open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Whig

**Whig** warrt mehrstiets bruukt as Ökelnaam för de Anhängers vun een vun de twee Parteien in Grootbritannien in de Tiet vun dat late 17. Johrhunnert bit hen nah dat 19. Johrhunnert. De annere Partei weern de Tories. An un for sik is dat beter, wenn een seggt, de Whigs weern keene richtige Partei, man dat weern Lüde, de so in'n Groten un Ganzen öbereen weern in dat, wat se wullen un wat se nich wullen. 

## De Naam
Dat Woort Whig kümmt ut de gäälsche Spraak in Schottland vun dat gäälsche Woort *uig* . In't 17. Johrhunnert bedüüd dat *Schottsche Rebellen* un is bruukt wurrn för Lüde, de dorgegen angüngen, dat de kathoolsche James II. up den engelschen Thron keem.

## Historie
To de Whigs hören in dat 17. Jhrhunnert Lüde, de dat vördem mit Oliver Cromwell holen harrn un de vun en König un sien Hoff nix weten wullen. Man ok Lüde, de vun Charles II. vör'n Kopp stött wurrn sünd, as he wedder up'n Thron keem, weern dor mank. Later hefft de Whigs de Revolutschoon vun 1688 vörbereit un Willem vun Oranien in't Land hoolt. Alltied weern de Whigs bange, datt de Stuarts torüchkemen up den Thron. Whigs güngen dor vun ut, dat all Macht un Gewalt bi dat Volk liggen schull. Wichtig düch jem, dat dat Volk to allens ja seggen möss, wat en König maken dö. En König harr bloß dat Recht to'n Regeeren, wenn de Lüde achter em stünnen, dachen de Whigs. De Tories meenen annersrum, dat de König gor nich vun dat Volk afhängig weer, man vun Gott up sien Posten stellt weer. 
Vunwegen dat se alltiet bang weern, dat de Stuarts torüchkemen, söchen de Whigs den Krieg gegen Frankriek. Dat geev ok Whigs, de in düssen unbannig düren Krieg veel Geld verdeent hefft. An un for sik weern de Whigs up de Siet vun de Industriellen, vun de Reformen in Sellschop un Parlament. Butendem setten sik de Whigs dorför in, dat de Slaveree afschafft wurr. 

## Liberaal Partei
De richtige Naam vun de Partei weer *The Country Party*, de Tories ehr offiziell Naam weer *The Court Party*. In dat 19. Johrhunnert wurrn düsse Namen ännert. Vun dor af an heten se *Liberale Partei* (Whigs) un Konservative Partei (Tories).
Arthur Haggai Oder

**Arthur Haggai Okelo Oder** (* 25. September 1938 in Aboke, Uganda; † 26. Juni 2006) weer en Richter an dat Hööchste Gericht vun Uganda.

Na sien Schoolafsluss studeer Oder vun 1960 an in Grootbritannien Recht. Sien Studium hett he 1965 afslaten. 1966 is he as Afkaat tolaten worrn un Enn 1966 keem he na Uganda trüch, wo he as Afkaat arbeid.

1977 flee Oder na Sambia in’t Exil. Nadem Diktater Idi Amin afsett weer, keem Oder 1980 na Uganda trüch. He kreeg denn en Stell as Richter an’t Hoge Gericht. Vun 1988 an arbeidt he denn as Richter an’t Hööchste Gericht vun Uganda. He weer ok Maat vun de Kommischoon, de de Verbreken gegen dat Minschenrecht in de Tiet vun 1962 bet 1986 ünnersöken schull un de dormit bet 1994 in’e Gang weer.

Oder is an’n 26. Juni 2006 doodbleven. He harr Krebs, Diabetes un Bloodhoochdruck.

## Borns
Benedicto Kiwanuka

**Benedicto Kiwanuka** (* 8. Mai 1922; † 22. September 1972) weer en ugandschen Politiker.

Kiwanuka weer de eerste inheemsche Premierminister vun Uganda un de Föhrer vun de Demokraatsche Partei vun Uganda.

Na sien Schoolafsluss keem Kiwanuka to de King’s African Rifles, wo he in’n Tweten Weltkrieg den Rang vun en Oberstabsfeldwebel harr. Na den Krieg arbeidt he as Dolmetscher an dat Hoge Gericht vun Uganda. Vun 1950 bet 1952 besöch he en Rechtsseminar in Lesotho un studeer denn vun 1952 bet 1956 an dat Universitätskolleg London Recht. In’n Februar 1956 is he vun de Afkatenkamer vun Gray’s Inn opnahmen worrn. Nadem he na Uganda trüchkeem, arbeidt he bet 1959 as Afkaat.

1958 is he to’n Vörsitter vun de Demokraatsche Partei wählt worrn. Nadem siene Partei de Wahlen vun 1961 wunnen harr, is he vun den 1. März 1961 af Premierminister vun Uganda wesen. De Wahlen 1962 aver güngen gegen ene Allianz vun den Volkskongress vun Uganda un Kabaka Yekka verloren, so dat dat Milton Obote weer, de dat Land an’n 9. Oktober 1962 as Premierminister in de Unafhängigkeit föhr.

Kiwanuka is 1969 vun de Regeren ünner Obote in Haft nahmen worrn. Na de Machtövernahm dör Idi Amin keem he wedder free un kreeg dat Amt vun’n Präsident vun dat Hööchst Gericht vun Uganda. Doch in disse Positschoon keem he in Konflikt mit Amin, de sik faken över dat Recht henwegsett. Dat föhr 1972 tolest dorto, dat Kiwanuka dör Lüüd, de to Amin hören, üm’e Eck bröcht worrn is.
Benjamin Joses Odoki

**Benjamin Joses Odoki** (* 23. März 1943 in Dhaka, Distrikt Busia) is en ugandschen Jurist un de Böverste Richter in Uganda. 

## Leven

Odoki besöch de Volksschool an dat King’s College in Budo. Later studeer he Recht an de Universität Daressalam un kreeg 1969 en Afsluss. Vun 1978 bet 1986 weer he Richter an’t Hoge Gericht vun Uganda un harr Andeel bi dat Oparbeiden vun de Verbreken ünner Präsident Idi Amin.

Vun 1986 bet 2001 arbeidt he as Richter an dat Hööchste Gericht vun Uganda, dat 1986 inricht worrn is. Siet den 30. Januar 2001 is he de Böverste Richter vun Uganda.

Odoki is verheiradt un hett veer Kinner.

## Priesen

För siene Arbeit hett Odoki vele Priesen kregen:

* *Verdeenstpries för besünneren Deenst an de Natschoon un den Rechtsstand*
* *Verdeenstorden för besünneren Deenst an de Natschoon*
* *Unafhängigkeitsmedallje vun Uganda*
Acholi

De **Acholi** sünd en Volk, to dat en beten mehr as ene Million Lüüd höört, de oosten den Witten Nil in’n Noorden vun Uganda in de Distrikten Gulu, Kitgum un Pader un ok in’n Süden vun’n Sudan leevt. De Gegend heet ok Acholiland. De Acholi snackt de nilootsche Acholispraak. Verwandte Gruppen sünd de Lango, Alur, Luo un Shilluk.

De mehrsten sünd hüüt Christen (anglikaansch oder kathoolsch), to’n Deel ok Mohammedaner. Faken sünd aver ok Elementen ut de ole Religion mit dat Verehren vun Schutzgeister un de Ahnen över bleven, de Ingang in de ne’en Religionen funnen hebbt.

Traditschonell hebbt se sik as Smuck Wellen- oder Zickzacknarven op de Dünnen un Backen un in Form vun Sniggen op de Been toföögt. Se wahnt in runne Hütten mit spitz tolopen Däcker. De Wänn binnen sünd mit Lehm putzt un mit root, witt un graag Tier versehn. Se gaht mit Netten un Speren op de Jagd un tücht Zegen, Schaap un Keih. Bi Striet mit annere Stämm bruken se Speren un lange, smale Schiller, op de de Huut vun Gierapen oder Ossen opspannt weer. Hüüt hebbt vele Lüüd de ole Levenswies opgeven, graad siet de Rebellen vun Den Herrn sien Wedderstandsarmee ünner Joseph Kony de Gegend unseker maakt un vele hunnertdusend Lüüd verdreven hett. Disse Lüüd leevt nu faken in Lagers.

In de Kolonialtiet ünner de Briten hett sik dat Ansiedeln vun Industrie op den Süden vun Uganda kunzentreert. De Noorden hett nich veel afkregen.

## Literatur

* Ronald Raymond Atkinson: *The roots of ethnicity: the origins of the Acholi of Uganda before 1800*. Fountain Publishers, Kampala 1999, ISBN 9970-02-156-7
* F. K. Girling: *The Acholi of Uganda* (Colonial Office / Colonial research studies vol. 30). London: Her majesty's stationery office, 1960
Rimbert

**Rimbert** oder **Rembert** (* 830 in Flandern; † 11. Juni 888 in Bremen) weer vun 865 bet 888 de Arzbischop vun dat Arzbisdom Hamborg-Bremen.

Rimbert, de ut en Adelsfamilie ut Flannern keem, is in't Klooster Thurolt utbillt worrn. Arzbischop Ansgar hett stark op em inwarkt. Later is denn Rimbert de Nafolger vun Ansgar worrn un hett en Biografie (*[[Vita Ansgari]]*) över em schreven.

Dat Missioneren in Däänmark un Sweden, dat ünner Ansgar anfüng, kunn Rimbert nich mit Spood foortsetten. Aver he kunn 888 dat Münt- un Tollrecht för Bremen kriegen un dat Arzbisdom dormit finanziell stärker maken. 

Sien Fierdag is hüüt de 4. Februar.

## Rezeption

In dat Rebeed von dat ole Bisdom Bremen/Hamborg gifft dat noch welk Karken, de na Rimbert jemehr Naam kregen hebbt (Rimberti-Kark).

## Kiek ok bi
* List vun de Bischöp un Arzbischöp vun Bremen
* Geschicht vun Bremen
Leo Rwabwogo

**Leo Rwabwogo** (* 3. Juni 1949 in Tororo; † 14. Januar 2009 in Rugongo, Distrikt Kabarole) weer en ugandsch Boxer.

Bi de Olympschen Sommerspelen 1968 in Mexiko-Stadt hett Rwabwogo de Bronzemedallje bi de Mannslüüd in’t Flegengewicht (bet 51 kg) un bi de Olympschen Sommerspelen 1972 in München in de lieke Disziplin de Sülvermedallje wunnen.
Tory

**Tory** (Mehrtahl **Tories**) is een Utdruck för de Liddmaten vun de Konservative Partei in Grootbritannien.

Dat Woort is to'n eersten Mal in de Tiet vun König Charles II. bruukt wurrn. Dormals weer dat en Schimpwoort ut de Irische Spraak Gäälsch. Dor heet dat *tóraighe*. Dat bedutt *irisch Rebellen*. 

De Tories weeren in dat 17. un 18. Johrhunnert de, de glöben döen, dat de Könige up de Eer vun Gott insett wurrn sünd un dat se ehren Thron verarben könnt an ehre Kinner. 

De Tories hören to de Tiet to de Lüde, de jümmers al Land un Geld harrt hefft. De eenen weern up de Siet vun de anglikaansche Karken gegen de Dissenters un gegen de Kathoolschen, de annern muchen dat lever, wenn jedereen sien Globen hebben dröff. All öbereen in ehre Meenung weern de Tories dormals nich. De Lüde, de dat mit Charles II. holen döen, as England en Republiek weer un he noch in't Exil in Frankriek seet, weern Tories. Se streden dorför, datt de Stuarts wedder up den Thron kemen. Dé Gegenspelers vun de Tories weern de Whigs.
Moses Ali

**Moses Ali** (* 5. April 1939 in Meliaderi, Distrikt Adjumani) is en ugandschen Politiker.

Na sien Afsluss an de „Old Kampala Senior Secondary School“ füng Ali bi dat Militär an. 1969 is he Major worrn un Kummandant vun de ugandsche Fallschirmspringerschool. Vun 1972 an studeer he an dat „Staff College“ in Camberly in Grootbritannien Militärwetenschop.

1973 kreeg Ali ünner de Regeren vun Idi Amin dat Amt vun’n Minister för de Verwalten vun de Provinzen un 1974 den Rang vun en Brigadegeneral.

Nadem Amin stört worrn is, weer Ali in de Tiet as Milton Obote regeer, Anföhrer vun de Ugandsche Natschonale Rettungsfront, de gegen Obote richt weer.

Ünner Präsident Yoweri Museveni weer he toeerst vun Juli 1986 an Minister för Tourismus, Wildleven un Öllerdömer un denn Minister för Jöögd, Kultur un Sport. In’n April 1990 hebbt se em wegen Landsverrat fastnahmen, vun wegen dat he illegal Wapen un Munitschoon in Besitt harr un dat he Soldaten in’t Utland utbillt hebben schall. He weer för 26 Maanden in Haft, is denn aver 1992 freespraken worrn.

He is hüüt Minister för Katastrofenschutz un Flüchtlingen un de twete Viez-Premierminister in de Regeren vun Museveni.
List vun de Ostgoten ehr Königen

**List vun de Ostgoten/Ostrogoten ehr Königen in Italien**.
*474-527 Theoderik de Grote
*526-534 Athalarich
*526-534 Amalasuntha
*534-536 Theodahad
*536-540 Witichis
*540-541 Hildebad
*541 Erarich
*541-552 Totila
*552 Teja

## Kiek ok nah bi
*Goten
*Ostgoten
*Westgoten
*List vun de Westgoten ehr Königen
Mohammed Basule

**Mohammed Basule** (* Uganda; † 19. Dezember 2004 in Nairobi, Kenia) weer en ugandschen Bantam-Boxer.

Bi en Boxkamp in dat Nyayo-Natschonalstadion in Nairobi in de Bantam-Klass gegen Anthony Napunyi ut Kenia hett de Ringrichter den Kamp afbraken, nadem Napunyi Basule daalslagen harr un de in de veerte Runn K.O. weer. Basule keem na kort Behanneln in’n Ring stracks in en Krankenhuus. Doch he is kort later an de sworen Folgen vun den Slag an’n Kopp storven.
Steernbild

En **Steernbild** is een vun de 88 Rebeden, in de de Astronomie den Heben indeelt hett. In de Ümgangsspraak warrt de Begreep nich so formal bruukt un meent denn tomehrst en Koppel vun Steerns, de tosamen an den Nachtheben en Munster billt.

Dat gifft Steernbiller mit sehr hellen Steerns un ’n kloren Munster, de sehr bekannt sünd (t.B. den groten Boren oder den Orion). Annere Steernbiller hebbt nich so helle Steerns un keen Munster, wat licht to sehn is, un sünd denn ok nich so bekannt. 

De Internatschoonale Astronoomsche Union hett den Heben in 88 offizielle Steernbiller ünnerdeelt un hett ok de Grenzen dortwischen nipp un nau fastleggt. So höört jedeen Punkt an’n Heben to een vun disse Steernbiller. An'n Noordhimmel baseert se tomehrst op’n ole greeksche Traditschoon.

De Grenzen twischen de Steernbiller hett Eugène Delporte 1930 maakt. He hett se pielliek un waagrecht op Lienen vun lieke Rektaszension oder lieke Deklinatschoon leggt. He hett dat för de Epoch B1875.0 maakt. Siet disse Tiet hett de Präzession vun de Equinoxen dorto föhrt, dat sik disse Grenzen ’n beten verschaven hebbt un so sünd se vundaag nich mehr heel pieeliek un waagrecht. Mit de Tiet warrt disse Ünnerscheed ok noch grötter warrn.

De Steerns, de in en Steernbild blangenanner staht, hebbt tomehrst astronoomsch nix mitenanner to doon. Dat lett blots vun de Eer so, as wenn se dicht tosamen staht. Se köönt aber ok vele Lichtjohren vunenanner af ween.

De Indelen vun de Steerns in Steernbiller passeert to ’n groten Deel na de Mischen ehr Beleben. Ünnerscheedliche Kulturen hebbt ünnerscheedliche Steernbiller funnen.

## Geschicht vun de Steernbiller
Unse aktuelle List vun de Steernbiller baseert op den röömschen Astronom Ptolemäus, de in Alexandria in Ägypten leev. (He weer mit de greekschen Dynastie vun ägyptischen Königen, de Ptolemäer aber nich verwandt.)

Vun Grekenland ut kann een ’n Deel vun den Süüdheben nich sehn. De nedderlännschen Navigatoren Pieter Dirkszoon Keyser un Frederick de Houtman hebbt in den 16. Johrhunnert för dissen Deel vun den Heben twölf Steernbiller maakt. Johann Bayer hett de denn in sien Steernkatalog opnahmen.

## Steernnaams

För alle modernen Steernbiller gifft dat latiensche Naams. De hellsten Steerns sünd all na da Bayer-Beteken nöömt för de een den Genitiv vun den latienschen Naam bruukt. So heet to’n Bispeel de Sirius ok „α Canis Majoris“. α meent hier, dat disse Steern de hellste Steern in’t Steernbild vun den „groten Hund“ (Canis Major) is. De tweethellste Steern heet denn „β Canis Majoris“ un so wieter. Disse Genitiv warrt na de Regeln vun de latiensche Sprak maakt un wokeen disse Spraak un disse Regeln nich kennt, de mutt de Genitivformen lehren.

Aver nich all Steerns hebbt en Bayer-Beteken. Dorüm warrt parallel dorto ok de Flamsteed-Beteken anwennt oder ok annere Steernkatalogen.

## List vun de 88 Steernbiller

## Weblenken
Simon Hermann Nonnen

**Simon Hermann Nonnen** (* 4. Februar 1777 in Bremen; † 23. Januar 1847 in Bremen) weer een Afkaat un Senator in Bremen un een vun de Bremer Börgermeesters.

He weer Söhn vun den Pastor Hermann Nonnen an de Gemeende vun *Use lebe Froo* un studeer in Göttingen up Afkaat. 1802 hett he dor sienen Doktor maakt. An'n 27.August 1803 al is he Senator in Bremen wurrn. He weer tostännig för de Akzise (den Toll) un hett as Assessor bi't Neddergericht un bi't Gastgericht bi seten. Denn weer he ok noch Morgenspraaksherr bi dat Pelzer-Amt un Direktor vun dat Armenhuus. Inspektor vun dat Armeninstitut un Schottherr is he ok noch wurrn. In de Franzosentiet weer he *Maire Adjoint*. Nah 1813 is he wedder in den Senat intreden un hett een Masse Ämter öbernahmen. Dorbi güng dat meist üm de Upsicht öber soziale Saken. An'n 23. Februar 1822 is he Börgermeester wurrn. 1825 hett he tohopen mit annere de Bremer Sparkass grünnt.
Gastgericht

Dat **Gastgericht** in Bremen weer just so tohopensett, as dat Neddergericht. Tostännig weer dat för Klagen in Privatsaken mank de Börgers vun de Neestadt un vun de Vörstadt un mank de Frömden in de Stadt (Gäst). Man bloß, wenn dat üm minner as 300 Rieksdaler güng. Dat Gastgericht besloot ok ok öber ielig Strietfäll, as Arbeitslohn, Schipps- un Hüürsaken. Mit de Franzosentiet is dat Gastgericht wegfullen. Later wurr dat nich wedder nee inricht.
Morgenspraaksherr

De **Morgenspraaksherr** weer in de Stadt Bremen toeerst den Arzbischop sien Stadtvogt. He weer bi de *Morgenspraken* mit bi un keek to, datt allens oorntlich aflopen dö. De Morgenspraken weeren de Versammeln vun de Ämter (Zünfte), wo allerhand beslaten weeren kunn. As de Ämter to'n Deel achter de Upstänn gegen den Rat in dat 14. Johrhunnert steken harrn, hett de *Ehrbar Stadt Bremen ehr Rat* för jedet Amt eenen Morgenspraaksherrn insett. De scholl dorup kieken, dat bi de Morgenspraken nix verhannelt un beslaten wurr, wat de Ämter nah de Meenen vun den Rat nix angüng un den Rat siene Sake weer. Morgenspraaksherren geev dat in Bremen bit to de Revolution vun 1848.
Schottherr

Een **Schottherr** weer in Bremen een Liddmaat vun den Senat mit een duppelte Upgaav: 

1. De Upsicht öber de Wapen in de *[[Schottkammer]]*. Dat weer de Vörgängersche vun dat *Tüüchhuus*, de grote Wapenkammer vun de Stadt Bremen in't Middelöller.

2. De Upsicht öber dat Instrieken vun den *[[Schoot]]*. De Schoot weer eene Stüür för rieke Lüde, de toeerst bloß intagen wurr, wenn dat eenen besunnern Grund dorför geev. Vun 1848 af an is de Schoot vun Börgers intagen wurrn, de mehr as 1.000 Rieksdaler Vermögen harrn. 1876 is de Schoot nah mehr as 500 Jahren afschafft wurrn.
Duckwitz

**Duckwitz** is en düütschen Nahnamen, de ut dat Poolsche stammen deit. In Bremen geev dat verscheden Politikers, Senaters un Börgermeesters mit düssen Namen.

## Lüüd mit düssen Naam

* Arnold Duckwitz (1802–1881), Koopmann un Bremer Börgermeester,
* Georg Ferdinand Duckwitz (1904–1973), düütschen Staatssekretär un Vertreder in’t Utland,
* Richard Duckwitz (1886–1972), Senater un Börgermeester in Bremen.
Neddergericht

Dat **Neddergericht** in Bremen is up Verlööf vun Kaiser Karl V. an'n 26. September 1543 inricht' wurrn. Tostännig weer dat för Striet bit to 200 Guldgullen. Vörsitter (Richter) weer een Liddmaat vun den Rat, Bisitter weeren twee Assessors. Dorto keemen een Sekretär un allerhand Prokuratoren un Deeners. Just so weer ok dat Gastgericht tohopensett, man dat weer tostännig för annere Saken. 1751 geev dat een nee Ordnung för dat Gericht. De lä fast, för wat dat Neddergericht tostännig weer. Dormals weeren dat all Strietsaken ünner 300 Rieksdaler. Ok nah de Franzosentiet bestünn dat Neddergericht fudder. Dat weer för all de Saken tostännig, de nich för dat *Hochgericht* kamen döen.  

Vun 1849 af an geev dat een *Kollegium vun de Richters*. Dor hören twölf Liddmaten to. De wurrn vun den Senat un vun de Börgerschup wählt. Vun düsse 12 Richters weeren dree an dat Neddergericht togange. Een Direktor keem dor noch as Vörsitter hento un ok eenen Sekretär un eenen Deener geev dat. Dat Neddergricht bestünn in Bremen bit 1879, denn is dat uplööst wurrn. 

## Literatur
* Gerhard Theilacker: *Friedensgerichtsbarkeit und Rechtspfleger: die Entwicklung der niederen Gerichtsbarkeit in Deutschland unter besonderer Berücksichtigung der im Lande Baden-Württemberg gemachten Erfahrungen*. Dissertatschoon an de Universität Tübingen, 1962. Bekannt maakt 1963.
Arnold Duckwitz

**Arnold Duckwitz** (* 27. Januar 1802 in Bremen; † 19. März 1881 in Bremen) weer een Koopmann, düütschen Politiker un Bremer Börgermeester.

An'n 22. November 1840 is he in dat Kollegium vun de *Öllerlüde* wählt wurrn un vun 1841 af an weer he Senator. 1848 höör he to de Liberalen to, de sik för een nee Politik insetten döen. He weer Liddmaat vun dat düütsche *Vörparlament* un hett as een, de dor kunnig weer, bi den *Utschuss för Volksweertschop* vun de nationale Versammeln in Frankfort an'n Main mitmaakt. In'n Juli 1848 hett de *Rieksverweser* em to'n düütschen *Minister för den Hannel* beropen. Ok, as de düütsche Flott in Gang bröcht wurr, weer he dor mit bi. In'n Summer 1849 hett he in Frankfort Bott geven un güng nah Bremen torüch. Dor is he wedder in den Senat intreden. 1857 bit 1863 un denn noch mal 1866 bit 1869 is he Börgermeester ween. 1875 is he ut den Senat uttreden. He begrööt dat Tostannkamen vun dat düütsche Riek. 1877 hett he dat Book „Denkwürdigkeiten aus meinem öffentlichen Leben 1841-1866“ rutbröcht.

## Literatur
*
Tagenbaren

Een **Tagenbaren** warrt in Bremen een Minsch nömmt, de in Bremen *tagen* (upwussen) un baren is. Man dat is noch nich allens: Een Tagenbaren is bloß een, den siene Öllern un Grootöllern alltohopen ut Bremen kaamt un dor ok tagen un baren sünd. Afsunnerlich is, dat düsse ole plattdüütsche Begreep ok vun de Lüde in Bremen bruukt warrt, de bloß Hoochdüütsch snackt. Man de spreekt dat denn up hoochdüütsche Aart ut.
Georg Ferdinand Duckwitz

**Georg Ferdinand Duckwitz** (* 29. September 1904 in Bremen; † 16. Februar 1973 in Bremen) weer een Bremer Koopmann un düütschen Staatssekretär un Vertreder in't Utland.

## Leben
In Bremen hett he sien Abitur maakt un later een Lehr as Koopmann anslaten. Dornah güng he nah Bonn un Freiburg in'n Breisgau un studeer Juristeree un Volksweertschopslehr. 1928 weer he as Vertreder vun Kaffee HAG in Kopenhagen. 1933 hett he de Nazis ehr Griepen nah de Macht toeerst goot funnen un füng in dat *Butenamt* an. 1934 güng he aber al wedder weg un is bi de Hamborg-Amerika-Linie anstellt wurrn. Dor is he denn later Prokurist wurrn. He keem in Kontakt mit den konservativen Wedderstand gegen Hitler üm Ulrich von Hassel rüm. 1939 is he *Kunnigen (Sachverständiger) vun de Schipperee* bi de düütsche Botschup in Kopenhagen wurrn. 

As 1943 plant weer, Jöden vun Däänmark wegtoföhren nah de KZs, hett he dat tohopen mit däänsche un sweedsche Stäen möglich maakt, dat Dusende nah Sweden utbüxen konnen. 

Nah den Krieg bleev Duckwitz toeerst in Däänmark. Denn stünn he vörne an, as de düütschen Hannelskammern in de Britsche Zoon vertreden weeren mössen. 1950 is he in dat düütsche Butenamt intreden, 1953 weer he *Konsul*, vun 1955 af an *Düütsche Vertreder* in Kopenhagen. 1958 hett Duckwitz den Vörsitt vun de Oostafdeelung vun dat düütsche Butenamt öbernahmen un is *Ministerialdirektor* wurrn. Bi dat Verhanneln vun de Veer Mächt 1959 hett he eenen groden Andeel harrt. 

Vun 1961 bit 1965 weer he de düütsche Vertreder in Indien. Dornah hett he Bott geben un is in'n Rohstand gahn. 1967 hett he denn aber doch bi dat Verhanneln mit de USA un Grootbritannien öber de Devisen mitmaakt un in'n Oktober 1967 is he denn *Sekretär vun den Staat in dat Butenamt* wurrn. 1969 funn dat düütsch-poolsche Verhanneln ünner sienen Vörsitt statt. Dornah hett he sik denn endgüllig to Roh sett. 1971 is he vun de Regeerung vun Israel ünner De Gerechten mank de Völker upnahmen wurrn.

## Böker öber Duckwitz
* Johannes Dose: *Georg Ferdinand Duckwitz in Dänemark 1943 - 1945*, Bonn 1992.
* Königlich Däänsch Ministerium för Butenlannsche Saken (Rutgever): *Oktober 1943. Die dänischen Juden - Rettung vor der Vernichtung*, Kopenhagen 1993.
* Therkel Straede: *Die Menschenmauer. Dänemark im Oktober 1943: Die Rettung der Juden vor der Vernichtung*, Kopenhagen 1997.
* Butenamt (Rutgever): *Biographisches Handbuch des deutschen Auswärtigen Dienstes 1871 - 1945, Band 1 A-F, Patterbuorn 2000
* Butenamt (Rutgever): *Zum Gedenken an Georg Ferdinand Duckwitz 1904 –1973'', ISBN 3-937570-15-2 (PDF-Download)

## Upsätz
* Friedrich Duensing: Ich weiß, was ich zu tun habe, Die Rettung der dänischen Juden 1943 und der Bremer Diplomat Georg Ferdinand Duckwitz, in: Mitteilungen des Vereins für Niedersächsisches Volkstum, Heft 139, 74.Jg., Winter 1998
Up Platt is nix öber Georg Ferdinand Duckwitz rutkamen.

## Weblenken

* Yad Vashem Siet öber Georg Ferdinand Duckwitz
* Siet vun dat Wiesenthalzentrum to'n Andenken an Georg Ferdinand Duckwitz
Cornelis Lettersnijder

**Cornelis Henricszoon Lettersnijder** weer en Delfter Drucker un de Rutgever vun en Nee Testament in nedderlandsche Spraak (mit Ünnertitel *in goeden platten duytsche*, so nööm he dat in dat Book bruukte Nedderdüütsch, dat nich blots in de Nedderlannen, man ok wieder in’n Oosten to verstahn wesen schull). De eerste Utgaav is vun 1524 un de twete vun 1533. He övernehm vun sien Vader un Druckpioneer Henric Pieterszoon Lettersnijder de Druckwarksteed an’n Fischmarkt in Delft.

Sien Utgaav vun’t Ne’e Testament weer wetenschoplich utleggt. Se harr Anmarkungen un Henwiesen op Ünnerscheed twischen de Utgaav vun Desiderius Erasmus un de Vulgata un annere Mööglichkeiten in de Leesoort vun’t greeksche Original.
Sonja Rindom

**Sonja Rindom** (* 26. Dezember 1904; † 12. November 2004) weer en däänsche Översetterin. Se weer vun 1949, as dat eerste Heft vun de Comictietschrift *[[Anders And & Co.]]* rutkeem, bet 1981 Översetterin för de däänschen Comics vun Walt Disney in’n Egmont-Verlag. Se hett ut dat Engelsche, Franzöösche, Nedderlandsche, Italiensche un Sweedsche översett. Jüst as Erika Fuchs för de hoochdüütsche Spraak hett se de däänsche Spraak mit ne’e Utdrück beriekert (to’n Bispeel dat Woort *Langtbortistan* för en Land dat wiet weg is). 1988 kreeg Rindom den Ping-Pries, den hööchsten däänschen Pries vun de däänsche Comicbransch, för ehre Arbeid as Översetterin vun de Anders-And-Geschicht.

## Weblenken

* Översicht över vun ehr översette Comics (hoochdüütsch/engelsch/däänsch)
Mit Käpten Donald op hoge See

**Mit Käpten Donald op hoge See** is de eenzige Disney-Comic, de op Plattdüütsch rutkamen is. De Band keem 2002 in de Reeg *Disney Mundart* vun’n Ehapa-Verlag rut. Op 58 Sieden sünd twee Geschichten vun Carl Barks to finnen un ene korte Geschicht, de extra för dissen Band schreven worrn is. In disse Geschicht besöökt Donald un Dagobert Duck Hamborg.

## Geschichten

* *Dat Alstervergnögen* schreven vun Hartmut Cyriacks, Reinhard Goltz un Peter Nissen, tekent vun Paco Rodriguez
* *Regatta na de Süüdsee* (MOC 41, 1948, Donald Duck in Race to the South Sea)
* *Donald Duck un de gollen Helm* (FC 408/2, Juli 1952, Donald Duck and The Golden Helmet)

## Utgaav

* *Mit Käpten Donald op hoge See*, Disney Mundart Band 3, Berlin 2002, ISBN 3-7704-0646-X
Embraer

**Embraer** (**''Em**presa **Br**asileira de **Aer**onáutica S.A.*) is en [[Brasilien|brasiliaanschen]] [[Fleger]]boer.

Embraer is na [[Boeing]] un [[Airbus]] de drüddgröttste Flegerboer op de Welt un boot zivile as ok militärische Flegers. Dat Ünnernehmen hett 16.853 Mitarbeiders (Stand 2010). De Ümsatz bedriggt 6,054 Milliarden US-Dollar (Stand 2007).

Embraer is 1969 vun de brasiliaansche Regeren grünnt worrn un weer bet to dat Privatiseren 1994 to 51 Perzent in Staatsbesitt. Sietdem hett de Staat blots noch en „Gollen Andeel“, de em Vetorecht gifft, wenn dat to’n Bispeel üm dat Verköpen vun Militärtüüch geiht. De annern Andelen höört to je twintig Perzent de brasiliaanschen Gruppen [[Previ]], [[Sistel]] un [[Banco Bozzano Simonsen]]. Nochmal twintig Perzent höört en europääsche Grupp ut [[EADS]], [[Dassault Aviation]], [[Thales Group]] (je 5,67 %) un [[SNECMA]] (2,99 %). De Rest warrt free hannelt.

== Standöörd ==

De Hauptsitt un de gröttste Standoort, an den Flegers boot warrt, is in [[São José dos Campos]] bi [[São Paulo]]. Embraer hett aver ok Afleggers in [[Australien]], [[China]], [[Frankriek]], [[Singapur]] un de [[USA]]. En annern Produkschoonsstandoort is [[Gavião Peixoto]].

== Flegers ==

=== Zivil ===
* [[Embraer EMB 110]] ([[Turboprop]], 19 Sittplätz)
* [[Embraer EMB 120]] (Turboprop, 30 Sittplätz)
* [[Embraer ERJ 135]] (Düsenfleger, 37 Sittplätz)
* [[Embraer ERJ 140]] (Düsenfleger, 44 Sittplätz, vörnehmlich boot för [[American Eagle Airlines]])
* [[Embraer ERJ 145]] (Düsenfleger mit 50 Sittplätz, ünner annern bruukt vun [[Cirrus Airlines]], bmi regional, [[Luxair]], [[British Airways]], [[Polskie Linie Lotnicze|LOT]], [[Alitalia]] Express, [[Air France]] un [[Swiss]])
* [[Embraer 170]] (bet 78 Sittplätz)
* [[Embraer 175]] (bet 86 Sittplätz) 
* [[Embraer 190]] (bet 106 Sittplätz)
* [[Embraer 195]] (bet 118 Sittplätz)
* [[Embraer Legacy]] (Düsenfleger)

=== Militärisch ===
* [[Embraer Super Tucano/ALX|Super Tucano/ALX]]
* [[AMX (Flugzeug)|AMX-T]]
* [[Embraer EMB 145 AEW&C|EMB 145 AEW&C]] ok *R99-A*
* [[Embraer EMB 145 RS/AGS|EMB 145 RS/AGS]] ok *R99-B*
* [[Embraer EMB 145 MS/ASW|EMB 145 MP/ASW]] ok *P99''

## Weblenken

* Websteed vun dat Ünnernehmen (engelsch, portugeesch, chineesch)
Börgerschop vun Bremen

**Börgerschop vun Bremen** betekent

* Börgerschop vun Bremen, Parlament vun dat düütsche Bundsland Bremen,
* Börgerschop vun Bremen, Versammeln vun de Afordenten vun de Stadt Bremen,
* Börgerschop vun Bremen, Huus vun de Börgerschop an den Marktplatz to Bremen.
Börgerschop vun Bremen (Huus)

De **Börgerschup vun Bremen** (ok: **Huus vun de Börgerschup**) is dat Boowark an den Marktplatz to Bremen, wo sik de Liddmaten vun de Bremer Börgerschop in drepen doot. 

## Vör 1933
Bit 1933 harr de Börgerschop sik in de Börse an den Marktplatz drapen. Dor geev dat eenen groden Ruum, dat weer de *Saal vun de Börgerschop*. Düsse Saal is 1864 in de nee Böörs inricht wurrn. He weer ganz in den neegootschen Stil utstaffeert.

## In de Nazitiet
In de Nazitiet geev dat keen Versammeln vun de Börgerschup, dat Stadtbestüür lä ganz in de Hannen vun den Rieksstattholler, den Gauleiter un den Börgermeester mit den Senaat. 

## Nah den 2.Weltkrieg
Vun 1945 af an keem de Börgerschop in den Festsaal vun dat *Nee Raathuus* tohopen. De Börse mit den Saal vun de Börgerschop is 1943 bi eenen Bombenangreep in'n Dutt gahn. 

Vun 1947 af an wurr in de Stadt öber een nee Boowark för de Börgerschup snackt. Toeerst güng dat üm dat Theater up'n Wall. Dat lä ok in'n Dutt un scholl wedder upboot weeren as *Huus vun de Börgerschop*. Man denn hett de Kammer vun den Hannel 1950 dat Grundstück vun de tweie Börse to'n Koop anboden. In'n Oktober 1951 wurr denn een Wettstriet utschreben för Ideen, wie dat Huus vun de Börgerschop tokümstig utsehn scholl. Man ok öber dat Grundstück vun dat ole Theater an'n Wall is fudder nahdacht wurrn. 

## Twee Wettstrieden un een Winner
Bi den Wettstriet sünd denn 125 Vörslääg ingahn. De Fraktionen vun de CDU un de SPD wollen annernvorsik lever up dat Grundstück an'n Wall boon, man de FDP un de Kammer vun den Hannel spreken sik för dat Grundstück an'n Marktplatz ut. 1956 güng dat eerst mal los un up een Deel vun dat Grundstück vun de ole Börse an'n Markt is nah Plaans vun den Architekten Bernhard Wessel boot wurrn. Wessel hett ok dat Raathuus to Emden plaant.

In'n November 1956 is denn beslaten wurrn, dat Huus vun de Börgerschop an'n Markt to boon un 1957 hett de Kammer vun den Hannel dat Land an Bremen verköfft.
1958 geev dat noch mal eenen Wettstriet för den Boo. Düt mal keemen 71 Vörslääg tohopen. Dat Priesgericht hett sik denn för de beiden Vörslääg vun Wassili Luckhardt un vun Gerhard Müller-Menckens utspraken. Man de beiden mössen dat noch mal öberarbeiden. Liekers sünd de Vörslääg denn nich annahmen wurrn un de Architekten mössen noch mal ran. Amenn wurr 1961 de Vörslag vun Luckardt annahmen. Man dor weer midderwielen noch mal bannig an arbeit wurrn un besunners de Siet nah den Marktplatz hen seehg nu ganz anners ut, as toeerst. An düsse Siet sünd ok 15 Reliefs ut vergullt Aluminium vun Bernhard Heiliger 1965 anbröcht wurrn.
423

## Wat passeert is
* Nah den Dood vun Kaiser Flavius Honorius warrt Johannes nee Kaiser vun dat weströömsche Riek; man de ooströömsche Kaiser Theodosius II. will em nich gellen laten un stellt een Armee ünner den Heerföhrer Aspar gegen em up
* Galla Placidia neiht vör Kaiser Johannes ut nah Konstantinopel. Dor besnackt se den ooströömschen Kaiser, datt he ehren veer Jahre olen Söhn Valentinian III. up den weströömschen Thron hölpt
* Theodoret, een Folgsmann vun Nestorius, warrt Bischop vun Kyrrhos

## Storvenn
* 15. August: Honorius, Kaiser vun dat weströömsche Riek vun 395 bit 423 (*384)
* Eulalius, Gegenbischop vun Rom
422

## Wat passeert is
* 10. September: Coelestin I. warrt Bischop vun Rom un Paapst
* Allerhand Boowarken kaamt in Rom to Schaden vunwegen een Eerdbeven

## Storven
* 4. September: Bonifatius I., Bichop vun Rom un Paapst vun 418 af an
* Liu Yu, Kaiser vun China
* üm un bi 422: Fa-Xian, buddhistisch Mönk un Wannersmann
421

## Wat passeert is
* 8. Februar: De weströömsche Kaiser Honorius maakt sienen Magister Militum Constantius III. to'n Augustus un Mitkaiser. Constantius is de Mann vun siene Süster Galla Placidia. He starvt al in'n September.
* Striet üm Karkenhoheit mank Oost- un Westrom. De ooströömsche Kaiser Theodosius II. stellt de Provinz Illyrien, wat dat Karkenrecht angeiht, ünner de Hoheit vun den Patriarch vun Kontantinopel. De röömsche Bischop un Paapst Bonifatius I. geiht dorgegen an.
* Bahram V. warrt Grootkönig vun Persien.

## Storven
* 22. Juni: Paulinus vun Nola, Bischop vun Nola (* üm un bi 354)
* 2. September: Constantius III., Mitkaiser vun Honorius in dat weströömsche Riek
* Jin Gongdi, leste Kaiser vun de Jin-Dynastie in China
Quadrat

**Quadrat** betekent

* Quadrat, en geometrische Figur,
* Quadrat, dat wat rutkummt, wenn en Tall mit sik sülvst multiplizeert warrt.

Kiek ok bi: Quadrath, Kvadrat.
Richard Duckwitz

**Richard Duckwitz** (* 28. Juni 1886 in Bremen; † 30. November 1972 in Bremen) weer Senator un in de leste Tied vun den 2. Weltkrieg as Stellvertreder mit de Upgaven vun eenen Bremer Börgermeester befaat.

He weer Söhn vun eenen Koopmann un Grootsöhn vun den Bremer Börgermeester Arnold Duckwitz. He besöch dat Gymnasium to Bremen un studeer denn in Heidelbarg, München un Marborg up Afkaat. Dor hett he ok sienen Doktor maakt (Dr. jur.). Den eersten Weltkrieg hett he as Suldaat mitmaakt. 1919 is he bi den Bremer Senat as Syndicus anfungen. To siene Upgaven hören Habens, Hannel un Schipperee. 1919 un 1920 is he kort Liddmaat vun de DDP ween. An'n 1. Oktober 1927 is he *Raat vun den Staat* wurrn. Ok dor hett he dat toeerst mit Habens, Schipperee un Verkehr to doon harrt. 1931 is he Präsident vun de Bremer Verwaltung för Finanzen wurrn. An'n 1. Mai 1933 is he in de NSDAP intreden un höör ok to annere Organisationen vun de Nazis mit to. In de Rieder-SA hett he dat 1943 bit to'n Sturmführer bröcht. Politsch hett he aber nich besunners veel vun sik hören laten. An'n 1. April 1943 is he *Senator för Finanzen* wurrn. As de regeeren Börgermeester Böhmker sturben weer, schull de Binnensenator Hans Jochen Fischer sien Upfolger weern, man de wurr as Stellvertreder to'n Rieksstattholler beropen. Dorto is to seggen, datt in de Nazitiet de Bremer Börgermeester nich so veel to seggen harr, vunwegen de Rieksstattholler em Vörschriften maken konn. Duckwitz hett also as Stellvertreder för eenen annern dat Amt vun den Bremer Börgermeester utöövt, man he weer süms keen Börgermeester. Ok Fischer is nich noch bito Börgermeester ween. Düt Amt weer nich anners besett, as man mit eenen Stellvertreder. Dat weer Duckwitz.

in'n April 1945 hett he sik dorför insett, Bremen nich gegen de Englänner to verdeffenderen, man he woll gegen de politschen un militärschen Föhrers in de Stadt denn doch nich gegenangahn un hett den Steert inknepen. So keem dat denn noch to allerhand Gefechten un Toschannenmaken in de Stadt.

Vun den 7. Oktober 1951 af an weer he wedder in de Bremer Börgerschup as Liddmaat vun de Düütsche Partei. Dor hett he dat to'n tweeden Vörsitter in dat Land bröcht. An'n 13. Februar 1962 is he ut düsse Partei uttreden un hett bi de CDU-Fraktion rinkeken.
Quadrat (Algebra)

In de Algebra is dat **Quadrat** en Tall, de mit sik sülvst multiplizeert warrt. Dat warrt mit 'n lütte „2“ schreven, de ok 'n beten hoochstellt is: dat Quadrat vun *x* is *x*2, dat heet:
:x^2 = x\times x

Wenn *x* 'n positive reelle Tall is, denn is de Weert vun *x*2 liek to de Flach vun 'n Quadrat, dat 'n Siedenläng vun *x* hett.

En positive hele Tall, de dat Quadrat vun 'n annere hele Tall is, t.B. 25 = 52, warrt Quadrattall nöömt.

Af un an helpt dat, wenn een weet, dat een dat Quadrat vun'n Tall ok as Summ opschrieven kann:

*1* + *1* + *2* + *2* + ... + *n-1* + *n-1* + *n*.

Een Bispeel: dat Quadrat vun *4* also *4*2 is liek to 

*1* + *1* + *2* + *2* + *3* + *3* + *4* = *16*.

Dat is op en Schachbrett licht to sehn: Een fangt mit een Feld an un föögt denn jümmers en Rieg un en Striep dorto, bet een bi dat Quadrat vun de Tall ankamen is. Dit Systeem helpt ok dat Quadrat vun groten Tallen licht uttoreken. To'n Bispill is dat Quadrat vun 

*52* = *50*2 + *50* + *51* + *51* + *52* = *2500* + *204* = *2704*.

Wieldat dat Produkt vun twee negativen Tallen positiv is, un dat Produkt vun twee positiven Tallen ok, heet dat, dat en Quadrattall nich negativ ween kann. Dat heet ok, dat dat mank de reellen Tallen keen Quadratwörtel vun 'n negative Tall gifft. Dit Lock hett de Mathematikers op de Idee bröcht, de imaginären Tallen optobringen: *i* is as de Quadratwörtel vun -1 defineert.
424

## Wat passeert is
* 22.Oktober: Valentinian III., de Söhn vun Galla Placidia warrt in sien Exil in Konstantinopel to'n Kaiser vun Westrom utropen (man in Rom regeert to de Tiet al Johannes, de den Thron an sik reten hett)
* Dat Athenäum (de Universität) to Konstantinopel warrt grünnt
* Song Wen Di warrt Kaiser vun China
425

## Wat passeert is
* 23.Oktober: Valentinian III. warrt Kaiser vun Westrom un blifft dat bit 455. Den Kaiser Johannes, de den Thron an sik reten harr, hett he ünnerkregen, as sien Heerföhrer Aspar mit sien Suldaten gegen em tagen is. Johannes warrt fungen un an'e Siet maakt
* De Feldherr Flavius Aëtius kummt mit een Hölpstrupp vun um un bi 60.000 Hunnen in Norditalien an. Annernvorsik woll he Johannes hölpen, man nu weer de al een paar Dage vördem dootmaakt. Dor bütt he de Truppen de neen Herren as Hölp an un warrt vun Galla Placidia as Magister Militum för Gallien anstellt
* De Wandalen ünner jem ehren König Gunderich nehmt de Oostküst vun Spanien un de Balearen in un plünnert jem ut
* De Hephtaliten („Witte Hunnen“) gaht öber den Syrdaja un gaht up Baktrien los

## Storven
* Johannes, Kaiser vun dat weströömsche Riek
427

## Wat passeert is
* Pjöngjang warrt Hööftstadt vun dat Königriek Koguryo

## Storven
* 24. Dezember: Sisinnius, Patriarch vun Konstantinopel
426

## Wat passeert is
*Theodosius II. lett de Anlagen vun Olympia tweimaken. Dat warrt verbaden, den Gott Zeus to verehren
* Dat *Gesett to'n Beropen* vun Theodosius II. schrifft vör, datt een sik bi Oordelen un Rechtsspröök up de Meenungen vun de *klassisch* röömschen Juristen Gaius, Aemilius Papinianus, Domitius Ulpianus, Iulis Paulus un Herennius Modestinus beropen mutt
* De Maya grünnt jem ehr Stadt Copán un fangt mit dat Boon an. Copán höört hüdigendags to dat Unesco- Weltkulturarv to
Veeleck

En **Veeleck** (ok **Polygon** ut greeksch *polys* = veel + *gonos* = Winkel) is en Begreep ut de Geometrie. En Veeleck is dat, wat rutkummt, wenn een tominnst dree Punkten in de Flach dör Streken so verbinnt, dat de Figur slaten is. Bispelen sünd Dreeeck, Veereck oder Sösseck.

## Mathemaatsche Definitschoon

En Veeleck is en slaten Figur, de dör dat Tupel
P := \left( P_1, P_2, \ldots , P_n \right), P_i \in \mathbb{R}^m, 1 \le i \le n 
vun n Punkten eendüdig defineert warrt. Disse Punkte warrt *Eckpunkten* oder ok *Ecken* nöömt.

De Streken \overline {P_i P_{i+1}} \left(i=1, \ldots, n-1 \right)
un \overline { P_n P_1 } sünd de *Sieden* oder ok *Kanten* vun dat Veeleck, alle annern Streken\overline { P_i P_j }, de twee Polygon-Eckpunkten verbinnt, sünd *Diagonalen*.

Tomehrst warrt ok noch föddert:
* Dat Veeleck hett tominnst dree Eckpunkten, de poorwies ünnerscheedlich sünd
* Dree Naverpunkte liggt nich op een Lien. (Hier gellt ok de Punkten P_n,P_1 als Navers.) Sünst kann een den Punkt in de Midden vun disse dree rutnehmen un dat Polygon süht jümmers noch liek ut.

## Klassifikatschoon vun Veelecken

* En Veeleck warrt *[[eenfach Veeleck|eenfach]]* nöömt, wenn de Grenz vun dat Veeleck sik nich sülvst krüüzt. Dat heet ok, dat dat en Binnensiet un en Butensiet gifft. Sünst heet dat Veeleck *[[kumplex Polygon|kumplex]]* oder ok *överslaan*.
* Een eenfach Veeleck warrt *[[konvex Veeleck|konvex]]* nöömt, wenn alle Binnenwinkels lütter as 180° sünd. Sünst is dat Veeleck *[[konkav Veeleck|konkav]]*.
* Wenn alle Sieden vun en Veeleck liek lang sünd, is dat Veeleck *[[lieksiedig]]* oder *[[äquilateral]]*. Een Veeleck mit mehr as 5 sieden kann togliek *konkav* un *lieksiedig* ween.

## Egenschoppen
Wenn dat n-Eck eenfach un konvex is, denn is de Summ vun de Binnenwinkel
:  \alpha_1+...+\alpha_n = (n - 2) \cdot 180^\circ.
Wenn denn noch alle Binnenwinkels liek groot sünd, denn hebbt se de Grött
:  \alpha = \frac{(n - 2)}{n} \cdot 180^\circ.

## Typsche Polygonen
* Dreeeck
* Veereck
** Draken
** Parallelogramm
** Quadrat
** Ruut
** Veerkant (Rechteck)
** Trapez
* Fiefeck (=Pentagon)
* Sösseck (=Hexagon)
* Söveneck (=Heptagon)
* Achteck (=Oktogon)
* Negeneck (=Nonagon, Enneagon)
* Teihneck (=Dekagon)
* Ölveneck (=Undekagon)
* Twölfeck (=Dodekagon)
Miegeems

**Miegeems** (ok Mieghammekes, Miegreems, Miegelitzken, Miechlämken, Iemecken, Pissmieren, Pissremmelken, Bedmiegers oder Sprockimmen nöömt) is en Familie vun de Insekten. Se höört to de Ornen vun de Huudflunken mit to. Iemecken sünd Deerten, de up de Erde krabbelt un tosamen mit annere Miegeems en grote Kolonie billt.

Welke leevt ünnereerdsch, annere boot Hümpels ut lütte Twiegen un annern Musselkraam vun’n Wooldbodden. Kinner kriegen kann in de Kolonie blots de Königin, de annern sünd all Mann Arbeiders, de sik üm de Pleeg vun de Königin kümmert. De Wetenschop hett sik lang en Kopp maakt, wodennig dat wesen kann, dat de Miegeemen dat mitmaakt, na de Evolutschoonslehr mööt se woll bannig dumm wesen, dat se sik üm frömme Kinner mehr kümmert, as sülvs welk to kriegen. De Lösung weer denn, dat de Hekens blots een Sett Chromosomen hebbt. Dorüm sünd de Miegeemen mit ehr Süstern neger verwandt as se dat mit de egen Kinners weren. De Wetenschop seggt dorto denn Hymenopterenstaat. De Miegeemen tellt to de Flooginsekten, doch Flögels, mit de se flegen köönt, hebbt blots de Königin un de Hekens. De maakt as flegen Miegeemen in’t Vörjohr ehren Hochtietsfloog.

To de Miegeemen tellt 16 Ünnerfamilien mit 297 Geslechter un knapp 12.000 enkelte Oorden. Ehren Naam hebbt se vun wegen dat se bi Gefohr Süür utstött, de vun de Minschen as Öddel ansehn worrn is.

## Kiek ok bi
* 

## Weblinks

* www.ameisenwiki.de – Wissenswertes über Ameisen und deren Haltung
* www.ameisenschutzwarte.de – Internetpräsenz der Deutschen Ameisenschutzwarte e.&nbsp;V.
* antbase.net – Ameisen-Datenbank-Projekt der Deutschen Forschungsgemeinschaft
* antbase.org – verzeichnet ca. 12.500 Ameisen-Arten (englisch)
* antweb.org – Datenbank von Ameisengattungen und -arten der ganzen Welt (englisch)
* Umfangreiche Sammlung von 2600 Ameisen-Büchern und Fachartikeln zum freien Download bei archive.org (einschließlich ca. 160 deutschsprachiger Titel).
* ''Ameisen'' (PDF; 1023&nbsp;kB) – UmweltWissen, Bayerisches Landesamt für Umwelt
* ''Ants Down Under'' – Übersicht über die Ameisen Australiens
* Patrick Krapf: ''Ameisen.'' Gespräch mit Melanie Bartos im Podcast „Zeit für Wissenschaft“, Universität Innsbruck, 2016.
428

## Wat passeert is
* 10.April: Nestorius warrt Patriarch vun Konstantinopel. He lehrt, in Christus gifft dat twee Naturen: De Natur vun Gott, un denn ok noch de Natur vun den Minschen, man nich dörenanner mengelt. Vunwegen düsse Lehr warrt he angrepen. Besunnern Striet hett he mit Kyrill vun Alexandria
* Nah den Dood vun Pharamond, den Baas vun de Salfranken, folgt Chlodio em up. Sien Ökelnaam is *Langhaar* un sienen Hoff hett he in Duisborg (*Dispargium*)
* Geiserich folgt Gunderich as König vun de Wandalen un Alanen up. He hett vör, mit siene Völker nah Afrika öber to setten

## Storven
* Pharamond, Hertog vun de salisch Franken
* Gunderich, de Wandalen un Alanen ehr König
Draken (Geometrie)

In de Geometrie is en **Draken** (ok: **Deltoid**) en even Veereck 
* woneem een vun de Diagonalen Symmetrieass is
oder (wat dat sülvige is)
* dat twee Poren vun liek langen Sieden gifft, so dat de liek langen Sieden blangenanner liggt

De Naam stammt vun de Foorm vun den Flaagdraken af.

De Draken hett disse Egenschoppen:
* de twee Diagonalen sünd orthogonal, dat heet, se staht openanner lootrecht
* de een Diagonaal halbeert(?) de annere.
* twee Winkel, de gegenöver liggt, sünd liek groot
* dat gifft en Binnenkrink un dormit is dat Veereck en *Tangentenveereck*. (Dat is bi Veerecken, de keen Draken sünd nich so)
* De Ruut (ok *Rhombus*) is en speziellen Draken, woneem alle veer Sieden liek lang sünd.

## Weblinks
* Veranschaulichungen zum Flächeninhalt des Drachenvierecks
355

## Wat passeert is
* 6. November: Kaiser Constantius II. maakt sienen Vedder Julian Apostata to'n Caesar un stüürt em nah Gallien hen
* Dat eerste mal in de Historie warrt vun de Lentiensers spraken. Dat is een Stamm ut dat Volk vun de Alamannen. De röömscher Schriever Ammianus Marcellinus schrifft dor öber
* De röömsche Magister Equitum Arbetio treckt gegen de Lentienser. Dat ünnernimmt he as Straaf för den Stamm
* Julian Apostata lett sik inföhren in de heidnisch Mysterien vun Eleusis
* Konzil vun Mailand
* Constantius II. verjaagt Paapst Liberius nah Thrakien. He maakt Felix II. to'n neen Paapst

## Storven
7. September: Silvanus, röömschen Gegenkaiser
356

## Wat passeert is
* 1. Juni: De Reliquien vun Timotheus weert nah Konstantinopel bröcht
* De Synood vun Beziers
* Naemul warrt König vun Silla
* De Arzdiakonen vun Rom roopt Felix II. to'n Gegenpaapst ut
* Alemannen un Juthungen breekt in de röömsche Provinz Raetia in

## Storven
* Antonius de Grote, *Vader vun de Mönk* in Ägypten
Silla

**Silla** is een vun de Rieken in Korea in de Tieden vun de Antike un dat Middeloller.
Silla lä in den Südosten vun de Halfinsel vun Korea un hett sik vun dor ut mit Gewalt utbreet un dorbi de annern dree Staaten, de dat in Korea dortiets geev, bit to'n Jahr 668 ünnerkregen un in'n Dutt slahn. 

Grünnt wurrn is dat Riek in dat Jahr 57 v. Chr. vun Hyekgeose. Dat warrt seggt, in dat tweede Jahrhunnert nah Christus bestünn Silla ut eenen Bund vun seß Dörper. Eerst as König Naemul dat Königdom as Arvdeel för sienen Söhn inricht harr un eerst recht, as dat Riek vun Gaya in dat 6.Johrhunnert ünnerkregen weer, is Silla to een richtig Riek wurrn. 

660 weer to'n eersten Mal in de Geschicht vun Korea de ganze Süden vun dat Land in een Hand in dat Königriek vun dat *Vereente Silla*. Hööftstadt weer Gyeongju, de dat hüdigendags noch gifft. In dat 10. Johrhunnert leven dor mehr as 1 Million Minschen un dat weer een vun de gröttsten Metropolen vun Asien (Hüde leevt dor um un bi 280.000 Minschen). Endgüllig 676 hett Silla ok dat nöördliche Naberriek Goguryeo unnerkregen. 

In dat 10.Johrhunnert is dat Riek vun Silla ünnergahn, as de leste König Gyeongson sien Macht in dat Jahr 936 in de Hannen vun den König Wanggeon vun Goryeo lä.
Naemul

**Naemul** (†402) is vun 356 af an de 17. König ween vun dat Königriek Silla in dat hüdige Korea. He weer de Brodersöhn vun den vörmaligen König *Michu* un hett Michu sien Dochter, Froo *Boban* freet. He is de eerste König vun Silla, de in chineesche Berichten updükert. As he König weer, hett he dat henkregen, datt vun dor af an dat Königdom as Arvdeel up den König sienen Söhn öbergüng. Dat weer vördem nich so. Mit dat Inrichten vun dat arvlich Königdom hett he den Grund leggt för dat Utbreden un de Macht vun dat Königriek Silla in de Tokumst. In de laten Jahren vun sien Herrschup hett he Last harrt, de Japaners rut to smieten, de jümmers wedder versöchen, sien Land intonehmen.
429

## Wat passeert is
* Mai: De hasdingisch Wandalen sett tohopen mit de Silingen un de Alanen ünner jem ehren König Geiserich vun den Süden vun de iberisch Halfinsel nah Nordafrika öber. In de tokamen Jahren nehmt se dor de röömschen Provinzen in. Alltohopen sünd de Germanen so um un bi 15.000 bit 20.000 Kriegslüde. Dor kaamt denn noch jem ehre Familien to
* Theodosius II. lööst offiziell dat Amt vun den Sanhedrin up
* Theodosius II. gifft Order, datt dat Recht in sien Riek nee upboot weeren schall
* Dat weströömsch Riek treckt in Gallien gegen de Westgoten in't Feld
* Flavius Aëtius striet gegen de Juthungen in Raetia un Noricum
* De Bischöpp Germanus vun Auxerre un Lupus vun Troyes weert vun Paapst Coelestin I. nah Britannien henstüürt. Dor schöllt se gegen de Folgslüde vun Pelagius un gegen jem ehr Lehr gegenan gahn
* De Tamilen griept Ceylon an
* Hilarius warrt Bischop vun Arles (*Arelate*)
Kanungu

**Kanungu** is ene Stadt in’n Süüdwesten vun Uganda. Se hett üm un bi 13.000 Inwahners un is de Hööftstadt vun’n Distrikt Kanungu mit’n sülven Naam.

In’t Johr 2000 geev dat in Kanungu enen Vörfall, Massendood vun Kanungu, bi den över 1000 Minschen, de Maten vun de *Bewegung för dat Wedderherstellen vun Gott sien teihn Botten* weren, doodbleven sünd.

## Inwahnertall
Draken

**Draken** (ut , ) betekent

* Draken, en Undeert, dat dat in vele Mythologien op de hele Welt gifft,
* Draken, Steernbild in de Astronomie,
* Draken, Steernteken in de chineesche Astrologie,
* Draken, en Speel- un Sportreedschop,
* Draken, en geomeetrische Figuur,
* Draken, Heken von de Aant.

Kiek ok bi: Draak.