open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tirana

**Tirana** (albaansch ok Tiranë [tiˈɾanə], greeksch Τίρανα Tírana, törksch Tiran, in de gegischen Tirana-Dialekt Tirona nömmt) is de Hööftstadt vun de Republik Albanien. 

Se is dat wertschapliche, kulturelle, akademische un politische Zentrum vun dat Land. Se is ok de gröttste Stadt (mit 600.339 Inwahner (Stand: 2006)) vun dat Land. Dor gifft dat Universitäten, Museen, en internatschonal Flooghafen un männig kulturell Inrichtungen. 

## Historie

De Ümgegend vun Tirana is all siet de Oldsteentiet bewahnt. Dat Oldste, wat man bit jetzt in dat Stadtrebeet funnen hett, stamm ut de Römertiet. En richtig Siedlung hett man aber eerst in’t 17. Johrhunnert ünner osmaansch Herrschaft grünnd. 1614 hett en örtlich Feudalherrscher an de Krüüzung vun twee Hannelsweeg en Moschee, Bäder un en Markt erricht un hett den Oort "Tehran" nömmt. Tirana bleev lang lütt un unbedüüdend, bit de Stadt 1920 as Hööftstadt bestimmt wurr. 

## Verwiesen
### Literatur
* Wilfried Heller (Hrsg.): Abwanderungsraum Albanien - Zuwanderungsziel Tirana. Potsdam 2003. (=Praxis Kultur- und Sozialgeographie. 27). ISBN 3-935024-68-1 
* Beat Bieri: *Tirana in Farbe*. Velvet-Edition, Luzern 2003 (Fotoband über Aktion der Stadt die Häuser knallbunt anzumalen, sowie Interview mit dem Bürgermeister Edi Rama)
* Dietmar Richter: *Flächennutzungswandel in Tirana. Untersuchungen anhand von Landsat TM, Terra ASTER und GIS.* (= Praxis Kultur- und Sozialgeographie; 42). Universitäts-Verlag, Potsdam 2007, ISBN 978-3-939469-64-3 (Volltext)

### Weblenken
* Offiziell Websteed vun de Stadtverwaltung
* Die Wiedergeburt der Stadt - Die Stadtverwaltung zeigt Bilder von bemalten Häusern, neuen Parkanlagen und Straßen
* Tirana-Online.de
* Informatschonen över Tirana (engelsch) as Deel vun de "New Economic Geography" Koort vun de Europäisch Stabilitätsinitiative (ESI)
* Offizielle Seite des Flughafens Tirana mit Ankünften und Abfahrten
* Interaktive Karte von Tirana
Bundsautobahn 210

De **Bundsautobahn 210** (Afk.:**BAB 210** oder ok **A&nbsp;210**) is en regionale Autobahn in Sleswig-Holsteen. Se hett en Läng vun 27 Kilometern.

De BAB&nbsp;210 is in de Johren 1987 bit 1989 för den Verkehr freegeven worrn un verbinnt de Städer Kiel un Rendsborg un pedd in dit Rebeet an de Steed vun de Bundsstraat 202. Op ehr helen Läng gifft dat keen Standsporen, man blots Nootbuchten all 500 Meters. Ut den Grund gellt för de vullstännige Autobahn en Snelligkeitsbegrenzen op 120 km/h.

De A&nbsp;210 löpt in Oosterrönfeld in de B&nbsp;202 ut. Vun dor ut föhrt se na Oosten un krüüzt an’t AK Rendsborg de A&nbsp;7. Kort vör Kiel münnt se in de A&nbsp;215 in.

## Weblenken
* Naue Streckenbeschrieven vun de A&nbsp;210
Iesenack

**Iesenack** () is en kreisfre’e Stadt in’n Westen vun Döringen. Iesenack liggt an de Hörsel an’n Noordrand vun’n Döringer Woold un hett 41.567 Inwahners (Stand Enn 2013).

Bekannt is Iesenack vör allen dör de Wartborg, de över de Stadt liggt un to dat Weltkulturarv vun de UNESCO höört. De Wartborg weer in dat Middelöller de Sitt vun de Landgrafen vun Döringen un dor hett ok Martin Luther dat Ne’e Testament ut dat Greeksche in’t Düütsche översett. 1817 weer op de Wartborg dat Wartborgfest, wat en wichtigen Wegpunkt na’n Vormärz weer. 

## Söhns un Döchter vun de Stadt
* Johann Sebastian Bach (1685-1750), Komponist

## Weblenken

* Websteed vun Iesenack (hoochdüütsch)
Hamborger Senat

De **Senat vun de Fre’e un Hansestadt Hamborg** (kort *Hamborger Senat*) is de Hambörger Landsregeren.

De Senat sett sik tohoop ut’n Senatspräsident (oder Eerst Börgermeester), de vun de Hambörger Börgerschop as „primus inter pares“ (Eersten ünner Glieke) wählt warrt un en Reeg annere vun em beropene Maten (Senaters), de op sien Andrag dör de Börgerschop ahn Utspraak in geheme Wahl bestätigt warrt. Sien Viez (Tweet Börgermeester) is in en Koalitionsregerung na ole Bruuk jümmer een ut de Koalitionspartei. Elkeen Senater is Baas vun en Landsministerium (Senatsbehöörd). 

## Senatsbehörden

* Senatspräsidium
* Behöörd för School un Beroopsbildung
* Behöörd för Wetenschop un Forschung 
* Binnenbehöörd 
* Finanzbehöörd 
* Behöörd för Weertschop un Arbeit 
* Behöörd för Stadtentwicklung un Ümwelt 
* Justizbehöörd 
* Behöörd för Sozialet, Familie, Gesundheit un Verbrukerschutz 
* Behöörd för Kultur, Sport un Medien 

Bet 1860 hett de Hambörger Landsregeren eenfach *Raat* heten. De Maten weren Raatsherrn un Börgermeester, eerst mit de ännert Verfaten vun 1861 hett de Regeren den Naam *Senat* kregen.

## Weblenken

* Websteed vun’n Hambörger Senat (hoochdüütsch)
* Senatsgesett (hoochdüütsch)
* Geschäftsordnung vun’n Senat (hoochdüütsch)
Glasemakers

De **Glasemakers** (Aeshnidae) sünd en Familie mank de Echten Goldpeer. Se höört to de groten Goldpeer un sünd 60 bit 85 mm lang. Dat Achterlief is dunkel mit en heller Mosaikteknung dor binnen. Dat gifft avers ok wecke, de sünd hell mit en dunkeln Striepen up'n Rugg, so, as de Geslechter *Anax* un *Hemianax*. De wetenschoppliche Naam warrt woll ok fökener verkehrt as Aes**c**hnidae schreven. 

De Glasemakers könnt ut'neen holen weern vun de noch gröttern Borngoldpeer (Cordulegastridae), vunwegen dat de Ogen noch mehr an'nanner rögen doot.

## De Naam
De Naam *Glasemaker* (up Nedderlannsch *glazenmaker*) kümmt ut ole Tieden. Wenn Glasmakers fröher Finsterruten repareern mössen, denn hefft se dat Glas in en Rahmen vun Latten up'n Rugg dragen. Dat seeg denn so ut, as Flunken. 

## Indelen
In de Nedderlannen, in Belgien un Düütschland kaamt düsse Familien un Geslechter vör:

**Familie Glasemakers (Aeshnidae)**
*Geslecht *[[Aeshna]]*
**Oort Blau Glasemaker  (*Aeshna cyanea*)
**Oort Bruun Glasemaker (*Aeshna grandis*)
**Oort Gröön Glasemaker (*Aeshna viridis*)
**Oort Nöördlich Glasemaker (*Aeshna subarctica*)
**Oort Peerdsteker  (*Aeshna mixta*)
**Oort Fehnglasemaker (*Aeshna juncea*)
**Oort Fröh Glasemaker (*Aeshna isosceles*)
**Oort Süüdlich Glasemaker (*Aeshna affinis*)
*Geslecht *Anax*
**Oort Groot Kaisergoldpeerd (*Anax imperator*)
**Oort Süüdlich Kaisergoldpeerd   (*Anax parthenope*)
*Geslecht *Brachytron*
**Oort Glassnieder (*Brachytron pratense*)
*Geslecht *Hemianax*
**Oort Sadelgoldpeerd (*Hemianax ephippiger*)

## Biller

Bild:Aeshna-affinis-copula-www.jpg|*[[Süüdlich Glasemaker]]* (Aeshna affinis)
Bild:Aeshnid-ovipositing-800x600.jpg|*[[Aeshna canadensis]]*
Bild:Aeshna cyanea2.jpg|*[[Blau Glasemaker]]* (Aeshna cyanea)
Bild:Libelle Hadeln(loz).JPG|*[[Bruun Glasemaker]]* Aeshna grandis]]
Bild:Common hawker.jpg|*[[Fehnglasemaker]]* Aeshna juncea]]
Bild:Aeshna mixta7.jpg|*[[Peerdsteker]]* (Aeshna mixta)
Bild:Blue-tailed Green Darner Anax guttatus-KRNagar13Oct2007-Wiki.jpg|*[[Anax guttatus]]*
Bild:AnaxImperator 07.JPG|*[[Groot Kaisergoldpeerd]]* (Anax imperator)
Bild:Anax junius-Female-1.jpg|*[[Anax junius]]*
Bild:Anax parthenope3.jpg|*[[Süüdlich Kaisergoldpeerd]]* (Anax parthenope)
Bild:Boyeria irene01.jpg|*[[Boyeria irene]]*
Bild:Rhionaeschna variegata male.jpg|*[[Rhionaeschna variegata]]*


## Weblenken
* Glasemakers op Libellennet
Borngoldpeer

De **Borngoldpeer** (Cordulegasteridae) sünd ene Familie mank de Echten Goldpeer (Anisoptera). Se sünd de eenzigen Vertreders vun de Böverfamilie vun de *Cordulegastroidae* un höört dor ok mit to de Goldpeer (Odonata). 

In Middeleuropa gifft dat man twee Aarden in düsse Familie. Dat sünd dat Süüdliche Borngoldpeerd (*Cordulegaster bidentata*) un dat Gemeene Borngoldpeerd (*Cordulegaster boltonii*). Dor gifft dat ok noch en Nevenform vun, de warrt as Unneraard ankeken un ehr Naam is *C. boltonii immaculifrons*.

De Borngoldpeer, de bi us leven doot, spannt jem ehre Flunken woll bit to 10,5 cm ut sünd grall geel un swart farvt. Dor hett dat Gemeene Borngoldpeerd up sien swarten Achterlief up jedet Segment en grote un en lüttje Binn bi, man dat Süüdliche Borngoldpeerd bloß een. De Leegbohrer (Ovipositor) vun dat Seken hett de Form vun en Stilett un raagt över dat Achterenne rut. De Ogen sünd gröön oder ok wat blau. 

Dormit jem ehre Larven wassen könnt, bruukt de Borngoldpeer sauber Water, wat slank un gau henströmen deit. Ut düssen Grunne weert de Borngoldpeer hüdigendags in grote Delen vun jem ehre Heimat jummers minner. De utwussen Goldpeer fleegt vun Junimannd bit to’n September. To finnen sünd se sünnerlich an Beken in’e Bargen un an saubere Beken in’t Siedland.  

To’n Afleggen vun de Eier fleegt de Seken lootrecht över dat Water un steekt mit jem ehren Leegbohrer de Eier in’n Grund vun dat Water. Wenn de Larven utslippt, buddelt se sik wieter rin in den Unnergrund. Dor kiekt denn bloß man de Kopp un dat Vörenne mit de Vörbeene rut. 

Dat duert bi dree bit fiev Johren, bit düsse Deerter groot sünd. Mit de Tied weert de Larven dor denn woll 45 mm lang. 

## Biller

Bild:Anotogaster sieboldii on wall.jpg|*[[Anotogaster sieboldii]]*
Bild:Cordulegaster.boltonii.adult.jpg|*[[Cordulegaster boltonii]]*


## Literatur
* Buchwald (1988): *Die Gestreifte Quelljungfer *Cordulegaster bidentatus* (Odonata) in Südwestdeutschland*. Carolinea 46, 49-64
* Donath (1989): *Verbreitung und Ökologie der Zweigestreiften Quelljungfer *Cordulegaster boltonii* (Donovan 1807) in der DDR*. Faun. Abh. Staatl. Mus. Tierk. Dresden 16, 97 - 106

## Weblenken
* http://www.faunistik.net/DETINVERT/ODONATA/CORDULEGASTERIDAE/cordulegasteridae_01.html
* https://web.archive.org/web/20050221221707/http://www.infochembio.ethz.ch/links/zool_insekt_quelljung.html
Glanzgoldpeer

De **Glanzgoldpeer** (Corduliidae) sünd ene Familie mank de Echten Goldpeer (Anisoptera). Dor höört se ok to de Goldpeer (Odonata) mit. 

## Kennteken
De Glanzgoldpeer sünd middelgroot. Jem ehre neegsten Verwandten sünd de Koornsnieders (Libellulidae). De meisten Aarden hefft tämlich lange Beene un en metallgröne Farv. Wenn se öller weert, kriegt se ok en Klöör vun Bronze, de een oder annere warrt ok düster un matt. Sünnerlich de Liever vun de Metallglanzgoldpeer (Geslecht *Somatochlora*) sünd glimmerig Gröön. De Ogen sünd faken grall gröön farvt. De Leegbohrer (Ovopositor) vun de Seken is bloß man en eenfach Klapp. De Eier weert enkelt (*Somatochlora*), in lüttje Klüten (*Cordulia*), oder in Eiersnören (*Epitheca*) in dat Water afleggt. De Larven seht en beten wat dick ut. To’n Deel hefft se besunners lange Beene un sünnerliche Döörn an dat Achterlief. 

## Wie de Glanzgoldpeer leven doot
De Heken vun de Glanzgoldpeer könnt sünnerlich gau flegen. Se suust leifig hen un her un könnt lang unnerwegens ween. Man de Seken sünd schoo un versteekt sik faken achter de Planten an’t Över. 

De Paarung fangt in’e Luft an, man toenne bröcht warrt se in’n Sitten. Bi dat Afleggen vun de Eier is dat heken nich mit bi. Dat Seken fliggt dune över dat Water un dükert sien Achterlief en poor Mol kort in’t Water rin. Dat gifft ok en Reeg vun Aarden, de leegt jem ehre Eier in’n Modder an’t Över af. 

De Larven sünd tomeist an’n Grund vun dat Water togange. Se röögt sik nich veel. Faken sitt se ok in’n Modder. De wasst so bi twee bit dree Johr hen. Dat gifft Aarden, dor sünd twolf oder mehr Afsnitten vun dat Leven as Larve bekannt. 

Glanzgoldpeer bruukt en sünnerlich spezielle Ümwelt to’n leven. En paar Aarden hefft dat up modderige Moorwater afsehn, annere möögt an’n leevsten Water mit veel Kruut un Planten, as in Bröök un Siedland.

## Aarden (nich vullstännig)

* Familie Glanzgoldpeer (Corduliidae)
** Oort Smaragdgoldpeerd (*Cordulia aenea*)
** Oort Metallglanzgoldpeerd (*Somatochlora metallica*)
** Oort Placken-Glanzgoldpeerd (*Somatochlora flavomaculata*)
** Oort Hoochfehnglanzgoldpeerd (*Somatochlora arctica*)
** Oort Tweeplack (*Epitheca bimaculata*)
** Oort Bronzegoldpeerd (*Oxygastra curtisii*)

## Literatur
* Heiko Bellmann: *Libellen beobachten - bestimmen*. Naturbuch Verlag, Augsborg 1993, ISBN 3-89440-107-9
* Klaus Honomichl, Heiko Bellmann: *Biologie und Ökologie der Insekten*. CD-Rom. Gustav Fischer Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-8274-0760-5
* Gerhard Jurzitza: *Der Kosmos-Libellenführer*. Franckh-Kosmos Verlags GmbH & Co., Stuttgart 2000, ISBN 3-440-08402-7
Toni Wübbens

**Antonie Louise Caroline Wübbens** (* 17. Mai 1850 in Timmel; † 15. Dezember 1910  in Hannober) weer en plattdüütsch Schrieverin, de in Oostfreesland upwussen is. 

Se weer de darte Kind vun de Landdokter Dr. med. Anton Carl Wilhelm Töpfer un de sien tweete Fru Johanna Louise Cornelia Lantzius Beninga un wurr ünner dat Pseudonym „*Toni Wübbens*“ as plattdüütsch Dichterin över Oostfreesland rut in de gesamte noorddüütsche Ruum bekannt. Hör gesammelt Warken sünd 1907 in Hannober ünner de Titel  *Ut min Dörp* as Gedichtband rutbroch wurrn.

To hör bekanntest Warken tellen de Gedichte *Sünnerklaas, du gode Blod* as ok *Uns Lüttje*. In dat Hannoversche Tagesblatt geevt dat denn ok de Fortsetzungsroman (hoochdüütsch)  *Die Altenhofens* mit de letzte Folge in dat Johr 1910. Se hett ok en hoochdüütsch Vertellsels mit nedderdüütsch Dialoge „Stinamöh“ schreven.

Se weer mit den Koopmann Arnold Wübbens ut Nörden verheiraadt, mit de se 4 Kinner harr. En Söhn weer aber all kört nah de Geburt storven, hör öldste Dochter is nah swoor Krankheet mit 30 Johr storven.

Se sülvst is nah en Verkehrsunfall storven.

## Literatur
*Biographisches Lexikon für Ostfriesland, Band 1, 1993 Ostfriesische Landschaft, Aurich, ISBN 3-925365-75-3

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken
(10) Hygiea

**(10) Hygiea** (fröher **(10) Hygieia**) is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 12. April 1849 vun de italieensch Astronom Annibale de Gasparis in Neapel opdeckt wurrn is. Dat weer sien eerste Asteroid, de he opdeckt hett.

De Asteroid wurr nah Hygieia, de Dochter vun de Heilgott Asklepios ut de greeksch Mythologie, nömmt. Mit en Dörmeter vun 409 km is Hygiea de de dartgröttste bekannte Asteroid in de Hööftgördel. Spektroskopische Ünnersöken hebbt rutkregen, dat de chemische Tosommensetten vun Hygiea upfällige Övereenstimmen mit de köhlenstoffhaltig Meteoriten Warrenton un Ornans upwiest. Dat kann angahn, dat Hygiea de Oorsprungskörper vun disse Meteoriten is. 

## Born
Buorken (Mönsterland)

**Buorken** (*hoochdüütsch Borken*) is de Kreisstadt vun'n Kreis mit den sülvigen Naam in'n Regerensbezirk Mönster in Noordrhien-Westfalen in Düütschland. Se liggt in'n Kreis Buorken. Se grenzt an de Gemenen Raosfeld, Haiden, Süüdloon, Ree, 
Velen un Winterswijk. 
De Stadt is 152,6 km² groot. 2007 hebbt dor 41 207 Minschen leevt. De Börgermeester is Rolf Lührmann. 1226 kreeg Buorken de Stadtrechten. De St. Remigius-Kark is ut dat 12. Johrhunnert. In't Gymnasium Remigianum befind't sick en Studienzentrum vun de Feernuniversität Hagen. De Bohnhoff is en Endpunkt vun ene Bahnlien. Dat Klooster Mariengarden liggt in'n Stadtdeel Burlo. 

## Lüe, de in Buorken boren sünd
* Dr. jur. Georg Rava (1599 - 1675) Freegraaf, Amtmann un Richter
* Franz von Duesberg (1793–1872), Jurist un Politiker
* Friedrich Graf von Landsberg-Velen und Gemen (1850–1926) Politiker.
* Ilse von Stach (1879–1941), Schrieversche
* Wilhelm Büning (1881–1958), Architekt
* Barbara Schäfer (*1934), Pädagogin un Politikerin (CDU) (ehemaalsche Lannsministerin vun Baden-Württemberg)
* Günther Storck (1938–1993), kathoolschen Preester un Bischop
* Theresa Wobbe (* 1952), Historikerin un Soziologin
* Heribert Cypionka (* 1955), Perfesser för Biologie un Mikrobiologie.
* Matthias Kunkler (1957–1997), Moler

## Weblenk
* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
Anba Damian

**Anba Damian** (* 15. März 1955 in Kairo) is de Bischop vun de koptsche Kark in Düütschland. He hett sien Seet in dat koptsche Klooster vun de Hillige Jungfro Maria un’n Hilligen Mauritius in Brenkhusen bi Höxter. He is in’n Juni 1995 vun Paavst Shenuda III. as allgemeen Bischop för Düütschland wieht worrn. As allgemeen Bischop hett he keen richtig Bisdom un is direkt den Paavst ünnerstellt.

Damian is in Kairo opwussen, hett an de Universität Kairo Medizin studeert un dor in’n Dezember 1979 sien Bachelor maakt. Denn keem he mit siene Süster na Düütschland, de dor ne’e Beenprothesen kriegen schull. In Ludwigsborg hett he sik dorbi in Strahlentherapie, Nuklearmedizin un Röntgendiagnostik utbillen laten un is denn Dokter bi dat Kreiskrankenhuus Mühlacker wesen. Denn is he aver wedder na Ägypten trüchgahn, in dat St-.Bishoi-Klooster in de libysche Wööst intreden un Mönk worrn. 1993 is he to’n Preester wieht worrn. As Bischop in Düütschland is he tostännig för 6.000 ägyptsche Christen in acht Gemenen.

## Weblenken

* Sied op Youtube mit en Reeg Videos vun Damian (hoochdüütsch)
Hanna Aydin

Mor **Julius Hanna Aydin** (* 2. April 1947 in Mizizah) is de Bischop vun de syyrsch-orthodoxe Kark vun Antiochien för dat Arzbisdom Düütschland mit Seet in dat Klooster St. Jakob vun Sarug in Warberig. 

Aydin is 1947 as Söhn vun Cello Aydin un Sara borene Çelik in Mizizah in de Tur-Abdin-Bargen in de Törkie boren. Sien Vadder is al in dat eerste Johr na sien Geboort doodbleven, as he sien Wehrdeenst bi de törksche Armee möök. Groot worrn is he bi de Grootöllern. Na de Volksschool möök he en Lehr as Smidd un hett den Wehrdeenst in de törksche Armee maakt. 1969 bet 1972 weer he op dat Öösterrieksche Kolleg St. Georg in Istanbul. 1972 bet 1978 hett he Theologie in Beirut (bet 1974) un Schwaz studeert. 1978 bet 1980 weer he Sekretär bi Bischop Julius Yeshu Çiçek. 1980 bet 1982 möök he denn en Studium an de Kathoolsche Universität Eichstätt-Ingolstadt, an de he 1983 bet 1987 as wetenschoplichen Mitarbeider an’n Lehrstohl för Ole Karkengeschicht arbeiden dee. 1987 bet 1992 hett he Seelsorg maakt un weer vun 1992 bet 1996 wedder Bischopssekretär. 1997 is he Abt vun dat Klooster St. Jakob vun Sarug in Warberig worrn un weer Baas vun dat Preesterseminar. 2002 hett Aydin en Doktertitel vun dat Ökumeensch Forschungsinstitut St. Ephrem in Kottayam kregen. In’n Februar 2006 is he denn Patriarchalvikar för Düütschland worrn as Nafolger vun Dionysios Isa Gürbüz. An’n 18. Februar 2007 is he in de St.-Petrus-un-Paulus-Kark in Saydnaya to’n Bischop wieht worrn.

## Warken
* *Das Mönchtum im Tur-Abdin. Das Leben der Mönche im Tur-Abdin in der Gegenwart.* Bar-Hebraeus, Glaan 1988, ISBN 90-5047-006-8
* *Die syrisch-orthodoxe Kirche in Antiochien. Ein geschichtlicher Überblick.* Bar Hebraeus, Glaan 1990, ISBN 90-5047-009-2
Tur Abdin

De **Tur-Abdin-Bargen** sünd in’n Süüdoosten vun de Törkie an’n Tigris. De Bargen bestaht ut Kalksteen un sünd vun besünner Bedüden för de syyrsch-orthodoxen Christen (de Suryoyo). En Deel vun de Minschen in’e Tur-Abdin-Bargen is ok nu noch syyrsch-orthodox, aver de Mehrheit höört nu to de Kurden un snackt Kurmanji oder sünd Moslems, de araabsch snackt. Dat sünd de Mhallami, Christen, de sik to’n Islam bekehrt hebbt, aver noch en Reeg syyrsch-orthodoxe Egenoorden bewohrt hebbt. De 3000 nableven Suryoyo snackt Turoyo, wat to dat Aramääsche höört.
Thorbjörn Fälldin

**Nils Olof Thorbjörn Fälldin** (* 24. April 1926 in Högsjö; † 23. Juli 2016 in Ramvik)) weer en sweedsch Politiker, de 1976-78 un 1979-82 Ministerpräsident vun Sweden weer.

De norrlännsche Buer Fälldin is vun 1971 an Parteivörsitter vun de agraarsch orienteerten Centerpartiet wesen. Bi de Rieksdagswahlen 1976 is Fälldin as eerste nich-sozialistische Politiker siet veertig Johren to’n sweedschen Ministerpräsident wählt worrn. He harr dat Regeer över en Koalitschoon ut siene Centerpartiet, de Folkpartiet liberalerna un de konservative Moderata Samlingspartiet. Disse Koalitschoon is aver 1978 tweibroken, vun wegen dat man sik nich eenig warrn künn in de Fraag üm den Bruuk vun Karnenergie – Fälldin sülvst weer en utmaakten Gegner vun de Atomkraft.

Bi de Wahlen 1979 hebbt de börgerlichen Parteien noch eenmol de Mehrheit kregen. Ofschoonst aver nu de Moderaten de Mehrheit harrn an Steed vun Centerpartiet, is Fälldin liekers as Ministerpräsident wedderwählt worrn. De Koalitschoon bestünn blots ut de beiden Parteien. Jüst as de eerste Koalitschoon is ok disse na twee Johren ut’neen gahn. Ditmol wegen ’n Striet üm de Stüerpolitik. Dorna is ünner de Parteien nochmol verhannelt worrn un Fälldin kreeg den Opdrag, en Minnerheitsregeeren ut sien egen Patei un de Folkpartiet liberalerna to billn, de vun de Modarata parlementaarsch tolereert worrn is. De hebbt denn bit to de Rieksdagwahlen 1982 regeert.

As de Partei bi de Rieksdagswahl 1985 noch mehr Stimmen verloren harr, is Fälldin vun’n Parteivörsitt torüchtreeden.

## Enkeld Nahwiesen
Martin Weinek

**Martin Weinek** (* 30. Juni 1964 in Leoben, Steiermark) is en öösterrieksch Theater- un Filmschauspeler un Speelbaas. He speelt de Rull vun de Inspektor Kunz in de Feernsehreeg Kommissar Rex .

Weinek hett van 1983 bit 1986 sien Schauspeelstudium bi Peter Jost afsolveert.

Af 1986 arbeidt he toeerst in de Theater Grupp 80 in Wien un kreeg sien eerste lütt Filmrull in „Nachsaison“, wo he en Liftboy spelen dee.

In dat Johr 1987 spell he bi de Ruhrfestspielen Riäkelhusen ünner de Regie vun Georg Mittendrein in „Der Lechner Edi schaut ins Paradies“ un in de Film „Müllomania“ ünner de Regie von Dieter Berner, in de he en Müllmann speelt hett. Dornah harr he en Engagement an dat Jura Soyfertheater Wien (1988-1989) as ok Engagements an anner Theaterbühnen; dorneben weer Martin Weinek aber ok Speelbaas, Dramaturg un Produzent. Van 1990 bit 1991 weer he künstlerisch Leeder vun dat Hernalser Stadttheater.

Tüschendör weer Weinek immer weer bi Film un Fernsehen tätig; to’n Bispeel 1989 in de sössdeelig Feernsehreeg „Calafati Joe“.

Tosommen mit sien Fru Eva, de nah hör Studium vun de Theaterwetenschapen eerst as Dramaturgin arbeidt hett, is he neben de Schauspeleree ok Wienbuer. De beid sünd 1993 as Hobbywinzer anfungen un bedrieft bi Heiligenbrunn dre Hektar Wiengorden.

## Film un Fernsehen (Utwahl)

## Weblenken

* 
* Levensloop bi’t ORF
* Levensloop bi de  Agentur Nielsen/Bremen
* Weinek as Wienbuer
Trachea

**Trachea** betekent

* Luftröhr, as Deel vun de böveren Atenweeg,
* Trachee, Kanalröhr mit lieke Funkschoon bi Insekten.
Hollorgan

As **Hollorgan** warrt in de Anatomie un de Biologie de Organen betekent, de mit jemehr bioloogsch Geweev en Hollruum inslutt, de ok as Lumen betekent warrt.

## Opbo
De Opbo vun de Hollorganen is to’n groden Deel eenheitlich. Binnen in warrt se vun Epithel utkleedt. De Wand besteiht vör allen ut en Muskelschicht (*Tunica muscularis*) ut gladde Muskulatur, mit Utnahm vun dat Hart, dat en egen Oort vun Muskulatur, neemlich den Hartmuskel hett. Buten sünd de Organen vun en Tunica serosa övertogen oder se sünd över Binngeweev (*Adventitia*) in de Ümgegend verankert.

## Organen
To de Hollorganen tellt:
* Spiesröhr un Magen-Darm-Trakt
* Gallenblaas
* Luftröhr
* Hart
* de Genitaltrakt bi de Fronslüüd: Eileider, Beermoder, Vagina
* de Harnweeg: Nerenbecken, Harnröhr, Harnblaas, Harnleider
Chris Henderson

**Christopher "Chris" Henderson** (* 11. Dezember 1970 in Edmonds, Washington) is en ehmalge US-amerikaansch Footballspeler.

He hett eerst an de Universität Football speelt un wurr 1990 Natschonalspieler för de USA. 1994/95 hett he bi de düütsche Vereen FSV Frankfurt in de Tweete Football-Bundsliga speelt un dornah noch 1 Johr in Norwegen för Stabæk IF. 

Henderson gehörr to de WM-Kader vun USA bi de Football-Weltmeesterschap 1990 in Italien. Twee Johr later hett he ok bi de olympisch Sömmerspelen 1992 in Barcelona för de USA speelt.

All tosommen hett he van 1990 bit 2000 79 mal för de US-Natschonalmannschap speelt un dorbi 3 Doren schaaten.
Lobaye (Stroom)

De **Lobaye** is en ruch weg 500 km lang Nebenstroom vun de Ubangi in de Zentraalafrikaansche Republiek. De Stroom floot dör de Stadt Bouar.

## Weblinks
* Bild vun’n Lobaye
Bouar

**Bouar** is de Hööftstadt vun de Präfektur Nana-Mambéré in de Zentraalafrikaansche Republiek. In de Stadt leven 40.353 Inwahner (2003).

Bouar liggt up knapp 950 m Höcht in' Westen vun de Zentraalafrikaansch Republiek an de Höftverbindungsstraat vun Bangui nah Kamerun, to wat Bouar fröher hörrt hett. De Lobaye floot dör Bouar.
John Michael Talbot

**John Michael Talbot** (* 8. Mai 1954 in Oklahoma City, Oklahoma, USA) is en röömsch-kathoolsch Mönk, US-amerikaanschen Singer, Komponist un Gitarrist. He gellt as en vun de erfolgriekst Singers vun de kathoolsche Kark. He is ok de Grünner vun de Klooster *The Brothers and Sisters of Charity* in Eureka Springs, Arkansas, USA.

## Beröhmte Warken

* 1. Reborn (1972)
* 2. John Michael Talbot (1976)
* 3. The New Earth (1977)
* 4. The Lord's Supper (1979)
* 5. Beginnings / The Early Years (1980)
* 6. Come to the Quiet (1980)
* 7. The Painter (1980)
* 8. For the Bride (1981)
* 9. Troubadour of the Great King (1981)
* 10. Light Eternal (1982)
* 11. Songs For Worship Vol. 1 (1982)
* 12. No Longer Strangers (1983)
* 13. The God of Life (1984)
* 14. Songs For Worship Vol. 2 (1985)
* 15. The Quiet (1985)
* 16. Be Exalted (1986)
* 17. Empty Canvas (1986)
* 18. The Heart of the Shepherd (1987)
* 19. Quiet Reflections (1987)
* 20. The Regathering (1988)
* 21. Master Collection (1988)
* 22. The Lover and the Beloved (1989)
* 23. Come Worship the Lord Vol. 1 (1990)
* 24. Come Worship the Lord Vol. 2 (1990)
* 25. Hiding Place (1990)
* 26. The Birth of Jesus (1990)
* 27. The Master Musician (1992)
* 28. Meditations in the Spirit (1993)
* 29. Meditations from Solitude (1994)
* 30. Chant from the Hermitage (1995)
* 31. The John Michael Talbot Collection (1995)
* 32. The Talbot Brothers Collection (1995)
* 33. Brother to Brother (1996)
* 34. Our Blessing Cup (1996)
* 35. Troubadour for the Lord (1996)
* 36. Table of Plenty (1997)
* 37. Hidden Pathways (1998)
* 38. Pathways of the Shepherd (1998)
* 39. Pathways to Solitude (1998)
* 40. Pathways to Wisdom (1998)
* 41. Quiet Pathways (1998)
* 42. Spirit Pathways (1998)
* 43. Cave of the Heart (1999)
* 44. Simple Heart (2000)
* 45. Wisdom (2001)
* 46. Signatures (2003)
* 47. City of God (2005)
* 48. Monk Rock (2005)
* 49. The Beautiful City (2006)
* 50. Living Water 50th (2007)
* 51. Troubadour Years (2008)

## Weblenken

* ''Websteed to John Michael Talbot'' 
* ''The Brothers and Sisters of Charity''
(16) Psyche

**(16) Psyche** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 17. März 1852 vun de italieensch Astronom Annibale de Gasparis in Neapel opdeckt wurrn is.

Nömmt wurrn is de Asteroid nah Psyche, de Gattin vun de greeksch Gott Eros.

Psyche bewegt sück in en Afstand vun 2,5124 (Perihel) bit 3,3273 (Aphel) astronomische Eenheiten, in rund 5 Johren um de Sünn. Die Bahn ist 3,0954° tegen de Ekliptik neegt, de Bahnexzentrizität bedrocht 0,1395.

Mit en Dörmeter vun 272 Kilometern hörrt Psyche to de gröttsten Asteroiden ut de Hööftgördel. Se hett en relativ hellen Böverflach mit en Albedo von 0,12. In 4 Stünn un 12 Minüten roteert se üm hör eegen Ass.
Piacenzium

Dat **Piacenzium** is de middlere chronostratigraafsche Stoop vun’t Pliozän in’t Neogen. Se ümfaat ruchweg de Tietduer vun 3,6 (±&nbsp;0,005) Millionen bit 2,588 (±&nbsp;0,005) Millionen Johren vör hüüt. Vör disse Stoop liggt dat Zancleum. Aflöst warrt se vun’t Gelasium, de böverste un jüngste Stoop vun’t Pliozän.

## Naam
De Naam vun de Stoop is afleidt vun de italieenschen Stadt Piacenza. De Stoop sülvst as ok de Naam sünd 1858 vun den Swiezer Geoloog Karl Mayer-Eymar vörslahn worrn. De „Global Stratotype Section and Point“ (GSSP – dat is ruchweg dat sülve as en Tyypprofil) liggt bi Punta Piccola op dat Eiland Sizilien.

## Definitschoon
As de ünnere Grenz vun’t Piacenzium is de Basis vun de magneetsche Poloritäts-Chronozoon C2An (*Gauss-Chronozoon*) fastleggt worrn, wat tietgliek liggt mit dat Utstarven vun de planktoonschen Foraminiferen-Orden *Globorotalia margaritae* un *Pulleniatina primalis*. Na baven is de Grenz defineert dör de Isotopen-Stoop 103 un de Basis vun de magneetschen Polaritäts-Chronozoon C2r (*Matuyama-Chronozoon.*) Doröver leegt de Utstarvhorizonten vun de kalkigen Nanoplankton-Ornen *Discoaster pentaradiatus* un *Discoaster surculus*.

## Literatur
*Felix Gradstein, Jim Ogg, Jim & Alan Smith: A Geologic timescale. Cambridge University Press 2004 ISBN 9780521786737
*Karl Mayer-Eymar: *Versuch einer neuen Klassifikation der Tertiär-Gebilde Europa’s*. Verhandlungen der Schweizerischen Naturforschenden Gesellschaft . (Johrsversammeln in Trogen, 17.-19. August 1857), S.70–71 et 165–199, Tabell Basel 1858.
*Hans Murawski & Wilhelm Meyer: *Geologisches Wörterbuch*. 10., nee bearb. u. w. Opl., 278, Enke Verlag, Stuttgart 1998 ISBN 3-432-84100-0.
*Davide Castradori, Domenico Rio, Frederik J. Hilgen und Lucas J. Lourens: *The Global Standard Stratotype section and Point (GSSP) of the Piacenzian Stage (Middle Pliocene).* Episodes, 21(2): 88-93, Beijing 1998, ISSN 0705-3797.

## Weblenken
* Deutsche Stratigraphische Kommission (Rgv.) (2002): *Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2002*. ISBN 3-00-010197-7 - PDF (Groot)
*GeoWhen Database
*Norges Network of offshore records of geology and stratigraphy
*Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP’s) vun Jim Ogg
Absalon (Mehrdüdig Begreep)

**Absalon** (afwannelt Naamform vun Absalom) betekent

* Absalon (1128–1201), däänsch Bischop,
* Absalon (1964–1993), franzöösch Künstler,
* ''Absalon'' (L16), Schipp ut de Absalon-Klass vun de däänsche Marien.

**Absalon** is de Familiennaam von

* Julien Absalon (* 1980), franzööschen Mountainbikefohrer.
Beekjumfern

De **Beekjumfern** (Calopterygidae) sünd ene Familie mank de Jumfern. In Europa gifft dat dor veer Aarden vun. 

De Beekjumfern kann een ut’neenholen vun de annern Jumfern, vunwegen dat jem ehr Achterlief en Metallglanz hett. Dor kaamt denn noch brede Flunken to, de bi de Heken bunt sünd. Mit jem ehre Lengde vun 50 mm sünd se de gröttsten Jumfern. 

Beekjumfern leevt an Water, wat strömen deit. As eenzigste Familie mank de Goldpeer föhrt se en Paarungsdanz oder en Baltz ut. Dat heken verdeffendeert en Territorium, wo dat Seken de Eier in afleggen deit.  

## Indelen
Düsse veer Aarden kaamt in Europa vör:

**Familie Beekjumfern (Calopterygidae)**
*Geslecht *Calopteryx*
**Oort Blaue Beekjumfer (*Calopteryx virgo*)
**Oort Weidebeekjumfer (*Calopteryx splendens*)
**Oort Ibersche Beekjumfer (*[[Calopetryx xanthostoma]]*) (Süüd-Europa)
**Oort Kopper-Beekjumfer (*[[Calopteryx haemorrhoidalis]]*) (Süüd-Europa)

## Biller

Image:HaguroTonbo 06f3512.jpg|*[[Calopteryx atrata]]*
Image:Calopteryx splendens f 10301.jpg|*[[Weidebeekjumfer]] * (Calopteryx splendens)
Image:Blaufluegel-Prachtlibelle-Weibchen.jpg|*[[Beekjumfer]] * (Calopteryx virgo)
Ruusch

**Ruusch** betekent

* Ruusch, en Plant,
* en hoochdüütsch Lehnwoort in’t Plattdüütsche för Duuntje un annere afsunnerliche Tostänn.
Rüüsch

**Rüüsch**, ok **Ruusch** (latiensch: *Juncus*), in welke plattdüütsche Kuntreien ok **Bees** oder **Bent**, is dat Geslecht vun Planten, wo de Familie vun de Rüüschenplanten ehren Naam vun her hett. Wenn een nich so akraat henkieken deit, seht de Planten ut, as Gras. De Blöte is avers bi de Rüüschen lang nich so stark up Windbestöven instellt. Dorüm sütt een bi de Rüüschenblöten ok veel beter, dat dat Blöten sünd. Wenn een de denn nippe unnersöcht, denn so kann een gau de verscheden Unnerdelen vun de Blöte kunnig weern, as Blötenhüllblöer, Fruchtblatt mit Greep, Stempel un Stoffblöer. 

De Kroonblöer sünd bruun oder gröön un an’n Rand kann dor en Huut över sitten. Just as bi de Gräser gifft dat bi de Rüüschen smalle Blöer un Scheden, wo de Blöer rutwassen doot. De Blöer hefft de Form vun Stengels un dor sitt keene Haar an. 

De Fruchtknutten is bovenstännig un dat gifft dree bit sess Stofffadens un sess Kroonblöer. De Frucht vun de Rüüschen is en Dosenfrucht, wo veel Saat in sitten deit. 

In Düütschland gifft dat 29 Aarden vun Rüüschen, in de Benelux-Länner sünd dat bi 20. Rüüschen sünd slankweg in natte un fochtige Gemarken to finnen un wasst dor as Pionierplanten. De meisten Aarden sünd mehrjöhrig un behoolt denn in’n Winter de grönen Blöer. 

De Nährweert vun Rüüschen för Beester un Veeh is man minne. As Stroh könnt se avers denen. 

Binnen dit Geslecht könnt sik de Aarden ok mischen. De Alpen-, Sump-, Dünen-un Feldrüüschen könnt sik unner’nanner krüzen, just so, as allerhand annere Aarden. Tomeist sünd düsse Hybriden unfruchtbor, man dat gifft Utnahmen. 

## Aarden
* Alpenrüüsch (*Juncus alpinoarticulatus *subsp.* alpinoarticulatus*)
* Besenknopp (*Juncus conglomeratus*)
* Kanaadsch Rüüsch (*Juncus canadensis*)
* Drahtrüüsch (*Juncus filiformis*)
* Dünenrüüsch (*Juncus alpinoarticulatus* subsp. *atricapillus*)
* Dwargrüüsch (*Juncus pygmaeus*)
* Greppelrus (*Juncus bufonius*)
* Knollenrüüsch (*Juncus bulbosus*)
* Kopprüüsch (*Juncus capitatus*)
* Noordsch Rüüsch (*Juncus balticus*)
* Üzenrüüsch (*Juncus subnodulosus*)
* Steenrüüsch (*Juncus effusus*)
* Plattrüüsch (*Juncus compressus*)
* Spiddelig Rüüsch (*Juncus tenuis*)
* Treckrüüsch (*Juncus squarrosus*)
* Feldrüüsch (*Juncus acutiflorus*)
* Wietblomenrüüsch (*Juncus tenageia*)
* Seegröön Rüüsch (*Juncus inflexus*)
* Seerüüsch (*Juncus maritimus*)
* Sotgravenrüüsch (*Juncus ambiguus*)
* Soltrüüsch (*Juncus gerardii*)
* Sumprüüsch (*Juncus articulatus*)
* Sweertrüüsch (*Juncus ensifolius*)

## Kiek ok bi
* 

## Literatur
* J. Grau, B. P. Kremer, B. M. Möseler, G. Rambold & D. Triebel: *Gräser*, Mosaik-Verlag, München 1996, ISBN 3-576-10702-9
* H. Haeupler & Th. Muer: *Bildatlas der Farn- und Blütenpflanzen Deutschlands.* Ulmer Verlag, Stuttgart, 2000. ISBN 3-8001-3364-4.
* E. Oberdorfer: *Pflanzensoziologische Exkursionsflora.* Ulmer, Stuttgart 1994. ISBN 3-8252-1828-7.

## Weblenken
Waterjumfern

De **Waterjumfern** (Coenagrionidae) sünd mank de Jumfern (Zygoptera) de Familie mit de meisten Aarden. Mit all Jumfern höört se ok to de Goldpeer (Odonata) mit to. Altohopen gifft dat mehr as 80 Geslechter mit Hunnerten vun verscheden Aarden, de al beschreven sünd. In Düütschland kammt dor 18 Aarden vun vör, in Belgien un de Nedderlannen sünd dat 15 Aarden. 

## Kennteken
De utwussen Deerter vun de Waterjumfern sünd typische Jumfern, mit en lang, dünn Achterlief. De Vör- un Achterflunken sund liek vun Form un wenn de Deerter sitten gaht, weert se tosamenfoolt över dat Achterlief. De Ogen staht wiet ut’neen. Fudder is dat Achterlief allemol swart tekent. Ok binnen een Aart kann düt Munster heel unnerscheedlich utfallen. 

Sünnerlich de Aarden mank dat Geslecht Waterjumfern (*Coenagrion*) sünd meist nich ut’neen to holen. Man fiene Unnerscheden in de Form vun dat Halsschild un dat Munster up dat Achterlief maakt dat denn doch mööglich, kunnig to weern, wat vun Jumfer dat nu is. 

Waterjumfern sett jem ehre Eier af in Waterplanten. Enige Aarden dükert dor sogor unner Water bi. 

De Larven vun de Waterjumfern seht ut, as typische Jumfernlarven. Se verscheelt vun annere Larven vunwegen den Bo vun de Antennen un de Steertkemen. 

## Systematik
**Familie: Waterjumfern (Coenagrionidae)**
* Geslecht **Grasjumfern** (*Ischnura*)
** Oort: Lüttje Lanteern (*Ischnura elegans*)
** Soort: Spiddelige Grasjumfer (*Ischnura pumilio*)
* Geslecht **Watersnuten** (*Enalagma*)
** Soort: Watersnuut (*Enallagma cyathigerum*)
* Geslecht **Waterjumfern** (*Coenagrion*)
** Soort: Variabel Waterjumfer (*Coenagrion pulchellum*)
** Soort: Azurwaterjumfer (*Coenagrion puella*)
** Soort: Merkurwaterjumfer (*Coenagrion mercuriale*)
** Soort: Gaffelwaterjumfer (*Coenagrion scitulum*)
** Soort: Speerwaterjumfer (*Coenagrion hastulatum*)
** Soort: Maandwaterjumfer (*Coenagrion lunulatum*)
** Soort: Düstere Waterjumfer (*Coenagrion armatum*)
* Geslecht **Rootogenjumfern** (*Erythroma*)
** Soort: Grote Rootogenjumfer (*Erythromma najas*)
** Soort: Lüttje Rootogenjumfer (*Erythromma viridulum*)
** Soort: Kanaljumfer (*Erythromma lindenii*)
* Geslecht **Füerjumfern** (*Pyrrhosoma*)
** Soort: Füerjumfer (*Pyrrhosoma nymphula*)
* Geslecht **Korallenjumfern** (*Ceriagrion*)
** Soort: Korallenjumfer (*Ceriagrion tenellum*)
* Geslecht **Dwargjumfern** (*Nehalennia*)
** Soort: Dwargjumfer (*Nehalennia speciosa*)

## Biller

Bild: Pyrrhosoma nymphula I.jpg|*Füerjumfer*
Bild: Drei Jungfern.jpg|*Azurwaterjumfer*
Bild: XN Cercion lindenii 645.jpg|*Kanaljumfer*
Bild: Male of Ischnura elegans I.jpg|*Lüttje Lanteern*
Bild: Ceriagrion tenellum.jpg|*Korallenjumfer*


## Literatur
* A. Wendler & J-H Nüss: *Libellen van Noordwest-Europa.* Jeugdbondsuitgeverij, Utrecht, 2002, ISBN 90-5107-031-4
* R.R. Askew: *The Dragonflies of Europe.* Harley Books Colchester, 1988
* N. De Pauw & R. Vannevel: *Macro-invertebraten en waterkwaliteit.* Stichting Leefmilieu, Antwerpen, 1990
903

## Wat passeert is
* De Arabers erovert de Balearen un maakt dor en Deel vun dat Spanien vun de Mohren ut.

## Boren

## Storven
907

## Wat passeert is
* 

## Boren

## Storven
* Árpád, de Magyaren ehr eerste Grootförst un Grünner vun dat hüdige Ungarn (* um 845 rüm)
* Boris I., Först vun Bulgarien (* um 828 rüm)
Alumnus

En **alumnus** (*[[Mehrtall|Mt.]] mask.*; alumni, *Mt. fem.:* alumna) is en utstudeerte Ooldstudent vun en Universität. Dat Woort kümmt ut de Latiensche Sprake un betekent Lehrling oder Töögling. 

## Alumni hüdigendags
Allerwegens in Middeleuropa gaht de Universitäten hüdigendags na US-amerikaansch Vörbild bi un unnerhoolt gode Kontakten mit jem ehre Alumni. Dor geiht dat üm finanzielle Stöhn, man ok um Plätze för't Praktikum un um Baanen vör de Studenten bi. 

Dat Unnerholen vun Kontakten mit Ooltstudenten passeert sünnerlich in Form vun Stammdischen un Mit'nanner-Eten. Dor geiht dat denn um Themen, de mit de Bildung to kriegen hefft, man ok um aktuelle Themen. Bi de Universitäten is dat al lange Traditschoon, dat jem ehre Alumni stark mit jem verbunnen sünd, veel mehr, as u. a. bi Fackhoochscholen. Man en ganze Reeg vun Fackhoochscholen seht to, dat se dor wat an ännern könnt.
910

## Wat passeert is
* 11. September: De Abtei Cluny in Burgund warrt grünnt vun Willem vun Aquitanien
* De Normanenhööftling Rollo warrt bi Auxerre slahn un treckt sik torüch na Chartres to. De Bischop vun düsse Stadt söcht Hölp un König Karl III. sleiht vör, Rollo de Gemarken um de Stadt Rouen to an to beden, dat he sik dor ansiedeln scholl. Dor warrt later de Normandie vun.

## Boren
* um 910 rum: Editha, Fro vun den düütschen König un latern Kaiser Otto den Groten, Dochter vun den engelschen König Aethelstan († 946).

## Storven
Franco Ballerini

**Franco Ballerini** (* 11. Dezember 1964 in Florenz; † 7. Februar 2010 in Pistoia)) weer en italieensch Profi-Radrennfohrer un siet 2001 Baas vun de italieensch Rad-Natschonalmannschap. Ballerini fung 1986 as Profi an un hett de Karriere an’ 15. April 2001 mit dat Rennen Paris-Roubaix beend. 

De Italiener weer en so nömmt Klassikerjäger, de sien gröttsten Spood bi de Fröhjohrsklassiker harr. So is he alleen 13 Mal bi *Paris–Roubaix* antreden.

As Baas vun de Rad-Natschonalmannschap hett he ok völ Spood. He föhr nemelk Mario Cipollini (2002), Paolo Bettini (2006 un 2007) un Alessandro Ballan (2008) as Team-Chef to de Weltmeesterschap. 

He is bi en Autounfall to Dood kommen.

## Disse Rennen hett he wunnen
* Paris-Roubaix: 1995, 1998
* La Flèche Wallonne: 1996
* Paris–Brüssel: 1990
* Omloop Het Volk: 1995
* Grand Prix de Wallonie: 1996

## Mannschapen
* 1986-1987 Magniflex
* 1988 Del Tongo
* 1989 Malvor-Sidi
* 1990 Del Tongo
* 1991 Del Tongo-MG Boys
* 1992-1993 GB-MG Maglificio
* 1994 Mapei-CLAS
* 1995-1997 Mapei-GB
* 1998 Mapei-Bricobi
* 1999-2000 Lampre-Daikin
* 2001 Mapei-Quick Step

## Enkeld Nahwiesen
Breedscheenjumfern

De **Breedscheenjumfern** (Platycnemididae) sünd en kosmopolitische Familie mank de Jumfern. Dor höört se to een vun de twee Orden vun de Goldpeer mit to. Alltohopen gifft dat vun düsse Familie 25 Geslechter mit um un bi 190 Aarden. In Düütschland, de Nedderlannen un Belgien kümmt bloß man een Aart vör, dat is de Blaue Breedscheenjumfer. In den Rest vun Europa gifft dat noch twee annere Aarden vun dat Geslecht „Platycnemis“. De Naam „Breedscheenjumfer“ kummt vun de sunnerlich breden tibia oder Schenen vun her. 

## Kennteken
De utwussen Deerter sünd typische Jumfern mit en lang, dünn Achterlief, Vör- un Achterflunken vun lieke Form. Wenn se sitten gaht, foolt de Jumfern ehr över dat Achterlief tosamen. De Ogen staht wiet ut’neen. Se verscheelt vun al annere Jumfern dör den apartigen Bo vun de Poten. De Scheen vun jede Poot is mehr oder minner so breet, dat dat in’t Oge fallt. Bavenhen sitt dor Haar an, de afstaht vun dat been. 

An un for sik söökt sik Breedscheenjumfern Water ut, wat strömen deit, wenn se dor jem ehre Eier in Waterplanten afleggen doot. 

## Aarden, de beschreven sünd
### Europa
Düsse Aarden hier unnen kaamt in Europa vör un weert ok in Detail beschreven: 

**Familie Breedscheenjumfern (Platycnemididae)**
* Geslecht: **Breedscheenjumfern** (*Platycnemis*)
** Oort: Blaue Breedscheenjumfer (*Platycnemis pennipes*) – heel Middel- un Süüdeuropa, ok in Düütschland
** Oort: Orange Breedscheenjumfer (*Platycnemis acutipennis*) – Frankriek un Spanien
** Oort: Witte Breedscheenjumfer (*Platycnemis latipes*) – Frankriek un Spanien

### Buten Europa
* *[[Asthenocnemis linnaei]]*
* *[[Mesocnemis saralisa]]*

## Biller

Bild: Platycnemis_penipes,_male_adult.jpg|*Blaue Breedscheenjumfer, Heken*
Bild: XN Platycnemis pennipes fem 01.jpg|*Blaue Breedscheenjumfer, Seken, Mönster*


## Literatur

* Martens A (1996): *Die Federlibellen Europas (Platycnemididae)* [Die Neue Brehm-Bücherei Bd. 626]. Westarp & Spektrum, Meideborg & Heidelbarg. ISBN 3-89432-458-9
* Bellmann H (1993): *Libellen beobachten - bestimmen*. Naturbuch, Augsborg. ISBN 3-89440-107-9
* Jurzitza G (2000): *Der Kosmos-Libellenführer*, Franckh-Kosmos Verlags GmbH & Co., Stuttgart
Pauling-Schrievwies

De **Pauling-Schrievwies** (ok bekannt as **Kastenschrievwies**) is en eenfache Oort, de Orbitalen in de Chemie graafsch dortostellen. Nöömt is de Schrievwies na den US-amerikaanschen Chemiker vun düütsche Afstammen Linus Carl Pauling.

Normalerwies warrt blots de Nevenquantentall vun de buteren Schaal vun dat Bohrsche Atommodell mit de Spinquantentall dorstellt. De Energieeven vun de Schaal kann afkört in Bookstaven dorbi stahn.

De Orbitalen sülvst warrt in’t Kastenmodell dör lütte quadraatsche Kastens dorstellt. Wenn de Kastens ahn Lück blangenenanner staht, wiest se Orbitalen mit de glieken Nevenquantentall, d. h. mit de glieke Energie. Dat s-Orbital warrt also dör en enkelten Kasten dorstellt, dat p-Orbital dör dree Kastens, dat d-Orbital mit fief Kastens un dat f-Orbital mit söver Kastens blangenenanner.

De Besetten mit Elektronen un jemehr Spinquantentall warrt mit Help vun Pielen anwiest. Steiht in en Kasten een enkelten Piel, is dat Orbital mit een Elektron besett. Wiest en Piel na baven, hett dat Elektron en parallelen Spin. Wenn de Piel dorgegen na ünenn wiest, denn hett dat Elektron ’n antiparallelen Spin. De Hundsche Regel seggt ut, dat toeerst all Orbitalen (Kastens) mit de glieken Nevenquantentall (Energie-Even) eenfach besett warrt. Dorna warrt de Orbitalen mit dat Elektron mit den antiparallelen Spin dubbelt besett.
Filmmusik

**Filmmusik** is mokt, üm de Dramatik vun een Film to unnerstütten. De Musik kunn de Spannung mehren, awer ok blots de rechte Atmosphäre moken.
Dat gifft Filme, vun de sünd de Musiken all Klassiker worn. De meiste Lüüd kennt to'n Bispeel de Musik van „James Bond“ oder ok van „Star Wars“.
Beröhmte Komponisten, vun de de mehrste Lüüd de Filmmusik kennen deiht, sünd to'n Bispeel Henry Mancini („Breakfast at Tiffany’s“) oder Ennio Morricone („Spiel mir das Lied vom Tod“). Een düütschen Filmkomponist, de dat in Hollywood bannig wiet brocht harr, is Hans Zimmer (Disney's „The Lion King“). De Musik het ok en Effekt für de Weddererkenning von Serien, woans to’n Bispeel bi de Serie „Tatort“, de all sied veele Johr de sülve Titel hett.
Valenzschaal

De **Valenzschaal** is de butenste Schaal in de Elektronenhüll vun en Atom, de mit Elektronen besett is. In disse Schaal hollt sik de so nöömten Valenzelektronen op, de för dat Billn vun cheemsch Binnen mit annere Atomen praat staht. De Elektronenkonfiguratschoon vun de Valenzschaal präägt de cheemschen Egenschoppen vun de Atomen vun en cheemsch Element.

För de Elementen ut de Hööftgruppen kann de Valenzschaal bit to höchstens acht Elektronen opnehmen, dorvun twee in de s-Orbitalen un söss in de p-Orbitalen. Utnahmen dorvun sünd de beiden eersten Elementen Waterstoff un Helium, vun wegen dat dor blots de K-Schaal besett warrt. De is aver al mit twee Elektronen vull besett.

All de Eddelgasen (mit Utnahm vun’t Helium) hebbt acht Elektronen in de Valenzschaal. Na de so nöömten Oktettregel sünd cheemsch Verbinnen tomeist denn in en „bestännigen Tostand“, wenn all bedeeligten Atomen dör’t Opnehmen oder Afgeven vun Elektronen vun oder an den bunnen Partner (Ionenbinnen) oder dör Billn vun gemeensome Elektronenporen (Molekülbinnen) so’n „Eddelgaskonfiguratschoon“ opwiest.
(3132) Landgraf

**(3132) Landgraf** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 29. November 1940 vun de finnisch Astronomin Liisi Oterma in Turku opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah den düütschen Astronom Werner Landgraf nömmt wurrn.
(11) Parthenope

**(11) Parthenope** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 11. Mai 1850 vun de italieensch Astronom Annibale de Gasparis opdeckt wurrn is.

Nömmt wurrn is de Asteroid nah Parthenope, en vun de Sirenen ut de greeksch Mythologie.

Parthenope bewegt sück in en Afstand vun 2,2103 (Perihel) bit 2,6949 (Aphel) astronomischen Einheiten, in 3,8411 Johren um de Sünn. De Bahn is 4,6223° tegen de Ekliptik neigt un de Bahnexzentrizität bedrocht 0,1.

Parthenope hett en Dörmeter vun 162 Kilometer. Se hett en relativ hell, silikatsch Böverflach mit en Albedo vun 0,18.
Bi de Oppositschon erreicht Parthenope en Helligkeit vun 8,9 mag. se hörrt dormit to de hellste Asteroiden an’ Nachthimmel. Liekers wurrd en Teleskop oder en luchtstark Prismenfeernglas bruukt, um de Asteroid utfinnig to maken.


## Aspekte
Bangui

**Bangui** is de Hööftstadt vun de Zentraalafrikaansche Republiek un hett 684.190 Inwahners (Stand 1. Januar 2005). De Stadt is dat politisch, wertschaplich un kulturelle Zentrum vun dat Land. 

## Geographie
De Stadt liggt in’ Süüdwesten vun dat Land an de Stroom Ubangi an en Stä, wo mehrere Stroomschnellen de kommerziell Schippfahrt stroomupwärts inschränken. De Ubangi bildt an disse Stä de Grenz tüschen de Zentraalafrikaansche Republik un de Demokraatsche Republiek Kongo. 
 
## Historie
De Stadt wurr 1889 as Verwaltenszentrum för dat franzöösch Kolonialterritorium Ubangi-Chari grünnd un bleev 1960, as de Zentraalafrikaansche Republiek unafhängig wurr, Hööftstadt. 

In’ März 1986 is en franzöösch Kampffloogtüüch över bewahnt Rebeet afstört. Dorbi sünd 35 Minschen to Dood kommen. 

## Wertschap
Wichtig Wertschapstwieg vun de Stadt sünd de Textilindustrie, de Produktschoon vun Lebensmiddel, Beer, Säften, Gemüse un Seep. Exporteert weern Demanten un Holt.

## Besünners antokieken
Typisch för Bangui sünd de breed Straaten, den Stadtmiddelpunkt bildt de *Place de la Republique*. Dor gifft dat ok en Triumphbogen vun de ehmalig Kaiser Bokassa in’ röömschen Stil.
Ebenfalls wat besünners is de Markt un de *Avenue Boganda*, beid wohre Tummelplätze vun dat afrikaansch Leven.

## Söhns un Döchter vun de Stadt
* Jean-Bédel Bokassa, Präsident un later henn Keiser
* Élie Doté, Politiker un Premierminister
* André Kolingba, Staatspräsident
* Nathalie Tauziat, ehmalige Tennisspelerin
Hans Brunke

**Hans Brunke** (* 1. Oktober 1904 in Berlin; † 6. März 1985) weer en düütsch Footballspeler. 

Brunke weer Verteidiger un speel meestens up de linke Siet. Sien Heimatvereen weer Tennis Borussia Berlin. In de Johren 1927 bit 1931 is Brunke söben Mal in de düütsch Football-Natschonalmannschap insett wurrn. 
 
Sien eegentlich Berop weer Koopmann. 

## Literatur
* Jürgen Bitter: *Deutschlands Fußballnationalspieler*. Sport-Verlag Berlin 1997, ISBN 3-328-00749-0