open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lilongwe

**Lilongwe** is de Hööftstadt vun Malawi un vun de Zentralregion. Se hett ruch weg 646.750 Inwahner (Stand 2005); de Inwahnertall wasst aber gau. 

Se is en ruhigen, ehder verschlaapen Stadt, in de aber in letzte Tiet de Kriminalität (Inbreken) tonimmt. De Stadt is streng na Plaan baut wurrn. Se lett wegen de temlich groot Grundstücken vun de Bauwarken un de breet parkähnlich Boulevards as ländlich präägt. Se is ünnerdeelt in en Oldstadt un en Neestadt, de sück stännig dör Baubedriev wiederwanneln deiht. De Stadtdeelen sünd so wied uteneen, dat een meest blots mit en Auto dor henkamen kann. 

## Geografie
Lilongwe liggt in’ Süüdwesten vun dat Land, westlich vun de Malawisee, up en Hochebene an de Lilongwe-Stroom, dicht an de Grens to Mosambik un Sambia. De Stadt liggt rund 1200 Meter över NN. 

Von Oktober bit April is in Malawi Regentiet.

## Historie
De Stadt wurr 1947 as Hannelszentrum grünnd un in dat Johr 1975 as Hööftstadt bestimmt. Se is nich natürlich wussen, sonnern na Plaan upbaut wurrn.

## Kultur un Attraktschonen
Lilongwe sülvst hett wenig to beden, wat man sück ankieken kann, is aber Utgangspunkt för völ Reisen dör dat Land. De Regenwoold un de Malawi-See sünd nich wiet weg. Dicht bi is dat Salanjama, en Rebeet, dat wegen sien völ verscheeden Vagels bemarkensweert is. 

## Wertschap
Lilongwe is dat Verwaltenszentrum vun Malawi. Mit de wertschaplich Dynamik vun Blantyres (547.500 Inwahner) kann de Stadt nich mithollen. Aber dor finden Tabakauktschonen statt, Malawi sien wichtigst Exportgood. 

De Wertschap vun Lilongwe wurrd völ vun Inders dragen, de blots hier, in Blantyre un in Zomba siedeln dröfft. Dorto gifft dat noch völ Expatriate.

Lilongwe hett ok en landwertschaplich Hoochschool un en Flooghaven, den Kamuzu International Airport. 

## Weblenken
* Die Zeit: "Das Museum am Nabel der Welt"
Angeln (Volk)

De **Angeln** weern an un for sik tohuse in de Landschop Angeln. 

## Fröhgeschicht
De Landschop Angeln is van fröh her för de Bewohners interessant wesen. De ersten Bewiese dorför finnen wi in de Landschop: af un too kann man noch Gräver ut fröhere Tiden seen, de Lüüt hem dacht, dat weren Gräver vun Reesen. In Wohrheit sind dat Gravsteens voun Lüüt, de in de Tiid vun 3500 bit 3000 vör Christus levt hem.

Hüttodaags finnt man af un too noch Steenbiils un annere Warktüügs ut Steen, wenn man as Buer sien Feller plöögt. De fröhen Bewohners harrn allns, wat man för en goode Leven brukt: frische Water in de Landschop, Rehwild un wille Schwiens, Fasaans und villicht ok Höhner. Fisch geev dat in de Schlie, in de Oostsee un de lütten Seen (Sankelmarker See, Holmark See un Südensee) und wiss ook in de Treene un Treßsee.

De ganze Kraam ut fröhere Tiden kann man sik in Sleswig in Slott Gottorp ankieken. 
Beröömt sin de Fundstükke vun dat Thorsbarger Moor (un vun Haithabu, dat is awer op Schwansen).

## Utwannern na England
Twischen 350 un 500 naa Christus hem sik veele vun de domaaligen Angeliter tosamen mit de Sassen op de Weg naa England mookt un dor een Tiedlang een goode Leeven hatt. Domols weer England ünner de Angelsassen de Middelpunkt för de Kultur in Europa, dat kann man ok annerswo nahlesen.

## Jüten kaamt in dat leddige Land
In de Twischentied sind de Jüten vun de Halfinsel Jütland tosamen mit annere Menschen in dat leere Angeln komen un sin door bleewen. De kreegen ganz fix mit, dat man door god leeven kunn.
Un een por vun de Angeliter hem sik wiss ook al een beeten vun Jütlaand ankeeken.

## Na den tweeten Weltkrieg
Naa de groote Weltkrieg sind 1945 veel Oostpreußen na Sleswig-Holsteen kamen un door geern bleven. De Angeliter hüüttodaags het veele Vöörvadders, dat weern fröher Seefohrers (Wikinger), Buern, Jagerslüüd, Fischers un ok Touristen.
De moderne Angeliter het sien Heimaat leev,he treckt nich geern weg, noch nich mool naa Niemünster un eerst recht nich naa Hamborg. Veele Angeliter köön noch Plattdütsch snacken un sind aktiv in de Angeliter Heimotvereen oder in een vun de Jagervereens. De Angeliters sin gastfründlich un apen föör anne Kulturen. De meisten Angeliter verstaan Dänisch; un Hochdütsch köön se ok noch.
Jan Janssen

**Johannes Adrianus "Jan" Janssen** (* 19. Mai 1940 in Nootdorp) is en ehmalger nedderlannsch Radrennfohrer. 

## Karriere
Janssen fung sien Profikarriere 1962 an un kunn all glieks in dat eerste Johr dat Rennen Meisterschaft von Zürich winnen. Twee Johr later weer he all (23johrig) Weltmeester. Ok dornah hett he noch eenig Spood harrt. So kunn he 1966 de Rennen Bordeaux-Paris as ok den Piel vun Brabant un 1967 dat Rennen Paris-Roubaix für sück entscheeden.

Ofschoons Janssen vör allem as Sprinter völ Spood harr un neben 7 Etappen ok dreemal dat Gröne Trikot bit de Tour de France winnen kunn (1964, 1965, 1967), kunn he sück ok in de Gesamtwertung dörsetten. As eerste nedderlannsch Fohrer överhoopt kunn he nich blots de  Vuelta a España (Spanien-Rundfohrt) 1967 bzw. de Tour de France (1968) winnen. De Sieg bi de Tour 1968 gelung hüm mit man blots 38 Sekunn Vörsprung (dat tweetknappste Resultat in de Historie vun de Tour). Janssen gelung dat noch up de letzten Etappe, en Enkeldtiedfohren, den Belgier Herman van Springel dat Geele Trikot aftonemmen.  

Nah der Saison 1973 hett Janssen sien Karriere beend.

## Weblenken
*''Palmarès'' – List vun sien Siege un Platzeerungen
Angeln

**Angeln** betekent

* Angeln, germaansch Volk, dat tohopen mit de Jüten un de Sassen na England utwannert is un dor to de Angelsassen tosamenwussen is,
* Angeln, Landschop in Sleswig-Holsteen,
* Angeln, Reedschop to’n Fangen vun Fisch.

**Angeln** is de Familiennaam von

* Heinrich Petersen-Angeln (1850–1906), düütschen Maler.
Ellen Foley

**Ellen Foley** (* 5. Juni 1951 in St. Louis, Missouri) is en US-amerikaansch Singerin un Schauspelerin.

## Musikkarriere
Foley harr glieks mit hör Debütalbum „Nightout“ 1979 hörr gröttsten muskaalschen Soloerfolg. De Musik erinner stark an de klassisch Pop- un Rockmusik vun de Girl-Groups ut de 1960er Johren, vör allen an Phil Spectors Wall of Sound. De Platt wurr vun Ian Hunter un Mick Ronson produzeert. Hör folgend Soloalben weern „Spirit of St. Louis“ (1981) un „Another Breath“ (1983).

Hör gröttsten Spood harr se aber bi de Tosommenarbeid mit anner Musiker. Se weer Meat Loafs Kontrapart bi dat Duett „Paradise by the Dashboard Light“ (1977) vun dat Album Bat out of Hell. Later henn sung se ok up Joe Jacksons Album „Body and Soul“ (1980). Up dat Album „Sandinista!“ vun The Clash sung se dat Duett „Hitsville UK“. De Musikgrupp revancheer sück un hebbt un hett bi hör Soloalbum „Spirit of St. Louis“ mitwarkt. Mick Jones un Joe Strummer hebbt ok an en paar Leder vun dat Album mitschreben. Ut disse woll nich immer riebungsfree aber liekers kreativ Tosommenarbeit keem nahderhenn de Hit „Should I Stay or Should I Go“ vun The Clash tostannen. Mit den Schriever un Singer vun dat Leed, Mick Jones, harr Elen Foley denn ok woll en Affäre.

1989 hörr se to de Liddmaten vun de vun Jim Steinman formeerten "Bombastrock"-Band Pandora's Box, de blots ut Fruen bestahn de.

## Schauspelerkarriere
Foley is faken in Broadway-Produktschonen uptreden, so in „Me and My Girl“ un de Neeuplaag vun „Hair“. Dorto kummt de Off-Broadway-Produktschon in „Beehive“. In Stephen Sondheim's „Into the Woods“ an dat Old Globe Theater in San Diego kreeg se toeerst de Rull vun de Hex, wurr aber dör Bernadette Peters ersett, bevör das Stück nah New York keem.

Foleys bekanntst Arbeit is de as Plichtverteedigerin Billy Young in de Sitcom Night Court, de se 1984/85 för en Staffel speelt hett. Dornah wurr se vun  Markie Post ersett, de de Produzenten vun Anfang an hemm wullen, de aver wegen annere Verdragsplichten nich mitmaken kunn. Dorneven is Foley in en paar Filmen vun Miloš Forman uptreden, ok wenn dat lütte aver sünnere Rullen weern. So speel se in de Verfilmung vun Hair mit, aver ok in annere Films ünner annere Speelbasen, so as in Cocktail, Fatal Attraction un Married to the Mob.

## Privatleven
Ellen Foley is mit den Schriever Doug Bernstein verheiraadt, mit de se in Manhattan leevt.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
* 
*Informationssiet mit Diskografie (engelsch)
Ventilatordood

De **Ventilatordood** is en Höhnerglöven ut Süüdkorea. Veel Süüdkoreaners denkt, dat een doodblieven kann, wenn een en Ventilator över Nacht in en slaten Kamer lopen lett.

Se meent, dat de Lufttog dat Lief so wied afköhlt, dat de Minsch ünnerköhlt. Anner Lüüd seggt, dat schall dor an liggen, dat de Ventilator den Luftdruck ännert un de Minsch stickt oder dat de Ventilator giftig Gas utströömt, dat sik in en slaten Ruum sammeln kann. Dat is allens Tüdelkraam un narms buten Süüdkorea gifft dat Berichten vun Lüüd, de dör Ventilators doodbleven sünd. Aver in Korea höllt sik de Glöven liekers. Sogor Dokters seggt in Süüdkorea, dat dat den Ventilatordood worraftig gifft, un in’n Sommer doot de Narichten in’t Feernsehn jümmer wedder över Lüüd berichten, de mit en Ventilator in’e Kamer doodbleven is. Sogor de Regeren hett dor al vör warnt, Ventilators snachts lopen to laten. Ventilators warrt in Süüdkorea ok all mit en extra Tiedschalter verköfft, dat een den Apparat so instellen kann, dat he sik na en Tied vun alleen utschalten deit.
Hymenektomie

**Hymenektomie** is de medizinsche Fackutdruck för en chirurgisch Wegmaken vun de Jumfernhuut (*Hymen*).

Normalerwies is dat bi ranwassen Deerns un Fronslüüd so, dat de Jumfernhuut vun alleen inrieten deit. Dat kann to’n Bispeel bi’n Sport passeeren, bi den Bruuk vun Tampons, bi’n Sex oder ok wenn een sülvst Hand anleggt. Dat kann aver ok vörkamen, dat de Jumfernhuut ok na mehrfacke Penetratschoon noch heel blifft, wat för de Fro denn bannige Pien bi’n Sex bedüden kann. 

Dat kann dör de Hymenektomie gau afstellt warrn. De Ingreep is blots en lütten un warrt vun’n Fronsdokter tomeist ambulant dörföhrt. De Jumfernhuut warrt dorbi mit en lütten Snitt optrennt. Na en korte Tiet to’n Afhelen is dorna Geslechtsverkehr ahn Pien mööglich.
İdil Üner

**İdil Üner** (* 1. August 1971 in Berlin) is en törksch-düütsche Schauspelersche un Singersche, de butendem ok Acht op sik togen hett mit ehr Arbeit as Speelbaas vun en uttekenten Kortfilm.

Üner hett in Berlin de Schauspeelschool vun de Hoochschool vun de Künst besöcht. Ehr eerste Mitarbeit in en Film weer 1994 in en *Tatort*-Episood un in den Kinofilm *Das Geheimnis* vun Rudolf Thome. Bekannt worrn is se vör allen dör ehr Arbeiten mit düütsch-törkschen Speelbasen as Fatih Akın un Thomas Arslan, sünners mit ehr Hööftrullen in *Dealer* (1999) un *Im Juli.* (2000).

In’t Johr 2001 hett Üner as Speelbaas den föffteihn minüütigen Kortfilm *Die Liebenden vom Hotel von Osman* dreiht. Dorto hett se sülvst dat Dreihbook schreven un is för dit Wark ok mit Priesen uttekent worrn. De Film weer ok bi’t Max Ophüls Festival as *besten Kortfilm* nomineert.

De Schauspelersche maakt bito ok Inszeneeren an’t törksche Theater Tiyatrom in Berlin. As Singersche is se ok al fakener in Filmen to sehn wesen, as to’n Bispeel 2004 in *Gegen die Wand*. 

Üner is verheiraadt un hett twee Döchter. Se leevt in Berlin-Schöneberg.

## Filmografie (Utwahl)

## Filmpriesen
İdil Üner hett bit hüüt (April 2015) dree Filmpriesen kregen un weer för twee wietere nomineert. Wunnen hett se:
* 2001: den *[[Düütsch Kortfilmpries|Düütschen Kortfilmpries]]* in Gold för *Die Liebenden vom Hotel Osman*.
* 2002: den *Jury-Sünnerpries* vun’t *[[Huesca Film Festival]]* för *Die Liebenden vom Hotel Osman*.
* 2006: den *Pries as Beste Schauspelersche* vun’t *[[Ankara International Film Festival]]* för *Anlat Istanbul*.

## Weblenken

* Multikulti.de – twintig Fragen
Se Canta

**Se Canta** is de inoffizielle Hymne vun Okzitanien. Dat Leed warrt Gaston III. Febus toschreven, de vun 1331 bet 1391 leevt hett. De Text is op Okzitaansch. In dat Aran-Daal in Spanien hett dat Leed in sien araansche Version mit dat Gesett 16 vun 1990 ok offiziellen Rang as Regionalhymne. Ok in de Okzitaanschen Daals in Italien is mit dat Gesett 482 vun 1999 dat Leed tolaten, offiziell sungen to warrn. Blot in de Hartregion vun dat Okzitaansche in Frankriek is dat Leed jüstsoweng as de Spraak sülvst goodkennt.

## Text

## Weblenken
* Video op YouTube (okzitaansch/engelsch)
* Noten, Text un Leed as MIDI (engelsch)
Grautenborg

De **Grautenborg** is en 386 m hogen Barg in Westfalen in’n Süüdoosten vun’n Osning. De Barg höört to Hiddsen in’e Stadt Deppelt. Op de Grautenborg steiht dat Hermannsdenkmal.

Baven op de Grautenborg liggt twee Ringwallanlagen ut de late vörröömsche Iesentied. Dat sünd de Graute un Lütte Hunnenring. De Naam Grautenborg kummt vun disse Wallanlagen, de as Fluchtborgen düüdt warrn köönt. Wat de beiden Ringen mit de Cheruskers tohoophängt, dat is ümstreden. Dat Hermannsdenkmal hebbt se hier vör allen boot, dat dat över dat ganze Land Lippe good to sehn is. Boot hebbt se dat vun 1838 bet 1875 in’n groten Ring. För’n Bo hebbt se ok Steen vun’n Wall bruukt, de blot noch to’n Deel nableven is.

## Verkehr
Na dat Hermannsdenkmal rop gaht vun twee Sieden Straten. Vun Hiddsen kann’n na de Grautenborg ropföhren un vun dor wedder na Hiddsen oder na Heiligenkirchen dalföhren. De Straat na Heiligenkirchen is en Eenbahnstraat, Autos, de vun Heiligenkirchen kaamt, dröfft blot bet to’n Parkplatz wieder ünnen föhren. Disse Straat stiggt mit bet to 20 % an.
Bright-Star-Kataloog

De **Bright-Star-Kataoog** (ok **Yale Catalogue of Bright Stars**) is en Steernkataloog. Dat is de Nafolger vun den *Harvard Revised Photometry Catalogue*, de 1908 vun Edward Charles Pickering publizeert worrn is. In’n Bright-Star-Kataloog staht all Steerns de heller sünd as Magnitude 6,5. De eerste Oplaag is 1930 rutkamen. As de letzte druckte Utgaav is 1982 de 4. Oplaag rutkamen, de 5. Oplaag is siet 1991 rut, man blots noch online oder as elektroonsche Version.

De Bright-Star-Kataloog bargt 9110 Objekten, vun de in de Twüschentiet veerteihn as Novae oder butengalaktische Objekten kennt worrn sünd. Man, disse Objekten staht ok vunddag noch in den Kataloog binnen, üm det de Reeg vun de Tallen bibehollen blifft. Invt Johr 1983 is en Tosatz rutbröcht worrn, in de noch mol 2603 Steerns staht mit Magnituden bit 7,1. Blangen de Bayer-Beteken un de Flamsteed-Beteken sünd in den Kataloog ok de Egenbewegen, de schienbore Helligkeit, de Parallaxe un annere Kommentaren to de Steerns angeven.

As Verwies op den Bright-Star-Kataloog warrt de Afkörten HR (för *Harvard Revised*) bruukt.

## Websteed
* Websteed
Totma

**Totma** (russ’sch: Тотьма) is ene Stadt in’n Noordwessen vun Russland, in’t Rebeet Wologda. Se hett 10.372 Inwahners (2008). Se liggt twüschen Wologda un Weliki Ustjug. Se is 220 km vun Wologda weg. Ehr Fläck is 45,4 km². De Börgermeester heet Nikolai Lissanow. Dat Stadtzentrum is op 130 m över NN. Totma liggt an’n Fluss Suchona. Een kann mit den Omnibus vun Wologda na Totma fahrn. 
Totma is Liddmaat vun de Niege Hanse.

## Historie
Dat geev Totma al in’t Medelöller. Dat weer an de Hannelsstraat vun Moskau to’t Witte Meer. 
Vör de Weertschop vun de Stadt weer dat Solt wichtig. Totma hett Hannelskontakt to de Hanse hett. Vun 1565 weer Totma in’n Besitt vun Moskau. 
Totma hett 1780 de Stadtrechten kregen. 1877 woor dor Antoni Wiwulski baren. 1927 worr de Stadtroot gründ’t. 1929 worr de Kintopp *Oktjabr* grünnt. In Totma sünd Karken un 5 Museen. In de Architektuur gifft dat t. B. Bowarken ut den Barock un den Klassizismus. Totma is för siene Handwarker un Künstler beröhmt. St. Maxim vun Totma weer in Totma.

## Bornen
Artikels op rusch, franzöösch, poolsch un düütsch, https://web.archive.org/web/20081210053605/http://www.hanse.org/de/hansestaedte, http://www.isles.ru/spots/totma.html, https://web.archive.org/web/20090524165742/http://vologda-oblast.ru/main.asp?V=245&LNG=RUS, 
https://web.archive.org/web/20060115234834/http://www.vologda-oblast.ru/main.asp?V=245&LNG=DEU, http://de.wikipedia.org/wiki/Wologda, http://nominis.cef.fr/contenus/saint/5182/Saint-Maxime-de-Totma.html
Amorbagen

De **Amorbagen** oder ok **Kupidobagen** is de lütte Bucht in’e Midd vun’e Böverlipp. In’n wieden Sinn is dat ok de ganze Böverkant vun de Lipp, de vun de Form her utsüht as en Bagen. De Naam kummt vun de röömschen Gödder Amor (Godd vun de Leevde) un Cupido (Godd vun de Lust). Dat kummt dorvun, dat de Lippen, as Instrument för dat Küssen, as besünners sinnlich Körperdeel ansehn warrt. De Bagen is de Steed, an de de Lipp op dat Philtrum drippt.

Bi welk Fehlbildungen, to’n Bispeel dör dat fetale Alkoholsyndrom, kann de Amorbagen ganz fehlen.
Andrzej Bartkowiak

**Andrzej Bartkowiak** (* 1950 in Łódź) is en poolschen Kameramann un Filmspeelbaas.

Siet de 1970er Johren leeft Bartkowiak in de USA un hett dor ok sien Loopbahn as Kameramann anfungen. Sien eerste bekannte Arbeiden weern Filmen vun Sidney Lumet. In de 1980er un 1990er Johren hett he an vele bekannte Filmwarken mitarbeidt, dorünner to’n Bispeel *Speed* oder *Lethal Weapon 4*. As Speelbaas hett he sik dat eerste mol 2000 an den Film *Romeo must die* versöcht. Siet de Tiet arbeidt he blots noch as Speelbaas.

In de 1980er Johren weer Bartkowiak mit de Schauspelersche Diane Venora tosamen un hett mit ehr en Dochter, de Madzia heet.

## Filmografie (Utwahl)

## Filmpriesen
Andrzej Bartkowiak weer eenmol för en Filmpries nomineert, neemlich 1993 för de *[[Golden Pogg]]* vun de Camerimage-Priesen för den Film *[[Falling Down]]*.

## Weblenken
*
Alun Ffred Jones

**Alun Ffred Jones** (* 29. Oktober 1949 in Brynaman) is en walis’schen Politiker un Maat vun Plaid Cymru. Jones weer 2003 bet 2007 Afornter in de Natschonaalversammeln vun Wales för den Wahlbezirk Caernarfon un siet 2007 för’n Wahlbezirk Arfon.

Jones is in Brynaman boren un hett op de Universität vun Wales in Bangor studeert. He hett ünner annern as Direkter un Produzent för *Ffilmiau`r Nant* arbeidt, hett Walis’sch-Ünnerricht geven un weer Journalist bi HTV.

Jones weer en Tied Baas vun’n Raat vun Gwynedd un is de Baas vun Antur Nantlle un vun’n Footballvereen Nantlle Vale Football Club. An’n 22. Juli 2008 is he as Kulturminister vun de Walis’sch Regeren insett worrn. He weer an’n 20. November 2008 de eerste Minsch, de bi en EU-Drepen (Drepen vun’n EU-Raat för Kultur) en Reed op Walis’sch hollen dröff.

## Weblenken

* Websteed vun Alun Ffred Jones (walis’sch, engelsch)
Ursula Hinrichs

**Ursula Hinrichs** (* 27. April 1935 in Aap) is ene plattdüütsche Schauspelerin.

Hinrichs is in Aap in’t Ammerland boren. Mit 17 hett se in dat Stück *För de Katt* dat eerste Maal in Ollnborg an de August-Hinrichs-Bühn Theater speelt. Later hett se den Enkel vun August Hinrichs heiraadt. 1970 is Hinrichs tohoop mit em ümtagen na Bookholt. Sied 1981 höört se to dat faste Ensemble vun’t Ohnsorg-Theater, wo se al sied 1972 fakener speelt harr. Se hett aver ok veel Höörspelen för Radio Bremen maakt.

2008 hett se för ehrn Insatz för dat Plattdüütsche, ünner annern op de Bühn vun dat Ohnsorg-Theater den Blauen Lööw, den Kulturpries vun’n Landkreis Horborg, kregen.

## Filmografie (Utwahl)

## Höörspelen
* *Die Piraten und der Windmacher* (CD - ISBN 3-8337-1105-1)

## Weblenken
Quickborn-Verlag

De **Quickborn-Verlag** is en plattdüütschen Verlag ut Hamborg (Horborg).

Grünnt worrn is de Verlag an’n 12. Oktober 1915 in Hamborg dör den Vereen Quickborn. De Verlag schull helpen de plattdüütsche Literatur to fördern. To de wichtigsten Schrievers vun’n Quickborn-Verlag hett ünner annern Rudl Kinau höört. Ok de Reeg vun de Quickborn-Heften mit plattdüütsche Klassikers weer en wichtig Standbeen.

De Quickborn-Verlag hett 1989 ok den Verlag H. Lühr & Dircks övernahmen.

## Autoren
Autoren, de Böker bi den Verlag verapentlicht hebbt:
Gerd Bahr, 
Ines Barber, 
Hermann Bärthel, 
Hein Blomberg, 
Reimer Bull, 
Bolko Bullerdiek, 
Hartmut Cyriacks, 
Renate Delfs, 
Yared Dibaba, 
Heike Fedderke, 
Hans-Jürgen Forster, 
Uwe Friedrichsen, 
Reinhard Goltz, 
Claus Günther, 
Konrad Hansen, 
Irmgard Harder, 
Christa Heise-Batt, 
Rudolf Kinau, 
Beate Kiupel, 
Kerstin Kromminga, 
Boy Lornsen, 
Anja Meyfarth, 
Ina Müller, 
Peter Nissen, 
Dirk Römmer, 
Wolfgang Sieg, 
Fritz Specht, 
Gerd Spiekermann, 
Günter Timm, 
Jasper Vogt, 
Eddy Winkelmann, 
Rüdiger Wolff

## Weblenken

* Websteed vun’n Verlag (hoochdüütsch)
Gustav Friedrich Meyer

**Gustav Friedrich Meyer** (* 28. Februar 1878 in Pönitz; † 29. Juli 1945 in Niestadt) weer en düütschen Volkskundler.

Meyer weer Schoolmeester an de Middelschool in Kiel un Mitarbeider vun dat Sleswig-Holsteensche Wöörbook vun Otto Mensing. Al vör’n Eersten Weltkrieg hett he mit volkskundliche Sammelarbeit in’n Däänschen Woold un in’t Lauenborgsche anfungen. Nadem he ut de Kriegsfangenschop trüch weer, hett he wedder volkskundliche Sammelreisen dör dat ganze Sleswig-Holsteen maakt un Määrken, Sagen, Berichten ut’n Volksglöven, Schwänk, Radels, Leder un Berichten över Brüük sammelt. 
Sien Archiv liggt hüüd in de Sleswig-Holsteensche Landsbibliothek in Kiel.

## Warken

* *Plattdeutsche Kinderreime aus Schleswig-Holstein.* Lipsius & Tischer, Leipzig, 1908 
* *Nu lat uns singen.* Lüdtke & Martens, Kiel, 1912
* *Unsere Plattdeutsche Muttersprache.* Verlag H. Lühr & Dircks, Garn, 1923 (Transkription (moderniseert))
* *Plattdeutsche Volks-Märchen und Schwänke.* Wachholtz Verlag, Niemönster, 1925
* *Wunnern un Wünschen, Plattdeutsche Volksmärchen, Für Kinder erzählt*, Niemönster, 1927, unverännert nee druckt Niemönster, 1977, ISBN 3-529-04709-0
* *Schleswig-Holsteiner Sagen.* (Reihe *Stammeskunde deutscher Landschaften*), Eugen Diederichs, Jena, 1929
* *Brauchtum der Jungmannschaften in Schleswig-Holstein. Beiträge zur Geschichte des germanischen Gemeinschaftslebens.* Verlag Heimat u. Erbe, Flensborg, 1941
Hämolymphe

De **Hämolymphe** is en Lieffletigkeit vun de Liddfööt (*Arthropoda*) un vun vele Weekdeerten (*Mollusca*), dat an Steed vun’t Blood in de Liefhöhl zirkuleert. De Hämolymphe bargt Plasma un de Bloodzellen. Ünner annern deent se to’n Transport vun Nehrstoffen, to’n Utgliek vun de Temperatur un to’n Versluten vun Wunnen.

## Hämolymphtransport
Bi’n Dwersnitt dör Insekten kann een dree Afsnitten ünnerscheden, neemlich den Perikardialsinus, den Perivisceralsinus un den Perineuralsinus.

In’n Perikardialsinus sitt dat Rüchfatt, wovun de abdominale (buuksietige) Deel as Hart betekent warrt, dat caudal slaten is. Dat Abdomen nimmt de Rull vun en Druckpump in. An dat Hart slutt sik de Aorta an. Dit Rüchfatt (oder *Dorsalfatt*) hettin jeed Segment een Poor sietliche Apens, över de de Hämolymphe in dat Hart inströmen deit (Inströöm-Ostien). Dat Hart tekent sik dör dwerstriepte Muskelfasern ut, de en peristaltische Bülg as’n tohopentreken mööglich maakt un so de Fletigkeit vun achtern na vörn pumpt.

Dat dorsale Diaphragma scheedt den Perikardialsinus vun’n Periviscelarsinus. Ventral sitt de Perineuralsinus, wo ok dat Buukmark binnen sitt. Dat ventrale Diaphragma scheedt den Perineuralsinus vun’n Periviceralsinus un dör sien Tosamentrecken ströömt de Hämolymphe wedder na achtern.

Dat ventrale Diaphragma un de Perineuralsinus kamt in’t Geheel blots bi Insekten mit Buukmark vör un dor ok blots bi wenige Oorden.
King’s Lynn

**King’s Lynn** is eene Stadt in England in Grootbritannien. Se liggt in de Gemeen King’s Lynn and West Norfolk in de Graafschop Norfolk an’n Stroom Great Ouse, vör siene Münn in de Noordsee. 2001 weer de Tall vun de Inwahners 34.564. De Stadt is de Seet vun’n Verwalten vun’n Distrikt King’s Lynn and West Norfolk. In’t 14. Johrhunnert hett King’s Lynn een vun de wichtigste Häven in England. Mláda Boleslav un Emmerek sünd Partnerstäder vun King’s Lynn. 
King’s Lynn is sinds 2006 Liddmaat vun de Niege Hanse. 

## Weertschop

King’s Lynn weer en wichtige Haven, hett man veel an Bedüden verloren. Tolest weer de Stadt de Inföhrhaven för Autos vun de Marke Škoda Auto. Hüüt is de Campbell’s Soup en wichtige Industriebedrief. De eenzige Bahnhoff hett Töög nah Camdridge.

## Söhn vun de Stadt

* George Vancouver
* Roger Meddows-Taylor

## Literatuur
**Diplomatarium Norvegicum*. Christiania 1847 ff. http://www.dokpro.uio.no/dipl_norv/diplom_felt.html
**Regesta Norvegica*. Oslo 1968 ff. http://www.dokpro.uio.no/dipl_norv/regesta_felt.html
Verlag H. Lühr & Dircks

De **H. Lühr & Dircks** is en Verlag, de sien Sitt nu in Hamborg (Horborg) hett.

Grünnt worrn is de Verlag an’n 12. November 1856 in Garn vun Heinrich Lühr un Jacob Dircks. De Bedriev as Bookbinneree is toeerst nich genehmigt worrn un dat weer toeerst blot en Ladengeschäft för Böker, Poppeer un Geschenkartikels. Eerst 1864 weer dat sowied, dat de Arbeit as Verlag opnahmen warrn kunn. Ünner annern is dat Daagbladd Eiderstedter Nachrichten in’n Verlag rutkamen. De Verlag hett vör allen Böker to de Heimatgeschicht ut Eiderstedt, Noordfreesland un Sleswig-Holsteen rutbröcht. En wichtige Reeg weren de *Plattdüütschen Volksböker*. Later weren Jacob Dircks junior un denn sien Enkeldochter Ingeborg Dircks Baas vun’n Verlag. 100 Johr nadem he grünnt worrn weer, weer de Verlag kuum noch aktiv, se harrn sik nu vör allen wedder op den Bookhannel konzentreert. Sied 1963 weren Wilfried Martens un Gerhard Reimers de Besitters vun’n Verlag. Eerst 1975 hett dat en Neeanfang as Verlag geven, as Jürgen Erich Klotz den Laden övernahmen hett un dor mit na St. Peter-Ording gahn is. 1989 denn hett de Quickborn-Verlag den Verlag H. Lühr & Dircks övernahmen. De Verlag hett nu blot noch en lütt Programm.

## Weblenken

* Websteed vun’n Quickborn-Verlag (hoochdüütsch)
Brannenborgsch Naambook

Dat **Brannenborgsche Naambook** (*Brandenburgisches Namenbuch*) vertekent de Naams vun de Öörd in Brannenborg. Dat Book hett twölf Bänn, de vun 1967 bet 2001 rutgeven worrn sünd. Utarbeidt hett dat de Akademie vun de Wetenschoppen in Berlin.

* 1: Zauche (1967)
* 2: Belzig (1970)
* 3: Teltow (1972)
* 4: Havelland (1976)
* 5: Barnim (1984)
* 6: Prignitz (1989, ISBN 3-7400-0123-2)
* 7: Jüterbog-Luckenwalde (1991, ISBN 3-7400-0138-0)
* 8: Land Lebus (1994, ISBN 3-7400-0918-7)
* 9: Uckermark (1998, ISBN 3-7400-1000-2)
* 10: Waternaams (1996, ISBN 3-7400-1001-0)
* 11: Land Ruppin (1998, ISBN 3-7400-1061-4)
* 12: Kreis Beeskow-Storkow (2001, ISBN 3-515-08664-1)
Tina Landgraf

**Tina Landgraf** (* 18. November 1976 in Cochem) is en düütsche Schauspelerin. 

Landgraf is 1976 in Cochem boren un later op dat Balthasar-Neumann-Gymnasium in Marktheidenfeld in Bayern op School wesen. Dor hett se 1996 ehr Abitur maakt. Na de Schooltied hett se en Utbillung as Schauspelerin un Danserin in Hamborg maakt. In Hamborg hett se ok an dat Ohnsorg-Theater speelt, ünner annern 2005 in dat Stück *[[Pension Schöller]]*. Se hett denn ok in de Feernseh-Regen *[[St. Angela]]* un *[[Verbotene Liebe]]* mitspeelt. 

2006 weer se in de Musiktheater-Produkschoon *Auf der Linie, auf dem Strich* vun de Company Hamburg to sehn. Dit Stück is ok mit’n Football-Globus vun Andre Heller dör de düütschen WM-Städer op Tour gahn. Sied 2008 höört se to dat Ensemble vun de plattdüütsche Fritz-Reuter-Bühn in Swerin.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
Mesenterialarterie

**Mesenterialarterie** oder **Ingedöömarterie** betekent

* Arteria mesenterica superior, bövere Mesenterialarterie,
* Arteria mesenterica inferior, ünnere Mesenterialarterie.
Angel

De **Angel** is een Warktüüch eben as een Fischernett oder een Rüüs, dormit kann man Fisch fangen oder "an de Angel kriegen". Du kanns wedder mit verschiedene Angeln op de Fisch losgaan:
* dat gifft Fleegenfischerie
* dat Angeln mit de Blinker
* un dat normale Angeln mit een Köder an de Angel.
De Angel hett an dat Enn een scharpe Spitz; door kann een de Worm oder een Stück Brot optrekken, so dat de hungrige Fisch een waterige Muul kriggt. He schnappt denn to un is fasthaakt, eben wie een Fisch an de Angel.
Plättiesen

En **Plättiesen**, ok **Striekiesen** oder **Bögeliesen** is en Apparat in’n Huushold, mit den de Wäsch gladd maakt (streken) warrt. För grote Mengen Wäsch gifft dat ok de Heißmangel.

Dat Plättiesen hett ünnen en gladd Metallfläch, de hitt maakt warrn kann. Baven hett dat en Greep to’n Anfaten. Dormit warrt över de Wäsch streken. Dör den Druck un de Hitt warrt de kruse Stoff vun de Wäsch gladd. Gifft ok Plättiesens, de tosätzlich mit Damp arbeiden doot.

Bi de öllsten Plättiesens müss een noch glöhnig Köhl infüllen oder dat Plättiesen op’n Aven stellen, bet dat hitt weer. De öllsten Plättiesens stammt ut dat 15. Johrhunnert. In dat 17. un 18. Johrhunnert harrn se veel Plättiesens, bi de een vun achtern en hitt maakt Iesenplatt rinsteken kunn. Wenn de Platt afköhlt weer, denn kunn se gegen en annere wesselt un glieks mit Plätten wiedermaakt warrn. Besünners in dat 19. Johrhunnert hebbt se de *Ossentung* veel bruukt. Dit Plättiesen harr ok en Platt ut Iesen, de vun achtern inschaven warrt. De Platt harr de Form vun en Ossentung. To Enn vun dat 19. Johrhunnert hebbt se veel Plättiesens bruukt, de mit glöhnig Köhl un Briketts füllt weren.

To disse Tied kemen ok Plättiesens op, bi de een den Greep wesseln kunn. Wenn dat ene Iesen afköhlt weer, hebbt se dat op’n Aven afstellt, den Greep vun dat Iesen afklinkt un op en tweet Iesen opsteken, mit dat se denn wieder plätt hebbt. De eersten elektrischen Plättiesens hebbt se so üm 1880 boot. In dat 20. Johrhunnert is denn ok dat Dampplättiesen opkamen, bi dat de Metallfläch lütte Ventilen hett, ut de Damp utstött warrt. Disse Damp maakt den Stoff fucht, dat he sik lichter gladdstrieken lett. Ok bi Plättiesens ahn Damp warrt de Wäsch mehrsttieds fucht maakt.

## Annern Kraam

To Enn vun dat 20. Johrhunnert hett sik de spaaßhaftige „Extrem-Sportoord“ Extreme Ironing rutbillt. Dat is dat Plätten vun Wäsch ünner extreme Ümstänn, to’n Bispeel Plätten in’n fre’en Fall bi en Fallschirmsprung oder Plätten op’n Grund vun dat Meer.
Heinrich Kunst

**Heinrich Kunst** (* 1905 in Ofenerfeld; † 1993 ok dor) weer en plattdüütschen Volksschauspeler.

Kunst is 1905 in Ofenerfeld as Söhn vun en Buurn boren. He hett in de Johren1920 en plattdüütsche Theatergrupp in Ofenerdiek grünnt un is 1931 Maat vun de Plattdüütsche Bühn an’t Landstheater Ollnborg (wat later de August-Hinrichs-Bühn worrn is) worrn. Dat weer he bet to sien Levensenn.

He hett ok in welk Films mitspeelt un is in’t Radio un Feernsehn optreden.

Kunst hett dat Bundsverdeenstkrüüz kregen un weer Ehrenbörger vun de Gemeen Wiefelstäe.

Sien ganz Leven hett he op sien Öllernhoff in Ofenerfeld leevt. De Hoff güng na sien Dood an de Gemeen Wiefelstä. De Verein Begegnungsstätte Heinrich Kunst hett dor later en Versammlungs- un Begegnungssteed un en lütt Heinrich-Kunst-Museum vun maakt.

Kunst weer vun 1932 bet to ehr Dood 1992 verheiraadt mit Hanne Kunst b. Hedemann.

## Filmografie (Utwahl)

## Literatur
* Wilfried Harms: *Wi laat us Tiet. Beleven mit Heinrich Kunst.* Isensee-Verlag, Ollnborg 1998, ISBN 3-89598-537-6
* Herwig Dust: *...is allens wat dorbi. Eine Biographie über Heinrich Kunst.* Isensee-Verlag, Ollnborg 1997, ISBN 3-89598-452-3

## Weblenken
Organ (Biologie)

As **Organ** (vun gr. *organon* „Warktüüch“) warrt in de Biologie en sünneren Deel vun’n Lief betekent, de ut ünnerscheedliche Zellen un Geweven besteiht. Binnen veelzellige Leevwesen stellt en Organ en afgrenzte Funkschoonseenheit dor. Man snackt denn vun Organen, wenn de op en egen Organanlaag torüchgaht un en sünnere Organogenees dörloopt. Dat Tosamenspeel vun de Organen maakt tosamen den Organismus ut. In jemehr Funkschoon sünd de Organen direkt dör Organsystemen mitenanner verbunnen. Dat gellt nicht blots bi Minschen, man Organsystemen gifft dat ok bi Deerten un bi Planten. Sülvst Eenzellers hebbt ordente Funkschoonseenheiten binnen een Zell. Bi Prokaryonten leegt disse free in’t Zytosol vör, bi Eukaryoten sünd eenige vun jem vun en Membran ümslaten (*[[Organell]]en*).

## Funkschonaal Klassifikatschoon
En eenheitliche Toorden vun sünnere Funkschonen to Organen is faken nich licht, vun wegen dat vele Organen bi verschedene Leevweseb ünnerscheedliche Opgaven övernehmen künnt, de bi annere Leevwesen op mehrere Organen verdeelt sünd. En Bispeel dorför is de Keem bi de Fisch, de to’n een to’n Aten deent, to’n anner’n aver ok to’n Utscheden vun Stoffen. Dormit övernimmt se deelwies de Funkschoon vun en Neer.

## Organgewichten bi’n Minsch (Utwahl)
Daten op Grundlaag vun de nafolgen Verglieksweerten: Öller 20-30 Johr, Levensduer 70 Johr, Grött: 170&nbsp;cm, Gewicht: 70&nbsp;kg un Liefflach 1,8 m².
* de hele Lief: 70 kg (100 %)

** Muskeln: 30 kg (43 %)
** Skelett ahn Knakenmark: 7 kg (10 %)
** Huut un subkutan Geweev: 6,1 kg (8,7 %)
** Blood: 5,4 kg (7,7 %)
** Verdauenstrakt: 2,0 kg (2,9 %)
** Lebber: 1,7 kg (2,4 %)
** root Knakenmark: 1,5 kg (2,1 %) 
** beide Lungen: 1,0 kg (1,4 %)
** Hart: 0,3 kg (0,43 %)
** beide Neren: 0,3 kg (0,43 %)
** Schilddrüüs: 0,02 kg (0,03 %)

## Kiek ok
* Organtransplantatschoon
* Organneurose

## Weblinks
Ons’ Lieve Heer op Solder

**Ons’ Lieve Heer op Solder** (*Onze-Lieve-Heer-op-Zolder*, *Uns leven Herrn op’n Dackborrn*) is en ole Schuulkark, de an’n Oudezijds Voorburgwal in de Binnenstadt van Amsterdam liggt.

Dat Huus Oudezijds Voorburgwal 40 süht ut as en normal Grachtenhuus. Dat is en veer Finsterregen breed Wahnhuus mit en Tridd un en deelwies höltern Front. An’n Deckbalken van dat eerste Stockwark is to kennen, dat dat Huus ut dat 17. Johrhunnert is. Dat stammt ut de Tied üm 1630. De Gevel is in dat 18. Johrhunnert körter maakt un van en klassizistischen Halsgevel in en Spitzgevel ännert worrn. An’n Vörgevel gifft dat keen Hievbalken. Dat Huus hett aver an de Sied, in’n Heintje Hoeksteeg, en Hievanlaag.

Dat Huus is 1661 van’n westfäälschen Koopmann Jan Hartman köfft worrn. Dat weer in de Tied na de Reformation, as de Katholiken keen apene Goddsdeensten mehr hollen kunnen. Hartman hett dor de Kark inrichten laten. Na buten schull dat Huus nich as Kark to kennen wesen. Hartman hett de Dackborrns (also den tweten Stock) van dree Hüüs an’n Oudezijds Voorburgwal un an’n Heintje Hoeksteeg tohoopleggen laten, dat se een groten Ruum harrn. De Ingang weer in de lütte Twiet blangenan. Jüst as fröher de Oude Kerk ganz in de Neegd, weer de Schuulkark an Nikolaus van Myra wieht. Dat Huus sülvst hett Hartman as Wahnhuus bruukt.

De Barockaltar is van Jacob de Wit 1715 boot worrn un wiest Jesus Christus sien Dööp. Dat se noog Platz harrn, geev dat ok noch en Galerie. Dor steiht ok de Orgel, de Hendrik Meyer 1794 boot hett.

De Naam *Ons’ Lieve Heer op Solder* kummt ut dat 19. Johrhunnert. In de Schuulkark hett dat van 1663 bet 1687 Goddsdeensten geven bet de grote ne’e St. Nicolaaskerk gegenöver den Hauptbahnhoff trech worrn is. 1888 is se denn as Museum inricht worrn, dat Museum Amstelkring. Normale Goddsdeensten gifft dat dor nich mehr, aver dat is ünner annern mööglich dor to heiraden.

## Weblenken

* Museum Ons’ Lieve Heer op Solder (nedderlandsch)
Donus

**Donus** oder **Domnus** († 11. April 678), Söhn vun de Römer Mauricius, weer vun 2. November 676 bit sien Dood Bischop vun Rom un dormit Paapst vun de röömsch-kathoolsch Kark. 

Över sien Hanneln as Paapst weet man meest nix. Nah Liber Pontificalis leet he den Petersplatz mit witt Marmor plastern. Dorneben hett he diverse bekannt Karken un Kapellen renoveeren laten. 
 
Ünner Donus hett en Schisma end, dat dör Unafhängigkeitsbestreven vun dat Arzbisdom Ravenna mehrere Johren vördem anfungen hett. Dorneben wurrd seggt, dat ünner Donus en Grupp vun syrisch Mönken upflagen is, de sück ahn Erlaubnis in en Kloster bi Rom uphollen hebbt. Donus hett de rutjaagt un hett dat Kloster an Einheimische övergeven. 

Nah en Amtstiet vun een Johr, fiev Maand und teihn Daag is Donus storven un in de Petersdom begraven wurrn. En Mosaik, dat nah sien Dood in en Kark bi’d Forum Romanum upstellt wurr, is nahderhenn kött gahn oder kött makt wurrn.
Süüdgeorgien-Pieper

De **Süüdgeorgien-Pieper** (*Anthus antarcticus*) is en Vagel vun de Grött vun en Lüünk, de blot op de Eilannen vun Süüdgeorgien leevt. Dat is de eenzige Singvagel vun de Antarktis un överhaupt de eenzige de eenzige Vagel op Süüdgeorgien, de keen Seevagel is.

He leevt in dat Tussock-Grasland, dat in de sieden Delen vun Süüdgeorgien wasst, un boot sien Nesten ut dröög Gras un leggt elk Johr veer Eier. Freten deit he Insekten, Spinnen un Deerten, de an de Küst answemmt warrt, Krabben to’n Bispeel.

Natürliche Feenden hett de Vagel normal nich. Af un to doot sik aver Antarktis-Skuas een vun de Piepers snappen. De Vagel hett aver temlich ünner de Rötten to lieden, de de Minsch na Süüdgeorgien bröcht hett. De Rötten doot de Eier opfreten. Dat warrt dorvun utgahn, dat dat so 6000 bet 8000 vun de Vagels op Süüdgeorgien gifft. De leevt all op Eilannen vör Süüdgeorgien oder in Delen vun Süüdgeorgien, de dör Gletschers vun’n Rest afsperrt sünd, so dat dor keen Rötten henkaamt. Wo de Rött vörkuumt, is de Vagel utstorven. De Süüdgeorgien-Pieper warrt vun de IUCN as an’e Kant to bedroht ansehn.

## Kiek ok bi
* List vun Vagels, mit allerhand plattdüütsche Vagelnaams un Naams ut de Naberspraken
*
Reiner Geye

**Reiner Geye** (* 22. November 1949 in Duisburg; † 8. August 2002 in Mainz) weer en düütsch Footballspeler.

Anfungen mit Footballspelen is he bi TuS Duisburg 48/99 un Eintracht Duisburg. 1968 is he to Fortuna Düsseldorf wesselt. Van 1971 bit 1986 weer he in de Football-Bundsliga för Fortuna Düsseldörp und den 1. FC Kaiserslautern aktiv un hett in 485 Spelen 113 Doren schaten. Ok för de düütsch Footballnatschonalmannschap is he antreden un hett in veer Spelen (1972 – 1974) 1 Dor schaten. 

Nah sien Loopbahn as Speler weer he ünner annern Viez-Präsident un Manager (bit 1996) bi 1. FC Kaiserslautern.

Reiner Geye is an en swoor Levererkrankung storven.

## Weblenken
*Reiner Geye up Fußballdaten.de
Nil

De **Nil** is en 6.650 km langen Stroom in Noordafrika. Vun alltohoop 3.254.555 km² deit dat Water na’n Nil affleten.

De Naam Nil warrt vun’n Victoriasee af an bruukt. In’n see doot aver ok en ganze Reeg Strööm fleten, so dat de opwiedst weg Born in’n Nyungwe-Woold in Ruanda liggt. Vun dor flütt dat toeerst in’n Rukarara, denn in’n Mwogo, Nyabarongo un in’n Kagera, de denn in’n Victoriasee münnt. Bi Jinja in Uganda ströömt dat Water ut’n Victoriasee af un billt vun dor af an den Victoria-Nil. Dat Water deit dör den Kwania-See na’n Albert-See fleten. Vun dor af an heet de Stroom ok Albert-Nil. Dor, in’n Süüd-Sudan billt en Deel vun’n Stroom den Sudd. Victoria- un Albert-Nil tohoop billt as Witten Nil een vun de twee groten Delen vun’n Nil. De annere is de Blaue Nil. Witt un Blau Nil doot bi Khartum in’n Sudan tohoopfleten. De Blaue Nil hett sien Born in’n Tana-See in dat Hoochland vun Äthiopien.

Bi Khartoum is dat ok, dat de Nil in de Sahara rinflütt. In Ägypten münnt de Nil denn in de Middellannsche See un billt dor en groot Delta. De Nil-Hoochwaters, de elk Johr fruchtborn Borrn opswemmt, hebbt de Hoochkultur vun dat ole Ägypten eerst mööglich maakt.
Karktimk

**Karktimk** is en Oort un Gemeen in de Samtgemeen Tarms in’n Landkreis Rodenborg (Wümm) in’n Noordwesten vun Neddersassen. In de Gemeen leevt , de sik op de beiden Oortsdelen Karktimk un Oostertimk verdeelt.

## Geografie
Karktimk liggt in’n Oosten vun de Samtgemeen un warrt in Süüden un Westen vun de Gemenen Büls, Westertimk un Hepst begrenzt, de ok to de Samtgemeen höört. In’n Noorden besteiht lütten Kontank na de Gemenen Rhaar un Oostereis vun de Samtgemeen Sürsen un na’n Oosten hen liggt de Gemeen Zeven.

De Gemeen is ländlich prägt un liggt in en Landschop, de vun Woold- un Moorrebeden bestimmt warrt. In de Gegend vun Oostertimk liggt de Bullensee mit den Bullenbarg.

## Geologie
*En Översicht över de Geologie un Entstahn vun dat Rebeet vun’n helen Landkreis is in den Artikel [[Landkreis Rodenborg (Wümm)]] beschreven un kann dor naleest waarn.*

## Historie
De Gemeen duukt dat eerste mol 1148 in en Oorkunn op. In verleden Tieten hett de Oort den Naam *Timbike* dragen.

### Religion

Karktimk is evangeelsch-luthersch präägt un billt mit de Lamberti-Kark en egen Kaspel.

De eerste Kark is wohrschienlich in’t 12. Johrhunnert boet worrn. Dorop wiest de romaansche Dööpsteen (üm 1200) hen as ok dat kostbore snittjert fröhgotische Kruzifix (üm 1280). As de Kark 1962 neemaakt worrn is, sünd in dat olle Kruzifix Reliquien funnen worrn, de in Stoff inwickelt un mit de Naams vun de Hilligen Lambertus un Pankratius beschreven weern. Dorto hebbt se Sand ut dat Hillige Land funnen. Siet de Tiet driggt de Kark den Binaam vun’n Lambert. De St.-Lambertus-Kark is 1739 nee opboet worrn, vun wegen dat de Kark för dat gröttere Karkspeel to lütt worrn weer. 1884 is de ne’e Karktoorn opricht worrn, un de olle Rundtoorn weer afbroken.

För de Kathoolschen is de Christ-König-Kark in Zeven tostännig, de siet 1. November 2006 to de Karkengemeen Corpus Christi in Rodenborg tohöört.

## Politik
### Gemeenraat
De Gemeenraat ümfaat negen Liddmaten, de sik op twee Wählergemeenschoppen verdeelt. De letzte Kommunalwahl weer in’n September 2011. De Börgermeester is Armin Springwald.

### Wapen
Dat Wapen vun de Gemeen Karktimk wiest in’n ünneren Deel de Karktimker Kark mit den ollen Rundtoorn in Gold op blauen Grund, wat för Karktimk steiht. Dat Wapenschild warrt deelt dör en Bülgenband, dat schraag vun links na rechts baven löpt. De bövere Deel wiest op blauen Grund de opgahn golden Sünn in’n Oosten, de för Oostertimk steiht.

## Kultur
Karktimk liggt in en feine Landschop, de to’n Spazerengahn inlaadt. De Gemeen hett Sportanlagen un en Freebad för de Freetietgestalten. An Verenen gifft dat den *TSV Timke* un den Musiktog vun de Freewilligen Füerwehr Karktimk.

## Verkehr
Dör Karktimk un Oostertimk föhrt de L&nbsp;133, de vun Tarms na de Gemeen Zeven föhrt un in’n Oosten Ansluss an de L&nbsp;122 hett. In’n Oortsdeel Karktimk twiegt de K&nbsp;133 af, de na Hepst henföhrt, un in’n Oortsdeel Oostertimk twiegt de K&nbsp;111 af, de in Hemel in de L&nbsp;132 münnt.

## Weblenken
Cova Figueira

**Cova Figueira** is en Oort in’n Oosten vun’t Eiland Fogo in de Republiek Kap Verde. De lütte Stadt is siet 2005 ok de Sitt vun den Gemeen Santa Catarina do Fogo.

## Geografie
Cova Figueira liggt in’n Oosten vun Fogo un ligg nich wieter as’n Kilometer weg vun de Atlantikküst. De Landschop ümto is prägt vun den Vulkan, de dat hele Eiland utmaakt. De Oort Cova Figueira befinnt sik an de Oostflank vun den Vulkanbarg in en teemlich piel anstiegen, felsig Land Land.

Üm den Oort rüm un an de Küst gifft dat Lännereen, de to’n Ackerbo oder för de Veehtucht döögt. De Rest is vun Stenen dörsett oder dröög Grasland. Vun de Stadt ut föhrt en Straat na Nooorden to, de bit na Mosteiros an de Noordküst föhrt. Man de is nich mehr to bruken, vun wegen dat se bi’n Vulkanutbrook tonichten maakt worrn is. Na’n Westen to verlöpt se tweedeelt as’n Krink üm den Barg rüm: Ruchweg twee Kilometer ut’n Oort rut twiegt de Straat op in de ünnere un de bövere Straat. Vun de böveren twiegt in Achada Furna en Straat af, de na’n Vulkan rop in de Chã das Caldeiras föhrt, woneem de jüngste vun de Vulkankegels, de Pico de Fogo, liggt.

## Weertschop un Infrastruktur
Cova Figueira is de drüttgröttste Stadt vun Fogo, liekers is in de Stadt nich veel to finnen oder to sehn. De Levensstandard is siet, vun wegen dat bit in dat late 20. Johrhunnert keen Geld dor weer. De meisten Lüüd sünd Buerslüüd, de jemehr Utkamen mit Bananenplantaschen, Ananas un annere Aaft- un Grööntüüchsorten verdeent. Wat dat nich in dat Rebeet gifft, mutt över de Hööftstadt São Filipe ranschafft warrn. De Versorgen mit elektrischen Stroom un Telefon is an’n Enn vun’t 20. Johrhunnert inricht worrn und warrt wieter verbetert. 

## Borns
Jeff Goldblum

**Jeffrey Lynn Goldblum** (* 22. Oktober 1952 in West Homestead, Allegheny County, Pennsylvania) is en US-amerikaanischen Schauspeler.

## Biografie
Goldblum is de drüdde Söhn vun en Dokter un en Radiomoderatersche. In’t Öller vun 17 Johren is he na New York gahn, üm Schauspeler to warrn. Dor hett he vun’n Anfang vun de 1970er Johren an dat bekannte *Neighborhood Playhouse* Ünnerricht vun Sanford Meissner kregen. 1971 geev he sien Debüt an’n Broadway in *Two Gentlemen of Verona*. Sien eerste Filmrull harr he 1975 in *Death Wish* an de Siet vun Charles Bronson.

Dorna hett he lüttere Rullen speelt, to’n Bispeel in Woody Allens Film *Annie Hall* (1977), de Neeverfilmen vun *Invasion of the Body Snatchers* (1978) un annere. 1979/80 harr he de Hööftrull in de Krimireeg *Tenspeed and Brown Shoe*, de aver nich lang anduert hett. Sien Talent as Komiker künn he 1985 in *Into the Night* vun John Landis wiesen, in den he en Börger speel, de Slaapstören hett un dör Tofall vun een snaaksche Situatschoon in de nächste kummt.

Mit de Hööftrull in *The Fly* hett he 1986 sien Dörbrook hatt. Bi de Dreiharbeiden hett he siek in de Schauspelersche Geena Davis verkeken, de he een Johr later heiraadt hett. Bit hüüt weer Goldblum tweemol verheiraadt: Toeerst mit Patricia Gaul (1980 bit 1986), later mit de US-amerikaanschen Schauspelersche Geena Davis (1987 bit 1990), mit de he ok noch in annere Filmen speelt hett.

In de 1990er Johren weer Goldblum in enige teemlich spoodrieke Filmen to sehn, as in *Jurassic Park* (1993), *Independence Day* (1996) oder *The Lost World: Jurassic Park* (1996). In dat Johr hett he för sien Debüt as Speelbaas en Oscar-Nomineeren för den Kortfilm *Little Surprises* kregen.

2008 hett Goldblum tosamen mit Kevin Spacey op de Bühn vun’t Old Vic Theatre in London mit de Hollywood-Satire *Speed-the-Plow* de Tokiekers begeistert. Mit dat Stück sünd de beiden Mitt vun’n Mai 2008 ok bi de Ruhrfestspelen in Riäkelhusen to sehn wesen.

Blangento is Jeff Goldblum ok as Schauspeelschoolmeester ünnerwegens. He hett 1982 tosamen mit Robert Carnegie de *Playhouse-West*-School grünnt, an de he bit hüüt Ünnerricht gifft.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Jeff Goldblum weer bit hüüt för twölf Filmpriesen nomineert, dorünner eenmol ok för den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Kortfilm|Beste Kortfilm]]* för *[[Little Surprises]]*. Wunnen hett he twee Filmpriesen:
* 1987: den *[[Saturn-Pries]]* in de Kategorie *[[Saturn-Pries för den besten Hööftdorsteller|Best Hööftdorsteller]]* för *The Fly*.
* 1990: den *[[Sitges-Award]]* vun’t *[[Katalaansch Internatschonal Filmfestival]]* in de Kategorie *Beste Dorsteller* för *Mister Frost*.

## Borns


## Weblenken
Sandkuhl

En **Sandkuhl** is en Steed, an de Sand un Kies graavt warrt oder worrn is. Grote Sandkuhlen warrt faken extra för Boprojekten anleggt, to’n Bispeel bi’n Autobahnbo.

Wenn de Sandkuhl nich mehr bruukt warrt, blievt jümmer en Lock trüch. Disse Gruven warrt denn faken to Dieken un Seen, wenn de Ünnerkant deper as dat Grundwater is. Ans warrt de Kuhl meist sik sülvst överlaten un to en Biotop. Dat dor wedder Moderboden röverschaven warrt un dat wedder as Feld bruukt warrt, dat is selten. Af un to warrt in Sandkuhlen ok Fossilien funnen.
Kantoneesche Spraak

De **kantoneesche Spraak** or **Yue**, is en chineesche Spraak, de vör allen in’n Süden vun China, in de autonome Provinz Guangxi, Wuzhou un in Grootdelen vun de Provinz Guangdong (ok Kanton, dorvun kantoneesch) spraken warrt. In de beid Sünnerverwaltenszonen Hongkong un Macao warrt ok kantoneesch spraken.

Süss warrt de drüttgröttste chineesche Spraak ünner annern vun utwannerte Minnerheeten in Singapur, Malaysia un Vietnam spraken. 

Yue stimmt strukturell-linguistsch to’n groten Deel mit dat Hoogchineesch öbereen, ünnerscheed sik vun de aber deegt in de Utspraak, in dat Woortschatt un ok in de Schrieblehr. De opfallendste Ünnerscheed in de Utspraak is, dat Silben mit Verslutluden ennen könen (to’n Bispeel Sun Ya'''t'''-sen, Pa'''k''' Choi).

Mit de Yale-Romaniseeren un Jyutping gifft dat en Umschrift vun dat Kantoneesche in latiensche Bookstaben.

## Töön

Kantoneesch is een Toonspraak. Hier unnerscheedet man Yām(hoog-shineesch Yin)- un Yèuhng(hoogshineesch Yang)-Töön. Yām-Töön sünd hoog, Yèuhng-Töön sünd deep. De deep Töön warrn in de Yale-Romaneseeren dör een h kennteknet, dat den Vokal anhängt waar. Dat gibt dree Yām- un dree Yèuhng-Töön. Düsse unnerscheeden sik in de Toonverlop. Sünst warrn noch dree Intrittstöön unnerscheedden, welk vun de dree Yām- un Yèuhng-Töön ableddet warrn könen un daher nid as distinktiv gellen.

De chineesche Spraakwetenschopler Zhao Yuanren het een System to de Noteeren vun de Töön makt. He unnerdeelt de Toonhöög in fief Ebenen, wobi 5 de höögst un 1 de nedderste Toon is. De Toonänneren kann dör een Verkeeden vun de Tallen (Toonformen) darstellt warrn. De Töön vun Kantoneesch laaten sik dorüm wo folgt dör jewiels een Tallenpaar darstellen:

1. Hooge Toon, Verlop: 55

2. Middlere stiegender Toon, Verlop: 35

3. Middlere Toon, Verlop: 33

4. Deepe Toon (licht fallend): 21

5. Deepe stiegende Toon, Verlop: 13

6. Deepe Toon, Verlop: 22