open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spier

**Spier** betekent

* Spier, Bladd von Gras oder annere Planten,
* Spier, Oort in de Gemeen Midden-Drenthe, Drenthe, Nedderlannen,
* Spier Fahrzeugwerk, düütsch Ünnernehmen,
* Oberspier un Niederspier, Öörd in de Gemeen Sondershausen in’n Kyffhäuserkreis, Döringen,
* Spier, düütschen Naam von’n Oort Spera in Italien.

**Spier** is de Familiennaam von

* Arthur Spier (1898–1985), düütschen Pädagoog,
* Bernd Spier (1944–2017), düütschen Sänger,
* Bettina Spier (1960–2008), düütsche Schauspelerin un Synchroonsprekerin,
* Hilde Spier (1901–1942), düütsche Philologin un Journalistin,
* Jacob Wolf Spier (1832–1893), düütschen Ünnernehmer,
* Jeffrey Spier (* 20. Johrhunnert), US-amerikaanschen Archäoloog,
* Jo Spier (1900–1978), nedderlandschen Illustrater,
* Julius Spier (1887–1942), düütschen Psychoanalytiker,
* Leslie Spier (1893–1961), US-amerikaanschen Anthropoloog,
* Nana Spier (* 1971), düütsche Schauspelerin un Synchroonsprekerin,
* Peter Spier (1927–2017), US-amerikaanschen Schriever,
* Robby Spier (1918–1996), düütschen Kumponist un Dirigent,
* Rosa Spier (1891–1967), nedderlandsche Harpspelerin,
* Samuel Spier (1838–1903), düütschen Politiker,
* Tim Spier (1975–2017), düütschen Politikwetenschopper,
* Tivadar Emile Spier (1916–2010), nedderlandschen Wedderständler,
* Uwe Spier (1946–2013), düütschen Sänger,
* Wolfgang Spier (1920–2011), düütschen Speelbaas, Schauspeler un Moderator.

Kiek ok bi: Spir, Speer, Spiers.
Spirk

**Spirk** is de Familiennaam von

* Ernst Spirk, öösterriekschen Harmonikaboer,
* Ralph Spirk (* 1986), öösterriekschen Footballspeler.
Spaak

**Spaak** betekent

* Spaak, en Soort Schimmel.

**Spaak** is de Familiennaam von

* Agnès Spaak (* 1944), belgisch-franzöösche Schauspelerin un Fotografin,
* Antoinette Spaak (1928–2020), belgische Politikerin,
* Bob Spaak (1917–2011), nedderlandschen Lichtathlet un Sportjournalist,
* Catherine Spaak (1945–2022), franzöösch-italieensche Schauspelerin,
* Charles Spaak (1903–1975), belgischen Dreihbookschriever,
* Claude Spaak (1904–1990), belgischen Dramatiker,
* Fernand Spaak (1923–1981), belgischen Diplomaat,
* Isabelle Spaak (* 1960), belgische Journalistin un Schrieversche,
* Marie Spaak (1873–1960), belgische Politikerin,
* Paul Spaak (1871–1936), belgischen Avkaat un Schriever,
* Paul-Henri Spaak (1899–1972), belgischen Politiker,
* Suzanne Spaak (1905–1944), belgische Wedderständlerin.
Spark

**Spark** betekent

* Spark (*Spergula arvensis*), en Plant,
* Spark, düütsche Grupp för Kamermusik,
* Spark, en Instant Messenger,
* Apache Spark, Framework för Cluster Computing,
* Chevrolet Spark, en Automodell,
* Spark Motors, austraalschen Autohersteller,
* *[[The Guardian (Süüdafrika)|Spark]]*, Titel, ünner den dat süüdafrikaansche Bladd *The Guardian* en tiedlang rutkamen is,
* SPARK, US-amerikaansch Raketensysteem,
* SPARK, en Programmeerspraak,
* Spark (* 1992), engelsche Musikerin,
* *[[Spark (Film, 2016)|Spark]]*, Film ut dat Johr 2016,
* HMS ''Spark'' (P236), U-Boot von de brietsche Marien,
* USS ''Spark'', Schipp von de US-amerikaansche Marien von 1813,
* USS ''Spark'', Schipp von de US-amerikaansche Marien von 1831,
* USS ''Spark'' (IX-196), Schipp von de US-amerikaansche Marien von 1942.

**Spark** is de Familiennaam von

* Alex Spark (1949–1993), schottschen Footballspeler,
* Alexander Brodie Spark (1792–1856), schottsch-austraalschen Koopmann,
* Debra Spark (* 1962), US-amerikaansche Schrieversche,
* Euan Spark (* 1996), schottschen Footballspeler,
* Jeany Spark (* 1982), brietsche Schauspelerin,
* John Spark (üm 1673–1706/1707), engelschen Politiker,
* Muriel Spark (1918–2006), schottsche Schrieversche,
* Nick T. Spark, US-amerikaanschen Filmmaker un Schriever,
* Victoria Spark (1950–2006), US-amerikaansche Schauspelerin.

Kiek ok bi: Sparks.
Sperk

**Sperk** is de Familiennaam von

* Alexander Sperk (* 1968), düütschen Historiker,
* Anna Sperk (* 1974), düütsche Schrieversche,
* Sigrid Skarpelis-Sperk (* 1945), düütsche Politikerin.
Spork

**Spork** betekent

* Spork, bet 1954 de Naam von’n hüdigen Oort Spork-Eukholt in de Stadt Deppelt, Kreis Lippe, Noordrhien-Westfalen,
* Spork, Oort in de Stadt Baukelt in’n Kreis Buorken, Noordrhien-Westfalen.

**Spork** is de Familiennaam von

* Guido Spork (* 1975), düütschen Footballspeler,
* Peter Spork (* 1965), düütschen Neurobioloog un Schriever.
Spurk

**Spurk** is de Familiennaam von

* Jan Spurk (* 1956), düütschen Sozioloog,
* Peter Winterhoff-Spurk (* 1945), düütschen Psycholoog, Schriever un Verleger.
Deloor

**Deloor** is de Familiennaam von

* Alfons Deloor (1910–1995), belgischen Radrennfohrer,
* Gustaaf Deloor (1913–2002), belgischen Radrennfohrer.

Kiek ok bi: De Loore.
Monod

**Monod** betekent

* Monod, Oort in de Gemeen Poisy in dat Département Haute-Savoie, Frankriek,
* (59388) Monod, en Asteroid.

**Monod** is de Familiennaam von

* Adolphe Monod (1802–1856), franzööschen reformeerten Preddiger,
* Benjamin Monod von Froideville (1714–1797), düütsch-Swiezer Offzeer,
* Charles Monod (1843–1921), franzööschen Chirurg,
* Eugène Monod (1871–1929), Swiezer Architekt,
* François Isaac Monod von Froideville (1720–1794), düütschen Generaalmajor,
* Frédéric Monod (1794–1863), Swiezer-franzööschen reformeerten Theoloog,
* Gabriel Monod (1844–1912), franzööschen Historiker,
* Gabriel Monod von Froideville (1711–1758), düütschen Offzeer,
* Gaston Monod (1883–1914), franzööschen Spraak- un Literaturwetenschopper,
,
,
,
,
* Jérôme Monod (1930–2016), franzööschen Politiker,
* Lucien Monod (1867–1957), franzööschen Maler,
* Nicolas Monod (* 1973), Swiezer Mathematiker,
* Raphaëlle Monod (* 1969), franzöösche Freestyle-Skierin,
* Richard Monod (1930–1989), franzööschen Theaterwetenschopper,
* Samuel William Théodore Monod (1894–1974), franzööschen Schriever un Typograaf,
* Sarah Monod (1836–1912), franzöösche Philanthropin un Feministin,
* Sébastien Monod (* 1972), franzööschen Schriever,
* Sylvain Monod (* 1960), franzööschen Speelbaas un Filmproduzent,
* Sylvère Monod (1921–2006), franzööschen Anglist un Översetter,
,
* Wilfred Monod (1867–1943), franzööschen reformeerten Theoloog.

Kiek ok bi: Monot, Mono.
Jacques Monod

**Jacques Monod** is de Naam von

* Jacques Monod (1910–1976), franzööschen Biochemiker un Genforscher,
* Jacques Monod (1918–1985), franzööschen Schauspeler,
* Jacques-Louis Monod (1927–2020), franzööschen Kumponist, Dirigent un Musiktheoretiker.
Stoefen

**Stoefen** oder **Stöfen** is de Familiennaam von

* Art Stoefen (1914–1995), US-amerikaanschen Basketballspeler,
* Lester Rollo Stoefen (1911–1970), US-amerikaanschen Tennisspeler,
* Nele Mueller-Stöfen (* 1967), düütsche Schauspelerin.
Kreye

**Kreye** is de Familiennaam von

* Andrian Kreye (* 1962), düütschen Journalist un Schriever,
* Ernst Kreye (üm 1800–1863/1864), düütschen Architekt,
* Otto Kreye (1936–1999), düütschen Politoloog,
.
Cossy

**Cossy** is de Familiennaam von

* Hans Cossy (1911–1972), düütschen Schauspeler un Synchroonspreker,
* Robert Cossy (1861–1920), Swiezer Politiker.

Kiek ok bi: Cossi, Kossy.
Bohman

**Bohman** is de Familiennaam von

* Anders Bohman (* 1965), sweedschen Kameramann,
* Gösta Bohman (1911–1997), sweedschen Politiker,
* Kerstin Bohman (1914–2005), sweedsche Turnerin,
* Lennart Bohman (1909–1979), sweedschen Boxer,
* Luděk Bohman (* 1946), tschechoslowaakschen Sprinter,
* Martin Bohman (* 1980), tschechschen Bobfohrer.

Kiek ok bi: Bohmann, Bomann, Boman.
Brüns

**Brüns** is de Familiennaam von

* Johannes Brüns (1903–1965), düütschen Politiker,
* Martin Brüns (1911–1976), düütschen Politiker.

Kiek ok bi: Bruns.
Mursch

**Mursch** is de Familiennaam von

* Karl-Heinz Mursch (1911–2002), düütschen Politiker,
* Richard Mursch (1882–na 1933), düütschen Politiker.
Stüven

**Stüven** is de Familiennaam von

* Harmen Stüven, düütschen Örgelboer,
* Peter von Stüven (1710–na 1773), düütschen Översetter.
Kusch

**Kusch** betekent

* Riek von Kusch, histoorsch Riek in’n Süden von Ägypten,
* Kusch, histoorsche Region in Syrien-Palästina,
* Kusch, Land ut de Bibel,
* Kusch Yachts, Designer un Hersteller von Yachten,
* Kusch (*Kurt Schulzke*; 1950–2017), düütschen Maler un Musiker.

**Kusch** is de Familiennaam von

* Carsten Kusch (* 1967), düütschen Waterballspeler,
* Erich B. Kusch (1930–2010), düütschen Journalist,
* Heinrich Kusch (* 1948), öösterriekschen Prähistoriker un Schriever,
* Marius Kusch (* 1993), düütschen Swemmer,
* Martin Kusch (* 1959), düütsch-engelschen Philosoof un Sozioloog,
* Oskar Kusch (1918–1944), düütschen U-Boot-Kummandant,
* Petra Kusch-Lück (* 1948), düütsche Moderatorin, Entertainerin un Sängerin,
* Polykarp Kusch (1911–1993), düütsch-US-amerikaanschen Physiker,
* Roger Kusch (* 1954), düütschen Politiker,
* Uli Kusch (* 1967), düütschen Slagtüügspeler,
* Walter Kusch (* 1954), düütschen Swemmer.

Kiek ok bi: Kush, Kusz, Kusche.
Stecker

**Stecker** is de Familiennaam von

* Aaron Stecker (* 1975), US-amerikaanschen American-Football-Speler,
* Anton Stecker (1855–1888), öösterriekschen Afrikaforscher,
* Franz Stecker (20. Johrhunnert), öösterriekschen Rennrodler,
* Jan Stecker (* 1960), düütschen Moderator,
* Josef Stecker (1916–2008), düütschen Jurist un Politiker,
* Raimund Stecker (* 1957), düütschen Kunsthistoriker,
* Sophie Stecker (1864–1957), düütsche Ünnernehmerin.
Stüve

**Stüve** is de Familiennaam von

* August Eberhard Stüve, düütschen Verwaltungsbeamten,
* Georg Stüve (1888–1935), düütschen Meteoroloog,
* Gustav Stüve (1833–1911), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Heinrich David Stüve (1757–1813), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Hella Hirschfelder-Stüve (1905–1977), düütsche Künstlerin,
* Johann Carl Bertram Stüve (1798–1872), düütschen Jurist un Politiker,
* Johann Eberhard Stüve (1715–1798), düütschen Jurist un Politiker,
* Jonny Stüve (1902–1944), düütschen Wedderständler,
* Rudolf Stüve (1828–1896), düütschen Beamten,
* Wilhelm Stüve (1872–1921), düütschen Philoloog.

Kiek ok bi: Stüwe.
Neapel

**Neapel** (italieensch: Napoli) is en Stadt in Italien. Se hett 970.185 Inwahner (Stand: 31. Dezember 2016) up en Flach van 117,27 km². Se is dormit de dartgröttste Stadt van Italien un Hööftstadt van de Region Kampanien un en wertschaplich un kulturell Zentrum van Süditalien. In dat Intoogrebeet leven sogor bit to 4,4 Millionen Inwahner. 

Oorsprünglich weer dat mal en greeksch Siedlung un droog de Naam Neapolis („Neestadt“). Later keem de Stadt ünner röömsch Herrschap. Van dat Laatmiddelöller bit to dat 18. Johrhunnert hörr Neapel to de gröttst Städte van Europa. 1995 wurr de gesamte Oltstadt to dat UNESCO-Weltkulturarv verklort.

## Bekannt Lüüd ut de Stadt
* Fabio Cannavaro (*1973), Footballnatschonalspeler
* Louis Clapisson (1808-1866), franzöösch Komponist
* Eduardo Di Capua (1865-1917), Musiker un Komponist
* Innozenz XII. (1615-1700), Paapst
* Niccolò Antonio Zingarelli (1752-1837), Komponist

## Weblinks
* Website van de Stadt Neapel
Sticker

**Sticker** betekent

* Sticker, engelschen Begreep för en Opbacker.

**Sticker** is de Familiennaam von

* Anna Sticker (1902–1995), düütsche Diakoniss un Diakoniehistorikerin,
* Bernhard Sticker (1906–1977), düütschen Astronoom un Wetenschopshistoriker,
* Georg Sticker (1860–1960), düütschen Internist, Hygieniker un Medizinhistoriker,
* Josephine Sticker (1894–1960), öösterrieksche Swemmerin.
Lazăr Edeleanu

**Lazăr Edeleanu** (* 1. September 1861 in Bukarest; † 7. April 1941 ok dor) weer en rumäänsch Chemiker.

## Leven un Wark

Edeleanu stamm ut en jöödsch Familie. He hett van 1883 bit 1887 an de Universität Berlin studeert un ünner August Wilhelm von Hofmann mit en Arbeit to de Eerstsynthese van dat Amphetamin, de hüm an' 18. Januar 1887 gelung, sien Doktertitel maakt. Wiel de psychotrope Aktivität van dat Amphetamin eerst in de 1920er Johren opdeckt wurr, hett man dissen Fund tonächst kien groot Upmarksomkeit schunken. 

Gau Bedüüden kreegen dorgegen wiedere Opdecken, as sien Schwefeldioxid-Extraktschoonperzess, de den Grundsteen för de 1910 vun Edeleanu grünnd "Allgemeine Gesellschaft für Chemische Industrie" legg. 1930 wurr de Firma wegen de stiegen Bekanntheit van den Naam "Edeleanu" umnömmt in Edeleanu GmbH. 1937 wurr de Firma van de Deutschen Erdöl-AG upköfft, hett denn mehrmals den Besitter wesselt un wurr sluutend in dat Johr 2002 van de ThyssenKrupp Uhde GmbH ünner Utsluss van den Leipziger Firmendeel upköfft. Binnerhalv van de Sellschop stellt se nu den Beriek Raffinerietechnik. Bit in de hüdige Tiet is dat Karngeschäft de Entschwefelung un Raffinierung bleven. De Leipziger Firmendeel gung ünner Verlust van de Naam Edeleanu as EDL Anlagenbau Gesellschaft mbH an de Pörner-Gruppe in Wien.

## Literatur
* Ernst Terres: Edeleanu, Lazar. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 4, Duncker & Humblot, Berlin 1959, ISBN 3-428-00185-0, S. 307 f. (Digitalisat).

## Weblenken
* Biographie van Lazăr Edeleanu (in Rumäänsch)

## Enkeld Nahwiesen
Andrea Belvedere

**Andrea Belvedere** (* 1652 in Neapel as *Abate Andrea*; † 1732 ok dor) weer en italieenschen Maler.

Belvedere weer en wichtigen Vertreder von de barocke Stilllevenmaleree in Neapel in de Traditschoon von Paolo Porpora un Porpora sien Schöler Giovanni Battista Ruoppolo. He is mit Blomen- un Fruchtstücken bekannt worrn. De Maler Tommaso Realfonso weer Belvedere sien Schöler. Von 1694 bet 1700 hett he as Hoffmaler von König Korl II. in Spanien leevt. In’n Opdrag von’n König hett he mit Luca Giordano dat Escorial utmaalt. Nadem he trügg na Italien weer, weer he dor Theaterbaas.
Bölsche

**Bölsche** betekent

* (17821) Bölsche, en Asteroid.

**Bölsche** is de Familiennaam von

* Egon Bölsche (1907–1970), düütschen Kapellmeester,
* Franz Bölsche (1869–1935), düütschen Musiker un Kumponist,
* Jakob Bölsche († 1684), düütschen Kumponist un Organist,
* Jochen Bölsche (* 1945), düütschen Journalist un Schriever,
.
Damian Stachowicz

**Damian Stachowicz** (* 1658 in Sokołów; † 27. November 1699 in Łowicz) weer en poolschen Kumponist. 

Stachowicz is mit 16 in’n Orden von de Piaristen intreden un is dor sien ganz Leven in bleven. He weer Lehrer för Poesie un Rhetorik. He hett ünner annern in Warschau, Chełm, Piotrków Trybunalski, Góra Kalwaria, Łowicz un in Podoliniec leevt. Von siene Warken ut de Karkenmusik sünd en Reeg Litaneien, Psalmen un Motetten, en Requiem un en Veni creator nableven.

## Warken

* *Veni consolator*, Concerto för Sopraan, Trumpeet un Örgel
* *Missa requiem*
* *Beatus vir*, Psalm
* *Dixit Dominus*, Psalm
* *Laudtate pueri*, Psalm
* *Beata nobis gaudea*, Motett
Georg Dietrich Leyding

**Georg Dietrich Leyding** (ok *Leiding* oder *Leÿding*; * 23. Februar 1664 in Bücken; † 10. Mai 1710 in Bruunswiek) weer en düütschen Kumponist un Vertreder von de Noorddüütsche Örgelschool.

## Leven

Leyding güng 1679 för fiev Johr na Bruunswiek bi Jakob Bölsche in’e Lehr. Na düsse Tied is he na Hamborg un Lübeck reist, üm dor bi Johann Adam Reincken un Dieterich Buxtehude wieder to lehren. He keem na Bruunswiek trügg, üm dor an Bölsche sien Steed to treden, nadem de krank worrn weer. Na Bölsche sien Dood is Leyding Organist an de Karken St.&nbsp;Ulrich un St.&nbsp;Blasius worrn, later ok an St.&nbsp;Magnus. Korte Tied hett Leyding bi Johann Theile in Wulfenbüttel Ünnerricht in Kumpositschoon nahmen.

## Wark

Von Leyding sünd dree Präludien, een Variatschoon över *Von Gott will ich nicht lassen* un een Choraalbearbeidung över *Wie schön leuchtet der Morgenstern* överlevert.
Jean-Alphonse Turrettini

**Jean-Alphonse Turrettini** (* 13. August 1671 in Genf; † 1. Mai 1737 ok dor) weer en Genfer reformeerten Theoloog ut de Genfer Theologenfamilie  Turrettini.

## Leven
Turrettini is 1671 as Söhn von’n Genfer Theologieperfesser François Turrettini boren. Na Studien in de Nedderlannen, England un Frankriek güng he 1693 in’n geistlichen Deenst. Von 1697 af an hett he Karkengeschicht lehrt un von 1705 af an ok Dogmatik. He hett sik för en Karkenunion mit de Lutheraners insett un hett en Reeg dogmaatsche, karkenpolietsche, exegeetsche un karkengeschichtliche Warken schreven. Mit Samuel Werenfels un Jean Frédéric Ostervald hett he dat „theoloogsche Triumvirat von de Swiez“ billt, dat in’n Gegensatz to’n strengen Calvinismus stünn un Gedanken von Opklärung un Pietismus vörbereidt hett.

## Weblenken
Ernst Christoph Arnoldi

**Ernst Christoph Arnoldi** (* 10. März 1696 in Trarbach; † 19. März 1744 in Gießen) weer en düütschen Rechtswetenschopper.

## Leven

Arnoldi is 1696 in Trarbach as Söhn von’n Pädagoog un lutherschen Theoloog Johann Conrad Arnoldi boren. He weer op dat Gymnasium in Darmstadt un hett denn Juristeree an de Universität Gießen studeert. En tiedlang weer he Privatlehrer in Rheinheim. An’n 20. Dezember 1725 hett he in Gießen dat Lizentiat von de Rechtswetenschoppen kregen un is Avkaat in de hessische Regerung un ordentlichen Prokurater worrn. An’n 4. August 1734 hett de Universität Gießen em en außerordentliche Professur von de Rechten överdragen. Dormit weer he ok Bisitter von de juristische Fakultät un hett dor 1742 en ordentliche Professur von de Rechten övernahmen.

## Familie

Arnoldi hett 1731 Louise Friderike Rayß freet, en Dochter von’n Kunsistorialassesser un Inspekter Johann Friedrich Rayß. De beiden harrn veer Söhns un dree Döchter:
* Johann Friedrich Arnoldi (7. Oktober 1732 in Gießen) weer op dat Gießener Pädagogium, 1749 Universität Gießen, Privatlehrer Kassel, 1775 hessisch fürstlichen Raad.
* Heinrich Franz Arnoldi (* 11. November 1735 in Gießen; † jung)
* Moritz Theodor Arnoldi (* 11. November 1735 in Gießen; † jung)
* Johann Ludwig Ferdinand Arnoldi (1737–1783) 
* Maria Johannette Philippine Arnoldi (* 15. März 1739 in Gießen), hett Assesser Zühl in Gießen freet
* Johanette Catherine Friderika Arnoldi (* 30. Juli 1741 in Gießen)
* Marie Caroline Magdalene Arnoldi (* 29. November 1743 in Gießen; † in’t Kindbedd)

## Warken

* *Disp. inaug. de jure successionis foemineae in dominiis & imperiis.* Gießen 1725
* *Exercitationum jurid. academ. Diss. I. de jure convenientiae in genere ; Resp. Jo. Ferdin.  Hessert, Potsdammens.* Gießen 1737
* *Exercitationum jurid. academ. Diss. II. de jure convenientiae in specie, quoad  jus privatum & civile & circa jus publicum ; Resp. Jo. Wilh. Phil. Feuerbach.* Frankfurt/Main, Gießen 1742

## Literatur

* Hermann Haupt, Georg Lehnert: *Chronik der Universität Gießen, 1607-1907.* Verlag Alfred Tölpelmann, Gießen, 1907, S. 52
* Friedrich Wilhelm Strieder: *Grundlage zu einer hessischen Gelehrten und Schriftsteller Geschichte. *  Göttingen, 1781, Band 1, S. 174 (Online)
Richard Salwey

**Richard Salwey** (* 1615; † 1685) weer en engelschen Politiker.

## Leven

Salwey weer de veerte Söhn von Humphrey Salwey un siene Fro Anne, de twete Dochter von Edward Littleton. He harr veer Bröder, ünner annern Edward Salwey, un dree Süstern.

Salwey weer en Anhänger von Oliver Cromwell. Von 1645 bet 1653 hett he för den Wahlkreis Appleby to dat House of Commons höört. 1653 is he för den Wahlkreis Worcestershire Afornten in Barebone's Parliament worrn. 1651 bet 1652 hett Salwey to’n drüdden un veerten *council of state* höört. 1654 weer he Börgermeester von Worcester. 1659 is he noch wedder Maat von dat *council of state* worrn.

Salwey hett Anne Waring freet, de Dochter von’n Londoner Raadsherrn Richard Waring. De beiden harrn fiev Söhns un twee Döchter.

## Weblenken
* [Indrag](https://en.wikisource.org/wiki/Salwey,_Richard_(DNB00)) in dat *[[Dictionary of National Biography]], 1885-1900, Volume 50*
* W. R. Williams: ''Parliamentary History of the County of Worcester''

## Footnoten
Nishiyama Sōin

**Nishiyama Sōin** (japaansch , boren as *Nishiyama Toyoichi* (); * 1605 in de Provinz Higo; † 5. Mai 1682 woll in Kyōto) weer en japaanschen Renga-Dichter.

Sōin weer in junge Johren Samurai in’n Deenst von en Daimyō op Kyūshū. 1622 güng he na Kyōto un is dor Renga-Dichter worrn. He weer dor de Begrünner von de *Danrin*-Dichterschool (na dat Gedicht *Danrin Toppyaku*, 1675), in de sik de Haiku-Dichtkunst von ehre Vörlöpers etableert hett.

## Footnoten
Nikolai Pawlowitsch Dilezki

**Nikolai Pawlowitsch Dilezki** (russ’sch Николай Павлович Дилецкий, ukrainsch Микола Дилецкий; *Mikolaj Dilecki*, *Mikołaj Pawłowicz Dilecki*, *Nikolay Diletsky*; * üm 1630 in Kiew; † 1681 in Moskau) weer en ukrainsch-russ’schen Musiktheoretiker un Kumponist.

Dilezki hett 1651 bet 1658 in Warschau un denn in Vilnius studeert. Von 1678 af an hett he as Chorbaas un Musiklehrer in Moskau leevt. Sien Kumpositschoonslehrbook *Musikalische Grammatik* (*Grammatika musikiyskago peniya*) hett en wichtige Grundlaag billt för de Reform von’n russ’schen Karkengesang dör den Patriarch Nikon. He hett geistliche Kunzerten kumponeert, de siene Kenntnis von de westeuropääsche Musikkultur wiest.

## Warken
* Grammatika musikiyskago peniya (Грамматика мусикийского пения, "Die Grammatik einer Melodie", Smolensk, 1677)
* Idea grammatikii musikiyskoy (Идея грамматикии мусикийской, "Die Idee einer musikalischen Grammatik", Moscow, 1679)
* Grammatika peniya musikiyskago (Грамматика пения мусикийского, Moscow, 1681)

## Literatur

* Юрий Бочаров: *Мастера старинной музыки.* Гелеос, Москва 2005, ISBN 5-8189-0522-5, S. 132–133, (russisch).
* Claudia R. Jensen: *A Theoretical Work of Late Seventeenth-Century Muscovy: Nikolai Diletskii's „Grammatika“ and the Earliest Circle of Fifths.* In: *Journal of the American Musicological Society.* Bd. 45, Nr. 2, 1992, , S. 305–331, JSTOR 831450.
William Brenton

**William Brenton** (* in dat fröhe 17. Johrhunnert in England; † 1674 in Newport, Rhode Island) weer en engelschen Politiker.

De Brentons weren en riek Familie in de Tied, as Korl I. regeert hett. Se hebbt in Hammersmith (London) leevt. Na de Utwannerung na Neeengland weer William Brenton Afornten in Boston. Later weer he Viezguvernör von de Kolonie Rhode Island. Von 1660 bet 1661 weer he Präsident von de Kolonie. Ünner de Charta von Korl II. weer he von 1666 bet 1669 Guvernör in de Kolonie. Brenton hett för siene Utmeetarbeiden in de Kolonie en groot Stück Land tospraken kregen. He hett en groten Deel von Newport vermeten un plaant un dor en groot Huus in de Neegd von dat hüdige Fort Adams boot. He weer Quäker.

## Ehren

De Brentons Point un dat Brentons Reef sünd na em nöömt.

## Footnoten
Johann Christoph Pezel

**Johann Christoph Pezel** (* 5. Dezember 1639 in Glatz, Graafschop Glatz; † 13. Oktober 1694 in Bautzen) weer en düütschen Stadtpieper un Kumponist.

Annere Schrievwiesen von’n Naam weren: Pezelius, Betzel, Betzeld, Petzold, Petzel oder Bässel.

Von 1664 af an is Pezel in Leipzig as Vigelienspeler nawiest. 1669 is he Stadtpieper worrn. 1672 hett he dat Leid över dat Collegium musicum övernahmen. 1675 un 1679 hett he sik vergevens üm en Steed as Raadsmusiker in Dresden beworven. Ok dat Thomaskantoraat kunn he 1677 nich kriegen. 1681 is he Stadtmusiker in Bautzen worrn. Pezel sien Kumpositschonen staht in de Traditschoon von de ölleren düütschen Suiten. De Melodien wiest faken franzöösche un italieensche Inflüss.

## Warken

* *Musika Vespertina Lipsica*, 1669 (Suiten för Striekers)
* *Hora decima musicorum Lipsiensium*, 1670 (Sonaten för Bläsers oder Striekers)
* *Schöne, lustige und anmuthige neue Arien*, 1672
* *Bicinia variorum instrumentorum*, 1675
* *Delitiae musicales*, 1678
* *Fünfstimmige blasende Music*, 1685 (Sonaten för 3 Posaunen un 2 Zinken)
* *Opus musicum sonatarum praestantissimarum 6 instrumentis instructum* (25 Sonaten för Striekers)
Antonio Carneo

**Antonio Carneo** (* 26. November 1637 in Concordia Sagittaria; † 16. Dezember 1692 in Portogruaro) weer en veneziaanschen Maler von dat Barock.

Carneo hett in de Provinz Friaul leevt, de to de Tied von de Republik Venedig regeert worrn is. He weer in Udine un Portogruaro künstlerisch aktiv.

Carneo – en Maler von de veneziaansche School – hett sik de Malers Veronese, Padovanino un Tintoretto as Vörbild nahmen, weer aver ok de ne’en Saken von dat Barock – repräsenteert von Malers so as Strozzi, Liss un Feti – gegenöver opslaten. Siene koloristisch rutragenden Warken wiest romantische, in theatraalsche Bewegung utföhrte Sujets. Signeerte Biller sünd blots en poor bekannt.

## Warken

* *Meditation*, Museo Civico, Udine
* *Martyrium des hl. Bartholomäus*, Chiesa delle Grazie, Udine
* *Tod des Archimedes*, Privatsammlung
* *Die Schlägerei*, Privatsammlung
* *Die sterbende Lucrezia*, Staatliche Sammlungen, Warschau
Joannes Baptista Dolar

**Joannes Baptista Dolar** SJ (ok *Dollar, *Tollar*, Tholarius*; sloweensch *Janez Krstnik Dolar*, * üm 1620 in Kamnik; † 13. Februar 1673 in Wien) weer en Kumponist un Preester.

Dolar weer op dat Jesuitenkolleg von Ljubljana un keem 1639 as Noviez na Wien. Hier hett he Philosophie an de Universität Wien studeert un hett 1642 de nedderen Wiehen kregen. Twüschen 1645 un 1647 hett he an dat Jesuitenkolleg von Ljubljana Ünnerricht geven un denn wieder in Wien studeert. 1652 is he to’n Preester wieht worrn. 

Von 1656 bet 1658 weer he musikaalschen Direkter von dat Jesuitenkolleg von Ljubljana. Na en Tied in Passau un Győr is he üm 1661 na Wien as Direkter von dat Jesuitenseminar Sankt Ignatius un Pankratius un musikaalschen Baas von de Konventskirche ''Am Hof'' beropen worrn. 

He hett Messen, Miserere, Sonaten un Ballette kumponeert. Siene Kumpositschonen sünd in twee Druckutgaven rutkamen: *Musicalia varia* (1665) un *Drammata seu Miserere mei Deus* (1666).
Nete

En **Nete** (Plural: Neten) is dat Ei vun en Luus, de as Parasit up Deerter un Minschen sitten deit. Sunnerlich bi Minschenlüse, as Koppluus oder Schaamluus sünd se bekannt. Neten sünd bannig lüttjet un mit bloten Oge kuum to sehn. Wenn een gegen Lüsebefall gegenangeiht, is dat faken swaar, de Neten los to weren. De lüttjen Lüseeier weert mit en Kleevstoff, nich wiet af vun de Kopphuud, an't Haar anbackt. Düsse Kleevstoff lööst sik nich in Water up. Vundeswegen hölpt dat Waschen vun de Haar mit Seepen oder Shampoo nich gegen Neten. Dor mutt denn en Luuskamm for bruukt weern. En Nete besteiht ut dat Ei in de Form vun en Tunne, mit en lüttje Klappen (Operculum) bovenup. Dor kruppt de Nymphe ut, wenn dat Embryo sowiet is.
Ennemond Gaultier

**Ennemond Gaultier (Gautier le Vieux, Gaultier de Lyon)** (* üm 1575 in Villette, Dauphiné; † 17. Dezember 1651 in Nèves) weer en franzööschen Luutspeler un Kumponist.

He weer toeerst in Lyon aktiv un is 1620 Kamerdener von de Königinmoder Maria de'Medici un Hoffluutspeler in Paris worrn. Villicht weer he en Schöler von René Mézangeau. 1631 güng he na Nèves trügg un hett dor den Rest von sien Leven tobröcht.

Sien Cousin Denis Gaultier hett 1669 en Druck rutbröcht, in den ok Lutenkumpositschonen von Ennemond in weren. Dat is bi de enkelten Kumpositschonen deelwies aver swoor to seggen, ’keen von de beiden de Autor is. Dat drüppt ok op annere Sammlungen to, in de Warken ünner den Naam „Gaultier“ in weren. De Warken harrn op jeden Fall groten Influss op de Entwicklung von de Lutenmusik in de nakamen Johren.

## Literatur

* Alfred Baumgartner: *Der große Musikführer. Musikgeschichte in Werkdarstellungen.* Band 2: *Barockmusik.* Kiesel, Salzburg 1981, ISBN 3-7023-4002-5, S. 82–84.
* Christoph Dohrmann: *Ennemond Gaultier »le Vieux«, Sieur de Nèves (ca. 1575–1651): »Sun among the stars« in French Baroque Lute Music.* Dissertation Universität Eichstätt, 1997.
* Christoph Dohrmann: *Gaultier, Ennemond.* In: Ludwig Finscher (Hrsg.): *[[Die Musik in Geschichte und Gegenwart]].* 2. Ausgabe. Personenteil. Band 7: Fra - Gre. Bärenreiter, Kassel/Metzler, Stuttgart 2002, ISBN 3-7618-1117-9, Sp. 622–625.
* Monique Rollin: *Gaultier, Ennemond*. In: *[[The New Grove Dictionary of Music and Musicians]]*, ed. Stanley Sadie.  20 Bände. Macmillan Publishers Ltd., London 1980, ISBN 1-56159-174-2.
Neet

**Neet** betekent

* Neet, Ei vun en Minschenluus,
* Neet, Element to’n Tosamenholen vun gröttere Dele, as bi’n Schippsbo,
* up Oostfreesch, sunnerlich in de westlichen Dialekten, heet *neet* soveel, as annerwegens *nich*,
* in de wecken Dialekte is *neet* (nejet, ne’et) en Adjektivform vun nee (nieg).
Jan Fyt

**Jan** (oder **Johannes**) **Fyt** (oder **Fijt**; * 15. März 1611 in Antwerpen; † 11. September 1661 ok dor) weer en fläämschen Maler.

He weer en Schöler von Frans Snyders un bet 1631 in Snyders sien Warksteed aktiv. 1629/1630 is Fyt in de Lukasgill opnahmen worrn. Von 1633 bet 1634 hett he Reisen na Paris un na Italien maakt. Estemeert worrn is he besünners för siene Jagdstilllevens. Ok Deerbiller, Frücht- un Blomenstilllevens höört to de Genres, de he geern maalt hett.

## Warken

* *Vaas mit Blomen un Spoors*, ahn Johr, Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid

## Weblenken
Heinrich Vollers

**Heinrich Vollers** (* 19. Februar 1583 in Berne; † 1656 ok dor) weer en Huusmann in Schlüte, Organist un een von de eersten Chronisten von dat Ollnbörger Land. 

Na’n Dood von’n eersten Berner Organist Gert Vollers is sien Söhn Heinrich al mit 16 von’n Karkenraad as sien Nafolger wählt worrn. Dat Örgelspeel harr he al lehrt, as he noch Schöler von de Parrschool in Berne weer. De Vaagd Enke Stadländer harr em ok Ünnerricht in Arithmetik un Geodäsie geven. Tosätzlich to’n arvten Buurhoff un dat Organistenamt hett he bald noch mehr Opgaven övernahmen. Bi dat Vermeten von dat Stedingerland hett he dat över 500 Sieden lange Protokoll föhrt. 1609 is he as Karkenjuraat wählt worrn un hett en Reeg Johrteihnte lang de Karkenrekenböker schreven. 1619 is he as Rekenföhrer för all Amtsreken von de Graafschop Demost bestellt worrn.

Blangen all düsse Opgaven hett Vollers en meist 1000 Sieden starke Kröönk von dat Stedingerland schreven un tosätzlich noch Gedichten un Leder. Vollers harr ut twee Ehn alltohoop 18 Kinner. Twee von siene Söhns weren Pastoorn un dree weren Organisten oder Raads- un Stadtmuuskanten. 

Vollers Schriften liggt vondaag in de Landsbibliothek Ollnborg, dat Staatsarchiv Ollnborg un to’n Deel ok in dat Archiv von de Karkengemeen Berne.

## Footnoten
Paul Götz (Astronom)

**Paul Götz** (* 1883; † 1962) weer en düütschen Astronom, de vör allen dör de twintig Lüttplaneten bekannt worrn is, de he opdeckt hett.

## Leven un Wark
Götz weer vun 1903 bit 1905 Helpsmann vun Max Wolf an de *Landssteernwacht Heidelbarg-Königstuhl* (Königstuhl-Observatorium) vun de Universität Heidelbarg, woneem he 1907 mit dat Thema „Untersuchungen über den Andromeda-Nebel“ sien Dokter maakt hett. 1909 publizeer he en Neeutgaav vun den Himmelsatlas *Tabulae celestes* vun Richard Schurig (1820–1896).

De Asteroid (2278) Götz is na em sülvst nöömt worrn.

## Borns


## Weblenken
* Publikatschonen vun P. Götz in’t Astrophysics Data System
Mikołaj z Wilkowiecka

**Mikołaj z Wilkowiecka** (* 1524; † 1601 in Wieluń) weer en poolschen Paulinermönk un Schriever.

Över de fröhe Tied von Mikołaj z Wilkowiecka is nix bekannt. Nich woneem he Theologie studeert hett un ok nich woneem un wannehr he ordineert worrn is. 1563 weer he Preddiger an dat Paulinerklooster op’n Skałkabarg in Krakau. Von 1566 af an hett he in Tschenstochau leevt un weer hier von 1579 af an Abt von dat Klooster von Jasna Góra. Üm 1580 is he Provinzial von’n Paulinerorden för Polen worrn. He is 1601 in dat Paulinerklooster von Wieluń doodbleven.

Mikołaj z Wilkowiecka hett sik as Schriever von hagiograafsche Schriften un Preddigten vördaan. He gellt as Autor von de *Historyja o chwalebnym Zmartwychstaniu Pańskim* (Geschicht von dat herrliche Opstahn von uns Herrn), de op middelöllerliche Mysterienspelen baseert. Düt Wark is 1580–1582 in Krakau rutkamen. Nich kloor is, wat he dat Wark sülvs schreven hett oder dat blots bearbeidt un rutgeven hett. In dat 20. Johrhunnert is dat Wark von Leon Schiller wedder opdeckt un 1923 in Warschau op de Bühn bröcht worrn. En Adaptschoon von Kazimierz Dejmek is in de Johren 1960 un 1970 mehrmaals opföhrt worrn.
Justus Gesenius

**Justus Gesenius** (* 6. Juli 1601 in Esbeck bi Elze; † 18. September 1673 in Hannover) weer en düütschen Theoloog un Karkenleeddichter.

## Leven

Gesenius is 1601 in Esbeck as Söhn von’n Pastoor Joachim Gesenius boren. He hett 1618 an de Universität Helmstidde en Studium von de Theologie bi Georg Calixt anfungen un 1628 an de Universität Jena den Magister kregen. Gesenius weer von 1629 bet 1636 Pastoor an St. Magnus in Bruunswiek. Later is he tweten Hoffpreddiger an de Kathedraal in Hilmssen worrn un 1642 in Hannover Kunsistorialraad, eersten Hoffpreddiger un Generaalsupperndent von de Generaldiözees Calenberg. 1666 is ohe ok Generaalsupperndent von de Generaldiözees Grubenhagen worrn.

1646 hett Gesenius en Generalvisitatschoon dörföhrt un dorbi de allgemene Schoolplicht inföhrt. In dat sülve Johr hett he tohoop mit David Denicke dat *Neu ordentlich Gesang-Buch* för de private Andacht rutgeven, in dat dat eerste Maal öllere Leder von de Spraak her ümgestaltet worrn sünd un ut dat 1659 dat Hannöversche Sangbook för den Gottsdeenst vörgahn is.

## Ehren

Na Gesenius is in Hannover-Kleefeld de *Geseniusweg* un in Esbeck de *Geseniusstraat* nöömt worrn. 

## Warken
* 1631: *Kleine Katechismusschule, das ist kurzer Unterricht, wie die Katechismuslehre bei der Jugend und den Einfältigen zu treiben*
* 1639: *Kleine* (später: *kurze*) *Katechismusfragen über den Kleinen Katechismus Luthers*
* 1653/54: *Evangelische Predigten*, 3 Delen
* 1656: *Biblische Historien AT und NT*
* 1669–1672: *Erörterung der Frage: Warum willst du nicht röm.-kath. werden, wie deine Vorfahren waren?*, 4 Delen
* 1671: *Passionspredigten*
* 1671/72: *Epistelpredigten*, 4 Delen

### Leder

* 1646: *Nun singet und seid froh*
* 1646: *Wenn meine Sünd' mich kränken* (EKG 61, EG 82, EGB 119)
* 1657: *O Tod, wo ist dein Stachel nun ?* (EGB 113)
* *O meine Seel', erhebe dich*
* *O heiligste Dreifaltigkeit*
* *Vor deinen Thron tret ich hiermit*

## Weblenken
Adam Adamandy Kochański

**Adam Adamandy Kochański** (* 5. August 1631 in Dobrzyń nad Wisłą, Polen; † 17. Mai 1700 in Teplitz, Böhmen) weer en poolschen Mathematiker.

Kochański weer op dat Gymnasium in Thorn un hett 1652 in Vilnius en Studium von de Philosophie, Mathematik, Physik un Theologie anfungen. Later hett he Ünnerricht op düsse Rebeden ünner annern in Florenz, Prag, Breslau, Mainz un Würzborg geven. 1677 is he in Warschau Hoffmathematiker un Bibliothekar von König Johann III. Sobieski worrn.

Bekannt is vör allen siene 1685 utwickelte Negerungskonstrukschoon von Kochański, mit de en Quadraat kunstrueert warrn kann, dat meist de sülve Fläch hett as en geven Krink, also negerungswies en Lösung för de Quadratur von’n Krink dorstellt.

Kochański hett sik ok mit de Problemen von de Konstrukschoon von mechaansche Klocken beschäftigt.
Giovanni Maria Galli da Bibiena

**Giovanni Maria Galli da Bibiena** (* 1625 in Bologna; † 21. Juni 1665 ok dor) weer en italieenschen Freskant, Tafelmaler un Bühnendekoratör.

Giovanni Maria weer de Vader von Ferdinando un Francesco Galli da Bibiena un dormit Stammvader von de Familie Galli da Bibiena. De Maten von de Familie hebbt as Theaterarchitekten un Bühnendekoratöre an de bedüdensten Hööv in Europa arbeidt. Giovanni Maria weer en Schöler von Francesco Albani un hett as Albani sien Gehülp Fresken un Altarbiller schapen. He hett vör allen in Bologna arbeidt.

## Literatur

* Wolf Stadler u.&nbsp;a.: *Lexikon der Kunst 5. Gal – Herr.* Müller, Erlangen 1994, ISBN 3-86070-452-4, S. 9.

## Footnoten
François Turrettini

**François Turrettini** (* 17. Oktober 1623 in Genf; † 28. September 1687 ok dor) weer en Genfer reformeerten Theoloog ut de Genfer Theologenfamilie Turrettini.

Turrettini is 1623 as Söhn von’n Genfer Theologieperfesser Bénédict Turrettini boren. He hett in Genf, Leiden, Utrecht, Paris, Saumur, Montauban un Nîmes studeert un is na siene Studien 1648 Pastoor in Genf worrn. 1653 is he Perfesser för Theologie an de Genfer Akademie worrn. Tohoop mit Johann Heinrich Heidegger hett he 1674 den *[[Consensus Helveticus]]* gegen Moyse Amyraut schreven. Wieldes he sülvs to de strenge calvinistische Orthodoxie höört hett, is sien Söhn Jean-Alphonse Turrettini tohoop mit Jean Frédéric Ostervald un Samuel Werenfels en Wegbereider von Pietismus un Opklärung worrn.
Václav Karel Holan Rovenský

**Václav Karel Holan Rovenský** (* 1644 in Rovensko pod Troskami; † 27. Februar 1718 op Borg Valdštejn bi Sedmihorek) weer en tschechschen Kumponist.

Holan weer wohrschienlich op de Jesuitenschool in Jičín. Later weer he Organist un Kapellmeester in Rovensko, Turnov un Dobrovice. 1674 hett he en Reis na Room maakt, üm an de Prozession to dat Jubeljohr deeltonehmen.

Üm 1680 rüm is Holan Organist un Dirigent op dat Prager Vyšehrad worrn. Hier hett he en Johannes- un en Matthäuspassion (1690 un 1692) un en Kantional (*Capella Regia Musicalis*, 1693–94) mit en poor hunnert Melodien kumponeert.

1694 hett sik Holan as Eremit in de Ruin von de Borg Valdštejn trüggtagen. Dor is he 1718 doodbleven.

## Literatur

* Jaroslav Bužga: *Capella regia musicalis Václava Karla Holana Rovenského*. In: *Časopis Národního musea* 124, 1955, ZDB 766596-9, S. 154–170.
* Jaroslav Bužga: *Holan-Rovenský, představitel měšť anské hudební kultury koncem 17. století*. In: *Hudební věda* 4, 1967, , S. 420–439 
* Bohumil Malotín: *Václav Holan Rovenský a jeho kancionál*. In: *Miscellanea oddělení rukopisů a vzácných tisků* 4, 1987, ZDB 1009872-0, S. 85–120.
Johannes Ardüser

**Johannes Ardüser** (* 25. Februar 1585 in Davos; † 26. März 1665 in Zürich) weer en Swiezer Mathematiker un Festungsinschenör.

Ardüser is 1585 in Davos boren un in dat Utland utbillt worrn. He stünn in neapolitaansche, veneziaansche, sweedsche un württembergsche Deensten. 1620 hett he „in Ansehung seiner Künste“ dat Börgerrecht von Zürich schenkt kregen. He hett Elisabetha Ziegler freet un is mit dat Projekteren von de drüdde Stadtbefestigung beopdragt worrn. De Bo von de Anlagen hett denn aver eerst 1642 anfungen. He harr dat Leid över den Bo toeerst tohoop mit Feldtüügmeester Johann Georg Werdmüller, later alleen. 1657 is he in’n Groten Raad von Zürich as Twölften von de Zunft zur Saffran opnahmen worrn.

## Warken

Ardüser hett Schriften to mathemaatsche un architektoonsche Themen schreven.

* *Geometriae, theoricae et practicae:* 12 Bücher. Zürich 1627.
* *Geometriae, theoricae et practicae: Oder von dem Feldmässen.* 14 Bücher. Zürich 1646.
* *Architectura von vestungen: wie ein jeder platz auf ein neüe art zu bevestnen.* 1651.

## Weblenken
Abraham Diepraem

**Abraham  Diepraem** (* 1622 in Rotterdam; † Juli 1670 ok dor) weer en hollandschen Maler.
 
Diepraem weer Schöler von’n Maler Dirck Stoop, de em later in dat Atelier von’n Genremaler Hendrik Martensz. Sorgh vermiddelt hett. Aver ok dat Studeren (un Koperen) von Warken von Adriaen Brouwer hett Diepraem sien Arbeiden beinflusst.

Mit 26 is Diepraem 1648 von de Malergill in Dordrecht as Maat opnahmen worrn. In Dordrecht hett Diepraem denn ok welke Johren leevt un arbeidt. 

Diepraem is 1670 in dat Spital in Rotterdam doodbleven un dor an’n 16. Juli begraven worrn.

Diepraem sien künstlerisch Fröhwark is mit Jan Miense Molenaer un Hendrik Martensz Sorgh to verglieken. Ok wenn sien Arbeid good weer, kunn Diepraem in de Gesamtheit doch nich Adriaen Brouwer, Adriaen van Ostade un David Teniers den Jüngeren överdrepen. Arnold Houbraken hett em mit Frans Hals vergleken, aver in sien later Wark ok en untohoophängende Streekföhrung bemängelt un dat op Alkohol trüggföhrt.

## Weblenken
Ferrante III. Gonzaga

**Ferrante III. Gonzaga** (* 4. April 1618; † 11. Januar 1678) weer von 1632  bet 1678 de Hartog von dat Hartogdom Guastalla.

Ferrante is 1618 as Söhn von Hartog Cesare II. Gonzaga un Isabella Orsini boren. He hett an’n 23. Juni 1647 Margherita d’Este (1619–12. November 1692) freet, Dochter von Hartog Alfonso III. d’Este von Modena un Isabella von Savoyen (11. März 1591–22. August 1626). De beiden harrn söss Kinner, von de aver blots twee Döchter groot worrn sünd:

* Isabella († 1653)
* Rinaldo (1652–9. Oktober 1657)
* Cesare (1653–1666)
* Anna Isabella Gonzaga († 11. August 1703) ∞ 1670 Carlo IV. Gonzaga (1652–1708), Hartog von Mantua un Montferrat
* Maria Vittoria Gonzaga ∞ Vincenzo Gonzaga (1634–1714), Hartog von Guastalla siet 1692
* Vincenzo († 1665/1666)

Na’n Dood von Ferrante III. is dat Hartogdom Guastalla ünner Dwangsverwaltung stellt worrn. Eerst 1692 is dat an sien Swiegersöhn Vincenzo Gonzaga övergeven worrn.
Detlev von Ahlefeldt

**Detlev von Ahlefeldt** is de Naam von

* Detlev von Ahlefeldt († 1599), Herr op Osterrade un Haseldörp,
* Detlev von Ahlefeldt, Herr op Haseldörp, Haselau un Kaden,
* Detlev von Ahlefeldt, däänschen Offzeer, Diplomaat un Schriever,
* Detlev von Ahlefeldt, Doomherr von dat Doomkapittel von’n Lübecker Doom,
* Detlev von Ahlefeldt, däänschen Kamerherr un Landraad,
* Detlev Friedrich von Ahlefeldt (1686–üm 1745), Arvherr op Brodau un däänschen Generalmajor,
* Detlev Siegfried von Ahlefeldt (1658–1714), Herr op Brodau un Landraad.
Antimo Liberati

**Antimo Liberati** (* 3. April 1617 in Foligno; † 24. Februar 1692 in Room) weer en italieenschen Musiktheoretiker, Sänger (Tenor), Organist, Kapellmeester un Kumponist.

## Leven
Na Johren as Sänger in Wien, güng Liberati na Room. Dor hett he toeerst Rechts- un Literaturwetenschoppen studeert, is denn aver na de Musik wesselt. To siene Lehrers hebbt Gregorio Allegri un Orazio Benevoli höört. Von 1661 af an weer he Tenor in de päpstliche Kapell, weer aver ok Organist un Kapellmeester an verschedene röömsche Karken.

Liberati weer en Verfechter von’n röömschen Stil in de Traditschoon von Palestrina un kunn de ne’en Entwicklungen nix afwinnen. Dorüm weer he gegen de veneziaansche Oper un Claudio Monteverdi.

Sien kumpositoorsch Wark mit Oratorien, Madrigalen un Arien is to’n groten Deel nich bewohrt bleven. Nableven sünd en Mess, veer Arien un een veerstimmig Laudate Dominum.

## Literatur

* Karl-Josef Kutsch, Leo Riemens: *[[Großes Sängerlexikon]].* Unveränderte Auflage. K. G. Saur, Bern, 1993, Dritter Band Ergänzungsband, Sp. 583, ISBN 3-907820-70-3
* Baumgartner, Barockmusik, 1981, S. 272, ISBN  3 7023 4002 5
* Die Musik in Geschichte und Gegenwart, 1. Aufl., Bd. 8, Sp. 706 ff

## Weblenken
Philips Angel

**Philips Angel** is de Naam von

* Philips Angel (1616–1683), nedderlandschen Maler,
* Philips Angel (1618–na 1664), nedderlandschen Maler un Koopmann.
Philips Angel (van Middelburg)

**Philips Angel (van Middelburg)** (* 14. September 1616 in Middelburg; † 22. Oktober 1683 ok dor) weer en nedderlandschen Stillleven-Maler.

Angel weer villicht Schöler bi Francois Rijkhals (1600–1647) un is 1639 Maat von de Haarlemer Lukasgill worrn. 1643 is he Sekretär bi de Gill worrn. Von 1662 bet to sien Dood hett he wedder in Middelburg arbeidt. Üm un bi 30 Biller warrt em vondaag toschreven, de sik in dree Gruppen indelen laat: Interieurs von Ställ in Form von Stilllevens, as „*ontbijties*“ (Fröhstück) betekent Stilllevens mit deckte Disch un denn Stilllevens mit Fedderveh. Besünners de „onbijties“ staht in de Haarlemer Stillleventraditschoon un warrt as de besten Arbeiden von Angel ansehn.

## Literatur

* Scott A. Sullivan: *The Dutch Gamepiece*. Allanheld u. a., Totowa NJ 1984, ISBN 0-8390-0328-5.
* Sam Segal: *Still-lifes by Middelburg painters*. In: Noortje Bakker (Hrsg.): *Masters of Middelburg*. Exhibition in the honour of Laurens J. Bol. Waterman Gallery, Amsterdam 1984, ISBN 90-70598-03-5, S. 84–86.

## Weblenken
Jean Passerat

**Jean Passerat** (* 18. Oktober 1534 in Troyes; † 14. September 1602 in Paris) weer en franzööschen Schriever un Lyriker.

## Leven
Passerat hett an de Universität Paris studeert un denn toeerst an dat *Collège de Plessis* Ünnerricht geven. 1572 is he Perfesser för Latien an dat Collège de France worrn. He hett dor Kommentare to Catullus, Tibullus un Propertius un en poor latiensche Warken schreven, ünner annern de tweebännige *Kalendae januariae et varia quaedam poemata*, de 1606 in Druck gahn is.

Bekannt is Passerat as Schriever von de *Satire Ménippée* (*La Satyre Ménippée de la vertu du Catholicon d'Espagne*) von 1594 worrn. As Lyriker hett he en poor beröhmte Gedichten schreven, ünner annern de Ode *Du Premier jour de mai* un de Villanelle *J’ai perdu ma tourterelle*. En bekannt polietsch Gedicht weer *Sur la journée de Senlis*.
Paul Widerkehr

**Paul Widerkehr** (* 1580; † 1649) weer en Swiezer Künstler ut Bremgarten. Siene Arbeiden warrt to de Late Renaissance tellt. To siene Warken höört de Wandbiller in de Kark St. Leodegar in Schönenwerd ut dat Johr 1628 un de Fresken in’n Chor un in dat Hauptschipp von de Stadtkark St. Nikolaus von 1630 in Bremgarten. De Fresken sünd siet 1780 dör de Barockiserung von de Kark övermaalt un dör en Karkenbrand 1984 swoor beschädigt un in’n Chor sogor kumplett toschannen richt worrn. Arbeiden von em sünd ok in Klooster Hermetschwil to finnen.

## Borns
* Beschreibung der Stiftskirche Schönenwerd
* Fresken der Gotik und der Renaissance (Stadtkirche  St. Nikolaus)
Vinko Jelić

**Vinko (Vincenz) Jelić** (egentlich *Jeličić*; * 1596 in Fiume; † na’n 24. Juli 1636 in Zabern) weer en kroaatsch-italieenschen Kumponist ut dat Barock.

## Leven

Jelić is 1606 mit sien Broder Peter Kapelljung von de Hoffkapell in Graz worrn, de ünner dat Leid von Matthia Ferrabosco stünn. Na 1609 is he as *Diskantist* in dat *Ferdinandeum* intreden un hett an en Gymnasium studeert. Later is he an de Universität Graz gahn un hett dor siene musikaalschen Studien bi Reimundo Ballestra foortsett. 1618 is he as Musiker (*Tenorist* un later *Instrumentist*) an’n Hoff von’n Broder von’n Kaiser, Arzhartog Leopolds V., Bischop von Straßborg un Passau, in Zabern nawiest. Von düsse Tied an hett he den Nanaam Jelić bruukt. 1618 is Jélic to’n Preester wieht worrn. De letzte bekannte Informatschoon över Jélic stammt ut en Koopverdrag von’n 24. Juli 1636, twee Daag bevör franzöösche Truppen in’n Dörtigjohrigen Krieg in Zabern inmarscheert sünd un den Oort kumplett tweislahn hebbt.

## Warken

* *Parnassia militia concertuum unius,.....*, op. 1, bestehend aus 24 geistlichen Konzerten und 4 Ricercari für Zink und Posaune (Straßburg, 1622).
**Arion Primus sacrorum concertuum unius,.....* und *Arion Secundus*, bestehend aus 34 geistlichen Konzerten op. 2, (Straßburg, 1628)
**Arion Secundus psalmorum vespertinatorum.....* op.3 (Straßburg, 1628) (nich kumplett bewohrt)
Nicolas Ager

**Nicolas Ager** (ok d’**Agerius**; * 1568 in Itenheim, Elsass; † 20. Juni 1634 in Straßborg) weer en franzööschen Botaniker.

## Leven

Ager hett in Basel studeert, aver in Straßborg promoveert. Dor is he ok 1618 Perfesser för Medizin un Botanik worrn. He hett sik mit Zoophyten, Fragen von de Ernährung un psychische Krankheiten befaat. De Paederota ageria is na em nöömt.

## Warken

* *Theses physico-medicae de homine sano* (1593)
* *Disputatio de Zoophytis* (1625)
* *Disputatio de anima vegetativa* (1629)
* *De Vita et Morte* und *De nutritione*.

## Footnoten
Theodor Galle

**Theodor Galle** (döfft 16. Juli 1571 in Antwerpen; begraven 18. Dezember 1633 ok dor) weer en nedderlandschen Koppersteker ut dat Fröhbarock.

Galle is 1571 in Antwerpen as Söhn von Philipp Galle boren. Sien Broder weer Cornelius Galle de Öllere. He güng na en Lehr bi sien Vader na Room, üm dor antike Denkmaals to studeren. Wat he dor sehn hett, hett he ünner den Titel „Imagines ex antiquis marmoribus, numismatibus et gemmis expressae“ rutbröcht. Later güng he trügg na Antwerpen, üm dor en Koppersteekhannel to bedrieven. Blangen Kopien von Peter Paul Rubens hett he ok egene Entwürfe herstellt, de he ünner den Titel „Speculum illustrium virginum“ un „Marienleben“ tohoopstellt hett.

## Literatur

* Wolf Stadler u.&nbsp;a.: *Lexikon der Kunst 5. Gal – Herr.* Karl Müller Verlag, Erlangen 1994, ISBN 3-86070-452-4, S. 6.

## Weblenken

* Illustrium Imagines ex antiquis marmoribus, nomismatibus, et gemmis expressae: quae extant Romae maior pars apud Fulvium Ursinum , 1606, E-Book von de Universitätsbibliothek Wien (eBooks on Demand)

## Footnoten
Luis Mendez de Vasconcellos

**Luis Mendez de Vasconcellos** (* 1543 in Évora; † 7. März 1623 in Valletta) weer de 55. Grootmeester von’n Malteserorden op Malta.

He is 1543 as Söhn von’n portugeeschen Aadligen Francisco Mendes de Vasconcelos un siene Fro Isabel Pais de Oliveira in Évora boren.

He is in’n Malteserorden intreden un hett to de kastielsche Tung von’n Orden höört. Nadem de Grootmeester Alof de Wignacourt an’n 14. September 1622 doodbleven is, is he an’n 17. September to’n ne’en Grootmeester wählt worrn. He weer blots söss Maand in’t Amt bevör he in’n März 1623 sülvs doodbleven is.
Robert Abbot

**Robert Abbot** (* 1560; † 2. März 1618) weer en engelschen Geistlichen.

Na en poor Johren as Regius Professor of Divinity an de Universität Oxford weer Abbot von 1615 af an Bischop von Salisbury. He hett *De suprema potestate regia* (London 1616) schreven, en Apologie op de königliche Gewalt in’n Stuartschen Sinn.

Robert Abbot is de Broder von George Abbot.

## Footnoten