open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Edward Bird

**Henry Edward Bird** (* 14. Juli 1830 in Portsea, Hampshire; † 11. April 1908 in London) weer en vun de beste engelsch Schachspeler in dat 19. Johrhunnert.  

He hett an dat eerste Schachturnier ut de Neetiet in London 1851 deelnommen, flog aber all glieks in de eerste Ronde rut. Ok Wettkämpe tegen Wilhelm Steinitz (1867) un Emanuel Lasker (1890 un 1892) hett he verloren, weer aber bi eenig Turniere immer vörn dorbi. So hett he 1880 in Gouda en Turnier wunnen un in Hereford 1885 hett he sück Platz 2 mit Schallopp deelt, achter Joseph Henry Blackburne, aber vör Mackenzie, Gunsberg, Mason, Skipworth un annern. Wiels he en originell Speelwies harr, weer he bi de Schachspelers good ansehn.

Bird weer ok de Schachspeler, de den eersten Schönheitspries in de Schachhistorie kregen hett, 1876 weer dat in New York för iein Partie tegen James Mason.

Bird, de vun Berop Bookholler weer, hett ok Schachböker schreben, so as *Chess masterpieces* (1875) un *Chess history and reminiscences* (1893). Wat hüm ok noch interesseren de, weer de Historie vun de Iesenbahn. Ok dorto hett he en Book schreben: *An Analysis of Railways in the United Kingdom*.

Nah hüm is de Bird-Anspeel (**1.f2-f4**) nömmt wurrn. Ok in de Spaansch Partie drocht en Variante (1. e2-e4 e7-e5 2. Sg1-f3 Sb8-c6 3. Lf1-b5 **Sc6-d4**) de Naam Bird-Verteedigung. Bi de Italiensch Partie geev dat ok en Bird-Angreep, aber dat System hett sück nich dörsett.
Finster (Mehrdüdig Begreep)

**Finster** betekent

* Finster, in de Architektur as Deel vun en Bowark,
* Bulloog, in de See-, Luft- un Ruumfohrt as Bodeel vun dat Fohrtüüg oder den Fleger,
* Finster, in de Informatschoonstechnik en Böverflach op’n Kieker vun’n Reekner,
* Tietfinster, in’n Sinn vun de Tiet för sünnere afgrenzte Tietrüüm,
* Finster, in de Geologie öllere Formatschonen, de to’n Bispeel dör Erosion an de Böverflach opslaten sünd,
* Finster, Lock in en Knaken,
* Archäoloogsch Finster, Element to’n Wiesen von archäoloogsche Funnen,
* Atmosphäärsch Finster, Intervall von Wellenlängen, bi de de Atmosphäär Licht dörlett.

**Finster** is de Familiennaam von

* Felix Finster (* 1967), düütschen Mathematiker,
* Norbert Finster (* 1951), düütschen Generaalleutnant,
.

Kiek ok bi: Finsterer, Fenster.
Finster (Geologie)

As **Finster** warrt in de Tektonik de opslaten, d. h. an de Böverflach vun de Eer freeleggte, Deel vun en geologische Schicht in’n Ünnergrund betekent, de an sik vun en jüngeer Schicht överdeckt warrt. Disse Opsluss kummt tomeist dör Erosion tostannen un is öörtlich mehr oder minner afgrenzt.

Tektonische oder ok geoloogsche Finster leegt deeper (Liggen Block) as de Rahmenstenen un sünd rundüm vun tektonisch höger liggend Stenen, dat so nöömte Hangen Block, ümgeven un verlööft op disse Wies as dör en Finster in den geoloogschen Ünnergrund rintokieken. In aktive Bargens sünd Finster vör allen in Dalen oder in’n Karn vun Antiklinalen (geoloogsch Saadels) to finnen.

In de Alpen gifft dat to’n Bispeel dat Tauernfinster, dat Semmeringfinster un dat Ünnerengadiner Finster

## Kiek ok
* Tektonisch Deek

## Literatur
* Eisbacher G.H. (1996): Einführung in die Tektonik. Enke Verlag, Stuttgart. ISBN 3-432-99252-1
* Labhart T. (2001): Geologie der Schweiz. Ott Verlag, Thun. ISBN 3-7225-6762-9
25. Februar

## Wat passeert is

## Boren
* 1585: Johannes Ardüser, Swiezer Mathematiker un Ingenieur († 1655)
* 1841: Pierre-Auguste Renoir, franzöösch Maler († 1919)
* 1842: Karl May, düütsch Schriever († 1912)
* 1846: Giuseppe De Nittis, italieensch Maler († 1884)
* 1867: Rudolf Tarnow, nedderdüütsch Dichter († 1933)
* 1871: Oliver Campbell, US-amerikaansch Tennisspeler († 1953)
* 1873: Enrico Caruso, italieensch Opernsinger († 1921)
* 1879: Royal Harwood Frost, US-amerikaansch Astronom († 1950)
* 1900: Tiny Parham, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1943)
* 1913: Gert Fröbe, düütsch Schauspeler († 1988)
* 1919: Rolf Hornig, düütsch Politiker, Schriever un Landdagsafordneter († 2006)
* 1932: Hans Apel, düütsch Politiker un Bundsminister († 2011)
* 1938: Wiktor Iwanowitsch Kossitschkin, russch Iesflinklöper († 2012)
* 1938: Mike Wofford, US-amerikaansch Jazzmusiker und - komponist († 2025)
* 1940: Elke Loewe, plattdüütsch Schrieverin
* 1943: George Harrison, engelsch Musiker († 2001)
* 1946: Roland Hemmo, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker
* 1952: Rosemarie Taupadel, düütsch Iesflinklöperin
* 1960: Heiko Fischer, düütsch Ieskunstlöper († 1989)
* 1965: Susanna Rahkamo, finnisch Ieskunstlöperin
* 1990: Pello Bilbao, spaansch Radrennfohrer
* 1992: Thomas Diethart, öösterrieksch Skispringer
* 1999: Gianluigi Donnarumma, italieensch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 1582: Otto VIII., leste Graaf vun de Graafschop Hoya
* 1962: Wilhelm Peßler, düütsch Volkskundler un Kulturhistoriker (* 1880)
* 1983: Tennessee Williams, US-amerikaansch Schriever (* 1911)
* 1988: Peck Morrison, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1919)
* 1999: Glenn Theodore Seaborg, US-amerikaansch Chemiker, Atomphysiker un Nobelpriesdräger (* 1912)
* 2000: Sishayi Nxumalo, Politiker ut Swasiland (* 1936)
* 2016: Jim Clark, britsch Filmeditor un Speelbaas (* 1931)
* 2017: Bill Paxton, US-amerikaansch Schauspeler, Speelbaas un Filmproduzent (* 1955)
* 2020: Muhammad Husni Mubarak, ägyptisch Staatspräsident (* 1928)
Robert Stawell Ball

Sir **Robert Stawell Ball** (* 1. Juli 1840 in Dublin; † 25. November 1913 in Cambridge) weer en irisch Astronom.

Sien Vader weer Naturforscher. Ball weer siet 1892 Perfesser för Astronomie un Geometrie in Cambridge un is vör allen dör sien populär Böker över Astronomie bekannt wurrn. Sien Hööftinteressenrebeet weer aber woll de Mathematik. 

## Warken
* *Experimental Mechanics*. 1871.
* *The Theory of Screws: A Study in the Dynamics of a Rigid Body*. 1876.
* *A Story of the Heavens*. 1886.
* *The Story of the Sun*. 1893.
* *A Treatise on the Theory of Screws*. 1900.
* *A Treatise on Spherical Astronomy*. 1908.

## Ehrungen
1873 wurr Ball to'n Lidmaat vun de Royal Society of London ernannt. 1886 wurr he to'n Ridder slahn.

## Weblenken
* Körtbiographie bi nahste.ac.uk (engl.)
* Klima-Luft.de
* [Eintrag im Archiv der Royal Society](http://www.royalsociety.org/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqSearch=(Surname='Ball')&dsqPos=2)
* Indrag bi 1911encyclopedia.org (engl.)

## Born
* Bertelsmann Lexikon Astronomie, 1993 ISBN 3-570-01612-9
William Lassell

**William Lassell** (* 18. Juni 1799 in Bolton, Lancashire; † 5. Oktober 1880 in Maidenhead, Berkshire), weer en engelschen Astronom.

He keem ut finanziell good Verhältnissen un kunn sück dat leisten, sück ut rein Privatvergnögen mit de Astronomie to befaaten. He harr en sülvst baut, groot Privatsteernwacht bi Liverpool, mit sülvst baut Instrumenten.

Bekannt wurrn is he, as he 1847 de Neptunmaand Triton funnen hett. Een Johr later hett he to de sülvig Tiet as William Cranch Bond Hyperion opdeckt, wat en Maand vun Saturn is. 1851 hett he up Malta sien Beobachtungen wieder makt un denn de Uranus-Maanden Ariel un Umbriel opdeckt. 

## Born
* Bertelsmann Lexikon Astronomie, 1993, ISBN 3-570-01612-9
William Cranch Bond

**William Cranch Bond** (* 9. September 1789 in Portland/Maine; † 29. Januar 1859 in Cambridge/Massachusetts), weer en US-amerikaansch Astronom.

Vun Berop weer he Uhrmaker in Boston un ansonsten Autodikat.

He weer de eerste Direkter överhoopt vun de Steernwacht vun dat Harvard College in Cambridge. Bekannt wurrn is he, as he, tosommen mit sien Söhn, John Phillips Bond, to glieker Tiet as William Lassell 1848 de Saturnmaand Hyperion opdeckt hett.

Bond weer en Pionier vun de Astrofotografie. Tosommen mit John Adams Whipple hett he 1850 de eerste Daguerreotype vun en Steern makt, de Wega. Bond un Whipple hebbt ok detailleerte Fotos vun de Maand makt. 

## Born
* Bertelsmann Lexikon Astronomie, 1993, ISBN 3-570-01612-9
Hindustaansche Spraak

**Hindustani** ( Up Hindi: हिंदुस्तानी, Hindustānī) is de Naam vun en Spraak ut Noordindien. Düsse Spraak is de Wuddel vun de beiden hüdigen Standardspraken Hindi un Urdu, de dor vun herkaamt. In grode Delen vun den Noorden un vun de Midden vun Indien is Hindustani goot to verstahn. 

## De Naam Hindustani
In'n Loop vun de Johrhunnerten hett sik dat ännert, wat mit den Naam Hindustani meent weer. Toeerst hefft de Lüde dat bruukt, de den Noorden vun Indien mit Gewalt innehmen döen. De snacken persisch un hefft Hindustani as en Naam för de ganzen inheemschen Spraken in Noordindien nahmen. In un um Delhi ümto weer de Regionalspraak Khari Boli tohuse. As later düsse Spraak in den ganzen indischen Subkontinent as en Lingua Franca bruukt wurrn is, kreeg se den Naam Hindustani. Annere Naams för düsse Spraak weern Hindi, Hindavi, Hindui, Bhakha un Rekhta.
As de Briten vun dat 18. Johrhunnert af an na Indien kemen un dat an sik reten harrn, menen se mit Hindustani en besunnere Form vun dat Khari Boli, wo wi hüdigendags Urdu to seggt. Düsse Form warrt in de Nastaliq-Schrift schreven un wiest allerhand persische un araabsche Lehnwöör up. Eerst vun den Anfang vun dat 20. Johrhunnert af an versteiht een unner Hindustani de Grundlaag oder de Grundspraak vun Hindi un Urdu oder dat, wat Hindi un Urdu gemeensam togrunn liggt. Vunwegen dat sik Mahatma Gandhi dor so stark för maakt hett, is de Naam „Hindustani“ avers ok en Woort för de Gemeenspraak wurrn, de in ganz Indien över all Grenzen hen snackt un verstahn weern kann.
Henrietta Swan Leavitt

**Henrietta Swan Leavitt** (* 4. Juli 1868 in Lancaster, Massachusetts; † 12. Dezember 1921 in Cambridge, Massachusetts), weer en US-amerikaansch Astronomin. 

1902 wurr se Assistentin an dat Observatorium vun dat Harvard College. Later henn övernehm se de Leeden vun de Abteilung för photographisch Photometrie. in Arequipa in Peru hett se de beid Magellanschen Wulken beobacht. Meest hett se sück mit Veränderlichen, besünner mit de Cepheiden, beschäftigt. 1912 hett se de Perioden-Helligkeets-Beziehung opdeckt. 

## Born
* Bertelsmann Lexikon Astronomie, 1993, ISBN 3-570-01612-9
Pius XII.

**Pius XII.** (* 2. März 1876 in Rom as *Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli*; † 9. Oktober 1958 in Castel Gandolfo) weer Paapst vun de Kathoolsche Kark un de Staatsböverste vun den Vatikan vun 2. März 1939 bit to sien Dood.
Pacelli studeer af 1894 Theologie un promoveer 1901 to'n Dr. theol. un 1902 to'n Dr. jur. Nah de Familientraditschoon harr he en Juristenloopbahn inslahn sullt, aber he hett sück 1899 to'n Preester weihen laten. 1917 weer he Nuntius in München, 1920 bit 1929 in Berlin. Vun 1930 af an weer he denn Staatssekretär vun Paapst Pius XI.. To de Tiet hett he sück düchtig för de Konkordatspolitik vun de Vatikan insett.

As he Paapst wurrn de, brook ok bold de Tweete Weltkrieg ut. Na buten hen hett sück Pius XII. neutral verhollen, achtern rüm un up diplomatischen Weg, hett he aber versöcht, Verfolgungen to verhinnern un Not to mildern. To de Vernichten vun Jööden hett he offiziell nichts seggt, wat hüm nahst vööl Kritik inbrocht hett. Fatalerwies hett he de Natschonalsozialismus sogor verharmlost, weer aber strikt tegen de Kommunismus. Ok dat broch hüm Kritik in, bunn dat doch de Kark, de he eegentlich internatschonal hollen wull, ok an den Westen.

He is woll bannig konservativ wesen, gelehrt un asketisch leevend, aber in Rom hett he zentralistisch un autoritär regeert. En Staatssekretät harr he all siet 1944 nich mehr. He weer ok tegen jeder Versöök vun en sellschaplichen Integratschoon un hett de Katholiken un Protestanten wieder vunanner af brocht.

Sien Nahfolger wurr Paapst Johannes XXIII. .

## Weblenken

* Rabbi David Dalin: A Righteous Gentile Die Meinung eines Rabbi zu Pius XII. (up engelsch)
* Utführlich Biographie to Pius XII. bi Shoa.de
* „The End of the Pius Wars“ - von Joseph Bottum - Versuch einer Bilanz der Kontroverse um Pius XII. (up engelsch)
* Pius XII. up de Sieden vun de Vatikans
* Rainer Decker: Rezension über: Cornwell Pius XII., Der Papst der geschwiegen hat
* Rainer Decker: Sammelrezension über Pierre Blet: Papst Pius XII. und der Zweite Weltkrieg. und Michael F. Feldkamp: Pius XII. und Deutschland
* Die Welt - Interview mit Pater Gumpel über Pius XII. un Cornwell
* Kardinal Walter Kasper verteedigt Paapst Pius XII
* Kritische Online-Edition der Nuntiaturberichte Eugenio Pacellis (1917–1929)

## Born
* Personen Lexikon vun de Chronik Verlag Band 2
Horst Pillau

**Horst Pillau** (* 21. Juli 1932 in Wien; † 7. Juni 2021 in Berlin) weer en öösterriekschen Dramatiker un Schriever vun Theaterstücken, Höörspelen un Dreihböker.

Pillau is 1932 in Wien boren un denn in Berlin opwussen. Siet 1959 dee he as fre’en Schriever arbeiden. Glieks good ankamen dee ünner annern dat Bühnenstück *[[Das Fenster zum Flur]]*, dat he tohoop mit Curth Flatow schreven hett.

He hett ok Stücken för dat Ohnsorg-Theater schreven un ok Dreihböker för dat Feernsehn maakt, to’n Bispeel för *[[Familienbande]]*, *[[Ein Mann macht klar Schiff]]*, *[[Die Wilsheimer]]* un *[[Salto Mortale (Feernsehserie)|Salto Mortale]]*. Ok vun Theodor Fontane siene *[[Wanderungen durch die Mark Brandenburg]]* hett he en Dreihbook vun maakt. För de Feernsehshow Dalli Dalli hett Pillau korte Theaterstücken schreven, bi de de Kandidaten Fehlers rutfinnen schullen, de dor in versteken weren.

## Enkeld Nahwiesen
Bart Rouwenhorst

**Bart Rouwenhorst** (* 30. Dezember 1970 in Apeldoorn) is en nedderlandschen Maler. Rouwenhorst, de siene Biller mit *bArt* ünnertekent, maalt vör allen realistische Biller vun Froonslüüd.

Rouwenhorst is in Apeldoorn boren un is dor ok opwussen. Later studeer he Warktüüchbokunn in Eanske, wo he 1995 mit Inschenör afsluten dee. He füng denn an en Dokterarbeit to schrieven un wull en Dokter in Logistik maken. Man he bröch dat nich toenn. Al in sien Studientiet kummt sien Intress för de Kunst dör. Mit Ronald Popma tohoop winnt he en Pries vun de Universität Twente mit en *Duurzaamheidsmeter*. Ünner Inwark vun Bert de Wilde fangt Rouwenhorst an, Modellen to malen.

Siet sien eerste grote Utstellung 2005 in Asten maalt Rouwenhorst vör allen ok Froonslüüd mit rood Hoor. He süht in dissen Typ Froon en Typ Fro, de wat Puret utstrahlen doot. An’n 24. September 2005 hett he denn dat eerste Roodhoorigendrepen in Asten organiseert. Roodhoorige ut de ganzen Nedderlannen kemen bieen. Dat möök ok optisch veel her un Biller vun dit Drepen weren överall in de Daagbläder in de Nedderlannen. Op’n 2. September 2007 geev dat denn en tweten Roodhoorigendag, ditmal in Breda. Den Dag geev dat ok de Premiere vun de Dokmentatschoon *De schilder en zijn model* vun Jac Kouwelaar över Rouwenhorst.

Siet 2000 deit Rouwenhorst in de Binnenstadt vun Breda wohnen un arbeiden.

## Weblenken
*Websteed vun Bart (nedderlandsch)
*Website Roodhoorigendrepen (nedderlandsch)
Eilean Donan Castle

**Eilean Donan Castle** is en Borg in de westlichen schottischen Highlands. De Borg is de Stammseet vun den *[[Clan MacRae|MacRae]]* Clan. Se steiht op en lütt Eiland in’n Loch Duich in de Neeg vun den Oort Dornie un kann bi hogen Waterstand blots över en Steenbrüch begahn warrn. De Naam *Eilean Donan* is Schottsch Gäälsch un bedüüdt „Donans Eiland“, afleddt vun den keltischen Hilligen un Märtyrer Donnán of Eigg (St. Donan) ut de Düsteren Johrhunnerten.

De Borg weer 1220 ünner Alexander II. vun Schottland boot. Anfangs neem de Anlagen vun de Borg dat hele Eiland in, in de lateren Johrhunnerten is se aver mehrmols üm-, torüch- un utboot worrn. Vundaag nimmt se ruchweg twee Drüddel vun dat Eiland in. Dat heet, Eilean Donan Castle weer ok een vun de Fluchtborgen vun Robert the Bruce, as he vör de Englänners flüchten müss.

1719 is de Borg vun dree engelsche Fregatten tonicht maakt worrn, wiel se to de Tiet vun spaansch Truppen as Garnison nütt worrn is. Eerst 1932 weer de Borg wedder opboot. De Museumsföhrer bericht dorto de Historie vun’n Wedderopbo un vertellt vun en ole eenheemsche Fro, de dat noch sülvst beleevt harr un mit en Ogenplinkern teemlich gloovhaftig dorstellt, dat de dormolig Borgherr in’n Droom de Plään vun de ole Borg sehn harr un se vun de Architekten dorna wedder torechtmaken leet. Bi de eersten Utschachtarbeiden is in de Ruin en Truh funnen worrn, wo de Plään binnen weern un de jüst so weern, as he dat in’n Droom sehn harr. Bi de sünnere Atmosphäär vun de Borg künn man dat meist glöven. 

Eilean Donan Castle is en vun de an’n fakensten fotografeerten Motiven in ganz Schottand un bekannt för romantische Hochtieten. Vundaag bargt de Borg en Museum, dat pädagogisch utermatig goot opboot is. Bi den Rundgang dör de Borg künnt vele Rüüm bekeken warrn. Dorünner is ok de Borgköök, woneem düchtig echt namaakte Figuren un Eten utstellt sünd. Dorto warrt Geräusche afspeelt, dat een den Indruck kriggt, dat dor jüst en festlich Mahl torechtmaakt warrt. An’t Över op de anneren Siet vun de Brüch steiht hüüt en Touristenzentrum

Vun wegen ehr indrucksvull Utsehn un de sünnere Atmosphäär is de Borg al faken as Kulisse för Film- un Feernsehprodukschonen bruukt worrn as t.&nbsp;B. in je een Folg vun *[[Das blaue Palais]]* vun Rainer Erler un *[[The New Avengers]]* oder in Filmen as *[[Highlander]]*, *[[Braveheart (Film)|Braveheart]]*, *[[Tomorrow Never Dies]]*, *[[Rob Roy (Film)|Rob Roy]]* un *[[Mio min Mio (Film)|Mio min Mio]]*.

## Weblenken

* Websiet vun de Borg (engelsch)
* Webcam Eilean Donan Castle (engelsch)
Ludger Abeln

**Ludger Abeln** (* 10. Juni 1964 in Meppen) is en düütschen Moderator.

## Leven
Abeln is 1964 in Meppen boren un hett an dat Gymnasium Marianum in Meppen Abitur maakt. Toeerst möök he denn en Lehr as Discher, füng denn aver ok noch en Studium an de Universität Hannober an. Wehrdeenst hett Abeln as Reserveoffizieranwärter in dat Sanitätsbatalljon 11 in Leer maakt.

Abeln dee denn as Redaktör un Moderator bi de Radiosenners Hitradio Antenne un Radio ffn arbeiden un keem 1999 to’n NDR-Feernsehn. He hett ünner annern för „Polizeireport Niedersachsen“ un „Talk op Platt“ arbeidt. Bi Talk op Platt weer he denn ok toeerst mit Moderator. Vun 2000 af an modereer he dat Regionalmagazin „Hallo Niedersachsen“ un ok Folgen ut de Reeg „Nordabend“ un vun de „NDR Quiz Show“. Siet September 2004 is Abeln Moderator vun de Aktuelle Schaubude. Eenmal in Maand maakt he „Hallo Niedersachsen“ ok op Platt. Anfang 2014 hett he sien Loopbahn bi den NDR afslooten un is denn Pressespreker bi dat VW-Wark in Emden wurrn.

As Reporter för Antenne Niedersachsen weer Abeln ok för dree Weken as Kriegsberichterstatter in Somalia un hett över den Insatz vun düütsche Truppen bi de UNOSOM-Mission vun de Vereenten Natschonen Bericht geven.

Abeln leevt mit siene Fro un sien Söhn in Leer.

## Warken
### Böker
* *Jümmers munter blieben.* Verlag Michael Jung, Kiel 2008
* *Wi harrn jo nix!.* Verlag Michael Jung, Kiel 2010
* *Populäre Niedersachsen-Irrtümer: Ein Lexikon.* Aufbau Verlag, Berlin 2012 (Hochdüütsch)
### CDs
* *Ludger Abeln vertellt.* Verlag Michael Jung, Kiel 2008
* *Weihnachten mit Lükko Leuchtturm* tosamen mit Bernd Flessner. Leda-Verlag, Leer 2006 (Hochdüütsch)
* *Die schönsten Weihnachtsgeschichten aus Norddeutschland* tosamen mit Edgar Bessen un annere. Verlag Michael Jung, Kiel 2008 (Hochdüütsch)

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken

* Websteed vun Ludger Abeln (hoochdüütsch)
Koiné (Spraakwetenschop)

In de hüdige Spraakwetenschop warrt dat Woort **Koiné**, dat vun de Greeksche Gemeenspraak Koiné herkümmt, ganz allgemeen as Woort för en „Gemeenspraak“ nahmen. En Gemeenspraak oder „Koiné“ is jedeen Dialekt, de sik mank en Gemeenschop vun Spraken un Dialekten as en Standardspraak dörsetten kann, de allerwegens annahmen un verstahn warrt, ok wenn de Dialekten in jem ehr Kuntreien fudderhen snackt weert. En Koiné in düssen Sinn is tomeist eerst mol en Schriftspraak un speelt in offiziellen Dokumenten un ok in de Medien en grode Rull. Eerst later warrt se ok in'n Alldag allerwegens övernahmen un schufft se denn de lokalen Dialekten an'e Kant. 

So'n Koiné-Spraken sünd, blangen de Greeksche Uur-Koiné (dor is dat Nee Testament in schreven) de Hoochdüütsche Standardspraak, just as all Standardspraken in de groten Länner, de an de Steed vun de velen verscheden Dialekten treden sünd. Ok bi de Plattdüütsche Spraak sett sik de Noordneddersassische Dialekt, as de besunners bi de Medien bruukt warrt, jummers mehr as en Standardspraak dör. In Indien warrt de Spraak Hindustani as Koiné ankeken. 

## Kiek ok bi
* Lingua franca
Hindi

**Hindi** (हिन्दी, hindī) is en Indische Spraak. Se warrt in de meisten Länner vun Noord- un Zentralindien snackt. Hindi höört to de Familie vun de Indoeuropääschen Spraken to. An’t Enne vun’t Middelöller is dat ut de Wuddeln vun de Pakrit-Spraken rutwussen. An’n 26. Januar 1965 is Hindi an de Siet vun Engelsch Amtsspraak in Indien wurrn. Man nich bloß in Indien warrt dat snackt, man ok up Mauritius un Fidschi, wo en beten mehr as de Hälft vun de Inwahners Hindi snackt. Spraak vun en Minnerheit is Hindi in Guayana un Surinam in Süüdamerika. In Guayana warrt dat mit dat Snacken vun Hindi avers minner. Dat Sarnami Hindi vun Suriname warrt hen un wenn ok as en egen Spraak ankeken. 

## Hindi un Urdu
Hindi is en Susterspraak vun Urdu. De beiden stimmt so wiet övereen, dat se tohopen faken as een Spraak ankeken weert. Mahatma Gandhi weer dor ok för, de beiden tohopentofaten to en Gemeenspraak mit Naam Hindustani, de denn meist up denn ganzen Subkontinent vun Indien to verstahn weer (Kiek bi Hindi-Urdu). Lüde ut de Spraakwetenschop meent, dat Hindi un Urdu ut en gemeensame Wuddel rutwussen sünd. Se kiekt de beiden Spraken ok as Soziolekten an, vunwegen dat dat verscheden Gruppen ween sünd, de jem snackt hefft. Vunwegen de Ünnerscheden vun de Sprekers sünd de Spraken denn ut’neen gahn. Hindi is de Spraak vun de Inders ween, de bi den Gloven vun den Hinduismus bleven weern. Urdu is de Spraak vun de Inders ween, de den Gloven vun den Islam övernahmen harrn, as islaamsche Herrschers mit Gewalt in verscheden indische Länner inbraken weern. So kümmt dat, dat Hindi in de Devanagari-Schrift schreven warrt un veel Bookwöör ut dat Sanskrit övernahmen hett. Man Urdu warrt in Araabsche Schrift schreven un hett veel Wöör ut de persische un Araabsche Spraak övernahmen. 

Vunwegen düssen Achtergrund geev dat ok polietschen Lawei. Natschonalisten vun de Hindus güngen dor bi un smeten de araabschen Lehnwöör en na’n annern ut de Spraak rut un nehmen an jem ehr Steed denn Wöör, de vun dat Sanskrit herkemen. Dor wollen se mit kloor maken, dat se up egen Grund stahn konnen un nich up Grund vun de Araabsche Spraak oder annere frömde Spraken. 

In de düütsche un plattdüütsche Spraak gifft dat allerhand Lehn- un Frömdwöör: Bhagwan, Chutney, Guru, Kuli, Punsch, Shampoo, Kummerbund, Dschungel, Kajal, Monsun (dat Hindi-Woort Mausam is süms en Lehnwoort ut dat Araabsche). 
Vun dat Hindi gifft dat allerhand lokale Dialekten.
Bloodfatt

As en **Bloodfatt** (lat. medizinsch Fachbegreep: *Vas sanguineum*) oder en **Ader** warrt in’n minschlichen oder deertisch Lief en röhrenförmige Struktur betekent, wo binnen dat Blood transporteert warrt. All Bloodfatten tohopen billt den Bloodkreisloop.

Hele Bloodfatten sünd de Vörrutsetten för den ordigen Transport vun’t Blood bit in de achtersten Ecken vun’n Lief un den störfre’en Torüchloop na’t Hart. 

## Indelen
In’n minschlichen Lief warrt de Bloodfatten as nafolgend ünnerdeelt:
# Aorta — *Hööftslagader*
# Arterien — *Slagadern*
# Arteriolen — *Lütte Slagadern*
# Kapillaren — *Hoorfatten*
# Venolen — *lütte Venen*
# Venen — *Bloodader*
# Hollveen-bövere/ünner — *Vena cava superior/inferior*

## Anatoomsch Opbo

Allgemeen besteiht de Wand vun en grötteret Bloodfatt ut dree verscheeden Schichten:
:1. der Tunica intima, kort: Intima
:2. der Tunica media, kort: Media
:3. der Tunica externa, kort: Adventitia

Kapillaren bestaht blots ut en Endothel in dat Pericyten inschalt sünd.

### Intima
De *Intima* is de binnerste Schicht vun de Fattwand bi Arterien, Venen un Lymphfatten. Se besteiht ut en enkelte Laag vun Endothelzellen, de in de Längsass vun’t Fatt utricht sünd. Se deent to’n Uttuusch vun Gas, Fletigkeit un Stoffen twüschen Blood un dat Geweev ümto. Se is tosamensett ut en Basalmembran, en subendothelialen Schicht ut Binngeweevszellen un faken ok een Membrana elastica interna, welke de Intima vun de Media scheedt.

### Media
De *Media* besteiht afhangig vun de Fattoort ut en mehr oder minner dull utprägte Muskelschicht, de na beide Sieten vun en Faserlamell ut elastisch Binngeweev begrenzt warrt. Man ünnerscheedt t.&nbsp;B. de Arterien vun’n elastischen Tyyp neeg an’t Hart (kiek ok *[[Windketelfunkschoon]]*) un de Arterien vun’n muskulären Tyyp wieter weg vun’t Hart. Doröver liggt de Membrana elastica externa, de ehr vun de Adventitia scheedt.

### Adventitia
De *Adventitia* is dat ümgeevend lockere Binngeweev, wat dat Bloodfatt in sien Ümgeven Inbetten un Verankern deit. Bi gröttere Fatten bargt de Adventitia *Vasa vasorum*, dat sünd fiene Adern, welke de Fattwand versorgen doot. Bi lüttere Faten findt de Versorgen ut dat Fatt sülvst statt.

## Kiek ok
* Lymphfatt
* Windketelfunkschoon
Hans Tilkowski

**Hans Tilkowski** (* 12. Juli 1935 in Düörpm-Husen; † 5. Januar 2020) weer en düütsch Footballspeler un –trainer. 

## Böverliga West un Bundesliga
Tilkowski speel as Doorhöder in de Böverliga West för Westfalia Herne (1956-1963) un in de Bundsliga för Borussia Dortmund (1963 -1967) un Eintracht Frankfurt (1967-1969). Van 1963 bit 1967 hett he 81 Bundsligaspelen för Borussia Dortmund bestreeden. Van 1967 bit 1969 keemen noch 40 för Eintracht Frankfurt dorto. 

Mit Düörpm wurr he 1965 Düütsch Pokalwinner un wunn 1966 den Europapokal vun de Pokalwinners.

1965 weer he ok düütsch Fotballspeler vun dat Johr, he weer dormit de eerste Doorhöder, de disse Utteknung kreeg.

## Natschonalmannschap
Tüschen 1957 un 1967 hett Tilkowski 39 Länderspele makt (18 dorvan, as he noch bi Westfalia Herne speelt hett un 21 för Borussia Dortmund). 

1962 stunn he in dat Upgebot för de Football-Weltmeesterschap 1962 in Chile. Jeder hett docht, dat he ok spelen de, aber de damalig Bundstrainer Sepp Herberger truck den jungen Wolfgang Fahrian vör. Tilkowski wull den Kram all in’d Eck smieten. 1966 in England speel he denn aber doch und wurr mit de düütsch Mannschap Viez-Weltmeester. Mit 2:4 verloren se dat Endspeel tegen England un he kasseer dat beröhmte Wembley-Door, wat Geoge Hurst schaten hett.

## Trainer
Nah sien aktiv Tiet as Speler weer he denn noch Trainer bi TSV 1860 München, 1. FC Nürnberg, Werder Bremen, 1. FC Saarbrücken un AEK Athen. Aber dorbi harr he nich so völ Spood. 

## Böker
* *Und ewig fällt das Wembley-Tor. Die Geschichte meines Lebens.* ISBN 3-89533-518-5
* ''Keine Angst vor scharfen Schüssen. Copress-Verlag, Hermann Hess, München, 1965.

## Weblenken
* Utföhrlich Biografie (hoochdüütsch)
Wienkoop

**Wienkoop** weer en Oort Arvpacht speziell in Oostfreesland. 

In de fröhere Neetiet, weer in Oostfreesland dat Buernland to'n grooten Deel in de Hand vun de Landsherrn. Sien Eegendömerstellung kann man mit Bövereegendom (middelhoochdüütsch: oberichheit, lat. dominium maius) beteken, an dat de Buer, de dat bewertschapen deen, en Ünnereegendom (lat. dominium minor) afleiden kunnen. Dat Land wurr denn Hüürland (düütsch: Heuerland), de Buern Hüür oder Huuslüüd (düütsch: Hausleute bzw. Hausmann) nömmt. 

Daf afleid Ünnereegendom weer aber all so en fast Eegendömerpositschoon (to verglieken mit dat hüdige Arvpacht), dat de Bövereegendömer, blots en Grundhüür, de sogenannt Wienkoop (düütsch: Weinkauf) fordern kunnen. Anner Rechten harr he nich mehr. Man kann also seggen, dat disse Hüürlüüd de tatsächlich Eegendömer weern. 

De Wienkoop sülvst stell dorbi so een Ooort Afgaav an den Landsherrn dor, dat dat bestahn Hüürverhältnis mit den Huusmann dör Dood oder Verkoop ennen see. De Naam röhrt dorher, dat de Köper den Verköper ut dissen Anlass to en Umdrunk inladen muss.

För de Tiet van 1550 bit etwa 1810 bestaht dör de Wienkoopprotokolle good Kenntnisse över de Eegendomsverhältnisse, wat ok hüdtodag wichtig för de Ahnenforschung is. 

## Born

* Friesische Heimat van 23. August 2007 (Bilaag in Anzeiger för Harlingerland)
Findörp (Mehrdüdig Begreep)

**Findörp** betekent

* Findörp, Stadtdeel vun Bremen,
* Findörp, Oort in de Gemeen Gnarrnborg in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen.

**Findörp** is de Familiennaam von

* Friedrich Findörp (1763–1830), düütschen Waterbobeamten,
* Johann Dietrich Findörp (1722–1772), düütschen Maler un Grafiker,
* Jürgen Christian Findörp (1720–1792), düütschen Moorkolonisator in dat Düvelsmoor.
Dahldörp

**Dahldörp** () is en Dörp in de Gemeen Gnarrenborg in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen. Binnen de Gemeen höört de Oort to de polietsche Oortschop Gnarrenborg.

## Geografie

Dahldörp liggt in’t Düvelsmoor. Dat Water ut dat Rebeed flütt över’n Dahldörper Kanaal na’n Oost-Hamm-Kanaal hen af.

In’n Noordoosten liggt Gnarrnborg, in’n Oosten doot Barkhusen un Korlshöbenerbarg liggen. Na Süden to sünd de beiden Stratendörper Findörp un Kolheim. Na Westen sünd de Naverdörper Kuustermoor, Nee-Kuhs un Kuhs, na Noorden liggt noch Messelskamp.

## Historie

Dahldörp is 1782 as Stratendörp langs den Dahldörper Kanaal anleggt worrn. Dat weer bi de Moorkolonisatschoon dör Jürgen Christian Findörp. Dat Dörp verlöppt vun Noordoost na Süüdwest langs den Kanal un parallel to’n Oost-Hamm-Kanaal un de Dörper Findörp un Kolheim. Twölf Siedlers kregen don je 60 Morgen Land towiest. Vör allen mit Törfsteken verdenen de Siedlers toeerst Geld. Dat Dörp bleev jümmer lütt. 1848 geev dat noch jümmer twölf Buursteden mit alltohoop 73 Inwahners. 1871 harr dat Dörp dat eerste Maal mehr as 100 Inwahners. 1910 weren dat denn al 168 Inwahners. Mit de egenstännige Gemeen Dahldörp güng dat 1928 toenn. Dat Dörp harr en ne’e Dörpstraat boot un harr nu Schullen. Dat weer nödig, dat sik de Gemeen Dahldörp de Gemeen Gnarrnborg ansluten dee.

De Gemeen Gnarrenborg is an’n 1. März 1974 mit de Gemeenreform in Neddersassen noch düüdlich grötter worrn. Sietdem höört Dahldörp binnen de Gemeen to de Oortschop Gnarrenborg.

### Inwahnertall

### Religion

Dahldörp is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel Gnarrenborg.

För de Kathoolschen is de St.-Michaelskark in Bremervöör tostännig, de siet 1. September 2010 to de Karkengemeen Hillig Geist in Stood tohöört.

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

Dahldörp sülvst besteiht blot ut de Dahldörper Straat. De geiht in’n Noorden in Gnarrenborg an de Landsstraat 122 ran. In’n Süden löppt de Straat in Kolheim an de Kolheimer un Findörper Straat ran, de to beide Sieden an’n Oost-Hamm-Kanaal langsgeiht. Ans gifft dat blot noch en lüttjere Verbinnen na Kuhs.

### Scholen

De Kinner ut Dahldörp gaht na de Grundschool Klenkendörper Möhl in Oosterweed.

## Footnoten
Bilegger

As **Bilegger** (nedderdüütsch: för dortoleggen, naböten) wurr en Oven in Buernhüüs ut Noorddüütschland in etwa dat 16. Johrhunnert betekent.

De Bilegger wurr meest an de Wand tüschen Döns oder Pesel („Gode Stuuv“) un de Köken upstellt un stell praktisch de Rücksiet vun en normal Kameroven dor, de aber van de Köken ut befüürt wurr. De Rook truck dör de Kökenschöstein af un de Wahnstuuv bleev free vun Rook. As Brennmaterial harr man meest Strandholt, Törf oder ok dröögt Kohmest. In de Wahnstuuv bleev meest de Ovenplatt to seen, de mit Reliefs vun bibelsch Szenen utsmückt weer. 

En wieder Besünnerheet vun de Bilegger weern de Messingknööp, de man afschruven kunn. Se wurrn ok „Tubben“ nömmt und wurrn as Handwarmer bruukt. En „Stulp“ (Messingglock) weer dorto dor, um dat Eten up den Oven warm to hollen. 

Af dat 17. Johrhunnert wurrn de Bilegger nich mehr müürt, sondern wurrn ut Gussiesen herstellt, toeerst in’n Harz un Siegerland, af 1827 ok in Rendsborg (Carlshütt Büdelsdörp).

## Weblenken

* Marsch und Förde - Bilegger (hoochdüütsch)
* Historie vun Sleswig-Holsteen (hoochdüütsch)
Hans Zimmer

**Hans Zimmer** is de Naam von

* Hans Zimmer (1870–1939), düütschen Literaturwetenschopper,
* Hans Zimmer (* 1946), düütsch Schriever un Theaterpädagoog,
* Hans Zimmer (* 1950), sweedsch Motorboer,
* Hans Zimmer (* 1957), düütsch Filmmusikkomponist.
John Williams

**John Williams** is de Naam von

* John Williams (1796–1839), engelschen Misschonar,
* John Williams (1903–1983), engelschen Schauspeler,
* John Williams (1922–1994), US-amerikaanschen Schriever,
* John Williams (* 1932), US-amerikaanschen Kumponist,
* John Williams (* 1941), austraalschen Gitarrspeler,
* John Williams (* 1965), US-amerikaanschen Peersportler,
* John Williams, US-amerikaanschen Saxofoonspeler,
* John C. Williams, US-amerikaanschen Generaal,
* John A. Williams (1925–2015), US-amerikaanschen Schriever,
* John Ffowcs Williams (* 1935), brietschen Inschenörwetenschopper,
* John George Williams (1913–1997), Ornitholoog un Naturforscher ut Wales,
* John H. Williams, US-amerikaanschen Weertschopswetenschopper,
* John J. Williams (1904–1988), US-amerikaanschen Politiker,
* John Joseph Williams (1822–1907), US-amerikaanschen Arzbischop,
* John M. S. Williams (1818–1886), US-amerikaanschen Politiker,
* John Patrick Williams (* 1937), US-amerikaanschen Politiker,
* John Richard Williams (1909–1998), US-amerikaanschen Politiker,
* John Robert Williams (1922–2002), brietschen Diplomaat,
* John S. Williams (1863–1932), US-amerikaanschen Plantaaschenbesitter un Möörder,
* John Sharp Williams (1854–1932), US-amerikaanschen Politiker,
* John Stuart Williams (1818–1898), US-amerikaanschen Politiker,
* John Whitridge Williams (1866–1931), US-amerikaanschen Gynäkoloog un Geboortshelper.
Gregory Widen

**Gregory Widen** (ok *Greg Widen*; * 30. November 1958 in Los Angeles County) is en US-amerikaanschen Dreihbookschriever, Speelbaas un Filmproduzent.

Widen weer noch Filmstudent an de UCLA as he dat Skript för den Film *Highlander* vun 1986 verköfft hett. De Film harr later groten weertschopplichen Spood.

Dree Johr lang hett Widen bi de Füerwehr arbeidt. In disse Tiet is he Tüüg worrn, as en Fründ bi en Rookgasexplosion (eng.: *backdraft*) ümkamen is. Dit Beleevnis hett em veel to doon geven un weer de Grundlaag för dat Dreihbook vun den Film *Backdraft*, de 1991 produzeert worrn is, wo dat üm en Drama ünner Füerwehrlüüd geiht. In den Film speelt he sülvst en lütte Nevenrull as Füerwehrmann.

Widens opstunns eenzige Speelfilm as Speelbaas is de Thriller *The Prophecy* vun 1995, de sik üm en övernatürlich Saken dreiht un in den Engels üm de Vörherrschap in’n Heven kämpt. To den Film hett he ok dat Dreihbook schreven. Disse Film weer 1996 för twee *[[Saturn Award]]* nomineert, ünner annern as *Best Horrorfilm*.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenk
1234

## Wat passeert is
* 27. Mai: In de Slacht vun Olenesch kriggt en Krüüzfohrerheer ünner den Bremer Arzbischop Gerhard II. de Stedinger ünner
* Dat Kloster in Uetersen warrt grünnt

## Boren

## Storven
Lingua franca

**Lingua Franca** (ital. för „fränksche Spraak“) is:
# an un for sik en bestimmte Pidgin-Spraak up Grundlaag vun romaansche Spraken. In dat Middelöller is düsse Spraak bi'n Hannel bruukt wurrn, wenn Lüde, de en romaansche Spraak snacken döen, mit anners wecke tohopenkemen, de nich-romaansche Spraken snacken döen (besunners Araabsch). De Lingua Franca weer för den Ümgang mank de Lüde mit jem ehr verscheden Mudderspraken besunners an de Süüd- un an de Oostküst vun de Middellannsche See wichtig un is bit in dat 19. Johrhunnert bruukt wurrn. 
# Hüdigendags warrt Lingua franca to jede annere Spraak seggt, de as Verkehrsspraak vun Lüde mit verscheden Mudderspraken bruukt warrt. In de Antike weer dat Koiné-Greeksch Lingua franca in de ööstlichen Delen vun dat Röömsche Riek. In dat Middelöller weer de Latiensche Spraak över ganz Europa hen de Lingua franca. Later is Franzöösch an de ehr Steed treden un hüdigendags is meist över de ganze Welt hen de Engelsche Spraak de Lingua franca, de bruukt warrt, wenn sik Minschen mit verscheden Mudderspraken verstahn wüllt.

## Kiek ok
* Lingua Franca Nova
Karin Baal

**Karin Baal**, eegentlich *Karin Blauermel* (* 19. September 1940 in Berlin; † 26. November 2024 ebenda), weer en düütsch Theater-, Film- un Fernsehschauspelerin.

## Filmloopbahn
Baal is ünner swore soziale Ümstännen in de Triftstraat in’n Berliner Stadtdeel Wedding upwussen. Nah hör Schooltiet fung se mit 14 Johr en Utbildung as Modeteknerin an.  

1956 kreeg se mit, dat för de Film *[[Die Halbstarken]]* en junge Schauspelerin söcht wurr, de den so nöömten Tietgeist verkörpern de. Se harr zwar kien Schauspeelutbildung, kregg ünner 700 Bewerberinnen liekers de Hööftrull un en dreejohrig Schauspelerutbildungsverdrag. Fastleggt weer se aber dordör up de Rull vun en blond upsternaatsch Fru. So kreeg se ok 1958 en Nebenrull in de Film *Das Mädchen Rosemarie*, en Verfilmung vun dat Leben vun Rosemarie Nitribitt. In anner Filmen gung hör dat meest genauso.  

1959 harr se hör Utbildung beend un harr eerste Bühnenrullen in München. Siet disse Tiet is se regelmatig in Theaters uptreden. Af de 70er Johren gung se vermehrt nah dat Feernsehn, wiels Filmrullen utblieven deen. Meestens harr se in Krimiserien Nebenrullen.

En Hööchpunkt vun hör Theaterarbeit weer de 1977 anfungen Tournee mit dat Theaterstück *[[Die verlorene Ehre der Katharina Blum]]* nah de Roman vun Heinrich Böll un de  Tournee vun 1986 mit de Theaterstücken *Geschlossene Gesellschaft* vun Jean-Paul Sartre un *Mord um Mitternacht* vun Francis Durbridge.

## Privatleven
Karin Baal hett 1959 hör Fründ ut de Jöögdtiet un Filmpartner ut *Die Halbstarken* Karlheinz Gaffkus, heiraat, mit de se de Söhn Thomas hett. Nah twee Johr sünd se schett wurrn un Baal gung 1962 mit den Schauspeler Helmut Lohner en tweete Ehe in. 1965 kreeg se hör Dochter Therese. De Familie leevte meeste Tiet in de Swiez. De Ehe is 1977 scheitert. Hör darte Ehemann, de Schauspeler Volker Eckstein, is 1996 an Krebs storven. Sien Dood hett hör damals düchtig för söben Johr ut de Bahn smeten. Se harr Alkoholproblemen un hör Karriere is tosommenbraaken. 

2006 is the weer up de Böhn torüchkommen un hett in dat Düsseldörper Theater *Komödie* mit dat Stück *[[8 Frauen]]* mitspeelt. To glieker Tiet wurr se mit en Matinée in dat Filmuseum Düsseldörp ehrt. In veerte Ehe weer se denn mit den dartig Johr jüngeren Kurden Cevdet Celik verheiraat. Disse Ehe is 2004 weer scheedt wurrn.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
*1961: Sülvern Bambi
*1961: Pries vun de düütschen Filmkritik (Best Nachwuchsschauspelerin)
*1966: Golden Kamera
*1968: Pries vun de düütschen Schallplatt för *Polly* in *Die Dreigroschenoper*
*1982: Iffland-Taler vun’n *Club der Theatergänger*, Berlin-West
*2018: Götz-George-Pries

## Weblenken
* 
*Kortbiografie
Gerhard Kentschke

**Gerhard "Gerd" Kentschke** (* 18. September 1942) is en ehmalge düütsch Footballspeler un -trainer.

Van 1963 bit 1966 hett he för den Karlsruher SC 50 Bundsliga-Speele makt un dorbi 10 Doren schaten. In disse Tiet hett he ok sien eenzigst Insatz in de "U-23 Junioren-Natschonalmannschap" hatt (1964). Sien erfolgriekste Johren harr he denn bi den 1. FC Kaiserslautern, för de he tüschen 1966 un 1970  120 Bundsliga-Speele makt un 24 Doren schaten hett. Sien letzt Bundsliga-Station weer denn de MSV Duisburg. Van 1970 bit 1972 hett he för de Vereen 52mal speelt un 5 Doren makt. 

Dat harrn villicht ok noch mehr Spelen wurrn kunnt, aber ok Gerhard Kentschke weer in de Bundsliga-Skandal verwickelt un is af den 8. April 1972 to en Sparr van 10 Johren un 2.500 Mark Geldbuße verurdeelt, aber all an 1. August 1973 begnadigt wurrn. 

Van 23. November 1981 bit 30. Juni 1982 weer he Trainer vun Bayer 04 Leverkusen.
Madchester

**Madchester** is de Beteken för en musikaalsch Bewegen, de de britische Musik Enn vun de 1980er un Anfang vun de 1990er Johren prägt hett. Bekannt weer se ok ünner den Begreep *Manchester Rave* oder kort *Rave* (De Begreep Rave weer ’n beten later denn ok för Techno-Veranstalten bruukt un is in denn Tosamenhang denn ok bekannter worrn). Dat Zentrum vun disse Bewegen weer de Stadt Manchester, sünners in den legendären Club The Haçienda.

De Musik, de dor speelt worrn is, weer en Mischen ut Independent, Psychedelia un Dance Music. Faken is se dormols ut en dormols noch ne’e Tosamenarbeit twüschen Gitarrengruppen un Dance-Musik-Produzenten tostannen kamen un barg Elementen vun den klassischen Indie-Rock aver ok de *Dance-Tunes*, de op Ibiza jüst geern höört weern.

Bekannte Gruppen, de de Musik to de Tiet mit prägt hebbt, weern ü.a. de Inspiral Carpets, Happy Mondays, The Stone Roses, The Charlatans, Primal Scream, The Soup Dragons, The Shamen, Northside, EMF, New Order (tomeist in Tosamenarbeit mit DJs as Paul Oakenfold as Produzent oder Neemischer) oder elektronische Interpretatschonen as 808 State oder A Guy Called Gerald. De Madchester-Bewegen güng Mitt vun de 1990er wedder torüch. Dat leeg to’n een doran, dat de Musisker keen ne’en Infäll mehr harrn – wat to’n Deel woll ok an den wiet verbreedten Drogenbruuk ünner de Musikgruppen leeg – aver ok an de Pleite vun dat Musiklabel *[[Factory Records]]*, de de Szeen weertschopplich un organisatoorsch düchtig drapen hett. As denn Gruppen as Oasis grötteren Spood harrn, güng de Vörherrschap in de britschen Musik an den Britpop över, de aver op keen sünnere Stadt mehr fastleggt weer.

## Weblenken
*Madchester vun Jonathan Schofield (engelsch)
823

## Wat passeert is
* De Bremer Bischop Willerich geiht vunwegen de Misschoon tohopen mit Bischop Ebbo vun Reims na Skandinavien
* De latere Arzbischop vun Bremen, Ansgar kümmt as Schoolmester un Prediger na Corvey in Westfalen

## Boren

## Storven
830

## Wat passeert is
* De latere Bremer Bischop Ansgar geiht to’n eersten Maal vunwegen de Misschoon na Sweden
* Um 830 rüm: De Heliand warrd upschreven in ooldsassischen Spraken. 

## Boren
* Rimbert, later Arzbischop vun Bremen

## Storven
832

## Wat passeert is
* De latere Bremer Bischop Ansgar reist na Rom. Dor kriggt he de Hammaborg in Stormarn as en befestigten Seet för sien Bisdom för de Misschoon in Skandinavien
* Holtsminne wurrd eerstmals oorkundlich erwähnt.

## Boren

## Storven
838

## Wat passeert is
* Leuderich warrt de drüdde Bischop vun Bremen
## Boren

## Storven
* Willerich, tweete Bischop vun Bremen
848

## Wat passeert is
* De Synood to Mainz beslutt, dat Bisdom Bremen ünner dat Arzbisdom Hamborg ünner to oornen. Man Hamborg is al 845 vun de Heiden in Dutt haut wurrn
* Ansgar nümmt den Setel vun den Arzbischop vun Hamborg un Bremen in Bremen in

## Boren
* Alfred de Grote, König vun England († 899).

## Storven
865

## Wat passeert is
* Rimbert warrt Arzbischop vun Bremen

## Boren

## Storven
* 3. Februar: Ansgar, veerte Bischop vun Bremen (* 801)
782

## Wat passeert is
* De Naam vun Bremen warrt to'n eersten Mol in en Urkunn nömmt
* De Sassen ehren Hartog Widukind büxt na Däänmark ut. 

## Boren

## Storven
888

## Wat passeert is
* De düütsche König Arnulf schrifft de öllste echte Urkunn för Bremen, de hüdigendags noch to sehn is, an den Bischop Rimbert
* De hüdige Stadt Linnich wurrd eerstmals in en Oorkunn nömmt.

## Boren

## Storven
* 11. Juni: Rimbert, föffte Bischop vun Bremen (* 830)
Transparenz (Mehrdüdig Begreep)

**Transparenz** (vun’t lat. *trans* „dör“ un *parere* „sik wiesen, schienen“) betekent

* Transparenz, dat Dörlaten vun elektromagneetsch Bülgen dör Materie,
* Dörsichtigkeit, de Transparenz in’n akustischen Sinn,
* Transparenz, en Deel vun’n Reeknersystem, wat sik dör Beinflussen vun dörleddt Informatschonen nich wiesen deit,
* Transparenz, en Verfohren to’n Övermiddeln vun Signalen, dat sik nich wiesen deit,
* Transparenz, de Dörsichtigkeit vun Besluten un Verbinnen in de Politik,
* Markttransparenz, de Dörsichtigkeit vun weertschopplich Tosamenhäng,
* Medientransparenz, De verscheeden Möglichkeit, woans un worüm Informatschonen verbreedt warrt.
Linda Hunt

**Linda Hunt** (* 2. April 1945 in Morristown, New Jersey as *Lydia Susanna Hunter*) is en US-amerikaansche Schauspelerin. Hunt is Lüttwassig.

Linda Hunt hett an de *Goodman Theatre School of Drama* in Chicago dat Fack Regie studeert. Ehr eerste Rull in’n Film harr se 1980 in den Film *Popeye* an de Siet vun Robin Williams. Dree Johr later, 1983, hett se den Oscar as *Beste Nevendorstellerin* wunnen för ehr (männlich) Rull as *Billy Kwan* in *The Year of Living Dangerously*.

Se hett dorna veele annere Rullen speelt, t.&nbsp;B. tohopen mit Kevin Kline, Scott Glenn un Kevin Costner in den Western *Silverado*, mit Arnold Schwarzenegger in *Kindergarten Cop* oder mit Penelope Ann Miller un Tom Sizemore in *The Relic*. Ehr Szenen in den Film *[[Maverick]]* sünd in de fardigen Faten nich bruukt worrn. Man tohopen hett se in över veertig Produkschonen mitspeelt. En Hööftrull har se in de lütte Feernsehserie *Space Rangers* vun 1993.

## Filmografie

## Utteken
Linda Hunt hett opstunns negen Priesen wunnen, dorünner een Oscar, un för wieter nomineert. Wunnen hett se:
* 1983: den *[[LAFCA Award]]* as *Best Nevendorstellerin* in *The Year of Living Dangerously*.
* 1983: den *[[AFI Award]]* as *Best Nevendorstellerin* in *The Year of Living Dangerously*.
* 1983: den *[[NYFCC Award]]* as *Best Nevendorstellerin* in *The Year of Living Dangerously*.
* 1983: den *[[NBR Award]]* as *Best Nevendorstellerin* in *The Year of Living Dangerously*.
* 1984: den *[[Oscar]]* as *[[Oscar/Best Nevendorstellerin|Beste Nevendorstellerin]]* in *The Year of Living Dangerously*.
* 1984: den *[[BSFC Award]]* as *Best Nevendorstellerin* in *The Year of Living Dangerously*.
* 1984: den *[[KCFCC Award]]* as *Best Nevendorstellerin* in *The Year of Living Dangerously*.
* 1994: den *[[NBR Award]]* för de *best Ensembleleistung* in *Prêt-à-Porter*.
* 1995: den *[[Bronze Wrangler]]* för *Överragend Dokumentatschoon* för **

## Weblenken

* Biografie op Kino.de (hoochdüütsch)
Urquhart

**Urquhart** is de Familiennaam von

* Arthur T. Urquhart († 1916), neeseelandschen Zooloog un Arachnoloog,
* Cory Urquhart (* 1984), kanaadschen Ieshockeyspeler,
,
* Donna Urquhart (* 1986), austraalsche Squashspelerin,
* Feargus Urquhart (* 1970), US-amerikaanschen Computerspeeldesigner,
* Frederick Albert Urquhart (1911–2003), kanaadschen Zooloog,
* Jane Urquhart (* 1949), kanaadsch Schrieverin,
* Jean Urquhart (* 1949), schottsche Politikerin,
* Norman Urquhart Meldrum (1907–1933), brietschen Biochemiker un Physikochemiker,
,
* Stephen H. Urquhart (* üm 1965), US-amerikaanschen Politiker,
,
* William Urquhart-Dykes (1897–1979), brietschen Autorennfohrer un Fleger,
* William Spence Urquhart (1877–1964), brietschen Kleriker un Dozent.

**Urquhart** betekent ok

* Urquhart, schottschen Clan,
* Urquhart Castle, ehmolig Borg an Loch Ness bi Drumnadrochit.
Highlands

De **Highlands** (ok **Schottsch Hoochland** oder **Hoochland vun Schottland** nöömt; Schottsch Gäälsch: *A’Ghaidhealtachd*) sünd de Bargens in’n Norden vun Schottland. Dat Rebeet süüdlich dorvun warrt as de Lowlands betekent.

De Highlands warrt dör en tektonschen Graven, den Great Glen (*Glen* is dat schottsch Woort för Daal), ünnerdeelt in de Northwest Highlands un de Grampian Mountains. Längs den Great Glen gifft en Keed vun Seen, dorünner ok de Loch Ness as de bekannste See in Schottland överhööft. De hööchste Barg vun de britschen Eilannen is de Ben Nevis mit 1344 m Hööch. De liggt in de Grampian Mountains in de Neeg vun Fort William. Man, de Highlands sünd nich blots bekannt för de tyypsch Barglandschap. Överall in’t Rebeet gifft dat *Lochs* (Seen) mit jemehr düchtig klor Water un de Westen vun de Higlands sett sik ut en groten Teppich vun lütte un grote Eilannen, Halfeilannen un vertwiegte Waterweeg tosamen, wat de Landschap prägen un eenzigordig maken deit.

De Highlands weern in de Historie weniger den engelschen Influss utsett as de Lowlands un hebbt sik dorüm beter jemehr kulturellen Egenheiten bewahrt. Sünners de schottschen Clan-Strukturen sünd in de Highlands noch lebennig. To’n Deel warrt disse Tarditschoon aver ok vun wegen den Tourismus bewahrt, de in de Highlands düchtig utprägt is. De traditschonelle Kultur, de historsichen Vörgäng un nich toletzt ok de Produkschoon vun Whisky hebbt de Highlands in de ganzen Welt beropen maakt. Vun de Touristen warrt de Highlands vör allen ok vun wegen de wunnerschöne Landschap geern besocht, de veel ok vun Wanneres nütt warrt.

Twüschen 1762 un 1884 sünd vele Lüüd ut de Highlands von de aadligen Landbesitters verdreven worrn, düsse Vörgäng sünd vondaag as Highland Clearances bekannt.

## kiek ok
* Highland (Unitary Authority)
* Highlands and Islands

## Weblenken

* Informatschonen för’t Reisen (hoochdüütch)
Kritisch Temperatur

**Kritisch Temperatur** betekent

* de Temperatur vun en cheemschen Stoff an sien kritischen Punkt.
* de Temperatur ünnerhalf de bi en Supraleider dat Supraleiden anfangt.