open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
765

## Wat passeert is
* Ealchred warrt König vun Northumbria. He folgt up Æthelwald Moll.
* De latere Stadt Aken wurrd eerstmals oorkundlich as "Aquis villa" nöömt.

## Boren

## Storven
*
764

## Wat passeert is
* 

## Boren

## Storven
* 15. Januar: Ceolwulf, König vun Northumbria (* 695)
* 5. August: Abel vun Reims, Bischop vun Reims
763

## Wat passeert is
* Dat Byzantiensche Riek winnt gegen de Bulgaren

## Boren
* Üm 763 rüm: Harun ar-Raschid, Kalif, an de Macht vun 786 af an († 809)

## Storven
*
762

## Wat passeert is
* 

## Boren

## Storven
* Aethelbert II., König vun Kent.
* Li Bai, chineesch Dichter uut de Tied vun de Tang-Dynastie (* 701)
761

## Wat passeert is
* Briedei V. warrt König vun de Pikten.

## Boren

## Storven
* Óengus I., de Pikten ehr König
769

## Wat passeert is
* Karl de Grote heiraat ene Dochter vun Desiderius, de Langobarden ehren König.
* De hüdige Stadt Ditzingen wurrd eerstmals in en Oorkunn nömmt.

## Boren

## Storven
*
Northumbria

**Northumbria** (ok: „Northhumbria“ oder „Northumbrien“) weer een vun de lütten Königrieken vun de Angelsassen in England (Heptarkie). Dat Riek is tostanne kamen, as sik Deira un Bernicia in dat Johr 604 vereenigt hefft. 

## Historie
Den Naam hett düt Königriek, vunwegen sien Laag in'n Noorden vun den Humber-Stroom. An de Siet vun Mercia un East Anglia weer dat dat drüdde Riek, dar de Angeln grünnt hefft. 

Toeerst sünd de beiden Königrieken Bernicia un Deira unafhängig ween, man to'n eersten Mol hett König Aethelfrith vun Bernicia jem in dat Johr 604 tohopen föögt. Düsse König is 616 in de Slacht an den Idle-Stroom vun Raedwald ümbröcht wurrn. Raedwald hett denn Aella vun Deira sien Söhn Edwin as König insett. 

Mit de Tied hett dat jummers wedder Striet in dat Riek geven. Vundeswegen sünd Deira un Bernicia jummers mol wedder för en tiedlang unafhängig ween. 867 hett dat *[[Grote Heidenheer]]* vun de däänschen Wikingers Northumbria erovert un hett dat Königriek Jorvik (York) grünnt un dat to en Deel vun den Danelag maakt. För en korte Tied hefft de Angelsassen Northumbria noch mol in ehre Hannen kregen, man vun 878 af an weer dat endgüllig en Deel vun Jorvik. As Æthelstan dat Land vereenigt hett, is dat 927 Deel vun dat Königriek England wurrn. De Herrscher vun Northumbria is denn en Ealdorman un later en Earl ween un nich mehr en König, as vördem. 

Üm Northumbria hett dat noch lang Striet geven, sunnerlich twuschen England un Schottland. Eerst 1237 is dat endgüllig na England torekent wurrn. 

## Northumbria vundage
Vundagen is Northumbria normolerwiese en Region, de en beten wat lüttjer is un de sik över de Graafschoppen Northumberland un County Durham in Noordoostengland utstrecken deit. Offiziell hett düsse Region den Naam North East England. Dor höört de Gemarken vun Newcastle upon Tyne to, wo sunnerlich veel Lüde leven doot. In Newcastle is ok de gröttste Deel vun de Northumbria University tohuse, wat een vun de gröttsten Universitäten in Noordengland is. 

## Weblenken
* Graafschop Northumberland *( Engelsch)*
* Northumbrian Pipers' Society *(Engelsch)*
* Northumbria University *(Engelsch)*
Gustav Richard Neumann

**Gustav Richard Ludwig Neumann** (* 15. Dezember 1838 in Gleiwitz; † 16. Februar 1881 in Allenberg, Kreis Wehlau / Oostpreußen) weer en bedüüdend düütsch Schachspeler.

Neumann keem in Gleiwitz as Söhn vun en Drucker 1838 up de Welt. Sien Familie hett hüm en Studium der Physik un Chemie in Berlin ermöglicht, he hett sück aber, jüst as he in Berlin ankommen weer, glieks up dat Schachspeel stött. Hüüd kennt meest nüms mehr Gustav Neumann, to sien Tied weer he aber en bedüüdend Schachmeester. In sien Berliner Tiet, den 1860er Johren vun dat 19. Johrhunnert, speel he tegen de best düütsch Spelers. Adolf Anderssen akzepteer hüm to sien Berlinbesöken jeeds Johr geern as Gegner. In dat Johr 1865 wunn Neumann dat Turnier von de Berliner Schachgesellschaft mit dat Resultat vun (+34-0=0). In dat glieker Johr bi de Kongress vun de Westdüütsche Schachbund in Elberfeld hett he ok all Partien wunnen un weer dormit Meester. 

Vun disse Tiet an gell Neumann as en vun de beste Speler in Europa un bold fung he an, ok an internatschonale Wettstrieden deeltonemmen. Sien internatschonal Debüt geev he in Paris 1867 (4. Platz). In dat glieker Johr wunn he dat Turnier vun Dundee (Tweet wurr Wilhelm Steinitz). Neumann övernehm in Berlin in 1864 de Redaktschoon vun de Neue Berliner Schachzeitung un bedeelig sück rege up publizistisch Rebeet. Sien in de folgend Johren rutkommen Schachböker weer bannig beliebt un wurrn in tallriek Spraken översett. 

In dat Johr 1869 gung Neumann nah Paris, um dor sien Studium aftosluuten. Aber dorto keem dat denn doch nich. In’ Dezember 1969 kreeg he en Nerventosommenbrook un wurr in en Pariser Nervenanstalt inwiest. In’ März 1870 keem he mit Hülp vun sien Frünnen weer nah Düütschland, aber de Nervenerkrankung bleev un bit to dat Ennen vun sien Leven har he noch völ Pien un Klinikupenhollen to överstahn. He nehm aber liekers, so sien Krankheet dat denn tolaten de, an Schachwettstrieden deel: 1870 wurr he in Baden-Baden Daart (he kunn tegen Adolf Anderssen 2-0 winnen). Sien letzt Turnier speel he 1872 in Altona, wo he den tweeten Platz kreeg noch vör Carl Göring. Aber sien Krankheet wurr immer schlimmer un he muss dat Schachspelen upgeven. He is mit 42 Johr 1881 in Allenberg storven. 

Gustav Neumanns hööchst historsch Elo-Tall bedrog 2742. De harr he in Oktober 1867. Van Dezember 1868 bit Mai 1870 leeg he up Platz een up de nahdräglich berekend Weltranglist. 

## Warken
* *Die neueste Theorie und Praxis des Schachspieles* (1864) (zusammen mit B. Suhle)
* *Leitfaden für Anfänger im Schachspiel* (1865), 
* *A. Anderssens Schachpartien aus den Jahren 1864 und 1865* (1865)
* *Das Schachspiel und seine Abarten* (1866)

## Weblenken
De Entwicklung vun sien historsch Elo-Tall.
Haumea

**Haumea** betekent

* Haumea, Fruchtborkeitsgöddin in Hawaii,
* Haumea, en Dwargplanet,
* *[[Haumea (Geslecht)|Haumea]]*, Geslecht vun de Musseln.
Max Lorenz (Footballspeler)

**Max Lorenz** (* 19. August 1939 in Hemeln; † 24. Oktober 2025 in Bremen) weer en düütsch Footballspeler. 

He speel as Verteidiger un Middelfeldspeler in de Football-Bundsliga för Werder Bremen und Eintracht Braunschweig. Mit Werder wurr he 1965 Düütsch Meester. Insgesamt hett Lorenz 247 Bundsliga-Spele makt un dorbi 18 Doren schaaten.

He weer ok in de düütsch Natschonalmannschap un hett 19 Länderspelen maakt (1 Door) (van 1965 bit 1970) un hör ok de Weltmeesterschapsteams 1966 und 1970 an. 

1972 hett Lorenz sien Karriere beend. 

He weer bit hör Dood mit de Schauspelerin Hildegard Krekel tosommen. In dat Johr 2008 hett he en Slaganfall harrt, aber dat ahn gesundheetlich Inschränkungen överstahn.
(1758) Naantali

**(1758) Naantali** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 18. Februar 1942 vun de finnisch Astronomin Liisi Oterma in Turku opdeckt wurrn is. 

De Asteroid is nah de süüdwestfiinisch Stadt Naantali nömmt wurrn. De Afsolute Helligkeit bedrocht 11,063.
759

## Wat passeert is
* Aethelwald Moll warrt König vun Northumbria an Stäe vun Oswulf.

## Boren

## Storven
*
757

## Wat passeert is
* 29. Mai: Paapst Paul I. wurrd to'n Paapst bestimmt.
* Cynewulf warrt König vun Wessex

## Boren

## Storven
*
756

## Wat passeert is

## Boren

* Abū Nuwās, araabschen Schriever un Dichter uut’n Iraak († 813)

## Storven
* Aistulf, König vun de Langobarden
* Cuthred, König vun Wessex
755

## Wat passeert is

## Boren

## Storven
* 5. Juni 754 oder 755: Bonifatius, „De Düütschen ehr Apostel“, Missionar un Karkenenreformer in dat Frankenriek (* um 673 rüm)
Verfallsreeg

En **Verfallsreeg** is de Affolg vun Verfallsprodukten ut’n radioaktiven Verfall, de tostannen kummt, wen en radioaktiv Nuklid in en anner’t Nuklid verfallt, dat ok wedder radioaktiv is un wieter verfallt. Dat Produkt ut en Verfall warrt **Dochternuklid** nöömt, wenn dat wieter verfallt, warrt dat nächste Produkt as **Enkelnuklid** betekent, dat folgen as **Oorenkelnuklid** un so wieter. De Verfallsreeg gifft also an, in welke Isotopen dat Utgangsnuklid oder **Muddernuklid** de Reeg na verfallt. Bi de natürlichen Verfallsoorden blifft de Massentall gliek (bi de Gamma- un de Betastrahlen) oder warrt üm veer minnert (bi de Alphastrahlen). Dat gifft dorüm för de sworen natürlichen Radionukliden veer verschedene Verfallsregen, de dör de Massentallen (links hoochstellt) eendüdig bestimmt warrt.

## De natürlichen Verfallsregen
Dat gifft dree vullstännig vörkamen natürliche Verfallsregen:
* de Uran-Radium-Reeg mit dat Utgangsnuklid Uran-238 un dat Endnuklid Blie-206 (4n+2-Reeg)
* de Uran-Actinium-Reeg mit dat Utgangsnuklid Uran-235 (oder Plutonium-239, wenn en de Reeg bit na de künstlichen Transuranen verlängert) un dat Endnuklid Blie-207 (4n+3-Reeg)
* de Thorium-Reeg mit dat Utgangsnuklid Thorium-232, wovun aver ok noch Vörgängernukliden bit na’t Plutonium-244 op de Eer vörkamt un de Reeg an sik dor al anfangen müss, un dat Endnuklid Blie-208 (4n-Reeg)

De veerte Verfallsreeg kummt bit op den letzten Schritt in de Natur nich vör, vun wegen dat dat lang bestännige Neptunium-237, dat den Naam geven hett un an’n Anfang vun de Reeg steiht, so goot as vullstännig verfallen is un de Twüschenprodukten blots korte Halfweertstieten hebbt. Blots dat letzte Radionuklid vun disse Reeg, Wismut-209 is wegen sien bannig lange Halfweertstiet noch dor un is sogor lange Tiet för dat Endnuklid vun disse Reeg hollen worrn. Eerst 2003 is opdeckt worrn, dat sik dat dorbi üm en Alphastrahler mit en Halfweertstiet vun 19 Trillionen Johren hannelt. Dat Utgangsnuklid vun de Reeg is also Neptunium-237, faken warrt aver ok Plutonium-241 as Utgangsnuklid angeven. Dat Endnuklid is Thallium-205 (4n+1-Reeg).

Ut en sünnere Mengde vun en unbestännig Nuklis billt sik dör Verfall en Mischen ut de Nukliden, de em in de Verfallsreeg opfolgt, so lang bit all Karns de Reeg bit na dat Endnuklid dörlopen hebbt. De Nukliden, de en lütte Halfweertstiet hebbt, gifft dat in de Mischen blots in lütte Mengden, wiel sik de Nukliden mit lange Halfweertstieten starker ansammelt.

## Laag in de [[Nuklidkoort]]

## Histoorsche Beteken
In de klassischen Tiet vun’t Utforschen vun de radioaktiven Verfallsregen sünd de ünnerscheedlichen Nukliden mit verschedene Naams betekent worrn, woran de Tohöörigkeit to een vun de natürlichen Verfallsregen un de glieken Egenschoppen aftolesen weern. So sünd to’n Bispeel Radon, Thoron un Actinon allens Eddelgasen:

De Uran-Radium-Reeg de in disse ollen Naamsgeven as folgt utsehn:

U → UX1 → UX2 (→ UZ) → UII → Io → Ra → Rn → RaA → RaB → RaC → RaC' (oder RaC") → RaD → RaE → RaF → 206Pb

## Borns


## Kiek ok
* Schuuvgesett

## Weblenken
*
753

## Wat passeert is
* De Franken ehr König Pippin de Jüngere treckt gegen de Sassen. 

## Boren

## Storven
*
751

## Wat passeert is

## Boren

## Storven
* Karlmann I., Broder vun Karl den Groten un König an siene Siet († 771)
(73) Klytia

**(73) Klytia** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 4. Juli 1861 vun de US-amerikaansch Astronom Horace Parnell Tuttle in Cambridge opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah Klytia, en Leevsten vun de greeksch Gott Apollon nömmt wurrn un hett en hellen silikatholtigen Böverflach. De Afsolute Helligkeit bedrocht 10,386.
(66) Maja

**(66) Maja** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 9. April 1861 vun de US-amerikaansch Astronom Horace Parnell Tuttle in Cambridge opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah Maja, en Dochter vun Atlas un de Pleione, Moder vun Hermes, nömmt wurrn. De Afsolute Helligkeit bedrocht 9,4. Maja hett en dunkle, köhlenstoffholtig Böverflach.
Harvard

**Harvard** betekent

* Harvard University, Universität in Cambridge, Massachusetts, USA,
* Harvard-College-Steernwacht, Steernwacht in Cambridge, Massachusetts, USA,
* Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, Forschungsinstitut in Cambridge, Massachusetts, USA,
* Harvard-Architektur, Schaltkunzept in de Informatik,
* (736) Harvard, en Asteroid,
* Harvard, Form, en Zitat to formateren,
* Harvard-Kunzept, en Wies to verhanneln,
* Harvard, Oort in Illinois, USA,
* Harvard, Oort in Iowa, USA,
* Harvard, Oort in Massachusetts, USA,
* Harvard, Oort in Nebraska, USA,
* Harvard Township, Township in Nebraska, USA.

**Harvard** is de Familiennaam von

.
Hans Blum

**Hans Blum** is de Naam von

* Hans Blum (* 1928), düütsch Komponist, Singer un Musikproduzent,
* Hans Blum (1858–1942), düütsch Maler,
* Hans Blum (1841–1910), düütsch Afkaat un Schriever.
Ursula Peysang

**Ursula Peysang** (* 10. September 1953 in Mönchengladbach; † 27. August 1991 in Hannover) weer en düütsche Slagersingersche. 

Peysang hett 1977 ünner dat Pseudonym **Uschi P.** en Single mit den Titel *Grünes Licht für Rock ’n’ Roll* rutbröcht. Ut de glieken Tiet stammt ok de grote Hit *Im Wagen vor mir* vun Henry Valentino, den se mit em tosamen inspeelt hett. Blots wenige Johren later is se an Hepatitis B dood bleven, de se bi en Operatschoon dör en verunreinigte Bloodtransfuschoon kregen hett.

## Singles
* 1977: *Grünes Licht für Rock 'n' Roll*
* 1977: *Im Wagen vor mir* (mit Henry Valentino)
* 1977: *Wenn du mich fragst, ich bin dabei, wir machen uns das schön&nbsp;– wir zwei* (mit Henry Valentino)

## Borns


## Weblenken
* Bild vun de Single „Grünes Licht für Rock ’n’ Roll“ vun Uschi P.
Cambridge

**Cambridge** betekent

* Cambridge, Oort in Cambridgeshire, England,
* University of Cambridge, Universität in England,
* USS ''Cambridge'', US-amerikaansch Kriegsschipp,
* HMS ''Cambridge'', britsch Kriegsschipp,
* Hartog vun Cambridge, engelsch Adelstitel,
* Cambridge Audio, brietschen Audiohersteller,
* (2531) Cambridge, en Asteroid,
* Cambridge, Oort in Ontario, Kanada,
* Cambridge, Oort in Neeseeland,
* Cambridge, Oort in Idaho, USA,
* Cambridge, Oort in Iowa, USA,
* Cambridge, Oort in Maine, USA,
* Cambridge, Oort in Maryland, USA,
* Cambridge, Oort in Massachusetts, USA,
* Cambridge, Oort in Minnesota, USA,
* Cambridge, Oort in Nebraska, USA,
* Cambridge, Oort in New Hampshire, USA,
* Cambridge, Oort in New York, USA,
* Cambridge, Oort in Ohio, USA,
* Cambridge, Oort in Vermont, USA,
* Cambridge, Oort in Wisconsin, USA.

**Cambridge** is de Familiennaam von

* Adolphus Frederick, 1. Duke of Cambridge (1774–1850), brietschen Feldmarschall,
* Adolphus Cambridge, 1. Marquess of Cambridge (1868–1927), Hartog von Teck,
* Alexander Cambridge, 1. Earl of Athlone (1874–1957), Broder von Königin Mary,
* Asuka Cambridge (* 1993), japaanschen Sprinter,
* Augusta Karoline von Cambridge (1822–1916), Groothartogin von Mekelborg-Strelitz,
* Frederick Octavius Pickard-Cambridge (1860–1905), brietschen Zooloog,
* George, 2. Duke of Cambridge (1819–1904), brietschen Feldmarschall,
* Godfrey Cambridge (1933–1976), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Louis of Cambridge (* 2018), Maat von de brietsche Königsfamilie,
* Margaret Cambridge, Marchioness of Cambridge (1873–1929), Hartogin von Teck,
* Octavius Pickard-Cambridge (1828–1917), brietschen Pastoor un Zooloog,
* Richard Owen Cambridge (1717–1802), engelschen Dichter, Goodsbesitter un Historiker,
* William G. Cambridge (1931–2004), US-amerikaanschen Jurist.

Kiek ok bi: Cambridge Township.
Cleopa David Msuya

**Cleopa David Msuya** (* 4. Januar 1931 in de Kilimandscharo-Region; † 7. Mai 2025 in Daressalam) weer Premierminister vun Tansania. He harr dit Amt van 7. November 1980 bit 24. Februar 1983 un van 7. Dezember 1994 bit 28. November 1995 inne. Vördem weer he all mehrfak Minister. 

Vaon 1994 bit 1995 weer he buterdem Viezpräsident van sien Land.

## Weblinks
Harnsch

En **Harnsch** ( ok **Harnasch**, **Hernesch**, **Harnisch** un **Harns**, vun franzöös'sch *harnais*) is de Rüstung, de en Ridder över sien Lief dregen deit. Toeerst hett de ganze Rüstung den Naam *Harnsch* kregen, man vun um un bi 1200 af an is dor denn bloß noch de Panzer mit meent wurrn, de den Ridder sien Lief (un nich mehr den Kopp un de Arms un Been) afdecken dö. 

## Literatur

* Joachim Bumke: Höfische Kultur, München 1986
Rạch Giá

**Rach Gia** (vietn.: Rạch Giá) is de Hööftstadt vun de vietnamees’sche Provinz Kien Giang, den an’n Gulf vun Thailand liggt. Mit 244.055 Inwahners (Stand 2007) is se de negentgröttste Stadt vun Vietnam. Dat Rebeet vun de Stadt bedrocht 97.754 km².
Bundsautobahn 395

De **Bundsautobahn 395** (Afk.: **BAB 395** oder ok **A&nbsp;395**) is en regionale Autobahn in Neddersassen mit en Samtläng vun ruchweg 42&nbsp;km. Se warrt ok as **Harz-Highway** betekent und verlöpt vun Bronswiek na Vienenburg. Se verbinnt de A&nbsp;39 in’n Noorden mit de B&nbsp;6n, de meist as’n Autobahn utboet is.

## Verloop
De A&nbsp;395 hett ehrn Anfang eenige Hunnert Meter in’n Süüden vun dat Autobahnkrüüz Brosnwiek-Süüd (A&nbsp;39). Se verlööpt bit na de Anslusssteed Bronswiek-Heidbarg ahn Standstriepen.

Achter dat Bronswieker Stadtrebeet twiegt an de Anslusssteed Wulfenbüttel-Noord de B&nbsp;79 in Richt Wulfenbüttel af. De Stadt warrt vun de A&nbsp;395 ümföhrt, denn vrlööpt se wieter eerst dör dat Fümmelser Holt, den Oderwoold un denn dör dat bultige Rebeet vun Slaame bit na Vienenburg. Se ennt opletzt an’t Autobahndreeeck Vienenburg. Vun dor ut kummt een över de B&nbsp;6 na Wernigerode un na Harzeborg.

## Sünnerheiten
De A&nbsp;395 hett bit 2001 bit na Harzeborg föhrt. In’n Rahmen vun den veersporigen Utbo vun de B&nbsp;6 in Richt Oosten bit na Wernigerode  is denn dat Autobaahndreeeck Vienenburg inricht worrn und de Autobahn is nu dor to Enn.

An sik is de Autobahn 395 nich richtig an dat düütsche Autobahnnett anslaten. Se fangt eerst ruchweg 200&nbsp;m achter dat Autobahnkrüüz Bronswiek-Süüd an. Dorwtüschen is de Straat woll veersporig utboet un de beiden Richtfohrbahnen sünd ok bolich vunenanner splitt, dat se den Indruck vun en Autobahn maken deit, man in’n Gaumaker-/Bremstriepen twüschen dat Krüüz Bronswiek-Süüd un de Anslusssteed Bronswiek-Mälmeroe gifft dat je een Op- un Affohrt to en groot Autohuus mit Tanksteed, de nich krüüzungsfree utföhrt warrn künnt.

Butendem is de A&nbsp;395 blange de A&nbsp;40 un de A&nbsp;562 de eenzige Autobahn in Düütschland,  bi de streckenwies in de Mitt – also twüschen de beiden Richtfohrbahnen – en Stadt- oder Stratenbahn verlöpt. Dat is twüschen dat Autobahnkrüüz Bronswiek-Süüd un de Anslusssteed Bronswiek-Heidbarg. Dortwüschen liggt an de Anslusssteed Bronswiek-Mälmeroe de Stratenbahn-Hollsteed *HEH Kliniken*, vun de ünner de Autobahn en Tunnel wegföhrt.

Blangen de eersten beiden Kilometer dör dat Bronswieker Stadtrebeet un de letzten hunnert Meter vör dat Autobahndreeeck Vienenburg, wo de Snelligkeit op 80 km/h begrenzt is, is de Snelligkeit stedenwies op 120 km/h rünnersett. Op’n Grootdeel vun de Streck gifft dat aver keen Beschränken.

De A&nbsp;395 öbernimmt neven den Verkehr in’n un vun’n Harz ok den Pennelverkehr twüschen Bronswiek un Wulfenbüttel.

## Trivia
De BAB 395 weer anfangs as de **BAB 369** plaant.

## Borns


## Weblenken
* Naue Streckenbeschrieven vun de A&nbsp;395
Horace Parnell Tuttle

**Horace Parnell Tuttle** (* 24. März 1837; † 1. August 1923) weer en US-amerikaansch Astronom.

## Leven
1857 wurr Tuttle Assistent an’t Harvard College Observatory. He hett mehrere Kometen opdeckt un weer ok Mitopdecker vun de Kometen 109P/Swift-Tuttle (oorsächlich för den Meteorstroom vun de Perseiden) un 55P/Tempel-Tuttle (oorsächlich för den Meteoritenstroom vun de Leoniden). Dorbi wurr he vun Asaph Hall ünnerstütt, de de Bahnen vun de Himmelskörper berekend hett. Dorneben hett Tuttle de Asteroiden (66) Maja un (73) Klytia opdeckt. 

1862 hett he de Harvard-Universität för neegen Maand verlaaten un hett an’ amerikaanschen Börgerkrieg deelnommen, wobi he as Tallmeester deent hett. In de Folgetiet weer he bi de United States Navy beschäftigt un hett an mehreren geographisch Missionen deelnommen. 

Af 1884 hett he sien Tätigkeit as Astronom weer upnommen un an dat United States Naval Observatory in Washington, D.C. arbeidt.
Espelkämpe

**Espelkämpe** es ene Staut em Kries Minn-Lübbcke en Oostwestfalen-Lippe en Noordrhien-Westfalen en Dietschlaund. En Espelkämpe läwen 25.593 Menscha. Siet 1899 es en Espelkämpe en Bohnhoff. Espelkämpe es 1910 ene Minitsipaul woare. Em tweeden Welttjrich woa en Espelkämpe eene Munitschoonsanstalt büt. Met Help von Prädjer Karl Pawlowski vom Evangelischem Helpswoakj Westfalen (fendoag Jehauneswoakj) en Prädjer Birger Forell woar de Sprenjunj von de Munitschoonsanstalt jestoppt. Espelkämpe-Mittwald, wie de Minitsipaul kort hete, wea ene vonne jroote Fäadrieweneaunsiedlunge en Dietschlaund. De Minitsipaul es 1959 ene Staut woare. De Parteien em Rotshüs send de CDU met 22 Metjleda, de SPD met 10 Menscha, de FDP met 1, de Jreene met 2 onn *Die Unabhängigen* met 3. Väle Menscha en Espelkämpe send Mensche ut Russlaund onn aundre Länder em Ooste, de ieschte Mennonietejemeent woar 1952 jejrindet.
Bundsautobahn 96

De **Bundsautobahn 96** (Afk.: **BAB 96** oder ok **A&nbsp;96**) is en regionale Autobahn in Baden-Württemberg un Bayern mit en Samtläng vun ruchweg 172&nbsp;km. Se fangt bi Lindau an’n Boddensee as Wieterföhren vun de öösterrieksche A&nbsp;14 an un verlöpt över Memmingen un Landsberg an’n Lech bit na München.

## Geograafsche Laag
De A&nbsp;96 verlöpt mit Utnahm vun de Ümföhren vun Mindelheim un den Afsnitt vun Memmingen bi na de Iller meist nipp un nau op de Streckenföhren vun de Bundsstraat 18 (Afsnitt Lindau bit Buchloe) un de vun de Bundsstraat 12 (Afsnitt Buchloe bit München). De beiden Straten sünd also siet de 1970er Johren wiel den Utbo vun de Autobahn na un na dör de A&nbsp;96 uttuuscht worrn.

Vun Lindau bit Memmingen is se Deel vun de Europastraat 43 un vun Sigmarszell bit München vun de Europastraat 54.

## Historie
Vör den Tweeten Weltkrieg weer plaant, dat de Verbinnen München-Lindau direkt utföhrt warrn schüll, also in Süüden an’n Ammersee vörbi.

De A&nbsp;96 is in’t Ümfeld vun de Olympschen Sommerspelen 1972 bit kort achter Oberpfaffenhofen boet worrn, bit Germering (dormols noch *Anslusssteed Unterpfaffenhofen*), un dat glieks sösssporig. Bit to’n Lückensluss güng de Autobahn mit Kilometer 0,0 in München los.

Bit 1979 is de Ümföhren vun Landsberg an’n Lech fardig maakt worrn. Bi Memmingen weer en Fohrspoor al 1978 fardig, de tweete keem eerst 1990 dorto. Dat korte Stück vun Lindau bit an de Bundsgrenz is 1980 boet worrn.

In dat Johr 1988 is de 3,5 Kilometer lange Afsnitt vun Landsberg an’n Lech in Richt München apen maakt worrn. De Afsnittin de gegenricht bit Jengen is 1989 freegeven worrn. Dat Johr dorop keem de Afsnitt twüschen Bad Wörishofen un Mindelheim un de Afsnitt vun Landsbergan’n Lech-Oost bit Schöffelding. 1994 is de Ümföhren vun Mindelheim boet worrn. De A&nbsp;96 weer af 1998 mit Fardigstellen vun den *Etterschlager Tunnel* op de böverbayerischen Siet dörgahns to befohren. 2002 folg denn noch de Afsnitt Jengen-Bad Wörishofen, dorna weer dat Deelstück twüschen Memmingen un Erkheim boet.

Dat Stück twüschen Holzgünz un Erkheim is in’n November 2007 fardig worrn, twüschen Memmingen-Oost un Holzgünz weer de Autobahn noch bit Juli 2008 ünnerbroken. Mit dat Deelstück weer in’n Oktober 2004 anfungen worrn. De Kosten för den Lücksluss hebbt sik op 56 MIllionen Euro belopen.

De Utbo vun’t letzte Deelstück twüschen Wangen-Noord un Leutkirch-Süüd is in’n Oktober 2005 losgahn un schall bit 2009 fardig wesen. Dormit warrt ok dat letzte Deelstück vun de Bundsstraat 18 gegen de A&nbsp;96 uttuscht. De Kosten för den Afsnitt beloopt sik op 75 Millionen Euro.

## Borns


## Weblenken

* Naue Streckenbeschrieven vun de A&nbsp;96
Leo Falcam

**Leo Amy Falcam** (* 20. November 1935 up Pohnpei; † 12. Februar 2018) weer en Politiker vun Mikronesien.

He weer van 1979 bit 1983 Gouverneur vun Pohnpei. Van 1997 bit 1999 weer he Viezpräsident un van’ 11. Mai 1999 bit to’n 11. Mai 2003 de fievte Präsident vun Mikronesien. 

## Weblenken

* Biografie (engelsch)
Mechthild Ropers

**Mechthild Ropers** borene Runge (* 15. September 1926 in Bremen; † 4. Mai 2014 in Bremen) weer ene plattdüütsche un hoochdüütsche Schrieversche. Upwussen is se in Oorssen, wat dormals en sülvstännige Landgemeen in Bremen weer. Ehr Vadder weer en Bankbeamten. Vun 1952 bit 1972 hett se in Bonn-Bad-Godesberg un in Hamborg-Blanknees leevt. Ehr Grootgrootvadder weer August Freudenthal. 

Se hett twee Kinner un veer Enkelkinner achterlaaten. 

## Warken
* Wiehnachten in Behrenshuus in Arsten,  Bremen, 1985. 
* Bremische Riemels un annere Sprüch in Platt,  Bremen [ca. 1990]. 
* Annlis, de lebe Gott un ik,  Bremen, 1991
* Die pfiffige Maus Popp und der Kater Ritzeratz : Ein Märchen in Hoch- und Plattdeutsch, Biller vun Jutta Breede,  Bremen, 1993.

## Weblenken
* Doodsanzeig
Ropers

**Ropers** is de Familiennaam von

* Claus Ropers (* 1977), düütschen Physiker,
* Frank Ropers (* 1946), düütschen Viezadmiraal,
* Hans-Hilger Ropers (* 1943), düütschen Genetiker,
* Ilse Ropers, düütsche CDU-Börgermeestersche ut Lütt Meckels in de Samtgemeen Zittens,
* Mechthild Ropers (1926–2014), plattdüütsche Schrieversche ut Bremen-Oorssen,
* Philipp Ropers (* 1993), düütschen Futsalspeler.

Kiek ok bi: Roper.
Jacob Zuma

**Jacob Gedleyihlekisa Zuma** (* 12. April 1942 in Nkandla, KwaZulu-Natal) is de Präsident vun Süüdafrika sien regeern Partei ANC un vörmoligen Viezpräsidenten vun de Republiek vun Süüdafrika. Na den Sieg vun den ANC bi de Wahlen in’n Süüdafrika in’t Vörjohr 2009 weer af to sehn, dat he de neegste Präsident vun Süüdafrika weern scholl. An'n 9. Mai 2009 is he denn ok insett wurrn in sien Amt as Präsidenten. Zuma sien Stammnaam is **Msholozi**. So nömmt em ok siene Mackers, wenn se vun em snacken doot. Bekannt is he ok unner de Bookstaven **JZ** (utspraken *Jay Zee*, as in dat amerikaansche Engelsch)

## Schandaal üm Zuma
Ofschoonst Minschen ok över de Grenzen vun de polit’schen Parteien hen em woll lieden möögt, is he ümstreden, siet dat sien Finanz-Raatgever anklaagt un veroordeelt is vunwegen Korruptschoon un Bedrog. Düsse Ümstänn hefft in’n Juni 2005 dor to föhrt, dat Zuma as Viezpräsident vun Süüdafrika afdanken möss.
Kort na sien Afdanken as Viezpräsident vun Süüdafrika is Zuma anklaagt wurrn vunwegen Korruptschoon. Man vun de Anklaag is nich veel wurrn. In’n Dezember 2005 stünn Zuma wedder vör Gericht. Dütmol güng dat vör den Hogen Gerichtshoff in Johannesborg dor üm, dat he en junge Fro Gewalt andaan hebben scholl. Dat hannel sik dor üm Fezeka Kuzwayo bi, de Dochter vun en vun Zuma siene Frünnen ut de Dage vun den Striet gegen de Apartheid. Kuzwayo weer HIV-positiev. Zuma hett dor vun wüßt. An’n 8. Mai 2006 hett de Gerichtshoff de Anklaag afdaan. De Richter weer tosamen mit de Verdeedigung to de Ansicht kamen, Zuma un de junge Fro harrn dat beide up Sex afsehn harrt. Bi dat Verhöör hett Zuma seggt, he harr woll Sex ohn Schutz mit de Fro harrt, de em nu verklagen dö, man he weer ja achterher unner de Bruse gahn. Dor harr he doch dat Risiko vun HIV wat mit afminnert. Wat he dor seggt hett, dor hett he denn oorntlich wat för insteken mösst vun den Richter, man ok vun Gesundheitslüde un Aktivisten gegen AIDS. De Tekner Zapiro tekent em nu jummers bloß mit en Brusenkopp achtern an’n Dööz.

## Zuma siene Lüde in den ANC
Anners as Nelson Mandela un Thabo Mbeki höört Zuma to den Stamm vun de Zulu. Mank de ANC-Politikers is he de meist bekannte Zulu. Binnen den ANC steiht he den lunken Flögel vör un dor steiht he den vörmoligen Präsidenten Mbeki just mit gegen över. De hett dat mit de Weertschop holen un is amenne ankeken wurrn as een, de liberale Politik maken dö. De Lüde, de achter Zuma stünnen, hefft em ok Stütt un Stöhn geven, nadem he as Viezpräsident vun Süüdafrika Bott geven möss. Se hefft dor ok för sorgt, dat he sien Rull as Viezpräsident vun den ANC beholen konn. An’n 18. Dezember 2007 hett dat slumpt, un he is in Pietersburg (Polokwane) mit 505 to 329 Stimmen gegen Mbeki to'n ne’en Präsidenten vun den ANC wählt wurrn.

## Belegen
Zuma

**Zuma** betekent

* Zuma, Gräverfeld in’n Sudan,
* Zuma Rock, Felsformatschoon in Nigeria,
* *[[Zuma (Album)|Zuma]]*, Musikalbum vun Neil Young un Crazy Horse ut dat Johr 1975,
* en Afkörten för’t Zentrum för Ümfragen, Methoden un Analysen.

**Zuma** is de Familiennaam von

* Cyril Zuma (1985–2015), süüdafrikaanschen Footballspeler,
* Jacob Zuma (* 1942), süüdafrikaansch Politiker,
* Nkosazana Dlamini-Zuma (* 1949), süüdafrikaansche Politikersche,
* Sibusiso Zuma (* 1975), süüdafrikaansch Footballspeler.

Kiek ok bi: Zouma.
Matthew Broderick

**Matthew Broderick** (* 21. März, 1962 in New York City) is en US-amerikaanschen Schauspeler un Speelbaas.

## Loopbahn
Broderick is de Söhn vun James un Patricia Broderick. He hett in’t Johr 1983 sien eerste Kinorull spellt, in den Film *WarGames* vun John Bedham. De Spood mit dissen Film as ok mit de Teenie-Kummedie *Ferris Bueller’s Day Off* hebbt em to een vun de gröttsten Stars in sien Öllersklass maakt un möken to’n Liddmaat vun’t Brat Pack. As eernsthaften Schauspeler hett he sik mit Filmen as dat Börgerkriegsdrama *Glory* oder de Kirmikummedie *Family Business* vun 1989 en Naam maakt. Ok in naamhafte Independentfilmen un annere Produkschonen hett he Hööftrullen speelt.

Broderick hett butendem ok an’t Theater arbeit un is tweemol mit den beropenen *[[Tony Award]]* uttekent worrn, neemlich för sien Rullen in *Brighton Beach Memoirs* un *[[How to Succeed in Business Without Really Trying]]*.

An de engelschen Originalfaten vun *The Lion King* un de wieteren Produkschonen vun den groten Spood weer Broderick mit en Sprekerrull bedeeligt. Sien eersten Film as Speelbaas weer 1996 *Infinity*, de sik üm den Physiker Richard Feynman dreiht, den he dorin ok sülvst speelt hett. Den Film hett he ok mit produzeert. Wietere Filmen as Speelbaas hett he bit hüüt nich maakt.

Privat leevt Broderick mit sien Familie in New York. He is siet 1997 mit de Schauspelersche Sarah Jessica Parker verheiraadt un hett mit ehr en Söhn un twee Döchter, de Tweeschen sünd.

## Filmrullen (Utwahl)

## Filmpriesen
Broderick is eenige mole för Filmpriesen vorslahn worrn. Dorünner 1987 ok eenmol för den *[[Golden Globe]]* för sien Hööftrull in *Ferris Bueller’s Day Off*. Wunnen hett he twee Priesen:

* 2005: den *[[Hollywood Film Award]]* in de Kategorie *Best Nevendorsteller vun’t Johr*.
* 2006: sien Steern op’n *[[Walk of Fame]]*.

## Borns


## Weblenken

* Biografie in de NNDB (engelsch)
Carmen Argenziano

**Carmen Argenziano** (* 27. Oktober 1943 in Sharon, Pennsylvania; † 10. Februar 2019 in Los Angeles, Kalifornien) weer en US-amerikaanschen Schauspeler.

## Loopbahn
Argenziano, de en Liddmaat vun’t Actors Studio op Levenstiet is, hett de Schauspeleree an de American Academy of Dramatic Arts in New York City lehrt un geev dor ok Ünnerricht. He hett dor sülvst lehrt tohopen mit Stanford Meisner, Lee Grant, Milton Katselas un Lee Strasberg.

För sien Dorstellen as *Jack Delasante* in *A Prayer for my Daughter* vun Thomas Babes hett Argenziano den „Los Angeles Drama Critics’ Circle Award“ kregen. He hett veel an’t Theater arbeit, dorünner Rullen in *A View from the Bridge* (Strasberg Institute), *Palladium is Moving* (Court Theatre), *El Salvador* (Tiffany) un de Westküsten-Ooropföhren vun Julian Barry sien *Last Lucid Moment*, bi de Jon Voigt Speelbaas weer. Een vun sien aktuellere Arbeiten an’t Theater weer en Dubbelrull in’t Stück *Take Me Out*(Geffen Theater), in dat he *William Danziger* un den  „Skipper“ speelt hett.

Argenziano hett en lange Loopbahn achter sik. He hett in mehr as 50 Kinofilmen mitspeelt un bito in mehr as 100 Feernsehfilmen un Feernsehregen. Faken hett he de Rullen vun dominante, autoritär Personen speelt. En gröttere Masse vun Tokiekers is he bekannt worrn dör sien Dubbelrull as *Jacob Carter* un *Selmak* in de US-amerikaanschen Science-Fiction-Reeg *Stargate SG-1*.

Tosamen mit Mark Rydell un Martin Landau gifft he Ünnerricht an de American Academy of Dramatic Arts in New York un in’t Actors Studio. In’n düütschsprakigen Ruum weer tomeist Ernst Meincke sien Synchroonstimm.

Argenziano is verheiraadt un hett dree Kinner. Een vun sien Dochters is en Singersche.

## Filmen (Utwahl)

## Weblenken
Buurnrock

**Buurnrock** (op nedderlandsch-neddersassisch *Boernrock* schreven) is en Variant van Rockmusik, de in de Nedderlannen populär is un in Dialekt sungen warrt. To de eersten, de Rock un Dialekt kombineert un so dat Genre begrünnt hebbt, hett de achterhooksche Grupp Normaal höört, de 1975 dat Leed *[[Oerend Hard]]* rutbröcht hett. 

Dördat Normaal för un över dat Goodkennen van de Buurn süng, un dordör vele Buurn as Anhängers kreeg, heet de hele Soort Musik dorvan Buurnrock.

To de bekenntsten Buurnrockbands höört:

*Normaal
*Jovink en de Voederbietels
*Mooi Wark
*De Richards
*Skik
*Goed Goan
*Neet Zuuver

*AC/Dixi
*Kiek Now Us
Neocorus

**Johann Adolfi Köster**, mit latienschen Naam **Neocorus** (* um 1550 rüm; † 1630) weer sowat, as een „Chronist“, dat is een de veel schrifft. Upschreven hett he in siene Krönk in Middelnedderdüütsche Spraak de Geschicht vun dat Land Dithmarschen. Un he weer Paster vun de Karkengemeen in Büsen. Sien letztet Dokument löpt op 6. Dezember 1630 in Büsen (Armengill).

## Leven un Schrieven
* De Öllern werrn ni ut Dithmarschen.
* Sien Voder Adolf Köster (Adolphus Philippi) bleev an’n 28. Oktober 1580 doot. He weer üm 1560 Diakon un Schoollehrer in Wöhren. Dor geev he uk sien Söhn Ünnerricht.
* 1594 schreev Neocorus een Afhandlung över Dithmarscher Geschlechters und de eren Wappens un Schillers.
* 1598 fung he mit sien grote Geschicht vun Dithmarschen an.
* No de letzte Fehd 1559, as Dithmarschen sin Sülvstännigkeit verloor, hebbt de niegen Landesherrn sick dat ünnern Nogel reten.
* Dat Original wöör erst 1827 vun Friedrich Christoph Dahlmann as Book rutgeven.
Kees Verkerk

**Cornelis Arie „Kees“ Verkerk** (* 28. Oktober 1942 in Maasdam) is en ehmalger nedderlannsch Iesflinkloper.

Kees Verkerk weer Allround-Weltmeester 1966 un 1967 und Allround-Europameester 1967. Bi den Olympisch Winterspelen 1964 in Innsbruck wunn he över 1500 Meter de Sülvermedaille. Veer Johr later in Grenoble wurr he över disse Distanz Olympiasieger un Tweet över 5000 Meter (achter Fred Anton Maier. In Sapporo hett he to’n Afsluss vun sien Karriere bi de Olympisch Winterspelen 1972 nochmals de Sülvermedaille över 10.000 Meter wunnen. 

Tosommen mit sien Landsmann Ard Schenk hett he denn 1973 en Profiliga grünnd, de aber blots twee Johr Bestand harr.
Stoder Geestplatt

**Stoder Geestplatt** is de plattdüütsche Dialekt, de op de Stoder Geest snackt warrt.

De gröttsten Öörd in dit Rebeed sünd Bremervöör un Zeben. Stood sülvst liggt an de Noordkant von dat Rebeed. As Stadtdialekt kann dat Stoder Platt nich direkt to dat Stoder Geestplatt torekent warrn, höört aver ok nich direkt to dat Platt von de Elvmaschen in’n Noorden von Stood.

Von Stood ut na Westen sünd Hammah un Burweg an de Grenz na de Dialekten von de Elvmaschen. Denn is de Oost de Grenz na de Dialekten in’n Landkreis Cuxhoben. Genau fastleggen laat sik de Grenzen von dat Stoder Geestplatt narms. Ok Öörd op de linke Sied von de Oost hebbt faken noch Kennteken von dat Stoder Geestplatt un jüstso kummt dat vör, dat bi Öörd op de rechte Sied welk von de Kennteken fehlt. De grobe Grenz folgt denn de Oost bet na’n Rand von’t Düvelsmoor. Ok de Moordörper üm Bremervöör rüm hebbt en Reeg Kennteken von dat Stoder Geestplatt. Dat Rebeed to beide Sieden von de Meh-Au kann ok mit to’t Stoder Geestplatt tellt warrn. De Grenz na Süden löppt so op halven Weg twischen Zeben un Rodenborg langs. Denn geiht de Lien wedder an de Oost ran un bi Hassbossel langs bi Nindörp an de Eest. De Dialekten güntsied köönt in dissen Afsnidd to dat Heidjer Platt tellt warrn. Twischen Nindörp un Elv grenzt de Dialekt an dat Ollanner Platt. De Stadt Buxthu liggt op de Grenz un kann jüst as Stood as Stadtdialekt nich fast to een Dialekt rekent warrn. Von dor an bet Stood is de Elv denn de Grenz.

Dat Stoder Geestplatt grenzt sik as Dialekt nich stark von de Dialekten von de Ümgegend af un dat gifft keen Isoglossen, bi de seggt warrn kunn, dat de nu jüst de Grenzen von dat Stoder Geestplatt wiest. Ok wenn dat en ganze Reeg Kennteken gifft, de för dat Stoder Geestplatt typisch sünd, gifft dat keeneen Kennteken, dat för all Öörd in dat ganze Rebeed gellt.

Typische Kennteken sünd:
* -eld-/-elt- warrt to -ild-/-ilt- (*Gild* för *Geld*, *Wilt* för *Welt*; in enkelte Öörd warrt dor ok *ü* von: *Güld* för *Geld*)
* -eer- warrt to -öör- (*wöör* för *weer*)
* -öör- warrt to -üür-  (*Wüür* för *Wöör*)
* -olt- warrt to -ult- (*Hult* för *Holt*, *Sult* för *Solt*)
* *kamen* is *kommen* bleven
* na Süden twischen Zeben un Buxthu is ok de up/op-Isogloss groff mit de Dialektgrenz övereen
Thabo Mbeki

**Thabo Mvuyelwa Mbeki** (*18. Juni 1942 in Idutywa, Queenstown), is de vörmolige Präsident vun Süüdafrika un ok vun den ANC. He is Nelson Mandela an'n 16. Juni 1999 as Präsident nafolgt. An'n 27. April 2004 hett de sien tweete Amtstied as Präsidenten antreden. Dormols harr de ANC de allgemeenen Wahlen vun 2004 mit en övergrote Mehrheit wunnen. An'n 20. September 2008 hett he kunnig maakt, dat he Bott geven wull as Präsident. Mit Ingang vun'n 25. September weer sien Afdanken in Kraft. Nafolgt is em Jacob Zuma. Mbeki höört to dat Volk vun de Xhosa.
De Plattsnuten

**De Plattsnuten** is de Naam vun ene plattdüütsche Magazinsendung in’t Radio. De Sendung warrt eenmol in’n Maand över Radio Weser.TV utstrahlt. Dat Studio vun düssen Sender is in Findörp unnerbröcht. Dat Team vun de Redaktschoon arbeit’ ehrenamtlich un stellt siene Themen so tosamen, as em dat passlich dücht. Baas vun düsse ehrenamtliche Redaktschoon is Wilfried Rode vun den *Plattdüütschen Vereen* in den Bremer Stadtdeel Gröpeln. De Sendung warrt utstrahlt över UKW 92,5 un Kavel 101,85, jummers an’n Middewekenavend, Klock 18.05 h bit 19.00 h. To dat Konzept vun de Sendung höört dat, dat jummers Gäste to en aktuell Thema in dat Studio inlaadt weert. De Plattsnuten gifft dat siet 1999. 

## Weblenken
* http://www.radioweser.tv
ANC

De **ANC**, utschreven **African National Congress** (Afrikaansche Natschonalkongress) is en politsche Partei, de in Süüdafrika vun de eersten freen, allgemenen Wahlen vun 1994 af an regeert. De Partei is an'n 8. Januar 1912 in Bloemfontein as **South African Native National Congress** (SANNC) grünnt wurrn. de hüdige Naam is eerst 1923 annahmen wurrn. 

## Historie
De ANC is unner annern vun John Dube, Pixley Seme un Sol Plaatje grünnt wurrn. He scholl sik för de Rechten un Freeheiten vun all Afrikaners insetten. De ANC-Jöögdliga is eerst 1944 vun Nelson Mandela, Walter Sisulu un Oliver Tambo grünnt wurrn. 

De Winnst vun de Nasionale Party bi de Wahlen vun 1948 un dat Inföhren vun de Apartheid hett de so nömmte Defiance Campaign vun 1952 un dat Upstellen vun de Charta vun de Freeheit 1955 na sik tagen. 

Vunwegen sien freedsamen Wedderstand gegen de Apartheid un vunwegen dat he dor allerhand för up sik nehmen möss, hett de ANC-Vörsitter Albert Luthuli in'n Dezember 1961 den Nobelpries för Freden tospraken kregen. He hett, tosamen mit siene Fro Nokukhanya, vun de witte Regeern Verlööv kregen, bi de Övergave vun de Urkunne in Oslo mit bi to ween. 

As de ANC na de -Sake beslaten hett, vun nu af an ok gewalt in sien Striet gegen de Apartheid an to wennen, un as de Umkhonto we Sizwe (MK) grünnt wurrn weer, is Nelson Mandela, tohopen mit 18 annere MK-Liddmaten, an'n 11. Juni 1963 bi Rivonia in Haft nahmen wurrn. Bi dat so nömmte Rivonia-Verhöör is Mandela, Walter Sisulu, Govan Mbeki, Raymond Mhlaba, Elias Motsoaledi, Ahmed Kathrada un Denis Goldberg an'n 11. Juni 1964 vörsmeten wurrn, se harrn Sabotage bedreven. All sünd se to levenslange Haft verordeelt wurrn.. Dorna is de ANC verbaden wurrn. 

## Organisatschonen, de mit den ANC tosamenarbeiden doot
* Anti-Apartheidsbewegen
* Cosatu
* Sozialistische Internatschonale
* Süüdafrikaansche Kommunistische Partei (SAKP)
* UDF

## Präsidenten vun den ANC
* John L. Dube 1912 - 1917
* Sefato M. Makgatho 1917 - 1924
* Zaccheus R. Mahabane 1924 - 1927
* Josiah T. Gumede 1927 - 1930
* Pixley ka Isaka Seme 1930 - 1936
* Zaccheus R. Mahabane 1937 - 1940
* Alfred B. Xuma 1940 - 1949
* James S. Moroka 1949 - 1952
* Albert Luthuli 1952 - 1967
* Oliver Tambo 1967 - 1991
* Nelson Mandela 1991 - 1997
* Thabo Mbeki 1997 - 2007
* Jacob Zuma 2007 - 2017
* Cyril Ramaphosa 2017 -

## Wat bi de Wahlen för den ANC rutkamen is

## Weblenken
* Amtliche Websteed vun den ANC

## Footnoten
Nkandla

**Nkandla** is ene Gemeende in den süüdafrikaanschen Distrikt uThungulu. Se liggt in de Provinz KwaZulu-Natal un hett in dat Johr 2011 3.557 Inwahners tellt. In düsse Gemeende is de hüdige Vörsitter vun den ANC, Jacob Zuma, in dat Johr 1942 boren wurrn. 

.
Johann Palisa

**Johann Palisa** (* 6. Dezember 1848 in Troppau (Opava), Öösterrieksch Slesien; † 2. Mai 1925 in Wien) weer en öösterrieksch Astronom. 

He hett insgesamt 123 Asteroiden opdeckt un hett ok Steernkorten verapenlicht (tosommen mit Max Wolf). 1872 hett he an de Steernwacht in dat hüdige Pula arbeidt un 1880 is he an de Universitätssteernwacht Wien wesselt. 

## Weblenken

* http://www.astrometrica.at/Papers/Palisa.pdf (Palisa, List vun Asteroiden) 
* https://web.archive.org/web/20061117205203/http://www.g.gerstbach.at/papers/Asteroid1202gg.pdf (Asteroidenforschung, fotogr.Sternatlas)
* https://web.archive.org/web/20110205154206/http://free-pu.hinet.hr/adip/ (Instrumente der Sternwarte Pola, Tegetthoff)
* J.Palisa/F.Bidschof, Akad.d.Wiss. Nr.XVIII, Fixsternkatalog 1882-1892
* PDF-Datei SAO/NASA ADS, Doodsanzeig un Biografie vun Johann Palisa
*http://www.ffg.at/getdownload.php?id=2962 PDF-Datei PALISA: Sample Return Mission to M-type asteroid Kleopatra Presentation
Satank

**Satank** (* üm 1810; † 1871) weer en Kiowa-Ünnerhööftling, de eerstmals bi de Freedensverhandlungen tüschen Kiowa un Comanchen up de een un Southern Arapaho un Southern Cheyenne up de anner Siet, as klüftig Verhandlungsstratege in de Vördergrund treden is. As Liddmaat in de Bund vun de tein tapferst Kiowa-Krieger hett he tüschen 1835 un 1871 männig Överfälle in Texas un Mexiko anföhrt. Nahdem he 1871 mit Satanta un Big Tree verhaft wurr, kunn he sück up de Transport in’t Staatsgefängnis vun Huntsville befree’n wurr aber bi sien Flucht vun en US-Suldat doodschaaten.

## Literatur

* J. M.: Artikel *Setangya*. In: Frederick Webb Hodge (Hrsg.): *Handbook of American Indians North of Mexico*. Government Printing Office, Washington 1907-1910.

## Weblenken
*Satank, Kiowa Häuptling
749

## Wat passeert is
* Ratchis, de Langobarden ehr König, warrt vun'n Thron verdreven. An siene Steed warrt sien Broder Aistulf neen König.

## Boren

## Storven
*
747

## Wat passeert is
* De hüdige Stadt Düren wurrd eerstmals in en Oorkunn nöömt.

## Boren
* 2. April 742, 747 oder 748: Karl de Grote, Herrscher vun dat Frankenriek un Kaiser († 814)

## Storven
*
745

## Wat passeert is
* Bonifatius warrt an Steed vun den afsetten Gewilib Bischop vun Mainz. Vun 747 af an is he denn Arzbischop. 

## Boren

## Storven
*
744

## Wat passeert is
* Sturmi vun Fulda grünnt in'n Updrag vun Bonifatius dat Klooster Fulda. 

## Boren

## Storven
*
741

## Wat passeert is
* 22. Oktober: Dat Frankenriek warrt unner Karl Matell siene beiden Söhns Pippin un Karlmann updeelt. 

## Boren

## Storven
* 28. November: Gregor III., Paapst (* weet man nich)
ISO 4217

**[[ISO]] 4217** is ene internatschonale Norm för Geldsorten. Se is tohopenföögt ut dree Bookstaven. De eersten beiden Bookstaven sünd dörchweg de Bookstaven vun den ISO 3166-1-Lännercode (meist desülvige, as de 2-Bookstaven-Topleveldomään-Internetcode). Dor warrt denn de eerste Bookstave vun de Geldsoort, wo dat üm geiht, as drüdden Bookstaven anbackt. 

De List warrt föhrt dör de British Standards Institution.

## Active Codes

## Codes, de nich mehr bruukt weert

## Weblenken
* De officiële lijst op www.iso.org
* fx.sauder.ubc.ca/currency_table.html
Geldsoort

En **Geldsoort** (hoochdüütsch *Währung*) is de Form vun dat Geld, de in en Staat oder Statenbund (as de EU) rutgeven warrt un to'n Hannel un to'n jede Aart vun Betahlen bruukt warrt. Hüdigendags gifft dat över de ganze Welt hen mehr as 160 amtliche Geldsorten, man bloß de US-Dollar un, mit de Tied jummers mehr, de Euro weert as Leitgeldsoort ankeken. Denn gifft dat ok noch Kumplementäärgeldsorten, de in verscheden Kuntreien an Steed vun dat amtliche Geld bruukt weern könnt. 

## De Geldsorten ehr Pries
De meisten Geldsorten weert an de internatschonalen Devisenmarkten hannelt. De Pries, de dor för en Geldsoort uthannelt warrt, heet Wesselkurs.

## Updeelung
Meist all Geldsorten staht up den Grund vun dat Dezimalsystem. Dat bedutt, dat gifft en Hööfteenheit (t.B. Euro) un ene Unnereenheit (t.B. Cent), un de Unnereenheit maakt den Hunnertsten Deel vun den Weert vun de Hööfteenheit ut. 

## Finanzministers un Zentralbanken
In de verschedenen Länner hett de Finanzminister oder de Zentralbank en Oog up de Geldsoort un befaat sik mit Geldsortenpolitik. In meist all westlichen Länner hett de Finanzminister, un mit em de Regeern, avers nich veel in de Geldsortenpolitik to seggen. De Zentralbanken sünd wiethen free un autonom. 

## Kiek ok bi
* ISO 4217 (List vun de amtlichen Geldsorten in de ganze Welt)
* Bitcoin

## Footnoten
Knut Hamsun

**Knut Hamsun** (* 4. August 1859 in Lom; † 19. Februar 1952 in Nørholm bi Grimstad) weer en norweegsch Schrieversmann. 

He weer de Söhn vun en Schnieder un sien börgerlich Naam weer *Knud Pedersen*.

För sien Roman *Markens Grøde* (1917, hoochdüütsch: *Segen der Erde*, 1918) hett he 1920 ook den Literatur-Nobelpries kregen. He weer man ook en fiegeliensch Perschoon un hett sik teemlich goot mit de Nazis verstahn.

----
Kevin Durand

**Kevin Serge Durand** (* 14. Januar 1974 in Thunder Bay, Ontario) is en kanaadsch Schauspeler. 

De 1,97 m grood Durand speel meest lüttgere Rullen in eenig Speelfilmen, so as Butterfly Effect, he is aber ok as Gast in verscheeden Feernsehreegen uptreden, ünner annern in Stargate SG1. Sien bekannst Rull is as *Joshua* in de Feernsehreeg Dark Angel.

## Filmografie

## Weblenken
* 
*Kevin Durands offiziell Websteed
*Fansiet vun Kevin Durand
*Websteed vun Kevin Durand (Düütsch)
Voulpaix

**Voulpaix** is en Stadt in den franzööschen Bezirk Aisne un de Region Picardie. Se hett üm un bi 389 Inwahners op en Flach vun 11,55 km². De Stadt liggt op en Hööchd vun 114 m bet 187 m över NN bi en Dörsnittshööchd vun 150 m.

## Historie

Börgermesters vun Voulpaix weren:

* 1947-1965: Gaston Louvet
* 1989-2002: Guy Renaux
* 2002-2007: Michel Degardin
* siet 2008: Jean-Paul Renaux
Mažoji Lietuva

**Mažoji Lietuva** es en von daut 15. Joahundat von ennwandrende Litauer besiedelte Ruum en den Nuadoosten von daut lotare Oostpreußen, to waut daut to Litauen jehearande Memellaund jeheart; de Rest jeheart to daut Oblast Kaliningrad in Roßlaund. Vondoag weat de Naume uck för daut Memellaund bruukt. En Mažoji Lietuva läwde uck Prussen, Dietsche un Kuren. Mažoji Lietuva wea protestauntsch en de Rest von Litauen katoolisch. En Mažoji Lietuva wea daut easchte Büak, de easchte Zeitung en de easchte Bibel op litauisch. De Mensche send Dietsche woare. De Dietsche enn dat Jebeet süden von de Memel woare 1945 verdriewe. Vorfahren von Immanuel Kant wean ut Mažoji Lietuva. 

## Preußisch-Litauische Familiennamen

*Kalweit
*Petereit
*Rimkus
*Simoneit
*Szameit
*Wowereit

## Steda
*Memel
*Tels
*Ragnit
*Heydekrug
*Gumbinne
*Önsterborg
*Stallupöne
Jan Kornelis Harms

**Jan Kornelis Harms** (* 1. Februar 1933 in 's-Gravenzande) is en plattdüütschen Schriever ut de Nedderlannen.

Harms is 1933 in 's-Gravenzande boren un 1936 mit sien Familie na Nijwolle in’t Oldamt tagen. He hett dor 1946 dat Gemeentelijk Gymnasium in Winschoot besöcht. 1952 tüht de Familie na Middelbert. Dor hett Harms an dat Willem Lodewijk Gymnasium sien Schoolafsluss maakt. An de Rieksuniversität Grunneng hett he denn Ole Spraken un Ole Geschicht studeert. Later weer he denn von 1959 bet 1963 Persepter an’t Aletta Jacobs Lyceum in Sapmeer un denn för 29 Johr an dat Willem Lodewijk Gymnasium. 1995 hett he anfungen, Geschichten un Gedichten op Oldamsters to schrieven. He hett ünner annern för de Tiedschrift Krödde schreven un 1998 den Gedichtband *Dood struunt deur Oldambt* rutbröcht.

Harms leevt nu in Hoaren.

## Warken

* *Dood struunt deur Oldambt.* 1998
* *Aan raand van tied.* 2004

## Weblinks
* Website mit Foto
Jan Iden

**Jan Iden** (* 1930 in Vroombosk; † 2016 in Appingedam) weer en plattdüütschen Schriever ut de Nedderlannen.

## Warken
* *Ainspaanjers.* 1994 
* *Voarenslu, verhalen over de zeevaart.* Stichting t Grunneger Bouk, 1999, ISBN 90-70323-41-9
* *Kommesoares Huusman. Grunneger detectiveverhoalen.* 2002 

## Weblinks
* Lütt Levensloop mit Bild (nedderlannsch)