open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Minuut

De **Minuut** is en Tieteenheit de nich to dat SI-Eenheitensystem höört.

Ehr’n Utgangspunkt hett se in’t babylonische Sexagesimalsystem, wo lüttere Ünnerdeelen as 60stel un 360stel entwickelt weern. De 60stel weern later denn in’t Latiensche as *pars minuta prima* (vun *minuere* „minnern, lütter maken“) betekent. De 360stel (60stel vun’t 60stel) weern *pars minuta secunda* nöömt, worut sik denn de Sekunn afleddt hett.

De Minuut warrt mit dat Eenheitenteken *min* schreven. In fröhere Tieten weern ok „Min“ un „Min.“ begäng. Sünners in’n Sport warrt Tietangaven (nipp un nau: Tietspannen) verkehrterwies ok 1 h 32′ 47′′ afkört (1 Stünn 32 Minuuten un 47 Sekunnen). För Tietpunkten weer ok al mol de Schrievwies 1h32m15s begäng.

En Minuut vun de Tiet is de sösstigste Deel vun een Stünn un sett sik wedder ut sösstig Sekunnen tohopen. Vun’t Gesett is de Minuut neven dat SI-System as Maateenheit för de Tiet tolaten.

## De Minuut in’t Arbeitsstudium
In’t Arbeitsstudium warrt de Tiet vör een Arbeitvörgang tomeist in Minuuten bestimmt. Anners as begäng warrt dor aver nich in Sekunnen ünenrdeelt, man in Hunnerstelminuuten (HM). Dat heet:

:1 min = 100 HM

Disse vun de Norm afwiekend Tellwies is inföhrt worrn, üm dat Reken bi Additschonen, Subtrakschonen usw. eenfacher to maken. HM künnt ahn Överdregen mit de in’t Dezimalsystem gellend Methoden utrekent warrn.

## Bornen
Wulf Lammers

**Wulf Lammers** (* 4. Juni 1926 in Welster; † 20. Februar 2018 in Hamborg) weer en düütschen Dokter un Schriever. He hett 1996 dat Book *Die Plattdeutsche Sprache - Ursprung, Entwicklung, Verwandte, Prognose* rutgeven. He weer ok Vörsitter vun dat Prieskuratorium för’n Quickborn-Pries.

Lammers is 1926 as Söhn von en Dokter in Welster boren. 1944 möök he in Itzho dat Abitur un müss denn Soldaat för’n Tweten Weltkrieg warrn. Na’n Krieg hett he an de Universität Kiel Medizin studeert un is Dokter worrn. He hett an verscheden Krankenhüüs arbeidt un sik op Röntgen-Medizin spezialiseert. He hett toletzt in Grootflottbeek un op Sylt wahnt. Mit siene Fro Inka (verheiraadt siet 1955) harr he twee Söhns.

## Warken

* *Die Plattdeutsche Sprache. Ursprung, Entwicklung, Verwandte, Prognose.* Wachholtz, Niemünster 1996, ISBN 3-529-04507-1

## Weblenken

* Wulf Lammers op Plattmakers Black
Erinome (Maand)

**Erinome** (ok *Jupiter XXV*) is en vun de lütten Maanden wieter buten vun den Planeten Jupiter.

De Maand is an’n 23. November 2000 vun de Astronomen S.&nbsp;Sheppard, D.&nbsp;Jewitt, Y.&nbsp;Fernández un E.&nbsp;Magnier vun de Universität Hawaii opdeckt worrn. Toeerst weer he as S/2000&nbsp;J&nbsp;4 betekent, later denn hett he den Naam vun Erinome kregen, de Dochter vun Celes ut de greekschen Mythologie, de to Leev mit Zeus dwungen weer.

## Ümloopbahn
Erinome hett en middleren Afstand vun 23.196.000 km vun’n Jupiter un bruukt för en Ümloop 728 Daag, 12 Stünnen un 14 Minuuten. Mit en Exzentrizität von 0,2665 wiekt de Bahn düchtig vun en Kreis af. De Bahn is butendem üm 164,934° gegen de Jupiter-Bahn neegt. Dat heet, Erinome löpt *retrograd*, also gegen den Dreihsinn vun’n Jupiter, üm den Planeten rüm.

Von wegen disse Bahnegenschoppen warrt Erinome to de Carme-Grupp tellt, de na denn gröttsten Jupiter-Maand ut disse Grupp, Carme, nöömt is. De hebbt all ungefäähr lieke Bahnen.

## Physikalsch Egenschoppen
De Dörmeter vun Carme liggt bi ruuchweg 3 km, wat man düchtig lütt is. Man nimmt an, dat de Maand vör allen ut Silikat-Steen besteiht, sien Dicht warrt op 2,6 g/cm³ schätzt. Erinome is en düsteren Maand un hett en schienbor Helligkeit vun jüst mol 22,8m. De Bavenflach reflekteert blots 4 % vun dat infallend Sünnenlicht torüch un hett dorüm en Albedo vun 0,04.
Gaetano Arfé

**Gaetano Arfé** (* 12. November 1925 in Somma Vesuviana; † 13. September 2007 in Neapel) weer en italieenschen Politiker, Historiker un Journalist.

Arfé güng 1944 in’n italieenschen Wedderstand un hett dor bi de Partisanengrupp Giustizia e Libertà mitmaakt. 1945 is he de Sozialistische Partei vun Italien bitreden. He hett 1948 sien Afsluss an de Universität Neapel in Philosophie un Öllerdomswetenschop maakt. 1965 warrt he Perfesser för jüngere Geschicht an de Universitäten Bari un Salerno. Vun 1959 bet 1971 hett he dat Blatt Mondo Operaio mit rutgeven un 1966 bet 1976 dat Parteiblatt Avanti! rutgeven. An’n 2. April 1975 geev dat en Anslag op Arfé, de sien Huus in Schutt leggt hett un bi den dree Personen wat afkregen hebbt. Binnen de Partei weer he vun 1957 bet 1982 in dat Zentralkomitee un weer vun 1979 af an bet 1984 in dat Europaparlament (Frakschoon vun de Sozialdemokraatsche Partei vun Europa). Dor hett he sik vör allen ok för dat Schulen vun Minnerheitenspraken insett un twee Beslüss dörbröcht, Arfé I 1981 un Arfé II 1983. He hett dormit ok de Grundlaag för dat Europääsche Büro för minner bruukt Spraken leggt.

1984 is he ut de Sozialistische Partei rutgahn un weer 1987 as Unafhängigen över de List vun de Kommunistische Partei vun Italien in’n Senat. Arfé is in’n September 2007 in Neapel vun Adenversagen doodbleven.

## Literatur

* Ciro Raia: *Gaetano Arfé. Un socialista del mio Paese.* Manduria-Bari, 2003
Pasqual Maragall

**Pasqual Maragall i Mira** (* 13. Januar 1941 in Barcelona) is en katalaanschen Politiker.

Maragall hett Recht un Weertschop an de Universität Barcelona studeert un denn 1965 anfungen bi de Stadt Barcelona to arbeiden. 1971 bet 1973 hett he in New York leevt, hett dor de Ne’e School besöcht un dor en Afsluss in Weertschop maakt. 1978 hett he an de Autonome Universität Barcelona sien Dokter maakt.

He hett denn bi de Gewerkschaft arbeidt un keem so to de Partei vun de Sozialisten in Katalonien. Bi de eersten Kommunalwahlen na Franco sien Dood 1979 keem he in’n Stadtraat vun Barcelona. 1982 güng Börgermeester Narcís Serra as Minister för Verdedigen na Madrid un Maragall övernehm dat Börgermeester-Amt. In de Wahlen 1983, 1987, 1991 un 1995 hebbt se em denn jümmer wedderwählt. In disse Tiet harrn se ok de Olympschen Sommerspelen 1992 na Barcelona haalt. Maragall weer Vörsitter vun dat Organisatschoonskomitee. Vun 1988 bet 1995 weer he ok Afornter in dat Parlament vun Katalonien. 1997 hett he sien Amt as Börgermeester an Joan Clos afgeven. He hett sik ut de Politik en beten trüchtagen un hett Vörlesungen in Rom un New York hollen.

1999 keem he wedder trüch to de Politik un weer de Spitzenkandidat vun de Partei vun de Sozialisten in Katalonien bi de Wahlen to dat katalaansche Parlament. Dat Amt as Präsident vun de Regeren vun Katalonien kunn aver sien Gegener Jordi Pujol winnen un Maragall dee de Oppositschoon anföhren. 2000 is he Baas vun siene Partei worrn. Bi de nächste Parlamentswahl 2003 hett he denn aver ene Koalitschoon ut dree Partein opstellt, mit de Initiativ för Katalonien - Gröne un de Republikaansche Linke vun Katalonien, un is Präsident worrn. De Koalitschoon is denn in’n Mai 2006 aver uteneenbraken. To dat ne’e Autonomiestatut för Katalonien, dat de Republikaansche Linke nich wied noog güng, kunnen se sik nich eens warn. Oktober schull dat Neewahlen geven, doch in’n Juni hett Maragall bekannt geven, dat he nich wedder Präsident warrn wull. Em as Präsident opfolgen dee denn an’n 28. November 2006 José Montilla ut sien egen Partei. 2007 hett Montilla denn ok dat Amt as Baas vun de Partei vun em övernahmen.

## Weblinks
* Website vun Pasqual Maragall i Mira (katalaansch/spaansch/engelsch)
* Pasqual-Maragall-Stiftung (katalaansch/spaansch/engelsch)
Julia Jäger

**Julia Jäger** (* 1970 in Angermünge) is en düütsche Schauspelerin.

Studeert hett Julia Jäger an de Leipziger Theaterhoochschool „Hans Otto“, dorna harr se vun 1992 bit 1995 en eerstet Engagement an’t Leipziger Schauspeelhuus. Bekannt is se aver vör allen dör de velen Rullen de se in Feernseh- un Filmprodukschonen speelt hett, as t.&nbsp;B. in de bekannten düütschen Krimiserien aver ok al in eenige Kinofilmen. De eerste grote Rull werr de Polizeianfängersche *Nina Steenhagen* in den Kinofilm *Karniggels* vun Detlev Buck, de ehr bi ehr Karriere bannig vöran brocht hett. Se hett ok in den 2007 produzeerten Kortfilm *Spielzeugland* mitspeelt, de 2009 mit den *[[Oscar]]* uttekent worrn is.

Se leevt in Berlin.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Julia Jäger is 1991 för ehr eerste Filmrull in *Erster Verlust* mit den *[[Max-Ophüls-Pries]]* as *Beste Nawassdorstellersche* ehrt worrn. 1996 kreeg se den *Dorstellerpries* vun’t *[[Internatschonal Filmfestival Kairo]]* för ehr Rull in *Neben der Zeit*.

Dorno is se noch twee mol för Priesen nomineert wesen: 2003 för den *[[Düütsch Filmpries|Düütschen Filmpries]]* as *Beste Nevendorstellerin* in *Der Anwalt und sein Gast* un 2004 för den *[[Adolf-Grimme-Pries]]* för ehr grootordig Dorstellen in *Das Konto*.

## Weblenken
Èric Bertran

**Èric Bertran** (* 4. April 1990 in Barcelona) is en katalaanschen Schöler, de as Terrorist anklaagt weer.
Bertran harr in’n September 2004 en Nettbreef an dree Firmen schreven. He weer do 14 Johr oolt. He nehm an de Kampagne vun Ünnerstütters vun de katalaansche Spraak deel, de katalaanschen Text op de Verpackungen vun de Saken bringen wullen, de een so in’n Supermarkt köpen kann. Bertran harr ünnerschreven mit *Èric i l'Exèrcit del Fènix*, wat *Èric un de Armee vun’n Phoenix* bedüden deit. Dat weer anlehnt an den Titel vun dat Harry-Potter-Book *Harry Potter and the Order of the Phoenix* (op Platt soveel as *Harry Potter un de Orden vun’n Phoenix*). Dat weer bi de Firmen apenbor ganz anners ankamen. De Supermarkt-Keed Dia hett den Breef de Polizei tostüürt un se kemen en poor Daag later mit 20 Anti-Terror-Schutzlüüd na Bertran sien Tohuus un wullen em un siene *Armee* inkasseren. Harrn dat woll för’n Terroristenzell hollen. Nu sünd se aver nich mit’n inknickten Steert wedder aftagen, nee, se wullen den Jung groot vör Gericht stellen, he harr terroristisch droht.

Vör dat Natschonale Gericht in Madrid güng dat denn noch wieder. Bertran wull sik vör Gericht in siene Mudderspraak verdedigen, nich op Spaansch. He dee op en Översetter bestahn. Un he wull vör Gericht ok nich as Spanier gellen, man as Katalanen. Dor hebbt se sogor Kinnerpsychologen op em dal schickt, wat mit sien Denken un Benehmen ok allens in’e Reeg weer.

Siene Öllern hebbt denn wedder vör’n Europääschen Gerichtshoff för de Minschenrechten gegen Spanien klaagt, dat se dat Kind so schikaneren deen. Dor is aver noch nix bi rut. In Katalonien is Bertran to en Symbolfigur worrn, de för dat Fechten för dat Goodkennen vun de katalaansche Spraak steiht.

Vun de ganze Saak hett de katalaansche Schriever Víctor Alexandre dat satirische Theaterstück *Èric i l’Exèrcit del Fènix* vun maakt.

## Weblenken

* Dokmentatschoon över Bertran sien Fall op YouTube (katalaansch mit engelsch Ünnertitels)
Europääsch Minnerheiten-Filmfestival

Dat **Europääsche Minnerheiten-Filmfestival** is en Filmfestival, bi dat vör allen Films vun un över de Minnerheiten in Europa wiest warrt. Organiseert warrt dat all twee Johr vun de Freesch Vereenigung un vun de Föderale Union vun de Europääschen Volksgruppen. De eerste Pries bi dat Festival is en fief Kilo swore Statue ut Iesen vun’n Bildhauer Arne Prohn.

Dat eerste Festivsal geev dat op Initiativ vun Thies Boysen vun’n 25. bet to’n 27. August 2005 in Flensborg un Openra. Dat weer noch nich europääsch utleggt un mehr för de düütsche un däänsche Minnerheit in dat Grenzland.

## 2006

Bi dat twete Festival vun’n 13. bet to’n 15. November 2006 in Husum, nu ganz op Minnerheiten in Europa fokusseert, hebbt se disse Films wiest:

* *Foighidinn* (schottsch-gäälsch)
* *Sportman fan ’e ieu* (westfreesch)
* *staila crudanta* (rätoromaansch)
* *ci co cunta* (ladiensch)
* *Macbeth* (saamsch)

Nich in’e Konkurrenz wiest:

* *Ik san Anne* (noordfreesch)
* *Retuorn* (rätoromaansch)

Wunnen hebbt Bo Landin un Alex Scherpf mit *Macbeth* op Saamsch.

## 2008

Bi dat drüdde Festival vun’n 16. bet to’n 18. November 2008 in Husum hebbt se disse Films wiest:

* *[[Kutsidazu bidea, Ixabel]]* (basksch)
* *Dankert & Dankert: De Swarte Ingel* (westfreesch)
* *Le Rëgn de Fanes* (ladinsch)
* *Seachd* (schottsch-gäälsch)
* *Calon Gaeth* (walisisch)

Nich in’e Konkurrenz wiest:

* *Wat san we? Frasche!* (noordfreesch)

Wunnen hebbt Fernando Bernues un Mireia Gabilondo mit *[[Kutsidazu bidea, Ixabel]]* op Basksch.

## Weblenken

* Websteed vun dat Festival (engelsch)
Petra Damm

**Petra Damm** (* 20. März 1968) is en ehmalge düütsche Footballspelerin.

Petra Damm hett för den VfR Eintracht Wolfsburg speelt. Mit dissen Vereen stunn se in dat Pokalendspeel 1984, wat aber verloren gahn is.

1984 hett se aber ok hör eerst Länderspeel för Düütschland makt. In 46 Spelen hett se denn insgesamt 2 Doren schaten. Dorbi is se 1989 Europameester wurrn un 1991 belegg se mit de Mannschap Platz veer. Dat Speel um Platz  dree weer denn ok dat letzte, wat de Middelfeldspelerin in de Natschonalmannschap makt hett.

Hüdtodag is se Trainerin vun de tweete Fruenmannschap vun VfL Wolfsburg.

## Weblenken
* Damm up de Websteed vun de DFB
Hans Cieslarczyk

**Hans Cieslarczyk** (* 3. Mai 1937 in Herne-Holthausen; † 10. Juni 2020 in Offenburg) weer en düütsch düütsch Footballspeler un - trainer. 

Cieslarczyk keem vun *Rasensport Holthausen*. He speel as Störmer Midden vun de 1950er Johren lang Tiet in de Football-Oberliga West eerst för den SV Sodingen (1955-1958), dornah Borussia Dortmund, af 1962 för den Amateurligisten *SC Dortmund 95*, 1963/64 för Westfalia Herne. Dornah ging he tosommen mit de Angreepspelers Horst-Dieter Berking un Klaus-Peter Jendrosch in de Football-Bundsliga to’n Karlsruher SC, wo he vun 1964 bit 1968 68 Spelen maakt un 18 Doren schaten hett.

1957 un 1958 speel he ünner Sepp Herberger söben Mal in de düütsche Natschonalmannschap un schoot ok dor dree Doren. To de Football-Weltmeesterschap 1958 hebbt se hüm ok mitnommen harrt und bi dat Speel um Platz dree keem he ok to’n Insatz.

Nah sien aktiv Karriere arbeid he as Masseur in Schutterwald.

## Footnoten
Liet Ynternasjonaal

**Liet Ynternasjonaal** (westfreesch för *Leed Internatschonal*; ok **Liet-Lavlut**) is en internatschonalen Singwettstriet för europääsche Spraakminnerheiten. De Idee is vun’n Eurovision Song Contest afkeken, man Liet wiest würklich verschedene Spraken un Kulturen, nich blots verschedene Länner. All Singers singt in jemehr egen Spraken. Vele Minnerheitensenners in Europa hebbt den Wettstriet ok al in’t Feernsehn överdragen.

Toeerst harr Onno Falkena 1991 en Singwettstriet för Westfreesland in’t Leven ropen, dat Lietfestival. 2002 harrn se dat denn verwiedert, so dat ut ganz Europa Minnerheitengruppen mitmaken dröffen. Dat gifft Vörutscheden in Westfreesland (Liet), in Skandinavien un dat Baltikum (Laulun-Laulut), bi de Samen (Sámi Grand Prix), bi de Kelten (Nos Ur) un in Galicien (A Polo Ghit). De Winners sünd direkt qualifizeert. De annern Gruppen un Singers köönt sik direkt bewarven un warrt vun en Komitee utwählt. 2006 weren dat alltohoop 61 Gruppen un Singers ut 25 europääsche Regionen, de mitmaken wullen. Ölven Regionen hett dat Komitee utsöcht, de bi den Wettstriet denn mitmaakt hebbt.

## Wettstrieden betherto

## Weblenken

* Websteed vun Liet Ynternasjonaal (vele Spraken)
Onno Falkena

**Onno Falkena** (* 2. Januar 1964 in Stienwyk) is en westfreeschen Journalist.

Falkena is 1964 in Stienwyk boren un in Beetstersweach opwussen. He is Redaktör bi Omrop Fryslân un hett sik vör allen op dat Berichten över Spraakminnerheiten in Europa spezialiseert. He deit ok bi Eurolang mitarbeiden. He is een vun de Lüüd, de achter Liet Ynternasjonaal stahn doot, en internatschonal Musikwettstriet för europääsche Minnerheitenspraken.
Schoolmeesterdag

Bi’n **Schoolmeesterdag** draapt sik Schoolmeesters un snackt över Plattdüütsch in’e School. Wat dat för ne’e Ideen gifft, den Ünnerricht to gestalten un wat se mit’n Ünnerricht beleevt hebbt.

Den Schoolmeesterdag vun’n Landschopsverband Stood för dat Land twischen Elv un Werser gifft dat siet 1982 elk Johr. Weer ok vun Anfang an as Fortbildung för Lehrers vun dat Land Neddersassen goodkennt. Kaamt jedet Maal so bi 100 Schoolmeesters to dat Drepen.

Ok vun’n Landschopsverband Lünborg geev dat nu al fief Maal en Schoolmesterdag.

## Weblenken

* Schoolmeesterdag Lünborg (plattdüütsch)
Ladiensch Kulturinstitut

Dat **Ladiensche Kulturinstitut majon di fascegn** (ladiensch *Istitut Cultural Ladin majon di fascegn*) is en Institut för de ladiensche Spraak, de in de Dolomiten in Italien spraken warrt. Dat Institut is 1975 vun de Provinz Trient grünnt worrn un hett sien Sitt in Vig in’t Fassadaal.

To de Opgaven höört dat Sammeln vun Material to de Geschicht, de Spraak un de Kultur vun de Ladiners. Ok Spraak un Kultur in de Medien un in’n Ünnerricht deit dat Institut stütten. Se doot ok siet 1977 de Tietschrift *Mondo Ladino* rutgeven un de Reeg *Mondo Ladino Quaderni* för de School. Bi den Sitt vun dat Institut hebbt se in’n Juli 2001 ok dat Ladiensche Museum vun’t Fassadaal inricht, dat de Geschicht un Kultur vun de Ladiners wiesen deit.

## Weblenken

* Websteed vun dat Institut (ladiensch, hoochdüütsch, engelsch, italieensch)
Nebra (Unstrut)

**Nebra** is en Stadt in Burgenlandkreis in dat Bundsland Sassen-Anholt. De Stadt hett 2.612 Inwahners (Stand 31.12.2006) up en Flach vun 11,49 km².

Nebra is eerstmals 876 Oorkundlich erwähnt wurrn und in dat 12. Johrhunnert hebbt se dat Stadtrecht kregen. Dat wenig bekannte glieknamige Ministerialengeslecht "von Nebra" harr hier sien Stammsitt un is 1205 eerstmalig erwähnt wurrn. De döringsche Schenken vun Vargula harrn van 1259 bit 1341 Nebra in Lehnbesitt un nömmen sück "Schenken von Nebra". Dat Sloot Nebra hebbt 1540 de Broers von Nißmitz erricht.

Tüschen 1952 un 1994 weer Nebra de Sitt vun de glieknamig Landkreis in de Bezirk Halle. To’n 1. Januar 1998 nömmt sück de Stadt nu Nebra (Unstrut). 

Bekannt wurrn is de Stadt dör de Himmelsschiev vun Nebra, de 1999 funnen wurrn is.
Ladiensch Institut

Dat **Ladiensche Institut Micurà de Rü** (ladiensch *Istitut Ladin Micurà de Rü*) is en Institut för de ladiensche Spraak, de in de Dolomiten in Italien spraken warrt. Dat Institut is 1976 vun de Provinz Bozen grünnt worrn un hett 1977 ünner den eersten Baas Lois Craffonara dat Arbeiden anfungen. Dat hett sien Sitt in St. Martin in Thurn. Sien Naam hett dat vun’n ladienschen Spraakgelehrten Micurà de Rü. Dat sünd üm un bi 20 Lüüd, de dor arbeiden doot.

To de Opgaven höört dat Sammeln vun Material to de Geschicht, de Spraak un de Kultur vun de Ladiners. Ok Spraak un Kultur in de Medien un in’n Ünnerricht deit dat Institut stütten. Bi den Sitt vun dat Institut hebbt se op Slott Thurn ok dat Ladiensche Landsmuseum inricht, dat de Geschicht un Kultur vun de Ladiners wiesen deit.

## Weblenken

* Websteed vun dat Institut (ladiensch, hoochdüütsch, engelsch, italieensch)
Bernd Michael Lade

**Bernd Michael Lade** (* 24. Dezember 1964 in Berlin) is en düütschen Schauspeler un Speelbaas.

Lade is in de DDR opwassen, woneem he toeerst en Utbillen as Bofacharbeiter maakt hett. Man dorna hett he en Studium an de Ernst-Busch-Schauspeelschool in Berlin afleggt. Gliek dorna harr he sien eerst Engagement in Frankfort an de Oder un weer ok in Feernsehfilmen vun’t DDR-Feernsehen to sehn.

In de Johren vör 1989 hett Lade sik to de Punk-Szeen vun Oostberlin tellt. He weer Slagtüüchspeler in de Musikgrupp *planlos*, wat een vun de eersten Punkgruppen in de DDR wesen is (Nicht to verwesseln mit de Grupp Planlos, de ut Grevenbroich kummt). Twüschen 1985 un 1990 weer he Singer bi de Aventgarde-Grupp Cadavre Exquis.

Na de freedlich Revolutschoon un de dormit verbunnen politisch Ännern füng Lade 1991 an de Filmhoochschool in Potsdam en Regiestudium an. In dat glieke Johr warrt he dör sien Rull as döösbarteligen Polizisten in den Detlev Buck-Film *Karniggels* un kort dorop ut sien faste Rull as *[[Tatort]]*-Kommisar *Kain* bundswiet bekannt. Sien eerste Film as Speelbaas is 1995 *Rache*, to den he ok dat Dreihbook schreven hett. 2005 speel he den Familienvadder *Michael Thiel* in de Kummedie-Serie *Nicht von dieser Welt*.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
Lütten Hansdörp

**Lütten-Hansdörp** is en Dörp in de Gemeen Jersbek in’n Kreis Stormarn.

## Geografie

Lütten-Hansdörp liggt an de Grenz to Hamborg. De Duvenstedter Brook direkt in’n Westen höört al to Hamborg. Na’n Süden to liggt Timmerhorn, in’n Oosten Delingsdörp un Bartheil. Na Noorden to doot Jersbek un de lüttje Oort Langereeg liggen. Bi Lütten-Hansdörp liggt ok de Hansdörper Brook, wo veel Kraans bröden doot un de vun wegen de Natur schuult is.

## Historie

Lütten-Hansdörp kummt 1389 toeerst in de Oorkunnen vör. Dor stünn domals *Johanstorpe Parrochie Berchteheyle*. Dat höör to dat Good Tremsbüttel un weer en Rundplatzdörp. 1475 hett Johann IV. vun Sassen-Loonborg dat Dörp köfft un de Vaagtei Tremsbüttel ünnerstellt. Na de Reformatschoon un de Reform vun de Verwaltung, de dor in Holsteen mit verbunnen weer, höör Lütten-Hansdörp to dat landsherrliche Amt Tremsbüttel.

Bi de Verkoppelung 1774 hebbt se de Flächen vun dat Dörp vermeten un in Koppeln indeelt. Nadem Preußen Sleswig-Holsteen övernahmen harr, keem Lütten-Hansdörp as sülvstännige Landgemeen to’n ne’en Kreis Stormarn. Mit de Kommunalverfaten 1889 in Preußen höör dat Dörp to’n Amtsbezirk Bartheil, de 1948 in dat Amt Bartheil opgahn dee. In de Johren 1960 dee sik Lütten-Hansdörp mehr un mehr vun en Buurndörp to en Wahnoort an’n Hambörger Stadtrand wanneln. 1978 keem dat Dörp to de Gemeen Jersbek.

### Inwahnertall

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

Lütten-Hansdörp hett twee Straten, de bi Timmerhorn na üm un bi een Kilometer an de Landsstraat 225 rangaht, de vun Bartheil na Hamborg löppt. Ans gifft dat blot noch en lüttjere Straat, de na Bartheil un Jersbek löppt. Na Oosten un Noorden is dat Dörp meist ganz afsperrt dör dat Duvenstedter Brook. De nächste Bahnhoff is in Bartheil.

## Literatur

* Hannelies Ettrich: *Chronik Jersbek. Jersbek - Klein Hansdorf - Timmerhorn.* rutgeven vun de Gemeen, Husum 1989
Carme (Maand)

**Carme** (ok *Jupiter XI*) is en vun de lütteren Maanden wieter buten vun den Planeten Jupiter.

De Maand is an’n 30. Juli 1938 vun den US-amerikaanschen Astronom Seth Barnes Nicholson an de Mount Wilson Steernwacht opdeckt worrn. Nicholson harr den Jupiter över en Tietruum vun Anfang Juli bit Enn August fotografeert un dissen Maand op en Fotoplatt funnen, de an’n 30. Juli belicht worrn is. Eerst veel later in’t Johr 1975 hett he den Naam Karme kregen, vun de Leefste vun Zeus ut de greekschen Mythologie.

## Ümloopbahn
Carme löpt in en middleren Afstand vun 23.404.000 km üm Jupiter un bruukt dorför 734 Daag, 4 Stünnen un 48 Minuuten. Mit en Exzentrizität von 0,2533 wiekt de Bahn teemlich dull vun de Kreis form af. De Bahn is butendem üm 164,907° gegen de Jupiter-Bahn neegt. Dat heet, Carme löpt *retrograd*, also gegen den Dreihsinn vun’n Jupiter, üm den Planeten rüm.

Disse Bahnegenschoppen wiest dorop hen, dat de Maand nich hier entstahn is, man wohrschienlich vun den Planeten infungen worrn is. Woans dat nipp un nau vör sik gahnis, is aver nich bekannt. Carme is de gröttste vun en Koppel vun söventeihn Maanden to de Carme-Grupp tosamenfaat warrt. Vun disse Koppel hebbt all ungefäähr lieke Bahnen.

## Physikalsch Egenschoppen
De Dörmeter vun Carme liggt bi ruchweg 46 km, wat man düchtig lütt is. Man nimmt an, dat de Maand vör allen ut Silikat-Steen besteiht, sien Dicht warrt op 2,6 g/cm³ schätzt. Carme is en düsteren Maand un hett en maximol schienbor Helligkeit vun jüst mol 17,6m. De Bavenflach reflekteert blots 4 % vun dat infallend Sünnenlicht torüch un hett dorüm en Albedo vun 0,04.

## Weblenken
* Seth B. Nicholson, "Two new satellites of Jupiter", PASP '''50''' (1938) 292–293 (engelsch)
Malbrook

**Malbrook** is en plattdüütsche Folkband. De Naam schall soveel bedüden as Dansdüvel, een de för dull danst, vun *mall*. Dor tohöörn doot Vivien Zeller mit de Vigelien, Ralf Gehler mit de Sackpiep, Muultrommel un as Singer, Wolfgang Meyering mit de Mandola, as Singer un mit de elektroonschen Musikandelen un denn noch Merit Zloch mit de Hakenharp. Dat eerste Album, *Malbrook*, is 2003 rutkamen un för Enn 2007 is dat twete plaant.

2005 hett Malbrook den Düütschen Folk- un Weltmusikpries Ruth in de Kategorie Ne’e Projekten wunnen. 2007 is Malbrook för’n Iesern Eversteiner in Plauen nomineert wesen un hett dor den tweten Platz maakt.

## Albums

* *Malbrook.* CD, Westpark Music, 2003
* *Qwade Wulf.* CD, Westpark Music, 2008
## Kiek ook bi
* List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen
## Weblenken

* Websteed vun Malbrook (hoochdüütsch, engelsch)
* Websteed vun Malbrook bi Myspace mit Leder to’n Anhöörn (engelsch)
* In de Leder vun dat Album ''Malbrook'' rinhöörn (Siet hoochdüütsch)
Hämatologie

De **Hämatologie** (vun greeksch αἷμα *haima* „Blood“ und λόγος *logos* „Lehr“) is een Rebeet vun de Medizin, neemlich de Lehr vun de Physiologie, de Pathophysiologie un de Krankheiten vun’t Blood un vun de bloodbillend Liefdelen. 

Se befaat sik mit de böösordigen Krankheiten vun’t Blood, Stören bi’t Billen vun’t Knakenmark, Bloddverännern dör immunoloogsch Vörgäng, Stören bi’t Bloodstillen (hämorrhagisch Diathesen, Hämophilie) un övermatig Stollen vun’t Blood (Thrombophilie). De beiden letzten warrt ok ünner den Fachbegreep Hämostaseologie (*Lehr vun’t Bloodstollen*) tohopenfaat.

De bedüdensten Bloodkrankheiten sünd de akute un de chronische Leukämie (Bloodkrebs), böösordige Verännern vun de Lymphknutten (in de Ümgangsspraak „Lymphknuttenkrebs“ nöömt), Anämie (Bloodarmut) un de Hämophilie (Blöderkrankheit).

Tomeist laat sik Krankheiten vun’t Blood ut dat Blood sülvst wies warrn, mitünner mutt aver ok en Knakenmarkspunkschoon maakt oder en Lymphknutten rutnahmen un ünenrsocht warrn.

## Kiek ok
* Blood
* Porphyrie
Jonagold

**Jonagold** is en Huusappel (*Malus domestica*). Disse Appelsort is vundaag weltwiet verbreedt, bringt grote Büüt un hett gode Smacksqualität.

De Jonagold is en triploide Appelsort, de 1943 an de *Agriculture Exp. Station Geneva* in New York City (USA) ut den Golden Delicious un den Jonathan krüüzt worrn is. Siet 1968 is de Sort in dat Tuchtbook indragen.

De Oorn fangt Enn September an, man riep för’n Geneet is he eerst vun November an bit in’n März. De Smack vun’n Appel is sööt, fiensüürlich un aromaatsch. De grote rootbackige Frucht wiest en geel Fruchtfleesch op.

Jonagold warrt as en düchtig vördeelhafte Appelsort beschreven, wat de Nüüt, de Qualität vun de Frücht un de Bestännigkeit gegen Krankheiten un Schadenmakers angeiht. Aver de Boom stellt ok Anspröök: He bruukt to’n Wassen en goden, nehrstoffrieken Bodden un en frostbestännigen Stammbillner.

Vun de Appelsort Jonagold gifft dat verscheeden Mutatschonen as to’n Bispeel den *[[Jonagored]]* un *Red Jonaprince*.

## kiek ok
* List vun de Appelsorten

## Weblenken
* Aaftsorten vun Düütschland antiquarisch Fachbook över mehr as 300 Aaftsorten
Kevin Kline

**Kevin Delaney Kline** (* 24. Oktober 1947 in St. Louis, Missouri) is en US-amerikaanschen Schauspeler.

## Biografie
Kline is de Söhn vun en kathoolsche Moder un en jüüdschen Vadder un hett en christlich Kloosterschool besocht. Op de *Indiana University* hett he sik de Theatergrupp anslaten. Dor harr he sien eerste lütte Rull in William Shakespeares *[[Macbeth]]*. Dorna, wat he sülvst seggt hett, weer he al to de Tiet dermaten professionell, dat he sik för den tweenimuutigen Optritt dree Stünnen lang sminken laten hett.

Anfang vun de 1970er is Kline na New York gahn un hett dor de *[[Juilliard School]]* besocht. Mit de *Acting Company* güng he op en Bühnentournee. To sien gröttsten Spood an’n Theater tellt *[[Tri sestry]]* (dt.: *Drei Schwestern*) vun Anton Tschechow, *[[Die Dreigroschenoper]]* vun Bertolt Brecht un *[[On The Twentieth Century]]* vun Hal Prince, woför he den *[[Tony Award]]* un den *[[Drama Dsek Award]]* kregen hett. Mit disse Priesen is he ok för *The Pirates Of Penzance* uttekent worrn.

In de 1980er Johren hett Kevin Kline ünner annern an’t New Yorker *Public Theatre* de Titelrullen in de Shakespeare-Stückens *[[Hamlet]]*, *[[The tragedy of King Richard the third]]* (dt.: *Richard III.*) un *[[Henry V.]]* speelt. Dorför hett he den *Shakespeare-Pries* in de Kategorie *Klassisch Theater* wunnen as ok twee *Obie Awards*

Sien eersten Speelfilm weer *Sophie’s Choice* is he 1982 för den *Golden Globe* nomineert worrn. He het siet en grote Tall Filmen maakt. 1988 weer he tosamen mit John Cleese, Michael Palin un Jamie Lee Curtis in *A Fish Called Wanda* to sehn. För sien Dorstellen vun den negenmolkloken US-Amerikaner *Otto* is he mit den *Oscar* as besten Nevendorsteller uttekent worrn. Dormit hett he sik vör allen as Komiker en Naam maakt.

An’n leefsten speelt he aver doch Theater, wat dorto föhrt hett, dat Kline en poor veel versprekende Rullen aflohnt hett. He weer to’n Bispeel de Wunschbesetten för de Rull in *[[Jaws]]*, de later denn vun Richard Dreyfuss speelt weer. Un ok de Titelrull in *[[Batman (Film)|Batman]]*, de denn vun Michael Keaton övernahmen weer.

Siet 1989 is Kevin Kline mit de Schauspelersche Phoebe Cates verheiraadt. Se hebbt tosamen dree Kinner. An’n 5. Dezember 2004 hett he sien Steern op’n *Walk of Fame* kregen.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken (Utwahl)
Kevin Kline hett en ganze Reeg Priesen för sien Theater-Arbeit kregen aver ok acht Filmpriesen un wietere veeruntwintig Nomineeren (Stand: März 2012). Wunnen hett he ünner annern:

* 1989: den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Nevendorsteller|Best Nevendorsteller]]* för *A Fish Called Wanda*.
* 1997: den *Actor Award*.
* 1998: den *Man of the Year* vun de *Hasty Pudding Theatricals, USA*.
* 2002: den *Pries för’t Levenswark* vun’t *[[St. Louis International Film Festival]]*.
* 2004: sien Steern op’n *[[Walk of Fame]]*.
* 2005: de *[[Golden Himbeer]]* as *Slechtst Filmpoor* in *Wild Wild West*.
* 2007: den *[[CineMerit Award]]* vun’t *[[Münchener Filmfestival]]* för *Trade*.
* 2008: den *[[Screen Actors Guild Award]]* in de Kategorie *Best Schauspeler* för *As You Like It*.

## Weblenken
Žemaičių Kalvarija

**Žemaičių Kalvarija** is en Dörp in Samogitien in Litauen. Dor leevt 798 Lüüd (Stand 2001).

De Oort wurr in dat Johr 1253 as *Garde* erwähnt. In’t 17. Johrhunnert, as de Hööftkark un de *Straße des Kreuzes*  boot wurrn sünd, hebbt se hüm *Nieg Jerusalem* nömmt. Later henn wurr de Stadt *Kalvarija* nömmt; nah de Naam vun de Barg, an de Jesus krüüzigt wurrn is. In’t 20. Johrhunnert wurr de Stadt in *Žemaičių Kalvarija* umbenömmt, wiel dat noch en Stadt inn' Süüdwesten vun Litauen mit de Naam Kalvarija gifft.

Tüschen 1964 un 1989, to de Tiet vun de sowjeetsch Besatzung, wurr de Stadt in *Varduva* umnömmt. 1989 kreeg se denn weer hör histoorsch Naam  Žemaičių Kalvarija.


Bild:Telšių kunigų seminarijos propedeutinis kursas Žemaičių Kalvarijoje.JPG|Afdeel vun dat Theoloogsche Seminar in Telšiai
Bild:10 stotis Rotušėje.JPG|Altar in’t Raathuus
Bild:Žemaičių Kalvarijos mažoji bazilika.JPG|Basilika
Bild:Žemaičių Kalvarijos bazilikos šventorius.JPG|Op’n Karkhoff vun de Basilika
Bild:Kairysis Žemaičių Kalvarijos bazilikos altorius.JPG|Altar vun de Basilika
Bild:BZN Zemaiciu Kalvarija Cross road chapel front sideview left 2.jpg|Kapell bi de Basilika
Bild:BZN Zemaiciu Kalvarija Cross road chapel front sideview left 1.jpg|Kapell bi de Basilika
Bild:Mūro koplyčia Žemaičių Kalvarijoje.JPG|Lütt Kapell
Johan Gadolin

**Johan Gadolin** (* 5. Juni 1760 in Turku; † 15. August 1852 in Wirno) weer en finnischen Chemiker.

Gadolin hett toeerst Mathematik studeert, aber dat weer hüm bold to langwielig un he is anfungen Chemie to studeeren. In dat Johr 1794 hett he dat eerste chemische Element ut de Grupp vun de Roor-Eerden-Metallen, dat Yttrium in dat Mineral Ytterbit opdeckt.

He weer en vun de eersten Verfechter vun Lavoisiers Verbrennungstheorie in Skandinavien. In sien Heimat Finnland profileer he de Chemieutbilden up europäisch Niveau. 

Nah hüm sünd ok dat Mineral Gadolinit (1794 vun hüm opdeckt), dat Element Gadolinium as ok z.T. de Asteroid (2638) Gadolin nömmt.

## Literatur
* Edv. Hjelt / Robert Tigerstedt (Hrsg.): *Johan Gadolin 1760-1852 in memoriam*. Acta societatis scientiarum Fennicæ Tom. XXXIX., Helsigfors 1910
* Lucien F. Trueb: *Die chemischen Elemente*. Stuttgart, Leipzig (Hirzel) 1996 ISBN 3-7776-0674-X
* Winfried R. Pötsch et al.: *[[Lexikon bedeutender Chemiker]]*. Leipzig (Bibliograf. Institut) 1988 ISBN 3-323-00185-0, s. 161
* Theodor Richter: *Carl Friedrich Plattner's Probirkunst mit dem Lötrohre oder vollständige Anleitung zu qualitativen und quantitativen Lötrohr-Untersuchungen*. Leipzig (Joh. Ambr. Barth) 1865, 4. Uplaag.

## Weblinks

* Abhandlung zur Entdeckungsgeschichte der Seltenen Erden (chemie-master.de)
Skipness Castle

**Skipness Castle** is en Borgruine in Schottland, de in de Neeg vun’t Dörp Skipness op de Oostsiet vun de Halfinsel Kintyre liggt.

De öllsten Dele vun de Borg sünd in de eersten Half vun’t 13. Johrhunnert boot worrn. Dat weer en groot rechteckig Steenhuus, wo to even Eer en grote Hall un Kellerrüüm binnen weern. Baven doröver weern Wahnrüüm ünnerbrocht. In’n Süüdoosten dorvun stünn en Kapell, man dorvun weer blots noch de Süüdmuur torüchbleven, de later denn in de Borgmuer mit inboot worrn is.

De Borg schall oorspünglich vun den Clanlord MacSween torüchgahn oder op sien Söhn Dugald, de 1261 de „Chapel St. Columba“ dicht bi an de Mönch vun de Abtei Paisley övergeven hett. Dat Johr dorop weer Skipness vun’n König Alexander III. an Walter Bailloch Stewart geven, de de Graaf vun Menteith weer. In de dorop folgenden Johrteihnten rund üm 1300 is de Borganlaag wieter fast maakt un utboot worrn, in de Form, de tomeist vundaag noch to sehn is. Aver dat is nich bekannt, wokeen de Bomeester vun de Borg weer.

Mit Utnahm vun en poor ne’ere Elementen, de in de lateren Johren to den Bo biföögt weern, stellt Skipness Castle en Borg dor, de tyypsch is vör dat westliche Schottland un de ok as *castle of enceinte* betekent warrt. Bi disse Bowies hangt de Verdeffenderen alleen vun een massige Borgmuer af, de in dissen Fall vun Toorns ünnerstütt warrt.

De Bedüden vun Skipness Castle hett wohrschienlich bannig nalaten, as dat Slott in Tarbert boot worrn is, wat 1325 vun’n König Robert the Bruce an den Clan MacDonald geven worrn is. Dorna hett Skipness noch fakener den Besitter wesselt. Wiel dat 16. Johrhunnert is de Borg noch mol düchtig ümboot worrn. Op de olen Muern in de Noordoosteck vun’n Bo weer to en nee Toornhuus opsett, dat vundaag noch existeert. De Borg is in’n Verloop vun’t 17. Johrhunnert aver opgeven un verlaten worrn. De Hüüs ümbi, de to de Anlaag höört harrn, sünd later in’t 18. Johrhunnert daalreten worrn, as de Binnenhoff vun Skipness Castle nu för de Veehtucht un de Bueree bruuklt warrn schüll. Man, de Hüüs vun disse Bueree sünd 1898 tonichten maakt worrn.

De Ruin vun Skipness Castle staht hüüt ünner staatlich Schuul. Dör Boanstalten schall dorför sorgt warrn, dat dat histoorsch Bowark bestahn blifft as dat is, un to glieken Tiet warrt över Informatschoonstafeln över de Historie vun’t Bowark künnig maakt. Skipness Castle is en Teel, wat geern vun de Touristen besocht warrt.

## Weblenken
Reinhard Goltz

**Reinhard Goltz** (* 1953 op Finkwarder) is de Vörsitter vun den Vörstand vun dat Institut för nedderdüütsche Spraak in Bremen.

Goltz hett lang bi dat Preußische Wöörbook mitarbeidt un dat mit rutgeven. He is siet 2002 Spreker vun den Bundsraat för Nedderdüütsch un weer 1998 bet 2007 Vörsitter vun de Klaus-Groth-Sellschop. Bi den Landdag vun Sleswig-Holsteen un bi de Bremer Börgerschop sitt he in den Biraat för Plattdüütsch.

Goltz hett ok mit Hartmut Cyriacks un Peter Nissen tohooparbeidt un mit de beiden de plattdüütschen Asterix-Bänn un dat Book Mit Käpten Donald op hoge See rutgeven. 1996 hett he mit dat Kabarett De scheewe Dree, in dat he mitdoon dee, den Nedderdüütschen Literaturpries vun de Stadt Kappeln kregen. An’n 16. November 2011 hett Goltz ok dat Bundsverdeenstkrüüz kregen.
Hendritj Siemens

**Hendritj Siemens** (hochdietsch *Heinrich Siemens*; * 1964 enn Sigulda, Lettlaunt) ess een dietscha Germanist.

Siemens ess 1964 enn Sigulda enn Lettlaunt jebore en 1975 noh Dietschlaunt jekome. Doa haft hee dan lota Mathematik, Philosophie, Germanistik en Slawistik studiert. Hee deed aun dee Universität Bonn oabeide en erforscht ver aulem daut Plautdietsche. Hee ess Delegieda fe dee Plautdietsche em Bundsraat för Nedderdüütsch en ess von 2007 aun Präsident von dee Plautdietsch-Frind en Chefredakteur von dee Tietschreft Plautdietsch FRIND.

Siemens ess Verlagsleida vom Tweeback Verlag enn Bonn.
Heinrich Siefer

**Heinrich Siefer** (* 1959) is en plattdüütschen Schriever.

Siefer is 1959 in dat Ollnborger Mönsterland boren. He hett 1979 bet 1989 an de Universität Hannover Erziehungswätenskup/Erwachsenenbildung studeert un sik dor ok mit kathoolsche Theologie befaat. Vun 1985 af an bet 1989 weer he Mitarbeider an dat Bischöplich Mönstersche Offizialat un weer denn bet 1991 Baas vun de kathoolsche Familienbildungssteed in Lohn. Siet 1991 is he Dozent bi dat Kardinal-von-Galen-Huus in Stapelfeld. He deit ok as Afornten för Neddersassen in’n Bundsraat för Nedderdüütsch sitten. För dat Bischöplich Mönstersche Offizialat is he ok Beopdragter för de plattdüütschen Andachten bi NDR 1. Siefer deit in Cloppenborg leven, is verheiraadt un hett twee Kinner.

## Warken

* *Wiehnacht an’n Kamin: Riemels un Vertellsels von [[Advent]] bit Käönigen..* Kardinal-von-Galen-Huus, Stapelfeld 1994, ISBN 978-3930798070
* *Morgen roop ick Di wedder an.* (mit Sebastian Hackmann un Dietmar Kattinger) Dialogverlag, Mönster 2004, ISBN 978-3933144911
* *Ik bün DIEN - DU büst mien!* Dialogverlag, Münster 2005, ISBN 978-3937961187
* *Tinkeln Steerns in klaore Nachten. Wiehnachtsgeschichten ut use Ollenborger Münsterland.* Terwelp, 2006, ISBN 978-3925019227
* *Luster Eis To.* (Höörbook, CD) Limo Audioproduktion, 2006, ISBN 978-3834102065
* *Tinkeln Steerns.* (Höörbook, CD) Limo Audioproduktion, 2006, ISBN 978-3834102072
Gabriele Diekmann-Dröge

**Gabriele Diekmann-Dröge** (* 28. November 1958 in Melle) is en düütsche Germanistin.

Vun 1977 af an bet 1979 hett se Germanistik un Soziologie an de Universität Builefeld studeert un denn bet 1986 Germanistik un Geschicht an de Universität Mönster. Dor hett se denn ehr Staatsexamen op Lehramt maakt. Se hett denn 1987 bet 1989 för de Kommission för Mundoort un Namenkunn vun’n Landschopsverband Westfalen-Lippe in Mönster arbeidt un 1991 bet 1992 för de Lippesche Landsbibliothek in Deppelt. Siet 1995 deit Diekmann-Dröge an de Universität Ollnborg arbeiden un hett en Lehropdrag för de plattdüütsche Spraak. Bit 2006 weer se Afornte för Neddersassen in’n Bundsraat för Nedderdüütsch.

## Warken

* *Niederdeutsche Heimatliteratur in Oldenburg: 1870 bis 1950.* Holzberg, Ollnborg 2002
Arturo Toscanini

**Arturo Toscanini** (* 25. März 1867 in Parma; † 16. Januar 1957 in New York), weer en italiensch Dirigent. 

He weer eerst Musiker un hett Violoncello speelt, wurr denn aber bekannt, as he 1886 in Rio de Janeiro as Dirigent vun Verdis Oper Aida uptreden is. Dornah gung dat an de Mailänder Scala un an de Metropolitan Opera in New York. 1927 hett he dat dortige Philharmonic Orchestra leit. He dirigeer aber ok bi de Bayreuther un Soltbarger Festspeelen.

Beröhmt wurrn is he dör sien besünners fien Gehör un för sien eenzigoortig Gedächtnis. He speel dat ganze Opern- un Konzertrepertoire utwendig. He weer för knapp un präzis Slagtechnik un bekannt för sien absolut Warktrüe, worbi he besünners Ludwig van Beethoven, Verdi und Richard Wagner schätzen dee. 

As Gegner vun de Natschonalsozialismus is he 1938 in de USA utwannert un hett dor bit 1954 dat för hüm grünnt NBC Symphonic Orchestra leit. He geev sien Dirigententätigkeit up, as hüm sien Gedächtnis bi en Upföhrung von de Meistersinger in de Carnegie-Hall in Stich laten dee.

## Born
* Personen-Lexikon 2 ut Chronik-Verlag, Harenberg Kommunikation, Dortmund, 1983 ISBN 3-88 379-018-4

## Weblenken

* Toscanini Online (engelsch)
Jaan Ehlvest

**Jaan Ehlvest** (* 14. Oktober 1962 in Tallinn) is en bedüüdend eestnisch Schachgrootmeester. 

He hett dat Schachspeel vun sien Moder lehrt, as he söss Johr old weer. Mit acht Jorehn kreeg he all en utbild Trainer un mit 14 Johr wunn he al de Stadtmeesterschap vun Tallinn (bi de Senioren). Wiels he Talent harr, hett he ok Inladungen kregen to Lehrgänge in de Schachschool vun Michail Botwinnik. Dor hett he denn ok Bekanntschap maakt mit Garri Kasparow.     

1981 wunn he de Juniorenmeesterschap vun de UdSSR, 1983 wurr he Tweete bi de Juniorenweltmeesterschap, kunn aber die Junioreneuropameesterschap in Groningen winnen. 1986 weer he Meester vun Eestland, ok wenn he to de Tiet Alkoholprobleme harr. Een Johr later hett he sien Studium van Psychologie an de Staatlich Universität vun Tartu afsloten.

En vun sein gröttste schachlich Erfolge weer de darte Platz bi dat Weltcupturnier in Belfort 1988 achter Kasparow un Anatoli Karpow, aber vör vööl Weltklassespeler. Dorneben kunn he 1989 en stark besett Turnier in Reggio Emilia vör Wassyl Iwantschuk winnen. Dat New York Open 1994 wunn he vör sien Landsmann Lembit Oll.

Ehlvest speel bi mehrere Weltmeisterschaften vun de FIDE:
* 1999 in Las Vegas verlor he in de tweete Runn tegen Jewgeni Barejew
* 2000 in Neu-Delhi smeet he Iwantschuk rut, verlor denn aber tegen Alexander Grischtschuk
* 2001 in Moskau keem he bit in de veerte Runn, scheiter denn aber nochmals an Barejew.

Sien aktuelle Elo-Tall bedrocht 2629 (Stand: Juli 2007). Siet den 15. März 2006 speelt he för den Schachverband vun de USA. 

## Literatur
* J. Ehlvest: *The story of a chess player*. Arbiter Publishing, New York 2004. ISBN 0-9763891-0-X

## Weblenken
* Portrait bi Chess Life (engelsch)
Golden Delicious

**Golden Delicious** is en Tafelaaftsort vun den Huusappel, de vundaag in'n gewarflichen Anbo in Europa en grote Rull speelt. De Sort is al üm 1890 rüm as Tofallssamling in West Virgina, USA, opdeckt worrn. De Golden Delicious is en Winterappel, de in'n Oktober oornt warrn kann un af Dezember riep is för'n Geneet. Köhlt kann de Frucht bit in'n Juli lagert warrn.

De Boom wasst an'n Besten op matig fuchtig Boddens un bruukt an'n leefsten warm Klima mit veel Sünnschien. Ünner diss Ümstännen bringt de Boom veel Büt. Vun wegen sien Anfalligkeit för Schorf is he för'n privaten Goorn nich antoraaten.

De Golden Delicious warrt geern eten un is dorüm en Produkt vun'n Massenanbo – ok in Rebeden, de för den Boom nich so egent sünd. Dat hett sien Roop schaadt un hett em to en Synonym för slechte Appelqualität maakt („Geel Wörger“). De meisten Appel, de vun disse Sort in'n Hannel to köpen sünd, warrt vun vele Lüüd as to sööt un to wenig aromaatsch ansehn. Bito warrt he em to Unrecht naseggt, dat he blots wenig Nehrstoffen bargen deit. De Golden Delicious is butendem nich sünners saftig.

In egent Redeben, as t.&nbsp;B. in de Hanglagen vun Süüdtirol oder an de Bargstraat kann de Golden Delicious aver woll en smackhaften Appel warrn. Ok dor warrt he teemlich sööt, entwickelt bi utreckend kole Nachten aver ok Süür un dat typpsch Aroma, dat en beten parfümeert wirken deit. So'n Appel wiest goldgele bit licht rosaklöörte Backen op. Dat disse Apple ok Aroma hebben kann, wiest sik ok dordör, dat in de nöömten Anborebeden en Aaftbrand ut de Sort maakt warrt, de jüst so as de Williams-Christ-Brand en unverkennbor Aroma hett.

De grote, wenn ok afnehmend Bedüden vun den olden Delicious för den Hannel kummt dorvun, dat de – afsehn vun de Schorfanfalligkeit – en licht to produzeerende Sort is mit grote Büüt. In disse Egenschoppen is de Appel lange Tiet vun keen annere Sort slaan worrn. Butendem lett sik de Golden Delicious teemlich goot lagern un is ok för den Anbo in en Plantaasch op swackwassig Ünnerlagen goot egent. Allens tohopen heet dat, dat he günstig produzeert warrn kann. Dorgegen müssen Sorten as de Berlepsch dubbelt oder gor dreemol so düer verköfft warrn, wenn man dormit in de Hoochtieten vun'n Golden-Delicious-Anbo den lieken finanziellen Winn maken wull.

De ünner'n Streek goden Egenschoppen vun den Golden Delicious schient ok wedder in sien zentral Bedüden för de Tucht, as de Appel Öllernsort vun de Appelsorten Elstar, Jonagold, Gala, Rubinette un vele annere weniger bekannte Sorten is.

## kiek ok
* List vun de Appelsorten
Tofallssamling

**Tofallssamling** is de Beteken för en Plantensort, de nich mit Afsicht tücht worrn is, man as Nakamen vun tofällig opdeckten Plantenpopulatschonen tostannen kamen sünd un sinnvull Egenschoppen opwiesen doot. De övten Oogen vun'n Goorner oder Tüchter kennt den Weert vun solke Opdecken un vermehrt den Samling denn oder nütt em för egen Tüchten.

Wieldat vele Aaftsorten teemlich heterozygote Klonen sünd, künnt sik bi fre'e Krüüzen in de Natur düchtig ünnerscheedlich Nakamen togang kamen, de blots dör en bannig tietopwännigen un nich sünnes weertschopplichen Vörgang utsorteert warrn künnt. Ut den Grund gifft dat blots hööchst wenig staatliche Instituten oder private Goornfrünnen, de sowat maakt hebbt un maakt. Tofallssamlingen, de dör'n Tofall in Goorns oder an'n Stratenrand funnen warrt, speelt dorüm ok vundaag noch en grote Rull bi't Entwickeln vun ne'e Sorten. So weer as een Bispeel de vergliekswies ne'e Appelsort *[[Braeburn (Appel)|Braeburn]]* vun en Aaftbuern in Niegseeland enerworrns an'n Wegrand funnen. Un ok de bekannte Sort *[[Golden Delicious]]*, de för de meisten Lüüd as de Begreep slechthen för de hoochtüchten Massenappelsorten gellt, is as en Tofallsamling in een Goorn opdeckt worrn.

Bi de Rosen kummt een Togfallssamling grote Bedüden in de Rosenhistorie to. De eersten avendlännschen Teerosen sünd ut Noisetterosen un de *Rosa gigantea* entstahn, weern aver vun wegen jemehr Unfruchtborkeit nich för de wietere Tucht egent. Eerst dör den Tofallssamling *Devoniensis* is dat mööglich worrn, wietere Sorten to tüchten.

En poor Tofallsamlingen, de sik jemehrn Naam maakt hebbt sünd: Phlox ‚Blue Paradise‘, Pelargonium ‚P.Mabel Grey‘, Betula pendula Dalecarlica usw.

## Literatur
* Herbert Petzold: *Apfelsorten*. Neumann Verlag, Radebeul 1990, ISBN 3-7402-0075-8, S. 15f.
List vun de Appelsorten

Dat gifft över 7.500 verscheeden Appelsorten up de Eer. In disse List sünd Appelsorten nah Alphabet upföhrt:

## Weblenken
* Info vun 25 Appelsorten.
* Över 700 Appelsorten uplist vun AllAboutApples.com.
* Noch en Siet mit Appelsorten up
Apple Journal mit 12 Sieden vun Appels.
* Apple flavours and descriptions from OrangePippin.com
Chromit

**Chromit**, **Chromiesensteen** oder **Chromiesenierz** is en Oxid-Mineral mit en Mengdenporportschoon Metall: Suerstoff vun 3:4, wat in dat kuubsche Kristallsystem kristalliseert un de cheemsch Tosamensetten FeCr2O4 opwiesen deit. Dat Mineral is vun bruunswarte Klöör mit en brune Streekklöör, en Mohshard vun 5,5 un en Dicht twüschen 4,1 un 5,1 g/cm³.

## Billen un Vörkamen
Tomeist kummt Chromit in massive oder körnige Form vör, roor ok in kristalline Form. Andrapen warrt dat faken in de Neeg vun olivinriek magmaatsch Stenen as Peridotit oder Serpentinit. Vun wegen sien vergliekswies hoge Dicht un Hard is dat teemlich bestännig gegen Verweddern un lagert sik dorüm ok geern as Sediment in Strööm af. Mitünner is dat in Schichten anriekert, so dat sik de bargmännsch Afbo vun'n Steen weertschopplich lohnen kann.

Gröttere Lagersteden sünd in'n Ural in Russland to finnen un ok in Süüdafrika in'n Transvaal.

## Verwennen
Chromit hett en Chrom-Andeel vun 73% un is dorüm mit Afstand de bedüdenste Born för dit Metall, wat tohopen mit t.&nbsp;B. Nickel insett warrt, üm Stahl hard to maken.