open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kumquats

De **Kumquats** (*Fortunella*) sünd en Geslecht vun de Planten in de Familie vun de Rutenplanten (Rutaceae). Se sünd eng verwandt mit de Zitrusplanten, de ok to de Rutenplanten rekent warrt. Eenige Wetenschoplers seht jem ok as Deel vun de Zitrusplanten. De Frücht vun de Kumquat sünd plummförmig un bit to 4&nbsp;cm lang. Se hebbt en geel-orange Schaal. De Naam „Kumquat“ is ut de kantoneeschen Utspraak *gam gwat* (vun 金橘; Hoochchineesch *jīnjú*) af, wat „golden Appelsien“ bedüüdt. In kantoneesch Rebeden warrt *gam gwat* aver mit de Schriffttekens 柑橘 („Mandarien-Appelsien“, hoochchineesch *gānjú*) schreven .

## Vörkamen
De Kumquat kummt anfänglich ut Asien, warrt vundaag aver ok in Amerika, Afrika un in de warmsten Lagen in Süüdeuropa anboot (t.&nbsp;B. op Korfu in Grekenland).

## Systematik
Deelwies warrt de Kumquats nich as egen Geslecht ansehn, man in’t Geslecht vun de Zitrusplanten (*Citrus*) inordent. 
De nafolgend Oorden warrt in dat Geslecht Kumquats ünnerscheedt:
* *[[Fortunella crassifolia]]*
* *Fortunella hindsii* – Hongkong-Kumquat
* *Fortunella japonica* − Marumi-Kumquat (Syn. *Citrus japonica*)
* *Fortunella margarita* − Eier-Kumquat
* *[[Fortunella obovata]]*
* *Fortunella polyandra*

Bito sünd ok Hybriden tücht worrn. Dat gifft ok geslechterövergriepend Hybriden *Citrus* × *Fortunella*, de *[[Citrofortunella]]* nöömt warrt.

## Bruuk

De Frucht vun den Struuk warrt normalerwies mit Karns un Schaal eten. De Schaal is vun’n Smack ’n beten herb-sööt, dat Fruchtfleesch süerlich. De Schaal warrt ’n beten weker, wenn man de Frucht kort twüschen de Fingers oder in de Hand rullen deit. Se verbreedt denn ehrn Röök un nimmt en licht söteren un weniger herben Smack an. De Klöör vun de Frücht kann twüschen düsterorange un goldgeel liggen. Dat süerliche Fruchtfleesch is in fief bit söss Kamern opdeelt, de teemlich grote Karns bargt, de aver eten warrn künnt.

Kumquat-Frücht sünd riek an Vitamin C  bargt veel Kalium un ’n beten Kopper. In Europa warrt de Frücht tomeist as Dekoratschoon bruukt.

Fiensmeckers möögt de Kumquatfrucht geern, vun wegen den fien-herben Smack, geern ok inleggt, to’n Bispeel in Rum. 

De Appelsiensmack vun dat Beermischdrinken „Beck’s Chilled Orange“ is de Kumquat namaakt.

## Borns


## Weblenken
Calciumsulfat

**Calciumsulfat** betekent

* Gips (Ca[SO4] • 2 H2O), en Mineraal,
* Bassanit (Ca[SO4] • ½ H2O), en Mineraal,
* Anhydrit (CaSO4), en Mineraal.
Calciumhydrid

**Calciumhydrid** is dat Metallhydrid vun’t Calcium.

## Dorstellen
Calciumhydrid warrt dör dat Överleiden vun Waterstoff över Calcium bi 400&nbsp;°C herstellt:

:\mathrm{Ca + H_2 \longrightarrow CaH_2}

## Verwennen
Calciumhydrid verfallt ünner düchtige Waterstoffbilln bi den Kontakt mit Water un warrt dorüm as en Spiekerstoff bruukt, mit de man an jeden Oort Waterstoff produzeeren kann:

:\mathrm{CaH_2 + 2 \ H_2O \longrightarrow Ca(OH)_2 + 2 \ H_2 + 228 \ kJ}

Ut een Kilogramm Calciumhydrid kummt dorbi ruchweg 1 m³ Waterstoff tostannen.

Butendem warrt Calciumhydrid in dat so nöömte *Hydrimet-Verfohren* insett, üm Metalloxiden (t.&nbsp;B. Vanadiumpentoxid, Zirkoniumdioxid, Titandioxid oder Natriumperoxid) to elementar Metall to reduzeeren. Bi Temperaturen twüschen 600 un 1000°C geiht dat bi teemlich schonend Bedingen vör sik. De Waterstoff-Atmosphäär, de sik bi de Reakschoon billt, schuult ok gliektietig dat nee entstahnde Metall:

:\mathrm{n \ CaH_2 + MO_n \longrightarrow n \ CaO + n \ H_2 + M}

## Bornen
Oppositschoon

**Oppositschoon** (vun dat laat latiensch Woort *oppositio* „dat Toweddersett“) betekent

* Oppositschoon, Parteien oder Gruppen, welke de herrschend Politik nich stütten, man dorgegen an arbeiden doot,
* Oppositio, rhetorische Figur vun’t Towedderstellte,
* Oppositschoon, Gegensatz vun spraaklich Eenheiten, de in lieke Wies bruukt warrt,
* Oppositschoon, sünner Konstellatschoon vun twee Himmelskörpers in de Astronomie,
* Oppositschoon, de Gegenstellen vun’n Dumen btw. eerste Tohn gegen över de annern Fingers btw. Töhn,
* Oppositschoon, in’n Schach en sünnere Stellen vun de beiden Königen in een sünenrn Aftand,
* Oppositschoon, Gegensatz vun twee Utsagen,
* The Opposition, engelsche Musikgrupp, de 1979 grünnt weer.
1860

## Wat passeert is
* 20. Dezember: South Carolina treed as eersten Bundsstaat ut de Union vun de USA ut (Sezzesion). Anner Staten folgen na un dat keem to'n Börgerkrieg

## Boren
* 14. Januar: George Francis Hampson, britisch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1936)
* 29. Januar: Anton Tschechow, russ’sch Schriever un Dramatiker († 1904)
* 4. Februar: Jackson Whipps Showalter, US-amerikaansch Schachspeler († 1935)
* 10. Februar: Rudolf von Campe, düütsch Politiker († 1939)
* 26. Februar: Karl Theodor Martens, düütsch Politiker († 1936)
* 5. April: Harold Sibthorpe Barlow, engelsch Tennisspeler († 1917)
* 16. April: Johann Jungblut, düütsch Maler († 1912)
* 20. April: Pieter Jelles Troelstra, nedderlannsch Politiker un Schriever († 1930)
* 20. Mai: Eduard Buchner, düütsch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1917)
* 3. Juli: William Wallace, schottisch Komponist, Musikschriever un Oogendokter († 1940)
* 7. Juli: Gustav Mahler, österrieksch Komponist un Dirigent († 1911)
* 8.Oktober: Carl Heiligenstadt, düütschen Bankdirekter un Politiker († 1920)
* 22. November: Amandus Weinreich, plattdüütschen Theoloog un Prediger († 1943)

## Storven
* 9. Januar: Karl Rudolf Brommy, düütsch Admiral (* 1804)
* 26. August: Friedrich Silcher, düütsch Komponist un Musikpädagoog (* 1789)
* 21. September: Arthur Schopenhauer, düütsch Philosoph (* 1788)
* 27. November: Johann Matthias Seling, Persepter, Preester un Schriever (*  1792)
Beth

**Beth** (בית) is de tweete Bookstaav in’t Hebrääsch Alphabet. 

Dat gifft twee Oorden, dissen Bookstaav uttospreken:

1) as [b], in de punkteert Schrievwies kummt denn en speziellen Punkt in de Mitt (Dagesch). In’t moderne Hebrääsch warrt dat an den Anfang vun en Sülv na Konsonant maakt un an den Anfang vun en Woort.

2) sünst warrt de Bookstaav as [v] utspraken.

As hebrääsche Tall hett he den Weert 2.

De Oorsprung vun den Bookstaav is en stiliseert Huus (Hebrääsch: Beth). Vun  dissen aramääschen Bookstaav is ok dat greeksche Beta kamen un dorvun denn dat latiensche B.

## Tekenkoderen
Maandphaas

As de **Maandphasen** betekent man de wesselnd belüchte Gestalt vun den Maand as dat vun de Eer ut to sehn is. Dat kummt von de perspektivische Laagännern vun de Dag-Nacht-Grenz vun’n Maand relativ to de Eer wiel den Ümloop.

Dat Verännern geiht langsom un allmählich vör sik, wobi ünnerscheedt warrt in *[[Vullmaand]]*, *afnehmend Maand*, *[[Neemaand]]* un *tonehmend Maand*. Dorbi sünd Vull- un Neemaand strengnahmen blots ganz korte Tietpunkten sünd, wiel af- un tonehmend Maand elk de Tietrüüm dortwüschen afdeckt. Vull- un Neemaand warrt tohopen mit de beiden *Halfmaanden* ok as de Hööftphasen tosamenfaat. De Wetenschopplers seegt aver nich Halfmaand, man se beteht de Halfphaas (Dichotomie) op den vullen Zyklus vun de Phasen. Dorüm seegt se to de tonehmende Halfphaas *Eerst Veerdel* un to de afnehmend Halfphaas *Letzt Veerdel*. Egen Beteken hebbt ok de ganz smalen Maandsicheln, de *Neelicht* un *Ooltlicht* nöömt warrt.

## Överblick
Een Ümloop vun den Maand üm de Eer, bi den de Maand an’n End wedder de lieke Stellen to de Sünn hett, duert ruchweg 29,53 Daag: Disse Tietruum warrt as dat Synodisch Maand betekent. Dat is also ungefähr so lang as een Maand. Un tatsächlich is ok de Naam vun den Tietafsnitt as ok de Läng vun den Maand vun den Eerdenmaand afleddt. De wirkliche Läng vun en enkelte Periood (de Lunatschoon) wiest teemlich grote Ünnerscheden op. To’n nauen Middelweert kiek bi Siderisch Periood.

Afhangig vun de Positschonen vun’n Maand, de Eer un de Sünn toenanner kann man vun de Eer ut verscheeden Lüüchtwinkels vun’n Maand dör de Sünn bekieken. Dordör jummt dat to de ünnerscheedlich wesselnden Gestalten vun’n Maand an’n Himmel.

De Gröttenproportschonen vun de Objekten op de Biller un ok jemehr Afstännen toenanner stimmt nich mit de Wirklichen överin.

De Bahn vun den Maand is teemlich komplizeert, dorüm kann de Maand to elk Tiet an’n Dag op- un ünnergahn.

## Weblenken

* Aktuelle Bereken vun de Maandphaas un de nächsten Sünn- un Maanddüüsternissen (Java-Skript baseert)
Ben Nevis (Mehrdüdig Begreep)

**Ben Nevis** betekent

* Ben Nevis, höchsten Barg vun Schottland,
* Ben Nevis, lütte Whisky-Brenneree in de Stadt Fort William,
* Ben Nevis, Pseudonym vun een vun de düütschen ???-Schrievers.
Phanerozoikum

Dat Äon **Phanerozoikum** (free översett so veel as „dat Tietöller vun’t sichtbor Leven“) is en överordent Afsnitt in de Geoloogschen Tietskala dat de dree jüngsten Äras Paläozoikum, Mesozoikum un Känozoikum ümfaat.

De Begreep *Phanerozoikum* is dorut afleddt worrn, dat vun’t Kambrium an – dat is de ünnerste (fröhste) Periood vun’t Paläozoikum – to’n eersten mol makroskopisch sichtbore Fossilresten in gröttere Tall to finnen sünd. Ut de Äonen för dat Phanerozoikum, de ok ünnern den Böverbegreep Präkambrium (ok: *Kryptozoikum*) tosamenfaat warrt, hebbt ok woll Fossilresten överduert, aver de sünd to’n gröttsten Deel blots mit mikroskopisch Methoden natowiesen. En Utnahm dorvun is aver t.&nbsp;B. de Ediacara-Fauna.

De Begreep Phanerozoikum is en biostratigraafsch Begreep to’n Indelen vun de Ornen.

## kiek ok
* Geoloogsch Tietskala

## Literatur
* Hans Murawski, Wilhelm Meyer: *Geologisches Wörterbuch*. Heidelbarg: Spektrum, 2004. ISBN 978-3-8274-1445-8
Äon (Geologie)

In de Geologie is dat **Äon** (gr. αιών *aiṓn* „Ewigkeit“) en Eenheit för de böverste Even vun de Indelen vun de Eerdhistorie as se vun de Geologen in de histoorschen Geologie un in de Geochronologie bruukt warrt. In de Chronostratigrafie is de gliekbedüden Eenheit dat **Äonothem**.

Wo veel Äonen in de Indelen vun de Eerdhistorie bruukt warrt, is bi verscheeden Schrievers ünnerscheedlich. An’n wenigsten ümstreden is dorbi dat jüngste Äon, dat Phanerozoikum. De Artikels in de plattdüütschen Wikipedia bruukt eenheitlich de Indelen na den ICS-Standard. Dorna warrt twüschen veer Äonen ünnerscheedt (Tieten in Millionen Johren (Ma)):
* Phanerozoikum 541 Ma  bis  0 Ma
* Proterozoikum 2.500 Ma  bis  541 Ma
* Archaikum 4.000 Ma  bis  2.500 Ma
* Hadaikum 4.600 Ma  bis  4.000 Ma
De letzten dree (Hadaikum, Archaikum un Proterozikum) warrt faken ok as *[[Präkambrium]]* oder *Kryptozoikum* tosamenfaat.

## Indelen
De Indelen vun de Eerdhistorie warrt vun Even to Even jümmer fiener. De Äonen warrt ünnerdeelt in Äras:
* Phanerozoikum
** Känozoikum
** Mesozoikum
** Paläozoikum
* Proterozoikum
** Neoproterozoikum
** Mesoproterozoikum
** Paläoproterozoikum
* Archaikum
** Neoarchaikum
** Mesoarchaikum
** Paläoarchaikum
** Eoarchaikum
* Hadaikum

De Äras warrt wieter in Perioden opsplitt sünd, un de sünd noch mal in Epochen indeelt, för de dat mitünner noch mol fienere Indelen gifft. För de nipp un naue Indelen kiek bi Geoloogsch Tietskala.
Ära (Geologie)

Dat **Äras** oder **Eerdtietöller** is en Begreep ut de Geologie oder nipp un nau ut de Geochronologie un betekent Ünnereenheiten vun de Äonen. Dat sünd also Tietafsnitten, de vele Johrmillionen vun de Eerdhistorie tohopenfaat. De gliekbüden Eenheit in de Chronostratigrafie is dat **Ärathem**.

Elk Ära warrt geochronoloogsch in fienere Systemen ünnerdeelt, de Perioden, Epochen un de Öller. In de Chronostratigrafie warrt dorför de Eenheiten System, Serie un Stoop bruukt.

## Indelen
De ruchweg 4,55 Milliarden Johren, de siet Tostannenkamen vun de Eer vergahn sünd, künnt ut astronoomsch-geoloogsche Sicht in veer Äonen ünnerdeelt warrn. Disse Indelen richt sik na dat System vun de Internatschonale Stratigrafische Kommischoon. Man, woveel Äonen dat nu nipp un nau sünd, is ümstreden un warrt vun verscheeden Schrievers ok ünnerscheedlich angeven. De Kreisloop vun de Stenen oder de Platentektonik löpt aver tyypschwies in Zyklen vun üm un bi 200 Johren af, so dat sik de fröhen Tostännen op de Eer blots noch an bannig wenige Rebeden vun de Eer afleiden laat.

Praktisch kann blots för dat jüngste Äon, dat Phanerozoikum, enigermaten seker en fien Indelen vörnahmen warrn. Dat Phanerozoikum is för 542 Millionen Johren mit dat Kambrium anfungen. All Äonen, de dorvör liggen doot, weern fröher eenfach blots as dat Präkambrium (*Kryptozoikum*) tosamenfaat. Disse Tiet warrt vundaag in wietere dree Äonen ünnerdeelt, na dat wat op sünners olle Kratonen bi Ünnersöken rutfunnen worrn is. Dat jüngste Äon vun’t Präkambrium is dat Proterozoikum un dorför weer dat Archaikum, de beid ok noch mol in verscheeden Äras ünnerdeelt warrt. Dorför noch leeg dat Hadaikum. 

Dat Phanerozoikum besteiht ut dree Eerdtietöller un reckt bit in de Nutiet:
* Känozoikum (Eerdneetiet)
* Mesozoikum (Eerdmiddelöller)
* Paläozoikum (Eerdöllerdom)

## Kiek ok
* Eerdentstahn
* Geoloogsch Tietskala

## Literatur
* Andreas Braun: *Das Karbon: Nicht nur Steinkohle.* Biologie in unserer Zeit 32(5), S. 286–293 (2002), ISSN 0045-205X
* Wighart von Koenigswald: *Das Quartär: Klima und Tierwelt im Eiszeitalter Mitteleuropas*. Biologie in unserer Zeit 34(3), S. 151–158 (2004), ISSN 0045-205X
* Ernst Probst: *Deutschland in der Urzeit.* C. Bertelsmann, München 1986.
* Ernst Probst: *Rekorde der Urzeit.* C. Bertelsmann, München 1992.
Fermion

**Fermionen** sünd Deelken in’n physikaalschen Sinn, de en halftalligen Spin hebbt, also  \hbar/2 , 3 \hbar /2  etc. Nöömt sünd se na den italienschen Karnforscher Enrico Fermi.

To de Fermionen warrt ünner de Elementardeelken de Leptonen (t.&nbsp;B. Elektronen, Neutrinos) un de Quarks rekent. Vun de tohopensetten Deelken höört ünner annern all Deelken dorto, de ut en ungerade Tall vun Quarks opboot sünd. Dat sünd to’n Bispeel all Baryonen, worünner ok dat Proton un dat Neutron fallt. De Statistik för’t Besetten vun de Fermionen is de Fermi-Dirac-Statistik. Fermionen grenzt sik af vun de Bosonen, de en ganztalligen Spin opwiest. Elementardeelken tellt jümmer entweder to de Bosonen oder to de Fermionen.

Fermionen verhollt sik na dat Pauli-Prinzip (*Pauli’sch Utslussprinzip*), dat seggt, dat twee Fermionen nich to glieken Tiet an’n glieken Oort den sülven Quantentostand innehmen künnt. Allgemeen gellt, dat de quantenmechaansch Bülgenfunkschoon vun twee oder mehr liekoortige Fermionen bi’t Vertuuschen vun t wee Fermionen vullkamen antisymmetrisch wesen mutt, oder anners: Dat Vörteken ännert sik.

Anwendt op de Elektronen in en Atom, verklort dat Pauliprinzip, dat nich all Elektronen in den lieken Grundtostand fallen künnt, man poorwies de verscheeden Orbitalen vun dat Atom opfüllt. Dat is disse Egenschop, de den systemaatschen Opbo vun’t Periodensystem vun de cheemschen Elementen verklort.

En annere Egenschop vun Fermionen mit den Spin ½ is, dat jemehr quantenmechaansch Bülgenfunkschoon na en Rotatschoon üm 360° dat Vörteken ännert. Eerst na en Dreihen üm 720° (also tweemol kumplett dreiht) is de Utgangspunkt wedder herstellt. Dat kann een sik an en Klock verdüdlichen: Eerst wenn de Stünnenwieser an en Klock sik tweemol ganz rümdreiht hett (720°), hett en wedder de lieke Tiet an’n Dag.

## Kiek ok
* Spin-Statistik-Theorem
John Landis

**John Landis** (* 3. August 1950 in Chicago, Illinois) is en US-amerikaansch Filmspeelbaas, Filmproduzent, Schauspeler un Dreihbookschriever mit greeksch Vörfohren.

Landis hett bi’n Film toeerst kort as Stuntman arbeit, so to’n Bispeel in Sergio Leones Klassiker *[[C'era una volta il West]]* (dt.: *Spiel mir das Lied vom Tod*) vun 1968. Sien eersten Film as Dreihbookschriever un Speelbaas, *Schlock*, hett he 1973 dreiht. Mit dissen Film hett he sien Talent för dick  opdragen Kummedie un fantastisch Elementen wiest. Vun de Kritik weern sien Filmen nich jümmer goot opnahmen. Aver he hett en poor Filmen maakt, de ok vundaag noch jümmer geern sehn warrt, as t.&nbsp;B. *Kentucky Fried Movie*, *The Blues Brothers* oder *An American Werewolf in London*. Man, Landis is nich blots Speelbaas un Schriever, in eenige Filmen hett he ok as Schauspeler vör de Kamera stahn, tomeist aver blots in lütte Rullen un Cameo-Optreden. En Naam hett he sik ok as Produzent maakt, ü.a. för den Videoclip *Thriller* vun Michael Jackson.

1982 geev dat an’n letzten Dag vun de Dreiharbeiten vun de Folg *The Movie* (dt.: *Unheimliche Schattenlichter*) to *[[Twilight Zone]]* to en gresigen Unfall, bi den de Hööftdorsteller Vic Morrow un twee Kinner dör de Rotorblööd vun en Heevschruver to Dood kamen sünd. Landis hett sik dorna düchtig wat anhöörn möten un is ok anschulligt worrn, dat he wiel de Dreiharbeiten ünner Drogen stahn hebben schall. En Sworengericht hett em aver 1987 vun Vörholt vun’n Doodslag freesnackt. De Familien vun de storven Kinner hebbt vun de Produkschoonsfirma Warner Bros. Schadensgeld in Millionenhööch kregen. En poor Johr vörher al harrn sik de Döchter vun Vic Morrow, Carrie Morrow un Jennifer Jason Leigh, mit Warner Bros. eenigt.

## Filmografie (Utwahl)

## Filmpriesen
Ünner dat Filmwark vun John Landis sünd ok en poor Filmen wesen, de mit Filmpriesen uttekent worrn sünd. Nomineert weer Landis vör wietere negen Filmen, dorünner ok dree Golden Himberen. Uttekent weer Landis mit veer Priesen:
* 1982: den Pries för’n *Besten Film* vun’t *[[Fantafestival]]* för *Schlock*.
* 1985: den *Special Jury Prize* vun’t *[[Cognac Festival du Film Policier]]* för *Into the Night*.
* 1992: den *[[CableACE]]* as Produzent vun de Kummedie-Serie *Dream On*.
* 2004: den *[[Copper Wing Tribute Award]]* vun’t *[[Phoenix Film Festival]]* 

## Weblenken
Veno

**Veno** oder **Venó** (Nedderlannsche Spraak: *Vollenhove*) is en lüttje Stadt in de Provinz Oaveriessel in de Nedderlannen. Vun den 1. Januar 2001 af an höört dat to de Gemeende Stienwiekerlaand. In düsse Gemeende is Stienwiek de gröttste Oort. In Veno leven an'n 31. Dezember 2006 4.121 Inwahners. Veno is en vun de Öörd, de to dat *Ambt Vollenhove* tohören doot. Up nedderlandsch-neddersassisch warrt dor *Land Veno* to seggt. Annere Öörd vun dat Land Veno sünd Barsbeek, Kadoelen, Moetspot, Heetveld un de Krieger.
Johan Veenstra

**Johan Veenstra** (* 6. Januar 1946 in Wolvege in de Provinz Freesland is en nedderlannschen Schriever. He schrifft Gedichten, Vertellen un Romaans up Stellingwarfs.

## Herkamen
Veenstra kümmt ut de Stellingwarven. Dat is en Landstreek in de Provinz Freesland, wo nich Freesch, man Stellingwarfs snackt warrt. Stellingwarfs is en nedderlandsch-neddersassischen Dialekt, de mit Oostfreesk Platt verwandt is. Boren is he woll in Wolvege, man wahnt hett he jummers in Ni'jhooltpae.

## Wark
Veenstra hett ünner den Titel „Stellingwarver Stiekelstokkies“negen Johr lang Kolummnen för den freeschen Radiosender Omrop Fryslân schreven un ok spraken. Hüdigendags schrifft he Kolummnen för den „Leeuwarder Courant“. In dat Johr 2001 is Veenstra to'n Ridder in den Orden vun Oranje-Nassau beropen wurrn, vunwegen sien Wark in un för Stellingwarfs.

## Böker
*Wilde Gaanzen, verhaelen en gedichten, 1974
*Fluitekruud, verhaelen, 1977
*As de wilde roze bluuit, gedichten, 1979
*Een vlinder van zulver, roman, 1981
*Naachs goelen de honnen, roman, 1984
*Lamert en Lutske, verhaelen, 1987
*De toren van De Lichtmis, gedichten, 1988
*Lamert, Lutske en Doerak, verhaelen, 1990
*Stellingwarver Stiekelstokkies, radiokollums, 1991
*De boot naor Valhöll, verhaelen, 1992
*Stellingwarver Stiekelstokkies 2, radiokollums, 1993
*Sletel parredies, gedichten, 1994
*Stellingwarver Stiekelstokkies 3, radiokollums, 1995
*Een meenske is gien eerpel, verhaelen, 1997
*Verrassend Stellingwarfs, vertaelings, 1998
*Toegift, roman, 1999
*Winterlaand, gedichten, 2001
*Wonder boven wonder, volksverhaelen, 2002
*De wereld is gek, verhaelen, 2004
*Een brogge van glas, roman, 2006
*Longerlaand, gedichten (mit Peter Hiemstra), 2007
*Et geheim van de wiend, roman, 2009
*In brêge fan glês, roman, 2009 (Westfreesch översettung van Een brogge van glas)
*Mit et waeter veur de dokter, verhaelen, 2012
*Een vrouw van ivoor, roman, 2015
*De overkaant van et waeter, gedichten, 2017
*Vroeger is veurgoed veurbi'j, roman, 2018
*Et liek in de Lende, literaire thriller, 2021
*Naozoemerlaand, verhaelen, 2023

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblink
*De Websiet vun Johan Veenstra
Stellingwarven

De **Stellingwarven** (ok **Stellingwarf**, up nedderl.: *Stellingwerven*), sünd en Landstreek in den Süüdoosten vun de Provinz Freesland in de Nedderlannen. Se liggt in'n Süden vun de Tjonger Beeke un ünnerscheedt sik vun den Rest vun de Provinz, vunwegen dat dor to'n gröttsten Deel nich Freesch snackt warrt, man en nedderlandsch-neddersassischen Dialekt, dat Stellingwarfs.

Vunwegen Regeern un Verwalten sünd de Stellingwarven updeelt in de beiden Gemeenden Ooststellingwarf un Weststellingwarf. Mit de Gegenden dor ümto höört se to de Freeschen Woolden. In dat Grenzgebiet vun Drenthe un Freesland liggt hier de Nationaal Park Drents-Friese Wold. 

Wat de Politik angeiht, wennt sik de Landstreken mehr na links un na de PvdA as de Dörsnitt vun de Provinz. Vun hier stammt ok de Politiker Jeltje van Nieuwenhoven vun de PvdA. De erste Politiker ut de Stellingwarven, de in de ganzen Nedderlannen en Rull speelt hett, weer Anne Vondeling ut Appelscha.

De wichtigsten Öörd in de Stellingwarven sünd Wolvege, Oosterwoolde, Appelscha, Noordwoolde un Stienwiek.

## Historie
Wo de Stellinwarvers an un for sik herkaamt, is nich mit Sekerheit to seggen. Dat gifft en Geschicht, dat se üm 840 rüm vör en vun de Enkelsöhns vun Karl den Groten ut de Gegend in'n Süden vun Hannober hierher utknepen sünd. 

De Naam Stellingwarf is to'n eersten Mol in dat Johr 1309 to hören. *Warf* betekent: „Platz, wo Recht spraken warrt“ un *stelling* betekent: „Regent“. Stellingwarf is vun dree Stellingen regeert wurrn, de jedet Johr wählt wurrn sünd. Vun 1309 bit 1504 weern de Stellingwarven an un for sik en unafhängige Buernrepublik, de Vrije Republik der Stellingwerven. Vördem hören se na dat Oversticht (hüdigendags Drenthe un Oaveriessel) to un harrn to hören up den Bischop vun Utrecht. Dat is hüdigendags nich mehr bekannt, worüm sik de Stellingwarven vun Drenthe losmaakt hefft un up wat vun Oort dat passeert is. Up jeden Fall föhren Drenthe un Freesland in de doren Tieden faken Krieg gegen'nanner. In dat Johr 1504 sünd de Stellinwarven Deel vun Freesland wurrn. 1517 sünd se denn in twee Delen updeelt wurrn: Ooststellingwarf en Weststellingwarf.
Oversticht

Dat **Oversticht** (up Platt: *Överstift*) weer de nöördliche Deel vun dat Stift Utrecht. Grotendeels is dat övereen mit de hüdigen nedderlannschen Provinzen Oaveriessel un Drenthe. Ok dat Gorecht, dat is de Gegend üm de Stadt Grunneng ümto, höör för en bestimmte Tied na dat Oversticht to. Üm de Stadt Grunneng süms is dormols streden wurrn. Bit 1309 weern ok de Stellingwarven Deel vun dat Oversticht. Vollenhove mit sien Borg weer dat wichtigste Zentrum för’t Regeern vun dat Land. In Drenthe harr de Bischop vun Utrecht nich veel to seggen.
Charles Laughton

**Charles Laughton** (* 1. Juli 1899 in Scarborough; † 15. Dezember 1962 in Hollywood) weer en britsch, af 1950 US-amerikaanschen Schauspeler. 

## Leven
He wurr an de Royal Academy of Dramatic Art in Stonyhurst utbildt uni s eerstmals 1926 up de Böhn uptreden. 1937 hett he tosommen mit Erich Pommer sien eegen Filmsellschap grünnt, de *Mayflower Pictures Corp.* 1950 wurr Laughton US-amerikaansch Staatsbörger.

1928 speel he in dat Stück *Alibi* as allereerst Schauspeler de Rull vun Agatha Christie ehrn Detektiv Hercule Poirot.

Sien Filmdebut geev he ebenfalls 1928 in *Daydreams* (nah H. G. Wells), in de Elsa Lanchester, der later sien Frau wurr, mitspelen dee. Laughton weer vun 1929 bit to sien Dood mit de engelsch Schauspelerin verheiraadt, ok wenn dat woll mehr dorto deenen de, sien Homosexualität to verbargen, de vun Lanchester tolereert wurr. In ölven Filmprojekten hebbt de beiden tosamenarbeit, toletzt ünner de Regie vun Billy Wilder in *Zeugin der Anklage* (1957) nah dat Böhnenstück vun Agatha Christie. De schauspelerische Leistung Laughtons weern dorbi so grootordig, dat Billy Wilder kommenteert hett, he würd de Film geern en tweet Mal dreihen, un all Rullen blots mit Laughton besetten.“.

Sien eerste Tosamenarbeit mit den Speelbaas Alexander Korda weer *Das Privatleben Heinrichs VIII.* (1933). Dornah keemen u.&nbsp;a. *Der Tyrann* (1934), *Meuterei auf der Bounty* (1935) un *Rembrandt* (1936). De Rull des *Micawber* in de MGM-Produkschoon vun Charles Dickens' David Copperfield (1935) geev he aber nah en paar Dreihdaag an W.C. Fields af, wiels he mit de Rull nich torecht keem. .

In William Dieterles Film *Der Glöckner von Notre Dame* (1939) nah Victor Hugo hett he de bit lang best Dorstellen vun de Glöckner afleefert. De Film keem ünner de Uplaag in’t Kino, dat keen Plakat oder Uthangbild de Maske vun Laughton wiesen drüff. 

*Die Nacht des Jägers* (1955), de eenzige Film, in de Laughton Speelbaas weer, harr keen Spood, gellt aber hüüdtodag bi Film-Frünnen as Meesterwark. As Theaterspeelbaas harr he mehr Spood.

Sien letzte Filmrrullen speel Laughton 1960 in *Spartacus* vun Stanley Kubrick un *Sturm über Washington* (1962) vun Otto Preminger. In sien letzte Daag wull he noch en ne’en Film anfangen, starv denn aver.

## Filmografie (Utwahl)

## Filmpriesen
Laughton is achtmol för Utteken vörslahn wesen, dorünner ok dreemol för den *[[Oscar]]* as *[[Oscar/Best Hööftdorsteller|Best Hööftdorsteller]]*. Wunnen hett he dree Priesen:
* 1934: den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Hööftdorsteller|Best Hööftdorsteller]]* för *The Private Life of Henry VIII.*
* 1936: den *[[NYFCC Award]]* in de Kategorie *Best Schauspeler* för *Mutiny on the Bounty*
* nich bekannt: sien Steern op’n *[[Walk of Fame]]*.

## Literatur
* Andreas Missler: *Charles Laughton. Seine Filme – sein Leben*. Heyne, München 1990, ISBN 3-453-00119-2
* Elsa Lanchester: *Elsa Lanchester. Herself*. St. Martin's Press, New York 1983, ISBN 0-312-24377-4

## Weblenken
* 
* ''Rooting for Laughton'': (Weblog, engelsch)
* Fotos vun Charles Laughton
Skipness

**Skipness** is en lütt Dörp in Argyll and Bute, Schottland, an de Oostküst vun de Halfinsel Kintyre en poor Kilometer in’n Süüden vun de Stadt Tarbert. Vun Skipness ut kann man de Isle of Arran sehn.

In de Neeg liggt de Borgruin vun Skipness Castle un de Kilbrannen Chapel, en Kapell, de eenige rore Graffplaten bargen deit. Disse beiden maakt den Oort histoorsch intressant. Se stammt ut dat 13. Johrhunnert un warrt vundaag vun de Behöörd Historic Scotland ünnerhollen un pleegt.

Bi de Borg blangen an gifft dat en bekannt Cafe, dat Fischspezialitäten ut de Gegend anbeden deit. Dordör is Skipness en Anlooppunkt för den Tourismus un geern anstüert Teel för Utfohrten. In *Port Na Chro*, nich wiet weg, kann man an’n Strand liggend Ferienhüüs meden. Butendem gifft dat in de Ümgegend en ökoloogsch Garveree.

## Websteden
*Skipness (engl.)
Heinz Riesenhuber

**Heinz Friedrich Ruppert Riesenhuber** (* 1. Dezember 1935 in Frankfort an'n Main) is en düütsch Politiker un ehmalger Bundsminister vun de CDU.

He hett 1965 sien Doktertitel in Chemie makt un hett jetzt dorto diverse Ehrendoktertitel. He is verheiraadt un hett veer Kinner.

1976 is he in de düütsch Bundsdag wählt wurrn. Van 4. Oktober 1982 bit 21. Januar 1993 weer he Bundsminister för Forschung un Technologie.

## Weblenken
* Websteed vun Heinz Riesenhuber
* Biografie bi'd Düütsch Bundsdag
* Lebensloop bi de CDU/CSU-Bundestagsfraktschoon
(3350) Scobee

**(3350) Scobee** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 8. August 1980 vun de US-amerikaansch Astronom Edward Bowell an de Lowell-Steernwacht opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah de US-amerikaansch Ruumfohrer Francis Richard Scobee nömmt wurrn, de as Kommandant vun dat Ruumschipp Challenger STS-51L an 28. Januar 1986 to Dood keem.

## Kiek ok
* List vun de Asteroiden
Francis Richard Scobee

**Francis Richard „Dick“ Scobee** (* (19. Mai 1939 in Cle Elum, Washington USA; † 28. Januar 1986 bi Cape Canaveral, Florida) weer en US-amerikaansch Astronaut, de bi de Challenger-Katastrophe to Dood keem. Sien Ökelnaam weer *Scobs*.

## Werdegang
Scobee hett 1957 de High School beeend un is bi de US-amerikaansch Luftwapen (USAF) anfungen. Mit Abendschool is hüm dat denn gelungen, dat he en Stipendium kreeg un laterhen studeeren kunn. 1965 hett he sien Afsluss an de University of Arizona makt. 

## Astronautentätigkeit
1978 is he as Astronaut vun de NASA utsöcht wurrn. 1984 hett he sien eersten Ruumfloog as Pilot ünner dat Kommando vun Bob Crippen an Bord vun STS-41-C maakt. De anner Besattensliddmaaten weern de Missionspezialisten Terry Hart, James van Hoften un George "Pinky" Nelson. En Hööchtpunkt vun de Mission weer de Reparatur vun den Satelliten Solar Maximum Mission (SMM) direkt in' Orbit. Buterdem wurr de Long Duration Exposure Facility (LDEF) mit 57 Experimenten utsett un in en latere Mission weer infangen un torüch to de Eer brocht.

Scobee wurr denn utwählt as Kommandant för de Mission STS-51-L mit dat Space Shuttle Challenger, de an‘ 28. Januar 1986 um 11:38 Ühr Oortstiet vun dat Kennedy Space Center in Florida afhaben is. De anner Crew-Liddmaaten weern Pilot Captain Michael John Smith un de Missionsspezialisten Ronald Erwin McNair, Judith Arlene Resnik, Ellison Shoji Onizuka as ok de Bruuklastspezialisten Gregory Bruce Jarvis un Sharon Christa McAuliffe. Dör en Leck in den Drievstofftank is de Challenger aber nah 73 Sekunn explodeert un all söben Besattensliddmaaten keemen to Dood. 

Scobee is up de Natschonalkarkhoff Arlington begraben. Sien Fru un twee Kinner hemm hüm överleevt. Nah hüm sünd en paar Schoolen, en Straat, aber ok en Maandkrater un de Asteroid Scobee nömmt wurrn.

## Weblenken

* NASA: Biografie (engelsch)
* spacefacts.de: Körtbiografie
Ulva

**Ulva** (Ulbha) is en Eiland an de Noordwestküst vun Schottland, dat to Argyll un Bute höört. 

Dat Eiland is ruchweg 12 km lang, 4 km breet un meest 20 km² groot.
Zagreb

**Zagreb** [] (düütsch *Agram*, ungaarsch *Zágráb*)  is de Hööftstadt un togliek de gröttste Stadt vun Kroatien. De Stadtkaarn sülvst hett en kroatsch Verwaltenseenheit (en sogenannte Gespanschaft). De Region drüm to hett en eegen Verwaltenseenheit.  

Zagreb liggt to Foot vun dat Medvednica-Gebirges an beid Sieden vun de Stroom Save in’ Süüdwesten  vun de Pannonsche Deepebene. Dat Wohrteken vun de Stadt is de Kathedrale.  

De Naam kummt wohrschienlich vun *„zagrabiti“* (düütsch. *„(Wasser) schöpfen“*), eenig Lüüd seggen aber ok vun  „Zāgros“, en Gebirge in dat hüdige Iran..

## Inwahner

De Stadt hett rund 790.000 Inwahner up en Flach van 641,355 km², dorvan 91,94% Kroaten. Ruch weg 25% vun de Gesamtinwahners vun Kroatien leevt in de Grootruum Zagreb. Dat is dormit de politisch, weertschaplich un kulturell Zentrum vun dat Land.

## Historie

De Naam Zagreb wurr to’n eersten Mal 1094 nömmt, as de in Personalunion ungarsch-kroatisch König Ladislaus I. de Zagreber Dözese grünnd hett. De Stadt hett sück ut de beid Siedlungen *[[Kaptol]]* *(Kapitel)* un *[[Gradec (Zagreb)|Gradec]]*, de hüdtodag de Karn vun de Oldstadt Zagrebs bilden. In Gradec weern de Handwarker un Kooplüüd to Huus un in Kaptol de Karkenlüüd, in de de Kanoniker vun dat Bistum Zagreb wahnen deen. Tüschen de beid Städer geeft dat immer weer Utnannersetten.  1557 wurr Zagreb eerstmals as Hööftstadt vun Kroatien nömmt. 1850 hebbt se Gradec un Kaptol to de Stadt Zagreb tosommenfaat.

## Born

www.dzs.hr

## Weblenken

* fivestars.hr Ein Internetportal zur Stadt (engelsch)
* Kortinformation up de Websteed vun de Partnerstadt Mainz
* De nee urbane Strategie vun de Stadt Zagreb up de Websteed vun de Stadt Wien
* 360°-Ansichten vn Zagreb
* Markant Gebäude
Jutta Engbers

**Jutta Engbers** (* 1969 in Hannober) is een Afkaotsche un plattdüütsch Schrieverin. 

Se hett in Huse blots hoochdüütsch praat, later ok Engelsch un Latiensch lehrt, de Rechten studeert un in eene WG blangenbi Platt dropen. In Griepswohld as Richtersche hett se ut Neigier Platt bi Perfessersch Renate Herrmann-Winter studeert, tau gliekertied an de Ernst-Moritz-Arndt-Universität ok Juristeree lehrt un in Ossenbrügge ehren Dokter baut. Siet 1999 praat se in Ollenborger Land mit de Lüe platt, de anners ehr as Butenlandsche nich upnahmen harrn. As Afkaatsche bruukt se de Sprake siet 2000 uk bi Klagen, Schrieben etc. un sett so de Charta mit üme. As Deel van Präsidium van INS e.V., in’n Schrieverkring van’ Spieker un bi de Fackgrupp van NHB dröff se Platt wiederhelpen un schriff ut Pläseer Geschichten un uk anner Bidräg vör verscheeden Blörre un Bäuker. Siet mehr as 15 Jaohr organeseert se DITMAOL, eene Glosse in de Blööre van OM-Medien un hett mit Düster Waoter un  Düster Nacht al twei Krimis as Romane in de NWZ bröcht. 

2011 hett Engbers tohoop mit Heinke Hannig den Freudenthal-Förderpries wunnen.

## Weblenken

* Websteed von Jutta Engbers ehr Afkatenbüro (plattdüütsch)
Steenkamern

**Steenkammern** sünd Steenhüser ween, de in’t Middelöller  boot wurrn sünd. Faken weern se utboot to’n Wohntoorn. In Bremen sünd se na den Tonaam vun jem ehren Besitter nömmt wurrn. Achter den Naam is denn dat Woort –borg anbackt wurrn. So heten de Toorns denn Aschenborg, Mattenborg, Bucksborg, Hollemannsborg usw. Düsse Steenkammern sünd woll üm 1300 rüm upkamen. Wenn dat brennt hett in de Stadt oder wenn dat Upstänn geev, denn hefft de Egners sik dor in torüchtagen.
Helike (Maand)

**Helike** (ok *Jupiter XLV*) is en vun de ganz lütten Maanden vun’n Planet Jupiter. De is ok eerst teemlich laat opdeckt worrn, an’n 6. Februar 2003 neemlich vun en Koppel US-amerikaanschen Astronomen vun de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. Nöömt is de Maand na de Nymphe Helike, de in de greekschen de Amme vun Zeus weer, as se em op Kreta versteken harr. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer **S/2003 J 6**.

## Ümloopbahn
De Maand Helike kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 21.263.000 km üm den Planeten un bruukt dorför üm un bi 634 Daag un 19 Stünnen. De Bahn hett en Exzentrizität von 0,156 un is üm 154,8&nbsp;° gegen den Äquater vun den Jupiter neegt. Dormit is de Bewegen vun den Maand retrograad, dat bedüüdt, dat sik de Maand gegen den de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is wat liek as ok annere Maandbahnen. De Maanden warrt dorüm tohopenfaat to de Ananke-Grupp.

## Egenschoppen
Mit en middleren Dörmeter vun blots 4 km tellt Helike to de ganz lütten Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand ok bannig düster. De Dicht warrt op ruchweg 2,6 g/cm³ schätzt. Dorut warrt vermodt, dat Helike tomehrst ut Silikat-Steen opboot is. Ok dor is de Maand liek de annern ut de Ananke-Grupp.

## Bornen
Tom Skerritt

**Thomas Roy "Tom" Skerritt** (* 25. August 1933 in Detroit) is en US-amerikaanschen Schauspeler.

## Leven un Wark
Sien eerste Filmprodukschoon harr Skerritt 1962 in de Feernsehreeg *Combat!*, bi de he en poor Episoden mitspeelt hett. In’t lieke Johr noch harr he ok sien eerste Kinorull in den Film *War Hunt*. Wiethen bekannt worrn is Skerritt in Robert Altmans Kriegs-Satire *M*A*S*H*. 1977 hett he blangen Shirley MacLaine un Anne Bancroft mitspeelt in den Film *The Turning Point*, de för tohopen ölven Oscars nomineert worrn is. Annere bekannte Filmen weern t.&nbsp;B. *Alien*, *Top Gun*, *Steel Magnolias*, *Knight Moves* oder *Contact*. De Hööftrull hett he 1992 bit 1996 in de Feernsehreeg *Picket Fences* speelt, de ok in Düütschland lopen is.

Tom Skerritt leevt siet 1988 in Seattle.

## Filmografie (Utwahl)

## Filmpriesen

Tom Skerritt hett för sien Arbeiten veer Filmpriesen wunnen und weer noch för en poor annere nomineert, dorünner för twee *[[Golden Globe]]s*.
* 1977: den *[[NBR Award]]* as *Best Nevendorsteller* för *The Turning Point*.
* 1993: den *[[Emmy]]* as *Best Hööftdorstellerin in en Drama-Serie* för *Picket Fences*.
* 1999: den *[[Bronze Wrangler]]* för den Feernsehfilm *Two for Texas*.
* 2003: den *[[DVDX Award]]* för den *Besten Audiokommentar op en DVD* för *Alien*

## Websteden
Palmeira (Kap Verde)

**Palmeira** is en Oort un Haven op dat tomeist wöstenoordig Eiland Sal in de Republiek Kap Verde.

In Palmeira liggt an en schuulte Bucht de Hööfthaven vun Sal, över den all de Woren un Göder na dat Eiland rinkommt, de nich mit’n Fleeger transporteert warrn künnt. Dat gellt sünners ok för den Drievstoff  för de Flaagsellschoppen. De Oort liggt an de Westküst vun’t Eiland ungefähr 4 km wiet weg vun Espargos, de Hööftstadt vun Sal, un ruchweg op lieke Hööch. 

Palmeira is nich sünners fein antokieken vun wegen Bowarken as grote Ööltanks, Warften, smuddelige Havenanlagen un Lagerhallen, un ok de Strand, de sik süüdlich vun’n Oort ansluten deit warrt nich sauber hollen. Blangen den Hööfthaven leegt in de Bucht ok noch de Scheep vun de Fischers. In’n Noorden warrt en poor Windrööd bedreven, de den bestännigen Passatwind utnütten doot, üm dorut Stroom to tügen.

De Karn vun Palmeira is noch wat oorsprünglicher un egener. Dor gifft at t.&nbsp;B. de antike Markthalle, de noch goot in Schuss is un de vun de Buern ok noch to’n Verhökern vun jemehr Fleesch un Grööntüüch bruukt warrt. Bito gifft dat, as dat in Havenöörd begäng is, ok de een oder annere Bar und Spelunke in de engen Straten vun’n Oortskarn. In’t Achterland vun Palmeira liggt en gröne Oaas, woneem de Bewahners versökt, mit en beten Landweertschap klor to kamen und sik jemehrn Ünnerhollt to verdenen.  De enzig faste Straat geiht na Espargos. Wieter na’n Süüden rünner föhrt en Sandpist na den Strand *Praia Fontana*. En annere Sandpist geiht wieter na Noorden un föhrt na Buracona. Dat en vun Touristen geern besochten Oort an de Küst, woneem en natürlich tostannen kamend Becken in den vulkaansch Basaltfelsen to finnen is.

## Bornen
*Kapverdische Inseln*, Dumont Reisetaschenbuch, 3. Opl., 2007, Ostfildern, ISBN 3-7701-5968-3
25. September

## Wat passeert is
* 1805: Napoléon Bonaparte överquert mit sien Armee den Rhien.

### Kultur
* 1927: De Nedderdüütsche Bühnenbund warrt grünnt.

## Boren
* 1694: Henry Pelham, Premierminister von Grootbritannien († 1754)
* 1750: Diederich Christian Arnold von Zesterfleth, düütsch Jurist († 1820)
* 1862: Max Dreyer, hooch- und plattdüütsch Schriever († 1946)
* 1864: Carlos Grethe, Maler vun den Impressionismus († 1913)
* 1878: Holger Thiele, däänsch-amerikaansch Astronom († 1946)
* 1881: Lu Xun, chineesch Schriever un Intellektuellen († 1936)
* 1897: William Faulkner, US-amerikaansch Schriever un Nobelpriesdräger († 1962)
* 1911: Karl-Heinz Mursch, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 2002)
* 1914: Helen Johns, US-amerikaansch Swemmsportlerin († 2014)
* 1925: Hans Matthöfer, düütsch Politiker un Bundsminister († 2009)
* 1926: Aldo Ray, italoamerikaansch Schauspeler († 1991)
* 1938: Arthur Haggai Oder, ugandsch Richter († 2006)
* 1939: Harald Ringstorff, düütsch Politiker un Ministerpräsident vun Mekelnborg-Vörpommern († 2020)
* 1942: Volker Rühe, düütsch Politiker un Bundsminister
* 1943: Willi Entenmann, düütsch Footballspeler un -trainer († 2012)
* 1944: Michael Douglas, US-amerikaansch Schauspeler un Filmproduzent
* 1947: Cecil Womack, US-amerikaansch Songschriever un Popmusiker († 2013)
* 1976: Charlotte Ayanna, puerto-ricaansch Schauspelerin
* 1979: Michele Scarponi, italieensch Radrennfohrer († 2017)

## Storven
* 1466: Ulrich I., Graaf vun Oostfreesland (* 1408)
* 1849: Johann Strauss, österrieksch Komponist (* 1804)
* 1858: Amalie Schoppe, düütsch Schrieverin (* 1791)
* 1960: Hans Isernhagen, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1897)
* 1963: Kurt Zeitzler, düütsch General in' Tweeten Weltkrieg (* 1895)
* 1987: Jacobus Prins, nedderlannsch Footballnatschonalspeler (* 1938)
* 1994: Joseph Churms, süüdafrikaansch Astronom (* 1926)
* 2010: Delbert Lamb, US-amerikaansch Iesflinklöper (* 1914)
* 2011: Wangari Maathai, keniaansch Politikerin un Nobelpriesdrägerin för Freden (* 1940)
Heidelbarg

**Heidelbarg** is en Grootstadt an de Stroom Neckar in’n Süüdwesten vun Düütschland.

De ehmalige Residenzstadt is för hör Slottruine böverhalf vun de Stroom un de Oldstadt bekannt, as ok wegen de Ruprecht-Karls-Universität, wat de oldste Hoochschool Düütschlands is. 

Mit 156.267 (Stand 31.12.2015) Inwahner up en Flach vun 108.83 km² is Heidelbarg de fieftgröttste Stadt in Baden-Württemberg. 

De Astronom August Kopff (1882-1960) is in Heidelbarg boren und vun de Steernwacht in Heidelbarg hett he, as ok anner Astronomen, Kometen un Asteroiden opdeckt.

## Söhns un Döchter vun de Stadt
* Ernst Albrecht (1930-2014), Politiker un Ministerpräsident van Neddersassen
* Theodor Hänsch (* 1941), Physiker un Nobelpriesdräger
* Ernst Jünger (1895-1998), Schriever
* Wolfgang Ketterle (* 1957), Physiker un Nobelpriesdräger
* August Kopff (1882-1960), Astronom
* Karl Wilhelm Reinmuth (1892–1979), Astronom

## Weblenken
* Heidelberg City
* Heidelberg Incoming
* Bertha Benz Memorial Route (Mannheim-Heidelberg-Pforzheim)
* Stadtwiki (Wiki Metropolregion Rhein-Neckar)
Ananke-Grupp

As **Ananke-Grupp** warrt en Koppel vun Jupitermaanden tohopenfaat, de sik op teemlich lieke Ümloopbahnen üm Jupiter rüm bewegt. Nöömt is de Grupp na den gröttsten  dorvun.

De groten Halfassen vun jemehr Bahnen leegt dorbi twüschen 19,3 un 22,7 Millionen Kilometer, de Exzentrizitäten sünd twüschen 0,2 un 0,28 un de Inklinatschonen – dat heet, woveel de Bahn gegen den Jupiteräquater neegt is – hebbt Weerten twüschen 145,7° un 154,8°. De Maanden sünd dorbi all torüchlöpig, bewegt sik also gegen den Dreihsinn vun de Jupiterrotatschoon.

Acht Maanden tellt in elk Fall to disse Grupp, aver afhangig vun de Definitschoon för de Grupp künnt dat noch mol bit to acht mehr wesen.

De eersten acht Maanden sünd mit tonehmend Afstand vun’n Jupiter:
* S/2003 J 16
* Mneme
* Euanthe
* Harpalyke
* Praxidike
* Thyone
* Ananke
* Iocaste

De annern acht, de na fastleggte Definitschoon dorto höören künnt:
* Euporie
* Eupheme
* S/2003 J 18
* Orthosie
* Thelxinoe
* Hermippe
* Helike
* Philophrosyne

De Internatschonale Astronoomsche Union (IAU) vergifft för Maanden vun’n Jupiter mit en retrograde (torüchlöpige) Bahn Naams, de op *e* endt.
Santa Luzia

**Santa Luzia** betekent

* Santa Luzia, Eiland vun de Kapverden,
* Santa Luzia, Gemeen in Bahia, Brasilien,
* Santa Luzia, Gemeen in Paraíba, Brasilien,
* Santa Luzia, Gemeen in Portugal,
* Santa Luzia, Stadt in Minas Gerais, Brasilien,
* Santa Luzia, Stadt in Maranhão, Brasilien.

Kiek ok bi: Luzia, Santa Lucia.
Santa Luzia (Kap Verde)

**Santa Luzia** is en Eiland in’n Atlantik, dat to de Republiek Kap Verde höört.

## Geografie
Dat Eiland tellt to de nöördlich Inselgrupp Ilhas do Barlavento („Eilannen över den Wind“) un liggt bi ruchweg 16°51’ N un 24°58’ W twüschen de Eilannen São Vicente un São Nicolau. Santa Luzia is bit to 8,6 km lang un 4,3 km breed un hett en gesamte Flach vun ruchweg 35 km². De hööchste Steed is de *Monte Grande* (port.: „groot Barg“) mit 397 m. De siete Hööch sorgt dorvör, dat sik de Wulken nich över dat Eiland hollen künnt, so dat hier ok blots wenig Regen rünnergeiht.

Santa Luzia liggt in Sicht vun São Vicente üm un bi 10 km wiet weg un wiest hellsannige Stränn op. Dat Eiland is vundaag nich mehr bewahnt, en Fährverbinnen gifft dat dorüm nich. Överfohrten mööt privat mit Fischers uthannelt warrn. Wieter na Süüdoosten to leegt de beiden noch lütteren Eilanen Branco un Raso, de beid ok nich bewahnt sünd.

## Historie
Santa Luzia weer nich jümmer unbewahnt, dat hett en poor Familien ut São Nicolau geven, de op dat lütte Eiland wahnt un dor Zegen hollen hebbt. Man, vun wegen den Watermangel hett de letzte Familie dat in de 1960er Johren opgeven. Sietdem is dat Eiland nich mehr bewahnt. Mach aver angahn, dat dor tokamen en seebioloogsch Statschoon to’n Forschen inricht warrt.

## Borns


## Weblenken
Branco (Kap Verde)

**Branco** (vullst. port. Naam: **Ilhéu Branco** „witt Eiland“) is en lütt Eiland in de Republiek Kap Verde.

Dat Eiland höört to de nöördlichen Ilhas do Barlavento („Eilannen över’n Wind“) un liggt bi ruchweg 16° 39’N, 24°41’W twüschen Santa Luzia un Raso, de beide nich bewahnt sünd. Ok op Branco leevt keen Minsch. De Naam kummt vun de hellen Felswannen, de piel na de See hen affallt. Branco is villicht een Kilometer breed un ruchweg 4 Kilometer lang. 

Dat vulkaansch Eiland is vör allen för de Seedeerten üm de Küst rüm un för sien Vagels bekannt, de för den ok teemlich bekannten Guano sorgt. Butendem leeft op Branco as een vun blots twee Eilannen de kapverdsche Riesenskink.
Branco

**Branco** betekent

* Branco, nich bewahnt Eiland in de Republiek Kap Verde,
* Branco (* 1964), brasiliaansch Footballspeler.

**Branco** is de Familiennaam von

* Camilo Castelo Branco (1825–1890), portugeesch Dichter un Schriever,
* Carlos Branco (1898–?), brasiliaanschen Waterballspeler un Roderer,
* Carlos Nuno Castel-Branco (* 1960), Politikwetenschopper, Weertschopswetenschopper, Publizist un Minschenrechtsaktivist ut Mosambik,
* Cassiano Branco (1897–1970), portugeeschen Architekt,
,
* Edmundo Branco (1900–?), brasiliaanschen Roderer,
* Eliza Branco (1912–2001), brasiliaansche Froonrechtlerin un Fredensaktivistin,
* Francisco Gil Castelo Branco (1886–1956), brasiliaanschen Marschall,
* Francisco Miranda Branco (* 1950), Politiker ut Oosttimor,
* Gastão Paranhos do Rio Branco (1888–1961), brasiliaanschen Diplomaat,
* Gianluca Branco (* 1970), italieenschen Boxer,
* Humberto Castelo Branco (1897–1967), brasiliaanschen Politiker,
* Igor Rossi Branco (* 1989), brasiliaanschen Footballspeler,
* João Roiz de Castel-Branco († 1515), portugeeschen Dichter,
* Joaquim Rafael Branco (* 1953), Politiker ut São Tomé un Principe,
* José António Branco (* 1959), portugeeschen Judoka,
* José Mário Branco (1942–2019), portugeeschen Sänger un Songwriter,
* José Pedro Aguiar Branco (* 1957), portugeeschen Politiker un Avkaat,
* Luís de Freitas Branco (1890–1955), portugeeschen Kumponist,
* Miguel Paulo José Maria da Silva Paranhos do Rio-Branco (1917–1995), brasiliaanschen Diplomaat,
* Olímpio Branco (* 20. Johrhunnert), Politiker un Diplomaat ut Oosttimor,
* Paulo Branco (* 1950), portugeeschen Filmproduzent,
* Serge Branco (* 1980), Footballspeler ut Kamerun,
* Silvio Branco (* 1966), italieensch Boxer.

Kiek ok bi: Rio Branco.
Norman Robert Pogson

**Norman Robert Pogson** (* 23. März 1829 in Nottingham; † 23. Juni 1891) weer en engelsch Astronom.

Pogson wurr 1851 Assistent an dat Radcliff-Observatorium in Oxford. Af 1858 weer he Direkter vun dat Hartwell-Hall-Observatoriums in Buckingham. Van 1861 an weer he Direkter vun de Steernwacht vun Madras in Indien.

Pogson hett 8 Asteroiden, so to’n Bispeel (43) Ariadne, as ok 21 veränderliche Steerns opdeckt un hett en umfangriek Steernkatalog upstellt. He standariseer de Helligkeitsskala vun Steerns, indem he dat all vun Hipparcos inföhrt System vun de Gröttklassen in en logarithmisches Verhältnis setten de. Dornah is en hellen Steern vun de 1. Gröttklass eenhunnertmal heller as en Steern vun de 6. Gröttklass, de ünner good Bedingungen noch mit bloot Oog to seen is.

Nah hüm hett man den 50&nbsp;km groten Maandkrater Pogson nömmt.
Ilhas de Barlavento

De **Ilhas do Barlavento** (port.: „Eilannen över’n Wind“ oder „windsietige Eilannen“) sünd ein Inselgrupp vun Kap Verde in’n Atlantik.

De vulkaanschen Kapverdischen Eilannen warrt in twee Gruppen ünnerdeelt: De süüdlichen Ilhas do Sotavento un de nöördlichen Ilhas do Barlavento. Disse Indeelen kummt vun den Passatwind, de meist jümmer ut de lieken Richten weiht, ut Noordoosten neemlich. Dormit leegt de *Barlaventos* vör an’n Wind.

De Eilannen vun disse Grupp künnt noch mol wieter ünnerscheedt warrn. De westlichen Eilannen Santo Antão, São Vicente, São Nicolau, Santa Luzia un de beiden lütten Eilannen Branco an Raso  sünd felsig, wiest düüdlich jemehrn vulkaanschen Oorsprung und warrt tomeist landweertschopplich nütt.

In’n Oosten leegt de beiden wöstenordigen Eilannen Sal un Boa Vista, de grotendeels flach sünd vun wegen de Erosion und teemlich dröög. Landweertschap is hier kuum möglich. De Weertschap weer hier mol op den Hannel mit Solt opboot un konzentreert sik vundaag mehr un mehr op den Tourismus. Disse beiden Eilannen hebbt mehr gemeen mit Maio, de to de Sotaventos tellt.

Neven disse mehr oder minner groten Eilannen gifft dat noch en Reeg von lütte vörlagerte Eilannen. Dat sünd de Ilhéu de Ilhéu de Sal Rei un de Ilhéu do Baluarte (ok *Ilhéu do Roque*) beid vör de Küst vun Boa Vista, de Ilhéu Rabo de Ilhéu Rabo do Junco vör de Küst vun Sal un de Ilhéu dos Pássaros vör de Küst vun São Vicente un noch veele lüttere.
1168

## Wat passeert is
* 30. März: Takakura wurrd de 80. Kaiser vun Japan.

## Boren

## Storven
* 11. Oktober: Hartwig I., Arzbischop vun Bremen (* vör 1118)