open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martin I. (Paapst)

**Martin I.** (* um 600 in Todi, Umbrien; † 16. September 655 in Chersones, Krim-Halfinsel) weer Paapst van 649 bit 653. 

## Leven
Martin I. weer en Gegner vun den dormals verbreedt Monotheletismus. Nah Amtsövernahm versammel he in dat Johr 649 de 105 Bischööp vun de Westkark in en Synode in' Lateran. Nah ingahn Beraden wurr Monotheletismus verworfen un de Entscheeden de Bischööp vun de  Ost- un de Westkark to'n Ünnerschrieven toschickt. Paulos II., de Patriarch vun Konstantinopel, wurr exkommunizeert, wiel he de Entscheeden aflehnen dee. Dat führ to en Konflikt mit den oströömschen Kaiser un to en fehlslahn Versöök vun den Kaiser, den Paapst fastnehmen to laaten. Dat gelung bi en tweeten Versöök in dat Johr 653, de bettlägerig Paapst wurr greepen un mit en Schipp vun Rom nah Konstantinopel brocht. Nah en Gerichtsverfohren wurr he to'n Dood veroordeelt, utpietscht un nah Begnadigung up de Krim verbannt, wo he an de Folgen vun de gruvelig Behandlung an' 16. September 655 storven is. Noch vör sien Dood wurr to sien Verdreet mit Paapst Eugen I. en Nahfolger wählt.

## Gedenkdag
* Kathoolsch: 13. April (Nich gebotener Gedenkdag) in' Allgemeenen Röömsch Klenner
* Orthodox: 14. April

## Literatur
* Pietro Conte: Martin I., Papst (649-653). In: Lexikon des Mittelalters (LexMA). Band 6, Artemis & Winkler, München/Zürich 1993, ISBN 3-7608-8906-9, Sp. 341.
* Georg Jenal: MARTINO I, papa, santo. In: Mario Caravale (Hrsg.): Dizionario Biografico degli Italiani (DBI). Band 71 (Marsilli–Massimino da Salerno), Istituto della Enciclopedia Italiana, Rom 2008 (italieensch).
* Georg Kreuzer: Martin I. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 5, Bautz, Herzberg 1993, ISBN 3-88309-043-3, Sp. 907–910.

## Weblenken

* Ökumeensch Hilligenexikon: Martin I.
Grundschool Töst

De **Grundschool Töst** is en Grundschool in den Oort Töst mit üm un bi 330 Schölers un 24 Schoolmeesters. Dreger is de Samtgemeen Töst. De School hett twee Standöörd, een in de *Poststraat 16b* un denn en Butensteed in de *Dieckhofstraat* (üm un bi 75 Schölers).

## Historie

De eerste Nawies för en Volksschool in Töst is ut dat 18. Johrhunnert. An’n 14. März 1811 hebbt de Franzosen Töst ansteken un dorbi is ok dat Schoolhuus mit afbrennt. Disse School weer wohrschienlich dicht bi de Kark un is na den Brand an de sülve Steed wedder opboot worrn. Üm 1850 rüm hett Heinrich Bostelmann op sien Land an de Feldstraat (vondaag Heidenauer Straat) en ne’e Volksschool boot. De School in de Dieckhofstraat is 1873 boot worrn.

1963/1964 is denn tosätzlich en Volksschool in de Poststraat boot worrn. De eerste Schoolbedriev hett al in’n November 1963 anfungen. Offiziell inwieht hebbt se de School an’n 24. April 1964. Von de Tied an harr de School twee Standöörd. 1966 is de School Middelpunktschool för Töst un Ümgegend worrn. To disse Tied sünd dor 564 Schölers na School gahn. Disse Tall is bet 1973 op 1150 stegen.

To’n 1. August 1974 is de Middelpunktschool in en Grundschool un en Hauptschool opdeelt worrn. De Hauptschool is 1997 denn in dat Schoolzentrum an’n Düvelshöpen ümtagen.

Von dat Schooljohr 2006/2007 af an is de School en verlässliche School un von dat Schooljohr 2015/2016 af an en apene Ganzdagsschool.

De School is von 2011 bet 2014 in enkelte Schreed ümboot worrn. Welk Gebüüd sünd afreten worrn un welk nee kamen. Ok de Rüüm von de Töste-Realschool hett de Grundschool övernahmen. 2014 is en 2,4 Millionen Euro düren Neebo in de Poststraat boot worrn. Dat sünd veer Klassenrüüm, en Aula, Büros un en ne’en Fachbereich.

De Schoolbezirk von de School is Töst, aver ahn Depenbrook, Töst-Land, Dreehusen un Veloh, de all to de Grundschool Wist höört. Na Oosten hen is Töst mit Glüsen tohoopwussen, dat de Grundschool Glüsen hett. De Grenz von de Schoolbezirke löppt an de Straten *Heidloh/Töster Straat*, *In’n Stocken*, *An’t Helferichheim*, *Tinnhütt* un *Neddersassenstraat* langs.

## Schoolbaas

* opstunns: Susanne Gras

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed von de School (hoochdüütsch)
Tiefenbruch

**Tiefenbruch** is de hoochdüütsche Naam von

* Depenbrook, Oort in de Gemeen Töst in’n Landkreis Horborg, Neddersassen.

**Tiefenbruch** is de Familiennaam von

* Franz Tiefenbruch (1609–1702), düütschen Pädagoog.
Grundschool Glüsen

De **Grundschool Glüsen** is en Grundschool in dat Dörp Glüsen mit üm un bi 210 Schölers, 16 Schoolmeesters un söven pädagoogsche Mitarbeiders. Dreger is de Samtgemeen Töst. Dat Gebüüd liggt in de *Schoolstraat 1*.

## Historie

Dat hüdige Schoolhuus mit anslaten Wahnhuus för den Schoolmeester hett an’n 15. März 1957 apenmaakt. 1972 is tosätzlich noch en Turnhall boot worrn. 1984 hebbt se dat Wahnhuus von’n Schoolmeester ümboot un dor en Klassenruum un en Gruppenruum inricht. 1990 is en Twüschenbo boot worrn, twüschen Turnhall un Schoolhuus, in den ok noch twee Klassenrüüm rinkemen. 1993 sünd twee Klassenrüüm, dat Büro un en Lehrmiddelruum nee boot un 2001/2002 is de Pausenhall utboot worrn.

In’n August 2010 is ut de vulle Halvdagsschool en apene Ganzdagsschool worrn.

Opstunns (2015) gifft dat Plaans, de School aftorieten un en ganz neet Schoolgebüüd to boon. Dat ganze schall 4,2 Milljonen Euro kösten.

To’n Schoolbezirk von de School höört Glüsen mit Neddernhoff, Langeloh un Lohbargen. Na Westen hen is Glüsen mit Töst tohoopwussen, dat de Grundschool Töst hett. De Grenz von de Schoolbezirke löppt an de Straten *Heidloh/Töster Straat*, *In’n Stocken*, *An’t Helferichheim*, *Tinnhütt* un *Neddersassenstraat* langs.

## Schoolbaas

* opstunns: Friedhelm Wörner

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed von de School (hoochdüütsch)
Wümmgrund

**Wümmgrund** () is en lütten Oort in de Gemeen Otter (Samtgemeen Töst) in’n Landkreis Horborg, Neddersassen.

## Geografie

Wümmgrund liggt an dat linke Över von de Wümm.

De Naveröörd sünd Schillingsbossel, Otter, Kamp un Haßel in’n Noordoosten, Lütt un Groot Todtshorn in’n Oosten, Wessloh un Schiel in’n Süüdoosten, Host in’n Süden, Stell in’n Westen un Königsmoor, Dreehusen un Riepshoff in’n Noordwesten.

## Historie

De Hööv in’n Wümmgrund sünd eerst in dat 20. Johrhunnert anleggt worrn. 1958 hett de Familie Bliwernitz en Hoff mit 24 Hektar Land von de Neddersassische Landsellschop övernahmen. 1990 Hett Günter Bliwernitz senior den Hoff an sien Söhn övergeven. 1996 is en Boxenloopstall mit 100 Boxen boot worrn. 2008 hett de Hoff en Photovoltaikanlaag kregen un 2009 en Biogasanlaag, de 2011 op 570&nbsp;KW utboot worrn is. In dat Johr is ok de Stall op 220 Plätz vergröttert worrn. 2012 hett Arne Bliwernitz den Hoff övernahmen.

### Verwaltungsgeschicht

De Oort is an’n 1. Juli 1972 as Deel von de Gemeen Otter mit de Gemeenreform in Neddersassen an de nu gröttere Gemeen Otter kamen.

### Religion

Wümmgrund is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Johannes-de-Döper-Kark in Töst.

För de Kathoolschen is de Hillig-Hart-Kark in Töst tostännig, de siet 1. November 2014 to de Karkengemeen St. Petrus in Bookholt tohöört.

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

Dör Wümmgrund löppt de Kreisstraat 23, de in’n Noordwesten na Königsmoor un in Wümm an de Bundsstraat 75 ran geiht un in’n Süüdoosten na’n Landkreis Heidkreis. Dor geiht se as K&nbsp;31 wieder un geiht över Host, Wessloh un Issell na Snevern. Von de K&nbsp;23 geiht na Noordoosten de K&nbsp;41 af, de na Otter löppt un dor an de Landsstraat 141 ran geiht. Över de L&nbsp;141 kummt een na Töst.

De nächste Autobahn is de Autobahn 1. De Opfohrt 46 Heidenau liggt so 18 Kilometer in’n Noordwesten von Wümmgrund an de K&nbsp;15 un de Opfohrt 45 Hullnst liggt so 18 Kilometer in’n Noorden an de L&nbsp;141.

De nächste Bahnhoff is so bi söven Kilometer wied weg in’n Noorden de Bahnhoff Töst an de Bahnlien Hamborg–Bremen.

### Scholen

De Kinner ut Wümmgrund gaht na de Grundschool Otter op School. Na de Grundschool gaht de Kinner normalerwies in Töst na School, op de Hauptschool Töst, de Realschool Töst oder dat Gymnasium Töst.

## Footnoten
Suurhoop

**Suurhoop** () is en Oort in de Gemeen Bookholt in’n Landkreis Horborg, Neddersassen.

## Geografie

Suurhoop liggt in de Lümbörger Heid. De Ümgegend billt de Suurhoopsheid, wat en Deel von de Lohbargen is. In’n Süüdwesten liggt dat Naturschuulrebeed Bruunsbarg. Na Oosten to liggt de Steenbeek.

De Naveröörd sünd Meilsen un Steenbeek in’n Noorden, Bookholt in’n Noordoosten, Reindörp in’n Oosten, Seppens un Holm-Seppens in’n Süüdoosten, Wörm in’n Süden, Hökel, Langeloh un Lohbargen in’n Süüdwesten, Sprötz in’n Westen un Triller Barg un Brumhagen in’n Noordwesten.

## Historie

Suurhoop is keen olen Oort. Bet in dat 20. Johrhunnert weer dat en Heidlandschop ahn Hüüs. Eerst 1913 sünd de eersten Siedlungshüüs in Suurhoop boot worrn. Mit de Tied sünd jümmer mehr Wahnrebeden anleggt worrn un de Oort hett sik op dat Rebeed von dree Öörd utbreedt: Bookholt, Sprötz un Trill. Dorüm sünd för Suurhoop vondaag ok dree verscheden Oortsrääd binnen de Gemeen Bookholt tostännig.

### Verwaltungsgeschicht

De Oort is as Deel von de Gemenen Bookholt un Trill an’n 1. Juli 1972 mit de Gemeenreform in Neddersassen an de nu gröttere Gemeen Bookholt kamen.

### Religion

Suurhoop is evangeelsch-luthersch präägt.

För de Kathoolschen is de St.-Petrus-Kark in Bookholt tostännig.

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

Von Suurhoop loopt lüttjere Straten in’n Westen na Sprötz an de Kreisstraat 72 un in’n Noordoosten in Bookholt an de K&nbsp;44 un K&nbsp;28. 

Över de K&nbsp;72 is de Oort anslaten an de Bundsstraat 3, de in’n Süden na Snevern un Soltau to geiht un in’n Noorden bi Buxthu an de Bundsstraat 73 ran. Över de K&nbsp;44 geiht dat na de B&nbsp;75, de in’n Süüdwesten na Töst un Rodenborg geiht un in’n Noordoosten na Ninndörp. De K&nbsp;28 wedder geiht na Holm-Seppens un Holm.

De nächste Autobahn is de Autobahn 1. De Opfohrt 42 Dibbersen liggt so söven Kilometer in’n Noordoosten von Suurhoop an de B&nbsp;75.

De Oort hett mit’n Bahnhoff Suurhoop en egen Bahnhoff an de Heidbahn. De Bahnhoff Bookholt an de Bahnlien Hamborg–Bremen liggt aver ok blots twee Kilometer in’n Noordoosten.

### Scholen

De Kinner ut Suurhoop gaht na de Grundschool Sprötz-Trill.
Triller Barg

**Triller Barg** () is en lütten Oort in de Gemeen Bookholt in’n Landkreis Horborg, Neddersassen. De Oort höört polietsch al von öllers bi Trill mit bi.

## Geografie

De Triller Barg liggt en Stück in’n Süden von’n Stuvenwoold, dicht bi’n Schierenbarg, de 98 Meter över NN liggt.

De Naveröörd sünd Mienenbüddel in’n Noorden, Dangersen, Steenbeek un Meilsen in’n Noordoosten, Bookholt in’n Oosten, Suurhoop in’n Süüdoosten, Sprötz in’n Süden, Trill in’n Süüdwesten, Dreest in’n Westen un Winzendörp un Klauenborg in’n Noordwesten.

## Historie

As 2002 dat Gewarvrebeed Triller Barg anleggt worrn is, sünd dorbi en ganze Reeg archäoloogsche Funnen vördaag kamen. Disse Funnen höört to en 1800 Johr ole Siedlung, de *Trill 23* nöömt warrt. De Funnen sünd as Boddendenkmaal registreert.

### Verwaltungsgeschicht

De Oort is as Deel von de Gemeen Trill an’n 1. Juli 1972 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Bookholt worrn.

### Religion

Triller Barg is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Krüüzkark in Sprötz.

För de Kathoolschen is de St.-Petrus-Kark in Bookholt tostännig.

## Weertschop un Infrastruktur

In’n Süüdwesten von Triller Barg staht twee Windkraftanlagen.

In Triller Barg an de Krüzung von B&nbsp;3 un B&nbsp;75 liggt dat Gewarvrebeed Triller Barg, dat 64,8 Hektar groot is. Dat Gewarvrebeed is 2002 inricht worrn. Vör allen Autohüüs sünd dor ansiedelt.

### Verkehr

An’n Süüdrand von Triller Barg krüüzt sik de Bundsstraten B&nbsp;3 un B&nbsp;75. De B&nbsp;75 geiht in’n Noordoosten na Ninndörp un in’n Süüdwesten na Töst un Rodenborg. De B&nbsp;3 löppt in’n Noorden na de B&nbsp;73 bi Buxthu un in’n Süden op Snevern un Soltau to.

De nächste Autobahn is de Autobahn 1. De Opfohrt 44 Raad liggt so fiev Kilometer in’n Noorden von Triller Barg an de B&nbsp;3.

De nächste Bahnhoff is so bi dree Kilometer wied weg in’n Süden de Bahnhoff Sprötz an de Bahnlien Hamborg–Bremen.
Willi Höfig

**Willi Höfig** (* 22. November 1937 in Wersermünn (hüüt Bremerhaven); † 20. Februar 2023 in Ockholm) war en plattdüütsche Lyriker un Kolumnist. 

Höfig hett Publizistik un Volkskünn in Mönster un Berlin studeert un 1971 sien Dokter (Dr. phil.) maakt. Denn weer he lange Johrn Bibliothekaar an de Staatsbibliothek in Berlin un vun 1991 af an de Universitätsbibliothek in Kiel, toletzt as Oberbibliotheksrat. Siet Enn 2000 pensioneert, leevt he in Ockholm/Nordfreesland. 

Höfig schrifft Onlinekolumnen op plattpartu.de un nedderdüütsche Lyrik. 2015 hett he den Freudenthal-Pries tosamen mit Marlou Lessing wunnen. 

## Warken

### Nedderdüütsch Lyrik
* Gedichtband *Drievsel un Driften*, 2013, Isensee-Verlag
* Gedichtband *Dat grote Speel. Renshi*, 2015, verlag.marless.de, tosamen mit Marlou Lessing

### Hoochdüütsche Fackliteratur (Utwahl)

#### ''As Verfater''
* Der deutsche Heimatfilm 1947-1960. - Stuttgart 1973. 
* Die Behandlung von Tageszeitungen an wissenschaftlichen Bibliotheken. Eine bibliothekarische Leitstudie. - Pullach bei München 1975. 
* Zeitungspapier und Mikrofilm. Ihre Lebensdauer im bibliothekarischen Betrieb. - Berlin 1979 
* [mit Heinz Gittig:] Berliner Zeitungen und Wochenblätter in Berliner Bibliotheken. Katalog der Bestände vom 17. Jahrhundert bis zur Gegenwart.- Berlin 1991.

#### ''As Rutgever, deelwies Verfater''
* Zeitungen in Bibliotheken. Bericht über ein Stiefkind, mit notwendigen Empfehlungen. Hrsg. von Willi Höfig und Wilbert Ubbens im Namen der Zeitungskommission des Deutschen Bibliotheksinstituts. - Berlin 1986 

Butendem ca. 300 Artikels un Rezensionen in bibliothekarische un volkskünnige Tiedschriften, ok in Sammelbännen un in’t Internet, as in *[http://ifb.bsz-bw.de Informationsmittel: IFB.Digitales Rezensionsorgan für Bibliothek und Wissenschaft], hrsg. von Klaus Schreiber.*

## Kiek ook bi
* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
* Kolumne "Footweeg mit Frieda"
* Kolumne "Ut de Muuskist"
Joan Lorring

**Joan Lorring** (* 17. April 1926 in Hongkong; † 30. Mai 2014 in Sleepy Hollow, New York; eegentlich: *Madeleine Ellis*) weer en US-amerikaansch Schauspelerin.

## Leven
Nach den Utbröök vun den Tweeten Weltkrieg truck Ellis 1939 mit hör Moder nah San Francisco in Kalifornien un funn tonächst bi't Radio en Anstellung. Hör Lienwanddebüt harr se 1944 in *Song of Russia* mit Robert Taylor in de Hööftrull, in dat sülvig Johr dreih se ok *[[The Bridge of San Luis Rey (1944)|The Bridge of San Luis Rey]]*. Dat Filmstudio hett hör Naam in Joan Lorring ännert. För hör dorstellerisch Leistung vun en jung Moder in *[[The Corn Is Green|Das grüne Korn]]*, de en Universität erpresst, wurr Lorring 1946 för den Oscar as Best Nevendorstellerin nomineert. In *[[Hier irrte Scotland Yard]]* un *Drei Fremde* (beid 1946) stunn se mit Sydney Greenstreet un Peter Lorre vör de Kamera. In den 1950er Jahren war Lorring dann vermehrt in Fernsehrollen zu sehen, so wark se ünner annern in de US-Feernsehserien *Valiant Lady* un *Norby* mit. Enn’ vun de 1970er Johren hett se noch en lütt Rull in de Seepenoper *Ryan’s Hope* övernommen.

Joan Lorring weer verheiraadt un harr twee Kinner.

## Filmografie (Utwahl)

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken

*
Madagaskar-Goos

De **Madagaskar-Goos**  (*Alopochen sirabensis*) is en Vagel, de to de Unnerfamilie vun de Halfgöse tohören deit. Düsse Aart is midderwielen utstorven. Se hett bloß man up Madagaskar leevt. Dat gifft Forschers, de meent, hier hannel sik dat um en Unneraart vun de Mauritius-Goos, de ok al utstorven is. Up jeden Fall weer se verwandt mit de hüdige Nilgoos. De Aart *Alopochen sirabensis* is al 1897 up de Grundlaag vun Knaken beschreven wurrn, de vun den Vagel funnen wurrn sünd. Dat hett dormols de brittsche Paläontologe Charles William Andrews maakt. 1997 is denn dat Oller vun de Knaken dör de Versneller-Massspektrometrie bestimmt wurrn. Dor is denn bi rutkamen, datt düsse Vagelaart eerst in dat Holozän utstorven weer. De Knakenreste sünd so vun um 1380 (+/- 90 Johre) rüm ween.  Worüm de Vagel utstorven is, is nich bekannt. 

## Literatur
* Kàlmàn Lambrecht: *Handbuch der Palaeornithologie*, Gebrüder Borntraeger, Berlin, 1933

## Belege
Apen Stadt

En **apen Stadt** is in dat Kriegsrecht en Stadt, de von de Truppen, de ehr vörher hollen hebbt, nich mehr verdeffendeert warrt. Dat heet, dat de Angriepers de Stadt innehmen köönt, ahn dat se mit Wedderstand reken mööt. De Angriepers hebbt denn de Plicht, de Stadt ok ahn Gewalt intonehmen.

Grundlaag is Artikel 25 von de Haager Landkriegsordnung, de seggt:

:*Dat is verbaden, Städer, Dörper, Wahnungen oder Gebüüd antogriepen oder to bumbarderen, de nich verdeffendeert warrt.*

Dat schall helpen, dat de Inwahners nich unnödig lieden mööt un schall ok de histoorschen Gebüüd von en Stadt schulen. Vör allen in’n Tweten Weltkrieg sünd en Reeg Städer to apen Städer verkloort worrn.
Depenbrook

**Depenbrook** () is en lütten Oort in de Gemeen Töst (Samtgemeen Töst) in’n Landkreis Horborg, Neddersassen.

## Geografie

Depenbrook liggt direkt an de Oost.

De Naveröörd sünd Quellen in’n Noorden, Töst in’n Noordoosten, Schillingsbossel un Knick in’n Oosten, Otter un Wümmgrund in’n Süüdoosten, Riepshoff in’n Süden, Dreehusen in’n Süüdwesten, Töst-Land un Wümm in’n Westen un Wist in’n Noordwesten.

## Historie

Depenbrook is de Naam von dat Moorland in’n Süden von Wist, dör dat de Oost flütt. Eerst 1953 is an’n Oostrand von dit Rebeed en Hoffsteed anleggt worrn, de denn den Naam Depenbrook kregen hett. Vondaag besteiht de Oort ut en Handvull Hüüs.

### Verwaltungsgeschicht

De Oort is an’n 1. Juli 1972 as Deel von de Gemeen Töst mit de Gemeenreform in Neddersassen an de nu gröttere Gemeen Töst kamen.

### Religion

Depenbrook is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Johannes-de-Döper-Kark in Töst.

För de Kathoolschen is de Hillig-Hart-Kark in Töst tostännig, de siet 1. November 2014 to de Karkengemeen St. Petrus in Bookholt tohöört.

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

Von Depenbrook föhrt Straten na Süüdoosten över Riepshoff na Otter oder över Schillingbossel na de Landsstraat 141 un na Noorden över Quellen na Wist oder Töst an de Bundsstraat 75 ran. De L&nbsp;141 geiht in’n Noorden na Töst (mit Ansluss an de B&nbsp;75) un Hullnst un in’n Süüdoosten bi Will an de Bundsstraat 3, de denn in Süden na Snevern un Soltau to löppt. Von Töst ut löppt de B&nbsp;75 in’n Süüdwesten na Lauenbrüch, Scheeßl un Rodenborg un in’n Noordoosten över Kakenstörp an Bookholt langs na Ninndörp.

De nächste Autobahn is de Autobahn 1. De Opfohrt 46 Heidenau liggt so twölv Kilometer in’n Noordwesten von Depenbrook an de K&nbsp;15.

De nächste Bahnhoff is so bi fiev Kilometer wied weg in’n Noordoosten de Bahnhoff Töst an de Bahnlien Hamborg–Bremen.

### Scholen

De Kinner ut Depenbrook gaht na de Grundschool Wist op School. Na de Grundschool gaht de Kinner normalerwies in Töst na School, op de Hauptschool Töst, de Realschool Töst oder dat Gymnasium Töst.
Good Lauenbrüch

Dat **Good Lauenbrüch** () is en Eddelgood in dat Dörp Lauenbrüch. Dat liggt in de Gemeen Lauenbrüch (Samtgemeen Fintel) in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen.

To dat Good hett ok dat Vörwark Moorhuus höört. Bet 1825 harrn de Goodsherrn de Gerichtsborkeit in dat Gericht Lauenbrüch.

## Geografie

Dat Good liggt in Lauenbrüch an dat Noordöver von de Wümm güntsied de Steed, an de de Fintau in de Wümm münnt.

## Historie

As Daniel vun Wichtrich 1342 Bischop von dat Bisdom Veern warrn schull, keem dat to en Stried mit dat Veerner Doomkapittel. In dissen Stried sünd ok Truppen ut dat Hartogdom Bruunswiek-Lümborg in dat Stift Veern infullen. Willem II., de Hartog von Bruunswiek-Lümborg, hett denn twüschen 1344 un 1352 an de Steed, an de Wümm un Fintau tohoopfleten doot, en Waterborg boon laten, de *Leuwenbrughe* heten hett. De Naam kummt von’n Bruunswieker Lööw as Wapendeert von dat Hartogdom.

Mit en Oorkunn von’n 15. Juli 1493 hett Hartog Hinnerk den Vaagd von Celle, Cord von Bothmer ut de Drakenbörger Lien von de Familie von Bothmer, de Borg as Lehn geven.

De Waterborg is 1775 afbrennt.

Dat hüdige Herrnhuus hett twüschen 1858 un 1860 Theodor von Bothmer boon laten.

To dat Good höört vondaag 600 Hektar Holt un bi 100 Hektar Land, op dat Bueree dreven warrt. Tosätzlich höört to dat Good noch maal 100 Hektar, de ut Moor un anner Land bestaht, wat nich bewirtschaft warrn kann.

### Goodsherrn

* Cord von Bothmer
* –üm 1549: Hinrik von Bothmer
* –1596: Cord von Bothmer
* 1596–1627: Ulrich von Bothmer
* 1627–1628: Rudolph von Bothmer
* –1703: Julius August von Bothmer
* 1703–1732: Hans Caspar von Bothmer
* 1732–1749: Carl Ludwig von Bothmer
* 1749–1809: Hartwig von Bothmer

* –1848: Christian Ludwig von Bothmer
* –1869: Theodor von Bothmer
* 1869–1918: Hans Ludwig Adolf von Bothmer
* ~1924: Arthur von Bothmer
* –1955: Wilhelm von Bothmer
* Hans-Cord von Bothmer

### Verwaltungsgeschicht

Dat Good hett vör’n 1. August 1825 to dat Gericht Lauenbrüch höört un is denn Deel von de Vaagdie Töst in dat Amt Horborg worrn. 1852 is de Vaagdie Töst in dat Amt Mesborg wesselt, dat 1859 denn in dat Amt Töst ümwannelt worrn is. Na 1885 weer dat in’n Kreis Horborg.

1858 is de Goodsbezirk Lauenbrüch grünnt worrn. 1928 is de Goodsbezirk wedder oplööst un Deel von de Gemeen Lauenbrüch worrn.

To’n 1. Oktober 1932 is de Gemeen Lauenbrüch in’n Kreis Rodenborg wesselt un 1977 Deel von’n ne’en, grötteren Landkreis Rodenborg worrn.

### Inwahnertall

### Religion

Dat Good Lauenbrüch is evangeelsch-luthersch präägt. Dat Rebeed höört siet 1957 to dat Kaspel von de Martin-Luther-Kark in Lauenbrüch. Vörher hett dat Good aver jümmer to dat Kaspel von de Lucas-Kark in Scheeßl höört.

För de Kathoolschen in dat Rebeed is de Hillig-Hart-Kark in Töst tostännig, de siet 1. November 2014 to de Karkengemeen St. Petrus in Bookholt tohöört.

## Footnoten
Dullerner Möhl

De **Dullerner Möhl** weer en Watermöhl in Dullern in de hüdige Gemeen Dullern (Samtgemeen Hornborg) in’n Landkreis Stood, Neddersassen.

## Historie

De Möhl leeg an Dullerner Beek, de sien Born in’n Rüster Forst hett un in de Moorwettern münnt. De Beek weer to veer Möhlendieken opstaut, von de vondaag noch twee nableven sünd, de Buschdiek un de ünnere Möhlendiek.

In de Midd von dat 19. Johrhunnert hett de Möhl de Familie Gercken tohöört.

In de Johren 1960 hett de Möhl Rudolf Ehlers tohöört un weer verpacht an Hans Nodorf. To de Tied is de Möhl al nich mehr mit Water lopen man mit Motorkraft. Later is de Möhl afreten worrn.

De Watermöhl finnt sik vondaag ok in dat Wapen von de Gemeen Dullern wedder, de en sülvern Möhlenrad op blauen Grund wiest.

### Verwaltungsgeschicht

In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Möhl to de Mairie Stood in’n Kanton Stood höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.

De Möhl hett vör 1859 to dat Amt Stood tohöört un denn von 1859 bet 1885 to dat Amt Himmelpoorten. Na 1885 weer dat in’n Kreis Stood. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Kreis Stood worrn.

In de Midd von dat 19. Johrhunnert hett de Möhl to de Gemeen Gothenborg tellt, is later denn aver in de Gemeen Dullern wesselt.

### Inwahnertall

## Footnoten
Moa-Nalos

De **Moa-Nalos** sünd Vagels ut de Familie vun de Aantenvagels ween, de midderwielen utstorven sünd. Se hefft bloß man up de Hawaii- Eilannen leevt. Dat Woort *Moa-Nalo* kummt ut de Hawaiische Spraak un sett sik tosamen ut *Moa* (Fedderveeh) un *nalo* (verlaren oder vergeten)
 De Vagel is vor um un bi 1.600 Johre vun Siedlers ut Polynesien utrott wurrn. 

## Wie se leevt hefft
Ehr de Minschen na Hawaii kamen sünd, weern de Noa-Malos de gröttsten Plantenfreters vun de Inselgrupp. Se hefft in en lieken Ökoloogschen Gatt leevt, as allerhand Aarden vun Schildpadden up de Maskarenen, de Seychellen un de Galapagosinseln. De Aart **[[Kauaʻi|Kauai]]-Moa-Nalo** (*Chelychelynechen quassus*) hett en hogen, breden Snavel harrt. Dor konnen de Vagels, liek as de Schildpadden mit ehrn Muul, Kruut mit afrieten. De Snavels vun de annern Moa-Nalo-Aarden weern länger un na unnen hen bagen. Se hefft knökerige Pseudotähne harrt un konnen dor Gras un Twiege mit freten. 

## Belege
Joël Veltman

**Joël Veltman** (* 15. Januar 1992 in IJmuiden) is en nedderlannsch Footballspeler, de as Afwehrspeler in de Binnenverteidigung insett wurrd. He steiht siet 2013 in den Kader vun AFC Ajax.

Sien Eredivisie-Debüt geev he an' 19. August 2012 gegen NEC Nijmegen. Veltman harr sien Debüt in de Nedderlannsch Footballnatschonalmannschap an' 19. November 2013 in en Speel gegen de Mannschap vun Kolumbien. Intüschen hett he 17 Lännerspelen maakt un weer ok in' Kader vun de nedderlannsch Mannschap bi de Football-Weltmeesterschap 2014.

## Weblenken
* Profil up Transfermarkt.de
Beek (Eest)

De **Beek** () is en Beek in’n Landkreis Horborg, de von links in de Eest münnt.

De Born von’n Beek liggt in’n Süüdwesten von Makensbrook op dat Rebeed von de Gemeen Heidenau. Von dor flütt de Beek na Noordoosten un is to en Reeg Fischdieken opstaut. De Beek flütt ünner de Landsstraat 141 ünnerdör un an’n Seggernhoff langs. De Beek münnt denn in’n Noordoosten von’n Seggernhoff in de Eest.

Dat Water in de Eest flütt wieder in de Elv un de Noordsee.

## Footnoten
Grote Allianz vun Haag

De **Grote Allianz vun Haag** is an'n 7. September 1701 in Den Haag afslaten wurrn. Dor hannel sik dat um en groten Bund gegen Ludwig XIV. in den Krieg um de Spaansche Kroon bi. 

To'n Anfang vun düsse Krieg harr Kaiser Leopold I. dat dor up afsehn, datt he vun de Nedderlannen un England unnerstütt wurr. De Afspraken gungen wat leifiger dör de Siege vun Prinz Eugen vun Savoyen gegen de Franzosen in Upperitalien. 

De Bund is toeerst twuschen den Kaiser, England un de Nedderlannen afslaten wurrn. Later, an'n 30. Dezember 1701 keem dor noch de König vun Preußen to. Vun 1703 af an hett ok dat Hillge Röömsche Riek as Ganzet, tohopen mit tahlrieke Rieksstänne mitmaakt, as Kurbrannenborg, dat Hertogdom Bruunswiek-Lüümborg, de Landgrevenschop Hessen-Kassel, Mekelnborg-Swerin un de fränksche, de swaabsche, de nedderhiensch-westfaalsche un de Upperrhiensche Riekskreis. Ok Savoyen gung na de annere Sieten over un stell sik gegen Frankriek, just so, as Portugal. 

Offiziell weer seggt wurrn, dat gung dor um, den Freden to bewohren. Man in den Striet um de Fraag, wer nu Nafolger vun den spaanschen König Karl II. weern scholl, stell sik de Grote Allianz heel un Deel up de Siet vun den Kaiser. Frankriek scholl keen Recht heben, den spaanschen  König to stellen. Bi en mööglichen Krieg wollen sik de Bündnispartners gegensiedig hölpen un Militäroperatschonen schollen mit'nanner afstimmt weern. Sunnerlich gung dat dor um, de Spaanschen Nedderlannen to schulen, ok wegen de freen Nedderlannen, de dor glieks achter liggen döen, un dat Hertogdom Mailand af to sekern, um dat Huus Hasborg siene Länner in Italien nich in Gefohr kamen to laten. 

Up Frankriek siene Sieten stunnen unner annern Kurbayern un Kurköln. In de eersten Johre hett de Allianz sik mehrstendeels dörsetten konnt. En Wenn hett dat geven, as Kaiser Joseph I. storven weer un de Prinz vun Habsborg, de vun de Allinanz up den spaanschen Throon böört weern scholl, nu miteens, as Karl VI. ok düütschen Kaiser wurrn weer. Dor weer sunnerlich Grootbritannien bange, datt nu  nich mehr de Franzosen, man de Öösterriekers to mächtig un to groot weern konnen. England is vundeswegen 1713 ut de Grote Allianz uttreden un hett Freden mit Frankriek maakt. 

## Literatur
*Katja Frehland-Wildeboer: *Treue Freunde? Das Bündnis in Europa, 1714-1914.* München 2010, S. 30f.
*Gerhard Taddey: *[[Lexikon der deutschen Geschichte]].* 2. Auflage, Stuttgart 1983, S. 482
Hääg

**Hääg** () is en Dörp in de Gemeen Duhrn (Samtgemeen Töst) in’n Landkreis Horborg, Neddersassen. De Oort höört polietsch al von öllers bi Duhrn mit bi.

## Geografie

Hääg liggt in de Lümbörger Heid. In’n Oosten flütt de Duhrner Möhlenbeek langs, de in’n Noordoosten in de Eest münnt.

De Naveröörd sünd Makensbrook in’n Noorden, Dierstörp in’n Noordoosten, Dreest un Boitschen in’n Oosten, Kakenstörp in’n Süüdoosten, Duhrn in’n Süden, Avens in’n Westen un Hollinn in’n Noordwesten.

## Historie

Hääg weer fröher en enkelten Hoff. Eerst in dat 20. Johrhunnert sünd dor denn bilütten mehr Hüüs boot worrn.

1954 hett Willi Wegewitz bi Hääg en Urnen-Grafffeld ut de Tied von 500 bet 300 v. Chr. utgraavt.

### Verwaltungsgeschicht

De Oort hett vör 1852 to de Vaagdie Töst in dat Amt Horborg tohöört. 1852 is de Oort in dat Amt Mesborg wesselt. Dor is he bet 1859 bleven, denn is dor dat Amt Töst von worrn. Na 1885 weer dat in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Kreis Horborg worrn.

### Religion

Hääg is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Johannes-de-Döper-Kark in Töst.

För de Kathoolschen is de Hillig-Hart-Kark in Töst tostännig, de siet 1. November 2014 to de Karkengemeen St. Petrus in Bookholt tohöört.

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

Dör Hääg löppt de Landsstraat 141, de in’n Noorden na Hullnst, Mesborg un Buxthu geiht un in’n Süden na Duhrn un Töst un dor an de Bundsstraat 75.

De nächste Autobahn is de Autobahn 1. De Opfohrt 45 Hullnst liggt so veer Kilometer in’n Noorden von Hääg an de L&nbsp;141.

De nächste Bahnhoff is so bi söven Kilometer wied weg in’n Süden de Bahnhoff Töst an de Bahnlien Hamborg–Bremen.

### Scholen

De Kinner ut Hääg gaht na de Grundschool Wist. Nadem se mit de Grundschool trech sünd, gaht de Kinner normalerwies in Töst na School, op de Hauptschool Töst, de Realschool Töst oder dat Gymnasium Töst. In Duhrn hett dat von 1995 bet 2015 en Kita geven.
Kamperlien

**Kamperlien** () is en Dörp in de Gemeen Will (Samtgemeen Töst) in’n Landkreis Horborg, Neddersassen. De Oort höört polietsch al von öllers bi Kamp mit bi.

## Geografie

De Oort liggt in de Lümbörger Heid. De Kamper Beek flütt en poor hunnert Meter in’n Süden langs un münnt denn in de Eest, de so bi twee Kilometer in’n Oosten langs löppt.

De Naveröörd sünd Neddernhoff in’n Noorden, Langeloh un Hinkenbossel in’n Noordoosten, Hökel in’n Oosten, Will in’n Süüdoosten, Kamp in’n Süden, Otter in’n Süüdwesten un Schillingsbossel, Knick, Töst un Glüsen in’n Noordwesten.

## Historie

An de Steed von Kamperlien stünnen toeerst en poor Schaapställ von dat Dörp Kamp. Eerst later sünd dor enkelte Hööv as Afbo von Kamp anleggt worrn.

### Verwaltungsgeschicht

De Oort hett vör 1852 to de Vaagdie Töst in dat Amt Horborg tohöört. 1852 is de Vaagdie Töst in dat Amt Mesborg wesselt, dat 1859 denn in dat Amt Töst ümwannelt worrn is. Na 1885 weer dat in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Kreis Horborg worrn.

De Gemeen Kamp is an’n 1. Juli 1972 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Will worrn.

### Religion

Kamperlien is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Nikodemus-Kark in Handörp. Disse Kark is 1957 bet 1959 boot worrn. Vörher hett de Oort to dat Kaspel von de Johannes-de-Döper-Kark in Töst höört.

För de Kathoolschen is de Hillig-Hart-Kark in Töst tostännig, de siet 1. November 2014 to de Karkengemeen St. Petrus in Bookholt tohöört.

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

Dör Kamperlien löppt de Landsstraat 141, de in’n Noordwesten na  Töst an de Bundsstraat 75 un denn wieder na Hullnst geiht un in’n Süüdoosten na Will an de B&nbsp;3. De B&nbsp;3 löppt in’n Süden op Snevern un Soltau to. De B&nbsp;75 geiht von Töst ut in’n Noordoosten över Kakenstörp an Bookholt langs na Ninndörp un in’n Süüdwesten na Lauenbrüch, Scheeßl un Rodenborg. In’n Süden geiht de Kreisstraat 65 na Kamp un Todtshorn.

De nächste Autobahn is de Autobahn 1. De Opfohrt 46 Heidenau un de Opfohrt 45 Hullnst doot all beid so 14 Kilometer in’n Noordwesten von Kamperlien liggen.

De nächste Bahnhoff is so bi veer Kilometer wied weg in’n Noordwesten de Bahnhoff Töst an de Bahnlien Hamborg–Bremen.

### Scholen

Bet 1979 güngen de Kinner in Kamp na de Volksschool. Vondaag gaht de Schölers na de Grundschool Handörp. Nadem se mit de Grundschool trech sünd, gaht de Kinner normalerwies in Töst na School, op de Hauptschool Töst, de Realschool Töst oder dat Gymnasium Töst.
Heid

**Heid** betekent

* Heid, Form Landschop,
* Heid (*Erica*), de Plant, ut de de Landschop vör allen besteiht,
* Heid, Utdruck, den dat Christendom för Lüüd kennt, de en annere oder keen Religion hebbt,
* Heid, Stadt in’n Kreis Dithmarschen, Sleswig-Holsteen,
* Quickborn-Heid, Oort in de Stadt Quickborn in’n Kreis Pinnbarg, Sleswig-Holsteen,
* Groot Heid un Lütt Heid, Öörd in de Stadt Dannenbarg in’n Landkreis Lüchow-Dannenbarg, Neddersassen,
* Heid, Oort in de Gemeen Gannerseer in’n Landkreis Ollnborg, Neddersassen,
* Heid, Oort in de Stadt Eisfeld in’n Landkreis Hildburghausen, Döringen,
* Heid, Oort in de Stadt Wipperfürth in’n Oberbergschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Heid, Oort in de Gemeen Kürten in’n Rhiensch-Bergschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Heid, Oort in de Gemeen Wenden in’n Kreis Olpe, Noordrhien-Westfalen,
* Borg Heid, Borg in’n Landkreis Trier-Saarburg, Rhienland-Palz.

**Heid** is de Familiennaam von

* Chris Heid (* 1983), kanaadschen Ieshockeyspeler,
* Franz Xaver Heid (* 1927), düütschen Architekt,
* Gerhard Heid (üm 1936–1972), düütschen Footballtrainer,
* Helmut Heid (* 1934), düütschen Pädagoog,
* Hermann Heid (1834–1891), öösterriekschen Chemiker, Fotograaf un Fabrikant,
* Jack Heid (1924–1987), US-amerikaanschen Bahnradsportler,
* Josef Heid (1882–1944), düütschen Politiker,
* Laura Maria Heid (* 1990), düütsche Schauspelerin,
* Ludger Heid (* 1945), düütschen Historiker,
* Max Müller-Heid (1891–1973), düütschen Maler,
* Mirko Heid (* 1976), düütschen Manager un Baseballspeler,
* Petra Heid (* 1957), düütsche Politikerin,
* Ralph Heid (1946–2008), Swiezer Xylofonspeler,
* Stefan Heid (* 1961), düütschen kathoolschen Theoloog,
* Walter Heid (1925–2003), düütschen Ünnernehmer un Politiker.

Kiek ok bi: Heide, Hayd, Haid, Heyd, Heidt, Haidt, Heydt.
Eversche Heid

De **Eversche Heid** () is en Oort in de Gemeen Appel (Samtgemeen Hullnst) in’n Landkreis Horborg, Neddersassen.

## Geografie

De Naveröörd sünd Arsdörp in’n Noorden, Ilsdörp un Swiersdörp in’n Noordoosten, Höll in’n Oosten, Ömbüddel un Raad in’n Süüdoosten, Olendörp, Appel un Eversen in’n Süüdwesten, Podendörp in’n Westen un Grauen in’n Noordwesten.

## Historie

Dat Rebeed von de Eversche Heid bestünn fröher ut Heid un Holt un hett bi dat Dörp Eversen höört. Eerst in dat 20. Johrhunnert sünd dor en Reeg Feernhüüs boot worrn. Eerst mit un na’n Tweten Weltkrieg sünd veel Utbummte ut Hamborg fast in de Feernhüüs intagen.

Eerst an’t Enn von de Johren 1950 is en faste Straat na de Eversche Heid anleggt worrn un dor sünd Telefon, Stroom un fleten Water henkamen.

### Religion

De Eversche Heid is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Andreas-Kark in Hullnst.

För de Kathoolschen is de St.-Maria-Kark in Buxthu tostännig.

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

Dör de Eversche Heid löppt de Kreisstraat 31, de in’n Süüdwesten över Grauen un Appel na Hullnst an de Landsstraat 141 ran geiht un in’n Oosten in Höll an de Bundsstraat 3 ran. De B&nbsp;3 löppt in’n Noorden över Ilsdörp na Öbergünn an de B&nbsp;73 ran un in’n Süden över Mienenbüddel bi Bookholt an de B&nbsp;75 un wieder op Snevern un Soltau to. Von Höll an de B&nbsp;3 löppt na Oosten de K&nbsp;52 na Tötsen in de Gemeen Rosengoorn un von Grauen ut in’n Westen de K&nbsp;53 na Mesborg. Na Ömbüddel löppt de K&nbsp;71.

De nächste Autobahn is de Autobahn 1. De Opfohrt 44 Raad liggt so fiev Kilometer in’n Süüdoosten von Eversche Heid an de B&nbsp;3.

De nächsten Bahnhööv sünd so bi 13 Kilometer wied weg in’n Noordwesten de Bahnhoff Buxthu an de Nedderelvbahn un 13 Kilometer in’n Süüdoosten de Bahnhoff Sprötz an de Bahnlien Hamborg–Bremen. De Bahnhoff Vosshusen von de S-Bahn Hamborg (S&nbsp;3/S&nbsp;31) liggt so teihn Kilometer in’n Noordoosten.

### Scholen

De Grundschölers ut Eversche Heid gaht na de Grundschool Hullnst.
Mäzen

En **Mäzen** (ok *Mäzenat*, fem. *Mäzenaatsche* oder *Mäzenatin*) is en Person, de en Institutschoon, en kommunale Inrichtung oder en Person oder Personenkrink mit Geld oder mit Middels, de Geld weert sünd, unnerstütten un stöhnen deit, datt de en Saak umsetten kann. Dor verlangt de Mäzen, anners, as de Sponsor, nix for. Dat Woort *Mäzen* kummt vun den Etrusker un Römer *[[Gaius Cilnius Maecenas]]* her. He hett in de Tied vun Kaiser Augustus Dichters unnerstütt, as Vergil, Properz un Horaz. Mäzene könnt nich bloß enkelte Lüde unnerstütten, man ok Institutschonen, as Museums, Universitäten oder Orchesters. Wat en Mäzen geven deit, dat gifft he heel un deel freewillig, he kann dat also to jede Tied ok laten, ohn, datt he dor Grünn for angeven möss.
Diplomat

En **Diplomat** is en Beupdragten vun en Regeerung. He vertritt sien Staat up dat Flach vun de Regeerung gegen annere Staten over oder gegen internatschonale Organisatschonen over na dat Völkerrecht. Dor kann he de Baas vun en diplomaatsche Misschoon bi ween oder ok een ween, de düsse Misschoon unnersteiht. 

## Status
Nich eerst siet dat Wiener Afkamen over diplomaatsch Mit’nanner vun 1961 hefft Diplomaten en Recht up Immunität. Dat weer al vun ole Tieden her Gewohnheitsrecht. Dat bedutt, de Diplomat draff, wenn he in en diplomaatsche Misschoon unnerwegens is, nich verfolgt un ok nich inspeert weern. Bovendem mutt he in den Staat, wo he unnerwegens sünd, keen Afgaven oder Stüern betahlen. Diplomaten kriegt vun ehr Heimatland en Vullmacht, datt se ehr Heimatland gegen annere Staten over vertreden dröövt un sunnerlich, dat se Verdräge na dat Völkerrecht uthanneln un unnerschrieven dröövt. Wenn en Diplomat en Diplomatenpass hett, bedutt dat noch nich, datt he Immunität geneten deit. In düssen Status kummt he eerst, wenn he in en Gastland ok akkrediteert is. 

In en Krieg weert Diplomaten ut Grünnen vun de Sekerjeit normolerwiese aftrocken. Wenn dat to diplomaatschen Striet twuschen twee Länner kamen deit oder en Regeerung vertöörnt is over en annere, weert de Ambassadöre oder annere Diplomaten faken for korte oder längere Tied torüch ordert. Dor schall denn mit düütlich maakt weern, dat ehr Heimatstaat untofreden is over en politsche Fraag.
Jacob van Schuppen

**Jacob van Schuppen** (* 26. Januar 1670 in Fontainebleau; † 29. Januar 1751 in Wien) weer Hoffmaler an den Kaiser sien Hoff in Wien. 

## Leven

Van Schuppen is 1716 na Wien beropen wurrn. Kaiser Karl VI. hett em 1726 to'n Direkter vun de „K.k. Hofakademie der Maler, Bildhauer und Baukunst“ maakt. De hett he eerst mol ganz nee up'e Fööt stellt. Nadem de Kaiser sturven weer, is de Akademie vun den Hoff vun 1740 af an nich mehr groot unnerstütt wurrn un se möss in van Schuppen sien Privathuus umtrecken. De Unnerricht is denn instellt wurrn. Een Johr, ehr van Schuppen sülms sturven is, is de Akademie unner Upsicht vun den neen Upper-Hoffbodirekter Adam Philipp Losy von Losinthal stellt wurrn. To de wichtigsten Biller vun van Schuppen tellt Portraits un Altarbiller in de Karlskarken un de Kark vun de Salesianerinnen in Wien. Dor kaamt denn noch Dekenbiller in den Eroica-Saal vun dat Palais Dietrichstein-Lobkowitz to. 

## Galerie


Eugene of SavoyVS.jpg|Prinz Eugen vun Savoyen
The Guitar Player van Schuppen.jpg|De Gitarrenspeler
L Adoration des Bergers van Schuppen.jpg|De Schaaphöders beedt an
Reunion de gentilhommes autour d une table dans un interieur van Schuppen.jpg| Adelige kaamt an en Disch in en Kamer tohopen


## Literatur

* Pierre Schreiden: *Jacques van Schuppen (1690-1751).* In: *Wiener Jahrbuch für Kunstgeschichte.* Bd. 35, 1982, S. 1–107.

## Weblenken

* Werke von Jacob van Schuppen in: Digitales Belvedere
*Simon Mraz: Das gescheiterte Akademieprojekt van Schuppens in den 1730er und 40er Jahren (PDF-Datei; 1,63 MB) Magisterarbeit, Universität Wien, 2007, S. 88–117
Sporngoos

De **Sporngoos** (*Plectropterus gambensis*), ok **Sporengoos**, is en hoochbeenten Vagel ut dat Geslecht vun de Aantenvagels. Se is in ganz Afrika tohuse, man nich in Noordafrika. Sporngöse sünd verwandt mit de Göse un de Halfgöse. Man se verscheelt sik vun düsse ok dör allerhand anatoomsche Egenarden un weert vundeswegen towielen in en egen Unnerfamilie mit den Naam Plectropterinae insorteert. Up jeden all höört se to den Tribus Plectropterini, wo se tohopen mit de Knubbel-Glanzgoos torekent warrt, vunwegen datt düsse beiden Aarden sik to’n Deel liek upföhren doot. Heken un Seken vun de Sporngoos verscheelt sik sunnerlich in Grötte un Gewicht. 

## Wie de Sporngoos utsütt
Sporngöse hefft ehren Naam vun den Sporn, den se an den Bug vun’n Flunken utbillt hefft. De Heken sünd düütlich grötter, as de Seken. Se weegt in’n Döörsnitt bi 5,5 Kilogramm. De rode Knubbel up’n Snavel is danniger. Ole Ganners hefft ok naakte rode Huutstellen an de Sieten vun’n Hals. De beiden Unneraarden verscheelt sik dör de Aart, wie de swattwitten Feddern verdeelt sünd. . *P. gambensis gambensis* hett en witten Buuk un witte Flanken. De Unneraart *P. gambensis niger*, de süüdlich vun’n Sambesi-Stroom tohuse is, hett bloß en lüttjen witten Placken up’n Buuk. 

## Wo se vörkamen un leven deit
Beide Unnerarden kaamt in grote Rebeden vun Afrika vör. In Gemarken, wo dat in de lsten Johre dröge Tieden geven hett, is de Bestand torüch lopen. In Süüdafrika hett sik de Aart vermehrt vunwegen de Stauseen, de dor in Gemarken anleggt wurrn sünd, wo Bueree bedreven warrt.

Sporngöse bewahnt grote Brook-Siedlänner, dannige Ströme, Binnenmeere mit veel Planten un Stauseen in Savannen- un Agrarland. Freten doot se Grööntüüch un Saat vun allerhand Sump- un Waterplanten. 

Wonnehr sik de Sporngöse vermehren doot, hangt af viun de doren Regentieden. Dat Nest is bannig eenfack tostanne neiht. Meist hannelt sik dat dor um en deepe Kuhlen bi, de dat seken utbuddelt hett. Dat Nest warrt aggressiv verdeffendeert. Dor warrt ok de Sporn an’n Flunken bi insett. 

De Goos leggt in’n Döörsnitt sess bit tein Eier. Se hefft en glatte Schill un sünd cremefarvt.. De Küken kruupt ut na um un bi 30 bit 32 Dage. As dat bitherto utsütt, scheert sik bloß man dat Seken um de Jungen. 

## Giftigkeit
De Sporngoos is en vun de roren  Giftvagels. Dat kummt dor vun, datt se unner annern de Kävers vun de Familie vun de Öölkävers (Meloidae) freten deit. Se dreegt in sik dat Gift Cantharidin. Dat warrt in dat Geweev vun de Göse afspiekert. Je nadem, wie veel vun de Kävers se freten hett, dat Vertehren vun Sporngöse for Minschen un Roofdeerter giftig is.

## Belege


## Literatur

* T. Bartlett: *Ducks And Geese - A Guide To Management.* The Crowood Press, 2002, ISBN 1-85223-650-7
* Hartmut Kolbe: *Die Entenvögel der Welt.* Ulmer Verlag 1999, ISBN 3-8001-7442-1
* Josep del Hoyo; Andrew Elliott & Jordi Sargatal (Rutg): *[[Handbook of Birds of the World]]* (Volume 1: *Ostrich to Ducks*). Lynx Edicions, Barcelona, 1992, ISBN 84-87334-10-5

## Weblenken
Russell Louis Schweickart

**Russell Louis „Rusty“ Schweickart** (* 25. Oktober 1935 in Neptune, New Jersey) is en ehmalger US-amerikaansch Astronaut un hett an de Apollo-9-Mission as Maandlanderpilot deelnommen.

## Leven
Schweickart wurr an’ 25. Oktober 1935 in Neptune/New Jersey boren un hett de Manasquan High School, New Jersey besöcht. Van 1956 bit 1963 deen he as Pilot bi de United States Air Force un de Air National Guard. He hett 3900 Floogstünnen schafft, dorvan  3500 in Jets. 

## Ruumfahrertätigkeit
1963 wurr he mit 13 wiederen Astronauten vun de NASA utwählt. He is an’ 3. März 1969 as Maandlanderpilot mit Apollo 9 in’t  All flaagen. Tosommen mit James McDivitt (Commander) un David Scott (Command Module Pilot) hett he den Maandlander to’n eersten Mal in en  Eerdumloopbahn test. Dorbi hett sück de Maandlander ünner annern vun dat Command Module um 100 Mielen entfernt un wurr dornah weer andockt. Schweickart harr todem en 46 Minüüt düern Butenbordinsatz. An’ 13. März 1969 gung de spoodriek Mission to Enn’. Ruchweg 241 Stünn harr de Mannschap in’t All tobrocht. To mehr Missionen keem dat för hüm nich mehr, ok wenn he noch to de Backup-Crew vun de eerst Skylab-Mannschap hörrn dee. An’ 1. Mai 1974 is he to dat NASA-Hööftquartier in Washington, D.C. wesselt.

## Nah de NASA
1983 hörr Schweickart to de Grünner vun de Association of Space Explorers. He is Vörsitter vun dat „Committee on Near Earth Objects“ vun den ASE-Astronautenverband (Association of Space Explorers) un hett sück ünner annern mit de Aflenken vun Asteroiden, de de Eer bedrohen kunnen, befaat. 
.
Schweickart is Co-Vörsitter vun en NASA-Arbeitsgrupp, de in’ Oktober 2010 de Grünnen vun en in Richtung för  Planetare Verteidigung vörslahn hett.

Van 2001 bit 2011 weer Russell Schweickart Vörsitter vun de B612 Foundation.

## Privates
Schweickart is verheiraadt un hett söben Kinner un elf Enkelkinner. 

## Weblenken

* Persönliche Websteed (engelsch)
* NASA: Biografie (engelsch)
* spacefacts.de: Körtbiografie
* Humans to Asteroids: Watch Out! The New York Times, 25. Oktober 2010
* Rusty Schweickart@ the Space Show, thespaceshow.com, afropen an’ 21. März 2012

## Enkeld Nahwiesen
Windmöhl Beers

De **Möhl in Beers** is en Galeriehollanner-Windmöhl op’n Möhlenbarg in Beers, de fröher as Koornmöhl bruukt worrn is. Egendömer von de Möhl is de Stadt Geestland.

De Möhl is as Bodenkmaal schuult. Se steiht op en Geestrügg, de von Natur ut al bet op 31 Meter över NN reckt. De Möhl sülvs is tosätzlich bet na’n Fast 16,50 Meter hoog. Mit de 11,50 Meter langen Flögels is de Möhl allens tohoop 27 Meter hoog.

## Historie

Dat eerste Maal in de Oorkunnen kummt en Windmöhl op’n Möhlenbarg in dat 16. Johrhunnert vör. Tosätzlich hett dat noch en Peermöhl in Beers geven, von de noch de Stratennaam *Peermöhlendamm* tüügt. De Windmöhl weer en Buckmöhl. De Möhl weer Amtsmöhl von dat Amt Beers.

De Buckmöhl is 1881 na en Blitzslagg afbrennt. In dat Johr leet de Möller Hinrich Reysen den hüdigen Galeriehollanner mit Windroos an de sülve Steed nee boon. De Möhl hett 1927 en Elektromotoor kregen. To de Tied weer A. Bernd de Möller. Bet 1950 is de Windkraft noch bruukt worrn. Na disse Tied blots noch de Motoor. 1956 hett de Möller D. Koröde de Möhl an Adolf Vick verpacht, de ehr noch bet to sien Dood 1987 wieder bedreven hett. Koröde weer wieder Egendömer. 1968 hett Koröde de Möhl denn an de Gemeen Beers verköfft. 1984 hett de Möhl en neet Reetdack un en ne’e Windroos kregen un 1988 Flögels ut Stahl.

1990 hett de Gemeen Beers de Möhl an den Verschönerungsvereen Beers von 1896 övergeven. Vondaag warrt de Möhl vör allen as Utstellungsruum bruukt un informeert över de Geschicht von de Möhl. De Technik funkschoneert aver ok noch.

## Weblenken

* Websteed to de Möhl (hoochdüütsch)