un dat dröge Eiland ok nich jüst goot egent is för de Veehtucht, güng dat mit de Veehhoden een Tiet ok wedder to Enn un de Wahnsteed weer opgeven. De Hüüs staht dor noch, man se verfallt mit de Tiet jümmer mehr, so dat vundaag blots noch ’n Reeg vun Ruinen to sehn sünd.

Glieks na’n Süüden to liggt de Atlantikküst mit ehrn feinen Sandstrand un dorvör ein lütte Laguun, woneem vun de See Water insickert. Dat verdunst denn dör de Sünn un lett natürlich enstahn Seesolt torüch. Soltpannen vun disse Oort gifft dat mehrere an de Süüdküst vun Boa Vista. De Tokunft vun Curral Velho is nich ganz kloor. De feine Strand mit sien hellen, fienen Sand weer goot to’n Baden egent un künn dorüm en intressant Teel för Touristen warrn, tomal dat an de Küst ’n beten wieter weg mitünner ok Schildkröten to bekieken gifft, de an’n Strand jemehr Eier leggen doot. Ut de Hööftstadt Sal Rei hett sik nu een dor en Huus wedder opboot, de vör hett, in dat Dörp in de nächsten Johren en Anloopsteed för Strandtouristen to boen. Een groot Problem is dorbi aver man, dat na Curral Velho keen ordige Straat hingahn deit.
1152

## Wat passeert is
* 18. Mai: Hinrich II. *[[Huus Plantagenet|Plantagenet]]*, Hartog vun de Normandie un later König vun England heiraat Eleonore vun Aquitanien

## Boren

## Storven
*
1155

## Wat passeert is
* 18. Juni: Frerich I. ''Barbarossa'' warrt to'n Kaiser vun dat Hillige Röömsche Riek vun Düütsche Natschoon kröönt

## Boren

## Storven
*
1362

## Wat passeert is
* 28. September: Guillaume de Grimoard wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück de Naam Urban V.

## Boren
* Dietrich Engelhus, düütschen Schriever un Chronist ut Einbeck († 1434)

## Storven
Arche (Maand)

**Arche** (ok *Jupiter XLIII*) is en vun de lütten Maanden vun den Planet Jupiter. Opdeckt weer de an’n 31. Oktober 2002 vun en Koppel vun US-amerikaansche Astronomen an de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. Sien offiziellen Naam hett de Maand 2005 kregen. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer **S/2002 J 1**.

## Ümloopbahn
De Maand kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 22.931.000 km üm den Jupiter un bruukt dorför ruchweg 723 Daag, 22 Stünnen un 36 Minuuten. De Bahn hett en Exzentrizität von 0,2588 un is üm 165,001° gegen den Äquater vun den Jupiter neegt. De Bewegen vun den Maand warrt dorüm as retrograad ansehn, dat bedüüt, dat sik Arche gegen de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is wat liekers as ok de Bahnen vun annere Maanden. De warrt dorüm tohopenfaat to de Carme-Grupp, nöömt na dissen Maand, as dat de gröttste dorvun is.

## Egenschoppen
Arche is mit en middleren Dörmeter vun blots 3 km en vun de ganz lütten Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand bannig düster. De Dicht liggt bi 2,6 g/cm³. Dorut warrt vermoot, dat Arche tomehrst ut Silikat-Steen opboot is, as ok de annern Maanden ut de Grupp.
Emanuel Gurlitt

**Emanuel Gurlitt** (* 24. Januar 1826 in Altno; † 13. Juli 1896) weer en plattdüütschen Schriever.

Gurlitt is 1826 in Altno boren un dor ok op School gahn. He hett Uhrmaker lehrt un güng 1848 in de sleswig-holsteensche Armee. He weer in’n Sleswig-Holsteenschen Krieg un is 1850 in de Slacht bi Idtedt swoor verwunnt worrn. Een Foot müssen se em afnehmen. 1853 möök he in Husum en Laden för Gewürze op, is Biornter vun de Stadt worrn un weer vun 1873 af an Börgermeester vun Husum. As Börgermeester hett he ünner annern dorför sorgt, dat de Husumer Veehmarkt en modernen Marktplatz kregen hett.

## Warken

* *De Slacht bi de Kohstieg. En sleswig-holsteensche Dichtung.* Koch, Leipzig 1877
* *Von de Nordseestrand. Plattdütsche Gedichte.* Koch, Leipzig 1880
* *Erst en Näs un dann en Brill. En plattdütsch Lustspill in 1 Optog,* H. Lühr & Dircks, Garn 1889
* ''Husum

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
1434

## Wat passeert is
* Hartog Willem vun Bruunswiek-Lüümborg kümmt un erovert de Baarnborg in den hüdigen Landkreis Deefholt

## Boren
* 
## Storven
* 5. Mai: Dietrich Engelhus, düütschen Schriever un Chronist ut Einbeck (*1362)
Erosion

**Erosion** (vun ) betekent

* Erosion, in’n geologischen Sinn dat Afdrägen vun verweddert Steenmaterial,
* Boddenerosion, in’n boddenkundlichen Sinn dat Afdrägen vun’n Bodden dör Wind un Water,
* Erosion, in de Medizin en Substanzverlust vun Huut oder Sliemhuut ahn Nätten oder Blöden,
* Erosion, in de Tähnmedizin en Substanzverlust an’n Tähn dör Inwirken vun Süür,
* Funkenerosion, en technisch Prinzip vun’t afdrägen Herstellverfohren,
* Erosion, en morpholoogschen Vörgang to’n Minnern vun Segmenten in de Bildverarbeiten.
Friedrich Wilhelm Lyra

**Friedrich Wilhelm Lyra** (* 17. Juni 1794 in Achelriehe; † 16. November 1848 in Ossenbrügge) weer en plattdüütschen Schriever.

Lyra is 1794 in Achelriehe in’t Ossenbrügger Land as Söhn vun’n Pastoor boren. He weer later in de Freeheitskriegen gegen Napolejon un ok in de Slacht vun Waterloo dorbi. As he na Ossenbrügge trüchkeem, is he Registrator bi de Stüür worrn un later in de Justizkanzlei wesen. Lyra schall en recht unsteten Levenswannel hatt un sik jümmer dat Vergnögen hengeven hebben. Dorvun hett he 1844 sien Bahntje verloren un ok mit siene Fro un sien Söhn Justus Wilhelm hett he sik vertürnt.

He hett sik för siene plattdüütsche Moderspraak insett un dat Vördringen vun dat Hoochdüütsche beklagt. He hett sik vör allen uttekent, dat he ole Seggwiesen un Redensoorden opsammelt. Ok ole Volksbrüük hett he veel in siene Warken beschreven un so dat Weten vun jem bewohrt.

## Warken

* ''Plattdeutsche Briefe, Erzählungen, Gedichte, u.s.w. Mit besonderer Rücksicht auf Sprichwörter und eigenthümliche Redensarten des Landvolks in Westphalen.'' Sülvstverlag, Ossenbrügge 1845
* *Schnack und Schnurren. Auswahl aus den Schriften von Friedrich Wilhelm Lyra.* rutgeven vun Gottfried Kuhlmann, Quickborn-Verlag, Hamborg 1913

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Sulibórz

**Groot Silber** (poolsch *Sulibórz*) is en Dörp in Pommern, in de Woiwodschop Westpommern, Kreis Arnswolde, Gemeen Retz. To dat fröhere Good Groot Silber höör ok dat Vörwark Sponbrügge.

## Historie

1816 is Groot Silber vun’n Kreis Arnswolde to’n Kreis Saatzig kamen un is 1874 de Hauptoort vun’n Amtsbezirk Groot Silber worrn. Blangen Groot Silber sülvst höör dor ok Butow to. Siet 1896 harr Groot Silber ok en Bahnhoff, de to de Saatziger Kleinbahnen tohöör. Na 1945 sünd de düütschen Inwahners all verdreven worrn un Polen hebbt sik in Groot Silber ansiedelt. Vun 1975 bet 1998 höör dat Dörp to de Woiwodschop Landsberg.

### Inwahnertall
1794

## Wat passeert is
* 5. April: Georges Danton un 13 vun siene Mackers (Indulgenten) warrt unner de Guillotine de Kopp afneiht.

## Boren
* 17. Juni: Friedrich Wilhelm Lyra, plattdüütsch Schriever († 1848)
* 30. August: Johann Georg Conrad Oberdieck, düütsch Pomoloog († 1880)
* 30. September: Carl Joseph Begas, düütsch Maler († 1854)
* 20. November: Eduard Rüppell, düütschen Naturwetenschoppler un Afrikaforscher († 1884)

## Storven
Anjou

**Anjou** is de Naam vun en Graafschup (vun ca. 880 af an), en Hartogdom (1360) un en Provinz vun Frankriek. Ehr Zentrum liggt bi de Stadt Angers in dat ünnere Daal vun de Loire. Anjou is 8.975 km² groot. Hüdigendags fallt de Grenzen vun Anjou tämlich akraat övereen mit dat Département Maine-et-Loire.

In de Antike leven in Anjou de Andegaven, wat en Stamm vun de Galliers weer. De Römers hefft dat Land innahmen un de Stadt *Andegavum* (Angers) grünnt.
Samtgemeen Fintel

De **Samtgemeen Fintel** is en Samtgemeen in’n Landkreis Rodenborg (Wümm), in de sik fief Gemenen för de Afwickeln vun de Verwaltenssaken tohopen slaten hebbt. Se hett .

## Geologie
*En Översicht över de Geologie un Entstahn vun dat Rebeet vun’n helen Landkreis is in den Artikel [[Landkreis Rodenborg (Wümm)]] beschreven un kann dor naleest waarn.*

## Geografie
De Samtgemeen Fintel liggt in’n süüdlich-ööstlichen Rand vun den Landkreis Rodenborg un warrt na Noorden hen vun de Samtgemeen Zittens un na Westen vun de Eenheitsgemeen Scheeßl begrenzt. Na’n Oosten hen liggt de Landkreis Horborg mit de Samtgemeen Töst un in’n süüdlichen Deel slutt sik de Landkreis Heidkreis an mit de Eenheitsgemeen Snevern.

### Samtgemenenopdelen
De Verwalten vun de Samtgemeen Fintel hett ehrn Sitt in Lauenbrüch. Dat Rebeet vun de Samtgemeen sett sik ut de nafolgend fief Gemenen tohopen (na’t Bookstaberen):
# Fintel
# Helsch
# Lauenbrüch
# Stemmen
# Vahl

## Historie
De Historie vun de Liddmatengemenen reckt wiet in de verleden Tiet torüch. Archäoloögsch Fundstücken wiest, dat al vör 3.000 bit 4.000 Johren de eerste Wahnsteden in det Rebeet vun de hüütige Samtgemeen to finnen weern. To’n eersten mol op Oorkunnen nöömt weern de Öörd vun de Samtgemeen in’t Middelöller (Fintel 1105, Helsch 1250, Lauenbrüch 1358, Stemmen 1351 un Vahl 1180). De middelste Oort Lauenbrüch geiht op en Grünnen dör Hinrich den Löwen torüch.

De Samtgemeen Fintel is in’t Johr 1970 grünnt worrn, as sik de Liddmatengemenen freewillig to en ne’en Kommunalverband tohopen slaten hebbt.

### Inwahnertall

## Politik
### Samtgemeenraat
De Finteler Samtgemeenraat besteiht vundaag ut twintig wählte Raatsliddmaten, de sik op 3 verscheedene Parteien verdeelt. De letzte Kommunalwahl weer an’n 11. September 2016:

### Samtgemeenbörgermeesters

Samtgemeenbörgermeester is Michael Niestädt. Dat Amt von’n Samtgemeenbörgermeester weer bet to dat Enn von de Tweegleisigkeit 2008 ehrenamtlich. Siet 2008 is de Börgermeester in’t Hauptamt för de Verwaltung von de Samtgemeen tostännig.

### Samtgemeendirekters

Dat Amt von’n Samtgemeendirekter is 2008 mit dat Enn von de Tweegleisigkeit in dat Amt von’n hauptamtlichen Samtgemeenbörgermeester opgahn.

### Wapen
Dat Wapen vun de Samtgemeen wiest en sülvern Schild, de twee blaue Bülgenbalken un fief gröne Krinken bargt. De Balkens staht för de beiden Strööm Wümm un Fintau, de dör dat Rebeet fleten doot, de Krinken staht för de fief Liddmatengemenen.

## Footnoten



## Websteden
* Websteed vun de Samtgemeen Fintel (hoochdüütsch)
Proterozoikum

Dat **Proterozoikum** (vun’t gr.: *próteros* „fröh, vörher“ un *zôon* „Leevwesen“) is en Äon vun de eerdtietlich Entwickeln in’t Präkambrium. En ole Beteken, de nich mehr bruukt warrt, is **Algonkium**. Dat Äon reckt vun vör 2,5 Milliarden Johr bit ruchweg vör 542 Millionen Johr. Dorför leeg dat Archaikum un dat Phanerozoikum keem dorna.

## Atmosphäär
Dat Markmol vun’t Proterozoikum is dat Vörkamen vun en Suerstoff bargend Atmosphäär. To’n Enn vun’t Archaikum, vör ungefäähr 2,5 Mrd. Johren füng de Suerstoffandeel in de Luft an to stiegen. De Produkschoon vun Suerstoff dör oxygen fotosynthetisch Leevwesen harr woll al ruchweg een Millard Johren vörher anfnugen, man eerst to dissen Tietpunkt weer de Suerstoff ok an de Atmosphäär afgeven. Vörher is de Vörgang dör de Suerstoffopnahm bi de Oxidatschoon vun anorgaansch Stoffen in’t Seewater, sünners vun Iesenionen un Ionen vun annere Swormetallen, hinnert. Disse in’n reduzeerten Tostand vörliggenden Metallionen weern in’l Loop vun de Tiet to Oxiden ümwannelt, eerst dorna künn de fre’e Suerstoff in de Atmosphäär kamen. 

Mit Anstiegen vun de Suerstoffkonzentratschoon in de Atmosphäär künn sik denn ok Ozon billn, de in de Laag weer, dat för Leevwesen schäädliche UV-Licht to filtern. Eerst dör den Suerstoff is op de Eer de Entwicklen vun Beester möglich worrn. Dat Klima weer vun Tiet to Tiet bannig anners, as wie dat vundaag kennt. Henwiesen düüdt t.&nbsp;B. op weltwiet Veriesen („Sneeball Eer“).

## Entwickeln vun’t Leven
Al de Naam *Proterozoikum* wiest an, dat sik dat hier üm de Tiet hannelt, as dat deersch Leven to entwickeln anfäng. Fossil Överresten vun Leevwesen sünd funnen worrn, de aver swor to de hüüt bekannten Stämm vun de Beester totoorden sünd. Wieldat disse eersten deerschen Formen kuum sowat as’n Skelett oder harde Schalen harrn, hebbt vele morphologische Strukturen dorvun nich överduert. Jemehr Formen un Utsehn sünd dorüm blots swor torüchtoverfolgen. Dorto kummt, dat de geologischen Schichten, wo de Fossilen binnen sünd, to’n groten Deel mit de Tiet verännert worrn sünd. 

Ut hüütige Sicht sünnerbore Levensgemeenschoppen hebbt sik in de flachen, warmen Seen dicht bi de Küsten rutbillt, as se in de Fossilen vun de bekannten Ediacara-Fauna överduert hebbt. Mit Enn vun’t Proterozoikum an de Wennen to’n Kambrium, so schient dat, hett dat de mehrsten Stämm vun’t Deertenriek as Grundlaag för de kambrische Explosion al geven.

## Indelen

Dat Proterozoikum warrt in de folgenden Äras ünnerdeelt:

* Neoproterozoikum (ok: **Proterozoikum III**; 542 Mio. – 1 Mrd. Johr)
* Mesoproterozoikum (ok: **Proterozoikum II**; 1,0 Mrd. – 1,6 Mrd. Johr)
* Paläoproterozoikum (ok: **Proterozoikum I**; 1,6 Mrd. – 2,5 Mrd. Johr)

Blangento gifft dat noch en annere Indelen:

* Sinium (545 Mio. - 0,8 Mrd. Johr)
* Riphäikum (0,8 Mrd. - 1,65 Mrd. Johr)
* Animikium (1,65 Mrd. - 2,2 Mrd. Johr)
* Huronium (2,2 Mrd. - 2,45 Mrd. Johr)

## kiek ok
* Geoloogsch Tietskala

## Websteden
* Dat Proterozoikum (hdt.)
* Siet över’t Ediacara-Deertenriek (eng.)
Warwick Davis

**Warwick Davis** (* 3. Februar 1970 in Epsom, Surrey, England) is en lüttwassigen, britschen Schauspeler. Na egen Utseggen is he nipp un nau „3 ft. 6“, also ruchweg 110&nbsp;cm groot.

## Leven un Karriere
Davis erst grote Filmrull weer de Ewok *Wicket* in den Film *Return of the Jedi* vun 1993, de an de Siet vun Prinzessin Leia to sehn weer. Weniger bekannt is, dat he wiel de Produkschoon vun den Film mit Hülp vun den „Star-Wars“-Speelbasshelpsmann *David Tomblin* en egenen Film as Wicket makt hett, de aver nich apentlich maakt worrn is. Davis hett dorna as wietermaakt as Wicket in de anneren Ewok-Filmen. Man, in enige Filmen weer he nich mal in’n Afspann opföhrt.

Af un to hett Davis ok an’t Theater speelt, so to’n Bispeel an’t *Gordon Craig Theater* un an’t *Milton Keynes Theatre* in Grottbritannien. Dor hett he enige Johren in dat Stück „Schneewittchen und die 7 Zwerge“ in wesselnde Rullen speelt. 1996 speel he den Smee in „Peter Pan“ un 1999 den Ringgeist in „Aladdin“.

Faken weer Davis’ Rullen mit en bannigen Opwand verbunnen wat de Mask angeiht, mitünner bruukt he sogor en Mask för den helen Lief, so dat de meisten Tokiekers em jümmer noch nich kennen doot, ofschoonst he al vele Rullen speelt hett. De wenigsten kennt aver sien Gesicht, hööchstens as Titelheld ut den Film *Willow* vun 1988 oder as Oberon in dat uttekente Drama *Ray* vun 2004.

Intressanterwies sünd de Rullen, de he speelt hett, meist üm so bekannter, je weniger man vun Davis sülvst sehn kann. To sien bekanntesten Rullen tellt, blangen den Ewok Wicket ok de Professer Flitwick ut de Harry Potter-Filmen, de möörderische Leprechaun ut de glieknamige, langlevige Filmreeg, un ok de depressive Android ut den Film *The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy* vun 2005 – de engelsche Originalstimm weer aver nich sien egen, man de vun sien Landsmann Alan Rickman.

Bit hüüt is Warwick Davis een vun de meistbeschäftigsten lüttwassigen Schauspeler.

Blangen sien Schauspeleree is David Mitgrünner un -besitter vun en Talentagentur mit den Naam *Willowmanagement*, de sik anfangs op de Vermitteln vun lüttwassig Dorstellers twüschen dree un fief Foot (~90-150&nbsp;cm) Grött spezialiseert harr. Vundaag vermittelt de Agentur aver ok Dorstellers, de dat naue Gegendeel, neemlich tomindst söven Foot (~210&nbsp;cm) groot sünd. To sien Kundschaft tellt so bekannte Naams as Kenny Baker, de in de „Star Wars“-Filmen den Roboter R2D2 speelt hett.

## Filmografie (Utwahl)

## Filmpriesen
Warwick Davis is noch nich mit en Filmpries ehrt worrn, man he weer dreemol nomineert, dorünner för den *[[Saturn Award]]* as *Best Nawussschauspeler* för sien Titelrull in *Willow*.

## Websteden

* offiziell Websteed (eng.)
* Websteed vun Willowmanagement (eng.)
Heinrich Burmester

**Franz Joachim Heinrich Burmester** (* 10. November 1839 in Niendörp; † 24. April 1889 in Boizenborg) weer en plattdüütschen Schriever.

Burmester is 1839 in Niendörp as Söhn vun en Buurn boren un güng dor ok op de Volksschool. Denn weer he op dat Lehrerseminar in Ratzeborg. He is bi de Vörschool vun dat Ratzeborger Gymnasium anstellt worrn, güng denn aver ut finanzielle Grünn na Hamborg. Dor hett he an Privatscholen Ünnerricht geven un en Lehrerkurs op dat akadeemsche Gymnasium besöcht. He hett denn in’n Harvst 1863 en Philologie-Studium in Kopenhagen anfungen. Vörjohr 1864 güng he na Jena un in’n Harvst an de Universität Kiel. Dor wesselt he denn vun Philologie na de Juristeree. Vun Vörjohr 1867 af an is he denn as Huuslehrer in Mekelborg un Loonborg ünnerwegens. Denn füng he as Korrektor bi’n *[[Altonaer Merkur]]* an. Dor sünd ok siene eersten plattdüütschen Saken rutkamen. As dat Blatt pleite geiht, güng he en Tiet as Filzpantüffelmaker na Loonborg. Karl Theodor Gaedertz harr wat vun Burmester sien plattdüütsche Schriften leest un haal em denn na Berlin un hett em Arbeit bi en Afkaat vermiddelt. Later harr he anbaden kregen, dat he dat Leid över de *[[Lauenburger Landeszeitung]]* övernehmen schull. He hett sien Anstellung in Berlin opgeven un güng ahn Verdrag na Loonborg. Doch welk Lüüd wullen em nich op dissen Posten sehn un Burmester kreeg em nich. He weer noch en ganze Tiet vör Gericht in Striet wegen de Saak un is denn 1889 bi Loonborg in’e Elv in’t Water gahn.

## Warken

* *Arm un riek. Ein Bild aus dem Leben.* Meißner, Hamborg 1872
* *Schaulmester Klein. Ein Bild aus dem Leben.* Sülvstverlag, Hamborg 1873 
* *De schöne Meyer.* in: Altonaer Merkur, Altno 1874
* *Doctor Rugbart.* in: Altonaer Merkur, Altno 1874
* *Ohmvetter. Ein Bild aus dem Leben.* Nietzsche, Bardörp  1877
* *Landstimmen. Eine Sammlung plattdeutscher Gedichte nebst einigen hochdeutschen.* Sülvstverlag, Fitzen 1881
* *Das verkommene Genie, ein Spiegelbild*. Lauenburg: Selbstverlag 1882 
* *Harten Leina. En Speigel vör Land un Lüd. Zwei Teile.  Mit einer Einleitung von Karl Theodor Gaedertz.* Kogge & Fritze, Berlin 1884 
* *Hans Höltig. 'ne Geschicht ut plattdütschen Lann.* Rentzel, Berlin 1885
* *Nawerslüd. En Roman ut de Geigenwart.* Friedrich, Berlin 1886
* *Bismarck un de Lauenborger Buern.* Ut’n Nalaat vun H. Burmester, in: Karl Theodor Gaedertz: *Was ich am Wege fand*, Blätter und Bilder aus Literatur, Kunst und Leben, Leipzig 1902

## Weblenken
Gangsteen

**Gangstenen** (ok *Subvulkaniten* nöömt) sünd Stenen ut de Grupp vun de Magmatiten, entstaht also dör Verklamen ut Smölt. Disse Form vun Magmatiten wiest beid Markmolen op: de vun Plutoniten (Deepenstenen),  as ok de vun Vulkaniten (Vergatenstenen). Dat kummt dorvun, dat hier dat Magma dör drange „Gäng“ ut deep in de Eer opstiggt, op’n Weg na de Böverflach aver in jemehr Spleten un Opstiegskanals steken blievt.

Dat Magma dörsett dorbi vör’t Afkölen den al verklamten, fasten Erupschoonsblock un dringt faken ok in den Nevensteen in. De Gäng (Kluften) sünd tomeist vun ruchweg parallel Flachen un hebbt faken blots lütte Dicken vun wenige Zentimeter bit hööchstens ’n poor Meter.

## Egenschoppen
Gangstenen kamt to’n een as so nöömte Dykes (utdehnt platenförmige Steenkörpers) vör, to’n annern in Röhren (ok engelsch as *pipes* betekent) as to’n Bispeel de Kimberliten in Süüdafrika. Vunwegen dat gaue Afköhlen bi’n Opstieg, wiest Gangstenen – in’n Gegendeel to de Deepenstenen – faken en porphyrisch Föög op, d. h. grote, goot utbillte Kristallen in en fienkörnige Grundmasse.

Gangstenen, wovun de cheemsch un mineralogische Tohopensetten to’n wieten Deel noch as de vun’t Utgangsmagma is, warrt as *aschist* (vun’t gr.: *aschistos* „nich splitt“) betekent. Disse Gangstenen warrt nöömt na dat entsprekent Plutonit plus Beteken, t.&nbsp;B. *Granitporphyr* oder *Syenitporphyr*.

Fakener gifft dat aver de *diaschisten* Gangstenen as Apliten, Pegmatiten, Lamprophyren un Lamproiten. Lamprophyren sünd düster, fienkörnig un liek den Basalt, dat sünd Stenen as Spessartit, Monichiquit oder Kersantit. Apliten un Pegmatiten sünd helle Gangstenen, de ut granitische Magmen entstaht un blots Feldspaten un Quarz bargt. Pegmatiten, de faken ok rore Mineralen un Ierzen bargt, sünd groff- bit resenkörnig, Apliten dorgegen fien- bit middelkörnig.

## Kiek ok
* Kryptovulkanismus
* Ganglagersteed

## Literatur
* Hans Cloos, *Einführung in die Geologie*. Lehrbook, 503p. (115-119), Gebrüder Borntraeger, Berlin 1963.
* A.Streckeisen, *Minerale und Gesteine*. Hallwag-Taschenbook, Bern-Stuttgart 1977.