open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Speed

**Speed** (von ) betekent

* Amphetamin, Szeennaam för en syntheetsch Droog,
* *[[Speed (Film)|Speed]]*, Film mit Sandra Bullock un Keanu Reeves,
* *[[Speed 2: Cruise Control]]*, tweten Deel vun den Film (ok mit Sandra Bullock),
* Speed, en Koortenspeel,
* Speed Channel, US-amerikaanschen Feernsehsenner,
* *[[Speed (Roman)|Speed]]*, Roman vun William S. Burroughs,
* Speed, Oort in Victoria, Australien,
* Speed, Oort in Alabama, USA,
* Speed, Oort in Indiana, USA,
* Speed, Oort in Kansas, USA,
* Speed, Oort in Missouri, USA,
* Speed, Oort in North Carolina, USA,
* Speed, Oort in West Virginia, USA,
* Speed Metal, Ünneroort vun Heavy-Metal-Musik,
* Mount Speed, Barg in de Ross Dependency, Antarktika.

**Speed** is de Familiennaam von

* Chris Speed (* 1967), US-amerikaanschen Musiker,
* Gary Speed (1969–2011), Footballspeler un -trainer ut Wales,
* James Speed (1812–1887), US-amerikaanschen Jurist un Politiker,
* John Speed (1552–1629), engelschen Historiker un Kartograaf,
* Scott Speed (* 1983), US-amerikaanschen Rennfohrer,
* Thomas Speed (1768–1842), US-amerikaanschen Politiker.
Vordörp

**Vordörp** is en Gemeende in den südlichen Deel van den Landkreis Gifhorn in Neddersassen, un höört to de Samtgemeen Popendiek. To’n Gemeende Vordörp höörn de Oortsdele Rethen, Eikhost en Vordörp. De Gemeende hett hüüt so wat 3.300 Inwahners.
Deesse

**Didderse** is en Gemeende in den südlichen Deel van den Landkreis Gifhorn in Neddersassen, un höört to de Samtgemeen Popendiek. De Gemeende hett hüüt so wat 1.400 Inwahners.
## Geschich
To’n eersten Maal harr en Minsch „Didderse“ schreven, dat was 780 in en Zertefikaat. 

## Inwahner

## Footnoten
Oscar/Best Originaldreihbook

In de Kategorie **Best Originaldreihbook** (*Academy Award for Writing – Original Screenplay*) warrt siet 1941 en Oscar vergeven.

As Originaldreihbook (*Original Screenplay*) warrt dorbi en Form vun Dreihbook betekend, bi de dat Skript ganz nee schreven warrt un nich op en Geschicht opboot, de al mol vörher publizeert woorn is. Dat Originaldreihbook gifft dat faken bi Autorenfilmen. Twüschendör geev dat ok mol de Kategorien *Best Originalgeschicht* (*Best Original Story*) un *Best Dreihbook*.

In’n Ünnerscheed to dat Originaldreihbook steiht de Literaturverfilmen. Dorvör gifft de egen Kategorie *[[Oscar/Best Dreihbook na Vörlaag|Best Dreihbook na Vörlaag]]* (*Academy Award for Writing – Adapted Screenplay*), in de al siet 1929 Priesen verlehnt warrt.

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030
Drüpper

**Drüpper** oder bi’e Mediziners **Gonorrhö** is ene Krankheit, de dör de Bakterien-Soort Gonokokken (*Neisseria gonorrhoeae*) utlööst warrt. Överdragen warrt disse Krankheit meist jümmer op sexuellen Weg.

Nadem een sik mit de Bakterien ansteken hett, duurt dat sowat twee oder dree Daag, dat sik de Krankheit wiest. Bi’n Mann entzünnt sik denn meist de Miegröhr. Denn gifft dat Utfluss vun Edder un Wehdaag bi’t Miegen. Bi de Fro kann sik de Boormudderhals entzünnen, wat ok mit Utfluss vun Edder verbunnen is. Normalerwies geiht dat vun alleen wedder weg, aver wenn sik de Krankheit utbreedt, denn köönt de Prostata un de Nevenklöten mit befallen warrn, wat in Unfruchtborkeit ennen kann. Wenn bi de Fro Boormuddersliemhuut un Eileiders befallen warrt, kann se ünner Ümstänn ok kene Kinner mehr kriegen.

Bi Kinner, de sik bi de Swangerschop al över de Mudder ansteken hebbt, kann de Krankheit de Ogen befallen un de Kinner köönt blind warrn.

Behannelt warrt de Drüpper mit Antibiotika. Fröher weer dat meist Penicillin, hüüt mööt wegen mehr un mehr Resistenz bi de Gonokokken meist annere Antibiotika geven warrn. Dorbi warrt meist ok de Sexualpartner vun de Person mitbehannelt, anners kann dat angahn, dat se sik jümmer wedder gegensiedig ansteken doot. Bet to dat Johr 2000 müss de Drüpper in Düütschland mellt warrn.
Gemeen Rosengoorn

**Rosengoorn** is ene Gemeen in’n Landkreis Horborg bi Hamborg in Neddersassen. Se hett .

## Historie

De Gemeen Rosengoorn is dör de Gemeenreform in Neddersassen an’n 1. Juli 1972 billt worrn. An den Dag hebbt sik de Gemenen Eekel, Ehstörp, Ems, Jiddens, Klecken, Leversen, Ninndörp, Sottörp, Tötsen un Vohrndörp to de Eenheitsgemeen Ninndörp tohoopslaten.

An’n 18. Juli 1973 is de Naam von de Gemeen von *Ninndörp* op *Rosengoorn* ännert worrn. De Rosengoorn weer dat Holtrebeed, dat de Westgrenz von de Gemeen billt. Dat gifft in de Gemeen ok en Forsthoff Rosengoorn, de bet 1928/1929 en egenstännigen Goodsbezirk billt hett un vondaag to Ems tohöört.

### Gemeenopdelen
* Eekel (mit Oortsdeel Nei-Eekel)
* Ehstörp (mit Oortsdeel Alvsen)
* Ems (mit Oortsdeel Langenrähm)
* Jiddens (mit Oortsdeel Hinteln)
* Klecken  (mit Oortsdele Hainbuch, Eekstüüv, Am Walde)
* Leversen (mit Oortsdele Nei-Leversen, Sieversen)
* Ninndörp
* Sottörp
* Tötsen (mit Oortsdeel Westerhoff)
* Vohrndörp (mit Oortsdeel Vohrndörp-Siedlung)

De Sitt vun de kommunale Verwalten is in Ninndörp.

## Politik
### Gemeenderaat

De Raat vun de Gemeen besteiht ut 30 Liddmaten un den hauptamtlichen Börgermeester.
 

### Börgermeesters

## Weertschop un Infrastruktur

Rosengoorn billt mit sien Hauptoort Ninndörp en Grundzentrum för de Öörd in de Ümgegend.

Rosengoorn is en Utfloogsoort (Stand 1. Januar 2015). Dat bedüüdt ünner annern, dat na dat Neddersassische Gesett över de apenen Tieden un de Verkoopstieden von Ladens Ladens ok sünndags apenmaken dröfft.

### Bildung

In Roosengoorn gifft dat Hööft- un Realschool in Ninndörp. Grundscholen sünd in Klecken, Ninndörp, Vahrndörp un Westerhoff.
 

## Footnoten



## Weblenken

* Gemeen Roosengoorn (Hoochdüütsch)
Phaas

**Phaas** (gr.: *phasis*, allg. en Afsnitt in en verännerlichen Vörgang) betekent

* Phaas, in de Bülgenlehr den Tostand vun’n Bülg to een sünnerlich Tiet an een sünnerlich Oort,
* Phaas, in de Thermodynamik un physikaalsch Chemie den Tostand vun Materie,
* Dag-Nacht-Grenz, in de Astronomie dat Torüchstrahlverhollen vun Körpers, de nich sülvst lüchten doot,
* Butenleider, in de Elektrotechnik in’n Huus,
* Phasenverschuven, in de physikaalsch Elektrotechnik den Tietünnerscheed twüschen twee Wesselgrötten,
* Phaser un Wieserdiagramm, in Mathematik un Technik den Winkel twüschen twee Wiesers op kumplexe Talleneven,
* Prozessphaas, enkelte Afsnitten vun längere Vörgäng.
Kiekindepeen

**Kiekindepeen** weer ene Borg in Kummerow, de dor an’n Rand vun de Peen stünn.

De Borg is al in slaavsche Tiet anleggt worrn. De Borg leeg to de Tiet noch merrn in’t Water, weer en Waterborg, un nich, so as hüüt, an’t Över. 1320 hett de Hertog vun Pommern Barnim III. de Borg afreten. De Reste vun de Borg sünd hüüt in Privatbesitt.
Memel

**Memel** betekent

* Memel, Stroom in Wittrussland un Litauen, de in dat Kuursche Haff münnt,
* Memel, Stadt in Litauen,
* Memel, Oort in Süüdafrika.

**Memel** is de Familiennaam von

* Dieter Memel (* 1951), düütschen Schauspeler un Synchroonspreker,
* Jana Sue Memel, US-amerikaansche Speelbaasfro un Filmproduzentin.
Thomas Andrews

**Thomas Andrews** is de Naam von

* Thomas Andrews (1811–1871), brietschen Metallurg,
* Thomas Andrews (1813–1885), eirschen Chemiker un Physiker,
* Thomas Andrews (1873–1912), eirschen Schippboer,
* Thomas Andrews (1890–1970), austraalschen Cricketspeler,
* Thomas Andrews (* 1953), US-amerikaanschen Politiker.

Kiek ok bi: Tom Andrews, Thomas Andrewes, Thomas Andrew.
Süüdjüütsch Vereen

De **Süüdjüütsch Vereen** (*Æ Synnejysk Forening*) is en däänschen Vereen de dat Süüdjüütsche (Plattdäänsch) un de Kultur vun Süüdjüütland bewohren helpen schall.

Grünnt worrn is de Vereen an’n 2. Februar 2000. De Idee keem vun de *Sønderjyske Allgemeine*, wat süüdjüütsche Afornte in dat Volksding vun Däänmark sünd, de sik as Vereen tohoopslaten hebbt. De Vereen hett nu mehr as 2100 Leden. De Vereen maakt nu ok Goddsdeensten op Plattdäänsch, elk Johr den 1. Advent.

De Vereen hett dree Böker un CDs rutgeven:

* Elin Fredsted: *Min føøst tusind oe å synnejysk.* 2002
* Jørn Buch: *Synnejysk Historie.* 2005
* Jørn Buch: *Synnejysk Historie å 11 slaus synnejysk.* (CD) 2006

## Weblenken

* Websteed vun den Vereen (süüdjüütsch)
Wismer

**Wismer** (op hoochdüütsch *Wismar*) is en ole Hansestadt in’n Landkreis Noordwestmekelborg in Mekelnborg-Vörpommern.

De Stadt liggt glieks södlich vun de Insel Poel. Se liggt an de Frisch’ Gruv, de in de Wismersch’ Bucht geiht.

* Inwahners: 45.760 (31. Dez. 2006)
* Kfz-Teken: HWI

## Historie
In den Dörtigjohrigen Krieg kemen de Sweden. Sweden hett Wismer denn de facto bit 1803 in de Hannen harrt. Dormols hett dat Königriek de Stadt mit den Pandverdrag vun Malmö vun 1803 för 99 Johre an dat Hartogdom Meckelnborg-Swerin verpacht. Endgüllig is de Stadt mit de Gemarken dor umto denn eerst 1903 an Düütschland kamen. Dormols hett Sweden sik dat Inlösen vun dat Pand per Verdrag begeven. Na den Tweeden Weltkrieg weer Wismer denn an de Sowjetschen Besetters gahn un höör denn to de DDR.

Wismer hett dree grote Karken ut Backsteen: De St. Nikolai-, de St. Marien- un de St. Georgen-Kark.

An’ 27. Juni 2002 wurr de Oldstadt vun Wismer tosommen mit de vun Stralsund ünner de  Beteknung Historische Altstädte Stralsund und Wismar in de Weltaarv-List vun de  UNESCO upnommen.

## Beröhmte Wismersche Lüüd

* Klaas Störtebeker
* Friedrich Wilhelm Voigt (Hööftmann vun Köpenick)

## Attrakschonen
Dat Zentrum vun Wismer un Stralsund hett de UNESCO as „Weltkulturarv“ list.

## Weblenken
Thomas Andrews (Wetenschoppler)

**Thomas Andrews** (* 19. Dezember 1813 in Belfast; † 26. November 1885 ok dor) weer en irischen Physiker un Chemiker.

## Leven
Andrews is in Belfast opwossen, woneem sien Vadder as Koopmann arbeiden de un sien Geld mit Linnen verdeent hett. Thomas Andrews güng 1928 na de University of Glasgow, woneem he ünner Professer Thomas Thomson Chemie studeert hett. Later is he na Dublin wesselt an’t Trinity College un an de University of Edinburgh, woneem he 1935 as en medizinschen Dokter sien Afsluss maakt hett. He güng denn wedder torüch na sien Heimat un praktizeer as Dokter. He geev bito aver ok Ünnerricht in Chemie an en akadeemsch Inrichten.

Teihn Johren later is he Vize-Präsident worrn an’t Queens’ College in Belfast, dat to nee’ grünnt worrn weer. Dor weer he denn ok Professer för Chemie. Beid Ämter hett he bekleedt bit 1879, as sien Gesundheit nich mehr so wull un em in den Rohstand dwung.

## Wark
He hett bedüdend Arbeiden maakt op dat Rebeet Thermodynamik, de sik befaten deen mit dat Afgeven vun Warms bi cheemsch Reakschonen un bi Vörgäng, wobi wat verbrennen deit. Un ok över dat Ozon hett he wat publizeert. En sünners bedüdend Opdecken weer 1861, as he faststellt hett, dat Gasen sik bi hoge Temperaturen irgendwann nich mehr dör Druck in Fletigkeiten ümwannelt laat. Dormit hett he as eersten den kritischen Punkt, as dat vundaag in’t Phasendiagramm heet, nawiest. Vör allen mit disse Arbeit is he opletzt beropen worrn.

Sien wetenschopplich Arbeiden sünd eerst 1889, also veer Johren na sien Dood, in sammelte Form publizeert worrn – tohopen mit en Andenekn an em vun Professers, mit de he tosamen arbeidt harr.

## Utteken
Bekannt worrn is Andrews toeerst dör sien Utforschen vun de cheemschen Reakschonen. Dorför is he 1844 vun de Royal Society of London mit de *[[Royal Medal]]* ehrt worrn.
Zeelandia

**Zeelandia** betekent

* en historschen Naam vun dat hüütige Niegseeland,
* Zeelandia, Gemeen in dat Rebeet Essequibo Islands-West Demerara, Guyana,
* (1336) Zeelandia, en Asteroid,
* Fort Zeelandia, ehmolig Fastenanlaag in de Hööftstadt vun Surinam,
* Fort Zeelandia, ehmolig Fastenanlaag bi Anping op Taiwan,
* USS ''Zeelandia'', Schipp von de US-amerikaansche Marien.

Kiek ok bi: Zealandia, Selandia.
Elisabeth Büchsel

**Elisabeth Charlotte Helene Emilie Büchsel** (* 29. Januar 1867 in Stralsund; † 3. Juli 1957 in Stralsund) weer een düütsche Malerin. 

Elisabeth Büchsel wurr as tweede van söss Kinner van de Ollermann van de Stralsunder Kleerschnieders (Gewandschnieders) Ernst Felix Büchsel un sien Fru Marie Büchsel boren. Ehr Öllern harrn relativ genoog Geld, so dat se ok een Utbildung kregen hett. As se noch Kind weer, fung se all an, sück för ehr Ümgegend to intresseeren. 

Ehr könstlerisch Talent hett man opdeckt un fördert. So hett se in Spandau bi Professer Flikker Ünnerricht kregen un ehr Studien hebbt hör bit nah Paris un München führt.

Af 1904 leev un arbeid se jewiels van Fröhjohr bit Harvst up de Eiland Hiddensee. Hör Domizil in Stralsund weer dat Sloot an’n Sund an de Strelasund-Ufer.  

Büchsel hett meestens Tiet Landschopbiller van Rügen un Stralsund malt aber ok van de Ümgegend van Stralsund. Een Deel van hör Warken is in’t Kulturhistorisch Museum van Stralsund utstellt, de meeste Biller befinnen sück aber in Privathand un sünd wiet street.

Een van hör bekannst Porträts is dat van den eersten Stralsunder Böverbürgermeester Carl Heydemann, wat se 1933 malt hett.

An’n  3. Juli 1957 is Elisabeth Büchsel in Stralsund storben un is up de St.-Jürgen Karkhoff begraben wurrn.
Felix Savary

**Felix Savary** (* 4. Oktober 1797 in Paris; † 15. Juli 1841 in Estagel (Perpignan)) weer een franzöösch Astronom. 

He weer Professer in Paris un hett sück besünners mit de Bahnbestimmen van Dübbelsteerns beschäftigt.
Helgoländer Wörterbuch

Dat **Helgoländer Wörterbuch** is en Wöörbook to de noordfreesche Mundoort op Helgoland.

Anfungen hett dat Willy Krogmann 1950 ünner Regie vun de *Akademie vun de Wetenschoppen un de Literatur* in Mainz. Vun 1968 af an hett Nils Århammar dat Wöörbook wiedermaakt, nadem Krogmann 1967 doodbleven weer. Dat is in fief Leverungen twischen 1957 un 1968 rutkamen.

Siet 2025 wurrd de Woortschatz vun den Halunder tosätzlich dör den KI-baseerten Online-Översetter halunder.ai erslooten, den de Helgoländer Jakob Martens entwkelt hett.

## Delen

* *Helgoländer Wörterbuch. Lfg. 1. A - Beesemerwecht.* Verlag der Akademie der Wissenschaften und der Literatur, 1957
* *Helgoländer Wörterbuch. Lfg. 2. Beesemriin - Federpoos.* Verlag der Akademie der Wissenschaften und der Literatur, 1958
* *Helgoländer Wörterbuch. Lfg. 3. federt - Hartfeäler.* Verlag der Akademie der Wissenschaften und der Literatur, 1960
* *Helgoländer Wörterbuch. Lfg. 4. harti - Kortel.* Verlag der Akademie der Wissenschaften und der Literatur, 1964
* *Helgoländer Wörterbuch. Lfg. 5. Kortelbean - luuwet.* Verlag der Akademie der Wissenschaften und der Literatur, 1968
Schaamhoor

As **Schaamhoor** (lat.: *Pubes*) warrt de Hoor betekend, de bi Froens- un Mannslüüd an de Geslechtsdelen un de Rebeden ümto wasst. Dat Wassdom vun de Schaamhoor as Deel vun de Liefhoor fangt an, wenn dat mit de Pubertät losgeiht. Dat warrt dorüm ok as sekundäär’t Geslechtsmarkmol ansehn. Dat Tohopenfallen vun das Wassdom vun de Schaamhoor un dat Woort *Pubertät* is nich tofällig. Beids leidt sik vun dat latiensch *pubes* af, wat „Schaam“ bedüüdt.

## Struktur
De Schaamhoor sünd tomeist starker un düsterer as de Kopphoor, man bi Swatt-, Root- oder bannig Hellblondhoorte sünd de faken ok vun lieke Klöör. Bi de Europäers sünd Schaamhoor faken krüllt oder krüselig, bi Afrikaner düchtig eng krüselt un bi Asiaten un de amerikaanschen Oorinwahners mehr glatt un anliggend. Ok de Dicht vun dat Hoor un woneem se överall wassen doot hangt vun de Gene af, dat is dorüm ok teemlich ünnerscheedlich. Aver de Hoor, de na achtern rut üm den Mors wassen doot, warrt nich mehr to de Schaamhoor rekend.

## Sinn
Bioloogsch sehn, hebbt de Schaamhoor den lieken Sinn as de Hoor ünner de Arms, un schüllt de Verdunsten vun Sekreten ut de Ruchdrüsen föddern, de för den geslechtstypschen Liefruch in’t Schaam- un Liestenrebeet goot is. Dat is seker noch wat ut de Vörtiet vun de minschlich Entwickeln, as de Ruch – as bi nichminschlich Primaten un annere Söögdeerten ok vundaag noch – en gröttere Bedüden harr. Bito schuult se ok gegen Frömdkörpers un Krankmakers, un regelt gliektietig ok de Warms.

## Utprägen
Schaamhoor fangt mit de Pubertät an to wassen, dat is bi Deerns ungefäähr af dat teihnte Levensjohr, bi Jungs üm dat twölfte rüm. De Hoor verdeckt de buteren (groten) Schaamlippen un den Venusbult. Bi Froenslüüd sütt de Form vun dat Hoor as en op’n Kopp stahnd Dreeeck ut. Bi Jungs wasst de Schaamhoor op den Klötensack un üm de Peniswörtel rüm. De Form sütt bi Mannslüüd mehr ut as en Trapez, aver de Hoor wasst manchmol ok in en grade Lien na’n Buuknavel hooch. Je na geentsch Anlaag kann sik dat Hoor bit na’n Mors utbreden.

## Kulturell Bedüden
Schaamhoor warrt vundaag vör allen bi de jüngeren Lüüd ut hygiensch oder kleedsom Grünnen wegmaakt.

In verscheeden öllere Kulturen in de Süüdsee, Afrika (Pygmäen) un Melanesien staht de Schaamhoor as Teken för Fruchtborkeit un dorvör, dat een nu heiraden kann. Ok in Japan gellt veel Schaamhoor bi Froen as Teken för Wieflichkeit. Froen mit wenig Schaamhoor dergt dor mitünner sogor Prüken ut Kopphoor, de in Japan as „Bloom vun de Nacht“ begäng sünd.

In annere Kulturen, as t.&nbsp;B. ’n Islam, gellt Schaamhoor dorgegen as unhygiensch un warrt wegmaakt. De Reinlichkeit weer ok de Hööftgrund, dat in’t Middelöller in Europa ok faken de Schaamhoor wegmaakt weern. Hüüt steiht aver mehr dat ästhetsch Geföhl in’n Vördergrund, wat to dat Verbreden vun’t Schaamhoorwegmaken föhrt hett.

## Bornen
Tabasco

**Tabasco** betekent

* Bundsstaat Tabasco, mexikaanschen Bundsstaat,
* Tabasco, en Chili-Sort,
* Tabascosooß, en scharpe Sooß to’n Krüdern.

**Tabasco** is de Familiennaam von

* George Tabasco (*Magdalena Maihoefer*; * 1959), düütsche Künstlerin,
* Simona Tabasco (* 1994), italieensche Schauspelerin.
Sycorax (Maand)

**Sycorax** (ok **S/1997 U2** oder **Uranus XVII**) is een vun de buteren Maanden vun den Planeten Uranus.

## Opdecken un Naam
De Maand is an’n 6. September 1997 vun de Astronomen Brett J. Gladman, Phil Nicholson, Joseph A. Burns un John J. Kavelaars an de Hale-Steernwacht opdeckt worrn. In de lieken Nacht hebbt se ok den Maand Caliban funnen. Toeerst weer he as S/1997 U2 betekend, wat de offizielle Beteken na de Internatschonale Astronoomsche Union (IAU) is. Sien richtigen Naam hett he later kregen.

De Maanden vun’n Uranus hebbt na en Traditschoon all Naams vun Figuren ut de Warken vun William Shakespeare oder Alexander Pope. Sycorax is en Hex un de Mudder vun den Slingel Caliban ut Shakespeares Kummedie *[[The Tempest]]* (dt.: *Der Sturm*).

## Ümloopbahn
De Maand Sycorax kreist üm Uranus in en middleren Afstand vun 12.179.000 km, woför he ruchweg 1288 Daag un 7 Stünnen bruukt. De Bahn wiekt bannig dull vun’n Kreis af. Sien Exzentrizität is mit 0,5524 neemlich teemlich groot. Dorbi is de Bahn üm 159,403° gegen den Äquater vun’n Uranus kippt, so dat de Maand *retrograd*, d. h. gegen de Rotatschoon vun den Uranus, lopen deit.

## Egenschoppen un Opbo
Mit 190 km het de Maand en middlere Grött. Man so nipp un nau wett de Grött ok nümms, wiel se blots afschätzt worrn is ut de schienbor Helligkeit. Dorbi geiht man dorvun ut, dat de Bavenflach vun Sycorax en en Albedo vun 0,07 hett, also 7% vun dat infallend Licht wedder reflekteert. Dat is teemlich düster, warrt aver ok bi de anneren buteren Maanden annahmen.

He hett, as veele lütte Maanden, en middlere Dicht vun 1,5 g/cm³, wat dorop sluten lett, dat Stephano to’n gröttsten Deel ut Wateries un Silikatsteen tohopensett is. Wat sünners is aver de röödlich Klöör. De Astronomen glöövt, dat Sycorax nich in’t Sünnsystem sülvst entstahn is, man dat he ut den Kuiper-Gördel kamen is un vun de Gravitatschoon vun den Uranus infungen weer.
12. Oktober

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1492: Christoph Kolumbus geiht in San Salvador, wat to Amerika höört, an Land.
* 1711: Karl VI. ut dat Huus Habsborg warrt in Frankfort an'n Main to'n Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek wählt. 
* 1849: De Paster Louis Harms grünnt in Harmsborg in de Lümbörger Heid de Harmsborger Misschoon
* 1968: Äquatoriaal-Guinea warrt unafhängig vun Spanien.
* 2002: Bi Anslääg in den Ferienoort Kuta up Bali kommt 202 Minschen to Dood.

### Wetenschoppen un Technik
* 1964: Dat sowjetisch Ruumfohrtüüg *[[Woschod 1]]* start mit de Kosmonauten Wladimir Komarow, Boris Jegorow un Konstantin Feoktistow an Bord. Dat is de eerste Ruumfloog mit mehr as een Ruumfohrer.

## Boren
* 1757: Joshua Sands, US-amerikaansch Politiker († 1835)
* 1852: Alexander Wittek, öösterrieksch-ungaarsch Architekt un Schachspeler († 1894)
* 1921: Jaroslav Drobný, tschechoslowaaksch Ieshockey- un Tennisspeler († 2001)
* 1925: William Steinkraus, US-amerikaansch Springrieder († 2017)
* 1938: Friedrich-Wilhelm Raasch, düütsch Politiker un Landdagsafordneter van Neddersassen († 1997)
* 1950: Gualberto do Rosário, kapverdisch Politiker un Premierminister
* 1957: Otto Groote, plattdüütsch Musiker
* 1962: Bashkim Fino, albaansch Politiker († 2021)
* 1968: Raik Dittrich, düütsch Biathlet
* 1990: Jana Sussmann, düütsch Lichtathletin

## Storven
* 1576: Maximilian II., Kaiser vun’t Hillig Röömsch Riek (* 1527)
* 1880: Johann Rhode Friedrich Augustiny, plattdüütsch Schriever (* 1803)
* 1946: Jacob Bödewadt, plattdüütsch Journalist (* 1883)
* 1961: Marguerite Monnot, franzöösch Komponistin un Konzertpianistin (* 1903)
* 1969: Karl Uhle, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1887)
* 1976: Martin Brüns, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1911)
* 1980: Alberto Demicheli, uruguayisch Politiker un Präsident (* 1896)
* 1984: Rudolf Beiswanger, düütsch Schauspeler un Theaterspeelbaas (* 1903)
* 1991: Aline MacMahon, US-amerikaansch Schauspelerin (* 1899)
* 2001: Henry Kolarz, düütsch Journalist, Schriever un Dreihbookschriever (* 1927)
* 2013: George Howard Herbig, US-amerikaansch Astronom (* 1920)
* 2022: Konstantin Landa, russisch Schachspeler (* 1972)
Vulkankrater

En **Vulkankrater** is de kegelförmig, faken sogor schachtortige Lunk baven op’n Barg, ut de bi en Vulkan de Lava rutkummt oder rutkamen is.

Bi en Zentral- oder Schichtvulkan liggt de Krater tomeist baven op’n Tipp. Bi en Vulkanutbrook warrt dör den Krater, de na ünnen hen mit den Vulkansloot verbunnen is, all’ns utsmeten, wat de Vulkanismus so ut binnen de Eer föddern deit: Pyroklastisch Steen, glootfletig Lava oder ok Gasen, de ut de Smölt afgeven warrt, wenn Magma opstiggt un Druckentlast warrt. Wenn de Lava afköhlen deit, warrt dat Material fast. Dorut kann en rechten Proppen warrn, de den Krater verstoppen deit. Stiggt denn wedder Magma op un gifft Gas af, staut sik dat ünner den Proppen an – so lang, bit de Druck to groot warrt, un dat Gas em explosionsortig wegdrücken deit. Of en Vulkan op disse Wies explodeeren deit oder nich, dat hangt aver vun de Lava af, btw. woveel Kieselsüür in de Lava binnen is. Je mehr dorvun binnen is, desto gefährlicher is de Vulkan.

En annere Oort vun Vulkanismus billt ok so wat as’n Krater, man so recht dat lieke is dat nich. Dat sünd de Maaren, de dör Gasexplosionen, so nöömte Phreatomagnetsch Explosionen, tostannen kammt, un faken mit Water opfüllt sünd. So wat gifft dat t.&nbsp;B. in Düütschland in de Eifel.

Ok nich mit’n Krater to verwesseln is en Caldera, wat en Struktur is, de eerst na so’n Utbrook tostannen kommt, wenn Dele vun den Vulkan inbreken doot.
Sturmigo

Dat **Sturmigo** weer in’n Middelöller en Go in’n Hartogdom Sassen, de vun rechts de Werser över de Allermünnen in den Oostdeel vun’n Landkreis Veern (Rebeet vun dat olle Bisdom Veern) recken dee.

## Born
Heimatkalender des Landkreis Verden 1988; Robert Kienzle: *„Das Gogericht Achim vor 200 Jahren“*, S. 158
Oscar/Best Originalgeschicht

Mit den Oscar för de **Best Originalgeschicht** weern fröher de Schrievers vun Filmvörlagen ehrt. Disse Oscar-Kategorie geev dat vun 1929 bit 1957.

Nafolgend staht de Priedregers:

## 1929–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1957
Düvelsdreck

**Düvelsdreck** (*Ferula asafoetida*) is en Kruut, dat ut Indien stammt. De Plant warrt bet veer Meter hooch. Wenn de Wuddeln, de so bi 15 Zentimeter dick warrn köönt, ansneden warrt, denn kummt dor en Sapp rut, wat opdröögt warrt un in Indien, Afghanistan un in’n Iran veel in de Köök bruukt warrt. Vun’n Gesmack is Düvelsdreck to verglieken mit Knooflook oder Zippeln.

Fröher hebbt de Lüüd ok glöövt, dat de Düvelsdreck dat Veeh vör Krankheit bewohren kann oder ’n Wickersch anlocken kann.

## Kiek ok bi
*
Peer Steinbrück

**Peer Steinbrück** (* 10. Januar 1947 in Hamborg) is en düütschen Politiker (SPD) un weer Finanzminister van de Bundsrepublik Düütschland twüschen November 2005 un Oktober 2009. 

Dorför harr he siet 1993 mehrere Landsministerämter van Noordrhien-Westfalen inne un weer van 2002-2005 Ministerpräsident in Noordrhien-Westfalen. 2013 weer he Spitzenkandidat vun de SPD bi de Bundsdagswahl, verlor dor aber gegen Angela Merkel.

He is verheiraat un hett dree Kinner.
Oscar/Best Film

Mit den Oscar för den **Besten Film** warrt de Produzenten vun en Film uttekend. De Kategorie gifft dat al vun Anfang an siet 1929 bi de Oscarvergaav, man bit 1936 weern de Filmsellschoppen dormit ehrt un nich enkelte Personen.

In de nafolgend Tabell staht de Winners un Nomineerten na Johren:

## 1929–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030
Amber

**Amber** betekent

* Amber, Vörnaam för Deerns in’n Engelschen Spraakruum,
* Ambra, cheemsch Stoff, de bi de Verdauen vun Puttwalen en Rull speelt,
* dat engelsch Woort för Barnsteen,
* Amber Linux, lettisch Oort vun dat Linux-Bedrievsystem,
* *[[The Chronicles of Amber]]*, Reeg vun Romanen ut de Fantasyliteratur,
* Amber, düütsche middelöllerlich Darkwave Musikgrupp,
* USS ''Amber'' (PYc-6), Schipp von de US-amerikaansche Marien,
* Amber Road, historsch Hannelsstraat twüschen Europa un Asien,
* Amber, Stroom in England, de in’n River Derwent münnt,
* Amber Valley, Daal in Derbyshire, England,
* Amber, Oort in Oklahoma, USA,
* Amber, historschen Oort in Indien.

Kiek ok bi: Amber Township.
Plaaster

**Plaaster** betekent

* Plaaster, en Boddenbelag för Straten, Weeg un Plätz,
* Pinnplaaster, en textil Kleevband to’n Fastmaken in de Medizin,
* Wunnsnellverband, en Pinnplaaster mit Wunnoplaag för lütte Wunnen in de Medizin,
* Heelplaaster, en textil Kleevband över dat en Wirkstoff dör de Huut afgeven waart.
Fletigkeit

As **Fletigkeit** oder **Fleetstoff** warrt en sünnere Phaas betekend, de en cheemschen Stoff hebben kann. In fletige Oort hett de Stoff kumm Wedderstand gegen dat Verännern vun de butere Form, man en teemlich groten Weederstand gegen de Verännern vun’t Volumen, d. h. de Stoff is *inkompressibel*. Mit de Fastigkeit liggt disse Phaas twüschen das Gas un den Faststoff. Fletigkeiten un Gasen warrt ok tohopenfaat as so nöömte Fluiden, as se de Formverännerlichkeit gemeen hebbt.

De fletige Tostand vun en Stoff is aver nich jümmers gliek, man de hangt ok af vun’t butere Inwarken dör de Temperatur un den Druck. Wenn en Fletigkeit de Phaas ännert, nöömt man dat ok Phaasännern. Bi’n Övergang na’t Gas heet dat denn Verdampen (manch een seggt ok *Kaaken*), un bi den Övergang na’n fasten Stoff seggt man dorto Verklamen oder Freren.

## Egenschoppen

Fletigkeiten ännert jemehr Volumen in Afhangigkeit vun de Temperatur. Disse Utdehnen kann över den Volumenutdehnkoeffizienten beschreven btw. quantifizeert warrn. Dat Kompressionsmodul kann as Maat nahmen warrn för de adiabatsch Volumenelastizität, oder eenfacher utdrückt: De gifft an, woveel man en Fletigkeit tohopendrücken kann.

Veele Egenschoppen laat sik dör de Molekulardynamik simuleeren.

In de Swoorlosigkeit, to’n Bispeel, wenn keen Kräft vun buten an’t Wark sünd, nehmt Fletigkeiten en kugelrunne Gestalt in vun wegen jemehr Böverflachenspannung.

Fletigkeiten öövt op de Wannen vun dat Fatt wo’t binnen is, en hydrostaatsch Druck ut. In Roh sünd Fletigkeiten vör allen dör dissen Druck kenntekend. Kummt aver vun buten noch Druck dorto, verdeelt sik de gliekmatig in de helen Fletigkeit. Duukt man en Saak in en Fletigkeit in, warrt de hydrostasch Druck op dissen Körper jümmer grötter, je deeper he induukt. Disse Druck hangt aver nich alleen vun den Deep af, man ok vun de Dicht vun de Fletigkeit. 

Is de Fletigkeit nicht in Roh, man se ströömt, denn kommt noch annere physikalsch Grötten in’t Speel, de nipp un nau dör de Fluiddynamik beschreven un verklort warrt.
Driefgas

En **Driefgas** (oder *Drievgas*) is allgemeen en Gas dat dör Druck komprimeert un verfletigt worrn is un denn tomeist in en Druckluftbuddel oder Spröhdoos ünner Druck affüllt warrt. Dat is dorvör goot, en Stoff, de in de Spröhdoos affült is, dör den egen Druck vun’t Driefgas wedder ut de Doos rutrokriegen. Dat künnt verscheeen Saken wesen. Fröher weern in Spröhdosen t.&nbsp;B. Hoorspröhmiddel oder Deodorant bannig verbreedt. 

Driefgasen warrt insett as Komponenten in Spröhdosen, as Middel to’n Opschüümen bi Levensmiddel oder op’n Bo bi Boschuum oder bi Verbrennensvörgäng (Druckgas). Dat Driefgas schall aver dorbi keen cheemsch Reakschoon mit annere Stoffen in de Spröhdoos oder Gasbuddel maken. Enige vun de bekannsten Drievgasen sünd de FCKW (t.&nbsp;B. Trichlorfluormethan (CCl3F) oder Dichlordifluormethan (CCl2F2)), Kohlenwaterstoffen (t.&nbsp;B. Propan (C3H8) oder Butan (C4H10)), Dimethylether (C2H6O), Kohlenstoffdioxid, Stickstoff oder Luft.

Driefgasen, de to’n Opschüümen in Levensmiddel tosett warrt, tellt as Levensmiddeltosatzstoffen. Dat sünd vör allen:
* Kohlenstoffdioxid CO2, vör allen in’t Drinken („Kohlensüür“).
* Distickstoffoxid N2O, t.&nbsp;B. för Slagrahm („Lachgas“)
* Stickstoff N2, t.&nbsp;B. vun’t irische Beer Guinness bekannt. 
* Suerstoff O2

Driefgasen warrt ok verwennt to’n Opschüümen vun lockere cremige Levensmiddel as Frischkees oder Iescreme. Dordör sütt dat na’n beten wat mehr ut, un is ok bi deepe Temperaturen beter in Portschonen to deelen.
Mary Steenburgen

**Mary Steenburgen** (* 8. Februar 1953 in Newport, Arkansas) is een US-amerikaansch Kino- un Fernsehschauspelerin. 

Enn’ van de 70er Johren fung hör Schauspeelkarriere an un för hör daarte Rull in de Tragikkommödie *[[Melvin und Howard]]* hett se all een Oscar för de best Nebenrull kregen. Dornah hett se meestens Nebenrullen in Kinofilmen speelt, is aber ok in upwendig inszeneert Fernsehfilmen uptreden. Toletzt gehörr se to de Stammbesetten van de Fernsehserie *[[Die himmlische Joan]].* De Serie hett ok völ Pries wunnen.

Mary Steenburgen weer van 1980 bit 1990 mit de Schauspeler Malcolm McDowell verheiraat, mit de se twee Kinner (Lilly und Charlie Malcolm) hett. Siet 1995 is se mit Ted Danson verheiraat.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteknungen

*Steenburgen* hett för hör Rull in *[[Melvin und Howard]]* een Golden Globe un een Oscar kregen. Nomineert wurrn is se noch för *[[Goin’ South]]* und *[[Ragtime (Film)|Ragtime]].*

## Weblenken
431

## Wat passeert is
* 22. Juni - 31. Juli: Konzil vun Ephesos. Dat drüdde ökumeensche Konzil smitt den Nestorianismus an' e Siet un sprickt vun Jesus siene Mudder as De, de Gott boren hett. Ok de Pelagianismus warrt as Ketteree verordeelt. De Patriarch Nestorius vun Konstantinopel warrt afsett. De Kark vun Assyrien lett de Beslüss vun düt Konzil nich an un splitt sik af.
* 1. Oktober: Maximianus warrt as neen Patriarchen vun Konstantinopel insett.
* Hippo Regius fallt nah 18 Maanden in de Hannen vun de Wandalen. De maakt de Stadt to jem ehr Hööftstadt, bit se later Karthago innehmt.
* Flavius Aëtius drifft de Franken öber de Somme torüch.
* Coelestin I. stüürt Palladius as Bischop vun de Mischoon nah Irland.

## Boren

## Storven
* 22. Juni: Paulinus vun Nola, Bischop un Hilligen (* üm 354 rüm)
* Philipp vun Side, christlichen Historiker (* üm 380 rüm)
534

## Wat passeert is
* 16. November :De Kaiser Justinian I. vun Oostrom gifft de tweede Uplaag vun den Codex Iustinianus rut. Dor is de Utgave vun dat Corpus Iuris Civilis mit afslaten.    
* De Byzantiners nehmt Hippo Regius in Noordafrika in.

## Boren

## Storven
* 2. Oktober: Athalarich, König vun de Ostgoten (* 516)
Pierre Villette

**Pierre Villette** (* 7. Februar 1926 in Duclair; † 6. März 1998 in Aix-en-Provence) weer een franzöösch Komponist.

Villette stamm ut een musikalsch aktiv Familie un hett all as Kind dat Örgelspeelen bibrocht kregen. Nah de Ünnericht dör Maurice Duruflé hett he van 1941 bit 1946 de Conservatoire de Paris besöcht. 1957 is he to’n Direktor van dat Konservatorium Besançon ernennt wurrn. Wiels he dat van sien Geundheet her nich afkunn, is he denn in  een Region översiedelt, wor dat wat milder weer un hett 1968 de Leeden van dat  Konservatorium van Aix-en-Provence övernommen. 

Villettes Wark umfaat över achtzig Titel, dorünner neben völ kammermusikaalsch Warken ok Motetten, twee Messen un een Operette.

## Weblenken
*Porträt Villettes mit komplett Warkupstellen (franzöösch)
Ossiloop

De **Ossiloop** is een Loopveranstaltung in Oostfreesland, de sück över dree Week in Mai van een jeden Johr hentreckt. De Etappenloop is in dat Johr 1982 dör Klaus Beyer van SV Holtland in’t Leben roopen wurrn un wurrd van 1. bit 18. Mai 2007 to’n 26. Mal utdragen. De Naam kummt van de ut Jux för Oostfreesen bruukt Naam „Ossi“.

De Loop wurrd in söss Etappen absolveert, de jewiels dienstags un freedags loopen wurrd. Insgesamt bedrocht de Streeck 68 Kilometer, worbi de enkelnden Afschnitte jewiels 10,5 bis 13,8 km bedragen. De Start is in Julianenpark in Leer un de letzte Etappe enn'd bi Haabendoor van de Oostanleger in Bensersiel. För dat Johr 2010 is dat vörsehn, de Loop eerstmals annersrüm (also vun Bensersiel nah Leer) dörtoführen.

2007 wurr eerstmals een individuell elektroonsch Tietmeeten mit de Hülp van dat ChampionChip-System maakt. De Löpers, de all söss Etappen absolveeren doot, kriegt to’n Afsluss een besünners T-Shirt, de blots för dissen Loop herstellt wurrn is. In dat Johr 2007 har dat de Titel "Dörlooper".

De Ossiloop is man lüüt anfungen, hett sück jetzt aber to een Grootveranstalten ontwickelt. In dat Johr 2006 sünd över 1.100 Löpers start, van de knapp 1.000 all söss Etappen absolveert hebbt. För dat Johr 2007 hebbt sück över 1.200 Löpers anmellt. Dor start völ Löpers, de dormit ehr Freetiet verbringen, aber dor sünd ok de besten Oostfreesen un utwärtig Asse dorbi. De Besünnerheet van disse Loop hett sück wiet över de Grenzen van Oostfreesland rümspraaken. 

Een groot anleggt Berichterstattung dör de oostfreeschen Zeitungen, aber ok överregionale Reportagen (Radio un Fernsehn) gifft dat immer. 

## De Gesamtsieger

## Weblenken

*Websteed vun den Ossiloop (hoochdüütsch)
* Ergebnisse un Berichterstattung van de „Ostfriesischen Nachrichten“ (hoochdüütsch)
Rotatschoon

**Rotatschoon** () betekent

* Rotatschoon, en Dreihbewegen üm en Punkt oder en Ass,
* Rotatschoon, dat Dreihn vun’n Kopp, Böverlief, Arm oder Been,
* Rotatschoon, en Funkschoon vun en Vekterfeld,
* *[[Rotation (Film)|Rotation]]*, de plattdüütsche Utspraak vun en Filmtitel,
* allgemeen en wedderkehrend Wessel oder Uttuusch, to’n Bispeel de Fruchtfolg in de Landweertschap, Spelers in en Sportmannschap u. a.
Karteesch Koordinatensystem

En **Karteesch Koordinatensystem** (nipp un nau *Kartesisch Koordinatensystem*) is en Orthogonal Koordinatensystem, mit Koordinatenlienen, de ut parallel Graden in jümmers lieken Afstand bestaht. Dat Karteesch Koordinatensystem hett sien Naam vun den Utfinner René Descartes kregen, nauer na de latiensche Form *Cartesius*. 

Dat Karteesch Koordinatensystem is dat, wat op de Welt an fakensten bruukt warrt, as sik dormit geometrisch Saken an lichtesten un besten beschrieven laat: In de Mathematik warrt mit en rechtshändig Koordinatensystem rekend. Dorbi warrt de horizontale Ass, Abszisse, Rechtsass oder x-Ass nöömt. De vertikale Ass heet dorgegen Ordinaat, Hoochass oder y-Ass. Mit Abszisse und Ordinaat warrt ok die x- und y-Koordinaten vun enkelte Punkten betekend.

De Koordinaten vun enkelte Punkten beteht sik dorbi jümmer op den Oorsprung. Dat is de Punkt vun dat Koordinatensystem, woneem sik de Assem snieden doot un de enkelten Assen den Weert Null hebbt.

In de Geodäsie warrt annersrüm rekent. Dor is de x-Ass die Ordinaat un de y-Ass is de Abszisse. Bito is ok de Winkel rechtslöpig un enstprekend ok de Quadrantennummereeren. Dat schimpt sik denn linkshändig Koordinatensystem. Geodäätsch Koordinatensystemen warrt aver op den eersten Quadranten beschränkt, dormit keen Negativ Werten rutkommt.

Wenn dat Koordinatensystem op dree Dimensionen utwiet warrt, kummt noch de rüümlich Ass dorto, de as Applikaat oder z-Ass betekend warrt. In de Geographie warrt dorto Kote seggt. In de Mathematik gifft dat de Mööglichkeit, ok noch mehr Dimensionen to bruuken. För de veerte Dimension warrt denn de so nöömte w-Ass bruukt mit de Utdehnenrichten *ana* („ünnen“) un *kata* („baven“).

För sünnere geometrische Anwennen künnt in en Even ok dat Polarkoordinatensystem btw. in’n Ruum Kugelkoordinaten- oder Zylinderkoordinatensystemen bruukt warrn. Dat warrt t.&nbsp;B. in de Astronomie maakt, bi’t Bereken vun Bahnbewegen vun de Himmelskörpers.

## Kiek ok bi
* 4D
Ordinaat

**Ordinaat** is en Begreep ut de Mathematik, nipp un nau seggt ut de analytischen Geometrie.

As Ordinaat warrt in en Karteesch Koordinatensystem de y-Ass betekend, de pielliek op de Abszisse steiht. In den eenfachsten Fall vun so en Koordinatensystem sünd de beiden die eenzigen Ass, de dat Koordinatenkrüüz opspannen doot. Se sniedt sik in den Oorsprung, woneem beid den Weert Null hebbt.

De Begreep Ordinaat warrt dorbi eenmol för de y-Ass sülvst bruukt, togliek is dormit aver ok de Assenafsnitt meent, de den Weert vun een sünnern Punkt in dat System weddergifft. In de Afbillen sünd dat de strekelten Lienen, de parallel to de y-Ass leegt.
Giant’s Causeway

De **Giant’s Causeway** (engl.: „Damm vun’n Rees“) is en bekannte geoloogsche Formatschoon un vun Touristen geern besochten Oort an de nöördlichen Küst vun’n County Antrim in Noordirland in’n Oosten vun de Oortschap Bushmills.

Na en irische Legennen schall de Damm vun den Rees Finn MacCool maakt worrn wesen, de de Steen ophüpt harr, dormit he mit dröge Fööt na Schottland marscheeren künn. Dor wull he de Dochter vun den Rees heiraden, de dor leven de.

De UNESCO rekend disse eenmolige Landschap siet 1986 to dat Weltnaturarv. De Formatschoon besteiht ut ungefäähr 40.000 evenmatig formte Basaltsülen, de so üm un bi 60 Millionen Johren alt sünd. De gröttste Deel dorvun hett söss Ecken, man eenige hebbt ok veer, fief, söven oder acht Ecken. De leegt dor dicht an dicht anenanner, so as harr een dor Plaastersteen leggt. De gröttsten Felsbrockens sünd bit to 12 m hooch. An eenige Steden is de Steen bi to 25 Meter dick. De Giant’s Causeway geiht ruch weg fief Kilometer an de Klinten un Schoren langs un ennt in de See.

Wetenschooplich warrt dat Tostannen kamen vun den Basaltdamm as ganz natürlich Afköhlvörgang vun hitt Magma ansehn. Basalt is en Vulkanit, dat in Sülen fast warrt, wenn dat Afköhlen langsom för sik geiht in’n Vergliek to’t Afköhlen un Fast Warrn vun Lava, de ut en Vulkan utspeet worrn is un an de Luft bannig gau rünnerköhlt. Man Basalt köhlt jümmer noch veel gauer af as dat deeper binnen de Eer bi de Plutoniten is – denn kummt neemlich een körnigeren Steen dorbi rut, de Gabbro nöömt warrt. 

Dat sülige Verklamen kummt tostannen, wenn dat Magma al teemlich dicht an de Böverflach kamen is. De Sülen billt sik dorbi jümmer pielliek op de Köhlflach ut. In den Fall vun’n Giant’s Causeway is dat Magma also vun Baven na ünnen fast worrn. De Wetenschopplers slut dorut, dat dat an de Steed mol Vulkanismus geven hett, de aver irgendwann ophöhrt hett un to’n Stillstand kamen is. In de Folg is de Smölt, de den Vulkanismus spiest hett utköhlt un den in Form vun de bekannten Sülen fast worrn. Vun den Vulkanismus kann een sünst aver vundaag nix mehr sehn, wieldat mit de Tiet en ganzen Deel Steen dör Erosion afdragen worrn is.

## Literatur
* Jagla, EA, Rojo AG (2002): "*Sequential fragmentation: the origin of columnar quasihexagonal patterns.*"; Physical Review E, **65**, 026203 http://dx.doi.org/10.1103/PhysRevE.65.026203 (engl.)

## Weblinks
Giuseppe Occhialini

**Giuseppe Paolo Stanislao Occhialini** (* 5. Dezember 1907 in Fossombrone; † 30. Dezember 1993 in Mailand) weer een italiensch Physiker.

Tosammen mit Cecil Frank Powell, de 1950 mit de Nobelpries för Physik 1950 uttekend wurrn is, un César Lattes hett he 1947 dat Pion opdeckt.
Carl Friedrich Behrens

**Carl Friedrich Behrens** (* 1701 in Rostock; † 1750) weer en Mäkelbörger Offizier un Opdecker.

He weer as Korporal Deel vun Jacob Roggeveen sien Expeditschoon na de Süüdsee. An’n 5. April, Paaschsünndag 1722 hett de Expeditschoon dat Paascheiland opdeckt. Behrens weer de eerste de den annern Dag denn sien Foot op dat Eiland setten dee. Wat bi disse Expeditschoon allens passeert is, dor hett he 1735 en Book över schreven: *Der wohlversuchte Südländer*.

## Warken

* *Der wohlversuchte Südländer.* Leipzig 1735
Pleochroismus

**Pleochroismus** is en Begreep ut de Mineralogie, womit de Mehrklöörtheit vun Mineralen betekend warrt, wenn man jem ut ünnerscheedlich Richten ankiekt. De Oorsaak dorför liggt in de Absorpschoon vun dat Licht, de bi Pleochroismus afhangig is vun de Utbredensricht un de Polarisatschoonsricht. Mineralen, de sowat opwiest sünd t.&nbsp;B. Cordierit, Buergerit un Diaspor.

De Dichroismus is en Sünnerform vun den Pleochroismus, bi de nipp un nau twee verscheeden Klöörn vörkommt. Dat weer 1939 vun Peter Debye opdeckt.

Pleochroistisch Egenschoppen künnt bi en Mineral mit en Dichroskop faststellt warrn. Dat warrt faken ok bruukt, üm Smucksteen un Eddelsteen to bestimmen oder to prüfen.
Kohanga Reo

**Kohanga Reo** (Maori för *Spraaknest*) sünd Kinnergoorns in Neeseeland, bi de de Kinners kumplett in de Maori-Spraak anleidt warrt.

Dissen Typ Kinnergoorn hebbt se 1982 in Neeseeland inföhrt, nadem sik rutstellt harr, dat kuum noch Maori-Kinner ok Maori snacken kunnen. Dat Spraak un Kultur nich ünnergaht, schullen de Kinner in de Spraak Ünnerricht kriegen, dör Immersion lehren. Dat eerste Spraaknest geev dat in Pukeatua. 1989 hett Neeseeland denn ok för Schoolkinners Maori-Scholen inricht: Kura Kaupapa Maori. 1990 hett dat Ministerium för Utbillung dat Leid över dat Programm vun dat Ministerium för Maori-Saken övernahmen. 2004 geev dat so üm un bi 570 Spraaknester un dor güngen so bi 10.600 Kinners hen.

Dat Konzept vun de Kohanga Reos is ok in annere Rebeden övernahmen worrn, to’n Bispeel op Hawaii, dat de hawaiiansche Spraak pleegt warrn schall.

## Weblenken

* Websteed vun dat Programm (engelsch)
Abszisse

**Abszisse** (lat. *abscissa*: „afsneden Lien“) is en Begreep ut de Mathematik, bzw. en Begreep vun de analytisch Geometrie.

De eenfackste Fall vun dat Karteesch Koordinatensystem hett twee Dimensionen un is in de Afbillen dorstellt. Üm de Laag vun Punkten in dat Koordinatenkrüüz to beschrieven, warrt de Koordinaten vun de Assen angeven. De eerste Weert warrt op de horizontalen Ass afleest, de ok as as x-Ass oder even ok Abszisse betekent warrt.

Der Begreep Abszisse steiht dorbi eenmol för de x-Ass as Ganzet, gliektietig aver ok för den Afsnitt op de x-Ass – utgahnend vun’n Oorsprung bi (0/0) – de denn Wert för einen sünnern Punkt angifft. Dat sünd in de Afbillen all de strekelten Lienen parallel to de x-Ass.
Escape from Alcatraz (Film)

**Escape from Alcatraz** (op Platt so veel as „Flucht vun Alcatraz“; dt. Titel: *Flucht von Alcatraz*) is en Literaturverfilmen vun den Roman „Escape from Alcatraz“ vun J. Campbell Bruce. De Roman ist 1963 rutkamen un weer 1979 vun Don Siegel verfilmt. De Hööftrull weer mit Clint Eastwood besett.

## Inholt un Achtergrund
Frank Morris, en mehrfachen Inbreker un övten Gefängnisutbreker, warrt na Alcatraz brocht - op de Gefängnisinsel, vun de seggt warrt, dat vun dor nümms flüchten kann. Wieldat he sik dör denn harden Alldag in’n Gefängnis kämpen deit, denkt Morris an nix anners as an Flucht un fangt an to planen. Tohopen mit twee annere Fangenen – en drütten plaant mit, blifft aver torüch – schapt he na lange Vörarbeit de Flucht över’t Dack vun’n Zellenblock un wieter na de See. Of de wietere Flucht mit en sülvst booten Gummiboot Spood hett, blifft in den Film apen, warrt aver in an’n End vun’n Film andüüdt.

Jüst so is dat nich klor, of de echte Koppel vun Utbrekers, de as Vörbild för den Roman un dormit ok för den Film deent, de Flucht schapt un vör allen överleeft hebbt. Doröver warrt jümmer wedder diskuteert un spekuleert. De teemlich utföhrliche Ünnersöken, de to de Tiet vun dat FBI maakt weern, harr to’n Ergevnis, dat de Utbrekers mit eenige Wohrschienlichkeit afsopen sünd. Mööglicherwies sünd de Lieken later op’t apen Meer sicht worrn, tomol ok an Land keen Teken funnen weer, dat op dat Wieterleven irgendwo hindüden de. Vundaag sünd de Ünnerlagen vun den Fall free togänglich.

Man, dat gifft liekers ok de Mööglichkeit, dat de Flucht Spood harr. Dormit weer de Koppel denn de eenzige, de en Flucht vun Alcatraz schapt hett. Offiziell harr man dat aver woll geern afstreden, nich toletzt ok, üm den Roop vun de Inrichten Alcatraz oprecht to hollen.

## Anners wat
De Naam vun den Zellennaver Charles Butts is bi de düütsche Översetten in „Charlie Marsch“ ännert worrn, üm en Woortwitz mit den Originalnaam „Butts“ (engelsch för „Oors“, Mehrtall) to övernehmen.

In dissen Film harr Danny Glover sien eerste lütte Filmrull, as een vun de Fangenen, de sik üm *English* versammelt.

## Literatur
J. Campbell Bruce: *Escape from Alcatraz* Ten Speed Press Mai 2005, ISBN 1-58008-678-0

## Weblinks
* 
* Roger Ebert Review (engelsch)
Neues aus Büttenwarder

**Neues aus Büttenwarder** is en Feernsehreeg vun’n Noorddüütschen Rundfunk, de 1998 toeerst utstrahlt worrn is. De Reeg is 2022 instellt worrn. De Reeg is op Hoochdüütsch dreiht, aver all Folgen sünd ok op Plattdüütsch nee inspraken un as **Büttenwarder op Platt** utstrahlt worrn.

Vun Dezember 1998 af an sünd de eersten acht Folgen elk Week een op’n NDR lopen. Vun 2004 af an hebbt se noch wedder söss Folgen maakt, de aver nich in een dör lopen sünd. Alltohoop gifft dat nu 98 Folgen.  

## Wo dat üm geiht

De Reeg speelt in dat fiktive Dörp *Büttenwarder* in’n Kreis Stormarn in Sleswig-Holsteen (dreiht warrt dat ganze in Trittow un ümto, dat Gasthuus steiht in Grönwohld). 

De beiden wichtigsten Figurn sünd *Kurt Brakelmann* (speelt vun Jan Fedder) un *Arthur "Adsche" Tönnsen* (speelt vun Peter Heinrich Brix). De beiden sünd ganz noorddüütsche Dörpslüüd mit noorddüütschen Humor un jede Folg vertellt en lüttje Geschicht ut dat Dörp. In de Folgen geiht dat faken dor üm, dat de beiden so'n beten in Konkurrenz kaamt un sik denn en beten rievt, aver amenn doch tohoophollen doot, wenn dat hart op hart kummt.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütsche Films un TV-Serien

## Weblenken
Dat grote P

**Dat grote P** is en Pries för Lüüd, de sik insetten doot, de plattdüütsche Spraak to bewohren. De Pries is as en 30 Zentimeter groot „P“ utföhrt, dat P steiht dorbi för Plattdüütsch. He is mit en Priesgeld vun 500 Euro verbunnen un warrt sied 2003 all twee Johr vun den Fördervereen vun dat Plattdüütsch-Zentrum in Leck vergeven. De Geldpries warrt sied 2009 vun de Volksbank-Raiffeisenbank Husum-Eiderstedt-Viöl stift.

## Winners

* 2003: Marita Marxen
* 2005: *junge Lüüd ut Löwenstedt*
* 2007: Hans Heinrich Kolbeck
* 2009: Godewind
* 2011: Uwe Petersen, Hanne Schwarz un Volker Schwarz von de Sleswiger Speeldeel
* 2013: Annemarie Jensen
* 2015: Susanne Dircks
* 2017: Internationale Bildungsstätte Jugendhof Scheersberg
* 2019: Frenz Bertram
* 2021: Günter Herrmann

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Priesen
Reuter (Familiennaam)

**Reuter** is en düütschen Familiennaam. De Naam kummt as Beroopsnaam vun den Rieder, kann aver ok vun *roden* kamen, also en Wahnplatznaam, een de dor wahnt hett, woneem Woold roodt worrn is.

## Lüüd, de so heten deen

* Fritz Reuter (1810–1874), plattdüütsch Schriever,
* Ernst Reuter (1889–1953), düütsch Politiker,
* Bjarne Reuter (* 1950), däänsch Schriever,
* Christian Reuter (1665–üm 1712), düütsch Schriever,
* Edzard Reuter (* 1928), düütsch Weertschopsföhrer,
* Eike Reuter (1938–2005), düütsch Karkenmusiker,
* Emile Reuter (1874–1973), luxembourgsch Politiker,
* Erich Fritz Reuter (1911–1997), düütsch Bildhauer,
,
* Gabriele Reuter (1859–1941), düütsche Schrieversch,
,
* Hans Peter Reuter (* 1942), düütsch Maler,
,
* Ludwig von Reuter (1869–1943), düütsch Admiral,
* Manuel Reuter (* 1961), düütsch Rennfohrer,
* Michael Reuter (* 1948), düütsch Politiker,
* Milly Reuter (1904–1976), düütsche Sportlersch,
* Paul Julius Reuter (1816–1899), Begrünner vun de Narichtenagentur Reuters,
* Stefan Reuter (* 1966), düütsch Footballspeler,
* Theodor Reuter (1838–1904), düütsch Pädagoog,
* Torsten Reuter (* 1982), düütsch Footballspeler,
* Walter Reuter (1906–2005), Fotograaf un in’n Wedderstand wesen.