open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Böverbörgermeester

In gröttere Städer vun Düütschland (in Kreisfre’e Städer, in ene Grote Kreisstadt,  in grote sülvststännige Städer) gifft dat enen **Böverbörgermeester** un dorto enen oder en Reeg Börgermeester. Bi de Wahl to den Oberbörgermeester gifft dat in de düütschen Länner Ünnerscheden, de in de Gemeendeordnung regelt sünd.

In Hamborg warrt he de *Eerste Börgermeester* beneumt. In Berlin gifft den *Regeerenden Börgermeester*, in Ost-Berlin obers bit 1991 ok enen *Böverbörgermeester*. In Bremen heet he *Börgermeester un Präsident vun den Senat*, in Bremerhoben gifft dat obers ok enen *Böverbörgermeester*.

In Däänmark heet de Amtstitel *Overborgmester*. In Länner mit ingelsch Spraak ward de Naam *Lord Mayor* un in Tschechien *Primator* brukt.
Chlorwaterstoff

**Chlorwaterstoff**, wat na’t System ok **Waterstoffchlorid** nöömt warrt, is en cheemsch Verbinnen, dat de cheemsch Summenformel **HCl** hett. Chlorwaterstoff is en Gas ahn Klöör, aver mit en stekend Röök. In Water lööst sik dat Gas un warrt dorin denn to Soltsüür (*Chlorwaterstoffsüür*).

## Herstellen
Chlorwaterstoff warrt in’n Labor ut konzentreerte Swevelsüür un Kaaksolt (NaCl) wunnen:
:\mathrm{2 \; NaCl + H_2SO_4 \rightarrow Na_2SO_4 + 2 \; HCl}

An de Steed vun de Swevelsüür kann dorvör ok Natriumhydrogensulfat nahmen warrn. Dorto warrt en Gemisch ut Kaaksolt un Natriumhydrogensulfat dröög hitt maakt. Üm de Reakschoon in Gang to hollen, mutt dorbi dat nieg maakte HCl-Gas aftrennt warrn.

In de cheemschen Industrie is Chlorwaterstoff tomeist en Nevenprodukt bi dat Chloreeren vun orgaansch Verbinnen oder warrt ut de Chlorknallgasreakschoon wunnen. Dorbi warrt en Gemisch ut Waterstoff un Chlor t.&nbsp;B. dör Belichten tünnert:

:\mathrm{H_2 + Cl_2 \rightarrow 2 \; HCl}

## Egenschoppen
De systemaatsch Beteken Waterstoffschlorid seggt dör de Sülv -id al ut, dat dat Chlor-Atom in dat Molekül en negativ Deelladen hett. Jüst so as in Chlorid-Ionen, wo dat Chlor ok en negativ Laden hett. Chlorwaterstoff is en beten wat sworer as de Luft, hett also en höögere Dicht. In een Liter Water künnt bi 0&nbsp;°C 520 l HCl-Gas lööst warrn. Dat sünd 850 g. Bi 20&nbsp;°C lööst sik noch 442 l HCl. An fuchtig Luft bildt sik ut HCL-Gas en fienen Nevel ut Soltsüür-Drüppens.

## Vörkommen
Chlorwaterstoff is en Bestanddeel vun de Magensüür bi Allensfreters, so ok bi Minschen. Dat hülpt de opnahmen Nohren to verdauen. En groten Deel vun dat Solt, dat de Minsch eten deit warrt in’n Lief in Soltsüür ümwannelt.

## Sekerheit
Chlorwaterstoff ist ätzend un grippt doröm annere Saken an. In hooge Konzentratschoon is HCl ok giftig, man Vergiften mit Chlorwaterstoff sünd roor. Bi’t Inaten kann dat Gas de Atenweg un de Sliemhüüd angriepen, wat denn to Bronchitis oder to en Lungensweer föhren kann. Bi Kontakt mit de Huut kann de Süür liecht wedder mit Water afwuschen warrn.

## Bornen
Oberhausen

**Oberhausen** betekent

* Overhus, Stadt in Noordrhien-Westfalen,
* Oberhausen, Gemeen in’n Landkreis Neuburg-Schrobenhausen, Bayern,
* Oberhausen, Gemeen in’n Landkreis Weilheim-Schongau, Bayern,
* Oberhausen an der Appel, Gemeen in’n Donnersbergkreis, Rhienland-Palz,
* Oberhausen an der Nahe, Gemeen in’n Landkreis Bad Kreuznach, Rhienland-Palz,
* Oberhausen bi Kirn, Gemeen in’n Landkreis Bad Kreuznach, Rhienland-Palz,
* Oberhausen, Gemeen in’n Landkreis Südliche Weinstraße, Rhienland-Palz,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Rheinhausen in’n Landkreis Emmendingen, Baden-Württemberg,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Oberhausen-Rheinhausen in’n Landkreis Karlsruhe, Baden-Württemberg,
* Augsburg-Oberhausen, Stadtdeel von de Stadt Augsburg, Bayern,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Garching an der Alz in’n Landkreis Altötting, Bayern,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Petershausen in’n Landkreis Dachau, Bayern,
* Oberhausen, Oort in de Marktgemeen Reisbach in’n Landkreis Dingolfing-Landau, Bayern,
* Oberhausen, Oort in de Marktgemeen Dießen am Ammersee in’n Landkreis Landsberg am Lech, Bayern,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Hausen in’n Landkreis Miltenberg, Bayern,
* Oberhausen, Oort in de Stadt Weißenhorn in’n Landkreis Neu-Ulm, Bayern,
* Oberhausen, Oort in de Marktgemeen Mallersdorf-Pfaffenberg in’n Landkreis Straubing-Bogen, Bayern,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Ruhpolding in’n Landkreis Traunstein, Bayern,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Riedenheim in’n Landkreis Würzburg, Bayern,
* Oberhausen, Oort in de Stadt Schleiden in’n Kreis Euskirchen, Noordrhien-Westfalen,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Kürten in’n Rhiensch-Bergschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Oberhausen, Oort in de Stadt Bergisch Gladbach in’n Rhiensch-Bergschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Wallhalben in’n Landkreis Südwestpfalz, Rhienland-Palz,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Dreikirchen in’n Westerwaldkreis, Rhienland-Palz,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Burg-Reuland, Belgien,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Groß-Enzersdorf, Bezirk Gänserndorf, Niederösterreich, Öösterriek,
* Oberhausen, Oort in de Gemeen Eugendorf, Bezirk Salzburg-Umgebung, Salzburg, Öösterriek.

**Oberhausen** is de Familiennaam von

* Erich Oberhausen (1927–1997), düütschen Physiker un Mediziner,
* Volker Oberhausen (* 1959), düütschen Politiker.

Kiek ok bi: Obernhausen, Oberhaus.
Amman

**Amman** is de Hööftstadt van Jordanien. 

Nah de Volkstellen van 2004 leben dor 1.036.330 Inwahner. De Inwahnertall is steegen, nahdem de Staat Israel grünnt wurrn is un denn de Flüchtlingsströöm ut dat Westjordanland nah Amman trucken sünd.

## Weblinks

* Offizielle Website
Snowy River (Bass-Straat)

De **Snowy River** is en Stroom in Australien.

Sien Born is in de Neeg vun Mount Kosciuszko in de Austraalschen Alpen in’n Bundsstaat Neesüüdwales. He münnt bi Marlo, Bundsstaat Viktoria in de Bass-Straat.

Utforscht harr den Stroom toeerst Angus McMillan in’t Johr 1839. Siet de 1950er Johren warrt de Stroom vun Staudämm opstaut un vun dat Water, dat fröher na de Sneesmelt de Bargen dalkeem, kummt nu kuum noch wat bi’e Münn an.

De bekannte austraalsche Dichter Andrew Paterson hett dat Gedicht *[[The Man from Snowy River]]* schreven, dör dat de Naam vun’n Stroom bekannt is.
Puck (Maand)

**Puck** höhrt to de lütteren Maanden vun den Uranus. Puck is an’n 30. Dezember 1985 von den US-amerikaanschen Astronom Stephen P. Synnott opdeckt worrn, as he Opnahmen vun de Ruumsond Voyager 2 bekeken harr. Toerst weer Puck as S/1985&nbsp;U1 betekend worrn, later hett he denn dissen Naam kregen. Na de Tradition hebbt de Uranus-Maanden na en Idee von John Herschel all Naamen ut de Warken von William Shakespeare oder Alexander Pope. In dissen Fall is de Naam vun en plietschen Geist ut *[[A Midsummer Night's Dream]]* (dt.: *Ein Sommernachtstraum*) afleidt.

## Ümloop

Puck hett vun’n Uranus en middleren Afstand vun 86.004 km un bruukt ungefäähr 18 Stünnen un 17 Minuuten, üm eenmal üm em rümtolopen. De Bahn vun den Maand is meist kreisrund un hett en ganz lütte Exzentrizität vun blots 0,00005. Se is üm 0,32&nbsp;° gegen den Äquater von den Planeten kippt.

## Egenschoppen un Opbo

De Maand Puck hett en Dörmeter vun 162 km bi en middlere Dicht vun 1,3 g/cm³, wat düdlich weniger is as de Eer hett. Dat künn dorop hendüden, dat de Maand to’n gröttsten Deel ut Wateries besteiht. Vun de Bavenflach warrt blots 7&nbsp;% vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt, d. h. de Albedo is blots 0,07. Dat is nu wedder bannig düster, so dat de Bavenflach woll teemlich smuddelig is. De Sworversnellen is baven üm un bi 0,029 m/s², wat 0,3 % vun dat op de Eer is.

Doröver rut weet man noch nich veel över den Maand Puck. De Biller, de Voyager 2 maakt hett, weern all ut groten Afstand maakt un sünd dorüm nich goot oplöst.
Europääsch Natschonalitätenkongress

De **Europääsche Natschonalitätenkongress** (ENK) weer en Dackverband för de natschonalen Minnerheiten in Europa, de vun 1925 af an bet 1938 bestahn dee. In disse Tiet hett he ok elk Johr Dagfohrten maakt, de ok as Europääsche Natschonalitätenkongress’ bekannt weren.

## Historie

De Düütsch-Balte Ewald Ammende hett den ENK 1925 in privaat Initiativ as Dackverband vun de natschonalen Minnerheiten in Europa grünnt. Gau weren in em de mehrsten vun de Minnerheiten vertreden, de faken eerst na dat Neeopdelen vun Europa na’n Eersten Weltkrieg Minnerheiten worrn sünd. Blangen dütsche Minnerheiten in verschedene europääsche Staten hören Ungarn ut Rumänien, Polen ut Düütschland un Litauen, Katalanen ut Spanien, Slowenen ut Italien, Ukrainer un Wittrussen ut Polen, Bulgaren ut Jugoslawien un jöödsche Minnerheiten dorto.

Teel vun’n Kongress weer, de Apentlichkeit för dat Natschonalitätenproblem opmarksam to maken un de europääschen Minnerheiten internatschonal as egenstännige polietsche Aktöre optostellen. De Kongress seeg sik as Gegenstück to’n Völkerbund, de mehr op dat Natschonalstaatsprinzip utricht weer, wat nich to de Ümstänn in Oosteuropa passen dee. Vun 1925 af an bet 1938 geev dat elk Johr Kongress’. Blangen Lobbyarbeit hebbt se to’n Bispeel aver ok de Tietschrift Nation und Staat rutgeven.

To Anfang weer de Arbeit vun’n Kongress unafhängig vun de offiziellen Stellen vun dat Düütsche Riek. Mit de Tiet keem de Kongress aver in Afhängigkeit vun dat Utwartige Amt, dat vun 1927 af an Geld togeven hett un dat versöök, de Lüüd bi’n Kongress to stärken, de för ene Revision vun’n Versailler Verdrag intreden sünd. De Kongress weer nu mehr un mehr Instrument vun de düütsche Butenpolitik. Toglieks weer dat Personal nu ok jümmer mehr düütschnatschonal. 1933 sünd all de jöödschen Minnerheitenvertreders un de Vertreders vun de Minnerheiten ut Düütschland uttreden. 1935 hett denn Konrad Henlein sien Sudetendüütsche Partei vele Posten bi’n Kongress övernahmen. 1938 weer denn de letzte Kongress in Stockholm.

## Literatur

* Sabine Bamberger-Stemmann: *Der Europäische Nationalitätenkongress 1925-1938. Nationale Minderheiten zwischen Lobbyistentum und Grossmachtinteressen.* Herder-Institut, Marburg 2001, ISBN 3-87969-290-4
Anton Praetorius

**Anton Praetorius** (* 1560 in Lippstadt/ Düütschland; † 6. Dezember 1613 in Laudenbach/ Bärgstrote) was en dütscher Pastoor, en reformeerten Theologen, Schriewersmann un Strieter tiegen dat Quiällen un de Prozesse an de Hexen.

## Leben

Anton Praetorius wauede Schoolmeester in Kamen/ Westfalen. 1586 gebar sien Wief Maria in Kamen iären Söhn Johannes. Anton Praetorius wauede dä eiste reformeerter Pastoor in diäm Duorp Dittelsheim, wo hei dä öllste Beschriewung van diäm 1. Grauten Fatt in diäm Schluott van Heidelbarg in Latiensch opsatt. Hei wauede 1596 Priäker an diäm fürstliken Huof in Birstein bi Frankfort an’n Main. 1597 mook dä Fürst Praetorius taum Bigehörigen van diäm Hexengericht. Praetorius gäng tiegen dat Quiällen an un suorgede dofüör, dat dä Frau frie koam. Dat es dä enzige üöverlieferde Fall, dat en Pastoor in dä Tied in ennem Prozäss dat Enne van diäm boisen Quiällen afverlangede - un domet düörkoam.

Praetorius verlous sein Amt as Pastoor bi diäm Fürsten un priäkede van 1598 an in Laudenbach. 

Unne diäm Decknoamen van sienem Söhn Johannes Scultetus brachde hei en Bauk "Gründlicher Bericht von Zauberey und Zauberern" tiegen dat Quiällen van Hexen un tiegen dä Biesterigge in´n Kopp doröver hiärut. 1602 was hei Manns genaug, sienen Noamen as Schriewer te gebruken. 1613 koam dä drüdde Oplage met ennem Vüörword van iäm sewes hiärut. 1629 gäven unbekannte Lü dä vaiete Oplage van diäm "Bericht über Zauberey und Zauberer" hiärut.

## Dood

Anton Praetorius is gestuorven an´n 6. Dezember 1613 in Laudenbach/ Bärgstrote.

## Böker van Praetorius

* Vas Heidelbergense, Heidelbarg, Oktober 1595 1. Grauten Fatt in diäm Schluott van Heidelbarg
* Gründlicher Bericht von Zauberey und Zauberern. Durch Joannem Scultetum Westphalo-camensem 1598 (Johannes Scultetus es en Decknoame füör Anton Praetorius)
* Gründlicher Bericht von Zauberey und Zauberern: kurtz und ordentlich erkläret durch Antonium Praetorium, Lich, 1602. Nigge Oplage 1613 un 1629 
* De Sacrosanctis Sacramentis novi foederis Jesu Christi, Lich, 1602

## Schriewdum (in Dütsch)

* Hartmut Hegeler: *Anton Praetorius, Kämpfer gegen Hexenprozesse und Folter*, (Strieter tiegen dat Quiällen un dä Prozässe an dä Hexen) Unna, 2002 ISBN 3-9808969-4-3
* Hartmut Hegeler und Stefan Wiltschko: *Anton Praetorius und das 1. Große Fass von Heidelberg*, (1. Grauten Fatt in diäm Schluott van Heidelberg) Unna, 2003, ISBN 3-9808969-0-0
* Hartmut Hegeler, *Anton Praetorius - Widerstand gegen Folter und Hexenprozesse in der Wetterau, von Hartmut Hegeler, De Pii Magistratus Officio - Kirchenreform und Fürstenpflicht*, (Latiensche Originalschriewstück ut diäm Joar 1596 an Wolfgang Ernst, Graof van Büdingen, met dütscher Üöversettung), 2006

## Weblenken

* Daten ut diäm Liäwen un Schriewdum tau Anton Praetorius (hoochdüütsch)
* Dütscher Originaltext van diäm Bericht van Praetorius 1613 (hoochdüütsch)
* Anton Praetorius un dat 1. Grauten Fatt in diäm Schluott van Heidelbarg (hoochdüütsch)
Memmert

De ca. 6,20 km² groote düütsche Noordsee-Eiland **Memmert** liggt süüdwestlich van Juist und ööstlich van Borkum an de Oostereems un hörrt to de Landkreis Auerk. Up de Eiland leben kien Lüüd.

## Historie

Memmert wurr 1650 to’n eersten Mal as Sandbank nömmt, (düütsch: „die nicht mehr bei einer gemeinen Flut unterläuft und stellenweise Bewuchs trägt“).

De Schoolmeester Otto Leege (* 1862, † 1951), gelt as Vader van Memmert. He hett 1888 eerstmals Memmert betreden un hett dor ok Natur-Forschungen ünnernommen. Aber bold keemen ok Jägers un hebbt dor mehr oder weniger all dootschooten, wat dor flegen kunn. Up Leeges Anraden henn hett man de Eiland denn an 31. Juli 1907 to een Vagelkolonie makt, un Leege wurr de Bevollmächtige van de "Düütsch Vereen to de Schutz van de Vagelwelt".

1908 hebbt se dor een Hütt baut und de eerste Vagelwärter hett sien Deenst upnommen, af 1921 weer dor denn immer een Vagelwärter.

De Vagelwärters van 1921 of an weern:

* 1921 - 1946: Otto Leege (Söhn)
* 1946 - 1956: Therese Leege (Fru van Otto Leege Jr.)
* 1956 - 1972: Gerhard Pundt (Schwegersöhn van Therese Leege)
* 1973 - 2003: Reiner Schopf
* 2003 - ......: Enno Janssen.

Blots de Vagelwärter (und sien Familie) hebbt dat Recht up de Eiland to wahnen. 

Wiels Memmert to de Schutzzoon I van de Natschonaalpark Wattenmeer hört, drövt man se ohn schriftlich Genehmigung van de Natschonaalparkverwalten in Wilhelmshoben nich betreden. 

Nah de Brötsaison af August kann man van Juist ut an Föhrungen up Memmert deelnemmen.

## Literatur
* Hans Nitzschke (Hrsg.): Otto Leege: der Vater des Memmert, Erforscher Ostfrieslands und seiner Inseln - Das Otto-Leege-Buch, Verlag Ostfriesische Landschaft, Auerk, 1971
* Michael Schulte: Insel-Liebe - Menschenlos glücklich: ein Porträt, 130 Seiten, Books on Demand, ISBN 3-8334-3244-6 (Das Porträt beschreibt den langjährigen Vogelwart Reiner Schopf.)
* Erskine Childers (1870-1922): Das Rätsel der Sandbank (The Riddle of the Sands), fiktiver Spionageroman, der die Aufdeckung der Invasionsvorbereitung auf die britische Insel durch das deutsche Kaiserreich im Jahr 1902 zum Inhalt hat. Schauplatz ist das ostfriesische Wattenmeer und auch Memmert als Trainingsinsel für die Invasion, im Roman Memmert Sand genannt. Der Roman wurde mehrfach verfilmt.

## Weblenken
* Homepage des NLWKN: Vogelinsel Memmert
1099

## Wat passeert is
* 7. Juni: De christlichen Truppen vun den 1. Krüüztog fangt an, Jerusalem to belagern
* 15. Juli: De Christen nehmt bi den 1. Krüüztog Jerusalem in 
* 22. Juli: Gottfried vun Bouillon warrt eerste Herrscher vun dat christlich Königriek Jerusalem. Dat is na den 1. Krüüztog grünnt wurrn. Bouillon will aber nich König weern un nimmt den Titel an vun en Advocatus Sancti Sepulchri
* 14. August: Raniero di Bieda wurrd Paapst un drocht den Paapstnaam Paschalis II.

## Boren

## Storven
Fehrs-Gill

De **Fehrs-Gill – Sellschop för nedderdüütsche Spraakpleeg, Literatur un Spraakpolitik i. V.** is en Vereen de dat Nedderdüütsche fördern schall. Se sitt in Hamborg.

De Gill is 1916 grünnt worrn, kort nadem Johann Hinnerk Fehrs doodbleven is. De Gill schull dat Wark vun Fehrs bewohren un de plattdüütsche Spraak fördern. Bet 2007 dee se Fehrs-Gill – Vereen för de Stütt vun’t Nedderdüütsche i. V. heten.

Vun 1949 af an hett de Gill in’n *Verlag vun de Fehrs-Gill* plattdüütsche Böker rutgeven. Siet 1989 is disse Verlag Deel vun’n Wachholtz-Verlag. De Gill hett ok dat plattdüütsche Wöörbook vun Johannes Sass rutgeven.

## Vörsitters

* Jacob Bödewadt
* Christian Boeck
* 1984-1999: Heinrich Kahl
* -2007: Hein Thies
* siet 2007: Marianne Ehlers

## Weblinken

* Websteed vun de Fehrs-Gill (hoochdüütsch)
1456

## Wat passeert is
* 22. Juli: Ünner jem ehren Sultan Mehmet II. staht de Osmanen to'n eersten Mol vör Belgrad. Later mütt se wedder aftrecken
*De Stadt Dringelborg in Hessen brennt to'n tweten Mol af
## Boren

## Storven
1784

## Wat passeert is
* De Bo vun de hüdige Kark in Swarm geiht los
* Admiral Horatio Nelson lett up de Insel Antigua in de Karibische See en groten un sekern Haben för de brittsche Flott anleggen. 

## Boren
* 5. April: Louis Spohr, düütsch Vigelienspeler, Komponist un Dirigent († 1859)
* 13. April: Friedrich Heinrich Ernst Graaf vun Wrangel (Papa Wrangel), Generalfeldmarschall in Preußen († 1877)
* 14. Juni: Francesco Morlacchi, italieensch Komponist un Dirigent († 1841)
* 22. Juli: Friedrich Wilhelm Bessel, Mathematiker, Astronom un Geodät ut Bremen
* 28. November: Ferdinand Ries, düütsch Komponist un Pianist († 1838)
* 24. Dezember: Zachary Taylor, 12. Präsident van de USA († 1850)

## Storven
* 1. Juli: Wilhelm Friedemann Bach, düütsch Muskant un Komponist (* 1710)
* 31. Juli: Denis Diderot, franzöösch Philosoph in dat Tiedöller vun de Opklärung (* 1713)
* 24. Februar: Anton Laube, böhmisch Komponist un Karkenmusiker (* 1718)
Dezember

De **Dezember**, ok as **Juulmaand** un **Christmaand** bekannt, is de twölfte un letzte Maand in’n Gregoriaanschen Klenner. He hett 31 Daag.

An’n 21. oder 22. Dezember is de Wintersünnwend. Dat is de Dag, wo de Sünn nipp un nau över den Wennkreis vun’n Steenbuck steiht an’n süüdlichen Bredengrad vun 23° 26'. Bi uns op de nöördlichen Halfkugel vun de Eer is denn de köttste Dag vun’t Johr. Dat Gegenstück dorto is de Sommersünnwend in’n Juni.

De ole düütsche Naam för’n Dezember is *Julmaand*. De Naam kummt vun dat Julfest, wat de olen Germanen vun wegen de Sünnwend fiert hebbt. Annere Naams sünd *Christmaand* oder *Heelmaand*, de beid op Wiehnachten hendüüd, as Jesus Christus dat Heel in de Welt brocht hett. Disse Naams sünd natürlich erst opkommen, nadem dat germansche Julfest na de Christianeseeren op Wiehnachten ümwannelt worrn is.

In’n röömschen Klenner weer de Dezember eerst de teinte Maand (lat.: *decem* – tein). De Anfang vun’t Johr is aver 153 v. Chr. üm twee Maanden vörleggt worrn, so dat de Betuch twüschen Naam und Tall verloren güng.

In dat Karkenjohr is dat en beten anners. Dat fangt mit den 1. Advent an, de tomeist in Dezember liggt, manchmol aver ok al in’n November – dat hangt dorvun af, op welkeen Wekendag Wiehnachten fallt. Up jeden Fall liggt denn de gröttste Deel vun de Adventstied in'n Dezember.

De Dezember fangt mit den lieken Wekendag an as de September. Wenn de 29., 30. oder 31. Dezember en Maandag is, denn tellt de Daag af den Maandag to de eerste Klennerweek vun’t nafolgend Johr. Na de DIN-Norm endt dat Johr denn mit den letzten Sünndag in’n Dezember.
15. Januar

## Wat passeert is
* 1971: De Assuan-Staudamm warrt in Bedriev nahmen
* Vun'n 9. bit 15. Januar 2011 hett dat en Referendum over de Unafhängigkeit in den Süüdsudan geven. Dor hefft sik bi 99% vun de Lüde for de Unafhängigkeit utspraken

## Boren
* 1622: Molière, franschen Schriever, Dramatiker un Schauspeler († 1673)
* 1711: Sidonia Hedwig Zäunemann, düütsch Lyrikerin († 1740)
* 1818: Louis Le Breton, franzöösch Mediziner, Maler un Polarforscher († 1866)
* 1833: Louis Paulsen, düütsch Schachspeler († 1891)
* 1834: Frederick DuCane Godman, britisch Insekten- un Vagelkundler († 1919)
* 1872: Ludvig Mylius-Erichsen, däänsch Polarwetenschapler († 1907)
* 1872: Arsen Borissowitsch Kozojew, osseetsch Schriever († 1944)
* 1899: August Hollweg, plaatdüütschen Schriever]] († 1977)
* 1909: Gene Krupa, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1973)
* 1911: Gösta Bohman, sweedsch Politiker un Minister († 1997)
* 1919: Maurice Herzog, franzöösch Bargstieger un Politiker († 2012)
* 1919: George Cadle Price, Politiker un Premierminister van Belize († 2011)
* 1924: George Lowe, neeseelännsch Bargstieger († 2013)
* 1925: Ernst Benda, düütsch Binnenminister un Präsident vun’t Bundsverfatengericht († 2009)
* 1929: Martin Luther King, US-amerikaansch Börgerrechtler und Freedensnobelpriesdräger († 1968)
* 1941: Bodo Räke, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 2004)
* ǂ45: Willy Diercks, plattdüütschen Wetenschopper un Spraakaktivist
* 1947: Martin Chalfie, US-amerikaansch Bioloog un Nobelpriesdräger
* 1950: Marius Trésor, franzöösch Footballnatschonalspeler
* 1954: William Allen Young, US-amerikaansch Schauspeler
* 1969: Meret Becker, düütsche Schauspelersche un Singersche
* 1984: Jan Werle, nedderlannsch Schachspeler
* 1992: Joël Veltman, nedderlannsch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 1568: Miklós Oláh, ungaarsch Arzbischop, Schriever, Politiker un Theoloog (* 1493)
* 1775: Giovanni Battista Sammartini, italieensch Komponist (* 1700 oder 1701)
* 1897: Alois Friedrich Rogenhofer, öösterrieksch Entomoloog un Lepidopteroloog (* 1831)
* 1903: Lucido Maria Parocchi, italieensch Kardinal (* 1833)
* 1919: Rosa Luxemburg, düütsch Revolutionärsche (* 1871)
* 1919: Karl Liebknecht, düütsch Revolutionär (* 1871)
* 1919: Jérôme Eugène Coggia, franzöösch Astronom (* 1849)
* 1964: Jack Teagarden, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1905)
* 1990: Gordon Jackson, schottisch Schauspeler (* 1923)
* 2010: Marshall Warren Nirenberg, US-amerikaansch Biochemiker, Genetiker un Nobelpriesdräger (* 1927)
* 2010: Detlev Lauscher, düütsch Footballspeler (* 1952)
* 2011: Patrick Leclercq, düütschen Journalist (* 1950)
* 2018: Willi Melliger, Swiezer Springrieder (* 1953)
* 2019: Gustav Viebrock, düütsch Ünnernehmer (* 1929)
* 2021: Gildardo García, kolumbiaansch Schachspeler (* 1954)
28. Juni

## Wat passeert is
* 1389: De Osmanen ünner Murat I. slaht bi de Slacht up dat Amselfeld de christlichen Königen vun Bosnien un Serbien
* 1914: Franz Ferdinand, Arzhertog vun Österriek un den öösterrieksch-ungaarschen Thron sien Arv, warrt in Sarajewo ümbröcht vun Gavrilo Princip, en Bosnisch- serbschen Studenten.
* 1942: De Düütschen fangt an, Stalingrad antogriepen (Slacht vun Stalingrad)

## Boren
* 1476: Gian Pietro Carafa, laterhenn Paapst Paul IV. († 1559)
* 1577: Peter Paul Rubens, fläämsch Maler un Diplomaat († 1640)
* 1712: Jean-Jacques Rousseau, franzöösch Schriever un Philosoph († 1778)
* 1886: Richard Duckwitz, Bremer Senator († 1972)
* 1895: Hans Sutor, düütsch Footballnatschonalspeler († 1976)
* 1926: Robert Steven Ledley, US-amerikaansch Physiologg un Utfinner († 2012)
* 1927: Frank Sherwood Rowland, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2012)
* 1927: Boris Arsenjewitsch Schilkow, sowjeetsch Iesflinklöper († 2015)
* 1930: William Cecil Campbell, irisch Biochemiker, Parasitoloog un Nobelpriesdräger 
* 1932: Hans-Rainer Frede, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 2005)
* 1933: Knut Wold, norweegsch Biathlet († 2020)
* 1940: Muhammad Yunus, bangladeschisch Wertschapswetenschapler un Freedensnobelpriesdräger 
* 1946: John Michael Lounge, US-amerikaansch Astronaut († 2011)
* 1966: John Cusack, US-amerikaansch Schauspeler
* 1954: Raffaella De Laurentiis, italieensch Filproduzentin
* 1973: Alberto Berasategui, spaansch Tennisspeler

## Storven
* 767: Paapst Paul I. (* weet man nich)
* 1836: James Madison, 4. Präsident van de USA (* 1751)
* 1909: Arthur Fitger, Dichter un Maler ut Demmost, Bremer „Kunstpaavst“ in de Grünnertied (* 1840)
* 1914: Franz Ferdinand vun Öösterriek-Este, Thronfolger vun Öösterriek-Ungarn (* 1863)
* 1965: Red Nichols, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1905)
* 2022: Martin Bangemann, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1934)
1. August

## Wat passeert is
* 30 v. Chr.: Octavian treckt in Alexandria in. Marcus Antonius maakt sik sülms an de Siet. 
* 1834: In dat Brittsche Empire tritt dat Slavery Abolition Act in Kraft. Dor warrt de Slaveree in de meisten Länner vun dat Empire mit afschafft. 
* 1900: De düütsch Footballvereen Borussia Mönchengladbach wurrd grünnd.
* 1914: Dat Düütsche Riek verklaart den Krieg an Russland. De düütschen Truppen maakt mobil. Ok Frankriek geiht bi un maakt sien Truppen mobil
* 1945: De Senat Vagts ünner Börgermeester Erich Vagts mutt in Bremen Bott geven
* 1945: Wilhelm Kaisen vun de SPD warrt Bremer Börgermeester. Mit em geiht de eerste Senat Kaisen in dat Amt

## Boren
* 10 v. Chr.: Claudius, Kaiser vun dat Röömsche Riek († 54 n. Chr.)
* 1885: George de Hevesy, ungaarsch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1966)
* 1887: Robert Schraudolph, düütsch Maler († 1978)
* 1921: Günter Fuhlisch, düütsch Orchesterbaas un Basuunist († 2013)
* 1924: Georges Charpak, franzöösch Physiker un Nobelpriesdräger († 2010)
* 1945: Douglas Dean Osheroff, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger 
* 1948: Rainer Schmidt, Skispringer ut de DDR 
* 1971: İdil Üner, düütsch-törksche Schauspelersche un Singersche
* 1978: Björn Ferry, sweedsch Biathlet

## Storven
* 30 v. Chr.: Marcus Antonius, röömsch Militär un Politiker
* 1825: Georg Gröning, Bremer Börgermester (* 1745)
* 1843: Karl Friedrich Arend Scheller, plattdüütsch Spraakforscher (* 1773)
* 1867: Christian Wilhelm Lindemann, düütsch Jurist un Minister vun dat Königriek Hannover (* 1798)
* 1869: Alexine Tinne, nedderlannsch Opdeckerin (* 1835)
* 1923: Horace Parnell Tuttle, US-amerikaansch Astronom (* 1837)
* 1947: Ehrhardt Post, düütsch Schachmeester un -funktschonär (* 1881)
* 1971: Charles Hesse, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1901)
* 1985: Sam Wooding, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1895)
* 1995: Martha Genenger, düütsch Swemmerin (* 1911)
* 2009: Corazon Aquino, philippiensche Politkersche un Präsidentin (* 1933)
* 2024: Jürgen Ahrend, düütsch Örgelbauer (* 1930)
4. August

## Wat passeert is
### Politik un Sellschap
* 1914: Grootbritannien verklaart Krieg an Düütschland (Eerste Weltkrieg). Dor sünd all Grootmächten in Europa mit in den Kriegstostand, bloß Italien nich. De düütsche Rieksdag seggt Ja to de Kriegskrediten.
* 1962: De Waliesch Spraaksellschop warrt grünnt.

## Boren
* 1521: Giambattista Castagna, laterhen Urban VII., Paapst († 1590)
* 1747: Henrich Becker, oostfreesch Porträtmaler († 1819)
* 1853: John Henry Twachtman, US-amerikaansch Maler un Radeerer († 1902)
* 1859: Knut Hamsun, noweegsch Schriever un Nobelpriesdräger († 1952)
* 1884: Henri Cornet, franzöösch Radrennfohrer († 1941)
* 1901: Louis Armstrong, US-amerikaansch Jazzmusiker un -singer († 1971)
* 1903: Hans-Christoph Seebohm, düütsche Bundsminister un Viezkanzler († 1967)
* 1921: Herb Ellis, US-amerikaansch Jazz-Gitarrist († 2010)
* 1941: Kaija Mustonen, finnisch Iesflinklöperin
* 1943: Michael James McCulley, US-amerikaansch Astronaut
* 1948: Giorgio Parisi, italieensch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1957: Hilbert van der Duim, nedderlannsch Iesflinklöper
* 1961: Barack Obama, US-amerikaansch Politiker un Präsident
* 1966: Luc Leblanc, franzöösch Radrennfohrer
* 1966: Edwig Van Hooydonck, belgisch Radrennfohrer 
* 1967: Wilfried Pallhuber, italieensch Biathlet
* 1988: Niklas Andersen, düütsch Footballspeler

## Storven
* 1795: Francisco Bayeu, spaansch Maler vun den Klassizismus (* 1734)
* 1875: Hans Christian Andersen, däänschen Schriever (* 1805)
* 1886: Samuel Jones Tilden, US-amerikaansch Politiker (* 1814)
* 1895: Jacobus Nicolaas Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, nedderlannsch Landschaps- und Generemaler (* 1822)
* 1912: Otto Dumke, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1887)
* 1985: Adolphe Braeckeveldt, belgisch Radrennfohrer (* 1912)
* 1987: Hanns Aderhold, düütsch Waterspringer (* 1919)
* 2003: Frederick Chapman Robbins, US-amerikaansch Mikrobioloog un Nobelpriesdräger (* 1916)
* 2019: Harald Nickel, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1953)
* 2025: Hubertus Menke, düütsch Philoloog (* 1941)
26. August

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1346: Slacht bi Crécy: Nadem de eerste Wapenstillstand in den Hunnertjöhrigen Krieg twuschen England un Frankriek vorbi is, gifft dat wedder Krieg. De Franzosen griept unner jem ehren König Philipp VI. mit 30.000 bit 40.000 Mann an un weeert vun de Englänner unner jem ehrn König Eduard III. slahn. De Englänner hefft bloß bi 12.000 Mann, man jem ehre Langbogen-Schütten sünd de franzööschen Ridders över. In düsse Slacht starvt Johan vun Luxemborg. 
* 1619: Friedrich V. vun de Palz warrt to’n König vun Böhmen wählt
* 1914: De düütsche Kolonie Togo warrt vun franzöösche un engelsche Truppen innahmen.
* 1978: De NVA-Offizeer Sigmund Jähn start as eerste Düütsche mit dat Ruumschipp Sojus 31 in den Weltruum
* 2011: De Premierminister vun Japan, Naoto Kan, verklort sien Rückträe.

### Kunst, Kultur un Bowark
* 1726: In Dresden warrt de Grundsteen för de Fronskark leggt.

## Boren
* 1676: Robert Walpole, eerst britsch Premierminister († 1745)
* 1882: Carlo Galetti, italieensch Radrennfohrer († 1949)
* 1891: Ferdinand Bruckner, öösterrieksch-düütsch Schriever un Theaterleiter († 1958)
* 1912: Otto Thorbeck, düütsch Jurist un SS-Richter († 1976)
* 1913: Julius Döpfner, düütsch Kardinal († 1976)
* 1919: Susanne Hermans, düütsch Politikerin un Landdagsafordnete († 2013)
* 1924: Olle Gunneriusson, sweedsch Biathlet († 1982)
* 1927: Norman Bates, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2004)
* 1932: Joe Henry Engle, US-amerikaansch Ruumfohrer († 2024)
* 1933: Rainer Erler, düütsch Schriever, Speelbaas un Filmpoduzent († 2023)
* 1935: Anneliese Braasch, plattdüütsche Schauspelersch un Schrieversch († 2020)
* 1938: Robert De Middeleir, belgisch Radrennfohrer († 2016)
* 1947: Jan Krekels, nedderlannsch Radrennfohrer
* 1963: Ludger Beerbaum, düütsch Springrieder
* 1976: Svenja Stadler, düütsch Politikerin un Bundsdafordnete
* 1977: Timo Schultz, düütsch Footballspeler
* 1979: Stijn Devolder, belgisch Radrennfohrer 
* 1980: Macaulay Culkin, US-amerikaansch Schauspeler

## Storven
* 1572: Petrus Ramus, franzööschen Philosophen, Logiker un Humanisten (* 1515)
* 1860: Friedrich Silcher, düütsch Komponist un Musikpädagoog (* 1789)
* 1902: Otto Gildemeister, Bremer Börgermeester, Senator un Schriever (* 1823)
* 1933: Nikolai Iwanowitsch Aschmarin, russ’schen Linguist (* 1870)
* 1963: Heinrich Teut, plattdüütsch Schriever (* 1868)
* 1974: Walter Chales de Beaulieu, düütsch Offizier un Schriever (* 1898)
* 1977: Peter Seidensticker, düütsch Maler, Grafiker un plattdüütsch Schriever (* 1904)
* 1998: Frederick Reines, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1918)
* 2005: Hans-Rainer Frede, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1932)
* 2006: Rainer Barzel, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1924)
* 2010: William Benjamin Lenoir, US-amerikaansch Astronaut (* 1939)
* 2011: George Band, britisch Bargstieger (* 1929)
1613

## Wat passeert is
## Boren
* 29. Juni: Johann Henrich Voigt, düütsch Mathematiker, Astronom un Klennerschriever († 1691)
* 13. Dezember: Carl Gustav Wrangel, sweedsch Feldmarschall un Staatsmann († 1676)

## Storven
* 9. April: Johannes Caselius, düütsch Humanist un Philosoph (* 1533)
* 6. Dezember: Anton Praetorius, düütsch Paster, Theoloog un Schriever (* 1560)
8. Mai

## Wat passeert is
* 1521: In’t Wormser Edikt warrt de Rieksacht över Martin Luther verhangt. 
* 1945: De düütsche Wehrmacht gifft up. De Tweete Weltkrieg is in Europa to Enn.
* 1886: In de Aftheek vun John Pemberton in Georgia, Atlanta, warrt to’n eersten mol en nee Middel gegen Mödigkeit, Koppweh un Depresschoon – dat latere Coca-Cola – verköfft. 
* 1949: De Parlamentaarsche Raat beslutt dat Grundgesett för de Bundsrepubliek Düütschland 

## Boren
* 1700: Sebastian Eberhard Ihering, düütsch Beamter un Moorkultiveerer vun Oostfreesland († 1759)
* 1720: William Cavendish, 4. Duke of Devonshire, britisch Politiker un Premierminister († 1764)
* 1884: Harry Spencer Truman, US-amerikaansch Poltiker un 33. Präsident († 1972)
* 1880: Abel Dufrane, belgisch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1960)
* 1898: Alphonse Gemuseus, Swiezer Springrieder († 1981)
* 1902: André Lwoff, franzöösch Mikrobioloog un Viroloog as ok Nobelpriesdräger († 1994)
* 1905: Red Nichols, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1965)
* 1917: Lassi Parkkinen, finnisch Iesflinklöper († 1994)
* 1930: Johann Diedrich Bellmann, plattdüütsch Theoloog un Schriever († 2006)
* 1939: Paul Drayton, US-amerikaansch Lichtathlet († 2010)
* 1942: Michele Dancelli, italieensch Radrennfohrer († 2025)
* 1947: Howard Robert Horvitz, US-amerikaansch Bioloog un Nobelpriesdräger
* 1951: Rita Trapanese, italieensch Ieskunstlöperin († 2000)
* 1954: John Michael Talbot, röömsch-kathoolsch Mönk, US-amerikaansch Singer, Komponist un Gitarrist
* 1962: Danny Faure, Politiker un Präsident vun de Seychellen
* 1967: Olaf Lies, düütsch Politiker, Landdagsafordneter un Landsminister vun Neddersassen
* 1968: Alexander Fishbein, US-amerikaansch Schachspeler
* 1975: Jens Rittmeyer, düütsch Kock
* 1981: Andrea Barzagli, italiensch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 685: Benedikt II., Paapst (* weet man nich)
* 1880: Gustave Flaubert, franzöösch Schriever (* 1821)
* 1887: Lorenzo Batlle y Grau, uruguayisch Politiker un Präsident (* 1810)
* 1903: Paul Gauguin, franzöösch Maler (* 1848)
* 1904: Eadweard Muybridge, britisch Fotograf un Filmpioneer (* 1830)
* 1930: Ivar Henning Mankell, sweedsch Komponist (* 1868)
* 1982: Bernie Glow, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1926)
* 1997: Kai-Uwe von Hassel, ehmalger Ministerpräsident vun Sleswig-Holsteen (* 1913) 
* 2006: Hendrik Entjes, Dialektoloog un Perfesser för Nedersaksisch (* 1919)
* 2010: Andor Lilienthal, ungaarsch Schachmeester (* 1911)
* 2011: Cornell Dupree, US-amerikaansch Jazz- un Rhythm and Blues-Gitarrenspeler (* 1942)
* 2020: Klaus J. Mattheier, düütsche Spraakwetenschopper (* 1941)
8. Januar

De **8. Januar** is in’n Gregoriaanschen Klenner de 8. Dag in’t Johr.

## Wat passeert is
* 1918: De US-amerikaansche Präsident Woodrow Wilson maakt sien 14-Punkten-Programm för en Enn vun den Eersten Weltkrieg kunnig

## Boren
* 1796: Ludwig Terfloth, plattdüütsch Schriever un Koopmann († 1887)
* 1855: Karl Theodor Gaedertz, düütsch Literaturhistoriker († 1912)
* 1886: Albrecht Janssen, düütsch Schriever un Översetter († 1972)
* 1902: Louise Viereck, plattdüütsch Schrieverin († 1998)
* 1908: Erich Kauer, düütsch Footballnatschonalspeler († 1989)
* 1926: Dieter Hasselblatt, düütsch Schriever († 1997)
* 1929: Wolfgang Peters, düütsch Footballnatschonalspeler († 2003)
* 1934: Jacques Anquetil, franzöösch Radrennfohrer († 1987)
* 1934: Roy Kinnear, britisch Schauspeler († 1988)
* 1935: Ian Bargh, britisch-kanaadsch Jazzmusiker († 2012)
* 1937: Shirley Bassey, britsch Singersche
* 1942: Wjatscheslaw Dmitrijewitsch Sudow, sowjeetsch Kosmonaut († 2024)
* 1944: Gebhard Müller, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1947: David Bowie, britisch Singer, Produzent, Schauspeler un Maler († 2016)
* 1951: Silva Seeler, düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen
* 1971: Hirotaka Takeuchi, japaansch Bargstieger
* 1983 oder 1984: Kim Jong-un, nordkoreaansch Politiker
* 1995: Marion Wiesensarter, düütsch Biathletin

## Storven
* 1198: Coelestin III., Paapst (* üm un bi 1106)
* 1324: Marco Polo, Koopmann ut Venedig, Updecker vun China för de westliche Welt (* 1254)
* 1840: Friedrich Wilhelm Albrecht, plattdüütsch Schriever (* 1774)
* 1872: Ludolf Wienbarg, düütsch Schriever (* 1802)
* 1896: Paul Verlaine, franzöösch Schriever (* 1844)
* 1908: Alwine Wuthenow, plattdüütsch Schrieverin (* 1820)
* 1977: Charles Frend, britisch Filmeditor un Speelbaas (* 1909)
* 1980: Helmut Grube, düütsch Politiker un Landdagsafordneter (* 1913)
* 1990: Georgie Auld, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1919)
* 1996: Teobaldo Depetrini, italieensch Footballnatschonalspeler un -trainer (* 1913)
* 1997: Melvin Calvin, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1911)
21. März

De **21. März** is de 80. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner. In en Schaltjohr is dat de 81. Dag.

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1894: Juan Idiarte Borda wurrd Präsident in Uruguay.
* 1918: In den Westen gaht de düütschen Truppen en lest Mol in de Offensive. Toeerst kaamt se goot vöran, man in’n Juli mütt se Bott geben.

## Boren
* 1685: Johann Sebastian Bach, düütsch Orgelspeler un Komponist († 1750)
* 1880: Wilhelm Peßler, düütsch Volkskundler un Kulturhistoriker († 1962)
* 1887: Luis Johnson Valor, chileensch Maler († 1929)
* 1915: Hank D’Amico, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1965)
* 1915: Günter Lange, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1975)
* 1918: Marian McPartland, US-amerikaansch Jazzmusikerin († 2013)
* 1927: Hans-Dietrich Genscher, düütsch Politiker, Bundsminister un Viezkanzler († 2016)
* 1941: Horst Jäcker, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Noordrhien-Westfalen
* 1946: Heiner Schönecke, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1947: Simo Halonen, finnisch Biathlet
* 1958: Gary Oldman, US-amerikaansch Schauspeler un Filmproduzent
* 1961: Lothar Matthäus, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer
* 1962: Matthew Broderick, US-amerikaansch Schauspeler
* 1968: Karyn Kusama, US-amerikaansch Speelbaas’sche un Dreihbookschrieverin
* 1982: Maria Elena Camerin, italieensch Tennisspelerin
* 1990: Mandy Capristo, düütsch Singerin
* 1994: Eduard Ratmilewitsch Latypow, russisch Biathlet
* 2000: Jace Norman, US-amerikaansch Schauspeler

## Storven
* 1724: Daniel Quare, engelsch Klockmaker (* 1648 oder 1649)
* 1892: Annibale de Gasparis, italieensch Astronom (* 1819)
* 1967: Randy Brooks, US-amerikaansch Jazzmusiker un Big-Bandleader (* 1919)
* 1987: Robert Preston, US-amerikaansch Schauspeler (* 1918)
* 1992: John Ireland, kanaadsch Schauspeler (* 1914)
* 1993: Albert Ramon, belgisch Radrennfohrer (* 1920)
* 1999: Claus Achton Friis, däänsch Architekt, Grafiker un Breefmarkenkünstler (* 1917)
* 2012: Robert Fuest, britisch Speelbaas, Dreihbookschriever un Szenenbillner (* 1927)
* 2012: Juri Sergejewitsch Rasuwajew, russisch Schachspeler (* 1945)
* 2015: Betty Brey, US-amerikaansch Swemmsportlerin (* 1931)
15. September

## Wat passeert is
* 1125: In Aken warrt Lothar III. vun Arzbischop Frerich I. vun Köln to'n König kröönt
* 1821: Nicaragua warrt unafhängig vun Spanien
* 1918: De Entente brickt up den Balkan dör de Front dör (Eerste Weltkrieg)

## Boren
* 1254: Marco Polo, veneziaansch Koopmann un Updecker († 1324) 
* 1808: Louis Clapisson, franzöösch Komponist († 1866)
* 1827: Jochen Mähl, plattdüütsche Schriever († 1909)
* 1857: William Howard Taft, US-amerikaansch Politiker un 27. Präsident († 1930)
* 1858: Charles de Foucauld, kathoolsch Preester († 1916)
* 1861: Martin Rønne, norweegsch Polarforscher († 1932)
* 1873: Nikolaus Tietjen, düütsch Kommunalpolitiker († 1924)
* 1906: Irving Warren Jaffee, US-amerikaansch Iesflinklöper un Olympiasieger († 1981)
* 1915: Al Casey, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2005)
* 1915: Helmut Schön, düütsch Footballnatschonalspeler un Bundstrainer († 1996)
* 1919: Fausto Coppi, italieensch Radrennfohrer († 1960)
* 1926: Mechthild Ropers, plattdüütsch un hoochdüütsch Schrieverin († 2014)
* 1926: Jean-Pierre Serre, franzöösch Mathematiker
* 1928: Cannonball Adderley, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1975)
* 1930: Pierino Baffi, italieensch Radrennfohrer († 1985)
* 1933: Petra Schürmann, düütsch Feernsehmoderatorin un Schauspelerin († 2010)
* 1934: Anna Birreck, plattdüütsch Schrieverin († 2020)
* 1937: Robert Emerson Lucas, US-amerikaansch Ökonom un Nobelpriesdräger († 2023)
* 1938: Rafael Osuna, mexikaansch Tennisspeler († 1969)
* 1944: Elke Paulussen, plattdüüsch Schrieverin  
* 1947: Sandra Prinsloo, süüdafrikaansch Schauspelerin
* 1954: Hrant Dink, armeenschen Journalisten un Merteler in de moderne Törkei († 2007)
* 1967: Simone Greiner-Petter-Memm, düütsch Skilanglöpersche un Biathletin
* 1979: Sebastian Lang, düütsch Radrennfohrer

## Storven
* 1864: John Hanning Speke, britsch Offizier un Afrikaforscher (* 1827)
* 1883: Albert Peter Johann Krüger, düütschen Schauspeler, Schriever un Redakteur (* 1810)
* 1883: Joseph Plateau, belgisch-walloonsch Physiker (* 1801)
* 1926: Rudolf Christoph Eucken, düütsch Philosoph un Nobelpriesdräger (* 1846)
* 1995: Gunnar Nordahl, sweedsch Footballnatschonalspeler (* 1921)
* 2007: Specs Powell, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1922)
* 2018: Fritz Wintersteller, öösterrieksch Bargstieger (* 1927)
23. Dezember

## Wat passeert is
* 1920: Mit dat veerte Home-Rule-Gesett warrt Irland in Süüdirland un Noordirland opdeelt, de all beid en egen Regeren kriegt. 

## Boren
* 1864: Max Blum, plattdüütsch Schriever († 1902)
* 1868: Richard Teichmann, düütsch Schachmeester († 1925)
* 1890: Willy Baumgärtner, düütsch Footballnatschonalspeler († 1953)
* 1918: Helmut Schmidt, düütsch Politiker, Bundsminister un Bundskanzler († 2015)
* 1919: Robert Theodore McCall, US-amerikaansch Maler un Illustrater († 2010)
* 1932: Noël Foré, belgisch Radrennfohrer († 1992)
* 1937: Karol Joseph Bobko, US-amerikaansch Astronaut († 2023)
* 1946: Helen Gourlay Cawley, austraalsch Tennisspelerin
* 1948: John Peter Huchra, US-amerikaansch Astronom († 2010)
* 1954: Brian Teacher, US-amerikaansch Tennisspeler
* 1961: Anatoli Wiktorowitsch Schdanowitsch, sowjeetsch Biathlet 
* 1962: Stefan Hell, rumäniendüütsch Physiker un Nobelpriesdräger

## Storven
* 130: Keikō, 12. Kaiser vun Japan (* 60)
* 1619: Johann Sigismund, vun 1608 af an Kurförst in Brannenborg
* 1895: John Russell Hind, britisch Astronom (* 1823)
* 1907: Pierre Jules César Janssen, franzöösch Astronom (* 1824)
* 1931: Tyrone Power de Öllere, US-amerikaansch Schauspeler (* 1869)
* 1980: Agnes Sander-Plump, düütsch Malerin (* 1888)
* 1989: Richard Rado, düütsch Mathematiker (* 1906)
* 1990: David Abraham Swanepoel, süüdafrikaansch Lepidopteroloog (* 1912)
* 2007: Oscar Peterson, kanaadsch Jazzmusiker (* 1925)
* 2015: Sam Dockery, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1929)
* 2015: Alfred Goodman Gilman, US-amerikaansch Pharmakoloog un Nobelpriesdräger (* 1941)
* 2016: Piers John Sellers, britisch-US-amerikaansch Astronaut (* 1955)
* 2024: Wolf-Dietmar Stock, düütsch Maler, Galerist un Verleger (* 1942)
Irminsul

De **Irminsul** weer en sassisch Hilligdom. De Naam stünn för *grote Süül*.

Vun de Irminsul weet wi kuum wat af. Bekannt is se vör allen ut Berichen vun franksche Karkenlüüd. To’n Bispeel ut de *[[Annales regni Francorum]]* un ut Rudolf vun Fulda sien *[[De miraculis sancti Alexandri]]*.

----

In de Annales steiht:

*Tunc domnus Carolus mitissimus rex sinodum tenuit ad Warmatiam. Et inde perrexit partibus Saxoniae prima vice, Eresburgum castrum coepit, ad Ermensul usque pervenit et ipsum fanum destruxit et aurum vel argentum, quod ibi repperit, abstulit. Et fuit siccitas magna, ita ut aqua deficeret in supradicto loco, ubi Ermensul stabat; et dum voluit ibi duos aut tres praedictus gloriosus rex stare dies fanum ipsum ad perdestruendum et aquam non haberent, tunc subito divina largiente gratia media die cuncto exercitu quiescente in quodam torrente omnibus hominibus ignorantibus aquae effusae sunt largissimae, ita ut cunctus exercitus sufficienter haberet. Tunc super Wisoram fluvium venit suprascriptus magnus rex et ibi cum Saxonibus placitum habuit et recepit obsides XII et reversus est in Franciam.*

*„Don hööl de milde König Korl ene Versammlung in Worms un begeev sik vun hier dat eerste Maal na Sassen, nehm he de Borg Eresborg in, keem bet na de Ermensul, hett dat Hilligdom sülvst toschannen slagen un nehm dat Gold un Sülver weg, dat he dor fünn.“*

Rudolf schrifft:

*Truncum quoque ligni non parvae magnitudinis in altum erectum sub divo colebant, patria eum lingua Irminsul appellantes, quod Latine dicitur universalis columna, quasi sustinens omnia.*

*„En Stamm vun Holt vun nich ringe Grött, de in de Hööchd opricht weer, hebbt se verehrt, de in jemehr Moderspraak Irminsul nöömt worrn is, wat op Latiensch All-Süül heet, vun wegen dat se allens driggt.“*

----

In’t Johr 772 bi de Sassenkriege hett Karl de Grote de Irminsul bi de Eresborg tweibreken laten.
Hööch över Seepegel

De **Hööch** vun de Eerdböverflach warrt begängig **över** en’n **mittleren Seespegel** (*Merenspegel*) angeben. Je no Land oder Anwennen warrt en ünnerscheedliche Hööch (wat utrekent warrt) un ünnerscheedliche Pegel (wat meten warrt) brukt. För en heelet Land warrt foken de **mittlere Merenspegel** (Pegel) an de nohste Waterkant as Null brukt. Von dor ut warrt över dat heele Land de verdeelten amtliche *Hööchdfastpunkten* mit en’n *Nivellement* verbunnen.

## Amtlich Hööchdsysteme vun en poor Länner

## Seefohrt / Luftfohrt
In de Seefohrt brukt man dat Seekortennull. In de Luftfohrt warrt Mean Sea Level (MSL) to’n Biespeel för de Angoov Flooghööchd brukt.

De Ünnerscheden twüschen de Systeme sünn mehrst en poor Zentimeter bit enige Dezimeter, künnt obers ok bit to een Meter warrn. En Ümreken twüschen de Systeme mit ene sülbe Tall is nich akroot (>1 dm), weil de Weert to’n Biespeel ok vun de Hööchd sülvst afhingt. Dat markt man den besünners in de Bargen.

## Hööchangoven in Koorten
De Hööch vun dat Land warrt in topographsche Koorten mit Hööchpunkte, Hööchlienen oder bunte Hööchschichten wiest. Bi Hööchangoven för Oorte warrt foken en'n wichtigen Punkt in de Mitt utsöcht. Dat is mehrste Tied de Markplatz, en Punkt an’n Raathuus, an’n Bahnhoff oder an de Kark. För Seen un Fleten is de Hööch vun den mittleren Waterpegel utwiest.
Hööchpunkte gifft dat foken an besünnere Punkte, de man licht wedderfinnen kann, t. B. Straatenkrüüze, Tippenkrüüze, oder faste *trigonometrische* Punkte. Man mutt weten, dat de hööchsten und de sietsten Oorte vun dat Land nicht jümmers wiest warrt, t.B. wenn dat Tippenkrüüz eben nich an de hööchste Steed vun den Barg steiht. Dat System för der Hööchden up en Koort warrt foken an’n Rand vun de Koort opschreeven.
Hotspot

**Hotspot** (ut de engelschen Spraak un heet översett *hitten Plack*) betekent

* Hotspot, Rebeet, woneem man mit WLAN versorgt warrt un ahn Kabels mit sien Reekner in’t Internet kommen kann,
* Hotspot, Dele vun Reekner-Software, de den gröttsten Deel vun de Rekentiet verbruukt,
* Hot-Spot, Technologie vun *SUN Microsystems* de tomeist in Java insett warrt,
* Hotspot, Steden in en Reeknernettwark, wo sik de Warms opstaut un sik so nöömte Warmsnester utbillen künnt,
* Hotspot-Effekt, de helle Plack in die Bildmitt, wenn enn wat op Lienwand projizeren deit,
* bi Schiensmieters dat Afbild vun de Gleihwennel in’n Lichtkegel,
* Hotspot, Steed, de düüdlich höger radioaktiv belast is as de Ümgegend,
* Hotspot, sünnerlich Oort vun Vulkanismus, de deep ut de Eer spiest warrt,
* Hotspot, wiest in de Genetik op Steden in en Nukleotid, de anfälliger sünd för Verännern,
* Hotspot, in de Biologie en Steed op de Eer, woneem mehr ünnerscheedlich Oorden vun Leven to finnen is as sonst (o’n Bispeel Galápagos-Inseln),
* *[[The Hot Spot]]*, US-amerikaanschen Speelfilm (dt.: *Spiel mit dem Feuer*) ut dat Johr 1990.