open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hera (Mythologie)

**Hera** (up Latiensch **Juno**) is en Göddin in de Greeksche Mythologie de Ehfroo vun Zeus. Hera is de Feminin-Form vun „Heros“ (Herr). Se paßt up de Ehn up un schützt de Froonslüde, de Kinner kriegt. Se is een vun de twolf Olympiers.

Vunwegen datt ehr Ehmann Zeus mit allerhand anner Wiefsbiller togange is, mutt sik Hera mit Ieversucht rümplagen. Faken gifft dat Theater twuschen ehr un ehren Mann wegen düsse Saken.

## Hera in de Billerkunst
In Standbiller vun Hera, de wi ut de gullen Tiet vun dat ole Grekenland bloß man wenig hefft, sütt Hera tomeist just so ut, as Homer ehr beschreben hett: Grode, runne Ogen, de open staht („boopsis“= mit Kinnerogen). Se kickt streng, as een Königin. Dat Kinn steiht vör (dat bedutt, datt se weet, wat se will). Ehr Lief is de Lief vun een Froo, de al Kinner kregen hett, se driggt anstännig Kledaasch. Ehr Chiton is upstufft, bloß Hals un Arms sünd naakt. Een Kranz driggt se up’n Kopp („stephane“) oder ok een Sleier.

In ehr Hand driggt se den Granatappel. Dat is dat Teken vun een fruchtbar Eh’. Butendem gifft dat noch : Den Staff in ehr Hand as Teken vun’t Regeern, de „Patera“ (de Opperschaal) in’e Hand, de Pageluun ehr to Föten, de Kuukuuk, Blomen un Blöder.

Beröhmt weer de grode Statue ut Gold un Ivoor vun Polykleitos in ehren Tempel in Argos. Dor gifft dat hüde noch Biller up röömsche Münten vun. Hera seet dor up een Throon mit allerhand Smuck, dreeg een lüttje Kroon, wo de Chariten un de Horen up to sehn weern. In de een Hand höll se een Granatappel, in de annern den Staff, wo de Kuukuuk up sitten dö. 

## Weblinks
Juno

**Juno** betekent

* Juno, latienschen Naam vun en Göddin ut de röömsche un greeksche Mythologie,
* Juno, Ruumsond, de na’n Jupiter flegen schall,
* (3) Juno, en Asteroid.
Eidum

**Eidum** (däänsch: *Ejdum*, noordfreesch:*Eidem*) weer en historisch Oort up de Eiland Sylt un leeg paar hunnert Meter van de hütige Stadt Westerland. Nu is dor aber blots noch Nordsee.

Eidum is mehrmals dör Stoormflooten tweigahn aber ok wer opbuut wor'n. Der letzte Floot, de Eidum beleevt hett, wer de Allerhilligenfloot 1436. De Allerhilligenfloot weer en Stormfloot, de an Allerhilligen (1. November) 1436 över de Noordseeküst in de Düütsche Bucht keem.

De Floot dreep den noordfreeschen Oort Tetenbüll swoor un 180 Minschen bleven dood. Ok Eidum op Sylt hett de Floot wegspöölt, so dat de Inwahners wegtogen un denn Westerland grünnt hebbt. 
Se sün op dat "Westerland" vun Tinnum gahn un hebbt door ehre Hüüser buut.
De nieg Siedlung hett eerst Südhedig heten; laater sün uk noch Nord- un Osthedig dortokaamen. 

Nahst is dor denn Westerland van wurn.

De Karktoorn hett noch langere Tied stahn, aber later ok *bi Nacht und still Weer* instört.
Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken

De **Europääsche Charta vun de Regional- un Minnerheitenspraken** ( (ECRML), ) is ene Charta, in de sik de Staten, de dat ünnertekent, verplichten doot, dat se de lüttjeren Spraken in ehr Land schulen doot.

De Charta is den 5. November 1992 vun den Europaraat opsett worrn un is den 1. März 1998 in Kraft treden, nadem fief Staten em ratifizeert harrn. Bet November 2006 harrn 22 Staten de Charta ratifizeert.

Schuul dör de Charta köönt Spraken kriegen, de in jemehr Land vun de Minschen as Spraak ansehn warrt un inheemsch sünd, aver nich as Amtsspraak gellt. Dat Irische in Irland to’n Bispeel kann nich ünner de Charta fallen, ofschoonst dat Minnerheitenspraak is, denn Irisch is in Irland as eerste Amtsspraak fastleggt.

De Staten, de ünnertekent hebbt, köönt de Spraken na Deel II vun de Charta oder na Deel III schulen. In Deel III sünd ene Reeg Plichten oplist, vun de de Staat opminnst 35 övernehmen mutt. Wenn dat dör de Struktur vun de Spraakgrupp, de schuult warrn schall, swoor is, disse Plichten wohrtonehmen, denn kann de Spraak na Deel II schuult warrn, de blots allgemene Plichten optellt. En Bispeel för ene Spraak, de kuum dör Deel III to schulen is, is dat Romanes in Düütschland, de Spraak vun de Taters. De Lüüd, de Romanes snacken doot, leevt över ganz Düütschland verstreit un narms leevt veel op een Plack. Dorüm is dat swoor, de Minschen vun’n Staat ut to helpen.

Bi de Plichten in Deel III geiht dat vör allen üm dat Bruken vun de Spraken in de Scholen, vör Gericht, bi de Verwalten, in de Medien, in de Kultur un över de Grenzen weg.

De Länner, de de Charta ratifizeert sünd, mööt all dree Johr enen Bericht bi’n Europaraat aflevern, wat se maakt hebbt, ehr Plichten natokamen.

## Ratifikatschonen

## Weblenken

* Text vun de Charta (hoochdüütsch)
* wokeen hett welk Plichten övernahmen (engelsch)
* Berichten an’n Europaraat vun de Staten un vun de Expertenutschüss un wat dat Ministerkomitee wedderseggen dee (hoochdüütsch, franzöösch, engelsch)

## Anmerken un Borns
Halfmetall

De **Halfmetallen** sünd een Klass von chemisch Elementen, de in dat Periodensystem twüschen de Nichtmetallen un de Metallen staht. De Naam düüd an, dat Halfmetallen Eegenschoppen hebbt, de to de Metallen to reken sünd, so as dat leiden von elektrischen Stroom. Ober denn hebbt se eenige Eegenschoppen ebens ok nich, wat jüm denn wedder mehr to de Nichtmetallen höören lett.

So ganz klor defineert is dat in physikalschen Sinn nich, wokeen Element nu dorto tellt, un wokeen nich. Dorüm finnst in ünnerscheedliche Böker ok verscheeden Dorstellen un Indeelen von’t Periodensysteem. Normalerwies warrt to de Halfmetallen folgend Elementen rekent:
# Bor
# Silizium
# Germanium
# Arsen
# Antimon
# Selen (wat faken ok to de Nichtmetallen tellt waart)
# Tellur
# Astat (wat gliektietig ok een Halogen is, wat eegentlich nu wedder Nichtmetallen sünd)
# Polonium (wat meistens ehrer to de Metallen tellt warrt)

De Halfmetallen hebbt to eegen, dat se – tomindst in een von jümmer Modifikatschoonen – den Stroom leiden künnt, ober düüdlich slechter as „normale“ Metallen. Dorno müss de Kohlenstoff ok dorto tellen, as Graphit jo den Stroom leiden deit. In eenige Tabelln steiht ok dat Aluminium bi de Halfmetallen, wat ober jo eegentlich een Metall is.

Anners as bi de Metallen, leidt de Halfmetallen ober den Stroom beter, wenn de Temperatur hööger warrt. Un beter leiden dot se ok denn, wenn annere Elementen dor as „Verunreinigen“ mit binnen sünd. Dat gifft dat bi annere Metallen so nich. Ünnerscheedlich is ok, dat de Halfmetallen no’n Opsmöllen weniger Volumen bruukt, as in’n fasten Tostand. Dat heet ober also, dat de Begreep *Halfmetall* eng mit de Indeelen no elektrisch Leider oder elektrisch Halfleider tohopenhiengt, man een richtig wetenschopplich Achtergrund för den Begreep Halfmetall gifft dat nicht.

Manch Book lett disse Grupp dorüm ok ganz weg un rekent de Elementen denn to een von de beiden Gruppen *Metallen* oder *Nichtmetallen* dorto.
Johanna van Buren

**Johanna Frederika van Buren** (* 20. Dezember 1881 in Hellendoorn; † 17. Januar 1962 in Ommen) weer en plattdüütsche Schrieversche ut de Nedderlannen.

Van Buren is 1881 as Dochter vun en Timmermann in Hellendoorn boren. Ehr Vader is aver al doodbleven, as se twee Johr oolt weer. Se arbeid vun 1900 bet 1919 tohuus as Neihersch. As ok ehr Moder doodbleven weer, arbeid se bi de Post. 1927 hett se ehre eersten Gedichten in den Dialekt vun dat Rebeet twischen dat Twentsche un dat Sallandsche schreven. Bet 1961 hett dat Daagblatt Dagblad van het Oosten elk Week een vun ehr Riemels afdruckt. Se is 1962 in en Olenheim in Ommen doodbleven.

1981 hebbt se op den Platz vör de Kark in Hellendoorn en Standbild vun van Buren opstellt. De *Stichting Johanna van Buren* vergifft all dree Johr den Johanna-van-Buren-Kulturpries. Op den Valkhoff in Hellendoorn gifft dat hüüt ok en Johanna-van-Buren-Gedichtenmuseum.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen
Bor

**Bor** betekent

* Bor, dat cheemsch Element mit de Atomtall 5,
* Bör, een Gestalt ut de germanschen Mythologie,
* Bor, een afrikaansche Spraak,
* de Afkötten för dat Autokennteken von’n Landkreis Borken,
* de Afkötten för *[[Bespilotnij Orbitalnij Raketoplan]]*, en lütten unbemannten Raketen-Ruumgleider von de Sowjetunion,
* in slawisch Spraaken as Ennen in Oortsnamen dat Woort *-burg*, to’n Bispeel Maribor för Marburg,
* Bor, Bezirk in Serbien,
* Bor, See in Serbien,
* Bor, Bezirk in de Törkie,
* Bor u Skutče, Gemeen in Tschechien,
* Bur, Oort in’n Sudan,
* Bor, Oort in Sweden,
* Bor, Oort in Serbien,
* Bor, Stadt in’n Oblast Nischni Nowgorod, Russland,
* Bor, Oort in’n Rajon Lyskowo, Oblast Nischni Nowgorod, Russland,
* Bor, Oort in’n Rajon Biriljussy, Oblast Krasnojarsk, Russland,
* Bor, Oort in’n Rajon Turuchansk, Oblast Krasnojarsk, Russland,
* Bor u Tachova, Oort in Tschechien.

**Bor** is de Familiennaam von

* Barna Bor (* 1986), ungaarschen Judoka,
* Jan Bor (1886–1943), tschechschen Speelbaas, Dramatiker, Theatertheoretiker un -kritiker,
* Jarno Bor (* 1976), nedderlandschen Skispringer,
* Jenő Bor (1895–1979), ungaarschen Generaal,
* Josef Bor (1906–1979), tschechschen Jurist un Schriever,
* Katalin Bor (* 1990), ungaarsche Swemmerin,
* Matej Bor (1913–1993), sloweensch-jugoslaawschen Dichter, Översetter, Journalist un Partisaan,
* Milan Bor (1936–1998), tschechschen Toontechniker,
* Modesta Bor (1926–1998), Kumponistin ut Venezuela,
* Nathan Bor (1913–1972), US-amerikaanschen Boxer,
* Noah Bor (* 1977), keniaanschen Marathonlöper,
* Norman Bor (1893–1972), eirschen Botaniker,
* Simon Kipruto Bor (* 1969), keniaanschen Marathonlöper.

Kiek ok bi: Bohr.
Ludwik Lejzer Zamenhof

**Ludwik Lejzer Zamenhof**  (boren as *Eliezer Levi Samenhof*;  un , ,  ; *  in Białystok, Polen; † 14. April 1917 in Warschau) weer en Ogendokter un Philoloog.

Bekannt worrn is he dordör, dat he 1887 de Plaanspraak Esperanto inföhrt hett. De Grammatik vun Esperanto, wat en eegen Spraak is, bruukt blots 16 Regeln.

## Literatur

* Marjorie Boulton: *Zamenhof, creator of Esperanto*, London 1960 (engelsch)
* Centassi, René / Henri Masson: *L'homme qui a défié Babel*, Ramsay 1995
* Maimon, Naftali Zvi: *La kashita vivo de Zamenhof*. Originalaj studoj, Tokio 1978
* Niederhausen, Françoise: Zamenhof: father of Esperanto, in: *The UNESCO Courier*, 1959, XII
* Privat, Edmond: *Vivo de Zamenhof*, 5. Uplaag, Orelia 1977 (London 1920), ISBN 0-85230-200-2

## Ehrungen
Nah hüm is de Asteroid Zamenhof nömmt wurrn.

## Weblenken
Germanium

**Germanium** (lat.: *Germania* – Düütschland) is een cheemsch Element, dat de Atomtall 32 hett un to de Grupp von de Halfmetallen höört. Dat cheemsch Teken is **Ge**. De Naam is na dat Heimatland von Clemens Winkler nöömt, de dat Element opdeckt hett. 

## Historie

An’n 6. Februar 1886 is dat Germanium to’n eersten mol nawiest worrn. Clemens Winkler, een Chemiker, de an de Bargakademie in Freiberg arbeiden de, hett dat niege Element funnen, as he dat Mineral Argyrodit ünnersögt hett. Beten later hett sik rutstellt, dat Germanium dat Eka-Silizium weer, dat Dmitri Iwanowitsch Mendelejew all 1871 vörutseggt har. Dat bedüüd, dat Germanium in dat Periodensystem een ünner dat Silizium steiht.

## Egenschoppen un Vörkommen
Germanium warrt to de Halfmetallen rekent, bi dat ober de metallsch Eegenschoppen den grötteren Andeel hebbt. Dat Element höört to de wenigen Stoffen, de in fletig en gröttere Dicht hebbt, as in fasten Tostand.

Germanium is twor wiet verbreed, kummt ober man blots in lütte Konzentraschonen vör. In’n Dörsnitt kommt 1,5 g Germanium op 1 t Material von de Eerdkrust. Faken warrt dat tosamen mit Kopper oder Zink-Ierzen funnen. De bedüdensden Mineralen sünd: Argyrodit, Canfieldit, Germanit un Reniérit.

## Verwennen un Bruuk
Germanium weer fröher as Halfleider dat wichtigste Material in de Elektronik, bit dat vun’n Silizium verdrängt worrn is. Hüüt warrt Germanium blots noch in de Hoochfrequenztechnik bruukt.

De tweete Hööftanwennen vun Germanium is in de Infrarootoptik. Hier warrt dat bruukt för Finster un Linsensystemen un för Gläs, de Infratrootlicht dörlaat un ok Chalkogenidgläs nöömt warrt. So welke warrt t.&nbsp;B. in Nachtsichtgeräten oder Warmsbildkameras insett.

Goot bruken kanns Germanium ok bi’t Herstellen vun Glasfaserkabel, Lichtbülgenleiders un Polyesterfasern. In de modernen Lichtwellenleiders in de Telekomunikatschoon warrt en Germaniumschicht üm den innern Faserkarn maakt, üm de Totalreflekschoon vun de Lichtbülgen beter hintokriegen. In de Polyesterchemie warrt Germanium as en Katalysater bruukt.

In’n Ünnerscheed to Stahl geiht bi Germanium nich de Kristallstruktur twei, wenn Neutronenstrahlen doropfallt, wiel dat Germanium de Neutronen elastisch opfangt. Bit nu warrt disse Opdecken ober noch nich för Reakter t.&nbsp;B. utnütt.

## Bioloogsch Bedüden
Germanium un de Verbinnen dorvun sünd nich sünners giftig. Sporen vun Germanium sünd in eenige Levensmiddel binnen as Tomatensaft, Bohnen, Ööstern, Thunfisch oder Knuuvlook. Opstunns is Germanium aver in keen Heelmiddel binnen, dat amtlich tolaten is. Sowiet de Wetenschopplers weet, hett Germanium kenn essentiell Bedüden as Sporenelement. Een Bioloogsch Funktschoon is nich bekannt, aver dat warrt diskuteert, dat Germanium villicht en Influss öövt op den Kohlenhydrat-Stoffwessel. Mangel-Süüken sünd ok nich bekannt worrn. Villicht maakt Garmaniummangel en Bidrag to de Kashin-Beck-Krankheit, en osteo-arthritisch Tostand, de vör allen bi Kinner in China un de Sowjetunion fasttostellen is. Man ok dat is nich seker. De Annahm geiht op en eezig Studie torüch.

## Bornen


## Websteed
Tewes

**Tewes** (ok **Tews**, **Täis**) is een plattdüütschen Vörnaam för Jungs.

## Herkamen
Tewes kümmt vun den Naam *Matthäus* of *Matthias* ut de Bibel. Mol warrt seggt, düsse Naam kümmt ut de Greeksche Spraak, mol warrt annahmen, he kümmt ut de Hebrääsche Spraak. Dor heet de Naam *Mattithijah* oder *Matthithijahu*. Dat heet so veel, as „Vun JHWH geben“ oder eenfach „Geschenk vun den HERRN“.

## De plattdüütsche Naam
Vun den Naam Matthäus oder Matthias sien tweede Hälft is de korte Form *Thäus* oder *Thias* nahmen wurrn. Vunwegen de plattdüütsche Utspraak is dor denn Tewes oder Tews vun wurrn. Jüst up düsse Aart sünd ok de Naams Drewes un Mewes tostannen kamen. 

## Kiek ok na bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Tews

**Tews** is en Familiennaam, de von’n plattdüütschen Vörnaam Tewes afkummt. En annere Schrievwies is Thews.

## Lüüd mit düssen Naam

* Andreas Tews (* 1968), düütschen Boxer,
* Christian Tews (* 1980), düütschen Feernsehdorsteller,
* Gernot Tews (* 1952), öösterriekschen Dokter,
* Ilse Hartmann-Tews (* 1956), düütsche Sportsoziologin,
* Johannes Tews (1860–1937), düütschen Pädagoog,
* Lydia Tews (* 1951), düütsche Schrieversche.

Kiek ok bi: Tewson.
Leefert

**Leefert** (ok **Lefert**) is een plattdüütschen Vörnaam för Jungs.

## Herkamen
Leefert kümmt vun den olen düütschen Naam *Liebhardt* oder *Liebhart*. Düssen Naam gifft dat hüdigendags bloß noch as Tonaam. Dor steekt de beiden germaanschen Wöör *Lîp* (dat Lief) un *hart* (stark, deegt)in. De Naam bedutt denn so veel, as *deegten Keerl*. Tammena meent avers, wohrschienlicher weer, dat de Naam vun Middelnedderdüütsch *Leew* (Lööw) herkamen deit. 

## De plattdüütsche Naam
De Naam is vunwegen de plattdüütsche Utspraak afslepen un verännert wurrn. Dor is denn vun Lîphart Leefhart un later Leefert vun wurrn. 

## Fundöörd
* 1693 in Bremen

## Plattdüütsche Tonaams
Vun düssen Vörnaam Leefert kaamt ok de plattdüütschen Tonaams Leefert, Leefers usw. vun her. De bedüüt denn so veel, as : *Ut Leefert sien Familie* oder ok *Vun Leefert sienen Hoff*. 

## Kiek ok na bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Wigbold

**Wigbold** is een olen plattdüütschen Vörnaam för Jungs.
## Herkamen
Düsse Naam kümmt vun den germaanschen Naam *Wigbald* vun her. Dor steekt de beiden Wöör *Wig* (Striet) un *balt* (modig, ohne Bang) in. Denn heet Wigbald so veel, as *De in'n Striet nich bange is* oder *De modig is in'n Striet*.

## De plattdüütsche Naam
Wigbold is bloß man de plattdüütsche Utspraak vun düssen Naam Wigbald. Bedüden deit he just datsülbige. Vun düssen Naam sund denn later ok de Vörnaams Bohl un Bohlke vun maakt wurrn. 

## Fundöörd
* 1297 in Köln
* 1407 in Hamborg

## Kiek ok na bi
* List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Bohl

**Bohl** is een plattdüütschen Vörnaam för Jungs.

## De plattdüütsche Vörnaam
Bohl is een korte Form vun den olen plattdüütschen Naam Wigbold. Magister Wigbold weer een vun de Mackers vun Klaas Störtebecker. Wigbold heet so veel, as *De nich bange is in'n Striet*.

## Plattdüütsche Tonaams
Vun düssen Naam Bohl kümmt ok de plattdüütsche Tonaam Bohlen vun her. De Sänger Dieter Bohlen driggt düssen Naam. Bohlen bedütt denn so veel, as *Ut Bohl sien Familie* oder *Vun Bohl sien Hoff*.

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Bohlke

**Bohlke** (ok **Bolke** un **Bölke**) is een plattdüütschen Vörnaam för Jungs.

## Herkamen
Bohlke, Bolke un Bölke kaamt vun den olen plattdüütschen Vörnaam Wigbold vun her. 

## Wie düsse Naam tostann kamen is
Vun den Naam Wigbold is eerst mol de korte Form Bohl vun maakt wurrn. Dat weer bi plattdüütsche Vörnaams ganz begäng, dat dor korte Formen vun maakt wurrn sünd. To'n Lüttjer maken as een Smusenaam för lüttje Gören (as Diminutiv) is dor denn noch dat Suffix *-ike* achtern anbackt wurrn. So is denn vun Bohl *Bohlike* vun. Bi ünnerscheedlich Utspraak sünd dor denn de Naams Bolke, Bölke un Bohlke vun wurrn. 

## Plattdüütsche Tonaams
Vun düssen plattdüütschen Vörnaam sünd denn ok de Tonaams Bohlken, Böhlke usw. vun wurrn. De bedüüt so veel, as *Ut Bohlke (Bölke) sien Familie* oder ok *Vun Bohlke (Bölke) sien Hoff*. 

## Kiek ok na bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Poffertjes

**Poffertjes** (Puffertjes) bünt so 'ne Art lütte Pannkoken, man söter un dicker, so dat de Deeg binnen noch 'n beten saftig blifft.

Poffertjes bünt en typsch hollandsch Eten, man opbröcht hebbt de egentlik de Franzosen.

## Rezept
* 100 Gramm Mehl
* 100 Gram Bukweetmehl 
* 400 ml lauwarme Melk oder Water
* 1 Ei
* 1 Teelepel dröge Gest oder 20 Gramm Gest
* 0,5 Teelepel Salt
* 50 Gramm schmolten Botter 
* 1 Eetlepel Sirup
* dooröver giffst Du Poderzucker un Botter

## Weblinks
* Interview met Trijnko Nijboer van de Poffertjes-Bude upp den Groten Markt in Groningen in't Grunnengs
Chalkogen

As **Chalkogenen** warrt de cheemsch Elementen in de 6. Hööftgrupp von dat Periodensystem nöömt. Na de niege offizielle Indeelen von de IUPAC is dat de 16. Grupp.

De Naam is afleidt ut dat greeksch *Χαλκός* = „Kopper, Bronze“ un *γεννώ* = „tügen, maaken“ un heet so veel as „Ierzmaaker“, as disse Elementen sik veel mit Metallen to Ierz verbinnen dot. Vör de Grupp warrt aver ok de Beteken Suerstoff-Grupp bruukt na dat eerste Element dorin (von baven). 

To de Chalkogene höört de Elementen Suerstoff, Swevel, Selen, Tellur, Polonium un dat künstlich herstellte Ununhexium. De Chalkogenen verbinnt sik geern mit Metallen, sülvst höört se to de Nichtmetallen oder Halfmetallen. Bi dat Ununhexium is dat noch nich ganz seker, schient aver sülvst mehr en Metall to wesen.
Cheemsch Elementen vun de 15. Grupp

De **Cheemschen Elementen vun de 15. Grupp** sünd en Grupp vun cheemsch Elementen, de in dat Periodensystem ünner’nanner staht. Ganz baven steiht de Stickstoff. Dorüm warrt dat mitünner ok Stickstoff-Grupp nöömt. Na den ollen Naam ist dat de 5. Hööftgrupp, aver de IUPAC seggt, schallst man lever 15. Grupp to seggen.

To disse Grupp höört de Elementen Stickstoff, Phosphor, Arsen, Antimon, Wismut un dat künstliche Element Ununpentium. De eersten beiden sünd Nichmetallen, de beiden nächsten warrt to de Halfmetallen tellt. Man de cheemsche Serie is jo nich ganz klor defineert. De beiden letzten sünd aver Metallen. De Elementen in disse Grupp hebbt gemeen, dat se all fief Elektronen in de Butenschaal hebbt.
Climax Blues Band

**Climax Blues Band** is en engelsch Blues-Band, de 1969 in Stafford in England gründ wurrn is. Domols heten se aber noch *Climax Chicago Blues Band*. 1972 hebbt se sük den umnömmt.

De Musikgrupp is gründ wurrn van Colin Cooper (Gesang/Saxophon/Mundharmonika), Derek Holt (Gitarr), Peter John "Pete" Haycock (Gitarr), Arthur Wood (Keyboards), Richard Jones (Bass) un George Newsome (Slagtüüch). Derek Holt hett den bold blots noch Bass spölt, un denn weern dat blots noch fiev Lüüd. Dornah hebbt se wiederhenn noch wat an de Besetten rümbastelt.

Bekannt wurn sünd se denn eerst 1975 mit dat *Stamp Album* un een Johr later mit de Single *Couldn't Get It Right* van dat Album *Gold Plated*. 

In de 1980er leept dat bi de Grupp nich mehr so un Pete Haycock is 1984 ganz utsteegen. 

1993 geevt dat en Comeback mit dat Album *Blues From The Attic* aber ganz groote Hits hebbt se denn nich mehr harrt. De Grupp gifft dat hüdtodag noch, vun de Grünnensliddmaaten is aber blots noch Bandleeder Cooper dorbi.

Pete Haycock is an 30. Oktober 2013 storven.     

## Diskografie
* The Climax Chicago Blues Band (1969)
* Plays On (1969)
* A Lot of Bottle (1970)
* Tightly Knit (1971)
* Rich Man (1972)
* FM Live (1973)
* Sense Of Direction (1974)
* Stamp Album (1975)
* Gold Plated (1976)
* Shine On (1977)
* Real To Reel (1979)
* Flying The Flag (1980)
* Lucky For Some (1981)
* Sample And Hold (1983)
* Drastic Steps (1988)
* Blues From The Attic (1993)
* 25 Years (1968-1993) (1994)
* Big Blues (The Songs Of Willie Dixon) (2003)

## Weblenken
* Offiziell Websteed vun de Climax Blues Band
* Biografie bi All Music Guide (engelsch)
Ehud Olmert

**Ehud Olmert** (* 30. September 1945 in Binyamina) is en israelschen Politiker.

He stammt ut en russisch Inwandererfamilie. Sien Vader is in China upwussen. Van de hebrääsch Universität in Jerusalem hett he he en Afsluss in Psychologie, Philosophie un Juristeree. He hett ok sülvst as Avkaat praktizeert.

Olmert is mit de Künstlersch Alisa Olmert verheiraad und hett 4 Kinner. He snackt hebrääsch und engelsch.

1973 hebbt se hüm för de Likud to’n ersten Mal in Knesset wählt und he es denn söss Mal nah'nanner weer wählt wurrn. Ünner Ministerpräsident Jitzhak Schamir is he denn eerst Minister för Minnerheiten ween un denn Minister för Gesundheet. In disse Tied hett he dat Gesundheetswesen temelk reformeert.

1993 is he Börgermeester van Jerusalem wurn und hett dorbi Teddy Kolek düütlich slahn, wiels he nämelk 60 % van de Stimmen kregen hett. Bi en Wedderwahl hett he sogor 62 % van de Stimmen kregen. 2003 hett he disse Amt aver upgeven un hett sück wer in de Knesset wählen laaten.

In Februar 2003 wuur Ehud Olmert Industrie- un Hannelsminister und stellvertredend Ministerpräsident, un in September van dat sülvig Johr ok noch Kommunikatschoonsminister. 2005 hett he denn tosätzlich ok noch dat Finanzministerium van Benjamin Netanjahu övernommen, de torüchtreden weer.

Ministerpräsident Ariel Scharon is denn Enn’ 2005 ut de Likud-Partei uttreden un Olmert un vööl anner Ministers glieks mit. Se hebbt denn all tosommen de Kadima-Partei grünnd. Kadima heet sovöl as *Vörut*. An 16. Januar 2006 is Olmert denn as Parteivörsitter van Kadima wählt wurrn. An 4. Januar harr Ariel Scharon aber en sworen Slaganfall harrt und kunn denn nicht mehr as Ministerpräsident arbeiden. Olmert hett hüm denn eerst vertreden, is aber dorna denn ok wählt wurrn, nahdem fast stunn, dat Scharon nich weer in’t Amt torüchkommen de.

Nah politisch Schwierigkeiten is he an' 21. September 2008 vun sien Amt as Ministerpräsident torüchtreden, bleev aver eerst Mal "geschäftsführend" in't Amt. Neewahlen wurrn för den 10. Februar 2009 ansett. Nah de Wahlen kunn  Benjamin Netanjahu en Regeeren bilden un wurr an' 31. März 2009 as Ministerpräsident vereedigt.

An' 13. Mai 2014 hett en Gericht in Tel Aviv Ehud Olmert wegen Korruptschoon to söss Johren Haft veroordeelt.

## Weblenken

* Wer ist Ehud Olmert? (Der Tagesspiegel)
* Ehud Olmert (*knessetupdate.com*)
Hartmut Cyriacks

**Hartmut Cyriacks** (* 28. Juli 1955 in Achim; † 17. November 2022 in Hamborg) weer en plattdüütschen Schriever.

Cyriacks studeer Germanistik un Historie in Brunswiek. Na de Tiet as Lehramtsreferendor in Hamborg weer he 1985 bet 1994 Dramaturg an’t Ohnsorg-Theater. Denn hett hüm de nee Intendant Thomas Bayer rutschmeeten. Siet 1994 hett he mit Peter Nissen tohooparbeidt. De beiden hebbt as Cyriacks & Nissen Texten för’t Theater, för’t Feernsehn un för’t Radio maakt un Böker översett un schreven. Cyriacks weer siet 2006 ok Liddmaat vun’n Bundsraat för Nedderdüütsch.

## Warken

kiek bi Cyriacks & Nissen.
Peter Nissen (Schriever)

**Peter Nissen** (* 1957 in Bordelum) is en plattdüütschen Schriever.

Nissen studeer Engelsch, Philosophie un Freesche Philologie in Kiel. Vun 1987 bit 1994 weer he Dramaturg an’t Ohnsorg-Theater un geev Plattdüütsch-Ünnerricht an de Volkshoochschool Hamborg. Nahdem hüm de nee Intendant Thomas Bayer rutschmeeten harr, arbeidt he siet 1994 mit Hartmut Cyriacks tohoop. De beiden maakt as Cyriacks & Nissen Texten för’t Theater, för’t Feernsehn, för’t Radio un översett un schrievt Böker.

## Warken

kiek bi Cyriacks & Nissen.
Cyriacks & Nissen

**Cyriacks & Nissen** is de Textwarksteed, de Hartmut Cyriacks un Peter Nissen siet 1994 tohoop bedrievt. De Seet is in Ottensen in Hamborg.

2003 hebbt de beiden den Nedderdüütschen Literaturpries vun de Stadt Kappeln wunnen. Ok bi de plattdüütschen Folgen vun Nües ut Büttenwarder hebbt se de Texten maakt. Tohoop mit Reinhard Goltz hebbt se welk vun de Asterix-Comics op Platt översett.

## Warken

### Böker

* *Asterix. De Törn för nix.*
* *Asterix. Hammonia-City.*
* *Sprachführer Plattdüütsch.* Quickborn, Hamborg 1999, ISBN 3-87651-204-2
* *2000 Wörter Plattdüütsch. Ein Gebrauchswörterbuch.* Quickborn, Hamborg 1999, ISBN 3-87651-206-9
* *Sprichwörter Plattdüütsch und ihre Bedeutungen.* Quickborn, Hamborg 1999, ISBN 3-87651-214-X
* *Dat groote plattdüütsche Leesbook.* Quickborn, Hamborg 1998, ISBN 3-87651-195-X
* *Die Ohnsorgs. Reisefieber/Mausbesetzung.* Quickborn, Hamborg 1998, ISBN 3-87651-208-5
* *Harry Potter un de Wunnersteen.* Jung, 2002, ISBN 3898820122
* *Harry Potter un de grulig Kamer.* Jung, 2002, ISBN 3898820181
* *Mit Käpten Donald op hoge See.* Disney Mundart Band 3, Berlin 2002, ISBN 3-7704-0646-X

### Stücken

* *Een Held in’n Dörpskroog.*

### Höörspelen

* *Kastendiek & Bischoff.* (Reeg)
* *Ünner den Melkwoold.* 2006

### Weblenken

* Websteed vun Cyriacks & Nissen (hoochdüütsch)
Rock (Musik)

**Rock** is en Böverbegreep för musikaalsche Stils, de sik siet de 1950er Johren ut Rock’n’Roll, Blues und vele andere Stils utklamüstert hett. 

## Rockband

Vundaag hebbt de meisten Rockbands en Schlagtüüchspeler, een oder twee Gitarristen, en Bassspeler un en Singer, faken gifft dat ok noch en Keyboardspeler.

## Historie

De Rockmusik hett sik in de 1950er Johren utklamüstert. De eerste Rocksong, de sik so nömen dröfft, is *Peter Gunn* vun Duane Eddy. Dat gifft bannig vele Rock’n’Roll-Leder ut de 1950er Johren. De Ünnerscheed vun Rock un Rock’n’Roll is, dat de Achtels in’t Rock graad speelt warrn. 
In de 1960er Johren sünd de twee Bands The Rolling Stones un de Beatles de künnigsten vun de Rockbands. 1969 hebbt sik bannig vele Lüüd tosamen rauft un dat Woodstockfestival maakt. Dat is vundaag noch künnig as een vun de gröötsten Festivals in de Historie vun de Rockmusik. 
In düsse Tiet is de Rock nich vun de meisten Lüüd as normal anerkannt worrn.
In de 1970er Johren is de Rock in bannig Butenoorten opdeelt worrn. Dat gifft op de enen Siet de intellektuelle, progressive Musik, as Artrock un Progressive Rock mit Bands as Pink Floyd un 
Genesis. De Poprock, to’n Bispeel as Elton John hett ok so üm düsse Tiet anfungen. 
Dann gifft dat ok noch de härtere Musik, Hard Rock, Heavy Metal (Black Sabbath, AC/DC) un Punk (Sex Pistols, Ramones).
In de 1980er Johren is de Ünnerscheed von Rock un Pop gröter worrn. De Rockers hebbt sik dor en beden unafhängiger vun’n Mainstream maakt, un hebbt de Szene, de parallel to de Mainstream dorwesen is, Underground nöömt. Ok Heavy Metal hett sik in de 1980er Johren bannig good maakt. De künnigsten Metalbands ut de 1980er Johren sünd Iron Maiden, Motörhead un Metallica. 
In de 1990ers is de Grunge vun Bands as Nirvana, Pearl Jam un Soundgarden erfunnen warn.
Dat regionaalsche Zentrum dorbi is Seattle wesen. Nadem sick Kurt Cobain dann aver sülfst ümbröcht hett, is de Grunge wedder to’n Undergroundgenre warrn.
Vundaag gifft dat wedder bannig veele Retrobands, de so doon, as dat se ut ne annere Tied sünn (The Hives, The Strokes, Franz Ferdinand, The White Stripes).

## Deels un Aarten vun Rockmusik

* Folk Rock
* Psychedelic Rock
* Progressive Rock
* Heavy Metal
* Punk Rock
* Grunge
* Alternative Rock

## Weblenken

* ''Gesellschaft für Popularmusikforschung'' (hoogdüütsch)
* Onlinetiedschrift ''Samples'' –  Artikel över Rockmusik uut de Wetenschop (engelsch)
Juni

De **Juni**, ok as **Braakmaand** bekannt, is in’n Gregoriaanschen Klenner de sösste Maand in dat Johr. De Juni hett 30 Daag un tellt to de Sommermaanden.

In’n Juni liggt de Sommersünnwend, de an den 21. Juni is, dör de Himmelsmechanik ober ok an 20. oder 22. Juni wesen kann. Dat is de längste Dag in dat Johr, wat ok to glieke Tiet de Anfang vun’n Sommer is. De Naam stammt von de röömsch Göddin Juno af, de Fru von Jupiter un Göddin vun de Ehe.

En ollen hoochdüütschen Naam för den Maand is *Brachet* oder *Brachmonat*, as dat in dat Middelöller in de Dreefellerweertschop de Tiet weer, wo de *Brach* (d. h. Braak) anfüng. Bi de Goorners snackt man ok von’n *Rosenmaand*, as de Rosenbleih dor ehrn Hööchpunkt hett. In den röömschen Klenner weer dat de veerte Maand. Dor harr he blots 29 Daag.

De Maanden Juni und Juli höört sik teemlich gliek an, dorüm warrt to’n Juni mitünner ok *Juno* seggt – as de Göddin, wona de Mannod jo ok nöömt is. Den Juli nöömt man denn *Julai*, dormit man dat nich mehr verwesseln kann.

Dat gifft in een Johr keen annern Maand, de mit den glieken Wekendag anfangt as de Juni. Man de Februar vun’t nächst Johr, de fangt mit den glieken Dag an.
Rock

**Rock** betekent

* Rock, Deel von de Kledaasch von de Frunslüüd,
* Rock, Överbegreep för en bestimmt Oort von Musik,
* Rock, Reedschop to ’n Kleddern in de Bargens,
* Roch, mythologsch Vagel ut de Geschichten von *Dusend un een Nacht*,
* Rock, Stadt in Louisiana, USA,
* ROCK Linux, en Linux-Distributschoon,
* The Rock, Binaam för dat Inselgefängnis Alcatraz, San Francisco,
* *[[The Rock]]*, Speelfilm ut dat Johr 1996, wo dat üm dit Gefängnis geiht.

**Rock** is de Familiennaam von

* Bob Rock, kanaadsch Musikproduzent,
* Chris Rock (* 1965), US-amerikaansch Schauspeler un Komiker,
* Edelhard Rock (1908–1985), düütsch Bookdrucker un Politiker,
* Helga Rock, düütsch Politikerin,
* Jamie Paul Rock, kanaadsch Filmproduzent,
* Johann Friedrich Rock (1678–1749), düütsch Mystiker,
* Joseph Francis Rock (1884–1962), öösterrieksch-US-amerikaansch Geograaf, Spraakwetenschopper un Botaniker,
* Ze do Rock, düütschspraaksch brasiliaansch Schriever.

Kiek ok bi: Rok.
Sliema

**Sliema** is en Stadt op Malta und liggt an de Noordoost-Küst van dat Eiland.

Se hett ruch weg 20.000 Inwahners up en Flach van 1,2 km². Um 1970 rüm har de Stadt noch 26.000 Inwahners, man de düür Grundstückspries hebbt dorto föhrt, dat de Jöögd sük woranners en billiger Grundstück köfft hebbt

De Naam *Sliema* het sovöl as *Freden*. In Sliema wurd meestens Engelsch snakkt, wat anners is, as bis de anner Städer van Malta. De Footballvereen van disse Stadt, Sliema Wanderers, ist de beste Vereen up de Eiland un is all 26 Mol Meester wurn.

## Kiek ook bi

* Städer op Malta

## Weblenken
* Offizielle Website der Stadt Sliema (engl.)
Oltmann

**Oltmann** is een plattdüütschen Vörnaam för Jungs.
## Herkamen
De Naam is al bannig oolt. Kann angahn, datt he een sassischen Naam is: Al in dat Johr 1013 oder 1020 is de latere Bischop Oltmann vun Passau in Westfalen boren. Dat lett, as wenn de Naam wat to kriegen hett mit dat gode Ansehn vun ole Lüde in fröher Tieden. So, as dormols de Öllsten, de Öllerlüde un de Karkenöllsten dat Seggen harrt hefft, vunwegen dat se mehr afwüssen vun dat, wat wichtig is to'n Regeern vun Dörp, Stadt un Kark. Dat Woort Öllermann, Öllste, Senior etc. bedüüd fröher nich toeerst: Een olen Minsch, man : een Baas, een, de dat Seggen hett. Oltmann bedutt denn ok „Baas“ un nich „Ole Mann“.

## Plattdüütsche Tonaams
Vun den Vörnaam Oltmann kaamt ok de plattdüütschen Tonaams Oltmann un Oltmanns vun her. De bedüüt so veel, as : *Ut Oltmann sien Familie* oder *Vun Oltmann sien Hoff*. 

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Weblenken
Schill

**Schill** is de Naam för lütt makt Mussel-Schalen.

Schill hett völ Mineralien un Spurenelemente un wurd dorüm ok as Höhnerfutter bruukt. Dat nennt man denn *Kippkes*. Mahlen Mussels wurd ok bi de Winterstreedeenst insett, wenn de Straten glatt sünd.

In de Küstenregion wurn ok lütt Weeg mit Schill bestreet, um dat se wat faster wurn un man hett ok Watt mit Schill utbaggert un in de Ackerflach inbaut, domit de Ertraag beter wurn de.

Musselkalk is ok völ för’ Bau bruukt wurn. Dat wur denn as Mörtel bruukt, to’n Bispeel för de Bau van Karken. In völ Sieloorte geevt dat Kalkobens.
Juli

De **Juli**, ok as **Haumaand** bekannt, is in’n Gregoriaanschen Klenner de sövente Maand in dat Johr. De Juli hett 31 Daag un is een von de Sommermaanden. De Naam Juli geiht trügg op den röömschen Staatsmann Julius Caesar, de in dat Johr 46 v. Chr. de Klennerreform dörföhrt hett. In dat Röömsch Riek weer bit dorhen de röömsch Klenner in Gebruuk, de denn dör den Juliaanschen Klenner aflööst worrn is.

En olen hochdüütschen Naam för den Maand is *Heuert*, as dat de Tiet in dat Johr is, wo de Buerns dat eerste Hau inföhrn doot. Annere ole Naams sünd ok *Honigmaand* oder *Bärenmaand* .

In den röömschen Klenner weer de Juli noch de föffte Maand in’t Johr. Bit 44 v. Chr. harr de Maand noch *Quintilis* heten. Dat kummt von dat latiensche *quintus*, wat fief heet.

De Maanden Juni und Juli höört sik temlich gliek an, dorüm warrt to’n Juni mitünner ok *Juno* seggt – as de Göddin, wona de Maand nöömt is. Den Juli nöömt man denn *Julai*, dat man dat nich mehr verwesseln kann.

De Juli fangt mit den glieken Wekendag an as de April un in Schaltjohren ok mit den glieken as de Januar.
Fabio Cannavaro

**Fabio Cannavaro** (* 13. September 1973 in Neapel) is en italiensch Footballspeler.

De Verteidiger speel as eerst bi SSC Neapel un denn bi AC Parma. 2002 is he nah Inter Mailand wesselt und denn nah Juventus Turin. Siet Sömmer 2006 speelt he nu för Real Madrid, wiels Juve hüm ok verkoopen mussen. 2009 is he aber weer to Juventus Turin torüchgahn und af den 1. Juli 2010 lett he sien Karriere bi Al Ahli in Dubai utklingen.

In November 2007 har he ok all 113 Länderspelen för Italien makt un dorbi en Door schaten. 3 Weltmeesterschapen und 2 Europameesterschapen hett he mitmakt und 2006 is he mit Italien denn ok Football-Weltmeester wurn. 2010 is he bi de Weltmeesterschap weer antreden is aber mit Italien all in de Vörrunnen utscheeden. Nah 136 Länderspelen (2 Doren) hett he de Karriere denn nah de Weltmeesterschap beend. 

Wiels he in dat Johr 2006 so good wer, is he denn ok noch to’ Europas Footballer un Weltfootballer van dat Johr wählt wurn.
Hööftgrupp

**Hööftgrupp** is en Begreep ut de Chemie un betekent piel Reegen in dat Periodensystem in de cheemsch Elementen ünnerenanner staht, de ähnlich physikalsch un cheemsch Egenschoppen hebbt. Bi de acht Hööftgruppen is disse Överenstimmen an gröttsten. Se höört to den s- un p-Block, wat över de Orbitalen in de Elektronenhüll defineert is. De IUPAC hett offiziell anraat, de Beteken Hööftgrupp nich mehr to bruken un hett niege Nummern rutgeven, ober in öllere Periodensystemen un Böker steiht dat noch so binnen.

De Hööftgruppen sünd ok mit Sammelbegreepen nöömt. Dat gifft: 

De lieken Egenschoppen fallt an mehrsten op bi de Alkalimetallen, Eerdalkalimetallen, Halogenen un Eddelgasen:

De **Alkalimetallen** sünd neven den Waterstoff – de in disse Grupp as Nichtmetall en sünnerlich Steed innimmt –  Lithium, Natrium, Kalium, Rubidium, Cäsium un Francium. De Alkalimetallen reageert all bannig flink, hebbt siede Smöltpunkten un Dichten un sünd all Lichtmetallen, de goot brennt un en tyypsch Flammenklöör opwiest.

De **Eerdalkalimetallen** verhollt sik liekers de Alkalimetallen, man sünd in all’ns nich so dull. To disse Grupp höört Beryllium, Magnesium, Calzium, Strontium, Barium un Radium.

De **Halogenen** sünd Fluor, Chlor, Brom, Jod un Astat. Se reageert ok temlich licht un dull un bildt Süüren mit Waterstoff un Solten mit Metallen. Halogenen schaadt de Gesundheit oder sünd sogor giftig.

De **Eddelgasen** sünd dorgegen traach un reageert so goot as gor nich. Dorto höört Helium, Neon, Argon, Krypton, Xenon un Radon. De sünd all gasförmig, reekt nich, smeckt nich un een Klöör hebbt se ok nich.

In de annern Gruppen ünnerscheed sik de Elementen en beten mehr. Dat künnt Nichtmetallen wesen ober ok Metallen oder Halfmetallen.

De glieken oder ähnlichen Egenschoppen hingt mit den Opbau von de Atomen tohopen. Eddelgasen hebbt all een vulle butenste Elektronenschaal (warrt ok *[[Valenzschaal]]* nöömt). As dat an stabilsten is, reageert de ok so slecht. Un all de annern Elementen ut de Hööftgruppen versökt in cheemsch Verbinnen dor ok hintokommen: Entweder füllt se de Valenzschaal op, oder gevt de Elektronen dorbinnen af – wat jüst liechter is. Un as de Tall von de butensten Elektronen bi de Elementen in een Grupp jümmers de sülve is, hebbt se ok ungefäähr de glieken Egenschoppen.
Pluto (Disney)

**Pluto** is en Comic- un Tekentrickfigur, de in vele Kortfilme vun Walt Disney vörkummt. Pluto is de Hund vun Micky Maus man in de 1940er un 1950er Johrn hett he ok siene iegenen Kortfilme hefft. Anners as Micky un annere Disney-Tierfiguren snackt Pluto neet un löppt op veer Fööt un nich op twee.

Dat eerste Maal dat Pluto to sehn was, was an’n 18. August 1930 in den Micky-Film „The Chain Gang“ wo he op Spurnsöök nar den Häftling Mickey sett wör. In de Filme, de achteran kömen, was he dann aver de beste Fründ vun Micky.

Pluto hefft sien Naam nar den lütten Planeten kregen, de 1930 entdeckt worrn is. Jüst dat Johr in den ok de Tekentrickfigur erfunnen worrn was.
Sycorax

**Sycorax** betekent

* een Hexenfigur ut dat Theaterstück *[[The Tempest]]* (platt: De Storm) von William Shakespeare,
* Sycorax, Maand von den Planeten Uranus.
Ozonid

De **Ozoniden** sünd en roor Klass von cheemsch Verbinnen, de teemlich unbestännig sünd und dorüm gau verfallt. Ozoniden entstaht, wenn sik Ozon (O3) an en Dubbelbinnen vun en nichtsättigt Verbinnen anlagert.

In de anorgaanschen Chemie sünd Ozoniden chemisch Stoffen mit en deepe roote Klöör, de dör cheemsche Reakschonen mit Alkalimetall-Hyperoxiden tostannen kaamt. Anorganisch Ozoniden to maken un dormit ümtogahn bruukt bannig Opwand, t.&nbsp;B. deepe Temperaturen un’n Atmosphäär von Inertgas. Mit Utnahm von Lithium sünd Ozoniden vun all Alkalimetallen bekannt.
Actinoid

De **Actinoiden** sünd een cheemsch Serie von ähnlich cheemsch Elementen. Fröher weer de Serie ok as *Actiniden* betekend. Dat hett ober nicht tosamenpasst mit de Vörsläg von de Komisschoon, de för de Utgeven von Naamen tostännig weer. Na jüm weer de Ennen *-id* för binär chemisch Verbinnen vörbehalln, as t.&nbsp;B. de *Chloride*. De Beteken *Actinide* kann ober liekers noch bruukt warrn.

To de Serie höört de Elementen Actinium un de 14 nafolgend Elemente in dat Periodensystem. De niege Begreep *Actinoiden* bedüdt so veel as *ähnlich as dat Actinium* – dorna höört dat Actinium sülvst eegentlich nich dorto, warrt ober ut praktisch Grünnen mitdortorekend.

In’n eenzeln sünd dat de Elementen (In Klammern staht de Atomtallen): Actinium (89), Thorium (90), Protactinium (91), Uran (92), Neptunium (93), Plutonium (94), Americium (95), Curium (96), Berkelium (97), Californium (98), Einsteinium (99), Fermium (100), Mendelevium (101), Nobelium (102) und Lawrencium (103). 

All Actinoiden bildt dreefach laadte Ionen. Wie dat Actinium sülvst warrt se all to de 3. Nebengrupp torekent, wat na de niege offizielle Indeelen von de IUPAC ok as 3. Grupp von dat Periodensystem betekend warrt. So as de Lanthanoiden, höört ok de Actinoiden to de *innern Övergangselementen* oder ok *[[f-Block]]-Elementen*, as de Elementen in disse Reegen all f-Orbitalen hebbt, de nicht vull opfüllt sünd.

De Actinoiden sünd all radioaktiv un tellt ok all to de Metallen. De eerste veer bit to’n Uran kommt in de Natur vör. De annern Actinoiden warrt ok as Transuranen betekend. Dat sünd mit eenzig Utnahm von dat Plutonium all künstlich Elementen. Actinoiden sünd, wenn se bannig fien verdeelt warrt pyrophor, künnt also von sülvst Füer fangen.
Holland

**Holland** is een Deel vun de Nedderlannen. Holland was in de Antike een Bezirk vun dat röömsche Weltriek un was in dat Middelöller vun den Graaf vun Holland regeert. 

Dat Rebeet besteit hüdigendags ut de beiden Provinzen Noord-Holland un Süüd-Holland (Zuid-Holland), de 1840 gründ worn sünd un 13% vun de Nederlannen utmaaken.

 

Dat Woort Holland kummt vun *holt land* ("Land mit veel Holt"). 

De gröttsten un bekanntesten Städer vun de Nedderlannen sind ook in Holland: Amsterdam, Rotterdam, Leiden, Alkmaar, Den Haag, Delft un Haarlem. Tohope mit de Stadt Utrecht, nennt se düsse Gruppe vun Städer Randstad Holland. 

In deen tweeten Weltkrieg hefft de Düütschen Holland överfallen un besett bit de Alliierten in September 1944 de Nederlannen weder fri mokt hebben.

## Weblinken

* Büller vun Holland
* Filme vun Holland
Cheemsch Serie

As en **cheemsch Serie** betekent man en Grupp vun cheemsch Elementen, de sik liek sünd, aver von de sik de physikalsch un chemisch Egenschoppen innerhalf vun de Serie jümmer mehr ännert. T.&nbsp;B. kann de Kaakpunkt jümmer hööger warrn oder de Verbinnen vun de Elementen mit Suerstoff jümmer flinker verfallen.

De cheemsch Serien weern to’n Deel all bekannt, as dat dat Periodensystem noch gor nicht geven hett. Man hett aver al sehn, dat eenige Elementen tosamen höhrt. De Serien hebbt denn dorbi holpen, dat Periodensystem tohopentostellen. In eenig Fäll sünd de Serien nipp un nau gliek mit een vun de Hööftgruppen.

Opstunns warrt de nafolgend cheemsch Serien ünnerscheed:
* de Nichtmetallen
* de Metallen
* de Halfmetallen
* de Eddelgasen
* de Halogenen
* de Alkalimetallen
* de Eerdalkalimetallen
* de Övergangselementen
* de Lanthanoiden
* de Actinoiden
Peroxid

**Peroxiden** sünd chemisch Verbinnen de en Peroxigrupp R1-O-O-R2 (bi organische Verbinnen; de R’s staht för Resten) oder en Peroxid-Ion O22- (anorgansch Verbinnen) bargt. De Suerstoff hett dorbi de Oxidatschoonstall -1.

## Eegenschoppen
Peroxiden hebbt en bannigen Drang to disproportioneeren, also gliektietig as Redukschoons- un Oxidatschoonsmiddel to wirken. Dorbi warrt veel Hitt free, as t.&nbsp;B. bi dat Disproportioneeren von Waterstoffperoxid to Suerstoff un Water. Vele Övergangselementen wirkt dorbi as en Katalysater un maakt dat flinker.

Orgaansch Verbinnen mit swacke C-H-Binnen, as Ethers oder Ketonen hebbt dat faken an sik, wenn se länger staht, mit den Suerstoff ut de Luft Peroxiden to billn. Bi’t Destilleern kann dat Explosionen utlösen. Dorüm schall man vörher jümmers kieken, wat sik Peroxiden billt hebbt.

## Nawies
Peroxiden künnt t.&nbsp;B. dör Oxidatschoon von Jodid-Ionen nawiest warrn. Afgeven Lösmiddels farvt sik bruun. Dör dat Togeven von sättigte Stärklösen kann de Fienföhligkiet noch verbetert warrn; Dor entstaht denn bannig blaue Verbinnen von Jod un Stärk. Gifft ok Teststäven dorför to köpen.

## Herstellen un Sekerheit
Dat Anthrachinon-Verfohren is dat wichtigste bi de Herstellen von Waterstoffperoxid. Dorut könnt denn wedder annere Peroxiden wunnen warrn.

Üm Peroxiden seker herstellen to künnen, mutt en beten Opwand maakt warrn un man mutt doröver goot Bescheed weten. Orgaansch Peroxiden warrt industriell in Zellenbowarken herstellt, wat vör Explosion bewahrt. Man Unfällen kann dat liekers geven.
Larissa

**Larissa** betekent

* Larissa, Figur ut de greeksche Mythologie, Dochter von Pelasgos,
* Larissa, ole Schrievwies för de Stadt Larisa, Grekenland,
* Philon von Larisa (1. Johrhunnert v. Chr.), greekschen Philosoof,
* en greeksche Borg,
* (1162) Larissa, Asteroid ut den Hööftgördel,
* Larissa, Maand von den Planeten Neptun,
* Larissa, Vörnaam för Froonslüüd.
Galatea

**Galatea** betekent

* Galatea, in de greeksche Mythologie een von de Nereiden,
* Galatea, een Maand von den Planeten Neptun,
* (74) Galatea, een Asteroid ut den Hööftgürdel,
* een Figur ut den Mythos von dat Pygmalion,
* Galatea-Effekt, een Begreep över dat op wat töven ut de Psychologie.
Freeboord

**Freeboord** is een Afmeten op Scheepen. Dat is de Weg vun de Waterlinie na dat Hööft- oder Freeboorddeck. Dat is dat Deck, wo Water in dat Schipp lopen kann. Je grötter dat Freeboord is, je beter kann dat Schipp op de hoge See fohrn, vunwegen, datt de Wellen ni mehr so licht över dat Deck schwappen künnt. Dat Freeboord is vun Belang för de Sekerheit vun Scheepe: Bi en Schipp mutt jummers noog Freeboord överblieven, um seker fohren to könen. Up dat Binnenwater langt en lüttjer Freeboord hen, as up de See, vunwegen datt sik dor en Schipp veel mehr bewegen deit un de Wellen veel höger gaht. Dat gifft gesetzlich Mindstfreebord för bestimmte Schippstypen.

In de Seefohrt is Freeboord de Afstand vun de Bovenkant vun de Decklinie to de Bovenkant vun de Linie vun de Plimsollmark, de bruukt warrt. De Decklinie liggt faken en beten unner dat böverste Deck, wat waterdicht afslaten weern kann.
Despina

**Despina** betekent

* Despina, Nymphe ut de greeksche Mythologie,
* Despina, Maand von den Planeten Neptun,
* Fru in de Oper *[[Cosi fan tutte]]* von Mozart,
* Despina, greekschen Vörnaam.
Naiad

**Naiad** betekent

* Naiaden, Nymphen ut de greeksche Mythologie,
* Naiad, een Maand von den Planeten Neptun.
Thalassa

**Thalassa** betekent

* Thalassa, Göddin ut de greeksche Mythologie,
* Thalassa, Maand von den Planeten Neptun,
* Thalassa, greeksche Grupp,
* utdachten Planeten in de Geschicht *The Songs of distant earth* von Arthur C. Clark.
Nereid

**Nereid** betekent

* Nereiden, in de greeksche Mythologie de 50 Döchter von Nereus un Doris,
* Nereid, den tweet gröttsten Maand von den Planeten Neptun,
* Nereiden, Oort von Borstenwörms, de na de mytholoogsch Nereiden nöömt sünd.
Psamathe

**Psamathe** betekent

* Psamathe, in de greeksche Mythologie een vun de Nereiden de mit Aeacus ehrn Söhn Phocus tüügt hett,
* Psamathe, in de greeksche Mythologie de Dochter vun Crotopus, de mit Apollo en Jungen (Linus) harr,
* Psamathe, en lütten Maand vun den Planeten Neptun.
Atomteken

Dat **Atomteken** is de korte Schrievwies för de Naams vun de cheemsch Elementen, as de in Formeln un Tabellen (t.&nbsp;B. dat Periodensystem) bruukt warrt. Disse Teken sünd von de IUPAC fastleggt worrn, gellt internatschoonal un warrt ok in Länner bruukt, de an sik ganz annere Bookstaven verwennt.

De Tekens sünd afleidt von de latienschen oder greekschen Naams, bi de niegen Elementen warrt aver ok von de engelschen Beteken utgahn. Normalerwies besteiht dat Atomteken ut een oder twee Bookstaven, wobi de eerste jümmers groot schreven is. Enige künstliche Elementen mit’n hooge Atomtall hebbt noch keen afsluten Naam, man warrt mit vörlöpig latiensche Tallen nöömt. De hebbt afkört denn dree Bookstaven. 

Bispelen för Atomteken sünd:

* O = Suerstoff (vun *Oxygenium*)
* C = Kohlenstoff (vun *Carboneum*)
* Ne = Neon
* Fe = Iesen (vun *Ferrum*)
* Au = Gold (vun *Aurum*)

Dorbi mutt’n aver op grote oder lütte Bookstaven acht geven, as t.&nbsp;B. mit dat C un dat O: 
* Co steiht för dat Element Kobalt
* CO steiht aver för Kohlenstoff un Suerstoff, wat tohopen een Kohlenstoffmonoxid-Molekül dorstellt.
Disney

**Disney** betekent

* Disney, Town in’n Mayes County, Oklahoma, USA,
* The Walt Disney Company, US-amerikaanschen Medienkunzern.

**Disney** is de Familiennaam von

* Abigail Disney (* 1960), US-amerikaansche Dokumentarfilmerin, Philanthropin un Soziaalaktivistin,
* David T. Disney (1803–1857), US-amerikaanschen Politiker,
* Diane Disney Miller (1933–2013), US-amerikaansche Mäzenin,
* Jack Disney (* 1930), US-amerikaanschen Radsportler,
* Jack Disney († 2015), US-amerikaanschen Sportjournalist,
* John Disney (1779–1857), engelschen Archäoloog,
* Lillian Disney (1899–1997), Fro von Walt Disney,
* Melissa Disney (* 1970), US-amerikaansche Synchroonsprekerin,
,
* Walt Disney (1901–1966), US-amerikaanschen Filmproduzent,
* Wesley E. Disney (1883–1961), US-amerikaanschen Politiker.