open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kigali

**Kigali** is de Hööftstadt un mit 965.398 Inwahners (Stand 2009) togliek ok de gröttste Stadt vun Ruanda. Se liggt in de Mitt vun’t Land, an’n Kagera-Nil. De Stadt liggt ’n beten süüdlich vun’n Äquater op en Hööch twüschen 1.433&nbsp;m un 1.645&nbsp;m. Dat Klima is dat hele Johr över teemlich mild vun wegen de Hööch.

## Geografie

De Stadt is in en bultige Landschop boet worrn un breedt sik dorüm twüschen veer Bargrüchen un de Dalen dortwüschen ut. De Stadtmitt liggt op een vun disse Bargrüchen un bargt den gröttsten Deel vun de staatlichen Inrichten. De Bargen hebbt en dörsnittliche Hööch vun 1.600&nbsp;m, wiel de Dalen ruchweg 300 Meter deper leegt. De grötteren Hüüs un Ämter sünd tomeist an de högeren Steden to finnen. De armeren Lüüd leevt tomeist in de Dalen. Ümgeben is de Stadt to’n gröttsten Deel vun hoge Bulten oder Bargen. De hööchste dorvun is de Kigali mit en Hööch vun 1.850&nbsp;m över NN, de an’n westlichen Stadtrand liggt un de Stadt ehrn Naam geven hett. 

## Historie
Kigali is in dat Johr 1970 grünnt worrn, neemlich vun den dormiligen düütschen Residenten Richard Kandt, de en Steed twüschen dat Daal vun’n Nyabarongo un de Bargen Jali un Kigali utsöcht harr. Bit 1916 weer Kigali en Deel vun Düütsch-Oostafrika. 1922 weer dat Rebeet as Ruanda-Urundi ünner belgsch Völkerbundmandat stellt.

In der Johr 1962, na de Delen in de unafhangigen Staaten Ruanda un Burundi is Kigali Hööftstadt vun Ruanda worrn. 

De Völkermoord, de 1994 in Ruanda an de Tutsi veröövt weer, güng dormols in Kigali los. In de Stadt sünd dorbi 100.000 Inwahners ümkamen, wiel in dat hele Land Ruanda in den 100 Daag anduern Völkermoord ruuchweg een Million Minschen ümbröcht worrn sünd.

## Weertschop
De wichtigsten Hannelsgöder för Kigali sünd Koffie, Veeh un Ierz vun Tinn, dat in de Neeg afboet warrt. De Hannel mit disse Saken billt de Grundlaag vun de Weertschop tosamen mit de Textil- un de cheemsche Industrie as ok de Industrie, de dat Tinn verabreiten deit. Bedrieven leegt ründ üm’t Stadtrebeet vun Kigali.

## Verkehr
An’n ööstlichen Rand vun de Stadt liggt de Kigali International Airport, vun den över Nairobi un Addis Abeba jeden Dag Flaagverbinnen na Europa un wichtige afrikaansch Länner bestaht. Kigali liggt an en Feernverkehrsstraat, de de Stadt mit Burundi in’n Süüden un mit Uganda in’n Noorden verbinnt. De Straten sünd nomalerwies in en go’en Tostand.

## Bildung
In Kigali gifft dat en belgische School, an de in Franzöösch ünnerricht warrt, un en engelschsprakige School. Bito is de Stadt Sitt vun en technische Hoochschool.

## Borns


## Weblenken

* Kigali bi Rwanda Tourism (engelsch)
* Philipp Lichterbeck: "Der Aufbruch von Kigali" - Tagesspiegel vun’n 4. Oktober 2009
Toni Sailer

**Anton Engelbert „Toni“ Sailer** (* 17. November 1935 in Kitzbühel, Tirol; † 24. August 2009 in Innsbruck) weer en öösterrieksch Skirennfohrer, Schauspeler un Singer.

## Loopbahn

Bi de Olympisch Winterspelen 1956 in Cortina d’Ampezzo wunn he dree Goldmedaillen in’ Slalom, in’Riesenslalom un in de Affohrt, de ok glieks WM-Medaillen weern, un noch en Goldmedaille in de nichtolympisch Kombination. Bi de Alpine Skiweltmeesterschap 1958 in Bad Gastein wunn Sailer Gold in Affohrt, Riesenslalom un Kombination un Sülver in’ Slalom. Mit sien dree Olympisch Goldmedaillen un söben Weltmeestertiteln tellt he to de spoodrieksten Skirennlöpers ut all Tieden. 

Sailer hett later henn en Berliner Schauspeelschool besöcht un dornah in tallriek Film- un Fernsehproduktschonen mitwarkt. Dorneben weer he ok Slagersinger un hett 18 Schallplattenupnahmen makt. 

Van 1972 bit 1976 weer Sailer as Cheftrainer un technisch Direkter bi de Öösterrieksch Skiverband (ÖSV). 

An’ 2. August 1976 hett he in Vancouver Gaby Rummeny heiraadt, de in’ November 2000 storven is. Mit hör harr he en Söhn, Florian. 2006 hett he Hedwig Fischer heiraadt. 

## Sportlich Erfolge
### Olympisch Winterspelen
* Cortina d’Ampezzo 1956: 1. Affoht, 1. Slalom, 1. Riesenslalom

### Weltmeesterschapen
* Cortina d’Ampezzo 1956 : 1. Affohrt, 1. Slalom, 1. Riesenslalom, 1. Kombination
* Bad Gastein 1958: 1. Affohrt, 1. Riesenslalom, 1. Kombination, 2. Slalom

### Öösterrieksch Meesterschapen
* Meester 1957 in’ Slalom, Riesenslalom un Kombination. 

## Utteknungen (Utwahl)
* Ehrenteken för Verdeensten um de Republik Öösterriek (1956)
* Sportler des Jahres in Öösterriek 1956, 1957 un 1958
* Olympisch Oorden (1985)
* Öösterrieks Sportler vun’t Johrhunnert  (1999)
* Schneekristall des Skisports (2009)

## Publikatschonen
* *Mein Weg zum dreifachen Olympiasieg*. Verlag das Berglandbuch, Salzburg 1956.
* *Neue Skischule*. Cotta, Stuttgart 1966.
* *Junior Skischool*. Wotton, London 1986, ISBN 0-9512768-0-8.

## Filmwark

## Literatur
* Öösterrieksch Skiverband (Rgv.): *Österreichische Skistars von A–Z*, Innsbruck 2008, ISBN 978-3-9502285-7-1, S. 370f

## Weblenken
* Toni Sailer Biografie (Öösterrieksch Olympiamuseum)
* 
* Toni Sailer Sports

## Enkeld Nahwiesen
Rhodesian Ridgeback

De **Rhodesian Ridgeback** is en vun de FCI anerkannt Hunnenrass ut Süüdafrika un Simbabwe (FCI-Gruppe 6, Sektion 3, Standard Nr. 146). De Rass wurrd in völ Deelen vun de Welt to de Jagd vun Wild bruukt, aber ok as Waakhund un Familienhund hollen.

## Herkunft un Historie
De Rhodesian Ridgeback is de eenzig anerkannt Hunnenrass, de ut dat süüdlich Afrika entstammt. Se baseert up oll Rassen vun de ehmalge Kapkolonie.
Disse Hunnen, vör allen de vun de Khoi-Khoi, wiest den ümkehrten Aalstreek, den *Ridge* up. Se kunnen up wiet Entfernungen dat Wild upspüren, hebbt för Gefohren worhschoot un de Siedlungen schuult. Se wurrn laterhen vun de Kolonialherren mit anner Rassen krüüzt un to dat Uppassen vun hör Farmen un to de Jagd up Löwen un anner Grootwild insett. Hör Upgaav weer, Jagdwild uptospüren un so lang an de Platz to binnen, bit de Jäger vör Oort weern. De Originalstandard vun de Rhodesian Ridgeback, vun F. R. Barnes 1922 in Bulawayo, Rhodesien upstellt, baseer up den Dalmatiner-Standard un wurr 1926 vun de *Kennel Union* vun dat Süüdliche Afrika anerkennt. 

## Beschrieven
En Rhodesian Rigdeback wurrd 63 bit 69&nbsp;cm groot (Schufthööcht) un weggt ruchweg 36,5 kg. De Teeven wurrn bi etwa 32 kg bit to 66 cm groot. De Hunnen sünd muskulös, mit en deep Borst, mäßig wölbt Ribben un licht wölbt Lennen. De Hals is ehrder lang, dat Fell kört, dicht, glatt un hell weetenfarben bit root weetenfarben, af un an mit en swaarten Snuut un dunkel Ohren: Eenig Hunnen hebbt witt Hooren an de Borst oder de Taanen. Nah de FCI-Standard sull en Rhodesian Ridgeback dunkel Oogen to swaart Nöös oder barnsteenfarben Oogen to heller „leverfarben“ Nöös hemm. De Ohren liggen dicht an de Kopp an, sünd hooch ansett un middelgroot. 

De *Ridge* betekend en Hoorkamm, bi de dat Fell nah vörn henn wassen deiht, wiels dat restliche Fell nah achtern rut wasst. Dat is dat upfälligste Markmal vun disse Hunnenrass. Dat gifft blots twee Hunnenrassen, de so wat hebbt: De *Rhodesian Ridgeback* un de *[[Thai Ridgeback]]*.

## Wesen
De FCI-Standard beschrifft Rhodesian Ridgebacks as "würdevoll, intelligent, Fremden tegenöver torüchhollend, aber ahn Anteken vun Aggressivität oder Scheu". 

Rhodesian Rigdebacks wurrn as Jagdhunnen för de Fährten- un Sweetarbeit, as Mantrailer oder Rettungshunnen insett. Man kann hör aber ok för Hundesportorden as Agility, Obedience oder Lure-Coursing insetten.

## Born un wieder führend Lenken
### Enkeld Nahwiesen


### Weblenken
* Rhodesian Ridgeback up Wikimedia Commons
* FCI-Link för Nr = 146
* Rhodesian Ridgeback Club Deutschland e.V.
* Deutsche Züchtergemeinschaft Rhodesian Ridgeback e.V.
* Club E.L.S.A. (Club zur Erhaltung der Laufhunde des Südlichen Afrika e.V.)
(741) Botolphia

**(741) Botolphia** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 10. Februar 1913 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Winchester opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 10,021. 

De Asteroid is nah de hillig Botolph, en engelschen Abt ut dat 7. Johrhundert nömmt wurrn.
Johann Koerbecke

**Johann Koerbecke** (* um 1415-20 in Coesfeld oder Münster (Westfalen); † 13. Juli 1491 in Münster) weer en westfäälsch Maler ut de Spätgotik, de in Münster warken de.

Koerbecke is in Münster af 1446 nahwiesbor. Dat siet 1471 bewahnt Huus, gelegen in de to de Aa führend Sackgasse  *Wegesende*, hett sien Wittfru Else um 1495 rüm an de Bildhauer Heinrich Brabender verköfft.

Koerbeke weer en Vertreder vun de westfäälsch School in de Maleree. Sien farvenfroh Wark folgt up Conrad von Soest un baut stilistisch up de un up Stephan Lochner up. Man nimmt an, dat he mit den Meester vun de Schöppinger Altar aber ok mit de Meester van 1473 in Münster tosommenarbeidt hett.

## Warken
As Hööftwark vun Koerbecke tellt de Marienfelder Altar van 1457 ut dat Klooster Marienfeld. Dat is en Flögelaltar, de sien 16 Bildtafeln weltwiet in Museen verstreet sünd. Söss vun de Tafeln sünd in’t LWL-Landsmuseum för Kunst un Kulturgeschichte in Münster utstellt. Hier wurrd ok de Middeldeel vun de  Amelsbürener Altar wiest, de vun Koerbecke stammt. As en vun sien eerste Warken wurrd hüm twee Flögels vun de Langenhorster Altar (tüschen 1440 un 1450) mit je veer Passionsszenen toschreben, de ok in’t Landsmuseum utstellt sünd.

## Galerie

Bild:Johann Koerbecke 001.jpg|Middeldeel vun de Amelbürener Altar (Kalvarienbarg)
Bild:Johann Koerbecke 002.jpg|Detail vun de linke Binnenflögel vun de Marienfelder Altar
Bild:Johann Koerbecke 003.jpg|Rechte Flögel vun de Langenhorster Altar
Bild:Johann Koerbecke Verkündigung an Maria.jpg|Detail vun de linke Binnenflögel vun de   Marienfelder Altar
Bild:Johann Koerbecke Kreuzigung.jpg|Detail vun de linke Butenflögel vun de Marienfelder Altar
Bild:Johann Koerbecke Auferstehung.jpg|Detail vun de rechten Butenflögel vun de  Marienfelder Altar
Bild:Johann Koerbecke Geißelung.jpg|Detail vun de rechte Butenflögel vun de Marienfelder Altar
Bild:MarienfelderAltar.jpg|Kopie vun de Marienfelder Altar van 1457


## Literatur, Quellen und Anmerkungen
Franz-Josef Pauly

**Franz-Josef Pauly** (* 16. September 1949) is en ehmalge düütsch Footballspeler. 

De Doorhöder fung mit sien Karriere bi *Germania Metternich* an, bevör he toTSV 1860 München wesselt. För de Löwen keem he 1969/70 up 4 Bundsligaspelen. Nahdem he mit de Mannschap afsteegen is he för en Johr to *SpVgg Cochem* wesselt. 1971 kehr he in de Bundsliga torüch un speel för Hannober 96. För de Mannschap ut Neddersassen keem he bit 1977 up 94 Bundsligaspelen, un, wiel man in de Tiet ok twee Mal afsteegen is, dorto noch up 66 Spelen in de 2. Bundsliga. 

Van 1977 bit 1982 speel he denn noch för Fortuna Köln un keem in disse Tiet up 163 Tweetligaspelen. Pauly, de Automechaniker lehrt hett, hett sien Karriere dornah beend.

## Weblenken
*Franz-Josef Pauly bi Fußballdaten.de
Pathogenität

De **Pathogenität** (gr.: *pathos* „Krankheit“, „Lieden“ un *gennan* „tügen“) betekent de Egenschop vun en Objekt, in en Organismus en Krankheit uttolösen. Dat Objekt, sülvst warrt ok as **Pathogen** betekent, dat Adjektiv dorto heet jüst so: *pathogen*.

In de Mikrobiologie warrt mit Pathogenität vör allen de Anlaag vun mikrobielle Leevformen (Bakterien, Viren, Protozoen) meent, bi en sünneren Wirt as Krankmaker en Krankheit utlösen künnt. Dat Gegendeel dorvun is de *Apathogenität*, also wenn en Krankmaker in en Wirt keen Krankheit utlösen kann. He is för em in dissen *apathogen*.

En Ünnerscheden vun de Pathogenität kann över de Oort vun’n Wirt maakt warrn: Krankmakers, de den Minschen bedrapen doot, warrt as *humanpathogen* betekent, solke, de Deerten bedrapen doot, as *zoopathogen* un *phytopathogen* sünd Krankmakers för Platen. Afhangig vun’t Vermögen in’n enkelten Fall en Krankheit uttolösen warrt ünnerscheedt in *fakultative Pathogenität* – dat is, wenn blots ünner sünnere Ümstännen oder nich in jeden Fall en Krankheit entsteiht – un *obligate Pathogenität* – dat hett, dat in jeden Fall en Krankheit tostannen kummt. Wo stark de Pathogenität is, warrt as Virulenz betekent.

Dat Kunzept vun de Pathogenität vun Mikroorganismen is to’t Enn vun’t 18. Johrhunnert hen opkamen. In disse Tiet geev dat en Striet twüschen de Kontagionisten, also Lüüd, de glöven deen, dat en sik mit Krankheiten ansteken künn, un de Antikontagionisten, de dorvun nix weten wulln. De eerste Grupp hett sik dorbi dörsett. Dat en Överdrägen dör pathogene Organismen mööglich is, warrt vun de Wetenschop nich antwievelt.

Weniger verbreedt is de Begreep vun de *Psychopathogenität* in’n Tosamenhang mit Inholten un Dogmen vun ünnerscheedliche Religionen un Ideologien, üm de sik kappelt warrt. In Anlehnen an den Begreep Pathogenität warrt disse Begreep bruukt, üm antodüden, dat solke Inholten den Geist krank maken künnt.

## Kiek ok

* Pathogenees
(636) Erika

**(636) Erika** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 8. Februar 1907 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 9,6. 

Woher de Naam kummt weet man nich.
L.A. Story

**L.A. Story** (op Platt so veel as „L.A. Vertellen“) is de Titel vun en US-amerikaansche Filmkummedie ut dat Johr 1991 mit Steve Martin in de Hööftrull. He hett ok dat Dreihbook to den Film schreven.

## Inholt
De Meteoroloog Harris K. Telemacher leevt in Los Angeles, man he is nich tofreden – nich mit sien Leev un ok nich mit sien Arbeit. Vun sien Partnersche warrt he to en Middageten mitsleept, woneem he de britsche Journalistin Sara McDowel dröpt, in de he sik foorts verkeiken deit. So kummt em dat goot to pass, dat sien Bruut em vun ehrn Sietensprung mit sien Agenten vertellt, so dat he sik vun beide op’n Slag scheden kann. Ok in sien Beroop ännert sik gau wat. He modereert op ungewöhnliche Oort en Wedershow. As he för’t Wekenenn sien Wederbericht opteken deit, vun wegen dat he anners wat vör hett, seggt he dorin Sünnschien vörrut. Man, in Wohrheit regent dat dat hele Wekenenn, worophen he bi’n Senner rutsmeten warrt. 

To sien besten Raatgever entwickelt sik in de Twüschentiet en Henwiestafel an’n Highway, de mit Telemacher to snakcen anfangt, as he mit sien Auto dor liggen blifft. Vun ehr kriggt he den helen Film över Raatslägg un sogor ok en Rätsel, dat eerst ann Sluss oplöst warrt. Bi en Veranstalten lehrt sik Telemacher un McDowel neger kennen. För dat tokamen Wekenenn hebbt aver beide al wat vör un künnt sik dorüm nich drapen. Harris hett al de 23johrige SanDeE* versproken, dat he mit ehr över’t Wekenenn verreisen deit, wiel Sara ehrn Ex-Mann dat glieke toseggt hett. Ahn dat de beiden dat spitz kriegt, stiegt se in’t glieke Hotel af un dorto noch in twee Stuven, de blangen’nanner leegt. Beide mööt se op disse Wies mitanhören, woans de Personen in de Naverstuuv jemehrn Sex praktizeert. As nu beide Poren ruchweg to glieken Tiet wedder ut jemehr Stuven kamt, üm wat Eten to gahn, drapt se openanner.

McDowel will dorophen foorts wedder torüch in ehr Heimat, man de Fleger kann vun wegen den gauen Wederümswung nich losflegen. McDowel sütt dorin en Teken un föhrt na Telemacher sien Huus, woneem se sik in de Arms fallt. So hett de Henwiestafel Telemachers Leven verännert un he bedankt sik bi ehr dorför.

## Kritiken
Roger Ebert hett in de Chicago Sun-Times vum 8. Februar 1991 vun goot vun de Dorstellen vun Steve Martin schreven.

Op www.filmstarts.de stünn, dat de Film keen groten Deepgang harr aver „begeistern“ künn. De Dorstellen vun Sarah Jessica Parker weer as „nervig“ betekent, de vun Richard E. Grant beschreev René Malgo as „hett sik Möh geven“

Dat Lexikon vun’n Internatschonalen Film schreev, dat de Film en *„an Shakespeares [[A Midsummer Night’s Dream]] („Ein Sommernachtstraum“) orienteerte Leevverkünnen an de Stadt Los Angeles weer, de jemehr Verrücktheiten as leeftallige Marotten* utleggt. De Film weer en *frische Kummedie mit en övertügenden Dorsteller, de en beten wat vun sien fröheren Spijökenkraam afleggt hett*.

## Weblenken

* Kritiken to L.A. Story op Rotten Tomatoes
Wupperdaal

**Wupperdaal** ist de gröttste Stadt in dat Bergisch Land in Noordrhien-Westfalen. Dor leven 353.308 Inwahner (Stand: 31. Dez. 2008) up en Rebeet vun 168,41 km².

De kreisfree Stadt hörrt to den Regierungsbezirk Düsseldörp und versteiht sück as Hööftstadt, Weertschaps-, Industrie- un Kulturzentrum vun’t Bergisch Land.

De „Grootstadt in Gröönt“ liggt süüdlich vun dat Ruhrrebeet etwa in de geographisch Midden vun de Metropolregion Rhien-Ruhr, ca. 30 Kilometer ööstlich vun Düsseldörp, etwa 40 Kilometer noordööstlich vun Köln und ruchweg 23 Kilometer süüdööstlich vun Essen. 
De Universitätsstadt Wupperdaal is mit rund 353.000 Inwahner de söbenteintgröttste Stadt vun Düütschland un en vun de Böverzentren vun Noordrhien-Westfalen. Wupperdaal gifft dat siet 1929, (bess dohenn ünner den Naam *Barmen-Elberfeld-Cronenberg*. Datt Woarti-echen vann Wuppertal ess die Schwebebahn. 

## Stadtgliederung/Spraak
Dat Stadtrebeet vun Wupperdaal is in 10 Stadtbezirke indeelt.

De Stadtbezirke sünd för statistische Zwecke in insgesamt 69 Quartiere ünnerdeelt.

## Söhns un Döchter ut disse Stadt
* Friedrich Bayer (Pharma - Ünnernehmer)
* Friedrich Engels (Mäzen vun Marx)
* Else Lasker Schüler (Dichterin)
* Harald Leipnitz (Schauspeler)
* Johannes Rau (1931-2006) düütsch Bundspräsident
* Ferdinand Sauerbruch (Dokter)
* Rita Süssmuth (1937-2026), düütsch Politikerin
* Horst Tappert (1932-2008) düütsch Schauspeler
* Horst Witzler (1932-2026), Footballtrainer

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken

* Webssteed vun de Stadt Wupperdaal
* High-Res Fotos vun Wupperdaal un sien historsch Schwebebahn.
* Fotos vun Wupperdaal entlang un neben de Schwebebahn
(80) Sappho

**(80) Sappho** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 2. Mai 1864 vun de engelsch Astronom Norman Robert Pogson in Madras opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 8,0. 

De Asteroid is nah Sappho , de bedüüdenst Dichtersche ut de Antike nömmt wurrn.

## Aspekte
Boris Markowitsch Werlinski

**Boris Markowitsch Werlinski** (russ.: Борис Маркович Верлинский, wetenschaplich Transliteratschon *Boris Markovič Verlinskij*; * 27. Dezember 1887 in Bachmut; † 30. Oktober 1950 in Moskau) weer en sowjetsch Schachspeler un de eerste *Grootmeester vun de UdSSR*. 

1910 wunn Werlinski dat Jöögdturnier vun Russland in Odessa. He nehm ok an mehreren sowjetsch Turnieren deel, u. a. 1925 an dat eerste Internatschonale Turnier in Moskau, wo he överraschend Capablanca slahn kunn), 1926 deel he sück den eersten Platz bi de Ukrainischen Meesterschap, 1928 wurr he Meester vun Moskau, 1929 wunn he in Odessa de 5. Meesterschap vun de UdSSR. He kreeg dorup henn vun de sowjeetsch Schachverband as Eerst den Titel „Grootmeester vun de UdSSR“ verlehnt. 

1950, kört vör sien Dood, kreeg he vun de FIDE den Titel ''Internatschonaler Meester.

## Weblenken

* Boris Werlinskis Schachpartien up chessgames.com (engelsch)
Donna Woolfolk Cross

**Donna Woolfolk Cross** (* 1947 in New York City) is en US-amerikaansch Schrieverin. 

## Leven un Wark
Cross is in New York City upwussen. Nah hör Studium vun de engelsch Literatur hett se u. a. in de Verlagsbranche arbeidt. Hüüd leevt se en paar Autostünn nöördlich vun de Grootstadt in de Bundsstaat New York un lehrt Kreativ Schrieven an dat Onondaga College. 1996 keem hör eerst Wark, en Roman, rut *[[Die Päpstin]]*. Hör vorangahnd Publikatschonen weern Saakböker un Ratgever, de sück mit Gesprächstraining un Kommunikatschoon befaaten deen.

## Schriften
* *Word Abuse. How the Words We Use Use Us*, 1979 (ISBN 978-0-698-10906-3)
* zusammen mit William Woolfolk: *Daddy's Little Girl. The Unspoken Bargain Between Fathers and Their Daughters*, 1983 (ISBN 978-0-13-196279-8)
* *Mediaspeak. How Television Makes Up Your Mind*, 1984 (ISBN 978-0-451-62802-2)
* zusammen mit James MacKillop: *Speaking of Words. A Language Reader*, 1986 (ISBN 978-0-03-003953-9)
* *Pope Joan*, 1996 (dt. *Die Päpstin. Roman*, 1996; ISBN 978-0-345-41626-1 [engl.] oder ISBN 3-7466-1400-7 [düütsch])

## Weblenken
*Lituratur vun un över Donna Woodfolk Cross in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
*En Körtbiografie (engelsch)
Rainer Barzel

**Rainer Candidus Barzel** (* 20. Juni 1924 in Brunsbarg/Oostpreußen; † 26. August 2006 in München) weer een düütschen Politiker (CDU). He weer van 1971 bit 1973 Parteivörsitter.

He weer van 1962 bit 1963 Bundsminister för gesamtdüütsch Fragen un van 1982 bit 1983 Bundsminister för binnerdüütsche Saken. Vun 1983 bit 1984 weer he Präsident vun’n Düütschen Bundsdag.

## Weblinks
*
Hans Friderichs

**Hans Friderichs** (* 16. Oktober 1931 in Wittlich; † 16. November 2025 in Mainz) weer en düütschen Politiker (FDP). He weer 1972 bit 1977 Bundsminister för Weertschap.

He hett toeerst Juristeree studeert un denn vör de Industrie- un Hannelskamer arbeit. Loter arbeit he in de Bundszentrale vun de FDP. 1972 wurr he Bundsminister för Weertschap. 1977 wurr he Baas vún de Dresdner Bank.

## Weblinks

## Enkeld Nahwiesen
Wolfgang Schäuble

**Wolfgang Schäuble** (* 18. September 1942 in Freiburg in'n Breisgau; † 26. Dezember 2023 in Offenburg) weer en düütschen Politiker (CDU). 

He hett toeerst Juristeree studeert un denn in een Finanzamt arbeit. Siet 1972 is he Bundstagsafgeordneter. He weer van 1984 bit 1989 as Bundsminister för besünners Upgaben Baas vun dat Bundskanzleramt un vun 1989 bit 1991 un vun 2005 bit 2009 Bundsminister för’t Innere. Siet 2009 weer he Bundsfinanzminister. An'n 24. Oktober 2017 wurr he to'n Bundsdagspräsidenten wählt. Dat muss he 2021 nah de Bundsdagswahl weer afgeeven.

He weer 1991 bit 2000 Fraktschonsvörsitter vun de CDU/CSU-Fraktschon und vun 1998 bit 2000 Parteivörsitter vun de CDU.

## Weblenken

* Websteed vun Wolfgang Schäuble
* Biografie bi’n Düütsch Bundsdag
* Profil bi abgeordnetenwatch.de
* Manuskript der Sendung Monitor: Bericht över Schäubles Spennen-Annahm (pdf)
* Interview mit Wolfgang Schäuble: „Ich kann die neuen Gefahren nicht ausblenden“ (Süddeutsche Zeitung, 8. April 2006)
* http://www.hdg.de/lemo/html/biografien/SchaeubleWolfgang/
Kurt Schumacher

**Kurt Ernst Karl Schumacher** (* 13. Oktober 1895 in Kulm/Westpreußen; † 20. August 1952 in Bonn) weer een sozialdemokratsche Politiker un vun 1945 bet 1952 Vörsitter vun de SPD.

## Weblinks

*
Otto Graf Lambsdorff

**Otto Friedrich Wilhelm Freiherr von der Wenge Graf Lambsdorff ** (* 20. Dezember 1926 in Aken, † 5. Dezember 2009 in Bonn) weer en düütschen Politiker (FDP). He weer vun 1977 bit 1984 Bundsminister för Weertschap. Vun 1988 bit 1993 weer he Vörsitter vun de FDP.

He hett toeerst Juristeree studeert un denn as Afkaat un Bankier arbeit. 

## Weblinks
*
Heinrich Krone

**Heinrich Krone** (* 1. Dezember 1895 in Äulendörpe; † 15. August 1989 in Bonn) weer en düütschen Politiker (CDU).

He weer van 1955 bit 1961 Vörsitter vun de CDU/CSU-Frakschoon in’n Bundstag. Van 1961 bit 1964 weer he Bundsminister för sünnere Opgaven un vun 1964 bit 1964 Bundsminister för Angelenheiten vun’n Bundsverdeffenderenraat.

## Wikilink
*
Cassinisch Deelen

As **Cassinische Deelen** warrt de gröttste Lück in dat Ringsystem vun’n Planeten Saturn betekent.

Oorsaak vun disse Lück is de Maand Mimas. De Cassinische Deelen is ruchweg 4800&nbsp;km breet un scheedt de beiden opfalligsten Ringen vunenanner, de as A- un B-Ring betekent sünd. Twüschen de Saturnringen kummt dat jümmer wedder to leddige Steden, de Cassinische Deelen is de gröttste dorvun. De Partikel, de de Ringen billt, warrt dör de Gravitatschoon vun de Saturnmaanden ut dat System togen. De Cassinische Deelen is liekers nich vullstännig leddig, man bargt düsteret Material, so dat se op Biller vun Ruumsonden so utsütt, as weer dor keen Materie to finnen.

Den Naam hett de Cassinische Deelen na den italiensch-franzööschen Astronom Giovanni Domenico Cassini, de ehr 1675 opdeckt hett. Na den Astronom is wieter ok de Ruumsond Cassini nöömt. De hett op en Opnahm bi en Bedecken vun de Sünn dör den Saturn an’n 15. September 2006 en bit dorhen noch unbekannten Ring opdeckt. Disse fienere Ring binnen de Cassinischen Deelen weer intressanterwies op de Biller vun de Voyager-Sonden 25 Johren fröher nich to sehn.

## Borns
Erich Ollenhauer

**Erich Ollenhauer** (* 27. März 1901 in Meideborg; † 14. Dezember 1963 in Bonn) weer en düütschen Politiker (SPD). He weer vun 1952 bit 1963 Vörsitter vun de SPD.

## Weblinks

*
327

## Wat passeert is
* 1. Januar: Flavius Constantius un Valerius Maximus  weert röömsche Konsuln. 

## Boren
* 
## Storven
Franz-Josef Wuermeling

**Franz-Josef Wuermeling** (* 8. November 1900 in Berlin; † 7. März 1986 in Mönster) weer en düütschen Politiker (CDU). He weer vun 1953 bit 1962 Familienminister in Düütschland.

Sien Naam gung ümgangspraaklich in den „Wuermeling-Pass“ in, mit de kinnerriek Familien vergünstigt Bahn fohren kunnen. 

## Weblinks
Carol Widney Greider

**Carolyn Widney "Carol" Greider** (* 15. April 1961 in San Diego, Kalifornien, USA) is en US-amerikaansch Molekularbiologin, de dör hör Arbeiten över dat Enzym Telomerase bekannt wurr. Se kreeg tosommen mit Elizabeth Helen Blackburn un Jack Szostak den Nobelpries för Physiologie oder Medizin för dat Johr 2009 tospraken.

## Wetenschaplich Werdegang
Carol Greider wuss in Davis (Kalifornien) up, wo hör Vader as Physikperfesser up de Campus Davis vun de Universität vun Kalifornien tätig weer. Se studeer Biologie in dat kalifornisch Santa Barbara, wo se hör Afsluss 1983 mit den Titel vun B.A. makt hett. Hör 1987 vörleggt Dokterarbeit över de Funktschoon vun Telomeren hett Carol Greider in dat Labor vun Elizabeth Blackburn an de Universität vun Kalifornien in Berkeley anfertigt, wo beid gemeensam hör bahnbrekend Opdecken to dat Enzym Telomerase makt hebbt. dat en entscheedend Rull bi de Zelldeelen un dat Öllerweerden vun Zellen speelen deiht. In de folgend Johren hett se sück besünners mit de Konsequenzen vun en Fehlfunktschoon vun Telomeren un Telomerase för de Arvsubstanz, de genomische Stabilität vun de Zelle un den Organismus beschäftigt.

Siet 1993 hett se de Daniel-Nathans-Professur un is Direktorin vun de Afdeelen för Molekularbiologie un Genetik vun de Johns Hopkins Universität in Baltimore.

## Priesen un Ehrungen
* Nobelpries för Physiologie oder Medizin för 2009, tosommen mit Elizabeth Helen Blackburn un Jack Szostak
* Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries für 2009 gemeensam mit Elizabeth Helen Blackburn
* Louisa Gross Horwitz-Pries (2007) (tosommen mit Elizabeth Helen Blackburn un Joseph Grafton Gall)
* Albert Lasker Award for Basic Medical Research (2006) (tosommen mit Elizabeth Helen Blackburn und Jack Szostak)
* Dickson Prize in Medicine (2006)
* Liddmaat in der National Academy of Sciences (2003)
* Richard Lounsbery Award (2003), National Academy of Sciences
* Gairdner Foundation International Award (1998)

## Enkeld Nahwiesen


## Literatur
;eegen Publikationen
* Carol W. Greider, Elizabeth H. Blackburn (1989): *A telomeric sequence in the RNA of Tetrahymena telomerase required for telomere repeat synthesis.* In: *[[Nature]].* Bd. 337, Nr. 6205, S. 331–337. PMID 2463488 
* Carol W. Greider, Elizabeth H. Blackburn (1985): *Identification of a specific telomere terminal transferase activity in tetrahymena extracts.* In: *[[Cell (Tietschrift)|Cell]].* Bd. 43, Nr. 2, S. 405–413. PMID 3907856 

; Sekundärliteratur
* Regina Nuzzo (2005): *Biography of Carol W. Greider.* In: *Proceedings of the National Academy of Science U.S.A.* Bd. 102, Nr. 23, S. 8077-8079. 

## Weblenken

* Anspraak to de  Verleihung vun de Lasker-Pries (mit Foto)
* „Elizabeth H. Blackburn und Carol Greider erhalten den mit 100.000 Euro dotierten Paul Ehrlich- und Ludwig Darmstaedter-Preis 2009“
321

## Wat passeert is
* 7. März: Kaiser Konstantin de Grote leggt dat fast, dat de Sönndag in dat Röömsche Riek na dat Gesett as Fierdag gellen schall. Dat is de hillige Dag vun dat Christendom un vun den Mithraskult. Düsse Befehl gellt vun den 3. Juli af an. Bloß Bueree draff up'n Sönndag noch bedreven weern. 

## Boren
* 
## Storven
320

## Wat passeert is
* To'n eersten Mol warrt de 25. Dezember as Jesus Christus sien Geboortsdag fiert. 

## Boren
* 
## Storven
319

## Wat passeert is
* 1. Januar: Kaiser Flavius Constantinus („Konstantin de Grote“) un Caesar Valerius Licinianus Licinius weert röömsche Konsuln 

## Boren
* 
## Storven
Joseph Mascolo

**Joseph „Joe“ Mascolo** (* 13. März 1929 in West Hartford, Connecticut; † 8. Dezember 2016) weer en  US-amerikaansch Schauspeler. He is besünners bekannt wurrn dör de Rull vun den  „Massimo Marone“ in de Feernsehreeg *Fashion Affairs*, de he bit 2006 speelt hett. Siet 1982 speelt he butendem in de Feernsehreeg *Days of Our Lives* mit. För disse Rull is he dreemol uttekent worrn.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Mascolo hett bit hüüt dree Filmpriesen wunnen:
* 1984: den *[[Soap Opera Digest Award]]* in de Kategorie *Rutragen Bööswicht in en Sepenoper an’n Dag* för *Days of Our Lives*
* 1985: den *[[Soap Opera Digest Award]]* in de Kategorie *Rutragen Bööswicht in en Reeg an’n Dag* för *Days of Our Lives*
* 1997: den *[[Soap Opera Digest Award]]* in de Kategorie *Rutragen Bööswicht* för *Days of Our Lives*

## Weblinks
*
Karl-Theodor zu Guttenberg

**Karl-Theodor Freiherr von und zu Guttenberg** (* 5. Dezember 1971 in München; annere Vörnaams: *Maria Nikolaus Johann Jacob Philipp Franz Joseph Sylvester*) is en düütschen Politiker vun de CSU. Vun’n 10. Februar 2009 af an bit to'n 28. Oktober 2009 is he Weertschops- un Technologieminister ween. Vun November 2008 bit Februar 2009 is he Generalsekretär vun de CSU ween.

Vun den 28. Oktober 2009 af an is he Bundsminister för’t Verdeffenderen in dat Kabinett Merkel II ween. Dor hett he avers an'n 1. März 2011 Bott geven na den Schandaal um siene Promotschoon. Dat weer rutkamen, datt he en groten Deel vun siene Dokterarbeit nich sülms schreven hett. De Universität Bayreuth hett em denn ok bats den Doktergrad wedder afkennt. 

## Belegen
Rainer Brüderle

**Rainer Brüderle** (* 22. Juni 1945 in Berlin) is en düütschen Politiker vun de FDP. He is vun 1987 bit 1998 Weertschopsminister vun dat düütsche Bundsland Rhienland-Palz ween. Vun 1998 bit 2009 weer he Viez-Vörsitter vun de FDP-Fraktschoon in'n Düütschen Bundsdag un vun 1995 af an is he Viez-Bundsvörsitter vun de FDP. Vun den 28. Oktober 2009 af an is he Bundsminister för Weertschop un Technologie in dat Kabinett Merkel II. Dat bleev he bit to'n 12. Mai 2011.

## Leven un Beroop
Brüderle is vun 1948 af an in Landau in de Palz upwussen. Dor hett sien Vadder en Textilunnernehmen bedreven. Na dat Abitur 1964 in Landau hett he an de Johannes Gutenberg-Universität Mainz Publizistik, Rechtswetenschop, Volksweertschopslehr un Politikwetenschop studeert. Afslaten hett he 1971 as Diplom-Volksweert. Denn is he wetenschopplichen Mitarbeider an de Universität in Mainz wurrn. Dornah weer he vun 1975 bit 1981 as Direkter vun dat Mainzer Amt för den Utbo vun Weertschop un Verkehr togange. Vun 1977 af an weer dat dat Amt för Weertschop un Grundstücken. Vun 1981 bit 1987 weer he Dezernent för Weertschop vun de Stadt Mainz. 
Rainer Brüderle is freet un wahnt in den Mainzer Stadtdeel Gonsenheim.

## Partei
Vun 1973 af an höört Brüderle to de FDP to. Vun 1981 bit 1983 is he Vörsitter vun den FDP-Bezirksverband Rhienhessen-Vöörste Palz. Vun 1983 af an is he Vörsitter vun de FDP in dat Land Rhienland-Palz. Vun dor af an höört he ok to den Bundsvörstand vun de FDP mit to.
Filter

**Filter** (vun’t fr. *filtrer*, it. *feltrare* „dörseven“) betekent

* Filter, in de Technik en Vörrichten to’n Scheden vun Medien,
* Filter, Bodeel, to’n Fastmaken vör’n Kameralins,
* Filter, Helpmiddel to’n Utsöen vun elektromagneetsche Strahlen,
* Filter, elektrische Schaltung, to’n swack maken vun sünnere Frequenzen ut en Spektrum,
* Filter, Operatschoon, de en Ingangsbild dör’n mathemaatsch Afbillen in’n Utgaavbild överföhrt,
* Grafikfilter, Effekten, de en Bild ännert,
* Filter, Programmen un Methoden to’n Sorteeren bi’t Togirepen op Onlinedaten,
* Filter, mathemaatsch Objekt, dat den Begreep *Folg* verallgemeenert,
* Filter, mathemaatsch Verfohren, dat Mengden vun Objekten utseevt,
* Filter, matrizielle Dorstellen vun Lasten un Strukturen för’t Vereken vun Drägwarken,
* Filter, en Industrial-Rock-Band.

Kiek ok bi:
* Filtratschoon, en mechaansch Scheedverfohren,
* Filtreren, en mathemaatsch Kunzept.
No Woman No Cry

***No Woman No Cry*** is de Titel vun den Reggae-Musiker Bob Marley, de an'n meisten bekannt wurrn is. Beröhmt wurrn is he vunwegen en Seven-Minuten-Mitsnitt vun en Kunzert, de up dat „Live!“-Album in dat Johr 1975 rutbröcht wurrn is. Al ehr is *No Woman No Cry* up „Natty Dread“ (1974) rutkamen.

## Wat de Text bedüden deit
De Titel „No Woman No Cry“ is Jamaika-Kreoolsch. Vundeswegen kann dat vörkamen, dat een den Text ganz verkehrt versteiht, sunnerlich, wenn he „No Woman, No Cry“ schreven warrt. Dat dö in Engelsch soveel bedüden, as "Sunner Froenslüde geiht us dat beter". Man in de Pidgin-Spraak vun Jamaika heet dat an un for sik „No, Woman, Nuh Cry“, wat up Standardengelsch „No, woman, don't cry“ („Nu ween doch nich, Fro“) bedüden deit. Dor hannelt sik dat um en Leed bi, wo en Fro mit trööst weern schall. 

*No Woman NO Cry* is nu en Leed, wat vun Marley siene Leevde to siene Fro Rita singen deit. To de dore Tied konn se al nich mehr weten, of Marley ehr noch richtig leev hebben dö. He hett dor ja al wat mit annere Froenslüde ut Europa harrt. Mit düt Leed woll he klaar maken, se scholl man nich twiefeln, dat he ehr noch leev hebben dö. Bavenhen vertellt dat Leed ok, wie dat in de Ghettos vun Jamaika togüng. Dor weer Marley groot wurrn un nu singt he vun siene Hopnung, dat allens beter weern schall („everything is gonna be alright").

## Kompositschoon
As bi annere Kompositschonen, is annahmen wurrn, dat Text un Musik vun Vincent Ford (*Tata*; 1940–2008) herstammen doot. Ford hett in Kingston sien Ghetto Trenchtown en Zoppenköken unnerholen. Mit de Tantiemen, de he för siene Leder kriegen dö, konn he de an'n Leven holen. Man amenne hett Marley dat Leed woll doch sülms schreven.

Up dat Album liggt de Taktslag düütlich höger, as in de famose Live-Verschoon. Bi düsse Live-Verschoon is ok de Toonaart en annere (Cis-Dur), as up dat Album un bi de meisten annern Live-Mitsneed (C-Dur). Bit 2005 is alleen man de Originalverschoon vun Marley up 24 verscheden Langspeelplatten un Samplers rutkamen. Dat Leed hett unbannig dor an mitwarkt, dat de Reggae in Europa so goot ankamen is. 

Cover-Verschonen gifft dat vun Charlie Hunter, Rancid, Joan Baez, Jimmy Cliff, Xavier Rudd, Jimmy Buffett, Boney M., ZSK, Hugh Masekela, Patrice, Wizo, NOFX, J.B.O., Sean Kingston un noch veel mehr.

## Weblenken
* Tabulatur vun ''No Woman No Cry''
(736) Harvard

**(736) Harvard** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 16. November 1912 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Winchester opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 11,176. 

De Asteroid is nah de Harvard University nömmt wurrn.
Tuscarora

De **Tuscarora** (*Skarohreh*) sünd en Indianervolk vun Noordamerika. Hüüd gifft dat dorvan noch rund 1000 Liddmaaten. Reservate gifft dat in Ontario (Kanada: *Six Nations Reserve*) in New York (*Tuscarora Indian Reservation* in’ Niagara County) un Noord-Carolina (USA).

## Spraak
De Spraak vun de Tuscarora hörrt to de Irokesenspraaken un is hüüd meest utstorven. In Noord Carolina wurrd disse Spraak aber in de Schoolen an de Kinner wieder geben. 

## Historie
Dat öörsprüngliche Siedlungsrebeet vun de Tuscarora weer vermutlich an’ Sankt-Lorenz-Stroom, dicht bi de anner Völker vun de Irokesenbund. Se sünd denn aber Richtung Noord-Carolina trucken. 1722, nah de verloren gahn Tuscarora-Krieg, sünd se aber ok weer nah Noorden trucken, wo se vun de Oneida un Cayuga in de Irokesen-Konföderatschoon upnommen wurrn.

## Kiek ok
* List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent

## Weblenken
* http://www.rootsweb.com/~ncbertie/tscnews.htm
* Tuscarora Six Nations Website
483 v. Chr.

## Wat passeert is

## Boren
* 
## Storven
* Siddharta Gautama, de Grünner vun de Religion vun den Buddhismus (* üm 560 v. Chr. rüm)
Hydrolyys

De **Hydrolyys** (gr. υδωρ *hydor* „Water“ un λύσις, *lýsis*, „Lösen, Oplösen, To Enn Maken“) betekent dat Opslitten vun en cheemsche Verbinnen dör Reakschoon mit Water. Dorbi warrt en Waterstoffatom an dat ene „Spleetstück“ afgeven un de restliche Hydroxyl-Grupp an dat annere. De Ümkehr vun en Hydrolyys warrt as Kondensatschoonsreakschoon betekent.

En Bispeel is de Hydrolyys vun Nitrilen. Dorbi warrt Nitrilen dör Water to Carbonsüren un Ammoniak opsplitt oder to Carbonsüren un Ammonium.

Dör de Hydrolyys warrt vele Biomolekülen (t.&nbsp;B. Proteinen Disacchariden, Polysacchariden oder Fett) in’n Stoffwessel dör Enzymen in jemehr Bostenen (Monomeren) splitt. En wichtige Hydrolyys-Reakschoon is dat Splitten vun ATP to ADP un en Phosphatrest. Ut disse Reakschoon winnt Proteinen Energie för mechaansche Arbeit, Transportvörgäng usw.

## Kiek ok
* Aminolyys
* Alkoholyys
* hydrolytische Klass
Musher

**Musher** is de Fackutdruck för den Lenker vun en Schläähunnengespann. He steiht up de Schlää un lenkt sien Gespann blots över ropen Kommandos, de vun de Leithund ümsett wurrn moot.  

Musher nennt man ok dejenigen, de de Hunnen up Langloopskiern folgt, während se över en Seil mit en Pulka verbunnen sünd. En vun de berühmtest Musher weer Leonard Seppala, de 1925 an en Rettungsaktion deelnommen hett, üm de Inwahner vun de Stadt Nome in Alaska vör en Diphtherieepidemie to retten. De woll bekannst düütsch Musher is Sebastian Schnülle.

Of de Begreep vun dat franzöösch Wort *marcher* (marscheeren) oder ut dat Gröönländsch stammt, is noch nich klärt.
I Shot The Sheriff

**I Shot the Sheriff** (up Platt: „Ik hebb den Sheriff doot schaten“) is en Leed vun den Reggae-Musiker Bob Marley ut Jamaika un den siene Band The Wailers. Toeerst is dat 1973 up dat Studioalbum Burnin' rutkamen. Bi de Studioverschoon is de Toonaart g-moll un dat Leed duert bi veer'nhalf Minuten. Bi Kunzerten is de Song avers faken in fis-moll speelt wurrn, ok bi den Mittsnitt vun dat famose Live-Album *[[Live!]]* vun 1975. *I shot the Sheriff* is de leste Single ween, de Marley tohopen mit Peter Tosh un Bunny Wailer rutbröcht hett. Dornah sünd düsse beiden ut de Band utstegen un weern mit en egen Solo-Karriere togange. 

An un for sik scholl de Titel vun dat Leed heten *I shot the Police*, man Marley is bange ween, dat dat denn Theater mit de Regeerung geven dö. So hett he denn den Naam *I shot the Sheriff* utsöcht. Düt Leed hett Marley to'n lesten Mol an'n 20. September 1980 in den Madison Square Garden in New York City speelt. 

En Cover-Verschoon hett de engelsche Blues-Singer Eric Clapton 1974 rutbröcht. Dor is he mit up Platz 1 vun de US-Charts kamen un hett dor den Reggae un sunnerlich Bob Marley unbannig bekannt mit maakt. Annere Cover-Verschonen gifft dat vun Warren G, Screamin' Jay Hawkins, UB40 un *[[Zero Time]]*-Gitarrist Malcolm McDonald.

## Weblenken
* Tabulatur von ''I Shot the Sheriff''
Sebastian Schnülle

**Sebastian Schnülle** (* 21. Mai 1970 in Wupperdaal) is en ehmalger düütsch Musher, de sien aktiv Loopbahn 2011 upgeven hett. He is in Wupperdaal boren, aber in Freebörg in Oostfreesland upwussen, bit he 1996 toeerst nah Ontario, denn Richtung Yukon, Kanada, utwannert is. Sien Debüt bi dat prominenst Hunnenschläärennen geev he 1999. Siet 2005 nimmt he sowohl an’ Yukon Quest as ok an’t Iditarod deel. Den Yukon Quest kunn he 2009 winnen. In dat glieker Johr beleg he bi’d Iditarod den tweeten Platz achter Lance Mackay. 

In’ Winter arbeit he in sien Blue Kennels in Whitehorse, Yukon. In’ Sömmer arbeit he in Juneau, Alaska, wo he Hunnenschläätouren up dat Juneau-Iesfeld anbeden deiht.

## Weblenken
* Sebastian Schnülles Homepage Blue Kennels
* Spiegel Online 23. Januar 2009 IDITAROD IN ALASKA „Ein Rennen wie ein Schachspiel“
* De Offiziell düütschspraakig Yukon Quest Info Siet Sebastian Schnuelle gewinnt den Yukon Quest 2009
* The Official Site of the Iditarod Sebastian Schnuelle
* Fairbanks Daily News Miner 25. Februar 2009 Schnuelle sets record in Yukon Quest win; Neff only 4 minutes behind
Filtratschoon

De **Filtratschoon** is en Verfohren to’n Reinmaken oder Scheeden vun Stoffen, tomeist vun en Suspension oder vun en Aerosol. Se warrt to de mechaanschen Scheedverfohren rekent, wobi de Begrepen *Filtratschoon*, *Filtreren* un *Filtern* in glieke Bedüden blangenenanner bruukt warrt.

En Fletigkeit, de filtreert worrn is, warrt as **Filtrat** betekent. För en filtert Gas gifft dat dorgegen keen eenheitlichen Begreep, man faken warrt dorto *Reingas* seggt.

Dat Woort (na’t fr. *filtrer*, ital. *feltrare* „dörseven“) hett oosprünglich bedüüdt, wat „dör Filz lopen to laten“ (to germanisch **felt* „Filz“), wat för’t Utfinnen vun’t Papeer de fientse Methood weer, un de ok vundaag noch in eenige Rebeden vun de Technik anwennt warrt.

## Grundlagen
Bi de Filtratschoon warrt de Mischen, de scheedt warrn schall, dör’n Filter dörlopen laten, de tomeist ut Papeer oder Textilgeweev besteiht. Wiet verbreedt is de Ansicht, dat de Filter keen Partikels torüchhollen kann, de gröter sünd as de Porengrött vun’n Filter. Dat is aver blots een Verfohren vun vele. Annere Mechanismen sünd Partikeltraagheit, Diffusionseffekten, Elektrostatik oder Sparreffekten. So künnt ok Partikels afscheedt warrn, de veel lütter sünd as de Porengrött vun’n Filter. Sünners op dat Rebeet vun de Gasfiltratschoon hebbt de Filters en Partikelgröttenrebeet, in dat de Partikels nich vullstännig afscheedt warrt (*Filterlück*), wiel düütlich gröttere (dör Sparreffekten oder Traagheit) aver ok düütlich lüttere (dör Diffusion) Partikels vullstännig torüchhollen warrt.

Na’n Tiet billt sik ut de afscheedten Partikels en Schicht, de as Filterkoken betekent warrt. Wenn de Filterkoken en sünnere Dick hett, warrt normalerwies all Partikels vullstännig afscheedt. Gliektietig warrt aver ok de Ströömwedderstand vun’n Filter düütlich grötter, so dat de Filterkoken vun Tiet to Tiet wegmaakt warrn mutt. Dat kann dör Rüddeln, Torüchspölen oder ’n Druckimpuls gegen de Ströömricht passeeren oder ok dör Uttuschen vun den Filter. Bi Luftfilters mutt dat mitünner lang vör’t Opboen vun en Filterkoken maakt warrn.

## Filterinrichten
En Inrichten to’n Filtern in’t cheemsche Labor is de Nutsche. Dat is en Porzellanfilter mit’n flachen Seevbodden, op den dat Filterpapeer opleggt warrt. Dor warrt denn de Fletigkeit ringaten, de filtert warrn schall, wiel ut en dicht ansluten Suugbuddel ünner de Nutsche de Luft afpumpt warrt. Dör den Ünnerdruck warrt de Filtratschhon düütlich gauer maakt. En annere Methood is dat Afsugen in en Glassinterputt, en so nöömte Fritte.

## Verfohren
Dat gifft ünnerscheedlcihe Utföhren un Verfohren bi de Filtratschoon:
* Dynamische Filtratschoon
** Cross-Flow-Filtratschoon Dweerstroomfiltratschonon
*** Mikrofiltratschoon
*** Ultrafiltratschoon
*** Nanofiltratschoon
*** Ümkehrosmoos
* Statische Filtratschoon
** Answemmfiltratschoon
*** Vakuumfiltratschoon
*** Druckfiltratschoon
** Schichtenfiltratschoon
** Membranfiltratschoon
* Vakuumfiltratschoon
* Druckfiltratschoon
* Sterilfiltratschoon

## Borns
Richard Sanderson

**Richard Sanderson** (* 5. März 1953 in Taplow) is en schottischen Singer.

Sanderson is de Söhn vun en Schotten un en Franzöösche. Al in’t Öller vun fief Johren hett he Ünnerricht an’t Klavier kregen un lehr mit föffteihn Johren Gitarr to spelen. Mit 21 Johren hett he denn sien egene Musikgrupp grünnt, mit de he dör Hotelbars tingelt is. Bekannt worrn is Sanderson mit dat Leed *Reality*, dat vun Vladimir Cosma kompneert un produzeert worrn is. Dat Leed is dat bedüdenste ut den Film *[[La Boum|"La Boum"]]* un is to’n Stahblues-Hymne för Generatschonen vun Teenagers worrn, siet de Film 1980 rutkamen is. *Reality* weer de eenzige grote Hit vun Sanderson. As he rutkamen is, keem he blots op den 20 Rang vun de düütschen Charts. Eerst as de Film 1987 to’n eersten mol in’t Feernsehn wiest worrn is, is dat Leed noch mol wedder publizeert worrn un keem denn op’n eersten Platz vun de düütschen Charts. Weltwiet sünd vun dat Leed acht Millionen Toondrägers verkööft worrn.

Vundaag vertoont Sanderson histoorsche Filmen un maakt CDs mit Klezmer-Musik. He leevt mit sien Fro un sien dree Döchter in de Neeg vun Paris.

## Weblenken
* Websteed vun Richard Sanderson
Samtgemeen Swarms

De **Samtgemeen Swarms** (hoochdüütsch: *Schwarmstedt*) is en Samtgemeen in’n Landkreis Heidkreis, in de sik fief Gemenen för de Afwickeln vun de Verwaltenssaken tohopen slaten hebbt. Se hett .

## Geologie
*En Översicht över de Geologie un Entstahn vun dat Rebeet vun’n helen Landkreis is in den Artikel [[Landkreis Heidkreis]] beschreven un kann dor naleest waarn.*

## Historie
De Samtgemeen gifft dat siet den 4. März 1974. Se is dormols in’n Rahmen vun de Rebeetsreform vun’t Land Neddersassen nee billt worrn.

### Inwahnertall

## Geografie
De Samtgeem Swarms billt den süüdlichsten Tippel vun’n Landkreis un warrt to’n Noorden hen vun de Samtgemeen Ahlden, vun de Eenheitsgemeen Wasra un vun den gemeenfre’en Bezirk Oosterheid afgrenzt. Wieter hett de Samtgemeen Grenzen to dree annere Landkreisen: In’n Oosten is dat de Landkreis Celle mit sien Eenheitsgemenen Wietze un Winsen (Aller) un in’n Süüden de Region Hannober mit de Gemeen Wedemark un de Eenheitsgemeen Niestadt. In’n Westen slutt sik de Landkreis Nienborg/Werser mit de Samtgemenen Steembke un Heemsen an

### Samtgemenenopdelen
To de Samtgemeen höört de nafolgen Gemenen (na’t Bookstaveren):
# Baukkult (Aller)
# Äsel 
# Gilten 
# Linneweh 
# Swarms 

## Politik
### Samtgemeenraat
De Samtgemeenraat vun Swarms besteiht vundaag neven den den Samtgemeenbörgermeester ut dörtig wählte Raatsliddmaten, de sik op dree Frakschonen verdeelt. De letzte Kommunalwahl weer in’n November 2011:

### Samtgemeenbörgermeesters

Dat Amt von’n Samtgemeenbörgermeester weer bet to dat Enn von de Tweegleisigkeit 2004 ehrenamtlich. Siet 2004 is de Börgermeester in’t Hauptamt för de Verwaltung von de Samtgemeen tostännig.

* 2004–31. Oktober 2011: Hans Wilhelm Frische (ahn Partei)
* 1. November 2011–: Björn Gehrs (SPD)

### Samtgemeendirekters

Dat Amt von’n Samtgemeendirekter is 2004 mit dat Enn von de Tweegleisigkeit in dat Amt von’n hauptamtlichen Samtgemeenbörgermeester opgahn.

* 1992–2004: Hans Wilhelm Frische

### Wapen
Dat Wapen vun de Samtgemeen besteiht ut en roden Hööftschragen op sülvern Grund. Dorin is in de Mitt en golden Ploogschoor to sehn mit twee sülvern Radkrüzen links un rechts, een op jede Siet. Dat Wapen warrt siet 1966 vun de Gemeen Swarms bruukt un is 1973 ok as Wapen vun den Raat vun de Samtgemeen Swarms annahmen worrn.

## Footnoten



## Weblenken
Lando (Paapst)

**Lando** (* in’ 9. Johrhunnert; † nah 913) weer in dat Johr 913 Paapst.

Över Lando is wenig överleefert: Sien Vader harr de Naam Taino, un Lando sülvst wurr nich wiet ööstlich vun Rom boren. He wurr in’ Juli oder August oder gor November 913 as Nahfolger vun Anastasius III. to’n Paapst wählt un amteer ruch weg 6 Maand lang. 

Vun Lando sien Pontifikat sünd eenzig de Förderungen vun sien Heimatbisdom Sabina dör Schenkungen un Privilegien överleefert.

Wohrscheinlich stunn de Paapst kumplett ünner de Kontroll vun den röömschen Stadtherrn Theophylakt I. von Tusculum, de as Vestarar (pääpstlicher Kämmerer) de gesamte Vermögensverwalten vun de Kark kontrolleer un todem as Doge un Konsul dem Senat un de Miliz vörstunn, as ok de so nömmt Pornokratie (Mätressenherrschaft) de vun Theodora I. von Tusculum un hör Dochter Marozia ünner Sergius III. etableert wurrn weer.

Todem weer he de letzte Paapst, de sien Naam vun kien later in’t Amt kommen Paapst bruukt wurr, un de letzte vör Johannes Paul I. (1978), de en vörher noch nich bruukt Naam dragen hett. 

Sien Nahfolger weer Johannes X.. 

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* Lando in't Biographisch-Bibliographisch Kirchenlexikon
* Lando in de Katalog vun de Düütschen Natschonalbökeree