open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oktoberfest

En **Oktoberfest** is en Typ Volksfest. Afkamen deit disse Typ Volksfest vun dat Oktoberfest in München. Dor geev dat 1810 dat eerste Oktoberfest to de Hochtiet vun Prinz Ludwig I. mit siene Therese. Aver ok al vördem geev dat in’n Oktober in Bayern al Oktoberfest. Dat weer in’n Sommer verbaden Beer to broen. Eerst in’n Oktober dröffen de Broers wedder nee Beer broen. Dat deen se fiern un bi de Fier hebbt se dat Märzenbeer, dat se in’t Vörjohr toletzt broot harrn, opbruukt. Ut dat Oktoberfest in München is denn mit de Tiet en groot Volksfest worrn. Mit de Tiet is dat Fest mit dat Beerdrinken un de Gemütlichkeit en prototyypsch Symbol för düütsche Kultur worrn. Vör allen düütsche Utwannerers hebbt in Amerika faken ok anfungen Oktoberfest to fiern, dat se ehr düütsche Kultur wohren wullen. Ok wenn dat mehr so’n beten Klischee is as würklich en Stück Kultur vun ganz Düütschland. Dorvun keem dat, dat dat hüdigendaags ünner annern grote Oktoberfesten in Cincinnati (USA), Blumenau (Brasilien) un Kitchener (Kanada) gifft.

## Grote Oktoberfesten

* Oktoberfest in München (üm un bi 6 Millionen Besökers)
* Oktoberfest in Hannover (üm un bi 1,1 Millionen Besökers)
* Oktoberfest in Kitchener (üm un bi 700.000 Besökers)
* Oktoberfest in Blumenau (üm un bi 600.000 Besökers)
* Oktoberfest in Cincinnati (üm un bi 500.000 Besökers)
* Oktoberfest in Igrejinha (üm un bi 180.000 Besökers)
Jamie Lee Curtis

**Jamie Lee Curtis**, Baroness Haden-Guest (* 22. November 1958 in Los Angeles, Kalifornien) is en US-amerikaansche Schauspelerin un Kinnerbookschrieversche.

## Biografie
Jamie Lee Curtis is de Dochter vun Tony Curtis un Janet Leigh un jüngere Süster vun Kelly Curtis. Beropen worrn is se as „Scream-Queen“ (*Schreekönigin*) vun wegen ehr Rull as *Laurie Strode* in de Horrorreeg *Halloween*.

In ehr Loopbahn hett Curtis al in mehr as 60 Film- und Feernsehprodukschonen mitspeelt un weer dorbi ok in Speelfilmen vun enige verschedene Genre dorbi. Neven Hoorofilmen, hett se ok Kummedien, Actionfilmen un Dramen speelt.

Siet 1984 is se mit den Schauspeler Christopher Guest (Baron Haden-Guest) verheiraadt, wodör se *Lady Haden-Guest* worrn is. Curtis is de Patentante vun den Schauspeler Jake Gyllenhaal.

Man Jamie Lee Curtis is nich blots as Schauspelersche aktiv, man se schrifft siet 1993 ok Kinnerböker, womit se ok Spood hett. Von ehr sünd opstunns söss Böker publizeert worrn. In’n November 2004 harr Curtis aver verklort, dat se ehr Filmloopbahn nu afsluten wull. Se meen, dat se mit Wöörd afgahn wull un de Tietpunkt dorvör nu kamen weer. Dorna schull *Christmas with the Kranks* ehr letzte Film wesen. Dorbi is dat aver nich bleven, se hett sietdem al wedder an eenige Filmen mitarbeit.

## Filmografie

## Bibliografie
* 1993: *When I Was Little: A Four-Year-Old’s Memoir of Her Youth* ISBN 978-0-06-021079-3
* 1996: *Tell Me Again About the Night I Was Born* ISBN 978-0-06-024528-3
* 1998: *Today I Feel Silly: And Other Moods That Make My Day* ISBN 978-0-06-024560-3
* 2000: *Where Do Balloons Go? An Uplifting Mystery* ISBN 978-0-06-027980-6
* 2002: *I'm Gonna Like Me: Letting Off a Little Self-Esteem* ISBN 978-0-06-028761-0
* 2004: *It's Hard to Be Five: Learning How to Work My Control Panel* ISBN 978-0-06-008095-2
* 2006: *Is There Really A Human Race?* ISBN 978-0-06-075346-7

## Utteken
För ehr Wark hett Jamie Lee Curtis enige Priesen kregen. Se is mit negen Filmpriesen uttekent worrn un weer för wietere 16 nomineert. Wunnen hett se ü.a.:
* 1984: den *[[BAFTA Film Award]]* as *Beste Nevendorstellerin* in *Trading Places*.
* 1990: den Sünnerpries vun’t *[[Cognac Festival du Film Policier]]* för ehr Dorstellen in *Blue Steel*.
* 1990: den Pries as *Beste Schasupelerni* vun’t *[[Mystfest]]* för *Blue Steel*.
* 1990: den *[[Golden Globe]]* as de *Best Schauspelerin in en Feernsehserie* in de Rubrik *Musical/Kummedie* för *Anything But Love*.
* 1995: den *[[Saturn Award]]* as *Best Schauspelerin* in *True Lies*.
* 1995: den *[[American Comedy Award]]* as *Komischste Schauspelerin in en Speelfilm* in *True Lies*.
* 1995: den *[[Golden Globe]]* as *Beste Hööftdorstellerin in en Speelfilm* in de Rubrik *Musical/Kummedie* för *True Lies*.
* 1998: ehrn Steern op’n *[[Walk of Fame]]*.

## Weblenken

* Curtis in des Düütsche Natschonalbibliothek
Beraden Utschuss för Plattdüütsch

De **Beraden Utschuss för Plattdüütsch** () is en Utschuss bi dat Binnenministerium vun Düütschland. He schall twischen de Bundslänner, den Bund un de Vertreders vun de Plattsnackers vermiddeln un helpen sik aftostimmen, woans de Spraak in’n Rahmen vun de Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken bewohrt un pleegt warrn schall.

De Utschuss is an’n 10. November 2006 toeerst tohoopkamen un de Vörsitter is Christoph Bergner. He schall in Tokumst eenmal elk Johr tohoopkamen.

## Liddmaten

In’n Utschuss doot veer Lüüd vun’n Bundsraat för Nedderdüütsch, fief Lüüd ut de Partein un acht Lüüd ut de plattdüütschen Bundslänner sitten.

* för de SPD: Holger Ortel
* för de Linke: Dorothée Menzner
* för de CDU: ?
* för de FDP: ?
* för de Grönen: ?
* för Bremen: ?
* för Brannenborg: ?
* för Hamborg: ?
* för Mekelborg-Vörpommern: ?
* för Neddersassen: ?
* för Noordrhien-Westfalen: ?
* för Sleswig-Holsteen: ?
* för Sassen-Anholt: ?
* för’n Bundsraat för Nedderdüütsch: ?
Highlander (Mehrdüdig Begreep)

**Highlander** betekent

* in’n Allgemenen en Inwahner vun de Highlands, wat tomeist en Anhörigen vun en Schottischen Clan is,
* *[[Highlander]]*, Film ut dat Johr 1986,
* *[[Highlander II – The Quickening]]*, Film ut dat Johr 1991,
* *[[Highlander III – The Sorcerer]]*, Film ut dat Johr 1994,
* **', Film ut dat Johr 2000,
* **', Film ut dat Johr 2007,
* *[[Highlander (Feernsehserie)|Highlander]]*, tohörige Feernsehserie, de twüschen 1992 un 1998 produzeert worrn is,
* **', Spin-off dorvun,
* **', Tekentrickserie to de Feernsehserie, de 1994–1996 maakt weer,
* Highlander, Kattenoort mit lange Hoor,
* HMS ''Highlander'' (H44), Kriegsschipp vun de Royal Navy in’n Tweten Weltkrieg,
* *[[Raumschiff Highlander]]*, Film- un Romanreeg, de 1993 vun Robert Amper anstött weer,
* en annern Naam för dat Schottsch Hoochlandrind,
* Highlanders, Rugby-Mannschap ut de niegseelännsche Stadt Dunedin.
Umberto Cagni

**Umberto Cagni** (* 24. Februar 1863 in Asti; † 22. April 1932 in Genua) weer en italiensch Forscher un Admiral.

## Leven
Umberto Cagni weer de Söhn vun en General ut Piemont. As he 14 Johr old weer, is he eerst in de Marineschool in Neapel intreden, is denn aber an de Marineschool in Genua wesselt, de he 1881 as Leutnant to See afslooten hett. Van 1882 bit 1885 hett he an en Weltumrunden up dat Kriegsschipp *[[Vettor Pisani (Korvett)|Vettor Pisani]]* deelnemmen un 1895 hett he up dat Schipp *[[Cristoforo Colombo (Schiff)|Cristoforo Colombo]]* nochmal en Welreis maken, de 4 Johr düern dee. Een vun dat Franz Joseph Land ut start Expeditschon to de  Nordpol is fehlslahn, aber tosommen mit Ludwig Amadeus von Savoyen hett he de Noorddeel vun dat Franz Josef Land kartografeert. In dat Johr 1900 hebbt se tosommen de Gebirgsregionen in Alaska erforscht.

Anfang 1909 teken he sück bi de Rettungsinsatz nah dat Erdbeven bi Messina besünners ut. 

1911 föhr he bi de italiensch-törkisch Krieg den eersten italienschen Landungsverband in Libyen. In' Eersten Weltkrieg befehlig he en Krützergeschwader, en Flottenkommando in Brindisi un de Marinestöttpunkt in La Spezia.

Admiral Umberto Cagni is 1923 ut den aktiven Deenst utscheden un hett dornah noch en paar Ehrenämter övernommen.
Klaus-Groth-Sellschop

De **Klaus-Groth-Sellschop** () is en Literatursellschop, de sik för de Pleeg vun Klaus Groth sien literaarsch Arv un de plattdüütsche Spraak insetten deit. Se hett eren Sitt in dat Klaus-Groth-Museum in Heid.

Grünnt worrn is de Sellschop op’n 1. Juni 1949. Elk Jaar deit de Sellschop eer Jaarsgaav ruutgeven, ene Tiedschrift, de blangen Upsätz un Warken to Groth, Groth sien Wark un plattdüütsche Themen allgemeen ook Gedichten un annern Kraam bringen deit.

## Historie
Den 1.&nbsp;Juni 1949 is Klaus-Groth-Sellschop op Initschativ vun Heider Börger hen grünnd worrn. De Afsicht weer vun Beginn an dat mit Klaus-Groth-Museum in Heid tohoop to arbeiden, Klaus Groth sien Leven un Wark uptoarbeiden, to’n Bispeel mit nee’en kritschen Warkuutgaven.

Sied dat de Sellschop grünnd worrn is, richt de Klaus-Groth-Sellschop rund üm den 24.&nbsp;April, Groth sien Boordsdag, een maal dat Joor ene Klaus-Groth-Dagfaart uut mit Vördrägen to aktuellen Themen rund üm Groth un enen plattdüütschen Goddsdeenst in Heider St.-Jürgen-Kark.

## Upgaven
De Sellschop befaat sik mit dat Wark un dat Leven vun Klaus Groth. Se versöcht man ook de aktuelle plattdüütsche Literatuur to föddern. Eng verbunnen mit de Sellschop is dat Klaus-Groth-Museum in Heid. Hier het de de Sellschop ook eren Sitt, ene Bökeree, bewaart Delen vun Grooth sienen Nalaat up un richt uut Leesavenden un Vöördrääg uut, de dat Leven waakholen schöölt. 

## Aktivitäten un Publikatschonen
In Heid richt de Sellschop jeed Jaar ene Dagfaart över Klaus-Groth uut un organiseert Kultuurevents so as Leesavenden un Konzerten. Jeden Maand givt dat enen Leeskrink, in den een plattdüütsch Wark leest warrt. Alle paar jaren richt de Sellschop Reisen an Öörd, wo Lüüd leven un warken, de Gorth inspireert hebbt, so as Fritz Reuter in Meklenborg, Robert Burns in Schottland oder Johann Peter Hebel in’n Markgräflerland.

De *Jahresgabe der Klaus-Groth-Gesellschaft* is dat Jaarbook vun de Sellschop, in dat Upsätz över Groth sien Leven un Wark as ook plattdüüsche Literatuur ruuchtbröcht warrt. De Sellschop bringt jümmers wedder nee’e aktuelle kritsche Uutgaven vun Gorth sienen Warken ruut un het 2007 den Dokumentaarfilm *Klaus Groth - Ein Dichterleben* ruutbrocht.

## Vörsitters

* Friedrich Pauly
* Ivo Braak
* Reimer Bull
* Reinhard Goltz ( ?-2007)
* Heinz-Werner Arens (2007-2011)
* Bernd Rachuth (2011-2018)
* Robert Langhanke (sied 2018)

## Weblenken

* Websteed to de Klaus-Groth-Sellschop (hoogdüütsch)

## Nawiesen
William Jennings Bryan

**William Jennings Bryan** (* 19. März 1860 in Salem, Illinois; † 26. Juli 1925 in Dayton, Tennessee), weer en US-amerikaansch Politiker. 

He weer en föhren Vertreder vun de Populisten-Bewegung Enn vun dat 19. Johrhunnert un kandideer in de Johren 1896 un 1900 för de Demokraten as Präsidentschapskandidat, wurr aber beid mol vun William McKinley slahn. 1908 verlor he denn tegen William Howard Taft.

Sie Plattform weer en Bewegung, de ähnlich weer, as de Raiffeisen-Bewegung in Düütschland un Öösterriek. He versöch, de lütten Buern tegen de groot Iesenbahnbarone un Industriekartelle to verteedigen. 

Bryan weer van 5. März 1913 bit 9. Juni 1915 Butenminister vun de USA ünner Präsident Thomas Woodrow Wilson. 

## Literatur
* Stephen Jay Gould, William Jennings Bryans letzter Feldzug, in: Gould, Bravo, Brontosaurus (Hamburg 1994), S. 481-499
Peter Martens (Spraakwetenschopper)

**Peter Martens** (* 10. Mai 1919 in Hamborg; † 28. März 2012) weer en düütschen Spraakwetenschopler.

Martens is 1919 as Söhn vun’n Spraakwetenschopler Carl Martens in Hamborg boren. 1930 güng dat för em op de Oberschool för Jungs in Barmbek. 1939 müss he as Soldat in’n Krieg un hett Deenst in Düütschland, Belgien, Frankriek un Noordafrika maakt. Dor keem he in Kriegsgefangenschop un weer denn in Marokko, de USA un Frankriek. Ut de Gefangenschop keem he 1946 wedder un füng an de Universität Hamborg dat Studeren op Phonetik, Germanistik, Anglistik un Romanistik an. Dor möök he 1953 denn ok sien Dokter. 1977 is he in Hamborg Perfesser för Phonetik vun de düütsche un anner Spraken worrn. 1985 is he denn in Rohstand gahn.

He hett sik ok jümmer för de plattdüütsche Spraak insett. 1978 möök he mit welk anner Lüüd de plattdüütschen Leesböker för de School *Wi snackt Platt* un *Platt för Jungs un Deerns*. Bi Freudenthal- un Fritz-Reuter-Pries hett he lang mit in de Jury seten.

Ok Peter Martens sien Fro Maren-Elisabeth Martens un siene Dochter Hiltrud Scheeren-Martens hebbt dat mit de Phonologie un hebbt to dat Thema forscht.

## Warken

* *Wi snackt Platt.* 1978
* *Platt för Jungs un Deerns.* 1978
* *Plattdüütsch in de School. Handreichungen und Anregungen für den Unterricht.* Leer 1989
* *Plattdeutsches Hamburg-Buch*. Wachholtz-Verlag, Niemönster 1989
* *Vun Gott un de Welt.* Anthologie rutgeven tohoop mit Heinrich Kahl, 1995
* *Ook op Plattdüütsch geiht dat goot.* Wachholtz-Verlag, Niemönster 2003, ISBN 978-3529049071
Willy-Beutz-Schauspeelpries

De **Willy-Beutz-Schauspeelpries** is en Pries för eernsthaftige plattdüütsche Schauspeleree. Stift hett em 1975 Willy Beutz. He warrt all twee Johr vergeven. De Theaters, de to’n Nedderdüütschen Bühnenbund Neddersassen un Bremen höört, köönt sik för den Pries anmellen. Uttekent warrt de beiden besten Stücken.

## Winners
Viöler Pries för plattdüütsch Kinnertheater

De **Viöler Pries för plattdüütsch Kinnertheater** is en Pries för plattdüütsche Theaterstücken, de vun Kinners opföhrt warrn köönt. Vergeven warrt he siet 2002 all twee Johr vun’n Plattdüütschen Vereen Viöl un de Stiften Volksbank-Raiffeisenbank Husum. He is verbunnen mit en Priesgeld vun 2500 Euro.

## Winners

* 2002: *Amelie, Jonas un dat Book* vun Harry Carstensen
* 2004: *De spaansche Dackel* vun Michaela Domeyer-Fest
* 2006: *Spink Spökenkieker* vun Carl Rebenstorf
* 2008: *De flegende Teppich* von Michaela Domeyer-Fest un *Keen Bock op Opa* von Brigitte Ritz
Oostfreeske Theaterpries

De **Oostfreeske Theaterpries** is en Pries för plattdüütsche Speeldelen. He warrt van de Arbeitsgemeenschup Oostfreesche Volkstheaters vergeven an een vun de Speeldelen, de Maten vun de Arbeitsgemeenschup sünd. Vun dat Utsehn her is de Pries en gollen Steern. Verbunnen is he mit Priesgeller van alltohoop 3000 Euro. He is 2004 toeerst vergeven worrn. Plaant weer dat, de he all dree Johr wedder vergeven warrn schull.

## Winners

* 2004: Fresenbühne Emden, Tweter: Freesenspölers Brookmerland
Atomradius

De **Atomradius** is in de Atomphysik en towiest Maat, wat to’n Vörutseggen vun de Binnenproportschonen deent. Dat sünd Radien, de op verscheeden Oorden bestimmt warrt. Man, de afsluut Radius btw. en aflsuut Grööt vun en Atom kann gor nich fastleggt warrn, wiel dat Atom na de bülgenmechaanschen Vörstellen vun de Quantenmechanik gor keen defineerte Grenz opwiesen deit.

Dorüm warrt de Atomradien na de verscheeden cheemsch Binnen un Binnentypen opdeelt. Dorut warrt en effektiv Grött vun Atomen bestimmt, de dat verlööft, den Afstand vun de Atomkarns in en sünnere cheemsch Verbinnen uttoreken:
* In Systemen, de vör allen ionisch opboot sünd, warrt de Atomen so nöömte Ionenradien towiest.
* För Atomen de över kovalent Binnen in Molekülen bunnen sünd, warrt Kovalenzradien angeven.
* Metallen warrt Metallradien toordent.
* Twüschen de Molekülen mit kovalente Binnen wirkt butendem Van-der-Wals-Kräft, woto dat entsprekend ok Van-der-Wals-Radien gifft.

Atomradien leegt in de Gröttenorden üm un bi 10-10m (Kovalenzradius in’t Waterstoffmolekül ~37 pm, Metallradius vun 12-fach koordineerend Cäsium ~272 pm). 

In en Grupp in’t Periodensystem nehmt de Atomradien vun baven na ünnen to, in en Periood nehmt se vun links na rechts af.

## Kiek ok
* Cheemsch Binnenläng
* Lanthanoidkontrakschoon

## Literatur
* C. E. Mortimer, U. Müller: *Chemie*, 8. Opl., 90f., Thieme, Stuttgart, 2003 (hoochdüütsch)
* H. R. Christen, Grundlagen der allgemeinen und anorganischen Chemie, ISBN 3-7935-5394-9, Salle+Sauerländer Verlag, 6. Oplaag 1980, S.67 (hoochdüütsch)
Exzentrizität (Mehrdüdig Begreep)

**Exzentrizität** (vun’t Latiensch: *buten de Mitt*) betekent

* in’n wöörtlichen Sinn en Afwieken vun de Mitt oder vun en runne Form,
* in’n överdragenen Sinn en Afwieken vun en soziale Norm,
* Exzentrizität, in de Geometrie un Himmelsmechanik as en Maat för’t Afwieken vun en elliptisch Bahn oder Figur vun de Kringform,
* Exzentrizität, in de Technik as en Maat för’t Afwieken vun de Mitt oder vun de Symmetrie,
* hier speziell ok dat Maat (in Millimeter) twüschen de Middelpunkten vun de andrievende Well un de bewegte Schiev bi de Exzenterdrift,
* Exzenter, in’t Vermetenswesen as en mit Afsicht buten de beste Lien wählte Opstellen vun’t Stativ to’n Inmeten vun Steden, de swor togänglich sünd,
* Exzentriker, in de Ümgangsspraak för en sünnerboren Minschen, de deels düdlich vun de soziale Norm afwiekt.
Statistisch Amt

En **Statistisch Amt** is en Amt vun en Staat oder en anner Organisatschoon, dat zentral statistische Daten sammelt. Meist elkeen Staat op de Eer hett so’n Amt. Dat Sammeln vun statistische Daten is vör allen wichtig, dat de Staat good för de Tokumst planen kann. Wenn de Daten wiesen doot, dat jümmer mehr Kinner boren warrt, denn mutt de Staat al rechtiedig för noog Kinnergoorns un Scholen sorgen. Anners wenn dat jümmer weniger Kinner gifft, denn schall de Staat sien Geld villicht beter in gode Olenhüüs steken (oder in Kampagnen, de för mehr Kinner warven doot). Den Staat mit sone Informatschonen to versorgen is de Opgaav vun de statistischen Ämter. Blangen demograafsche Daten to de Inwahnertallen, Öllersstruktur un so wieder warrt mehrsttiets ok Daten to Weertschop, Arbeitsmarkt un all sowat sammelt.

De Daten mööt wo her kamen. Dat warrt mit’n Zensus maakt, bi den in’t ganze Land Utfragers na de Hüüs kamen doot mit’n Fraagbagen. Na Mööglichkeit schall den denn elkeen utfüllen. So’n Zensus warrt in vele Länner all teihn Johr maakt. Fakener is toveel Opwand (ofschoonst dat ok Länner mit körtere Fristen gifft) un länger, denn sünd de Daten al to oolt, dat se noch good planen köönt. Aver ok de normalen annern Ämter in dat Land doot jemehr Daten dat statistische Amt tostüürn.

För en Översicht över de statistischen Ämter vun de Länner op de Eer, kiek bi List vun statistische Ämter.
Psira

**Psira** (ok **Pseira**, greeksch Ψείρα) is en lütt greeksch Eiland in’n Noorden vun Kreta.

Psira höört to de Präfektur Lasithi. Dat Eiland liggt vör de oostkretischen Küst in’n Gulf vun Mirambéllou ungefäähr 3 km westlich vun den Küstenoort Móhlos un üm un bi 10 km ööstlich vun de Stadt Ágios Nikólaos. Se kiekt bit to 204 Meter hooch över över’t Water un mitt ruchweg 2.300 m in de Läng un 900 m in de Breed. De Flach is üm un bi 1,4&nbsp;km².

Psira is vundaag nich bewahnt un wassen deit dor ok kuum wat. Man, op dat Eiland gifft dat Ruinen vun en ehmolige minoische Havenstadt. Dat, wat vun den Haven sülvst noch över is, liggt hüüt aver ünner Water, as ok de sieteren Delen vun de Stadt. Aver an de hüütige Küstenlien un an’n ünneren Hang sünd noch de högeren Ruinen, de ok in’n Rahmen vun Utfohrten bekeken warrn künnt. Op Psira gifft dat butendem ok de Överreste vun en byzantinisch Klooster.
Neasa Ní Chinnéide

**Neasa Ní Chinnéide** is de Präsidentin vun dat Europääsche Büro för minner bruukt Spraken.

Ní Chinnéide stammt ut Irland un deit ok Irisch snacken. Se weer vun 1986 af an Moderatorin bi Raidió na Gaeltachta, den Rundfunk för de irisch snacken Iren. 1988 güng se to’t Feernsehn bi RTE un hett 1995 TG4 mitgrünnt, den eersten Feernsehsenner ganz op Irisch. 1998 bet 2000 weer se ok Vörsittersche vun dat Keltsche Film- un Feernsehfestival. 2005 is se Präsidentin vun dat Europääsche Büro för minner bruukt Spraken worrn.

Ní Chinnéide is verheiraadt mit John Hegarty un se hebbt twee Kinner.
Gemeen (Brasilien)

In Brasilien sünd de 27 Bundsstaten direkt in Gemenen (*município*) opdeelt. Vun de gifft dat 5560 Stück. De Meso- un Mikroregionen doot noch dortwischenliggen, man sünd kene echten Verwaltensrebeden, de sünd mehr för de Statistik dor. Elk Gemeen hett dat Brasiliaansche Institut för Geografie un Statistik en egen Gemeenslötel tokennt.

En ganzen groten Deel vun de Gemenen liggt bi de Küst, de dichter besiedelt is. De Gemenen sünd dor veel lütter as in’t Binnenland, wo de Gemenen to’n Deel över 100.000 km² groot sünd, grötter as ganz Ungarn. In’n Dörsnitt hebbt se bi 34.000 Inwahners. Vun’e Grött her doot se vun São Paulo mit 11 Millionen Inwahners bet Borá mit 828 Lüüd recken.

## Annern Kraam

Brasiliaansche Gemenen hebbt faken en Reeg Symbols fastleggt. Dor höört blangen Wapen un Flaggen ok Hymnen för de enkelten Gemenen to.
Yasuo Fukuda

**Yasuo Fukuda** (jap.福田 康夫, *Fukuda Yasuo*); * 16. Juli 1936 in Takasaki) is en japaansch Politiker vun de LDP. He weer vun September 2007 bit to'n 24. September 2008 de 58. japaansch Premierminister. Sien Nahfolger wurr Tarō Asō.

Fukuda is de oldest Söhn vun de fröhere Premierminister Takeo Fukuda. 

## Leben
Fukuda studeer Politik un Wertschapswetenschapen an de Waseda-Universität. Dornah hett he för 17 Johr lang för en japaansch Ölfirma arbeit, dorvan twee Johr in de USA. Diplomatisch Erfahrungen hett he in sien Tiet as Spreker vun de Regeeren ünner Ministerpräsident Junichiro Koizumi sammelt.

Nahdem Fukuda in September 2007 vun sien Partei tegen Taro Aso to’nn Baas vun de Partei wählt wurr, hett hüm dat japaansch Ünnerhuus to’n nee Ministerpräsidenten (Premierminister) wählt. Fukuda steiht för en sachteren Butenpolitik as sien Vörgänger  Abe. He sett sück ok dorför in, dat de histoorsch swoor belast Beziehungen China un Süüdkorea better wurrn. 

## Born
Rullenspeel

Dat Woort **Rullenspeel** betekent en Methood oder en Speel, wo de Deelnehmers för en afgrenzte Tiet Denk- un Aktschoonsmuster na en vörgeven Rull innehmt un in den Rahmen vun en fiktive Speelwelt utleven doot.

Rullenspeel kann op verscheden Rebeden aflopen:

* in’n sozioloogschen, sellschopplichen Sinn:
** dat Rullenspeel in de Pädagogik un Therapie in’n Tosamenhang mit den Begreep *Sozial Rull*, kiek bi Rullenspeel (Pädagogik).
** dat Rullenspeel in de Psychotherapie un Beraden, kiek bi Psychodrama.
** dat Rullenspeel in’n Rahmen vun Öven, Traineeren un Wieterbilln, kiek bi Rullenspeel (Simulatschoon).

* in’n sexuellen Sinn:
** dat Utleven vun Fantasien in’n erotischen Tosamenhang, kiek bi Erotisch Rullenspeel.

* in’n Sinn vun Speel un Freetietgestalten:
** dat Rullenspeel as Speel, kiek bi Rullenspeel (Speel).
** as Speel na Regelwark an’n Disch, kiek bi Pen-&-Paper-Rullenspeel.
** as Speel mit echte utspeelte Dorstellen, kiek bi Live Action Role Playing (LARP).
** en sünnere Form is dat so nöömte Krimispeel.
** as Speelform an’n Reekner, kiek bi Reekner-Rullenspeel.
** as Speelform över de verscheden Möglichkeiten vun’t Internett, kiek bi Nettbreefspeel (PbEm), Chatrullenspeel oder Forenrullenspeel.
** en Form vun Theaterspeel as Grundlaag för dat Improvisatschoonstheater, kiek bi Rullenspeel (Theater).
Greip

**Greip** betekent

* Greip, en vun de negen Ägirsdöchter vun de Seegöddin Rán ut de germaansche Mythologie,
* Greip, en Maand vun den Planeten Saturn.
Helene (Mehrdüdig Begreep)

**Helene** (vun’t Greeksche: Helena) betekent

* Helene, Vörnaam för Froonslüüd,
* Beer Helene, en söten Nadisch,
* Helene, en Maand vun den Planeten Saturn,
* Die fromme Helene, en Billergeschicht vun Wilhelm Busch.
Revierpark Mattlerbusch

De **Revierpark Mattlerbusch** is een Erholungspark in’n Duisborger Stadtbezirk Hamborn.

De Gedanchte vun de Revierparks geiht trüg up een Kunzept vun de Siedlungsverbands Ruhrkohlenbezirk (SVR). Men ümsett wöödt de Idee erst in’n Loop vun de 1970er Johre von de KVR.
De Park in’n Noorden vun Duisburg is erst in 1979 entstahn üm de historische „Mattlerhof“ as leste vun intgeheel fief Revierparks in’t Ruhrgebiet.

De Rebeet vun de Park is 45 ha. Tosammen met de in’t Westen angrensende Freizeitpark Hamborn ümfatt dat Erholungsrebeet ene Fläche vun üm un bi 80 ha.

De Park met sinne groten Bööm, groot anlegte Weyden un enen Natursee beet een breet Freizeitanbott: Een modern Freizeitbad met’ne Soleanlage un’ne Saunalandschup, Tennisplätze un annere Spöll- un Sportplätze.

Levensruum för seltene Planten beet een eygens upricht Feuchtbiotop.

As Besünnerheyd düürt de Buslinie 905 vun de DVG dör dat Parkrebeet föhren.

In’n „Mattlerhof“ sünd regelmässig Veranstaltungen. Besünners populär is dat Brauhus vun de Hoff. De „Reiterhof“ beet Ponyrieden un Planwagenfahrten an.

## Weblenks
*Brauhaus Mattlerbusch (hoochdüütsch)
*Niederrhein-Therme (hoochdüütsch)
Hilde Seipp

**Hilde Seipp** (* 28. Oktober 1909 in Berlin; † 4. November 1999 in Lelendaal bi Bremen) weer ’ne düütsche Bühnen- un Filmschauspelersche un Singersche.

Seipp weer de Dochter vun de Warkmeester Wilhelm Seipp un sien Fro Alma. An’n 22. Mai 1937 hett se in Berlin Jürgen Claus Eugen von Alten (1903 - 1994,  Schauspeler, Dreihbookschriever un Filmspeelbaas) heiraat.

An’t Beginn vun ehr Karriere süng Hilde Seipp in Musikrevuen in’t Berlin vun de 1930er Johren. In de Revue *Ein Kuß reist um die Welt* mit Rudolf Platte un Aribert Mog na de Musik vun Josef Rixner harr se en eersten groten Spood.
Se spröck in disse Tied ok de Stemm för annere Schauspelersches in de Toonfilmen na, so ok Pola Negri 1935 in den Film „Mazurka“. Peter Kreuder hett ehr ünner Verdrag nahmen, as se dormols in’n Berliner Opernchoor süng, üm de hogen Luden vun de Leder
„Ich spür in mir“ un „Mazurka“ för de Negri to singen. Ofschoonst dat nich publiek maakt un ok nich in de Filmrezensionen seggt weer, weer ehr Naam in de Musikbranche bekannt. Dorbi keem se mit’t Filmgewarf in Kuntakt un kreeg nu ok Engagements as Schauspelerin.  
 
In den Film *Togger* (1937)  met Paul Hartmann un Renate Müller leer se ehrn Mann kennen. Na *Heimweh* (1937) mit Gustav Knuth un Carsta Löck unner de Regie vun ehrn Ehmann is se denn en breed Publikum bekannt warrn. 

Na’n Krieg hett se blots noch in wenige Filmen mitmaakt. 

## Musiktitel (Utwahl)
* *Nachts, ging das Telefon*
* *Ich bin in das Leben verliebt*
* *Einst hast du geweint über mich* (mit dat Rudi Schuricke-Terzett) 
* *Sag, was du denkst, sag was du träumst* (mit Iwan Petrovich)
* *Vor mir war eine*
* *Heimweh*
* *Das große Glück gesucht*

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenks
* 
*Kortbiografie mit Foto (hoochdüütsch)
Johan Vaaler

**Johan Vaaler** (* 15. März 1866 in Aurskog (bi Oslo); † 14. März 1910 in Oslo) is de Utfinner vun de Büroklammer, een vun de bekannste Utfinnen ut Norwegen. 

He studeer Physik un Mathematik (Afsluss 1887) un arbeit af 1892 an in en Osloer Patentbüro. Dat kaiserlich Patent wurr an 12. November 1899 in Düütschland utstellt, en anner kreeg he 1901 in de USA. In Norwegen geev dat to de Tiet noch kien Patentrecht. Sien Patent weer dat eerste weltwiet för Papeerklammern, de dat Papeer nicht kaputt maken doot. 

De vun hüm utfunnen Büroklammer weer weertschaplich keen grooden Spood, politisch aver. As Norwegen 1940 besett wurr, hebbt de Norwegers sück en Büroklammer an de Kragen van jemehr Jack klemmt. Dat weer en Teken för de norwegsche König Haakon VII. un sien Regeeren, de in England in’t Exil gahn weer. Dat weer natürlich ünner Straaf verboten.
 
Johan Vaaler hett nahst dorför en Denkmal in Oslo kregen. Wat en 7 m hooch Büroklammer is. Ok en Breefmark is 1999 to sien Andenken rutgeven wurrn.  
 
## Born
* ZDF Feernsehbidrag „Büroklammer Kampf der Zettelwirtschaft“
* http://www.lawzone.com/half-nor/rmg.htm
Zoltán Verrasztó

**Zoltán Verrasztó** (* 15. März 1956) is en ehmalger ungaarsch Swemmer.  

Bi de Olympisch Sömmerspelen 1980 in Moskau wunn he de Sülvermedaille över 200 m Rüchswemmen un de Bronzmedaille över 400 m Lagen. Welt- und Europameester weer he todem över 200 m Rüchswemmen.
Hans-Böttcher-Pries

De **Hans-Böttcher-Pries** weer en Pries för Höörspelen in’n Rundfunk op Plattdüütsch. He is vun 1960 af an all twee Johr vun de Alfred-Toepfer-Stiftung in Hamborg vergeven worrn. 1982 hebbt se em tolest vergeven, denn hett em de Alfred-Toepfer-Stiftung mit den Fritz-Reuter-Pries tohoopleggt. Nöömt is he na de Speelbaas vun de NORAG, Hans Böttcher (1898-1936).

## Winners (unvullstännig)

* 1960: Heinrich Schmidt-Barrien för *De frömde Fro*
* 1962: Konrad Hansen för *Den Eenen sien Uhl*
* 1965: Hinnerk Kruus
* 1970: Ernst-Otto Schlöpke
* 1972: Fritz Arend
* 1974: Wolfgang Sieg
* 1977: Heinz von der Wall
* 1980: Friedrich Hans Schaefer
## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Priesen
19. Januar

## Wat passeert is

## Boren
* 1736: James Watt, schottsch Ingineur un Uutfinner († 1819)
* 1747: Johann Elert Bode, düütsch Astronom († 1826)
* 1809: Edgar Allan Poe, US-amerikaansch Schriever († 1849)
* 1839: Paul Cézanne, okzitaansch Maler († 1906)
* 1880: Julius Perlis, öösterrieksch Schachspeler († 1913)
* 1889: Arnolt Ditj, plautdietsch Schriever († 1970)
* 1902: Heinrich Schmidt-Barrien, düütsch un plattdüütsch Schriever († 1996)
* 1923: Hellmut Lange, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker († 2011)
* 1925: Jean Bogaerts, belgisch Radrennfohrer († 2017)
* 1945: Maria Jepsen, düütsche Bischopsche
* 1946: Hennadij Kusmin, ukrainsch-sowjeetsch Schachmeester († 2020)
* 1946: Mauri Röppänen, finnisch Biathlet un Scheetsportler
* 1968: Wiebke Eden, düütsch Schrieverin
* 1970: Steffen Freund, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1976: Christoph Sumann, öösterrieksch Biathlet un Skilanglöper
* 1985: Duško Tošić, Footballspeler ut Serbien

## Storven
* 1940: Hinrich Zahrenhusen, düütsch Naamforscher (* 1875)
* 1953: Hans Albrecht Freiherr von Rechenberg, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1892)
* 1964: Firmin Lambot, franzöösch Radrennfohrer (* 1886)
* 1970: Albert Mähl, plattdüütsch Schriever (* 1893)
* 1985: Sylvain Grysolle, belgisch Radrennfohrer (* 1915)
* 1990: Herbert Wehner, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1906)
* 2006: Claude Herbulot, franzöösch Lepidopteroloog (* 1908)
* 2007: Hrant Dink, armeenschen Journalisten un Merteler in de moderne Törkei (* 1954)
* 2013: Stewart Lane Sharpless, US-amerikaansch Astronom (* 1926)
* 2020: Knut Wold, norweegsch Biathlet (* 1933)
* 2022: Hans-Jürgen Dörner, düütsch Footballnatschonalspeler för de DDR un Footballtrainer (* 1951)
* 2022: Hardy Krüger, düütsch Schauspeler un Schriever  (* 1928)
Helena

**Helena** is de latiensche Form vun den ooltgreekschen Naam Ἑλένη (Helénē) un betekent

* Helena, Wiev ut de greeksche Mythologie,
* Helena, de hillige Helena, de Mudder vun den röömschen Kaiser Konstantin den Groten,
* Helena, en Vörnaam,
* Helena, en Musenalmanach,
* Gedicht vun Heinrich Heine,
* (101) Helena, en Asteroid ut den Hööftgördel,
* Helena, Oort in Alabama, USA,
* Helena, Oort in Arkansas, USA,
* Helena, Oort in Georgia, USA,
* Helena, Oort in Mississippi, USA,
* Helena, Oort in Montana, USA,
* Helena, Oort in Ohio, USA,
* Helena, Oort in Oklahoma, USA,
* Helena Valley Northeast, Oort in Montana, USA,
* Helena Valley Southeast, Oort in Montana, USA,
* Helena Valley West Central, Oort in Montana, USA,
* Helena West Side, Oort in Montana, USA.
19. Februar

## Wat passeert is
* 607: Bonifatius III. wurrd Paapst.

### Wetenschoppen un Technik
* 1855: An de Pariser Akademie vun de Wetenschoppen stellt Urbain Le Verrier den eersten Wederbericht för. In de Folg warrt de franzöösche meteoroloogsche Deenst grünnt.

## Boren
* 1473: Nikolaus Kopernikus, düütsch-poolsch Astronom († 1543)
* 1552: Melchior Khlesl, Wiener Bischop, Kardinal un Kanzler vun dat Hillige Röömsche Riek unner Kaiser Matthias († 1630)
* 1783: Charles-Louis Jules David, franzöösch Diplomat un Gräzist († 1854)
* 1894: Honoré Dutrey, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1935)
* 1901: Charles Hesse, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1971)
* 1908: Meta Grube, plattdüütsch Schrieverin († 1988)
* 1908: Claude Herbulot, franzöösch Lepidopteroloog († 2006)
* 1911: Merle Oberon, britisch Filmschauspelerin († 1979)
* 1925: Margret Weinert, plattdüütsche Schrieversche († 2007)
* 1930: Jan Goossens, belgisch Philoloog
* 1937: Klym Tschurjumow, ukraiinsch Astronom († 2016)
* 1941: David Jonathan Gross, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1943: Richard Timothy Hunt, britisch Biochemiker un Nobelpriesdräger
* 1945: Jürgen Rumor, düütsch Footballspeler
* 1954: Sócrates, brasiliaansch Footballspeler († 2011)
* 1956: George David Low, US-amerikaansch Astronaut († 2008)
* 1956: Roderick MacKinnon, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1964: Jennifer Anne Doudna, US-amerikaansch Biochemikerin, Molekularbiologin un Nobelpriesrägerin
* 1966: Paul Haarhuis, nedderlannsch Tennisspeler
* 1972: Manabu Horii, japaansch Iesflinklöper un Politiker
* 1982: Mattias Nilsson, sweedsch Biathlet

## Storven
* 1553: Erasmus Reinhold, düütsch Astronom un Mathematiker (* 1511)
* 1919: Frederick DuCane Godman, britisch Insekten- un Vagelkundler (* 1834)
* 1952: Knut Hamsun, noweegsch Schriever un Nobelpriesdräger (* 1859)
* 1957: Maurice Garin, franzöösch Radrennfohrer (* 1871)
* 1963: Albert Hansen, plattdüütsch Schriever (* 1892)
* 1979: Moritz Jahn, plattdüütsch Schriever (* 1884)
* 1997: Oswald Andrae, plattdüütsch Schriever (* 1926)
* 1997: Dieter Hasselblatt, düütsch Schriever (* 1926)
* 2011: Dietrich Stobbe, düütsch Politiker (* 1938)
* 2013: Robert Coleman Richardson, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1937)
* 2014: Dale Allan Gardner, US-amerikaansch Astronaut (* 1948)
* 2014: Waleri Nikolajewitsch Kubassow, sowjeetsch Kosmonaut (* 1935)
* 2017: Larry Coryell, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1943)
Conrad-Borchling-Pries

De **Conrad-Borchling-Pries** weer en Pries för wetenschopliche Leistungen to dat Thema Plattdüütsch. He is vun 1964 af an vun de Alfred-Toepfer-Stiftung in Hamborg vergeven worrn. 1986 hebbt se em tolest vergeven, denn hett de Alfred-Toepfer-Stiftung beslaten, dat de Joost-van-den-Vondel-Pries dat Thema wetenschopliche Leistungen to dat Thema Plattdüütsch mit afdecken schull. Nöömt weer he na Conrad Borchling.

## Winners (unvullstännig)

* 1978: Eva Schütz
* 1979: Ludger Kremer

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Priesen
Felice Gimondi

**Felice Gimondi** (* 29. September 1942 in Sedrina bi Bergamo; † 16. August 2019 in Giardini-Naxos  weer en italieensch Radrennfohrer. He is bit hüdtodag een vun veer Radprofis, de all dree grote Rundfohrten wunnen hett (Frankriek-Rundfohrt, Italien-Rundfohrt un Spanien-Rundfohrt).  

## Karriere
He harr as Amateur all en lütten Rundfohrt wunnen un wurr glieks in sien eerste Profi-Johr 1965 Winner vun de Tour de France, de Frankriek-Rundfohrt. 33 Johr later eerst hett Marco Pantani as Italiener mal weer de Tour wunnen. De Giro d’Italia (Italien-Rundfohrt) kunn Gimondi glieks dreemal winnen (1967, 1969 un 1976). 

Mit de Sieg bi de Vuelta (Spanien-Rundfohrt) 1968  harr he in dree Johr de dree bedüdendste Landsrundfohrten up de Welt wunnen – dat hebbt neven hüm blots noch de Franzoosen Jacques Anquetil un Bernard Hinault as ok de Belgier Eddy Merckx schafft.

Gimondi weer aver nich blots bi de grote Rundfohrten good, sondern kunn ok bi de Eendags-Fohrten, de so nöömten Klassiker, winnen, so as Paris-Roubaix (1966), de Lombardei-Rundfohrt (1966, 1973) un Mailand–Sanremo (1974). 

1973 is he den ok noch Straaten-Weltmeester wurrn. 1979 hett he sien Loopbahn afslooten.

## Weblenken
*List vun de Erfolge (''Palmarès'') vun Felice Gimondi

## Enkeld Nahwiesen
Gemeen (Belgien)

In Belgien sünd de 10 Provinzen un de Hööftstadtregion in Gemenen opdeelt. Vun de gifft dat 589 Stück. Elk Gemeen hett Statistik Belgien en egen Gemeenslötel tokennt.

In Gemenen mit mehr as 100.000 Inwahners kann de Gemeen noch wedder lütter opdeelt wesen, in Stadtdelen, de denn en egen Raat un en egen Verwalten hebbt. Aktuell gifft dat disse Stadtdelen blot in Antwarp (9 Stück).

## Historie

1795 sünd de Gemenen toeerst offiziell fastleggt worrn. Gemenen, de weniger as 5000 Inwahners harrn, sünd to Kantongemenen tohoopleggt worrn. Man al 1800 hebbt se disse Grootgemenen wedder oplööst. Dat geev don 2776 Gemenen in Belgien. 1839 müss Belgien 124 Gemenen an de Nedderlannen afgeven un vun 119 annere Gemenen is do dat Groothertogdom Luxemborg worrn. 1920 kemen noch mal welk Gemenen dorto, as Düütschland de Oostkantons an Belgien afgeven müss. 1961 keem denn dat Eenheitsgesett. Dat Gesett dee fastleggen, dat Gemenen ut verscheden Grünn tohoop leggt warrn kunnen. 1964, 1969 un 1970 geev dat dorvun Reformen un de Tall sünk vun 2663 op 2359. 1971 dee Binnenminister Lucien Harmegnies dat Eenheitsgesett utwieden un 1975 hett sien Opfolger Joseph Michel dat Gesett för de Gemeenreform dörbröcht. An’n 1. Januar 1977 keem de grote Reform, mit de de Tall vun Gemenen op 596 dalgüng. In Antwarp duer dat noch en beten, dat de Reform dor ok vull gellen dee. Eerst an’n 1. Januar 1983 kemen söven Gemenen ut dat Ümland vun Antwarp to de Gemeen. Dat weer dat letzte Maal, dat sik an de Gemenen wat ännern dee.

Siet 2000 sett mit dat Lambermont-Övereenkamen nich mehr de Staat de Gesetten för de Gemenen fast, man de Regionen. Dorvun sünd de Regeln in de fläämsche, de walloonsche un de Hööftstadtregion middewiels in de Details al en beten verscheden.
Saturn-Pries

De **Saturn-Pries** is en Filmpries, de vun de Akademie för Science-Fiction, Fantasy un Horror-Films vergeven warrt. Siet 1972 warrt mit em gode Films in de Genres Science-Fiction, Fantasy un Horror uttekent. 

In de eersten Johren kregen de Priesdrägers en gollen Pergamentrull as Pries, de to de Tiet noch **Golden Scroll** nöömt weer. Vun 1977 an weer disse Pries denn en Saturn, de as Ring en Filmband harr.

## Kategorien
### Film

* Best Science-Fiction-Film
* Best Fantasyfilm
* Best Horrorfilm
* Best Action/Aventüür/Thriller-Film
* Best Animatschoonsfilm
* Best Hööftdorsteller
* Beste Hööftdorstellersche
* Best Blangenrull
* Best Blangenrull vun en Fro
* Best Nawussschauspeler
* Best Speelbaas
* Best Dreihbook
* Best Musik
* Best Sminken
* Best Kledaasch
* Best Spezialeffekten

1980 geev dat denn noch en Pries in de Kategorie *Best utländsch Film*. Eenzig Winner in disse Kategorie weer de Film Adéla ještě nevečeřela (1977).

### Fernsehen

* Best Reeg in en Feernseh-Nettwark
* Best syndizeerte Reeg
* Best Feernsehpräsentatschoon
* Best Dorsteller in’t Feernsehn
* Best Dorstellersche in’t Feernsehn
* Blangendorsteller in’t Feernsehn
* Best Blangendorstellersche in’t Feernsehn

### DVD

* Best DVD-Utgaav Film
* Best DVD-Utgaav vun en Sünnerutgaav
* Best DVD-Feernseh-Utgaav vun en oolt Film
* Best DVD-Sammlung
* Best DVD-Utgaav Feernsehn

### Sünnerpriesen

* George-Pal-Gedächtnispries
* Präsidenten-Gedächtnispries
* Saturn-Pries för dat Levenswark

## Weblenken

* Websteed vun de Saturn-Priesen (engelsch)
Partnerschop för Veelfalt

**Partnerschop för Veelfalt** (*Partnership for Diversity*) is en Kumferenz to Spraakminnerheiten-Themen vun dat Europääsche Büro för minner bruukt Spraken. 

* 1. bet 2. Februar 2001: in Dublin bi de Iren
* 7. Februar 2002: in Palma de Mallorca bi de Katalanen
* 10. bet 11. April 2003: in Helsinki to *Tweesprakigheit in de Verwalten*
* 18. bet 22. Februar 2004: in Flensborg
* 18. bet 20. Mai 2005: in Gorizia bi de Friulers to *Tosatzweert vun lüttje Spraken*
* 29. Juni bet 1. Juli 2006: Sabhal Mòr Ostaig op Skye bi de Schottschen Gälen to *Recht un Gesett för Spraken ümsetten*
* 27. bet 28. September 2007: Ladiensch Kulturinstitut in Vig bi de Ladiners to *Rundfunk in Minnerheitenspraken*
Jonas Goldschmidt

**Jonas Goldschmidt** (* 28. März 1806; † 28. März 1900) weer en düütsch-jüüdschen Dokter in Ollnborg.

He hett welk Böker över dat Plattdüütsche schreven un sik för dat Utrotten vun de Spraak utspraken. He höll ehr för ungebildet un see, dat se de Bildung hemmen dee. Ut Sicht vun de Opklärung müss de Spraak dorüm utrott warrn. He hett sik dorbi ok op de Ansichten vun Ludolf Wienbarg beropen. In’n literarisch-geselligen Verein zu Oldenburg hett he blangen medizinsche Vördrääg ok welk över dat Plattdüütsche hollen.

## Warken

* *Über das Plattdeutsche als ein großes Hemmniß jeder Bildung.* Ollnborg 1846
* *Kleine Lebensbilder. Aus der Mappe eines deutschen Arztes.* in dree Bänn, Schulze, Ollnborg 1844-1847
* *Der Oldenburger in Sprache und Sprüchwort.* Ollnborg 1847, 1980 nee druckt mit ISBN 978-3796301407
29. November

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1951: Willem Kaisen warrt to’n veerten Mol Bremer Börgermeester. Lannsregeern vun Bremen is de Senat Kaisen IV.

## Boren
* 1797: Gaetano Donizetti, italieensch Komponist († 1848)
* 1835: Cixi, Kaisersche Wittfru vun China († 1908)
* 1863: Rudolf Steinmetz, düütschen Theoloog († 1940)
* 1895: Yakima Canutt, US-amerikaansch Schauspeler un Stuntman († 1986)
* 1910: August Lenz, düütsch Footballnatschonalspeler († 1988)
* 1912: Günther Smend, düütsch Offizier un Wedderstandskämper († 1944)
* 1915: Eugene Polley, US-amerikaansch Utfinner († 2012)
* 1915: Billy Strayhorn, US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist († 1967)
* 1926: Beji Caid el Sebsi, Politiker ut Tunesien († 2019)
* 1930: Jean Vincent, franzöösch Footballnatschonalspeler un Footballtrainer († 2013)
* 1932: Jacques Chirac, franzöösch Politiker un Staatspräsident († 2019)
* 1932: Ed Bickert, kanaadsch Jazzmusiker († 2019)
* 1941: Lothar Emmerich, düütsch Footballnatschonalspeler († 2003)
* 1946: Eamonn Campbell, irisch Folkmusiker
* 1950: Dietmar Danner, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1962: Bettina Löbel, düütsch Swemmsportlerin
* 1977: Johannes Raspe, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker

## Storven
* 1378: Karl IV., Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (* 1316)
* 1643: Claudio Monteverdi, italiensch Komponist (* 1567)
* 1744: Christoph Bernhard Crusen, düütsch evangeelsch Theoloog (* 1676)
* 1777: Hinrich Borkenstein, plattdüütsch Schriever (* 1705)
* 1780: Maria Teresia, Erzherzogsche vun Öösterriek un Königin vun Ungarn, Fro vun Kaiser Franz I. vun Lothringen (* 1717)
* 1916: John Tebbutt, austraalsch Astronom (* 1834)
* 1919: Simon Winawer, Schachmeester ut Polen (* 1838)
* 1924: Giacomo Puccini, italieenschen Opernkomponist (* 1858)
* 1976: Walter Hieber, düütsch Chemiker (* 1895)
* 1981: Dieudonné Smets, belgisch Radrennfohrer (* 1901)
* 1997: Harry Tallert, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1927)
* 2001: George Harrison, britsch Muskant, Singer, Komponist un Lidmaat vun de Beatles (* 1943)
* 2012: Helmut Riemer, plattdüütsch Schriever (* 1935)
* 2017: William Steinkraus, US-amerikaansch Springrieder (* 1925)
9. Mai

## Wat passeert is
* 1315 - Eudes IV. folgt up Hugo V. as Hartog vun Burgund.
* 1619: In de nedderlannsche Stadt Dordrecht geiht de Synood vun Dordrecht to Enn
* 1927: Canberra wurrd nee Hööftstadt vun Australien un lööst dormit Melbourne af.
* 2009: Jacob Zuma warrt Staatspräsedent vun de Republiek vun Süüdafrika
* 2012: Annegret Kramp-Karrenbauer (CDU) is to'n Ministerpräsidentin vun dat Saarland wedder wählt wurrn.

## Boren
* 1849: Friedrich Freudenthal, plattdüütsch Schriever († 1929)
* 1859: Richard Mandl, öösterrieksch Komponist († 1918)
* 1897: Walter Harm, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1964)
* 1886: Edu Snethlage, nedderlannsch Footballnatschonalspeler († 1941)
* 1912: Pedro Armendáriz, mexikaansch Schauspeler († 1963)
* 1921: Sophie Scholl, düütsch Wedderstandskämperin († 1943)
* 1931: Vance DeVoe Brand, US-amerikaansch Astronaut
* 1938: Christoph Rippich, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1943: Emile Ardolino, US-amerikaansch Speelbaas un Filmproduzent († 1993)
* 1943: Hollis Earl Roberts, US-amerikaansch Politiker un Hööftling vun de Choctaw († 2011)
* 1944: Manfred Oberdörffer, düütsch Slagersinger
* 1945: Josef Heynckes, düütsch Footballnatschonalspeler un Footballtrainer
* 1946: Candice Bergen, US-amerikaansch Schauspelersche
* 1947: Michael Levitt, süüdafrikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1954: Balázs Taróczy, ungarsch Tennisspeler
* 1956: Wendy Crewson, kanaadsch Schauspelerin
* 1957: Fulvio Collovati, italieensch Footballnatschonalspeler
* 1977: Iñigo Landaluze, spaansch Radrennfohrer
* 1980: Carolin Kebekus, düütsch Komikerin, Musikerin un Schauspelersche
* 1996: Lorenzo Fortunato, italieensch Radrennfohrer

## Storven
* 1707: Dieterich Buxtehude, däänsch-düütsch Komponist un Organist (* üm un bi 1637)
* 1805: Friedrich von Schiller, düütsch Dichter (* 1759)
* 1867: Jacques-Joseph Champollion, franzöösch Archäoloog un Bibliothekar (* 1778)
* 1906: Fritz Stavenhagen, plattdüütsch Schriever (* 1876)
* 1915: François Faber, luxemborgsch Radrennfohrer (* 1887)
* 1915: Anthony Wilding, niegseelännsch Tennisspeler (* 1883)
* 1951: Marie Ault, britisch Schauspelerin (* 1870)
* 1951: Leo Bosschart, nedderlannsch Footballnatschonalspeler (* 1888)
* 1954: Erik Ekroth, sweedsch Grafiker un Karikaturist (* 1883)
* 1968: Marion Lorne, US-amerikaansch Schauspelerin (* 1883)
* 1970: Franz Etzel, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1902)
* 1986: Tenzing Norgay, nepalesisch Bargstieger (* 1914)
* 2009: Jean-Claude Van Geenberghe, belgisch-ukrainsch Springrieder (* 1962)
* 2010: Lena Horne, US-amerikaansch Singerin un Schauspelerin (* 1917)
* 2010: Lisa Peters, düütsch Politikerin un Bundsdagsafordnete (* 1933)
* 2011: Wolfgang Schwenk, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1931)
* 2011: Wouter Weylandt, belgisch Radrennfohrer (* 1984)
* 2012: Vidal Sassoon, britisch Friseur un Ünnernehmer (* 1928)
Dario Marianelli

**Dario Marianelli** (* 1963 in Pisa) is en italieenschen Komponist vör allen vun Filmmusik.

Marianelli studeer Klaveer un Komponeren an de Universitäten Florenz un London. Nadem hett he an de Gillhuus-School för Musik un Drama in London för een Johr as Komponist arbeidt. Dor weer he Baas vun de Gesellschop för Musik vun uns Tiet. Mit Stipendien möök he Kurse bi Judith Weir un Lloyd Newson un hett vun 1994 af an bet 1997 an de Natschonale Film- un Feernseh-School in Beaconsfield studeert.

Vun 1994 af an hett he anfungen, Musik för Filmen to maken. De eerste Film weer 1994 *Models Required*. To de bedüdensten Warken, de he mit Musik ünnermaalt hett, höört *Pride & Prejudice*, *V for Vendetta* un *The Brothers Grimm*.

1997 hett Marianelli den Benjamin-Britten-Pries för Kompositschoon kregen. För siene Musik to *Pride & Prejudice* weer he in der Kategorie *[[Oscar/Best Filmmusik|Beste Filmmusik]]* för den Oscar 2006 nomineert, den he later för *Atonement* kregen hett.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Dario Marianelli weer föffteihn mol för Filmpriesen vörslahn, dorünner al tweemol för den Oscar. Wunnen hett he opstunns fief Filmpriesen:
+ 1997: den *[[Benjamin-Britten-Pries]].
* 2007: den *PFCS Award* in de Kategorie *Best Filmmusik* för *Atonement*.
* 2008: den *World Soundtrack Award* in de Kategorie *Beste Filmmusik vun’t Johr* för *Atonement*.
* 2008: den *Golden Globe* in de Kategorie *Best Filmmusik* för *Atonement*.
* 2008: den *Oscar* in de Kategorie *Beste Filmmusik* för *Atonement''.

## Weblenken
Claus Harms (Pastoor)

**Claus Harms** (* 25. Mai 1778 in Fahrstedt; † 1. Februar 1855 in Kiel) weer en lutherschen Pastoor in Kiel. He weer vun Bedüden för dat Neelutherdom in dat 19. Johrhunnert un weer Pastoraltheoloog.

Harms dee bi’n Buurn un as Knecht bi’n Möller arbeiden, ehrder he denn an de Universität Kiel vun 1799 af an bet 1802 Theologie studeren dee. Op em inwarkt hebbt dor vör allen Johann Friedrich Kleuker un Friedrich Schleiermacher mit siene *Reden über die Religion*. 1802 bet 1806 weer Harms Huuslehrer un denn Diakon in Lunden. Vun 1816 af an dee he as Archidiakon an de Nikolai-Kark in Kiel arbeiden.

1817 hett Harms Luther sien Thesen as Druck rutgeven un dor ok 95 egene Thesen bistellt, in de he den theoloogschen Ratschonalismus as de „Vernunft sien Götzen“ beteken dee, de na sien Menen vun de theoloogschen Ratschonalisten an Godd sien Steed sett warrt. Ok de Union vun luthersche un reformeerte Kark, de de preußische König vörandrieven dee, lehn he af. Mi siene scharpen Thesen dee he en Striet utlösen, de in vele Schriften utfochten worrn is. Harms weer dormit een vun de Begrünners vun’t Neelutherdom.

Vun 1830 af an dee Harms siene wichtige *Pastoraltheologie* in dree Bänn rutgeven. He dee dor in den Pastoor in dree Funkschonen beschrieven. As Preddiger (Verkünnen), Preester (Dööp un Avendmahl) un Pastoor (Seelsorg un Bicht). Tominnst in de drüdde Funkschoon hett he ok dat Plattdüütsche sien Platz tokennt. He gellt dormit as een vun de Vördenkers vun Plattdüütsch in de Kark. De Berliner Dreefaltigkeitskark wull em 1834 as Nafolger vun Schleiermacher hebben, man Harms dee aflehnen un is denn 1835 Proovst in Kiel worrn. 1849 dee he sien Arbeit opgeven, he weer meist blind. 1855 is he in Kiel doodbleven.

Na Harms is hüüt ok de Klaus-Harms-School nöömt, en Gymnasium in Kappeln.

## Warken

* *Van de plattdüütsche Spraak un warum se behter is as de hoogdüütsche.* (Opsatz in de *Kieler Beiträge*) 1820
* *Pastoraltheologie. In Reden an Theologiestudirende. In 3 Büchern: Erstes Buch: Der Prediger. Zweites Buch: Der Priester. Drittes Buch: Der Pastor.* (1830/31/34), rutgeven vun H. F. Neelsen. 3. Oplaag mit Anhang. Maack, Kiel 1878
* *Auslegung der Epistel St. Pauli an die Kolosser.* Schwetschke, Berlin 1857
* *Der Christen Glauben und Leben in 28 nachgelassenen Predigten.* Verlag des Rauhen Hauses, Hamborg 1869