open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Masse

**Masse** (ut ) betekent

* Masse, physikaalsch Grött, de för Swoorkraft un Trägheit sorgt,
* Masse, grote Ansammeln vun Minschen,
* Masse, Twüschenprodukt bi’t Herstellen vun Levensmiddel,
* Masse, Begreep ut de Elektrotechnik,
* Konkursmasse, in de Weertschap,
* Landmasse, in de Eerdwetenschoppen Gegenstück to de Waterflachen,
* Masse, Stroom in Döringen, de in de Schwarza münnt.

**Masse** is de Familiennaam von

* Arthur Masse (1932–2011), kanaadschen Schauspeler,
* Bob Masse, kanaadschen Grafiker,
,
* Kylie Masse (* 1996), kanaadsche Swemmerin,
* Marcel Masse († 2014), kanaadschen Politiker.

Kiek ok bi: Maße, Mase, Massé, Massee.
1687

## Wat passeert is
* 9. Dezember: De latere Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, Joseph I., warrt mit negen Johre al König vun Ungarn.

## Boren
* 26. Dezember: Johann Georg Pisendel, düütsch Violinist un Komponist († 1755)

## Storven
* 22. März: Jean-Baptiste Lully, italieensch-franzööschen Komponist ut de Tiet vun dat Barock (* 1632)
* 28. September: François Turrettini, Genfer Theoloog (* 1623)
1632

## Wat passeert is
### [[Dörtigjohrig Krieg]]
* 8. März: Tilly kriggt de Sweden in de Slacht bi Bambarg ünner
* 15. April: In de Slacht bi Rain an'n Lech winnt de Sweden ünner jem ehren König Gustav II. Adolf gegen de Truppen vun de Kathoolsche Liga. Vunwegen de Schöötwunnen, de Tilly dor afkregen hett, starvt he 15 Dage later
* 16. November: In de Slacht bi Lützen winnt de Sweden gegen den Kaiser siene Truppen. Man de König Gustav II. Adolf fallt in den Striet

### Kunst un Kultur
* Rembrandt kriggt sien Bild Anatomiestunn vun Dr. Tulp fardig

## Boren
* 29. August: John Locke, engelschen Philosophen († 1704)
* 24. November: Baruch de Spinoza, nedderlannschen Philosophen ut dat Tiedöller vun de fröhe Upklärung († 1677)
* 28. November: Jean-Baptiste Lully, italieensch-franzöösch Komponist ut de Tiet vun dat Barock († 1687)

## Storven
* 30. April: Johan Tserclaes Graf vun Tilly, kathoolsch Feldherr (* 1559)
* 30. April: Sigismund III. Vasa, König vun Polen (* 1566)
* 14. Mai: Peter Binoit, düütsch Maler (* um 1590)
* 16. November: Gustav II. Adolf, König vun Sweden (* 1594)

### Storven ahn bekannt Datum
* David Vinckboons, nedderlannsch Maler (* 1576)
1838

## Wat passeert is
* 30. April: Nicaragua lööst sück ut de Zentralamerikaansch Konföderatschoon un verklort sück as unafhängig.

## Boren
* 6. Januar: Max Bruch, düütsch Dirigent, Chorleiter un Komponist († 1920)
* 21. Januar: Heinrich Holtermann, düütsch Politiker († 1909)
* 28. Januar: James Craig Watson, US-amerikaansch Astronom († 1880)
* 6. März: Simon Winawer, poolsch Schachspeler († 1919)
* 10. April: Johann Hinnerk Fehrs, plattdüütsch Dichter un Schriever († 1916)
* 15. Dezember: Gustav Neumann, düütsch Schachspeler († 1881)

## Storven
* 13. Januar: Ferdinand Ries, düütsch Komponist un Pianist (* 1784)
* 2. März: Ludwig Abeille, düütsch Komponist (* 1761)
* 3. Oktober: Black Hawk, Indianerhööftling (* 1767)
1801

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 19. Johrhunnert fangt an
* 4. März: Thomas Jefferson warrt de nee Präsident vun de USA. He lööst John Adams af

## Boren
* 7. März: Friedrich Christian Marschalck von Bachtenbrock, düütsch Verwaltensbeamter († 1874)
* 21. Juli: Jules Pierre Rambur, franzöösch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1870)
* 11. August: Heinrich Adolf von Zastrow, preuß’sch General.
* 14. Oktober: Joseph Antoine Ferdinand Plateau, belgisch-walloonsch Physiker († 1883)
* 3. November: Vincenzo Bellini, italieensch Opernkomponist († 1835) 

## Storven
* 25. März: Novalis, düütsch Schriever vun de Fröhromantik un Philosoph (* 1772)
* 8. Oktober: Christian Wilhelm Büttner, düütsch Naturforscher un Chemiker (* 1716)
1659

## Wat passeert is

## Boren
*16. Mai: Campegius Vitringa, reformeerten Theologen († 1722)

## Storven
* 15. April: Simon Dach, düütsch un plattdüütsch Dichter un Gelehrten (* 1605)
Pierre Certon

**Pierre Certon** (* üm 1510 in Melun (?), † 23. Februar 1572 ok dor) weer een franzöösch Komponist.

Siet 1529 hett he in Paris an Notre-Dame arbeit, wor he 1542 to’n Baas van de  Jungenchor ernennt wurrn is. Üm 1560 is he denn weer nah sien Heimat torüchgahn. 

He hett Messen un ruch weg fieftig Motetten un anner geistlich Vokalmusik schreben, van hüm sünd aber ok ruch weg dreehunnert Chansons erhollen bleben, van de eenige för sein Tiet gewaagt Texte harrn.
1572

## Wat passeert is
* De däänsche Astronom Tycho Brahe kickt in't Weltall en Supernova an
* 1. April: De Stadt Den Briel fallt as eerste Stadt in de Nedderlannen de upsternaatschen Watergeuzen in'e Hannen. 
* 18. August: De Hugenott Hinrich vun Navarra heiraat in Paris de Kathoolsche Margarete vun Valois
* 24. August: Bartholomäusnacht: Pogrom vun de Katholiken gegen de Calvinisten (Hugenotten) in Frankriek
* 24. September: De leste Hööftling vun dat Indianervolk vun de Inka, Túpac Amaru I., warrt up de Plaza de Armas in Cusco henricht'. Dor is de Geschicht vun dat Inkariek mit to Enne

## Boren
* Johann Bayer, düütsch Astronom († 1625)

## Storven
* 23. Februar: Pierre Certon, franzöösch Komponist 
* 24. August: Claude Goudimel, franzöösch Komponist
* 26. August: Petrus Ramus, franzööschen Philosophen, Logiker un Humanisten (* 1515)
1201

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 13. Johrhunnert fangt an
* De Domherr Albert vun Buxthoeven ut Bremen warrt Bischop vun Livland. Tohopen mit Kooplüde grünnt he dor de Stadt Riga

## Boren
*
## Storven
*
1101

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 12. Johrhunnert fangt an
* Robert II. ''Kortbüx'' slutt den Verdrag vun Alton mit sien Broder Hinrich I. vun England. Dor lett he sien Broder Hinrich as König vun England mit gellen un lett den Throon vun England süms susen 

## Boren

## Storven
1001

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 11. Johrhunnert fangt an

## Boren
* Duncan I., König vun Schottland († 1040)

## Storven
901

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 10. Johrhunnert fangt an
* 11. April: De Ungarn weert ööstlich vun Wien an de Fischa vun de Bayern slahn. 
* Brixen in Süüdtirol warrt grünnt. 

## Boren

## Storven
801

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 9. Johrhunnert fangt an
* April: Karl den Groten sien Söhn Ludwig de Frame nimmt in'n Krieg gegen de Arabers Barcelona in.

## Boren
* 8. oder 9. September: Ansgar, Arzbischop vun Hamborg-Bremen († 865)

## Storven
701

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 8. Johrhunnert fangt an

## Boren

* Li Bai, chineesch Dichter uut de Tied vun de Tang-Dynastie († 762)

## Storven

* Raginpert, König vun de Langobarden
601

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 7. Johrhunnert fangt an

## Boren

## Storven
* 31. Mai: Rekkared I., König vun de Westgoten
501

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 6. Johrhunnert fangt an

## Boren
* Üm 501 rüm: Fergus I., König vun Dalriada un na de Legenn de eerste König un Grünner vun Schottland.

## Storven
201

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 3. Johrhunnert fangt an

## Boren
* 190 oder 201: De röömsche Kaiser Decius († 251)

## Storven
1874

## Wat passeert is
* 13. Juli: De 20-jöhrige Eduard Kullmann versöcht, in Bad Kissingen den Kanzler vun dat Düütsche Riek, Otto von Bismarck üm to bringen. De Kanzler överleevt düssen Anslag.

## Boren
* 2. Januar: Eugen Naumann, düütsch Politiker († 1939)
* 7. Februar: Elisabeth Albrecht, plattdüütsche Schrieversche († 1956)
* 9. Februar: Johann Friedrich Dirks, plattdüütschen Schriever ut Oostfreesland († 1949)
* 13. Februar: Karl Luyken, düütsch Geophysiker un Polarforscher († 1947)
* 15. Februar: Ernest Shackleton, britisch Polarforscher († 1922)
* 2. März: Carl Schlechter, öösterrieksch Schachmeester († 1918)
* 2. Juni: Karl Axmacher, düütsch Maler († 1952)
* 10. August: Herbert Clark Hoover, US-amerikaansch Politiker un 31. Präsident vun de USA († 1964)
* 1. Oktober: Hans Fahrni, Swiezer Schachmeester († 1939)
* 30. November: Winston Churchill, britisch Staatsmann, Schriever un Nobelpriesdräger († 1965)

## Storven
* 13. Januar: Victor Baltard, franzöösch Architek (* 1805)
* 31. Januar: Enno Wilhelm Hektor, düütsch un plattdüütsch Schriever (* 1820)
* 3. Februar: William Charles Lunalilo, König vun Hawaii (* 1835) 
* 8. März: Millard Fillmore, US-amerikaansch Politiker un de 13. Präsident (* 1800)
* 5. Mai: Charles Gleyre, Swiezer Maler (* 1806)
* 30. Mai: Friedrich Christian Marschalck von Bachtenbrock, düütsch Verwaltensbeamter (* 1801)
* 12. Juli: Fritz Reuter, plattdüütsch Schriever (* 1810)
* 5. Oktober: Francis Walker, britisch Entomoloog un Lepidopteroloog (* 1809)
* 6. November: Karl Löffler, plattdüütsch Schriever (* 1821)
* 19. Dezember: Johann Peter Friedrich Biedenweg, plattdüütsch Schriever (* 1812)
1851

## Wat passeert is

## Boren
* 6. April: Guillaume Bigourdan franzöösch Astronom un Präsident vun de Académie des sciences in Paris († 1932)
* 1. Mai: Jan Hinnerk Wördemann, plattdüütsch Schauspeler, Schriever un Rezitater († 1923)
* 15. Mai: Wilhelmine Ittenbach, düütsch Malerin, Ornamentkünstlerin un Illustratorin († 1891)
* 15. Mai: Friedrich Schwiening, Politiker un Börgermeester vun Auerk († 1935)
* 9. Juli: Berthold Englisch, Schachspeler ut Österriek († 1897)
* 25. Juli: Fritz Godow, plattdüütsch Schriever († 1932)
* 26. Juli: Wilhelm Spengemann, plattdüütschen Schriever († 1918)
* 2. September: August Freudenthal, Heimaatschriever ut Neddersassen († 1898)
* 26. September: Felix Stillfried, plattdüütschen Schriever († 1910)

## Storven
1855

## Wat passeert is
* 7. Februar: De Verdrag vun Shimoda twuschen Japan un Russland warrt unnertekent.
* 19. Februar: An de Pariser Akademie vun de Wetenschoppen stellt Urbain Le Verrier den eersten Wederbericht för. In de Folg warrt de franzöösche meteoroloogsche Deenst grünnt.

## Boren
* 8. Januar: Karl Theodor Gaedertz, plattdüütsch Bibliothekar, Dichter un Schriever († 1912)
* 13. März: Percival Lowell, US-amerikaansch Astronom († 1916)
* 14. April: Heinrich Bandlow, plattdüütsch Schriever († 1933)
* 15. Juni: Hermann Krumm, düütschen Germanist, Schriever un Rutgever († 1915)
* 26. Juli: Ferdinand Tönnies, düütsch Sozioloog († 1936)
* 17. September: Friedrich von Loebell, düütsch Politiker († 1931)

## Storven
* 1. Februar: Claus Harms, lutherschen Pastoor (* 1778)
* 23. Februar: Carl Friedrich Gauß düütsch Mathematiker, Physiker, Astronom (* 1777)
* 29. Juli: Karl Gottlieb Schweikart, öösterrieksch Porträtmaler (* 1772)
* 9. August: Jap Peter Hansen, noordfreesch Schriever (* 1767)
* 30. September: Camille Roqueplan, franzöösch Maler un Lithograph († 1802)
600

## Wat passeert is
* Üm 600 rüm: De Pocken kaamt to'n eersten Mal na Europa
* 31. Dezember: Dat 6. Johrhunnert geiht to Enn

## Boren

## Storven
500

## Wat passeert is
* 31. Dezember: Dat 5. Johrhunnert geiht to Enn

## Boren
* Üm 500 rüm: Prokop, antiken Historiker

## Storven
300

## Wat passeert is
* 1. Januar: Caesar Caesar Flavius Valerius Constantius un Caesar C. Galerius Valerius Maximianus Caesar („Galerius“) weert röömsche Konsuln 
* 31. Dezember: Dat 3. Johrhunnert geiht to Enn

## Boren

## Storven
200

## Wat passeert is
* Kaiser Septimius Severus besöcht Syrien, Palästina un Arabia. 
* 31. Dezember: Dat 2. Johrhunnert geiht to Enn

## Boren

## Storven

### Sunder Datum
Galen: greekschen Dokter, Anatoom un Philosoph ( * 129)
800

## Wat passeert is
* 25. Dezember: Karl de Grote warrt in Rom to'n Kaiser kröönt dör Paapst Leo III.
* 31. Dezember: Dat 8. Johrhunnert geiht to Enn

## Boren

## Storven
900

## Wat passeert is
* 31. Dezember: Dat 9. Johrhunnert geiht to Enn
* Um 900 rüm: Dat Løgting warrt up de Färöer inricht'.  

## Boren
* üm 900 rüm: Adaldag, Arzbischop vun Bremen

## Storven
* Donald II., König vun Schottland
* Johannes IX., Paapst
1000

## Wat passeert is
* 31. Dezember: Dat 10. Johrhunnert un dat 1. Johrdusend gaht to Enn
* De Wikinger Leif Erikson seilt as eersten Europäer na Markland un Vinland in Amerika un geiht dor ok an Land
* Iesland warrt christlich. So warrt dat up dat Allthing in Thingvellir beslaten.

## Boren
### Doodsdatum nich bekannt
* Adalbert, Hartog vun Lothringen († 1048)

## Storven
1100

## Wat passeert is
* 5. August: Hinrich I. warrt in Westminster Abbey to'n König vun England kröönt 
* 11. November: Hinrich I., König vun England heiraat Edith vun Schottland, de Dochter vun König Malcolm III. vun Schottland

* 31. Dezember: Dat 11. Johrhunnert geiht to Enn

## Boren

## Storven
* 2. August:Willem II., mit Binaam *Rufus*, König vun England (*1056)
1200

## Wat passeert is
* 31. Dezember: Dat 12. Johrhunnert geiht to Enn
* Üm düt Johr rüm geiht dat los mit den Bo vun de Kark in Swabern in den hüdigen Landkreis Deefholt.

## Boren

## Storven
* 23. April: Zhu Xi, chinesisch Philosoph  (* 1130)
1400

## Wat passeert is
* 31. Dezember: Dat 14. Johrhunnert geiht to Enn

## Boren
* um 1399/1400 rum : Rogier van der Weyden, Maler ut de Renaissance-Tied, een vun de Fläämschen Primitiven († 1464)
* um 1400: Johannes Gutenberg, Bookdrucker, Uutfinner van den modern Bookdruck († 1468)

## Storven
* 14. Februar: Richard II., König vun England (* 1367)
* 25. Oktober: Geoffrey Chaucer, engelsche Schriever in’n Middelöller, bekannt för de *Canterbury Tales* (* 1343)
1500

## Wat passeert is
* 17. Februar: In de Slacht bi Hemmingstedt slaht de Dithmarscher Buern den Däänschen König un sien Truppen
* 22. April: De portugeesche Seefohrer Pedro Álvares Cabral nümmt in dat hüdige Porto Seguro de Küsten vun Brasilien för de Kroon vun Portugal ünner Beslag.
* 10. August: De Portugees Diogo Dias sütt as eerster Europäer Madagaskar un nömmt de Insel *São Lorenço.*.
* 31. Dezember: Dat 15. Johrhunnert geiht to Enn
* Daniel vun Büren de Ole warrt Bremer Börgermeester

## Boren
* 24. Februar: Karl V., Kaiser vun Spanien un vun dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon († 1558)
* üm 1500 rüm: Claude Goudimel, franzöösch Komponist († 1572)

## Storven
* 22. Juni: Juan de Borja Llançol de Romaní, spaansch Kardinal (* 1470)
1600

## Wat passeert is
* 31. Dezember: Dat 16. Johrhunnert geiht to Enn

## Boren
* 4. März: Hans Christoph von Königsmarck, düütsch Heerführer in sweedsch Deensten († 1663)
* 20. Dezember: Nicolas Sanson, franzöösch Kartograf († 1667)

**Ahn bekannt Datum:**
* na 1600: Marco Antonio Ferro, italieenschen Komponist un Ludenspeler († 1662)

## Storven
* 31. August: Octavianus Secundus Fugger, düütsch Hannelsherr (* 1549)
* Enn September: Claude Le Jeune, fläämsch Komponist in Frankriek (* üm 1530 rüm )
1700

## Wat passeert is

* 12. Februar: In Middeleuropa geiht de Grote Krieg in'n Norden los.
* 25. März: De tweede Verdrag (na 1698) over dat Updelen vun dat Spaansche Arv kummt tostanne twuschen Frankriek un de Seemächte England un de Nedderlannen. Dor geiht dat dorüm, wer up den spaanschen Throon kamen schall, wenn de bitherige König ut dat Huus Habsborg doot bleven is. 
* 3. Oktober: Unner Druck vun de Franzosen sett de spaansche König Karl II. Ludwig XIV. sien Enkelsöhn Philipp vun Anjou to'n Arven in. 
* 1. November: Spanien sien König Karl II. starvt. In sien Testament harr he Philipp V. to'n Arven insett. Man Kaiser Leopold I. siene Fro is de jüngere Suster vun Karl II. Vundeswegen meent de Kaiser, dat Arv möss em tofallen. Wegen düssen Striet geiht nu de Krieg um de Spaansche Kroon los. 

* 31. Dezember: Dat 17. Johrhunnert geiht to Enn

## Boren
* 8. Mai: Sebastian Eberhard Ihering, düütsch Beamter un Moorkultiveerer vun Oostfreesland († 1759)
* 27. August: Carl Hårleman, sweedsch Architek un Politiker († 1753)

## Storven
* 17. Mai: Adam Adamandy Kochański, poolsch Mathematiker un Utfinner (* 1631)
* 19. Juli: Hieronymus Gradenthaler, düütsch Organist un Komponist (* 1637)
* 27. September: Innozenz XII., Paapst (* 1615)
Pantheon

**Pantheon** (vun greeksch παν *pan* „alles“ und θεός *theós* „Gott“) is de antike Naam för en an alle Götter weht Hilligdom un ok for de Gemeenschop vun all Götter in en sunnerliche Religion.

Disse Vorstellung kumpt ut de sumerische, greeksche un manichäische Mythologie un wööd gau met enen konkreten Oort of Tempel verbünden. 

In den Sinn vun enen Tempel wööd de Vorstellung in de röömsche Welt överdrögen. Ümdät dat Pantheon in Rom dat eenige good bewaart blevene Pantheon as Bauwark is, is dat to`n Inbegriff för annere Bauwarken wödden de ok disse Funktschoon hadden.

So hett ok dat Panthéon in Paris, de Gedenkstede för all wichtig Personen vun de franzöösche Natschoon.
1879

## Wat passeert is
* Somerville College worde grünnet.

## Boren
* 28. Januar: Hartley Travers Ferrar, irisch Geologg un Polarforscher († 1932)
* 14. Februar:Friedrich Schnoor, plattdüütsch Schriever († 1966)
* 25. Februar: Royal Harwood Frost, US-amerikaansch Astronom († 1950)
* 1. März: Lili von Asten, düütsch Malerin un Radeererin († 1924)
* 1. März: Alexander Stambuliski, bulgarsch Politiker († 1923)
* 8. März: Otto Hahn, düütsch Physiker, Chemiker un Nobelpriesdräger († 1968)
* 14. März: Albert Einstein, düütsch Physiker un Nobelpriesdräger († 1955)
* 24. März: Hela Sander, plattdüütsch Schrieverin († 1952)
* 18. April: August Hinrichs, plattdüütsch Schriever († 1956)
* 20. Mai: Eberhard Buismann, oostfreesch Kommunalpolitiker († 1957)
* 29. Mai: Eric Stewart Marshall, britisch Polarforscher († 1963)
* 5. Juni: René Pottier, franzöösch Radrennfohrer († 1907)
* 29. Juni: Karl Schwering, düütsch Politiker († 1948)
* 4. Juli: Agathe Lasch, düütsch Germanistin († 1942)
* 5. Juli: Dwight Filley Davis, US-amerikaansch Tennisspeler un Grünner vun’n Davis-Cup († 1945)
* 6. September: Adolf Strauß, düütsch Offizier in den Tweeten Weltkrieg († 1973)
* 19. Dezember: Beals Coleman Wright, US-amerikaansch Tennisspeler († 1961)
* 27. Dezember: (oder 1889) Bunk Johnson, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1949)

## Storven
* 13. März: Adolf Anderssen, düütsch Schachmeester (* 1818)
* 2. April: Carl Göring, düütsch Philosoph un Schachmeester (* 1841)
* 15. April: Georg Schambach, düütsch Germanist un Volkskundler (* 1811)
* 16. April: Erik Bodom, norweegsch Maler (* 1829)
* 13. September: William Wilson Saunders, britisch Botaniker, Entomoloog un Lepidopteroloog (* 1809)
* 30. Dezember: Jean Baptiste Alphonse Dechauffour de Boisduval, franzöösch Lepidopterloog un Botaniker (* 1799)

### Storven ahn bekannt Datum
* Lone Wolf in April, Hööftling vun de Kiowa (* um un bi 1820)
1590

## Wat passeert is
* 15. September: Giambattista Castagna wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück de Naam Urban VII..

## Boren
* 26. Februar: Johann Lauremberg, nedderdüütsch Schriever ut Rostock († 1658)
* um 1590 rüm: Jacob van Eyck, nedderlannschen Musikus un Komponist († 1657)

## Storven
* 27. August: Paapst Sixtus V. (* 1521)
* 27. September: Urban VII., Paapst (* 1521)
1658

## Wat passeert is
* 18. Juli: Leopold I. warrt wählt to'n Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek. Eerst na lang Verhanneln mit de Kurförsten kann he sik dörsetten gegen Ludwig XIV. vun Frankriek, de ok Kaiser weern will. 
* 1. August: Leopold warrt in Frankfort an'n Main to'n Kaiser kröönt. 
## Boren
* 29. April: Giovanni Francesco Barbarigo, italieensch Kardinal († 1730)

## Storven
* 28. Februar: Johann Lauremberg, nedderdüütsch Schriever ut Rostock (* 1590)
* 3. September: Oliver Cromwell, Lordprotektor un Herrscher över England, Schottland un Irland (* 1599)
1652

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 10. Juli: De Eerste Engelsch-Nedderlännsch Seekrieg geiht los.
* Jan van Riebeeck grünnt en nedderlannsche Kolonie an dat Kap vun de gode Hopen
* Up de Insel Barbados in de Karibische See warrt de *„Charta of Barbados, or Articles of Agreement“* upschreven. Dor sünd de Rechte vun dat Parlament un de Rechte vun de Börgerlüde vun Barbados in faststellt wurrn.

### Kunst, Kultur un Bowark
* Johann Lauremberg sien *Veer Scherzgedichte* kaamt rut.

## Boren
Ahn Datum: Andrea Belvedere italieensch Maler († 1732)

## Storven
Eau de Cologne

**Eau de Cologne** oder op Platt **Köl(n)sch Water**, spaashaftig ook **Ontjekolontje** (dat kummt vun franzöösch *Eau de Cologne*, „Water ut Köln“) is en Rüükwater, dat toeerst in Köln maakt worrn is. Hüüt steiht de Begreep för en ganze Reeg vun Duftwaters, wo normalerwies na de Definitschoon vun Parfüms hüdigendaags 2 bet 5 % ätherisch Ööl binnen sünd.

Grundstoff is Äthanol. An Ööl kann dor ünner annern wat rankamen vun de Sitrusfrücht Sitronen, Oranschen, Mandarinen, Bergamotten, Limetten, Pampelmusen un Pomeranzen un vun de Krüder Lavennel, Rosmarin, Thymian un Jasmin.

Dat eerste Ontjekolontje hett de Italiener Johann Maria Farina 1709 in Köln maakt. Farina hett de Firma Farina gegenüber opmaakt, de hüüt noch Ontjekolontje maakt. Ofschoonst na de Definitschoon dit Ontjekolontje mit mehr as 5 % ätherisch Ööl al as Odetolett gellen müss. Aver ok annere hebbt dat Ontjekolontje later namaakt (ok wenn dat denn faken anners rüken dee), to’n Bispeel 4711.
Stellet Licht

**Stellet Licht** (ok **Stilles Licht** un **Luz silenciosa**, engelschen Titel *Silent Light*, Festivaltitel *Lumière silencieuse*) is en Film vun Carlos Reygadas. He is op Plautdietsch dreiht worrn.

De Film speelt in Cuahtémoc, Chihuahua, Mexiko in ene Kolonie vun Mennoniten. He vertellt de dramaatsche Geschicht vun Johan, de mit Esther verheiraadt is, aver sik in Marianne verleevt un sik gegen Godd un de Gemeend stellt.

De Dorstellers in’n Film sünd allens Laien, so as Reygadas dat faken in siene Films maakt.

## Utteknungen

Stellet Licht is 2007 bi de Filmfestspelen in Cannes för de Golden Palm nomineert wesen un hett den *Jury-Pries* kregen. Op dat Internatschonale Filmfestival Chikago hett he den Golden Hugo wunnen. Op dat Internatschonale Filmfestival Bergen hett he den Importpries vun dat Norweegsche Filminstitut kregen un den Pries för dat Beste Dreihbook op dat Internatschonale Filmfestival Stockholm. Ok op dat Internatschonale Filmfestival Huelva hett he wunnen, den Gollen Kolumbus. Bi dat Filmfestival Havanna hett he de Grote Korall kregen.

2008 hett Stellet Licht fief Ariel-Priesen kregen, för den besten Film, besten Speelbaas, beste Blangenrull för ene Fro, beste Kamera un dat beste Original-Dreihbook.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütsche Films un TV-Serien

## Weblenken
Ralf Komorr

**Ralf Komorr** (* 5. Juli 1962 in Kiel) is een düütschen Schauspeler.

Nah sien Studium an de Schauspeelschool in Kiel speelt he meestens bi’d Theater, u. a. in Kiel, Hamborg, Lüünborg un Hof. In’d Fernsehen wurr he dör Rullen in de Serien *[[Fest im Sattel]]*, *[[Die Piefke-Saga]]*, *[[Unter Uns]]*, *[[Der Landarzt]]* oder *[[Der Nelkenkönig]]* bekannt.

## Filmografie (Utwahl)

## Websteden
Wiesens

**Wiesens** is een Oortsdeel van Auerk in Oostfreesland un hett ruch weg 2000 Inwahner. Bit to de Gemeendenrebeetsreform  1973 weer dat een eegenstännig Gemeend.

Historisch Middelpunkt van de Oort is de up een Warf liggend historisch Kark mit ehr Barockkanzel ut dat Johr 1735 un de to de Kark gehörend Karkhoff. De L 34 föhrt dör den Oort. Wiesens liggt an’ Ems-Jade-Kanal un hett ok een Anloopsteh, de van de MS Aurich anfohren wurrd.

Bi de Kark hannelt sück dat um een Backsteenbo ut dat 13. Johrhunnert mit een free stahn Glockentoorn. In de Glockentoorn befind sück de öllste Glock in Oostfreesland, de noch lüüten kann. Se stammt ut de Tiet, as de Kark baut wurrn is.  In’ 15. Johrhunnert wurr de bit dorhenn bestahn rund Apsis dör een rechteckig Chor ersett un 1818 veer Meter van de Höcht van de Karkhoffsmuern afdragen. Nöördlich van de Kark bi de "dattein Eeken" befind sück de sogenannte "Tjedestein", up de Tekens staht, de man bit hüdtodag nich entziffern kunn. Se sehn aber ähnlich ut, as up spaansch, franzöösch un irisch Felsbiller ut de fröhe Bronzetiet.
Heinz-Günter Bargfrede

**Heinz-Günter Bargfrede** (* 20. Januar 1942 in Zeven) is en düütschen Politiker bi de CDU.

Bargfrede arbeidt toeerst as Postbüdel. 1986 keem he in’n Landkreis Rodenborg in’n Kreisdag. 1984 bet 1986 weer he Börgermeester vun de Stadt Rodenborg un denn vun 1987 bet 1991 de twete Landraad in’n Kreis. 1990 is he in’n Wahlkreis 30 in Neddersassen in’n Bundsdag wählt worrn un is dor vun’n 20. Dezember 1990 bet to’n 26. Oktober 1998 twee Wahlperioden binnen bleven. 1993 höör he as Plattsnacker to de Initiativ vun Wolfgang Börnsen, de sik dorför insetten dee, dat Plattdüütsch in de Europääsche Charta vun de Regional- un Minnerheitenspraken mit opnahmen warrt.

He deit nu in Heeßl leven, is verheiraadt un hett een Söhn.
789

## Wat passeert is
* 1. November: De Bremer Dom warrt inwieht

## Boren

## Storven
* 8. November: Willehad, eerste Bischop vun Bremen
845

## Wat passeert is
* Hamborg warrt vun de Normannen afbrennt. Bischop Ansgar mutt utbüxen

## Boren

## Storven
* Leuderich, drüdde Bischop vun Bremen.
1872

## Wat passeert is

## Boren
* 11. Januar: Herbert Baddeley, engelsch Tennis- un Badmintonspeler († 1931)
* 15. Januar: Ludvig Mylius-Erichsen, däänsch Polarwetenschapler († 1907)
* 15. Januar: Arsen Borissowitsch Kozojew, osseetsch Schriever († 1944)
* 23. Januar: Lafe McKee, US-amerikaansch Schauspeler († 1959)
* 27. Januar: Learned Hand, US-amerikaansch Richter († 1961)
* 11. März: Wilhelm Schmidt, plattdüütschen Schriever († 1941)
* 20. März: Conrad Borchling, düütsch Germanist († 1946)
* 4. Juli: Calvin Coolidge, US-amerikaansch Politiker un de 30. Präsident († 1933)
* 16. Juli: Roald Amundsen, norwegsch Polarforscher († 1928)
* 23. Juli: Edward Adrian Wilson, britisch Polarforscher un Ornitholoog († 1912)
* 10. August: Fritz Lau, plattdüütsch Schriever († 1966)
* 14. September: August Seemann, plattdüütschen Schriever un Schoolmeister († 1916)
* 17. Oktober: Bertha Zillessen, düütsch Malerin un Fotografin († 1936)
* 5. Dezember: Harry Nelson Pillsbury, US-amerikaansch Schachspeler († 1906)
* 16. Dezember: Anton Iwanowitsch Denikin, russisch General (* 1947)

## Storven
* 8. Januar: Ludolf Wienbarg, düütsch Schriever (* 1802)
* 4. Juni: Johan Rudolph Thorbecke, nedderlannschen liberalen Politiker (* 1798)
* 26. Juli: Michele Carafa, italieensch Opernkomponist (* 1785)
* 1. September: Wilhelm von Hammerstein, düütsch Politiker (* 1808)
* 13. November: Margaret Sarah Carpenter, engelsch Malerin (* 1793)
* 14. Dezember: John Frederick Kensett, US-amerikaansch Maler (* 1816)
1595

## Wat passeert is
* Christoph Pezel verfaat in Bremen de reformeert Bekenntnisschrift *[[Consensus Bremensis]]*

## Boren

## Storven
Sparta

**Sparta** betekent

* Sparta, antike Stadt,
* Sparta, modern Stadt in Grekenland,
* de Codenaam vun dat Bedrievsystem *Windows for Workgroups 3.1* (kiek bi Microsoft Windows 3.x),
* Sparta, en Rakeet,
* Sparta, en Musikgrupp,
* Škoda Sparta, en Automodell,
* Sparta, en Fohrradnaam,
* Sparta Rotterdam, nedderlandschen Footballvereen,
* Sparta Prag, tschechschen Footballvereen,
* HC Sparta Prag, tschechschen Ieshockeyvereen,
* Sparta, Oort in Georgia, USA,
* Sparta, Oort in Kentucky, USA,
* Sparta, Oort in Michigan, USA,
* Sparta, Oort in Missouri, USA,
* Sparta, Oort in New York, USA,
* Sparta, Oort in North Carolina, USA,
* Sparta, Oort in Tennessee, USA,
* Sparta, Oort in Wisconsin, USA.

Kiek ok bi: Spartan, Spatha, East Sparta.
Vespasian

**Vespasian** (* 17. November 9 in Falacrina; † 23. Juni 79 in Aquae Cutiliae) weer van 1. Juli 69 bit 23. Juni 79 Kaiser vun Rom. He weer de letzte Kaiser van dat Veerkaiserjohr. He hett dat Imperium tosommenhollen, worbi ok sien Charakter bidragen hett, wat hüm düütlich positiv van sien Vörgängers Caligula oder Nero afhoben hett. 51 n. Chr. weer he as Suffektkunsel to'n eersten Mol röömschen Kunsel wurrn. „Richtigen“ Kunsel is he to'n eersten Mol 70 n. Chr. wurrn. Dor weer he al Kaiser.

Caesar Vespasianus Augustus, fröher Naam Titus Flavius Vespasianus, weer de eerste röömsche Kaiser ut de flavische Dynastie. Mit Vespasian keem een Mann up de Thron, de wegen sien tolerant un weltopen Oort een Utnahm in disse Positschoon dorstellen de. Während sien teinjahrig Heerschop hett he dat henkregen, dat dat Riek politisch un finanziell stabil wurrn is. He gellt as een van de bedüüdenst Kaisers un man stellt hüm in een Rieg mit Augustus un Trajan.

Sien Söhns un Nahfolger weern Titus un Domitian.
Pingsten

**Pingsten** (von greeksch *πεντηκοστή ἡμέρα*, *pentekostē hēmera*, „de föfftigste Dag“) is de Naam vun dat Fest an den föfftigsten Dag nah Paaschen. Bovenhen is dat de teinste Dag nah Christi Himmelfohrt. De Pingstsönndag liggt dor jümmers üm in de Tiet twuschen den 10. Mai un den 13. Juni.

## Wo dat Pingstfest vun herkamen deit
De christlichen Karken fiert an düssen Dag dat Fest vun den Hilligen Geist. In de Apostelgeschicht vun dat Nee Testament warrt in dat 2. Kapitel vertellt, wie düsse Geist to Jesus siene Jüngers kamen is:

:*„As nu de Pingstdag dor weer, dor seten se all tohoop un luern up dat, wat nu kamen scholl. Un dat duur nich lang, dor fung dat an to susen un to brusen vun’n Heven her, graad so, as wenn en Storm upkümmt, un in dat ganze Huus, wo se seten, weer dat to spören. Dor kregen se Tungen to sehn, as wenn dat Füerflammen weern. De delen sik wedder, un up jedeneen vun jem sett sik een dol. Un se wurrn all vull vun den Hilligen Geist, un se fungen an un spraken in annere Spraken, graad as de Geist jem dat ingeev, dat uttospreken“* (Nah de Översetten vun Johannes Jessen).

Dat christlich Pingsten stammt vun dat jöödsche Schawuot af, dat is dat Wekenfest. As christlich Fest warrt dor to’n eersten Mol in dat Johr 130 vun snackt. 

## Wie de Karken dat Pingstfest verstaht
To Pingsten warrt ok seggt, dat weer „De Kark ehr Geboortsdag“. Dor warrt natüürlich oorntlich fiert in de verscheden christlichen Karken. Jesus harr ja vörutseggt, dat nah sien Dood de Hillige Geist to siene Jüngers kamen scholl. Mit Pingsten warrt ok de Oostertiet fierlich afslaten. De Christen glöövt, ok hüdigendags kriggt jedeen Christen bi de Doop den Hilligen Geist. Dor warrt he noch eenmol dör boren, heet dat. Vunwegen dat de Hillige Geist in jedeen Christen in wohnen deit, warrt seggt, jedeen Christenminsch is en „Tempel vun den Hilligen Geist“.

Dat *Pingstwunner* is düt, dat de Jüngers mit’nmol all Spraken snacken un ok verstahn könnt. De Hillig Geist hett jem dat ingeven, heet dat. De Christen seht dat nu so an, dat dör düt Wunner dat babyloonsche Dör’nanner vun de Spraken (kiek bi Genesis 11) to Enn kamen is. Mit düt Spraken-Dör’nanner harr Gott nah de Geschicht ut dat Ole Testament de Minschen straaft, weil se menen, se kunnen en Toorn boon, de bit na’n Heben reckt. Hüdigendags warrt Pingsten dörüm so utleggt, dat de Kark in de Mission all Minschen in all Spraken vun de Welt dat Evangelium tospreken schall, egolweg, wat vun Volk un wat vun Land dat nu weer.
Centerpartiet

**Centerpartiet** (De Zentrumspartei) ist en sweedsch politische Partei, de ok in’n sweedschen Rieksdag Sitten hett. Dat is en börgerliche Partei mit en Inslag to’n Grönen, de de Intressen vun de Landweertschap un de lütten Ünnernehmer vertreden deit. De Vörsitter vun de Partei is siet 2001 Maud Olofsson. Bi de letzten Rieksdagswahl 2006 hett de Centerpartiet 7,88&nbsp;% vun de Stimmen un 29 vun 349 Sitten kregen. De Partei hett sik op europääsch Even an de ELDR anslaten

## Historie
In dat Johr 1913 weer de Partei *Bondeförbundet* (Buernbund) grünnt, welke de Intressen vun de Landweertschap wohrnehmen schüll. 1921 hett se sik vereenigt mit de 1915 grünnte Buernpartei *Jordbrukarnas Riksförbund* (Rieksverband vun de Buern). Tohopen gahn sünd de ünner den Naam *Bondeförbundet*, de bit 1958 bibehollen weer. Denn hett sik de Partei in *Centerpartiet* ümnöömt.

In de eersten Johrteihnten weer Bondeförbundet en utsproken Intressenpartei, de teemlich konservativ för de Buern intreden is. Na de Weltweeertschapskries 1929, de ok de Bueree drapen hett, hett man denn en Afkamen slaten mit de Sozialdemokraten, wo Subventschonen för de Landweertschap un verscheeden Saken gegen de Arbeitslosigkeit in vereenbort weern. 1936 is ut de Tosamenarbeit denn en Koalitschoon in de Regeeren ut worrn, de bit to’n Anfang vun’n Tweeten Weltkrieg anduert hett. En tweete root-gröne Koalitschoonsregeeren, de bit 1957 Bestand harr, is 1951 billt worrn.

End vun de 1960er Johren un Anfang vun de 1970er Johren sünd Ümweltfragen un de Karnkraftpolitik jümmer mehr in’n Vöddergrund kamen, un de Centerpartiet hett sik dor mit ehr grönen Politik vördoon. Dat hett 1973 un 1976 to den gröttsten Wahlspood föhrt, as de Partei 24,1 % vun de Stimmen kreeg un de Vörsitter Thorbjörn Fälldin as Premierminister vun en börgerlichen Koalitschoon dat Seggen övernahmen hett. Na en sössjohrig Regeerenstiet ist de Wahl 1982 aver nich mehr wunenn worrn. Dorna güng de Wählerandeel düchtig torüch. 1991-1994 weer de Partei noch eenmol in en börgerlich Regeeren as en vun veer Parteien, man twüschen 1995 un 1998 hett se de sozialdemokratisch Minnerheitsregeeren in ökoloogsch un weertschopplich Fragen ünnerstütt.

De Centerpartiet hett jümmer dat Problem hatt, sik twüschen de linken un de rechten politischen Sieten to stellen, as dat de wesselnde Tosamenarbeit wiest. Bito is se ok in de EU-Fraag deep spleten. 2005 hett de Vörsitter sik aver düüdlich för dat börgerlich Lager stark maakt un to en gröttere Tosamenarbeit, Allianz för Sweden, vun de börgerlichen Parteien vör de Wahl 2006 opropen.

## Vörsitters
* 1915 Gustaf Eriksson
* 1915–21 Johannes Nilsson
* 1916–19 Erik Eriksson
* 1919–24 Johan Andersson
* 1924–28 Johan Johansson
* 1929–34 Olof Olsson
* 1934–49 Axel Pehrsson-Bramstorp, Premierminister 1936
* 1949–71 Gunnar Hedlund
* 1971–85 Thorbjörn Fälldin, Premierminister 1976–78 un 1979–82
* 1986–87 Karin Söder
* 1987–98 Olof Johansson
* 1998–2001 Lennart Daléus
* 2001– Maud Olofsson

## Websteed
* Offiziell Websteed vun de ''Centerpartiet''
Zentrumspartei

**Zentrumspartei** is de Naam vun veele politische Parteien in verscheeden Länner:
* in Düütschland (ZENTRUM), kiek bi Düütsche Zentrumspartei.
* de estnische Zentrumspartei, kiek bi Eesti Keskerakond.
* de färöische Zentrumspartei, kiek bi Miðflokkurin.
* de finnische Zentrumspartei, kiek bi Suomen Keskusta.
* de greeksche Zentrumspartei, kiek bi Enosi Kentrou.
* de irische Zentrumspartei, kiek bi National Centre Party.
* de israelsch Zentrumspartei, kiek bi Mifleget Hamerkaz.
* de nauruische Zentrumspartei, kiek bi Centre Party (Nauru).
* de nedderlännsche Zentrumspartei, kiek bi Centrumpartij.
* de norwegsche Zentrumspartei, kiek bi Senterpartiet.
* de sweedsche Zentrumspartei, kiek bi Centerpartiet.
* de ungarsch Zentrumspartei, kiek bi Centrumpárt.
* de US-amerikaansch Zentrumspartei, kiek bi Centrist Party.
1827

## Wat passeert is
* Bremerhoben warrt grünnt

## Boren
* 4. Februar: Charlotte von Krogh, düütsch-däänsch Malerin († 1913)
* 8. März: Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek, düütsch Spraakwetenschapler († 1875)
* 16. März: Ferdinand Meldahl, däänsch Architekt († 1908)
* 4. Mai: John Hanning Speke, britsch Offizier un Afrikaforscher († 1864)
* 8. Juni: Minna Ziel, düütsch Malerin († 1871)
* 15. September: Jochen Mähl, plattdüütsch Schriever († 1909)
* 8. Oktober: Fritz Schmidt (Schrievernaam Fritz Lening), plattdüütsch Schriever († 1888)

## Storven
* 21. Januar: Friedrich August Lessen, plattdüütsch Schriever (* 1780)
* 17. Februar: Johann Heinrich Pestalozzi, Swiezer Pädagoog (* 1746)
* 26. März: Ludwig van Beethoven, düütsch Komponist (* 1770)
* 22. Mai: Patrice de Coninck, süüdnedderlannsch Jurist un Politiker (* 1770)
Karl Ernst Hermann Krause

**Karl Ernst Hermann Krause** (* 10. September 1822 in Northeim; † 28. Mai 1893 in Rostock) weer en noorddütschen Historiker un Spraakforscher. He weer ok de Direkter an de grote Stadtschool in Rostock.

De Forscher un Archivar Ludwig Krause weer sien Söhn. Wat he an Schriften nalaten hett, liggt hüüt in dat Archiv vun de Hansestadt Rostock.

## Warken

* *Des Olden Landes Ordeninge und Rechteboeke. Landrecht, Processordnung und Weisthümer des Alten Landes in der Landdrostei Stade.* Pockwitz, Stade 1882

## Literatur

* Karl Koppmann: *Karl Ernst Hermann Krause. Biographische Skizze.* Soltau's Verlag, Leipzig 1893
Karl Ludwig Harding

**Karl Ludwig Harding** (* 29. September 1765 in Tondern/Sleswig; † 31. August 1834 in Göttingen) weer een düütschen Astronom.

He hett sück eerst mit Theologie beschäftigt und weer af 1800 an Observator an de Steernwacht Leendaal van Johann Hieronymus Schröter in Leendaal. Af 1805 weer he Professer för Astronomie in Göttingen. An 1. September 1804 hett he den Asteroiden (3) Juno opdeckt. 

Dorneben hett he aber ok noch Beobachtungen van Kometen un Planeten anstellt.
Johann Hieronymus Schröter

**Johann Hieronymus Schröter** (* 30. August 1745 in Erfurt; † 29. August 1816 ok dor) weer een düütschen Astronom. 

Schröter is 1745 as Söhn von Regina Sophie, borene Steckroth, un den Avkaat Paul Christoph Schröter (1686–1754) in Erfurt boren.

Siet 1778 weer he Böveramtmann von dat Amt Lelendaal bi Bremen. Dor hett he aber ok privat een groten Steernwacht inricht, de Steernwacht Leendaal, de tietwies dat tweetgröttste Teleskop harr, nah dat Teleskop van Wilhelm Herschel, dat wat grötter weer. Schröter sien Teleskop harr een Dörmeter van meest 50 cm. Karl Ludwig Harding weer dor tietwies ok as Observator tätig. 

Schröter hett sück am meesten mit den Maand- un Planetenforschung beschäftigt. 1813 hebbt hüm de Franzoosen aber sien Steernwacht kört un kleen hauen.

He hett ok een paar astronoomsch Böker schreben:

* 1796: Die Aphroditographischen Fragmente zur genaueren Kenntnis des Planeten Venus
* 1802: Selenotopographische Fragmente (2 Böker)
* 1808: Die Kronographischen Fragmente zur genaueren Kenntnis des Planeten Saturn.

Nah hüm sünd nömmt:

* de Schröter-Effekt
* Schröters Regel.

Schröter weer verheiraadt mit Ahlke Lankenau (1762–1837). De beiden harrn den Söhn Johann Friedrich Schröter (11. Juni 1786–1850).

## Footnoten
Schröters Regel

**Schröters Regel** is en Fuustregel, de up de Astronom Johann Hieronymus Schröter torüchgeiht un seggt, dat dat Innenvolumen van en Maandkrater, meist gliek as dat Volumen is, as de van de Wall, de drüm to licht.
30. August

## Wat passeert is
* 1125: Lothar III., Hartog vun Sassen, warrt in Mainz to’n düütschen König wählt

## Boren
* 1745: Johann Hieronymus Schröter, düütsch Astronom († 1816)
* 1794: Johann Georg Conrad Oberdieck, düütsch Pomoloog († 1880)
* 1852: Jacobus Henricus van ’t Hoff, nedderlannsch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1911)
* 1884: Theodor Svedberg, sweedsch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1971)
* 1871: Ernest Rutherford, nieseeländsch-britsch Physiker un Nobelpriesdräger (†  1937)
* 1913: Richard Stone, britisch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger († 1991)
* 1923: Vic Seixas, US-amerikaansch Tennisspeler († 2024)
* 1924: Kenny Dorham, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1972)
* 1927: Helmut Kater, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 2012)
* 1931: Hans-Heinrich Eilers, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 2019)
* 1931: John Leonard Swigert, US-amerikaansch Astronaut († 1982)
* 1936: Gianfranco Petris, italieensch Footballnatschonalspeler († 2018)
* 1939: Heinz-Werner Arens, düütsch Politiker († 2011)
* 1941: Ignazio Giunti, italieensch Formel-1-Rennfohrer († 1971)
* 1984: Diane Valkenburg, nedderlannsch Iesflinklöperin

## Storven
* 526: Theoderich de Grote, König van de Ostgoten
* 1181: Alexander III., Paapst (* 1100 oder 1195)
* 1483: Ludwig XI., König vun Frankriek (*1423)
* 1841: Luis Eduardo Pérez, Politiker ut Urugay (* 1774)
* 1866: Louis Le Breton, franzöösch Mediziner, Maler un Polarforscher (* 1818)
* 1928: Wilhelm Wien, düütsch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1864)
* 1968: Luitpold Popp, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1893)
* 1980: Heinz Puvogel, düütsch Ünnernehmer (* 1891)
* 1985: Taylor Caldwell, britsche Schrieverin un Journalistin (* 1900)
* 1993: Richard Jordan, US-amerikaansch Schauspeler (* 1938)
* 2006: Naguib Mahfouz, ägyptschen Schriever, Literaturnobelpriesdreger (* 1911)
* 2011: Gerold Meiners, plattdüütsch Schriever (* 1925)
* 2013: Seamus Heaney, irisch Schriever un Nobelpriesdräger (* 1939)
* 2022: Michail Sergejewitsch Gorbatschow, sowjeetsch-russisch Politiker und Freedensnobelpriesdräger (* 1931)
SCAR

**SCAR** () betekent

* en Afkörten för dat Scientific Committee on Antarctic Research,
* FN SCAR, en Afkörten för de *Special forces Combat Assault Rifle*,
* SCAR, en Programmeerspraak.
Ralph Giordano

**Ralph Giordano** (* 20. März 1923 in Hamborg; † 10. Dezember 2014 in Köln) weer een düütschen Schriever, Publizist un Journalist.

Sien Vader weer van siziliaansch Afstammen und sien Moder en düütsche Jööd. He is dorüm, dör sien Kindheetsbeleevnissen ok jümmer düchtig tegen de Natschonalsozialismus wesen. 

1961 is he as Fernsehjournalist bi’n NDR anfungen, siet 1964 hett he för de WDR Films dreiht in Gegenden wo Krisen weern. Nebenher hett he ok noch völ as Schriever arbeit un 19 Böker rutbrocht (Stand: 2007). Sien bekannst Book is: *Die Bertinis* van 1982. In dat Johr 2007 hett he sien *Erinnerungen* rutbrocht. 

He is dreemal verheiraat ween, sien eerste un sien drüdde Fro sünd beid an Krebs doodbleven, de tweet Eh weer na een Johr scheedt.
13. Januar

De **13. Januar** is in’n Gregoriaanschen Klenner de 13. Dag in’t Johr.

## Wat passeert is

## Boren
* 1334: Hinrich II., König vun Kastilien un León (vun 1369 af an) († 1379)
* 1864: Wilhelm Wien, düütsch Physiker un Nobelpriesdräger († 1928)
* 1883: Friedrich Klinge, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1949)
* 1926: Melba Liston, US-amerikaansch Jazzmusikerin un -komponistin († 1999)
* 1927: Sydney Brenner, britisch Bioloog un Nobelpriesdräger († 2019)
* 1933: Janet Kear, brittsche Ornitholoogsche († 2004)
* 1941: Pasqual Maragall, katalaansch Politiker
* 1941: Walter Rodekamp, düütsch Footballnatschonalspeler († 1998)
* 1945: Christina Sufka, plattdüütsche Schrieversche
* 1959: Carsten Sieling, düütsch Politiker un Borgermeester vun Bremen
* 1960: Robert Eric Betzig, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1975: Daniel Kehlmann, düütsch Schriever
* 1997: Egan Bernal, kolumbiaansch Radrennfohrer

## Storven
* 858: Æthelwulf, König vun dat angelsassische Königriek Wessex (* um un bi 800)
* 1625: Jan Brueghel de Öllere, fläämsch Maler (* 1568)
* 1823: Matthias Jorissen, düütsch Pastor in de Nedderlannen un Dichter vun den dütschen Text vun den Psalter vun Genf (* 1739)
* 1838: Ferdinand Ries, düütsch Komponist un Pianist (* 1784)
* 1874: Victor Baltard, franzöösch Architek (* 1805)
* 1929: Wyatt Earp, US-amerikaansch Western-Held
* 1930: Carl van der Linde, plattdüütsch-jöödschen Bookdrucker un Schriever (* 1861)
* 1933: Christopher Rave, düütsch Maler un Polarforscher (* 1881)
* 1936: Bertha Zillessen, düütsch Malerin un Fotografin (* 1872)
* 1941: James Joyce, irschen Schriever un Dichter (* 1882)
* 1943: Henner Henkel, düütsch Tennisspeler (* 1915)
* 1963: Johann Wartner, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1883)
* 1972: Hermann Teuchert, düütsch Germanist un Dialektoloog (* 1880)
* 1975: Günter Lange, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1915)
* 1983: Barry Galbraith, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1919)
* 2009: Patrick McGoohan, US-amerikaansch Filmschauspeler, Dreihbookschriever un Speelbaas (* 1928)
* 2011: Hellmut Lange, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker (* 1923)
* 2017: Gilberto Agustoni, Swiezer Kardinal (* 1922)
* 2023: Klas Lestander, sweedsch Biathlet (* 1931)
Wolfgang Clement

**Wolfgang Clement** (* 7. Juli 1940 in Baukem; † 27. September 2020 in Bonn) weer düütschen Politiker van de SPD (bit 2008).  

He weer vun 1998 bit 2002 Ministerpräsident van Noordrhien-Westfalen un vun 2002 bit 2005 Bundminister för Weertschop un Arbeit.

Nah sien Abitur an de Graf-Engelbert-School in Baukem hett Clement anfangs bi de Zeitung Westfälische Rundschau in Düörpm arbeit. Dornah hett he Rechtswetenschop in Mönster studeert. 1965 hett he sien eerst juristisch Staatsexamen maakt un dornah as Assistent un Rechtsrefrendar an de Universität in Marburg arbeit. Clemment is aber 1968 weer nah de Westfälische Rundschau gahn un dor bit to’n Viez van’n Chefredaktör upstegen. Van 1986 bit 1989 weer he denn Chefredaktör bi de Zeitung Hamburger Morgenpost. 

Wolfgang Clement is verheiraat, hett fiev Dochters un wahnt in Bonn. 

Siet 1970 is Clement Lidmaat van de SPD. Vun 1981 bit 1986 weer he Spreker van de Bundsvörstand un van 1985 bit 1986 dorto Viez van’n Bundsgeschäftsföhrer van de Partei.

Vun 1994 bit 2001 hörr he de Landsvörstand in Noordrhien-Westfalen an, siet 1996 as Viez van’n Vörsitter. Siet 1997 is he Lidmaat in de SPD-Bundsvörstand und siet 1999 Viez van’n Bundsvörsitter. 

Een Johr later is he denn Johannes Rau as Ministerpräsident van Noordrhien-Westfalen upfolgt. 

Nah Striedereen mit de Partei üm de Richtung un nahdem en Parteiordnungsverfohren tegen hüm inleidt wurrn weer, is he in' November 2008 ut de SPD uttreden. 

## Weblenken

* Clement sien Websteed (hoochdüütsch)
* Pressearchiv to Ministerpräsident un Superminister Clement (hoochdüütsch)
Oscar/Best Speelbaas

Mit den Oscar för de Besten Speelbaas warrt de Regie vun en Film uttekent und dormit de Arbeit vun den Speelbaas. De Filmen qualifizeert sik jümmer in dat Johr na de Verapentlichung. In de Tabell staht de Filmen in dat Johr, in dat se uttekent worrn sünd.

De Preisdrägers sünd:

## 1929–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030
Paavo Nurmi

**Paavo Nurmi** (* 13. Juni 1897 in Turku; † 2. Oktober 1973 in Helsinki), weer een finnischen Lichtathlet.

He gellt as de eerste groote Superstar in de Lichtathletik. He hett 13 Weltrekorde upstellt (dorto söben up inoffiziell Strecken und 38 offizielle un inoffizielle bi amerikaansch Hallenrennen). 

He hett an de Olympisch Spelen 1920, 1924 un 1928 deelnommen un dorbi 9 Goldmedaillen wunnen.

He hett mit dat Lopen good Geld verdeent, dat Geld ober ok immer good anleggt, so dat he, de ut eenfach Verhältnissen keem, sien Utkommen harr.

In't Öller weer he man düchtig krank (Arteriosklerose, linke Foot weer nich mehr to gebruken, linker Hand muss fastbunnen wurrn, up een Oog weer he blind und de rechte Hand weer ok all nich mehr up Stee).

Na em is de Asteroid (1740) Paavo Nurmi nöömt wurrn.
Cressida (Maand)

**Cressida** (ok: **Uranus IX** oder **S/1986 U 3**) betekent in de Astronomie en vun de lütten Maanden vun den Planeten Uranus. Cressida is en vun de inneren Maanden, över den aver ok noch nich ganz veel künnig is. De Uranus-Maanden hebbt all Naams vun Figuren ut dat Wark von William Shakespeare oder Alexander Pope; Cressida is en vun de Titelfiguren ut Shakespeares Tragödie *[[Troilus and Cressida]]* (dt.: „Troilus und Cressida“).

## Opdecken
De Maand is an’n 9. Januar 1986 vun den Astronomen Stephen P. Synnott op Biller vun de Ruumsond *[[Voyager 2]]* opdeckt worrn. He hett toeerst de vörlöpig Beteken S/1986 U 3 kregen.

## Ümlopbahn
Cressida kreist in ungefähr 10 Stünnen un 26 Minuuten eenmol üm Uranus. Dorbi hett he en middler’n Afstand vun 61.767 km. De Maandbahn hett en ganz lütte Exzentrizität von 0,00088 un is also so goot as kreisrund. De Bahn is üm un bi 0,16° gegen den Äquater vun’n Uranus kippt, wat ok nich jüst veel is.

## Opbo
De Dörmeter vun den Maand liggt in’n Dörsnitt bi ungefähr 79,6 km. Mit 1,3 g/cm³ liggt de Dicht düütlich ünner de vun de Eer. De Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat de Maand to’n gröttsten Deel ut Wateries besteiht. De Bavenflach vun Cressida is teemlich düster mit en Albedo vun 0,07. Dat heet, dat 7 % vun dat Licht, dat op den Maand ankummt, wedder afstrahlt warrt. An de Bavenflach warkt en Sworversnellen vun 0,014 m/s², wat üm un bi een Promill vun de Eer is.
Dionysos

**Dionysos** is een Gott ut de greeksche Mythologie. He is de Gott van Wien un van de rauschhafte Ekstase. Chorlyrik un Theater höört to sien Festen.

To hüm höört ok Efeukranz un Thyrosstab. Sien Begleiters sünd Satyrn un Mänaden.

Bi de sogenannten Twalfgödderlisten wurrd sien Naam ok woll mit upnommen. Dorför fehlt denn Hestia, de ja för hüm Bott maakt hett.