open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heinrich Bandlow

**Heinrich Bandlow** (* 14. April 1855 in Tribsees; † 25. August 1933 in Griepswohld) weer en Schoolmester un plattdüütschen Schriever.

Nadem he de Stadtschool in Tribsees besöökt harr, güng de Söhn vun en Discher vun 1872 bet 1875 op dat Lehrerseminar in Franzborg. He arbeid denn vun 1875 an in Richtenberg un vun 1877 bet 1907 in Tribsees as Schoolmester. Na en wiederen Utbillen in Berlin 1907 un 1908 geev he vun 1908 bet to sien Pension 1916 in Griepswohld Ünnerricht. 1879 harr he heirad un later söss Kinner mit siene Fro.

Bandlow harr al as jungen Mann anfungen, Gedichten, Määrken, Vertellen un Romanen to schrieven.

Nadem eerste Texten (op Platt) in Dagblääd rutkemen, sünd welke Verlagen op em opmerksam worrn un hebbt Bandlow siene Warken rutgeven, alltohoop weren dat 34 Böker.

## Warken

* *Stratenfegels*, 1896-1902
* *Naturdoktor Stremel*, 1899
* *De Uhlenkrog*, 1926

## Literatur

* *Nich Leigen*, 1987, Hinstorff-Verlag Rostock

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Jakob Erlandsen

**Jakob Erlandsen** († 18. Februar 1274 op Rügen) weer Arzbischop in Lund. Siene Öllern heten Erland un Caecilie.

As Doomproovst in Lund weer he as Advokat för Erik Plogpenning 1245 op’t eerste Konzil vun Lyon. Aver gegen den Wunsch vun’n König stimm he för Niels Stigsen as Bischop vun Roskilde, wat dorto föhr, dat sien Karkeninkamen un siene Arvgöder in Beslag nahmen worrn sünd. Later keem dat aver wedder to en Utgliek mit’n König. 1250 is he denn sülvst Bischop vun Roskilde worrn. Na Anwies vun’n Paapst kreeg he sien Goot trüch un dorto Kopenhagen. 1254 geev he Kopenhagen dat Stadtrecht. In’t sülvige Johr is he Arzbischop in Lund worrn. He bo Scholen in Roskilde und Lund. He keem mit König Christoffer in Striet, wiel he an dat afslute Primat vun’e Kark över dat weltliche Recht instah.

Op de Synood vun Vejle 1256 keem rut, dat dat Anwennen vun Gewalt gegen oder dat Fangennehmen vun enen Bischop to’n Interdikt föhren schall.

In’n Striet mit’n König sünd em all siene Privilegien afspraken worrn. He versegg sik, den Söhn vun König Erik as Thronfolger to krönen un verbünn sik mit de Feenden vun’n König, so dat he 1259 fangennahmen wörr. Na den Dood vun Christoffer is he vun de Königsweetfro Margret Sambiria freelaten worrn. He möök mit sienen Wedderstand gegen de Königsmacht wieder, weer aver de mehrste Tiet butenlands.

1272 leeg he sienen Fall bi’n Paapst in Rom vör, de em anwies en Vergliek to maken.

As he ut Rom trüchkeem, is he 1274 op Rügen dör en Piel ut ene Armbrust dood bleven. Dat hett en nee Ünnersöken vun’e Liek rutfunnen.
Mit offenen Karten

**Mit offenen Karten** (hoochdüütsch) oder **Le Dessous des Cartes** (franzöösch), wat op Plattdüütsch woll soveel as *Mit apene Koorten* bedüüd, is en Sendereeg bi’n düütsch-franzööschen Senner Arte, in de elk Week mit Hülp vun Koorten kumplexe histoorsche, geopolitsche oder ökonoomsche Themen licht to verstahn aver op’n Prick dorstellt warrt. De Moderater is de Anthropoloog un Politikwetenschopler Jean-Christophe Victor. De Sennung vun teihn Minuten hett jümmer een speziell, faken aktuell, Thema. Themen köönt denn to’n Bispeel de geopolitsche Situatschoon vun Japan över de Johrhunnerten oder de Butenpolitik vun de USA wesen. An’t Enn präsenteert Jean-Christophe Victor jümmer noch Literatur, de sik mit dat Thema vun de Sennung befaten doot.

Mit offenen Karten warrt Middeweken gegen Klock 22:25 op Arte utstrahlt. De Sennung warrt jümmer Sünnavend Klock 8:45 un 18:45 nochmal wiest.

## Weblenken

* Websteed bi Arte (hoochdüütsch, franzöösch)
Vita Ansgari

De **Vita Ansgari** is de vun Rimbert twischen 865 un 876 schrevene Biografie (Hagiografie) vun Ansgar, de de Vörweser vun Rimbert as Arzbischop vun dat Arzbisdom Hamborg-Bremen weer.

## Weblenken

* Engelsch Översetten vun de Vita Ansgari (engelsch)
Waalhai

De **Waalhai** (*Rhincodon typus*) is de gröttste Hai un ok de gröttste Fisch op de Eer. De gröötste Hai, de bet hüüt fangen worrn is, weer 13,7 Meter lang. De swoorste hett 36.000 Kilogramm op de Waag brocht. Ok wenn he groot is, is he doch kene Gefohr. Waalhaien freet blot Plankton un annere lütte Veecher, de se ut dat Water rutfiltert.

De Waalhai is de eenzige Oort in dat Geslecht *Rhincodon*, de wedder dat eenzige Geslecht in de Familie vun de Waalhaien in de Ornen Orectolobiformes is. 

De Waalhaien hebbt en griese, brune oder blage Klöör. De Buuk is dorbi heller un över den Rügg gaht helle Striepen un Placken. De Waalhaien hebbt twee Finnen op’n Rügg, Bost- un Oorsfinnen un fief Kemen. Dat grote Muul reckt över de ganze Breed vun de flache Snuut.

## Levenswies

Waalhaien hebbt en Watertemperatur vun 21 bet 25&nbsp;°C geern un leevt op de ganze Welt in temlich all de warmen, tropischen oder subtropischen Meren. In Regionen mit saisonale Planktonblöten oder wo koolt Water mit veel Plankton opstiggt kaamt se teemlich faken vör.

De Waalhaien suugt dat Water an un presst dat dör ehre Kemen, de en Filterapparat ut Gnurpelspangen hebbt. Op disse Gnurpelspangen sitt lütte Huuttähn, an de dat Plankton hingen blifft.

Lang weer nich seker, of de Waalhai Eier liggt oder siene Jungen lebennig op de Welt bringt. Eerst nadem Wetenschoplers 1995 vör Taiwan en drächtig Seken fungen un ünnersöcht hebbt, hebbt se rutfunnen, dat de Waalhai bet to 300 lebennige Junge op de Welt bringt.

## Kiek ok bi
*
Jacob Peyt

**Jacob Peyt** († twüschen 25. Juli un 29. August 1327 in Hondschoote) weer blangen Nicolaas Zannekin de Anföhrer vun den Opstand vun de fre’en Buern an de flaamsche Küst. He schall ut Hondschoote oder na annere Quellen ut Sint-Winoksbergen stammen. 

In’n Anloop op de Slacht bi Kassel 1328 probeer he vun 1323 an, faken mit harte Middels, de Karkenlüüd dorvun to övertügen dat Interdikt, dat de Paapst Johannes XXII. utropen harr, nich natokamen. 

Jean Laing, Dekan vun Sint-Winoksbergen, reep de Karkenlüüd vun sien Amtsrebeet tohoop, dat se nich vun em affallt un üm se op ehr Plichten hentowiesen. Peyt versammel siene Folgers üm Laing fangen to nehmen, aver de kunn wegwutschen. Peyt sett dorop de versammelten Karkenlüüd ünner Druck, dat se dat Interdikt nich folgen.

He hett denn dat Betahlen vun den Karkenteihnten un Renten verbaden. Jeedeen, de dat wagen dei, mit den Klerus tosamentoarbeiden, muss en Straaf betahlen.

He is in Hondschoote twischen den 25. Juli un 29. August 1327 ümbrocht worrn. He is in Coudekerke begraven worrn. Brugge leet en Ünnersöken dörföhren, na de Deders vun den Moord, en Bewies, dat se in em en ehrvull Mann sehn.

Na de Nedderlaag vun de Kerelslegers to Kassel leet de Bischop vun Terwaan sien Liek wedder utkuhlen un to Asch maken.
Sankt-Knud-Kark

De **Doomkark Sankt Knud** in Odense is na Knud den Hilligen nöömt, de in de Sankt-Albani-Kark, de  fröher in Odense stünn, ümbrocht worrn is. He is ünner den Altar vun de Kark begraven. Ok de Königen Hans II., Christian II. un Erik III. liggt hier. De Kark is de Seet vun’n Bischop vun Fünen.

De eerste Kark is vun 1081 bet 1093 boot worrn. De hüdige gootsche Bo ut Backsteen stammt aver ut dat 13. Johrhunnert.

## Weblenken

* Websteed vun de Kark (däänsch)
Omikron

Dat **Omikron** is de 15. Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat warrt as en kort „o“ utspraken.

Dat grote Omikron un dat latiensche Omikron sünd liek. Dat kummt ja bi den groten Bookstaven faken vör, blots hier sünd ok de lütten Bookstaven liek.

De Naam Omikron bedüüdt op Greeksch „lüttet o“. Dat annere O is dat Omega, dat „grote o“ un warrt lang utspraken.

As greeksche Tall hett dat Omikron den Weert 70.
Rho

Dat **Rho** is de 17. Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat warrt as en kort „R“ utspraken. An den Anfang vun en Woort hebbt de olen Greken dat as „RH“ utspraken un wenn een ’n greekschen Text na de latiensche Schrift ümsett, denn is so en „RH“ an den Woortanfang ok to sehn, as to’n Bispeel in **Rho**, Rhodos oder Rhododendron.

Wohrschau: dat greeksche Rho un dat latiensche P süht liek ut, dor mutt een oppassen.

As greeksche Tall hett dat Rho den Weert 100.
Tau

Dat **Tau** is de 19. Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat warrt as „T“ utspraken.

Dat grote Tau un dat grote latiensche T sünd liek. Dat lütte Tau hett as handschriftliche Variatschoon vun’t grote Tau anfungen un is ok nich so wiet weg vun dat latiensche lütte „t“.

As greeksche Tall hett dat Tau den Weert 300.
Clara Kramer-Freindohl

**Clara Kramer-Freindohl** (hoochdüütsch *Clara Kramer-Freudenthal*; * 3. November 1919 in Leeswig, Olland; † 10. Juni 2005 in Noorderstedt) is en düütsche Schrieversche.

De Bookhollersche keem 1951 mit ehren Mann Heinz na Noorderstedt. Eerst mit 69 Johren füng se denn an, Vertellen op Platt optoschrieven. Ehren Ollanner Dialekt hett se nienich opgeven. Vun 1989 bet 2005 schreev se elk Week ehr plattdüütsche Kolumne för dat Hamborger Avendblatt.

## Warken

* *Ollanner Vertelln* Zeitungsverlag Krause, Stade 1994, ISBN 3-926419-03-2

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen
Øravíkarlíð

**Øravíkarlíð** [] oder **Líðin** [] is en Oort op de Färöer, de  twischen Øravík un Trongisvágur op Suðuroy liggt un 62 Inwahners hett (1. Januar 2007). De Oort höört to de Kommun Tvøroyrar un bruukt de  sülve Postleettallen as de Naveröörd Trongisvágur (FO-826) oder Øravík (FO-827).

De Naam Øravíkarlíð sett sik ut den Oortsnaam Øravík un *líð* tohoop, wat „steilen Hang oder Klint, op den Gras wasst“ bedüüdt.

Vun wegen dat Øravíkarlíð kene egene Postleettall hett, warrt de Oort faken Øravík (in’n Süden) oder Trongisvágur (in’n Noorden) torekent, de all dree to de Kommun Tvøroyri höört. In de Inwahnerstatistik un ok op Landkoorten kummt de Oort aver extra vör.
Phi

Dat **Phi** is de 21. Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. 

Vundaag warrt dat as „F“ utspraken. Aver de ole (klassische) Utspraak weer „PH“, also ’n „P“ mit en düütlichen Luftstroom un so warrt dat ok vundaag noch schreven, wenn een greeksche Texten na de latiensche Schrift överdriggt („transkribeert“).

As greeksche Tall hett dat Phi den Weert 500.
Slott Marselisborg

**Slott Marselisborg** (däänsch *Marselisborg Slot*) liggt in’n Kongevej 100 in Århus. Dat Slott is twischen 1899 un 1902 vun’n Arkitekten Hack Kampmann boot worrn. Dat Slott weer dat Hochtietsgeschenk vun’t däänsche Volk an’n lateren König Christian X. un Königin Alexandrine, de dat as Sommerresidenz bruukt hebbt. Dat Slott liggt op den Bodden vun’n fröheren Havreballegård. 

Mit Alexandrine ehr Dood 1952, toog König Frederik IX. in dat Slott.

1967 överdreeg Frederik IX. Marselisborg an de Thronfolgersche Margrethe un Prinz Henrik. To de sülvige Tiet hebbt se dat Slott moderniseert.

## Weblenken

* Informatschoon to Marselisborg bi’t Museum Århus (däänsch)
Linnen (Boom)

De **Linnen** (*Tilia*) sünd en Geslecht vun Bööm. Linnen sünd Loofbööm, de bet to 30 Meter hooch warrt un en Dörmeter vun bet to een Meter hebbt.

## Verbredensrebeet

Linnen kaamt blot op de Noordhalv vun de Eer vör. Se leevt in Europa, westen Zentralasien, Oostasien, Noord- un Middelamerika.

## Krankheiten un Schadenmakers

Vör allen Linnen, de in Städer as Stratenbööm staht, hebbt faken Problemen mit de Linnenspinnmiet. Bi starken Befall dör disse Mieten köönt de Bööm al in’n Juli all ehr Loof verloren hebben. Stratenbööm warrt ok fakener vun de Lütte Linnenblattwöpsch befallen.

## Bedüden för den Minsch

In de Linn verehren de Germanen Freya, de Göttin vun Leev un Lück. Vele Öörd in Middeleuropa harrn fröher en Dörpslinn, de mehrst op’n Brink stahn deen.

Ok dat Gericht is hier afholen worrn, ene Traditschoon, de op dat germaansche Ding trüchgaht.

## Holt

Dat weke Holt vun de Linn is good för Snitscherarbeiden to bruken. Besteck, Töllers, Schötteln un annern Kökenkraam weer faken ut Linnenholt maakt. De Blööd vun’e Linn warrt ok as Heelplant bruukt.

## Oorden (Utwahl)

*Amerikaansche Linn (*Tilia americana* )
**Tilia amurensis*
**Tilia caucasica*
**Tilia chenmoui*
**Tilia chinensis*
**Tilia chingiana*
*Winterlinn (*Tilia cordata*)
**Tilia 'Harold Hillier' *
**Tilia henryana*
**Tilia hupehensis*
**Tilia insularis*
**Tilia intonsa*
**Tilia japonica*
**Tilia kiusiana*
**Tilia koreana*
**Tilia laetevirens*
**Tilia ledbourii*
**Tilia mandshurica*
**Tilia maximowicziana*
**Tilia mexicana*
**Tilia miqueliana*
**Tilia mongolica*
**Tilia oliveri*
*Steenlinn (*Tilia parvifolia*)
**Tilia paucicostata*
**Tilia petiolaris*
*Sommerlinn (*Tilia platyphyllos*)
**Tilia tarquetii*
*Ungaarsche Sülverlinn (*Tilia tomentosa*)
**Tilia tuan*
*Krimlinn (*Tilia x euchlora*)
*Hollandsche Linn (*Tilia x intermedia, T. x europaea, T. x vulgaris*)
**Tilia x varsaviensis*
Bezelin

**Bezelin** (ok *Becelin* oder *Bencelin*), mit Binaam **Adalbrand** oder **Alebrand**; † 15. April 1043) weer de Arzbischop vun Bremen-Hamborg vun 1035 bet 1043.

Adalbrand weer in Köln boren, wo he königlich Kaplan weer. Vun 1035 an weer Bezelin denn de twölfte Arzbischop vun Bremen-Hamborg un de 15. Bischop vun Bremen. As Arzbischop weer he de Vörweser vun Adalbert vun Bremen. An’n 15. April 1043 is he doodbleven un in’n Bremer Doom bisett worrn.

## Kiek ok bi
* List vun de Bischöp un Arzbischöp vun Bremen
* Geschicht vun Bremen

## Literatur

* W. Lammers, *Bezelin*; in: LMA II (1999), 34
Öresund

De **Öresund** (däänsch *Øresund*) is de Sund twischen Seeland in Däänmark un Schonen in Sweden. He verbinnt Kattegat mit Oostsee. In’n Öresund liggt dat Eiland Ven, dat to Sweden höört, un de Eilannen Amager, Saltholm un de künstliche Peberholm, de to Däänmark höört.

De beiden gröttsten Städer an’n Öresund sünd Kopenhagen un Malmö, de siet dat Johr 2000 dör de Öresundbrüch verbunnen sünd. De körtste Streek över’n Öresund is mit veer Kilometers twischen Helsingør un Helsingborg wat Noorden vun Kopenhagen un Malmö.
Kurów

**Kurów** is ene Gemeen in süüdoosten Polen. Se liggt an de Kurówka in’n Powiat Puławski, Woiwodschop Lublin.

## Historie

Kurów is twischen 1431 un 1442 na Meideborger Recht grünnt worrn.

In’t 16. Johrhunnert weer de Oort en Zentrum vun’n poolschen Calvinismus. Bet 1660 konverteren de mehrsten Inwahners to’n Arianismus. In’n Februar 1831 hebbt in de Slacht vun Kurów poolsche Truppen ünner General Józef Dwernicki russ’sche Eenheiten slaan. Na’n Januaropstand 1870 harr de Stadt ehr Stadtrecht wedder verloren. In’n Tweten Weltkrieg hett an’n 9. September 1939 de düütsche Luftwapen Bomben över de Stadt afsmeten.

## Weblenken
Tivoli (Kopenhagen)

De **Tivoli** is en Vergnögenspark in’t Zentrum vun Kopenhagen in Däänmark. De Park möök an’n 15. August 1843 op un is na Dyrehavsbakken de tweetöllste Vergnögenspark op de Welt, den dat noch jümmer gifft. Toeerst heet he „Tivoli & Vauxhall“, wat op den Jardin de Tivoli in Paris un de Vauxhall Gardens in London henwiest.

Vun König Christian VIII. kreeg de Grünner Georg Carstensen en 61.000 m² groot Rebeet, dat fröher vun’t Militär bruukt worrn is, dat he en Vergnögenspark dorop bo.

Vun Anfang an geev dat vele Attrakschonen mit Theaters, Musikkapellen, Restaurants un Cafés, Blomengoorns un Karussells. An’n Avend hebbt bunte Lampen lücht.

Hans Christian Lumbye weer de musikaalsche Baas vun’n Tivoli vun 1843 bet 1872. Vele vun siene Warken hebbt direkt mit’n Tivoli to doon.

Hüüt is de Tivoli merrn in de Stadt un ümgeven vun Straten mit veel Verkehr. Op de een Siet staht dat Raathuus un op de annere de Hööftbahnhoff.

## Weblenken

* Websteed vun’n Park (däänsch, engelsch)
Natalie Portman

**Natalie Portman** (* 9. Juni 1981 in Jerusalem, Israel; boren as *Natalie Hershlag*) is en israeelsch-US-amerikaansche Schauspelersche.

Se hett to Anfang vun ehr Karrier den Deernsnaam vun ehr Grootmoder *Portman* as Künstlernaam wählt. Ehr eerste grote Rull weer mit 13 Johren in’n Film *[[Léon (1994)|Léon]]* vun 1994.

Ehr israeelsch Vader, Dr. Avner Hershlag, arbeid in’e Tiet, as siene Dochter boren worrn is, as Dokter in Jerusalem, ehr jüüdsch-US-amerikaansche Moder weer Huusfro. Nadem ehr Vader en Stell in de USA funnen harr, toog se in’t Öller vun dree Johren mit ehr Familie na Maryland. In de Johren, de folgen, wessel de Familie, wegen den Beroop vun ehr Vader, en poor Maal den Wahnoort, ünner annern na New Haven un New York.

Bi’t Vörspreken för de Rull vun de Mathilda in *[[Léon (1994)|Léon]]* kunn se sik dörsetten un speel en Weetdeern, dat bi en Opdragskiller ünnerkummt un den Dood vun ehr Öllern trüchbetahlen will.

Se speel denn ok in *[[Mars Attacks!]]*, Woody Allen sien Musicalfilm *[[Everyone Says I Love You]]* un annere Filmen mit. För den Film mit Allen weer se för en YoungStar Award nomineert. 1999 möök se för dat Theaterstück The Diary Of Anne Frank an’n Broadway en Filmpuus.

Eerst för de dree Star-Wars-Filmen geev se disse Rull wedder af. 1999 harr se an de 
Harvard-Universität en Psychologie-Studium anfungen, dat se 2003 mit Spood un Bachelor-Afsluss toenn brocht hett. Aktuell studeert se an de Hebrääsche Universität Jerusalem.

De eersten Priesen för ehr Schauspeel-Talent kreeg se 2005 för *Closer*. Se kreeg in Los Angeles den *[[Golden Globe]]* för de beste Blangenrull as Fro in en Drama. För de sülve Rull weer se ok för den Oscar 2005 in de Kategorie *Beste Dorstellersche in en Blangenrull* nomineert. Wunnen hett se den Oscar later för ehr Hööftrull in den Film *Black Swan*.

De 1,58 m grote Schauspelersche snackt, vun wegen dat se in twee Spraken optrocken is, perfekt Engelsch un Hebrääsch un en beten Franzöösch, Japaansch un Düütsch. Se is verheiraat mit den Ballett-Danser Benjamin Millepied, den se bi de Dreiharbeiten to *Black Swan* drapen hett. Se hebbt tosamen een Söhn, de an’n 14. Juni 2011 boren is.

## Filmografie

## Theateroptreed
* 1999 – *[[The Diary Of Anne Frank]]*
* 2001 – *[[The Seagull]]*

## Weblenken

* Düütsche Fansiet (hoochdüütsch)
* Internatschonale Fansiet (engelsch)
Adrien Brody

**Adrien Nicholas Brody** (* 14. April 1973 in New York) is en US-amerikaanschen Schauspeler.

De Söhn vun en Lehrer un ene ungaarsche Fotojournalistsche, is in Queens opwussen un besöch in’t Öller vun twölf Johren de *American Academy of Dramatic Arts*. Sienen Afsluss möök he an de *High School for the Performing Arts*.

Na en poor Optreed in Filmen, de em veel Loff vun Kritikers inbrocht hebbt, aver vun dat Publikum nich honoreert worrn sünd, is he 1998 mit The Thin Red Line groot rutkamen. 

2002 besett em Roman Polański för de Titelrull in sien Holocaust-Drama The Pianist. För sien Dorstellen vun den poolschen Juden Władysław Szpilman kreeg Brody 2003 överraschend den Oscar as de beste Hööftdorsteller. He weer graad eerst 29 Johren oolt un dormit de jüngste Schauspeler, de dissen Pries in de Hööftdorstellerkategorie kregen hett.

## Filmografie

## Weblenken

* Fansiet (engelsch)
Ösel

**Ösel** oder **Saaremaa** is en Oostsee-Eiland in’t eestensch Baltikum vör de Rigaer Bucht un Süden vun Dagö. Se hett 40.312 Inwahners op en Flach vun 2.668 km². De Hööftoort is Arensborg.

Histoorsch bedüden is de ole Bischopsborg un de velen lütten Dörper mit ehr chrakteristische Windmöhlen. Se is dat Hööfteiland in’n Kreis Saare, den Ösel mit da Navereiland Muhu billt. Na Muhu gifft dat ok en fasten Damm, över den ene veer Kilometer lange Straat föhrt. Op dat Eiland wasst vele Machandelbüsch un de hööchste Punkt is 54 Meter hooch.

Twischen dat 10. un 5. Johrhunnert v. Chr. is en Meteorit op dat Eiland inslagen, de woll so wat 20 bet 28 Tünnen weeg. En poor Kraters, de gröttste is mit 110 Meter Dörmeter un en Deep vun 22 Meter de Kaalisee, sünd dorbi rutkamen. Dat geev in de Tiet noch kene Schrift in de Gegend, aver in de Mund-to-Mund-Överleverung hebbt de Finnen un Skandinavier dat wiederdragen un bi Pytheas ut dat 4. Johrhunnert v. Chr. gifft dat en Bericht dorvun.

1227 hett de Sweertbröderorden Ösel innahmen. 1228 hebbt se dat Bisdom Ösel-Wiek inricht, dat 1560 dör Koop an Däänmark güng. Mit’n Freed vun Brömsebro güng Ösel an Sweden. Dat müss dat Eiland 1721 na den Freed vun Nystad an Russland wiedergeven. Na de Unafhangigkeit (1918 bet 1940 un vun 1991 an) höör dat Eiland denn to Eestland.
Arte

**Arte** (Afkörten för *Association Relative à la Télévision Européenne*) is en Feernsehsenner mit Sitt in Straßborg (Hööfttseet) un Baden-Baden, de in düütsch-franzöösche Kooperatschoon bedreven warrt. Arte is 1992 dör en Staatsverdrag twischen den franzööschen Staat un de düütschen Bundslänner grünnt worrn un füng in’n Mai 1992 an, sien Programm uttostrahlen.

Arte warrt in Düütsch un Franzöösch in ganz Europa över Satellit utstrahlt. Dat Programm kunzentreert sik op Kultur, Europa un dat Vermiddeln vun Informatschonen ut faken ungewohnte Perspektiven.

Arte hett in Frankriek en grötteren Marktandeel (3,8 %) as in Düütschland (ünner 1 %, Stand je Anfang 2005). Dat mag to’n Deel doran liggen, dat de Senner in Düütschland en veel gröttere Konkurrenz hett as in Frankriek, wo dat blot fief analoge Feernsehsenner gifft, de free to kriegen sünd.

Arte hett 365 faste Mitarbeiders un en Etat vun üm un bi 360 Millionen Euro in’t Johr (Stand 2005). De Senner is bekannt för qualitativ gode Dokumentatschonen un en originell Sennerdesign un hett dorför un för sienen Bidrag to de europääsche Integratschoon al vele Priesen kregen.

Arte hett de Rechtsform vun en Europäische Wirtschaftliche Interessensvereinigung. De Liddmaten sünd ARTE France un de ARTE Deutschland TV GmbH, an de ARD un ZDF je de Hälft Andeel hebbt.

Assozieerte Senner sünd: RTBF in’t franzöösche Belgien, SRG SSR idée suisse in de Swiez, TVE in Spanien, TVP in Polen, ORF in Öösterriek, YLE in Finnland, NPS in de Nedderlannen, BBC in Grootbritannien un SVT in Sweden.

## Weblenken

* arte-tv.com Websteed vun’n Senner (hoochdüütsch, franzöösch)
Hafnarfjörður

**Hafnarfjörður** is ene Stadt op Iesland mit 21.942 Inwahners (Stand 1. Dezember 2004) op en Flach vun 17 km², de in’n Noorden an de Hööftstadt Reykjavík grenzt.

## Historie

Hafnarfjörður warrt al in’t Landnámabók nöömt. In’t Middelöller hebbt sik de Englänners un de Kooplüüd vun de Hanse üm de Vörherrschaft in Hafnarfjörður streden. Ok de Dänen hebbt den Haven för In- un Utfohr bruukt. Vun’t Enn vun’t 19. Johrhunnert an weer de Fischeree de wichtigste Brangsch.

## Kultur

In’e Stadt hebbt se vele lütte Bargen ut Lava, üm de de Hüüs rümboot sünd, ahn de Bargen antotasten. Dat is wegen de Alfen, de in disse Bargen wahnen schöölt, denn in Iesland is de Glöven an Alfen, Trollen un Ünnereerdsche noch stark un de schöölt nich stöört warrn. 

In’t Zentrum liggt de Park *Víðistaðatún*, in den dat en Skulpturenpark mit Warken vun ieslandsche un internatschonale Künstlers gifft. In’n Park liggt ok de helle halvrunne Kark *Víðistaðakirkja*. Dat Wohrteken vun Hafnarfjörður, de Lüchttoorn, den se 1900 boot hebbt, steiht hüüt merrn in en Rebeet mit Wahnhüüs.

In’n Sommer gifft dat in’t Stadtzentrum un rund üm de Staffkark elk Johr en Wikingerfest.

Hafnarfjörður is de Heimatstadt vun’n Popsinger Björgvin Helgi Halldórsson un de Schrieversche Kristín Marja Baldursdóttir.

Hafnarfjörður is en Parnerstadt vun Cuxhoben.

## Weertschop

Hafnarfjörður hett en groten Fischereehaven un ok wat an Industrie. Dat Aluminiumwark Straumsvík bringt 15 bet 20 Perzent vun de hele Industrie-Utfohr vun Iesland.

## Sonstiges
Hafnarfjörður is in de Niege Hanse. 

## Weblenken

* Tourismusinformationen (hoochdüütsch)
* Websteed vun de Stadt (ieslandsch)
Chi

Dat **Chi** is de 22. Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat grote Chi is liek to dat latiensche „X“. Dat lütte Chi is de handschriftliche Variatschoon vun den groten Bookstaven un süht ’n beten anners ut as dat latiensche lütte „X“

As greeksche Tall hett dat Chi den Weert 600.

Utspraken warrt dat Chi as „ch“ as in Hoochdüütsch „ich“ (vör e, i, oi, ai, y) oder „ach“ (vör a, o, ou un vör Konsonanten).
Psi

Dat **Psi** is de 23. Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. In dat latiensche Alphabet gifft dat dissen Bookstaav nich. 

As greeksche Tall hett dat Psi den Weert 700.

Utspraken warrt dat Psi as „ps“.
Herning

**Herning** is ene Stadt in de däänsche Region Middjüütland. Herning, dat ok Seet vun de Kommun Herning is, is Knotenpunkt in’t Iesenbahnnett vun de Däänsche Staatsbahn un hett ene Textilmess. In de Stadt leevt üm un bi 44.000 Minschen.

De Inwahnertall is eerst anstegen, as de Heid üm den Oort kultiveert worrn is un de Textilindustrie in de Stadt keem. 1840 noch weer Herning en temlich lütt Oort mit blots 21 Inwahners.

1987 weer in de Stadt de Gymnaestrada un 1997 de Füerwehrolympiad. 1965 un 2003 weer Herning de däänsche Stadt vun’t Johr.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (däänsch)
Hjørring

**Hjørring** is ene Stadt in de däänsche Amtskommun Noordjütland op dat noordjüütsche Eiland. Se is Sitt vun de Kommun Hjørring un weer bet 1970 Seet vun dat fröhere Amt Hjørring, dat in dat Amt Noordjütland opgahn is.

## Historie

Hjørring is ene vun de öllsten Städer in Däänmark. 1243 hett se Stadtrecht kregen. De Naam stammt ut de ooltnoordsche Spraak un besteiht ut twee Delen: *Hjórr* bedüüd Sweert un *-ing* is en tyypsch Ennen för ole däänsche Städer.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (däänsch)
Brüch vun Millau

De **Brüch vun Millau** (franzöösch *Viaduc de Millau*) is ene Brüch in Frankriek. Se wörr an’n 14. Dezember 2004 vun’n franzööschen Präsident Jacques Chirac un annere inwieht. Se is de hööchste Stratenbrüch un de längste Schraagreepbrüch op de Welt.

## Laag

De Brüch is Deel vun de A 75 vun Paris na Barcelona op den Afsnitt vun Clermont-Ferrand na Béziers in de Neeg vun de franzöösche Stadt Millau. Se överspannt dat Daal vun den Tarn. In de Urlaubstiet weer dat Daal vun’n Tarn jümmer en Nadelöhr, in dat sik de Verkehr stauen dei.

## Planen

Mehr as 20 Johren weren bruukt de verschedenen Streken to planen, dat Terrain to sonderen etc. Dat technische Konzept vun de Brüch stammt vun’n franzööschen Boinschenöör Michel Virolgeux. Dat Gestalten vun de Brüch, besünners bi de na baven to en V apenten Pielers, gaht op den britischen Arkitekten Sir Norman Foster trüch. He harr dormit den internatschonalen Arkitektenwettstriet 1996 wunnen. De Arbeiden an de Brüch hebbt in’n Oktober 2001 anfungen.

## Bo

Den Bo hett de Firmengrupp Eiffage, de vun Gustave Eiffel grünnte Firma, utföhrt. Eiffage hett de rund 400 Millionen Euro för den Bo övernahmen un hett dorför för 75 Johren de Tollkonzeschoon för de Brüch kregen. Na disse Tiet geiht de Brüch in Staatsbesitt över. För den Bo hebbt se speziell Stahlgroffblick bruukt, dat vun dat Dillinger Iesenwark in’t Saarland maakt worrn is.

## Technische Daten

De Brüch is 2.460 Meter lang un an den hööchsten Punkt liggt de Fohrbahn in ene Hööch vun 245 Meter. De Afstand vun de Pielers liggt bi 204 bet 342 Meter. Mit ene Hööch vun bet to 343 Meter sünd de Pielers vun de Brüch de bet dorhen hööchsten op de Welt. Al mit de söven Betonpielers sünd 85.000 m³ Beton verboot worrn. Alltohoop sünd 205.000 Tünnen Beton bruukt worrn. De ganze Streek hett en Fall vun dree Perzent. Wegen ehr exponeerte Laag is de Brüch för Wind bet 250 km/h utleggt. Bi en Belasttest in’n November 2004 föhren 28 mit Kies beladene Lasters mit en Gewicht vun tohoop mehr as 900 Tünnen över de Brüch, de sik exakt so as utreekt üm 60 Zentimeter dörbagen hett.

Dat Bowark kost 400 Millionen Euro un 2,2 Millionen Arbeidsstünnen.

## Weblenken

* Websteed vun de Brüch (franzöösch, engelsch)
William Smith

**William Smith** is de Naam von

* William Smith (1460–1514), engelschen kathoolschen Bischop,
* William Smith (1603–1645), engelschen Kumponist un Organist,
* William Smith (1728–1793), US-amerikaanschen Richter,
* William Smith (1728–1814), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Maryland),
* William Smith (1751–1837), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Süüd-Carolina),
* William Smith (1762–1840), US-amerikaansch Politiker (Senater för Süüd-Carolina),
* William Smith (1769–1839), brietsch Geoloog,
* William Smith (vör 1782–na 1827), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Virginia 1821 bet 1824),
* William Smith (1790–1847), brietsch Seefohrer,
* William Smith (1797–1887), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Virginia 1841 bet 1860),
* William Smith (1811–1893), US-amerikaansch Apostel vun de Mormonen,
* William Smith (1813–1893), brietsch Lexikograaf,
* William Smith (* 1933), US-amerikaansch Schauspeler,
* William Smith, US-amerikaansch Jurist,
,
* William Charles „Razor“ Smith (1877–1946), brietsch Cricketspeler,
* William Cowper Smith (1843–1911), neeseelandschen Politiker,
* William Craig Smith (1918–1986), US-amerikaanschen Szenenbillner un Artdirector,
* William E. Smith (1824–1883), US-amerikaansch Politiker (Guvernör vun Wisconsin),
* William Ephraim Smith (1829–1890), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Georgia),
* William Farrar Smith (1824–1903), US-amerikaansch Generaal,
* William French Smith (1917–1990), US-amerikaansch Jurist,
* William Grover Smith (1857–1921), US-amerikaanschen Politiker (Colorado),
,
* William Hugh Smith (1826–1899), US-amerikaansch Politiker (Guvernör vun Alabama),
,
* William Kennedy Smith (* 1960), US-amerikaanschen Physiker,
* William Juana Smith († 2014), Politiker ut Sierra Leone,
* William L. Smith (1758–1812), US-amerikaanschen Politiker,
* William Laird Smith (1869–1942), austraalsch Politiker (Afornten för Denison),
* William Loughton Smith (1758–1812), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Süüd-Carolina),
* William Nathan Harrell Smith (1812–1889), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Noord-Carolina),
* William Orlando Smith (1859–1932), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Pennsylvanien),
* William Robert Smith (1863–1924), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Texas),
* William Robertson Smith (1846–1894), schottsch Wetenschopper,
* William Russel Smith (1815–1896), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Alabama),
* William Stephens Smith (1755–1816), US-amerikaansch Politiker (Afornten för New York),
* William Wright Smith (1875–1956), schottschen Botaniker,
* Samuel William Smith (1852–1931), US-amerikaansch Politiker (Afornten för Michigan 1897 bet 1914).

Kiek ok bi: Bill Smith, Billy Smith, Willie Smith, William Smyth.
Vélingara-Krater

De **Vélingara-Krater** liggt bi Vélingara in’n Süden vun Senegal in Westafrika. 

De binah kreisrunne Struktur mit 48 Kilometer Dörmeter hett ehr Zentrum üm un bi 12 Kilometers süüdsüüdwesten vun’n Oort Vélingara. De Krater liggt in de Region Casamance vun’n Senegal, de twischen den Oostdeel vun Gambia un den Noorddeel vun Guinea-Bissau liggt. 

De Vélingara-Krater stellt woll en Inslagkrater vun en Meteorit dor, de vun Sedimenten överlagert un dör Eroschoon in sien Utsehn ännert worrn is. Sien Zentrum heet Anambé-Becken, en Becken, dat över den Anambé-Stroom un wieder över den Kayanga sien Water los warrt.
Klaus-Werner Kahl

**Klaus-Werner Kahl** (* 1951) is een plattdüütsken Schriever.

Kahl is in de Buerschap Westum upwassen un harr toiärst blot Haugdüütsk leert. Iärst äs em later an’e Dreihbank de Mester fröög, wat he denn nich richtig küern kun, dao fünk he an, sik met dat Mönsterländske Platt vun siene Heimat uteneenetosetten. He klamüseer denn ok een Orthographie fuör den Mönsterlänner Dialekt vun’t Plattdüütske ut, den he in sien Book *[[Wörterbuch des Münsterländer Platt]]* fuörstellen dei, in dat he auk 20.000 Wüör sammelt harr un in beide Richten üöversett.

Kahl, de een Dokter äs Maschinenbau-Inschenör maakt hett, liäft vandage in Riesenbeck, wat to Hörstel bihöört. 2016 kreeg he den Fritz-Reuter&shy;-Literaturpries vun de Stadt Stavenhagen un dat Fritz-Reuter-Literaturmuseum.

## Bööker
* *Wörterbuch des Münsterländer Platt.* Aschendorff, Mönster 2003, ISBN 3-402-06447-2
* *Kahls platdüütske Naokieksel*. Verlag Aschendorff, Mönster 2008, 288 Sieten, 1650 Billers

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Websieten
* Websiet von Kahl (plattdüütsk, haugdüütsk, engelsk)
* Nahwies över sien Pries
William Smith (Geoloog)

**William Smith**  (* 23. März 1769 in Churchill, Oxfordshire; † 28. August 1839 in Northampton) weer en engelschen Inschenör un Geoloog.

1787 funn he Arbeid as en Assistent bi’n Geoloog Edward Webb. Bi’e Arbeid för de *Somerset Coal Canal Company* füll em op, dat welke Fossilen jümmer blot in bestimmte Schichten to finnen sünd, je nadem welke Organismen to de Tiet, to de sik de Steen billt hebbt, leven. Dat weer de Basis för dat Prinzip vun de Indexfossilen. He weer 1815 denn de Eerste, de en natschonale geoloogsche Koort för England opstell.

1831 kreeg he de Wollaston-Medaill. De Smith-Krater op’n Mars is na em nöömt.

## Literatur

* *The Map That Changed the World*, Biografie, schreven vun Simon Winchester ISBN 0-14-028039-1
* *Memoirs of William Smith* vun John Phillips
* *Strata* by John L. Morton (2001:Tempus Publishing) ISBN 0-7524-1992-7
Thyborøn

**Thyborøn** is en Oort in de Amtskommun Ringkjøbing in Däänmark. De Oort hett 2.529 Inwahners un is de Seet vun de Kommun Thyborøn-Harboøre, de aver vun 2007 an to de Kommun Lemvig hören schall. Thyborøn liggt an’n Thyborøn-Kanal, de Nissum Bredning, wat en Deel vun’n Limfjord is, mit de Noordsee verbinnt un Jütland vun dat noordjüütsche Eiland trennt. Fröher geev dat dissen Kanal noch nich un de Limfjord weer nich mit de Noordsee verbunnen. Eerst bi ene Stormfloot an’n 3. Februar 1825 is de Landeng dörbraken.

De Oort leevt vun Fischeree un Tourismus. In’n Tweten Weltkrieg weer de Oort Deel vun’n Atlantikwall. En poor Bunkers ut disse Tiet, de op de Dünen bi’n Strand staht, sünd dorvun noch Teken. En Deel vun de Bunkers is as Museum utboot.

Annere Attrakschonen sünd dat Aquarium Jyllands Akvariet, dat Fiskeri og Redningsmuseet (Fischeree- un Rettungsmuseum), un dat *Sneglehuset*, en Huus, dat kumplett mit Sniggen- un Musselschellen dekoreert is.
Niña

De **Niña** (spaansch för *lütt Deern*) weer een vun de dree Scheep op Christoph Kolumbus sien eerste Expeditschoon vun 1492 bet 1493, op de he en Weg na Indien övern Westen söch. Mit vun de Partie weren dat Flaggschipp Santa Maria un dat Schipp Pinta. En Seeweg na Indien hett Kolumbus nich opdeckt, vun wegen dat em de Kontinent Amerika in’e Mööt keem, den he dormit för Europa opdeckt harr (Nadem al annere för em dat harrn, wat aver keen so grote Utwarken harr).

Dat Schipp weer 1491 ünner den Naam *Santa Clara* in’t andaluusche Moguer, nich wiet vun Palos de la Frontera, op Kiel leggt worrn. De eerste Besitter heet Juan Niño. Se weer en Karavell mit veer Masten un ene Läng vun üm un bi 20 Meter, ene Breed vun üm un bi söven Meter un en Deepgang vun wat mehr as twee Meter. Dat Schipp kunn 60 Tünnen dragen. 

Kapitän vun de Niña op ehr eerste Reis weer Vicente Yáñez Pinzón. Nadem se in’n März 1493 na Palos de la Frontera trüchkehrt weer, hett Kolumbus se op siene twete Reis wedder insett. Se is al in’n September wedder vun Cádiz losföhrt. Kolumbus weer nu Egendömer vun de Niña un nehm se as sien Flaggschipp bi de Reis, op de he Jamaika un Kuba opdeck. An’n 12. Juni 1494 kehr he mit ehr na Hispaniola trüch. Dat temlich lädeerte Schipp muss repareert warrn. Eerst 1496 kunn Kolumbus na Spanien trüchkehren.

1497 hett de Niña en Hannelsreis na Rom maakt. In de Neeg vun Sardinien hebbt franzöösche Piraten dat Schipp opbracht. De Mannschop kunn aver dat Lösegeld betahlen un mit de Niña na Spanien trüchkehren.

1498 is se wedder op Westindienfohrt gahn, 90 Siedlers na Hispaniola to bringen.

Wegen ene Müüteree in siene Kolonie weer Kolumbus nu in Geldnoot un müss siene leve Niña an en Person, de Diego Ortiz heet, verköpen. Över dat Schicksal vun dat Schipp is vun denn an nix mehr bekannt.

## Literatur

* Lyon, Eugene: *15th-Century Manuscript yields First Look at Niña*, in: *National Geographic*, Vol. 170, No. 5, November 1986
Pinta

De **Pinta** weer een vun de dree Scheep op Christoph Kolumbus sien eerste Expeditschoon vun 1492 bet 1493, op de he en Weg na Indien övern Westen söch. Mit vun de Partie weren dat Flaggschipp Santa Maria un dat Schipp Niña. En Seeweg na Indien hett Kolumbus nich opdeckt, vun wegen dat de Kontinent Amerika in’e Mööt keem, den he dormit för Europa opdeckt harr (Nadem al annere för em dat harrn, wat aver keen so grote Utwarken harr).

De Pinta weer dat gauste vun de dree Scheep. Vun de Pinta ut hett de Expeditschoon an’n 12. Oktober 1492 dat eerste Maal Land sehn. 

De Pinta weer en Karavell, harr dree Masten un kunn üm un bi 60 Tünnen dragen. De Läng warrt op üm un bi 21 Meters un de Breed op söven Meters taxeert. Se harr en Mannschop vun 26 Mann. Ehr Kaptein weer Martín Alonso Pinzón.
Santa Maria (Schipp)

De **Santa Maria** weer dat Flaggschipp op Christoph Kolumbus sien eerste Expeditschoon vun 1492 bet 1493, op de he en Weg na Indien övern Westen söch. Mit vun de Partie weren de düüdlich lütteren Scheep Niña un Pinta. En Seeweg na Indien hett Kolumbus nich opdeckt, vun wegen dat de Kontinent Amerika in’e Mööt keem un den he dormit för Europa opdeckt harr (Nadem al annere för em dat harrn, wat aver keen so grote Utwarken harr).

An’n Wiehnachtsdag 1492 is de Santa Maria op en Plaat vör dat hüdige Haiti oplopen un kunn nich mehr reddt warrn. Dat Holt hebbt de Seefohrers denn bruukt, mit La Navidad de eerste spaansche Siedlung op amerikaanschen Bodden to boen, in de Kolumbus 30 bet 35 vun siene Landslüüd trüchlaten hett.

De Bowies is nich so nau bekannt. To vermoden is, dat dat Schipp ene üm un bi 25 Meter lange un över acht Meter brede Karacke weer. Kolumbus schreev in siene Opteken, dat dat Schipp, ok wenn dat negen Knoten maken dei, temlich traach weer un för so’ne Expeditschoon egentlich nich good to bruken weer.

## Weblenken
Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek

**Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek** (* 8. März 1827 in Berlin; † 17. August 1875 in Kapstadt) weer en düütschen Spraakwetenschopler. Sien Hööftwark is *Eine vergleichende Grammatik der südafrikanischen Sprachen*.

Wilhelm Bleek is in Berlin in’t Königriek Preußen boren. Vun 1845 bet 1848 studeer he Theologie in Bonn un güng denn na Berlin üm Hebrääsch to studeren. He weer Schöler vun Karl Richard Lepsius. In siene Dokterarbeid 1851 ünnersöök he Nominalklassen. 1853 güng he as Sprakenforscher in dat süüdliche Afrika. Dor studeer un vergliek he de Bantu- un Khoisan-Spraken. He schreev ünner annern ene Grammatik vun de Zulu-Spraak un analyseer de Nominalklassen in de verschedenen Bantuspraken. He föhr en System för dat Nummereren vun de Nominalklassen in, dat ok noch hüüt bruukt warrt.
In en Öller vun 48 Johren bleev he na en Krankheit in en Krankenhuus in Kapstadt dood. Siene Dochter Dorothea un siene Swagersche Lucy Lloyd föhren siene Forschensarbeid wieder.

## Bibliografie

* *Handbook of African, Australian and Polynesian Philology.* (3 Bänn) Kapstadt - London, (1858-63)
* *A Comparative Grammar of South African Languages.* London, Trübner & Co. (1862: Teil I; 1869: Teil II)
* *Reynard the Fox in South Africa; or Hottentot Fables and Tales.* London, Trübner & Co. (1864)
* *Über den Ursprung der Sprache.* (rutgeven mit en Vörwoort vun Dr. Ernst Haeckel.) Weimar, H. Böhlau (1868) 
* *Specimens of Bushman Folklore.* (vun Wilhelm Bleek un Lucy Lloyd) London, G. Allen (1911)

## Literatur

* Otto H. Spohr: *Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek, a bio-bibliographical sketch.* Kapstadt, University of Cape Town Libraries (1962)
* Walter Köppe: *Philologie im südlichen Afrika: Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek (1827-1875).* Zeitschrift für Germanistik, Neue Folge 3 (1998)
*Konrad Körner: *Linguistics and evolution theory. (Three essays by [[August Schleicher]], Ernst Haeckel and Wilhelm Bleek)* Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company (1983)
Doom

En **Doom** ellers **Doomkark** is en grote Kark, woneem tomeist en Bischop sien Seet hett. Bispelen dorför sünd in
* Sweriner Doom
* Minner Doom
* Ossenbrügger Doom
* Hamborger Doom, wo de ole Doomkark anno 1800 plattmookt worrn is, blots as denn Hamborg wedder en Arzbischop kriegen dee, hebbt se St. Marien vun dor an as Doom bruukt. 
* Sleswiger Doom

Dat Woord 'Doom' is ofleyd vun de latiensche Utdrück 'Domus Dei' (Hus vun God). Een anner Begreep, de hiermet tohaape hangt is 'Kathedraal'. Dit Woord is ofleyd vun dat greeksche 'καθεδρα', eenen groten Stohl, or met annere Wörde, de Sitt vun Eenen Bischop. De beyde Wörde sünd mehr or minner synonym. 

Een anner Saak is dat mit den Dithmarscher Doom in Meldörp. Dor seet nie nich een Bischop. Man vun wegen dat de Kark so groot is as een Doom un ok bannig oolt (hett al Adam vun Bremen över schreven), warrt se denn doch as Doom betekent.
Alster

De **Alster** is en Stroom in Noorddüütschland. De Borns sünd bi Henstedt-Ulzborg in Sleswig-Holsteen. De Stroom geiht na een Weg vun 53 km in Hamborg in de Elv.

Twüschen de Quellen un de Münne geiht de Stroom in Hamborg dör de Butenalster un de Binnenalster, ok Alstersee naamt.
## Nevenstroome

## Weblenken
Bronswiek

**Bronswiek**, ook **Brunswiek** oder **Brönswiek** () is mit üm un bi 240.000 Inwahners de twaitgröttste Stadt in Neddersassen. Un et is ook de Naam vun’t fräuhere Hartogtume. 

Tau’n Anfange, da was Bronswiek blots en lütchet Dörp, en „Wiek“, dat tau de Brunonen ehört harr. Dichte bi düssen Wiek harr Henrik de Leuw in’ twölften Jahrhunnert sine Borch „Dankwarderode“ un’n Dom St. Blasii hen ebuut. Un hei harr den Hellweeg, de hüütije Bunnesstraate 1 na Bronswiek ebrocht.

## Söhns un Döchter vun de Stadt
* Adolf Bannier (* 1937), Politiker und Landdagsafordneter vun Neddersassen
* Klaas-Hinrich Ehlers (* 1959), Spraakwetenschapler
* Carsten Höttcher (* 1964), Politiker un Landdagsafordneter
* Ricarda Huch (1864-1947), Dichtersche und Schrieversche
* Friedrich Knolle (1807-1877), Koppersteker

## Weblinks
* Indrag över Bronswiek in de DNB
Eckart Brandt

**Eckart Brandt** (* 1950 in Zeven) is en düütschen Aaftbuer un Schriever.

Brandt hett Historiker lehrt un sett sik vondaag för ole Appelbööm in, vun de he al 800 Soorten sammelt hett. Ok vele Soorten vun Plummen, Beren un Kassberen hett he tohoopdragen. In en poor Aaftgoorns in Keden (Olendörp) in’e Neegd vun sien Wahnoort Grootwöörn un op’n Wilkenshoff in Makensbrook plant he siet 1983 de olen Soorten, dat se nich kumplett ünnergaht. 1991 hett he mit annere Pomologen den *Pomologen-Verein* grünnt. In’t Johr 2001 kreeg he för siene Verdeensten för de Pomologie den Oberdieck-Pries.

## Warken
* *Brandts Apfellust: Alte Apfelsorten neu entdeckt.* Mosaik Verlag, 2000, ISBN 3-576-11441-6
* *Brandts Apfellust: Alte Apfelsorten neu entdeckt. Für Garten und Küche*. Goldmann Wilhelm GmbH, 2006, ISBN 3-442-16865-1
* *Mein großes Apfelbuch*. Bassermann, 2003, ISBN 3-809-41533-2
* *Von Äpfeln und Menschen. Brandts Apfelfibel*. Verlag Atelier im Bauernhaus, 2004, ISBN 3-881-32309-0

## Weblenken
* Websteed vun Brandt sien Boomgarden-Projekt (hoochdüütsch)
* Eckart Brandt sien Boomgardenspezialitätenshop (hoochdüütsch)
* Offizielle Websteed von den Pomologen-Vereen
* Edgar S. Hasse: „Arche Noah der Äpfel“ op *welt.de* (Die Welt). Anfraagt 24. Juni 2010 (hoochdüütsch)
*ZEIT-online Nr. 35/2004: ''Gefragt: Eckart Brandt, 54, Apfelsortenretter in Großwörden in der Ostemarsch'' (Interview op hoochdüütsch von Hella Kemper am 19.8.2004 um 14:00 Uhr); Anfraagt 29.09.2010
Heinrich Ludolph Woltmann

**Heinrich Ludolph Woltmann** (* 1795 in Fambossel; † 1861) weer en düütschen Pomoloog. He weer ok Amtsrentmester in dat Amt Zeven.

Na em sünd de Appelsoorten *Woltmanns Schlotterappel*, *Woltmanns Reinette* un de Berensoort *Woltmannsche Eierbeer* nöömt.

## Warken

* *Zur Beförderung der Obstbaumzucht. Für den Landmann im nördlichsten Norddeutschland.* Stade 1856
Johann Georg Conrad Oberdieck

**Johann Georg Conrad Oberdieck** (* 30. August 1794 in Wilkenburg; † 24. Februar 1880 in Herzberg am Harz) weer en düütschen evangeelschen Pfarrer un en vun de bedüüdenst düütsch  Pomoloogen vun dat 19. Johrhunnert.

He weer een vun de Grünners vun’n Düütschen Pomologenvereen un ok vun de Tietschrift *[[Monatsschrift für Pomologie und praktischen Obstbau]]*.

Hüüt driggt de Oberdieck-Pries sienen Naam.

## Warken

* *Illustrirtes Handbuch der Obstkunde.* (mit Franz Jahn, Eduard Lucas) Ebner & Seubert, Stuttgart 1859
* *Anleitung zur Kenntnis und Anpflanzung des besten Obstes für das nördliche Deutschland* (mit Eduard Lucas)
* *Deutschlands beste Obst-Sorten*, 1881
Temirtau

**Temirtau** is ene Industriestadt mit üm un bi 180.000 Inwahners. Se liggt so wat 180 Kilometer süüdoosten vun Astana, wat de Hööftstadt vun Kasachstan is. De nächste gröttere Stadt is Karaganda, Hööftstadt vun dat Rebeet Karaganda un de drüddgröttste Stadt in Kasachstan (na Almaty un Astana). De Arbeitslosentall in de Gegend üm Temirtau is hooch un de Tall vun Weetkinner groot. 

De Oort hett siet den 5. September 1959 ene Stratenbahn mit en Spoorwiet vun 1524 mm.

De Ämter vör Oort hebbt en rund söven Hektar groot Grundstück kostenlos för dat Opboen vun dat SOS-Kinnerdörp Temirtau to Verfögung stellt. An’n 5. Juli 2005 hett dat Dörp in en Fier apen maakt.

Dat SOS-Kinnerdörp Temirtau hett twölf Familienhüüs, Hüüs för de SOS-Tanten (de de SOS-Müdder helpt) un den Dörpbaas, en Mehrzweckbo un en Bo för Verwalten. 108 Kinner köönt in de Familienhüüs en nee Tohuus finnen.
Noordjüütsch Eiland

Dat **Noordjüütsche Eiland** (däänsch *Nørrejyske Ø*, ok *Vendsyssel-Thy* nöömt) is de Deel vun Jütland de noorden vun’n Limfjord liggt un ut Vendsyssel, Hanherred un Thy besteiht. In’n Noorden liggt to’n Westen dat Skagerrak, to’n Oosten dat Kattegatt. In’n Westen is de Noordsee över den Thyborøn-Kanal mit de Nissum Bredning in’n Limfjord verbunnen.

Dat Eiland is deelt twischen Amt Noordjütland (Vendsyssel un de gröttste Deel vun Hanherred), Amt Viborg (de westlichste Deel vun West-Hanherred, Thy) un Amt Ringkjøbing (Thyholm).

Dat Noordjüütsche Eiland is mit 4.686 km² dat tweetgröttste Eiland vun Däänmark. An’n 1. Januar 2003 harr dat 306.373 Inwahners.

Fröher weer dat Rebeet en Halvinsel, de dör en 13 Kilometer lange un mehrst weniger as een Kilometer brede Landeng mit den Rest vun Jütland verbunnen weer. Dat duer bet to’n 3. Februar 1825, as en Stormfloot de Landeng bi Agger Tange uteneenreet un den Aggerkanal billen dei. Aggerkanal füng gau an wedder to versannen, so dat he 1877 wedder slaten weer. Aver al 1862 harr en annere Floot bi Thyborøn den Thyborøn-Kanal utspöölt, so dat de Noorden vun Jütland vun nu an en Eiland bleev.
Striedschoh

**Striedschoh**, towielen ut hd. ok **Schlittschoh** nömmt, in Oostfreesland ok **Schöfels**, **Schaatsen** un **Breinermoorkes**, sünd Kufen ut Metall, de een sik ünner de Fööt schnallen kann, dat he op’t Ies lopen kann. Dat warrt denn ok *Striedschohlopen* oder *Schöfeln* nöömt.

Fröher weren de Kufen to’n Ünnerschnallen ünner de normalen Steveln, hüüt sünd se mehrst fast mit de Steveln verbunnen.

Dat dat överhaupt geiht, mit de Striedschoh över’t Ies to lopen, liggt dor an, dat ünner den Druck vun de smalen Kufen sik en fienen Waterfilm billt, op den de Kufen gliedt. Striedtschoh wurrn in't Sport brukt för Ieskunstloop un för Iesflinkloop.
Geslecht (Mehrdüdig Begreep)

**Geslecht** oder **Slecht** betekent

* Geslecht, ene Evene in de bioloogsche Systematik,
* Geslecht, en Reeg vun mitenanner verwandte Lüüd, Adelsgeslecht to’n Bispeel,
* Geslecht, bi’t Foortplanten dat Prinzip vun Mann un Fro oder Heken un Seken.
* Geslecht, grammatsch Kategorie in de Spraakwetenschop,
* Geslecht, dat bioloogsche Geslecht vun Leevwesen in de Spraakwetenschop.
Geslecht (Biologie)

Dat **Geslecht** (latiensch *Genus*) is in de Biologie Deel vun de Systematik.

En Geslecht hett een oder mehr Oorden vun Organismen. Elk Geslecht hett en latienschen Naam, de ut een Woort besteiht. All de Oorden in dat Geslecht hebbt denn en Naam, de ut den Naam vun dat Geslecht un en tweten Naam besteiht, de för de Oort tyypsch is. To’n Bispeel is *Abies alba* (de Wittdann) ene Oort in dat Geslecht *Abies* (Dannen).

Wenn dat Geslecht blots ene Oort kennt, denn warrt dat Geslecht ok *[[monotyypsch]]* nöömt. De Geslechter sülvs staht wedder in Familien tohoop.

## Literatur
* Rüdiger Wehner, Walter Gehring: *Zoologie.* Thieme, Stuttgart 1990, ISBN 3-13-367422-6, S. 541 ff.
Yukon

**Yukon** betekent

* Yukon, Rebeet in Kanada,
* Yukon, Stroom in Kanada un de USA, de in de Beringsee münnt,
* Yukon, Oort in Arkansas, USA,
* Yukon, Oort in Missouri, USA,
* Yukon, Oort in Oklahoma, USA.