open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Weertschop

**Weertschop** is en tosaamfaten Woort för allens wat mit Produkschoon un Hannel un Deenst to doon hett. Dat sünd Verkoop, Inkoop, Export, Import. 

De Weertschop is dorop ut, dat, wat de Minschen hebben wullt, to maken un praat to stellen. 

## Sektoren
Na de Oort ünnerscheedt wi:
* den Primärsektor, wo allens dor to höört, wat direktemang produzeert warrt. Dat sünd besünners
** de Bueree
** de Bargbau
* den Sekundärsektor, wo ut de Saken ut den Primärsektor anner Saken vun maakt warrt, besünners
** Handwark
** Industrie
* den Tertiärsektor, wo dat dorum geiht, de Lüüd mit Saken un Deensten to versörgen, to 'n Bispeel
** Hannel
** Geldweertschop, as Banken, Spoorkassen, Börs
** Deenstmaker, as de Tourismus, Hoorsneder un allens wat mit Informatschoon to doon hett, as Daagbläder, Tietschriften un Böker, Radio, Kiekschapp-Programm, Telefon, Weekwoor un Internet.

## Historie
De Historie vun de Weertschop fangt al in de Steentiet an, as Minschen sik op bestimmte Saken spezialiseert harrn. Dat eerste Handwark is de Füersteenklopper ween, de fein Warktüüch un Wapen ut Füersteen kloppt harr. Dat kunn jo nich jeden. Un ok bi de Jagd geev dat welk, de dat beter kunnen. Un denn güng dat Hanneln los. De Füersteenklopper geev de Jagers Speere un kreeg dorför Fleesch un Leder. Füersteen geev dat nich överall. Un dor kemen welk op de Idee, as fohrende Höker dör de Welt to reisen un Steen to hanneln. Dat weer al in de Iestiet so wiet.

Na de Iestied güng dat mit de Bueree un dat Veehtrecken los. Un de Hannel güng wieder, besünners as de Minschen Scheep boot harrn. In de Bronzetiet weer de Hannel al över See, dat dat Kopper un Tinn ok to de Lüüd keem. As de Minschen Städer un Rieken optoboen, neem dat Handwark Opschwung. In Manufakturen füng dat denn an, dat se ok gröttere Mengen produzeren deen. 

Geld keem denn wat üm 1000 v. Chr. op. Un dat Geld utleihn. Aver mit richtige Banken güng dat denn eerst üm 1500 n. Chr. los. Un denn neem de Bargbau in dat 17. Johrhunnert Opschwung un later in dat 18. Johrhunnert güng dat mit de Industrie los. Denn kunn veel billiger un mehr produzeert warrn.

Kiek ook bi:
* Börs
* Aktie
* Hannel
* Geld
Republiek Zypern

**Zypern** is en Republiek un en Insel in de Middellannsche See, de geografisch to Asien, kulturell to Europa höört. Dat Land is - na en Orlog - updeelt in en Deel mit Grieksch un in en Deel mit Törksch Inwohners. De Hööftstadt is Nikosia.

## Spraken
Amtsspraken sünd Greeksch un Törksch.

## Geographie

## Staat
De Verfaten is demokraatsch. De UNO versökt, beede Delen vun dat Land wedder tosamen to bringen.

## Städer
* Nikosia
* Larnaka
* Limassol
Zoologie

De **Zoologie** is de Deel vun de Biologie, de sik mit Deerter befaat. 

De Zoologie ward indeelt in
* Allgemeen Zoologie
* Speziell Zoologie mit de Systematik vun dat Deerriek
* Anwennte Zoologie, wat besünners um de Beester in de Bueree geiht.
* Morphologie
* Anatomie
* Physiologie
* Ethologie, dat is, woans de Beester sick verholln doot.
* Genetik, dat is vun dat Arvgood un de Tucht.
875

## Wat passeert is
* Gunnbjörn, Wikinger ut Iesland kriggt as eerste Europäer Gröönland to seehn.

## Baren

## Sturben
Öösterriek

**Öösterriek** oder ok **Ööstriek** is en Republiek, de in ’n Zentrum vun Europa liggt. Navers sünd de Swiez, Liechtensteen, Düütschland, Tschechien, de Slowakei, Ungarn, Slowenien un Italien. De Hööftstadt is Wien.

## Spraken
Amtsspraak in alle Länner vun Öösterriek is Hoochdüütsch, in ’n Süüdoosten warrt ok Kroaatsch, Sloweensch un Ungaarsch as Amtsspraak köört.

## Geografie
De gröttste Stroom is de Donau, de gröttste Barg de Großglockner in de Alpen.

## Staat
De Verfaten is demokraatsch.

## Städer
* Wien
* Graz
* Linz
* Soltborg
* Innsbruck

## Weblenken
Ökelnaam

Een **Ökelnaam** is 'n Naam, den een nich up döfft woorn is. Op Ingelsch heet dat *nickname*, op hoochdüütsch *Spitzname*. 
## Ökelnaams vun anner Lüde
Dat kümmt af un an vör, dat wen sien Ökelnaam beter bekennt is as sien echten Naam. To'n Bispill "Hummel". De Waterdräger ut Hamborg weer op Johann Wilhelm Benz döfft. Man vör em weer een Georg Daniel Christian Hummel Waterdräger. Dor harrn besünners de Kinners ook to Benz "Hummel" seggt un em "Hummel, Hummel!" achteranropen. Benz harr denn jümmers "Mors, Mors!" seggt vun wegen dat se sik an'n Mors kleien schullen. Un hüüt noch snackt jedereen vun "Hummel", man blots 'n paar Minschen doot weten, dat he Benz heten dee.
## Ökelnaams to'n Ut'nanner Hollen
In de Dörper Oorssen un Habenhusen bi Bremen gifft dat een ganzen Barg Lüe, de mit Nohnaamen "Stehmeier" heten doot. Kannst reinweg dör´nanner kaamen. Wenn daar nu ook noch de sülbige Vöörnaamen bi is, kannst de gar nich mehr ut´neen hollen. So gifft dat dree Ewald Stehmeiers. Ut düssen Grund weert Ökelnaams bruukt. Vundage warrt jümmers noch vertellt, dat en Ehpaar mit Naam Stehmeier mol de Ökelnaams "Jan Cognac" un "Anna Likör" harr.

## Ökelnaams in de Musik-Szene
Bi de Musikers, de Hip-Hop- un Rap-Musik maken doot, sünd Ökelnaams ganz begäng. So is Jan Philipp Eißfeldt veel bekannter as „Jan Delay“, man ok as „Eizi Eiz“ un as „Boba Ffett“. De bekannte düütsche Rapper Samy Deluxe heet anunforsik Samuel Sorge. Bekannt is he man bloß ünner sien Ökelnaams, as Samy Deluxe, WickedaMC un SamSemilia.
773

## Wat passeert is
* De Sassen hoolt sik de Eresborg trüch, de de Franken ünner Karl den Groten muust harrn.
* Afordenten vun de Paapst kammt an Karl den Groten sien Hoff un bidd, he müch den Paapst gegen de Langobarden helpen

## Boren

## Storven
1492

## Wat passeert is
* 3. August: Christoph Kolumbus seilt na Westen, för dat he na Indien will.
* 11. August: Roderic Llançol i de Borja wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück de Naam Alexander VI.
* 12. Oktober: Christoph Kolumbus geiht in San Salvador, wat to Amerika höört, an Land.
* 28. Oktober: Kolumbus deckt Kuba för de Europäers up
* Edikt vun Alhambra: Jöden (Sephardim) un Muslimen weert ut Spanien verdreven. 

### Dat eerste Maal in’n Oorkunnen

* Braamsteedlund

## Boren

## Storven
* 25. Juli: Innozenz VIII., Paapst (* 1432)
718

## Wat passeert is
* De Franksche Huusmeier Korl Martell treckt tegen de Sassen, vun wegen dat de Sassen de Neustriers holpen harrn
* De Bulgaren ünner jem ehren Khan Tervel winnt gegen een araabsch Herr vör de Doren vun Konstantinopel. Dor kaamt 20.000 bit 50.000 Suldaten ut de Arabers ehr Elite bi üm. Alltohopen schöllt bit to 500.000 Arabers bi de Angreep up de Hööftstadt vun Byzanz ümkamen ween.
* 3.Juni: Afsluut Sünnendüüsternis öber de iberisch Halfinsel, Tunesien un Ägypten
* 15. August: Nah just een Jahr geevt de Arabers jem ehren Versöök up, Konstantinopel intonehmen. Vun nu af an versöchen de Arabers nich mehr, öber den Balkan nah Europa in to trecken
* Just so, as dat bi de Westgoten begäng weer, warrt Pelayo to'n Baas vun Asturien in den Noordwesten vun de iberisch Halfinsel maakt. He röppt up to'n Wedderstand gegen de muslimschen Angriepers. Mit em fangt de Reconquista an.
* De austraasche Huusmeier Karl Martell kriggt bi Soissons Neustrien ünner
* Eudo vun Aquitanien warrt vun Chilperik II. upfoddert, em in den Striet gegen Karl Martell to hölpen. Man he gifft em in de Hannen vun Karl Martell öber. Dor kriggt he as Arvdeel Aquitanien för un warrt to'n Hartog maakt
* Tvirem folgt as Khan vun dat Riek vun Bulgarien Tervel up
* Wilfrid II. folgt John vun Beverley as Bischop vun York up. De vörmalig Bischop treckt sik torüch un geiht in't Klooster. Wilfrid versöcht, toeerst vergeevs, to'n Arzbischop maakt to weern
* Osric warrt König vun Northumbria un folgt Coenred up

## Boren
* Kōken, 46. un 48. Kaisersche vun Japan († 770)
* Ōtomo na Yakamochi, japaansche Dichter ut de Nara-Tiet († 785)

## Storven
* 27. März: Rupert vun Soltborg, eerste Bischop vun Soltborg
* 30. Juni: Erentrudis vun Soltborg, Benediktinersche, Hillige
* Coenred, König vun Northumbria
* Tervel, Khan vun de Bulgaren
776

## Wat passeert is
* Kaiser Karl de Grote treckt na Italien. De Sassen hoolt sik de Eresborg un de Sigisborg trüch, de Karl muust harr.

## Boren

## Storven
772

## Wat passeert is
* 1. Februar: Hadrian I. wurrd Paapst.
*Kaiser Karl de Grote fangt sien Krieg mit de Sassen an. He maakt de Eresborg (Stadtbjerge bi Patterbuorn) platt un demoleert de Irminsul, wat een sassischet Hilligdoom weer.
* um 772 rüm: Willehad geiht in de Footstappen vun Bonifatius un fangt an mit sien Mission bi de Fresen.

## Boren

## Storven
* 24. Januar: Stephan III. (Paapst), Paapst
476

Dat Johr 476 na Christus

*De germansche Soldatenbaas Odoaker sett den Römschen Kaiser Romulus Augustulus af. Dat weer dat Enn vun dat weströmsche Riek. Nu fangt dat Medeloller an.
1076

## Wat passeert is
*Adam vun Bremen schrifft sien Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum (Historie vun dat Erzbisdom Hamborg), wo he veel vun de Sassen vertellt un vun de annern Völkers in’n Noorden. He is de eerste op den Kontinent, de wat vun Winland opschrifft, wat hüüt Amerika is.
1159

## Wat passeert is
* Hinnerk de Leuw leggt den Grund för Lübeck
* Arzbischop Hartwig I. slutt en Verdrag mit de Börgers vun Bremen un sprickt jem de Rechten an de Börgerweid to
* Rainald vun Dassel warrt Arzbischop vun Köln
* Peter Lombard warrt Bischop vun Paris
* To'n eersten Mol steiht de Naam vun dat Dörp Swachhusen in en Urkunn
* Vineta warrt dör de däänsche Flott kaputt maakt
* 7.September: Bi de Wahl to'n Paapst gifft dat in'n Petersdom een Upstand. Orlando Bandinelli warrt vun de meisten Kardinalen to'n Paapst wählt un een paar Daag later as Alexander III. up de Kathedra Petri sett. Man een paar Kardinalen, de dat mit'n Kaiser hollt, wählt dorgegen Octaviano de Monticelli, de as Gegenpaapst den Naam Viktor IV. driggt

## Boren

## Storven
* 17. März: Gebhard vun Henneberg, Bischop vun Würzborg
* 30. Mai: Wladyslaw II. (Polen), Böverst Hertog vun Polen, Hertog vun Slesien (* 1105)
* 1. September: Hadrian IV., Paapst (* weet man nich nipp un nau)
* Joscelin II. (Edessa), Graaf vun Edessa in Mesopotamien (* 1113)
596

## Wat passeert is
* König Ethelbert lett bi'n Paavst anfragen, wat he nich Misschonaren na dat Königriek Kent henstüren kann. 
* Paavst Gregor de Grote stüürt Augustinus vun Canterbury na Kent, dat he de Angelsassen to'n christlichen Gloven bekehren scholl. 

## Boren
* 22. April: Kōtoku, 36. Kaiser vun Japan.

## Storven
1066

## Wat passeert is
*De Schriewer Adam vun Bremen kümmt an de School na Bremen.
*Willem de Eroverer seilt mit sien Normannen vun de Normandie na England un kreegt de Angelsassen in de Schlacht bi Hastings ünner. 

## Boren

## Sturben
395

Dat Johr **395** na Christus

* De römsche Kaiser Theodosius I. is doodbleewen. Dat Röömsche Riek ward opdeelt in dat Weströömsch Riek un in dat ooströömsch Riek.
Tinn

**Tinn** is en cheemsch Element ut dat Periodensystem mit de Atomtall 50, dat to de Grupp vun de Metallen tellt. Dat Atomteken is **Sn** – afleddt vun’t latiensche *stannum*, wat Tinn bedüüt. Vun dor kummt ok de Naam *Stanniol* för dünne Metallfolie, de fröher ut Tinn weer, hüüt aver tomeist ut Aluminium.

## Historie un Vörkamen
Tinn weer al in ole Tieden bruukt, so vun 2500 v. Chr. an. As Bimengen to Kopper, för dat denn Bronze rutkümmt. Un för sick allen. Tinn keem sünners ut Britannien, neemlich ut Cornwall. Aver ok annerwegens geev dat Tinnierzen. 
## Eegenschapen
Tinn is een temlich edlet Metall, wat nich so licht reageert as anner Metallens, ma nich so edel as de Eddelmetallens. Wat opfallt is besünners de laage Smöltpunkt. Dorüm is Tinn een vun de ersten Metallens ween, de de Minschen bruukt harrn, sünnerlich för de Bronze, ober ook för Tellers un Kröög de licht to geeten weern. Un ook as Lot wör un ward dat bruukt, vun de Klemptneree bit na de Elektronik 
## Herstellen
Tinn kümmt besünners as Tinndioxid, SnO2 vör. Dat ward ook Kassiterit naamt un is een tomeist swattbrunen Steen. Dat Tinndioxid ward lütt maakt un denn mit Kohle reduzeert. 
:SnO2 + C ⇒ Sn + CO2 
Denn ward dat knapp bet över den Smeltpunkt hitt maakt un fleet denn rut.

## Chemie
Tinn heurt to de veerde Grupp vun dat Periodensystem. Dor is dat denn ünner Kohlenstoff, Silizium, Germanium un vör Blie. Dorum kümmt dat in Verbinnungen tomeist ook in de Oxidationsstufe +IV vör. Tinn as Element is nich giftig, obers Verbinnungen vun dat Tinn könnt giftig sien.

## Bruuk
Hüüt ward dat Tinn besünners as Lot bruukt. Vun wegen dat dat so good fleet un denn anner Metallens, sünnerlich Kopper good verbinnen deit. För dat normole Lot ward 30-40 % Blie tomixt. För Elektroniklot gifft dat verscheeden Rezepten, ook mit Sülver. Un för de Klemptneree ward reinet Tinn bruukt: Dat Fittingslot (heet so vun wegen dat dor mit de Fittinge mit dat Kopperrohr verbunnen warn) hett 97% Tinn un blots noch 3 % Kopper.

## Literatuur

* Ludwig Mory, E. Pichelkastner, B. Höfler: *Bruckmann’s Zinn-Lexikon.* München 1977.
* Vanessa Brett: *Zinn.* Herder, Freiburg 1983, ISBN 3-451-19715-4.
* K. A. Yener, A. Adriaens, B. Earl, H. Özbal: *Analyses of Metalliferous Residues, Crucible Fragments, Experimental Smelts, and Ores from Kestel Tin Mine and the Tin Processing Site of Göltepe, Turkey.* In: P. T. Craddock, J. Lang (Ruutgever): *Mining and Metal Production Through The Ages.* The British Museum Press, London 2003, ISBN 0-7141-2770-1, S.&nbsp;181–197.

## Weblenken
743

## Wat passeert is
* De Franksche Husmeier Karlmann grippt de Sassen an, vun wegen dat se Hertog Odilo vun Bayern hülpen harrn.
* Liutprand, de Langobarden ehr König, slutt Freden mit den Paavst un begifft sik de Erovern vun Rom.

## Boren

## Sturben
Upnahm vun ne’e EU-Länner

Mit de **Opnahm vun ne’e EU-Länner** is meent, dat de EU (Europääsche Union) is in ehr Historie faken wassen is un ne’e Länner in de Gemeenschop opnimmt. 

## Niege Leden 2004

An'n 13. Dezember 2002 worr in Kopenhagen de Upnahm vun teihn Staten in de EU beslaten. De sünd siet den 1. Mai 2004 Leden. Dat sünd
* Eestland
* Lettland
* Litauen
* Malta
* Polen
* Slowakei
* Slowenien
* Tschechien
* Ungarn
* Zypern

## Niege Leden 2007

An’n 1. Januar 2007 sünd Rumänien un Bulgarien nee in de EU opnahmen worrn.

De EU ümfaat nu 27 Länner.

## Länner, de noch Leden warrn wüllt

2003 harr Kroatien seggt, dat et Lidd warrn will.

De Swiez is en sünnerlichen Fall. Dat Land liggt mittenmang in de EU, as en Insel mit Liechtensteen. Aver dat Volk harr „nee“ seggt. Denn geev dat 'n Slag bilaterale Kontrakten. För de längere Tokumst warrt rekent, dat de Schweizer ehr Menen mol ännert. 

Wat de annern europäischen Länner angeiht, dat kann noch wat länger duern, so as mit Russland, Wittrussland, de Ukraine, Moldawien, Georgien, Serbien oder Noordmakedonien.

## Freuhere Upnohm

To den Anfang weern dat blots sess Leden, de sik mit de Römschen Kontrakten 1957 tosomensluten harrn: Belgien, de Nedderlannen, West-Düütschland, Frankriek, Italien un Luxemborg. 

* 1973 güng dat wieder un Däänmark, Grootbritannien un Irland kemen dorto. 
* 1981 keem Grekenland dorto
* 1986 Spanien un Portugal
* 1990 weer Düütschland wedder eenig, un dat Rebeet vun de ole DDR keem dorto.
* 1995 weern denn ok Sweden, Finnland un Österriek dorbi.
Kopenhagen

**Kopenhagen** (däänsch:  , in bit in dat 19. Johrhunnert gültig Rechtschrieven *Kjøbenhavn*) is de Hööftstadt vun Däänmark un dat kulturelle un wertschapliche Zentrum vun dat Land. De Stadt is Sitt vun dat Parlament (Folketing) un de Regeeren, as ok Residenzstadt vun de däänsch Königin Margrethe II.

De Stadt liggt op de Insel Seelann, wat in'n Osten vun Däänmark is. Kopenhagen hett 632.340 (Stand: 2020) Inwahner up en Flach vun 86,2 km². In'n Ballungsruum Kopenhagen (Hovedstadsområdet) bedrocht de Inwahnertall 1.330.993 (Stand: 1. Januar 2020).  Kopenhagen hett völ Paläste, den Vergnögenspark Tivoli un en groot Hoben. Över de Öresund liedt de Öresundbrüch nah Malmö in Sweden.

## Söhns un Döchter van de Stadt
* Rudolph Bay (1791-1856), Komponist
* Aage Niels Bohr (1922-2009), Physiker un Nobelpriesdräger
* Daniel Jensen (* 1979), däänsch Footballnatschonalspeler
* Julie Marie Vinter Hansen (1890-1960), Astronomin

## Literatur
* Jörg-Peter Findeisen, Poul Husum: *Kleine Geschichte Kopenhagens.* Pustet, Regensborg 2008, ISBN 978-3-7917-2122-4.
* Christian Gehl: *Kopenhagen.* 7. Uplaag. Michael Müller Verlag, Erlangen 2019, ISBN 978-3-95654-629-7.

## Weblinks

* Offizielle Website van de Stadt Kopenhagen (däänsch, engelsch)
* Afbillen van de Stadt 1588 in ''Civitates orbis terrarum'' van Georg Braun
Tietzoon

De Eer is in 24 **Tietzonen** indeelt. De gaht ründ um den Globus un treckt sick vun den Noordpool bet na den Süüdpool. Vun Oost na West sünd dat 24 Tietzonen. In een un dat sülve Tietzoon gellt jümmers de sülve Tiet. 

Internatschoonal wartt de Tiet na UTC angeven. Dat is de Universal Time Coordinated. Dat is dat sülvige as de ole Greenwich Mean Time (GMT). Jedeen Tietzoon het sien Afwieken in Stünnen vun de UTC.

De Nedderlannen, Düütschland, Däänmark, Polen un wat dor süüdlich un nöördlich vun liggt, sünd in de Tietzoon vun de Mitteleuropäisch Tiet. De wiekt +1 Stünn vun de UTC af. Dat kümmt dorvun, dat dat Rebeet wieder in’n Oosten liggt as Greenwich un von düttwegen geiht de Sünn fröher op. In’n Sommer, wenn de Sommertiet is, denn sünd dat +2 Stünnen Afwieken.

## Tiedzonen wetlwied

## Weblenken

* Tiedzonen op de Eerden, www.zeitzonen.org  (hoogdüütsch)
* Tiedzonen un Informatschonen, www.zeitzonen.de  (hoogdüütsch)
* Tiedzonenreekner, www.timeanddate.de (hoogdüütsch)
Republiek

En **Republik** is en Land, wat kenen König oder süns en vun Adel as Oberhaupt vun den Staat hett. 

Faken sünd Republiken demokraatsch verfaat, obers dat mutt nich so sien. Anners gifft dat ok Monarchien, t. B. Königrieken, de demokraatsch verfaat sünd. 

In de Antike weer t. B. dat Röömsche Riek en Republik, vun den Dag an, wo se den König rutsmeten harrn. Un vun dat Röömsche Riek kümmt ok dat Wort Republik. Op Latiensch heet dat *res publica*, wat so veel heet as de apentliche Saak.
Esperanto

**Esperanto** is en Spraak, de in dat Johr 1887 plaant worden is. De Dokter för Ogenheelkunn Ludwik Lejzer Zamenhof, de in de domalig Russland leevt hett, konstrueerde en Grammatik mit blots 16 Regeln. Esperanto is en egen Spraak, man de Wöör sünd sünnerlich ut dat Latien nahmen oder ut Dochterspraken vun’t Latien (de romaanschen Spraken Franzöösch, Italieensch, Spaan’sch un Portugees’sch, man ok welke ut Hoochdüütsch, Engelsch, Greeksch un annere Spraken.

Esperanto warrt regelmatig opschreven. Dor gifft dat en Alphabet bi, wat anners is as dat nedderdüütsche Alphabet: 

Grote Bookstaven: 
* A - B - C - Ĉ - D - E - F - G - Ĝ - H - Ĥ - I - J - Ĵ - K - L - M - N - O - P - R - S - Ŝ - T - U - Ŭ - V - Z 
Lütte Bookstaven: 
* a - b - c - ĉ - d - e - f - g - ĝ - h - ĥ - i - j - ĵ - k - l - m - n - o - p - r - s - ŝ - t - u - ŭ - v - z

Dat Esperanto is logisch konstrueert, met ganz wenige Regeln, de olle sünner Utnaamen gellen. Dorüm is et bannig veel lichter to lehren as natüürlich gewassene Spraaken.

Anners as de mehrsten Plaanspraken is Esperanto nich blots en Projekt bleven. Dat gifft nu in de hele Welt Minschen, de Esperanto snacken un schrieven doot.

Zamenhof hett nich an sien Recht an de Spraak fasthollen. So kunn se vun Anfang an vörankamen dordörch, dat se bruukt warrt, so as annere Spraken ok.
De Spraak hett sik bannig entwickelt, över de Basis is stabil, so dat man de ole Texten vun Zamenhof ümmer noch perfekt verstaht.

## Besünnere Bookstaven met Overteken
De Besünneren Bookstaven sünd doföör do, om de Kombinatschonen to vermeden, de in’t Hoochdüütsche bruukt warrt, om Luden eenfach to schrieven, för de dat latinsche keen eigen Bookstaven hett (so as de Ümluden ä, ö un ü en dat Hoochdüütsche):
Ĉ  staats tsch – Ĝ  staats weeket dsch – Ĥ  staats ch – Ĵ  staats weeket sch as en dat franse Garasch – Ŝ  staats sch – Ŭ  kottet, verbunnenet u

Düsse besünneren Bookstaven kann man mit alle Programme schrieven, de Unicode schrieven künnt. In de Esperanto-Wikipedia schrievst du eenfach Cx staats Ĉ, Gx staats Ĝ un so wieder. Na den spiekern sühst du denn de richtige Esperanto-Bookstaven. 

## Weblenken

* Esperanto in Düütschland
* Kursen un Wöörböker
* Wikipedia op Esperanto

* Annere Plaanspraken sünd:
** Volapük
** Ido
** Interlingua
** Lingua Franca Nova
** Interslaawsch
Gröönkohl

**Gröönkohl** (in Bremen un in’t Brunswieksche seggt een ok **Bruunkohl** dorto, in’t Hümmling man *Kool*) *Brassica oleracea ’var’ sabellica’ L.* is en Plant ut de Familie vun de Kohlplanten (Brassicaceae). He warrt as Grööntüüch in de Landweertschap op grote Feller trocken, aver ok in’n Goorn. 

De Gröönkohl is sünners in Noorddüütschland een vun de Natschonaleten. Goden Gröönkohl mutt toeerst Fröst hebben, anners smeckt he nich. Dorüm is de Gröönkohlsaison ok in’n Winter. Hüdigendags wurd de Gröönkohl aber ok dör en groot Gefreerschapp transporteert und denn is dat dat sülvig, as wenn he Fröst afkregen hett. Bruunkohl het ok dorum, wiel he in dissen Fall so lang kokt wurd, bit he bruun wurd.

To den Gröönkohl höört röken Fleesch dorto. In dat Rebeet vun Bremen un üm rum warrt de Pinkelwust dorto eten, de mehrst blots ut fetten Speck un Havergrütt is. Dorüm heet dat door „Kohl un Pinkel“.

För dat Kaken vun den Kohl bruukt een en bannig groten Pott, best geiht en Grapen. Dor kümmt Smolt rin. To dat Smolt denn en groten, in lütte Stücken sneden Zibbel. Jümmers rühren bit de Zibbelstücken dörsichtig sünd. Denn kümmt de tweemol waschen Gröönkohl rin. De warrt in den Pott mit en scharp Mess lütt sneden. Denn kümmt Brüh rin, dat nix anbrennt. Dat dat later ok smeckt, kümmt en lütt beten mahlen Peper rin, en lütt beten Solt un good röken Buukfleesch, Mettennen un Kassler. Allens good dör un dör röhren. Havergrütt (gifft dat in’t Reformhuus) mutt ok rin. Se bindt den Kohl un maakt em sämig un let em en beten na Nött smecken. In Bremen kümmt dor denn ok noch „Wunnerpeper“ (Piment) mit bi. Gröönkohl smeckt beter, wenn he jümmers wedder opwarmt warrt. Un för dat Fleesch kümmt Semp dorto.

In’t Mönsterland un anslutend in Neerlaund warrt de Gröönkohl, ok „Moos“ nöömt, an’n levsten mit Eerdappels trech maakt. In dat Norden vun Neerlaund nöömt se dat „Mous“. In Sleswig-Holsteen un Noordneddersassen sünd ok solten un söte Braatkantüffeln begäng. De söten Braatkantüffeln warrt in Zucker anbraat un karameliseert.

## Weblinks
Navigatschoon

**Navigatschoon** is dat Lenken vun een Fohrtüüch to een Oort wo ji hen wullt. Dat Woort *Navigeern*
kümmt ut'n Latienschen *navigare*: schippern, *navis*: dat Schipp. Wenn ji navigeern wullt, hebbt ji dree Opgaven:
1) Ji mött ersmool rutfinnen, wo ji grode sünd (Positschoon/Ortung).
2) Denn mött ji en goden Kurs utreken, un
3) den mött ji denn ok noch bibeholen (tominnst mött ji dat versöken).
Dat kunn een Kurs för een Schipp, Floogtüüch oder en anner Fohrtüüch sien.

**Navigatschoon is ok de T[[echnik]] un [[Wetenschop]]**, de sik mit de Ortung befaten deit, nämlich to'n Biespeel dormit, rut to kriegen, wat in een Ogenblick de Loog, de Hööchd, de Snelligkeit
un de Richtung vun en Fohrtüüch is.

Toeerst is de **Navigatschoon** för de Seefohrt bruukt wor'n.
Ober hüüt ward **Navigatschoonscomputers** nich nur dor för insett,
sonnern ok in'n Stratenverkehr un' bi de Landvermeters (Geodäsie).

* De terrestrische Navigatschoon is de Ortung in de Neegde vun de Küst, wenn ji nakiekt, ob dor wat Opfälliges to seihn is (Landmarken).
* De astronoomsche Navigatschoon kiekt na baben un rekent denn anhand vun de Steerns, de Sünn oder de Planeten dien Oort ut.
* Bi de Kartennavigatschoon warrt de Positschoon mit Hölp vun Seekarten utrekent. 
* Bi de Funknavigatschoon ward Spezioolsenders utnützt, de Funksignole extra dor för utsenn.
* Bi de Satellitennavigatschoon (kiek ok GPS na) ward de Satelliten nutzt, de jümmers an'n Himmel unnerwegens sünd un rumpiepen doot. Wenn ji dat Piepen höört, künnt ji ut de Tied, de dat Signool bruukt hett, rutkriegen, wo ji sünd.
* De Sichtnavigatschoon is dat Nakieken op een Koort, wo dat Gelände dor umto is. Jeder vun uns mookt dat *unbewuss* („mental Modell“ un Gliekgewichtssinn), aver ok dor sünd Kompschuterklabüsterer bi, de dat programmeern wüllt.

*Kiek ok an:* Nautik, Luftfohrt, Ruumfohrt, Schipperee
Afkörten

**Afkörten** warrn faken bruukt, 
* in den Alldag, vun wegen dat dat nich so veel to schrieven is
* in de Wetenschoppen, so as Chemie, Physik, Biologie, vun wegen dat en Formel bannig unöverkiekbo warrt, wenn dor to'n Bispeel Quadratkilometers dör Femtosekunnen deelt warrn un dorvun de drütte Woddel trocken un dat hele denn noch integreert warrt.

## Bispelen
* EU Europääsche Union
* EUR Euro
* hds. hol di stief
* km Kilometer
* mvG mit vele Greuten
* t. B. to'n Bispeel
* ü. a. ünner annern
* usw. un so wieder
Aurich

**Aurich** betekent

* Aurich, Stadtdeel von de Stadt Vaihingen an der Enz in’n Landkreis Ludwigsburg, Baden-Württemberg.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Auerk, Stadt in’n Landkreis Auerk, Neddersassen.

**Aurich** is de Familiennaam von

* Andreas Meyer-Aurich (* 1964), düütschen Agrarwetenschopper,
* Eberhard Aurich (* 1946), düütschen FDJ-Funkschonär,
* Frithjof Aurich (1933–2013), düütschen Physiker,
* Gustav Aurich, düütschen Swemmer,
* Hans Günter Aurich (* 1932), düütschen Chemiker,
* Harald Aurich (1932–2005), düütschen Biochemiker,
* Horst Aurich (1913–1995), düütschen Radsportler un Schriddmaker,
* Juan Aurich, Naamgever von’n peruaanschen Footballvereen Juan Aurich,
* Karsten Aurich (* 1970), düütschen Filmproduzent,
* Max Aurich (1893–1976), düütschen Grafiker, Maler un Offzeer,
* Oskar Aurich (1877–1968), düütschen Bildhauer un Medalljör,
* Otto Aurich (1900–1961), nedderlandschen Schauspeler un Theaterbaas,
* Paul Aurich (1886–1918?), düütschen Schriever,
* Rolf Aurich (* 1960), düütschen Filmwetenschopper, Redaktör un Schriever.

Kiek ok bi: Aurig.
Seefohrt

De **Seefohrt** is de Verkehr op de See mit Scheep un Boote. 

Na den Sinn ünnerscheed wi
*Hannelsfohrt (mit Frachtscheepe, hüdigendags sunnerlich mit Containerscheepe)
*Kriegsfohrt (mit Oorlogscheepe)
*Fischeree
*Forschungsfohrt
*Seeröveree

För dat de Seefohrers ook na den Hoben finnen doot, gifft dat de Navigatschoon. Freuger weer de Seefohrt de enigste Meuglichkeet, vun een Kontinent na een annern un ok vun en Insel na den Fasten Wall un anners rum to komen. Hüüt geiht dat twoors ok mit den Fleger, aver de Welthannel baseert jümmers noch op de Seefohrt. Dat hett ok sien Grund, vun wegen datt de Seefohrt de Saken nich blots billiger transporteert. Ok för de Umwelt is dat veel beter, vun wegen dat dor nich so veel Larm un Kohlenstoffdioxid bi rutkümmt.

De Seefohrt is de öllste Oort vun Verkehr - afsehn vun dat to Foot loopen. Al in de Steentied harrn de Lü anfungen, Boote to baun un dormit op de See to fohrn. Op ole Steenteken in Skandinavien is dat al antokieken. Toeerst güng dat blots na lütte Inseln vör de Küst, later denn ook wieder. De Ägypters harrn sick denn op den Nil de ersten grötteren Scheep infallen laaten, denn ok de Karthagers un de Greeken.
Verkehr

**Verkehr** oder **Transport** (uut ) is dat Fohren van Lüden oder Waren med enen Verkehersmiddel, so as enen Auto, Flietsepee, Fleger oder Schipp un so wieder.

Verkehr kann Dinge, de sik griepen laat, fohren so as bi’n Gödertransport, Fleetstoffe so as Ööl un Gas, Veetüüg oder Minschen, man ook Dinger, de sik nich griepen laat, to’n Bispeel Energie (Elektrizität oder Wärmde) oder ook Informatschonen. För Verkehr bruukt dat Verkehrsmiddel. Jeedene Soorte Verkehr het siene egen Verkersmiddels.
## Personenverkehr
De Transport van Lüden heet Personenverkehr. Personenverkehrsmiddels sind för den sülvstännigen Verkehr: Autos, Motoorräder, Flietsepees etc. För den gemeensamen Transport Verkehrsmiddels so as Töge oder Busse

## Göderverkehr
Göderverkehr is de Transport van Göder, Fracht oder Waren up de Straten med enen LKW, up’n Water med enen Schipp, up de Spoor med enen Tog un döör de Luft med enen Fleger. Gödertransport is een logistschen Deenst.

## Weblenken

## Nawiese
Duborg-Skolen

----

**Duborg-Skolen** is en däänsch Gymnasium in Flensborg, dat siet 1958 besteiht. De School is dat eenzige däänsche Gymnasium in Flensborg. De School is för Kinners vun de däänsche Minnerheid in Süüdsleeswig dacht, de in Däänmark wiederstuderen wullt. Man se warrt ok vun vele düütsche Schölers besöcht.

Siet 2008 gifft dat in Dütschland en tweete däänsche Gymnasium, de A.-P.-Møller-Skolen. Arnold Mærsk Mc-Kinney Møller, en rieke Dään, hett in Sleswig op de Frieheit (dat oole Kasernengebiet an de Schlie) de groote, nie School buut.
Hamborger Platt

**Hamborger Platt** heet allens, wat in Hamborg snackt ward un plattdüütsch is. Man egentlich sünd dat heel verschedene Saken, wat de Lüüd dor mit menen doot; dat gifft näämlich nich blots een Oort Plattdüütsch in Hamborg. 

In en heel Deel Böker kannst du lesen, dat dat in Hamborg twee Soorten Platt geven deit: *Geest-Platt* un *Marsch-Platt*.
* **Geest-Platt**, dor meent se denn allens mit, wat op de Geest snackt ward, also nicht direktemang an de Elv, man in de Gegenden, de wieder in’n Noorden liggen doot. Dütt Geest-Platt höört sik denn üm un bi so an as dat, was se ok in Holsteen snacken doot. Mit dat Wichtigste sünd de Vokalen un de Bookstaav *v*: Op Geest-Platt heet dat *geven* mit [v] in de Mitt (also so as ok in dat Woort *wo*) un *maken* richtig mit [*a*:], so as de Lüüd dat in Noorddüütschland anners ok seggen doot (nich so wiet vörn in’n Mund as op Hoochdüütsch, man wieder achtern, un de Lippen sünd ’n beten runner). Un denn heet dat *höörn* un *Köök*, richtig mit [ø:], üm un bi so as op Hoochdüütsch ok. 
* **Masch-Platt** snackt de Lüüd, de neger an de Elv ran wahnt, un dor höört ok de Gegenden mit to, de in'n Süden vun de Elv liggen doot. Finkwarder Platt kennt veel Lüüd (wiel dat ’n poor Lüüd ut Finkwarder Böker op platt schreven hebbt). Man dat gifft ok dat Platt ut Veerlannen, ut’t Oolland, ut Horborg un noch veel mehr. Op Masch-Platt heet dat nich *geven*, man *geben* (mit [b]), un dor seggt de Lüüd ok nich *maken*, man *moken* mit [o:]. För dat *ö* in’t Geest-Platt seggt se hier fakens *eu*, also [oi], man blots in bestimmte Wöör; bi annere Wöör gifft dat liekers noch ’n *ö*. Dat heet to’n Bispeel *heuern*, avers *Köök*. Un dat heet nich *töven*, man *teuben*, un nich *baven*, man *boben*. So’n Oort Platt hebbt se fröher ok in’n Haven un op St. Pauli snackt; dorüm seggt en dor ok *Havenplatt* to. 

Egentlich snackt de mehrsten Lüüd in Hamborg vundaag Hoochdüütsch, besünners de Lüüd, de richtig in de Stadt wahnen doot. Man op’t Land, wat to Hamborg höört, dor snackt se ok noch Platt, also in de Veer- un Maschlannen oder ok in’t Oolland. Un dat sünd Dialekten ut’t Masch-Platt. So kümmt dat, dat de Lüüd mit *Hamborger Platt* vundaag tomehrst Masch-Platt menen doot. Ok wenn du Lüüd in de Mööt kümmst, de fröher in’n Haven arbeidt hebbt oder op St. Pauli opwussen sünd, de snackt denn ok Marsch-Platt. Wenn se Platt snackt: Dat kann ok angahn, dat se nich richtig Plattdüütsch snackt, man Missingsch. Dat is wedder wat anners, näämlich ’n Spraak twüschen Plattdüütsch un Hoochdüütsch; Missingsch kümmt dor bi rut, wenn een Hoochdüütsch snacken will un egentlich blots Plattdüütsch kann.

Hamborger Platt (Geest- un Marsch-Platt) höört to Noordnedderdüütsch mit to, un dat is wedder ’n Deel vun't Westnedderdüütsch. In Veerlannen kannst du aber an’n poor Saken höörn, dat dat al ’n beten dichter bi Mekelnborg bi is.
Eurodicautom

**Eurodicautom** is de ehmolige Datenbank för Begrepen vun de EU. 

Dat weer en fre’en Deenst, de nix köst hett. Över een Web-Interface künn een dat EU-Vokabular twüschen de offiziellen Spraken vun de EU översetten. Plattdüütsch is dor noch nich bi wesen.

In de Twüschentiet warrt de Siet nich mehr op’n nee’sten Stand hollen. An de Steed vun Eurodicautom gifft dat vundaag dat System IATE.

## Weblinks
* Websteed vun IATE
Ob

De **Ob** is een Stroom in Russland. De is 3650 km lang.

De Stroom entsteiht dör de Vereenigung vun de beid ut dat süüdsibirisch Altai kommend Strööm Bija un Katun dicht bi de Stadt Bijsk. He münnt in de Karasee.
Reekner

En **Reekner** (ingelsch: *Computer*) is en elektroonsch Rekenmaschien. Hüüt is he obers nich blots för dat Reken dor, een kann ok dormit Texten schrieven, wat teken, un ok speelen. Binnen is en Slag Elektronik inbaut, un dormit rekent he. 

En Computer besteiht ut
* de Hardware, dat is allens, wat een anfaaten kann
* de Software, dat sünd de Programmens.

De Hardware is tomeist ut
* een Perzesser, de allens stüürt. Bi en Multiperzessersystem sünd dat ok mehr.
* de Spieker (dat *RAM*), wat de Arbeitsspieker is un de allens vergeten deit, wenn de Strom ut is
* de Fastplaat (Plattenspieker), de ok na dat Utmooken nix vergeten deit.

Na de Grött ünnerscheed wi 
* Personalcomputers
** Desktop
** Laptop anneren secht og Schlepptop dor to.
** Klapprekner (*Notebook*)
* Mini-Computers, de wat grötter sind
* Mainframes

De eersten Reekner weern bannig groot. Den eersten harr Konrad Zuse baut. Weer noch rein elektromechaansch, mit Relais un so. Kort dorop weer denn in de USA de Eniac baut. De Elektronik weer ut Röhrens. De Reekner weern bannig groot, so as en Kamer. Un kunnen graad so'n beten wat vun dat, wat vundaag een lütten Taschenreekner kann. As denn de Transistor dor weer, kunnen de Reekner wat lütter warrn. Un mit de integreerten Schaltkrinks (IC) noch wat lütter. Denn keem de eerste CPU op, de 4004 un later de 8008 vun Intel.

De meesten Reekner sünd Personalcomputers. Se köönt mitnanner to en Nettwark knütt sien. Lütte Nettwarken heet LAN, grote as dat Internet WAN. 

KDE, dat is en grafisch Böversiet för dat Bedriefssystem Linux, gifft dat nu ok op platt.
**Link:**
'''Dat plattdüütsche Computer-Lexikon'''
Oostfreesk

**Oostfreesk** betekent

* de olle oostfreeske Taal, de fröher in Oostfreesland, in de Landkreis Freesland, in Butjadingen, in dat Land Wursten, in de Groninger Ommelanden un in anner Streken proot wurr,
* dat oostfreske Plattdüütsch, dat vandag in Oostfreesland proot word.
Sünndagsstaat

De **Sünndagsstaat**, ook alleen **Staat** oder dat **Sünndagstüüg** heten, betekent de staatschen Kleider för besünner un wichtig Gelegenheiden, to’n Bispeel de Karkgang up’n Sünndag un is dat Gegendeel vun dat Alldagstüüg. Een anner Woord is **Schappkledage** oder salopp **Schapptüüg**, daarför dat de Staat meisttieds in dat Schapp to liggen is un blots up’n Sünndag ruthoolt un antrocken warrt. Dat Woord *Staat* kümt vun’n plattdüütschen Egenschopswoord *staatsch*. 

Dat is bi de Mannslüüd de feine Antog mit Jack un Büx, dat witte Hemd, de swarten Schoh un de Hood. Bi de Fruunslüüd. sünd dat de besünners goden Kleider, de feinen Schoh un de de Hood.

Vandaag is de Begreep nich meer begäng, anner Wöör sünd **Sünndagskledage**; för Mannslüüd **Sunndagsantog** un för Fruunslüüd **Sünndagskleid**.

Up’n Land weer meest ene besünner Dracht de Sünndagsstaat, so dat sik de Staat je na Kuntrei unnerscheden het. Vandaag is dat Dregen vun’n Sünndagsstaat nich meer begäng. De Wannel in de Arbeidswelt het bi velen Minschen bidregen, dat sik Sünndagsstaat un Alldagstüüg nich groot unnerscheed. Nu is dat sogaar anners rüm: Minschen, de warkdags förmliche Kledagen dreegt, treckt sünndags eer kommodig Tüüg an. 

## Literatuur

* E. Wein:  In: *Stuttgarter Zeitung* vom 10. September 2009
* ''Erinnerungsfoto im „Sonntagsstaat“'' In: *Südkurier* vom 27. September 2008
* F. Lorenz: ''Am siebten Tage sollst du ruhn. Oder?'' In: *Welt Online* vom 20. Oktober 2002

## Nawiesen
Ubbo Emmius

**Ubbo Emmius** (* 5. Dezember 1547 in Greetsiel; † 9. Dezember 1625 in Groningen) weer en freesche Historiker un de eerste Rektor Magnifikus vun de Universität Grunneng.

Emmius wörd 1547 int ostfreessche Greetsiel baren. He studeerte Theologie in Genf un wörd 1579 Rektor vun de latiensche Schoul in Nörden, wat he sülven noch als Schouler besöcht het. Hie hett in de Schoul een un anner fix in Gang kregen, man vunwegen dat he Calvinist weer, wörd hie vun de Grafen ontlaten. Dan is he noa Leer trokken, weer he as Rektor vun de latiensche Schoul anstellt wörd. 1595 wörd he Rektor vun de latiensche Schoul in Grunneng.

Emmius hett sik as Historiker veel mit dat Beschrieven vun de Historie vun de Freesen befaat. 1596 is sien eerste Book rutkamen. All sien historische Schrieven is 1616 onner de Naam **Rerum Frisicarum Historia** rutkamen.

1614 wörd de latiensche School to ’n Universität. Emmius wörd Rektor Magnifikus un hett doar ok as Perfesser för Greeksche Spraak un Historie arbeit’.

1624 is he dan doot bleven. Sien Liek liggt in de Keller vunt Akademiegebäude in Grunneng.
KDE op Platt

**KDE op Platt** is ene plattdüütsche Brukerböverflach för dat Bedrievssysteem Linux, wat en Unix-Bedriefssystem is. Dat heet, dat de KDE-Schrievdisch na Plattdüütsch översett is.

## Kiek ok
* Software

## Weblenken

*KDE op platt
*GNOME op platt
Herd

Wi underschäidet in’t Mönsterland den **Herd** as Füerställ ond den Köökenherd, ook „Maschine“ nöömt. Düsse Maschine was in Arbeiderhusholde den Middelpunkt van’e ganze Familje weil et den enzigen warmen Plass in’t Huus was. In’n Winter wörden de kollen Föte gierne in den Backkasten stäieken. Ook wörden Sandkruken oder Backsteene in den Backkasten vörwörmt unn met in’t Bedde nommen.
Vandage bij de Zentralheizung is et nich mehr nödig.


Bild:Ceranfeld.jpg|En modern Herd mit Ceranfeld
Bild:4 plate stove.JPG|Ölleren elektrischen Herd mit veer Platen
Bild:Gasherd.jpg|Noch öller: en Gasherd
Bild:Technikmuseum Stade, 100.jpg|Ut dat 19. Johrhunnert: en Köhlenherd


## Weblenken
Binnenschipperee

De **Binnenschipperee** is de Schippfohrt op dat söte Water (meest in en Stroom). Dat heet, allens, wat nich op de See is.
Dat is ok normalerwies de billigste Art, wat vun een Ort to’n annern to kriegen. Vör allen grote Saken (Schwertransporte), Containers un Massengöder.
In Europa gifft dat en heel Nettwark von Kanals de de Steden unnerenanner verbinden deiht.
De Scheepe, de Binnenscheepe, sünd meist lang un smaal un hefft keen groten Freeboord.
De Binnenschippers sünn veel unnerwegs und wohnt faken recht op dat Schipp. Veel hefftt ehr Auto un Fahrrad un Motorrad un wat nich noch allns an Bord, so dat de in den Hoben dat Fahrtüch an Land hebbt un denn ok mobil sünd.
Oostnedderdüütsch

**Oostnedderdüütsch** is de Naam för de plattdüütschen Dialekten, wat de Lüüd in Mekelnborg, Vörpommern un Brannenborg snackt. Vör 1945 behören dorto ok de Dialekten vun Hinnerpommern, Westpreußen un Oostpreußen. Oostnedderdüütsch un Westnedderdüütsch tosamen warrt Plattdüütsch nöömt.

Oostnedderdüütsch sünd all de Dialekten, de in't sogenannte *Neusiedelland* oosten de Elv spraken warrt oder worrn, to'n Bispeel in Wagrien, Mekelnborg, Vörpommern, Brannenborg un fröher in Hinnerpommern, Westpreußen un Oostpreußen.
Kennteken vun't Oostnedderdüütsche is de Verb-Endung in de Mehrtall *-en* staats *-t* in't *Altsiedelgebiet* (Neddersassen, Westfalen), also *wi maken* staats *wi maakt* anlehnt an't Middelnedderdüütsche vun de Hanse.

Dat Oostnedderdüütsche hett en grootrüümigere Dialektgliederung als dat Westnedderdüütsche. De Spraak is en Utglieksmundoort in de Siedler ut verschedene Rebeden (Flannern, Westfalen, Neddersassen etc.) ehr Spraak inbrocht hebbt un sik so allgemeen över Dialektgrenzen verständliche Wöör dörsett hebbt.

## Dialekten

* Mekelnborg-Vörpommersch Platt
** Mekelnbörger Platt
** Vörpommersch Platt
*** Rügener Platt
* Mittelpommersch
* Ostpommersch
** Pomerano
* Mark-Brannenborger Platt
* Niederpreußisch
** Samländsch (West- un Oostsamländsch) 
** Mundart vun dat Oostrebeet
** Natangen-Bartensch
** West- un Oostkäslausch
** Mundart vun de Frische Nehrung
** Mundart vun de Danziger Nehrung
** Platt vun de Danziger Hööch un vun de Weichselmünn
* Plautdietsch
Neddersassisch (Mehrdüdig Begreep)

**Neddersassisch** betekent
* Neddersassisch as Naam för heel de plattdüütsche Spraak,
* Neddersassisch as Naam alleen för dat Westnedderdüütsche.
Westfalen

**Westfoalen** is de osten Deel vun dat düütsche Bundsland Noordrhien-Westfalen. Fröher weer dat en oolt neddersassisch Stammsdom, wat ok Ossenbrügge, Bentem un noch en Bentem un nao een Lück annere Städer ut't Bundsland Neddersassen bihöört. In de Historie hett dat ok mal en Königriek geven, wat Westfalen heet, dat weer nodem Napoleon Düütschland dörenanner bracht hett. En annern bedüden Fakt ut de Historie is de westfäälsche Freed, de in Mönster un Ossenbrügge maakt worrn is un dat Enn vun den dörtigjohrigen Krieg bedüüd hett. Vundaag gifft dat den „Landschaftsverband Westfalen-Lippe“, de ut de Bezirken Mönster, Deppelt un Arensperg besteiht. In wiete Delen vun Westfalen (ok in Ossenbrügge) snackt de Lüüd en neddersassisch Dialekt wat Westfälschet Platt *(Westfäölsk)* heet.

Städer in Westfalen sünd to'n Bispeel Düörpm, Baukem, Gelsenkiärken, Mönster, Builefeld, Minn un Patterbuorn.
Borkum

**Borkum** oder ok **Börkum** is dat gröttste vun de oostfreeschen Eilanden un liggt op't wietsten buten in de Noordsee. Dat höört to den Landkreis Leer, man henkamen deit de dor mit en Schipp vun Emden of Eemshaven.

Dat Eiland is en Överblievsel vun en fröhern veel gröttern Eiland. Ok in heel olen Tieden hebbt dor Minschen op Borkum leevt. Wi weet dor ok vun, dat de Römer dor een Maal mit en Köppel Scheep langs kamen sünd. De Borkumers hebbt dorvun noch en poor Traditschonen, de annerswo op dat Eiland oder op dat oostfreesch Fastland nich bekannt sünd.

## Weblenken

* Feerjenoort Borkum, afroopen an' 6. Februar 2017.
Noordrhien-Westfalen

**Noordrhien-Westfalen** (hoogdüütsch Nordrhein-Westfalen, mönsterländsch Nuordrien-Westfaolen, Ostwestfäälsch Nordrhuin-Westfoalen, ofkörten as NRW) is een Bundsland in’n Westen vun de Bundsrepubliek Düütschland. Noordrhien-Westfalen is mit sowat 17,9 Millionen Inwahners dat Bundsland mit den meesten Inwahners. De Höffstadt is Düsseldörp, de mit de gröttsten Tahl vun Inwahers is Köln. De Stadt Bonn is vandaag de tweed sitt vun de Regerung.

Noordrhien-Westfalen hett 5 Navers. In den Noorden un Noord-Oosten liggt Neddersassen, in Südoosten Hessen. In'n Süden liggt Rhienland-Palz. In'n Westen liggt ok dat Königriek vun de Nedderlannen un dat Königriek Belgien. Mit een Flach vun 34.119,26 km² is Noordrhien-Westfalen dat veertgröttste Bundsland

## Land un Inwahners

### Geographie
Noordrhien-Westfalen liggt in'n Westen vun de Bundsrepubliek Düütschland un grenzt an Neddersassen, Hessen, Rhienland-Palz, Belgien un de Nedderlannen. De deepste Punkt liggt bi 9,2 m ü. NHN in'n Noordwesten vun Noordrhien-Westfalen.

### Spraken und Dialekten
De Amtsspraak is Hoogdüütsch un Plattdüütsch. In de Rhienland warrt begäng ripuarische Dialekten snackt. Vandaag sünd ok allerhand Spraken vun Towahners ut de heel Welt in Noordrhien-Westfalen tohuus.

### Stroom
De gröttste Stroom sind de Rhien, anner sünd de Ruhr, de Werser un de Iämse.

## Historie
An d' 23 August 1946 hett Grootbritannien de Land vun Noordrhien-Westfalen, ut de noordelk Deel vun de preusk Rhienprovienz (Provinz Noordrhien) sowo de ok preusk Provinz Westfalen, grünnt. De politisk Vörgang heten *Operation Marriage*. In de Johr wurr de Land Lippe daarto packde, womit dat de Grenzen vun vandaag langde hett.

Bi de Staatsgrünnen vun Noordrhien-Westfalen worr de Wunsk vun de britsche Regerung dat Ruhrkuntrei in een heel Land tohebben, un neet in verscheden Lanner.

## Staat

### Regeerung
Regeert warrt dat Land vun 2017 af an vun en Koalitschoon ut CDU un FDP. Ministerpräsident is Hendrik Wüst vun de CDU.

### Verwalten
De Steden un Gemeinden hebben dat Recht vun kommunal Sülvstverwalten un övernehmen Upgaven na Updrag vun de Bundsland. Noordrhien-Westfalen hett 30 Kreisen un een Stedenrebeet. De Stadt Aken is een kreisfreei Stadt un ok Deel vun de Stedenrebeet Aken. Dormit lett sük dat Land in 396 Gemenen updelen. Dat Bundsland hett 29 Grootsteden.

### Regeerensbezirken
Noordrhien-Westfalen hett fiev Regeerensbezirken (Inwahners Stand 31. Dezember 2005):

* Arensperg – 3.760.454 Inwahners
* Deppelt – 2.069.758 Inwahners
* Düsseldörp – 5.226.648 Inwahners
* Köln – 4.378.622 Inwahners
* Mönster – 2.622.623 Inwahners

Noordrhien-Westfalen hett twee Landschupsverbannen: 
* Landschapsverband Rhienland
* Landschapsverband Westfalen

### Städer
* Aolen
* Arensperg
* Baukem
* Bokelt
* Bonn
* Builefeld
* Düörpm
* Düsseldörp
* Duisborg
* Essen
* Gelsenkiärken
* Hamm
* Köln
* Minn
* Mönster
* Patterbuorn

## Weblenken

* Siet van de Landsregerung
Arbeitsleed

En **Arbeitsleed** is en Leed, wat bi de Arbeit sungen warrt.

Dat gifft ünnerscheedlich Oorden, so as

* Shantys
* Buurnleder
* Handwarkerleder
* Hobenleder

Besünners bi de Shantys is dat to marken, wat en Arbeitsleed utmookt. Dat is nich blots för den Spooß, dat de Arbeit lichter vun de Hand geiht, dat is faken ok neudig, dat Arbeed in’n Takt mookt warrt. Un dat geiht an besten mit so een Shanty.

Verklookfiedelt wi uns dat mol an den Shanty *[[Hamborger Veermaster]]*. De is besünners to’t Halen. Dat fangt mit en Optakt an. Dor warrt de Tampen faat. Un jümmers, denn, wenn de betonte Slag kümmt, denn warrt trocken. Op de anner Slääg warrt de Tampen wedder körter faat. 
:*Ick *'heff** mol een **Ham**borger **Veer**master **seen**,''
:''to my **ho**day, to my **ho**day,''
:''De **Mas**ten so **scheef** as den **Schipp**er sien **Been**,''
:''to my **ho**day, **ho**day, **hoo*' ...*
Niege Hanse

De **Niege Hanse** is en Vereen vun Städer in düütsche un in annern Lännern. De Niege Hanse gifft dat siet 1980 un se steiht in’e Traditschoon vun de ole Hanse ut’n Middeloller, de nie nich uplöst wurrn is.

## De Liddmaaten vun de Niege Hanse vandage
 
### [[Belgien]]

* Brügge

### [[Eestland]]

* Narva
* Pärnu
* Revel (Tallinn)
* Derpt (Tartu)
* Viljandi

### [[Finnland]]

* Turku
 
### [[Frankriek]]

* La Rochelle

### [[Grootbritannien]]

* King’s Lynn
* Aberdeen
### [[Iesland]]

* Hafnarfjördur
* Stykkishólmur

### [[Lettland]]

* Cesis
* Kokenhusen
* Kuldiga
* Limbazi
* Riga
* Straupe
* Valmiera
* Ventspils

### [[Litauen]]
 
* Kaunas

### [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]
* Gemeen Attem
* Gemeen Bolsward
* Gemeen Dèventer
* Gemeen Doezebarg
* Gemeen Elburg
* Gemeen Grunneng
* Gemeen Harderwiek
* Asselt
* Gemeen Kampen
* Gemeen Oldnzel
* Gemeen Ommen
* Gemeen Roermond
* Stavoren
* Gemeen Zutfent
* Gemeen Venlo
* Gemeen Zwolle

### [[Norwegen]]
 
* Bargen
	
### [[Polen]]
* Allenstein (Olsztyn)
* Belgard (Białogard)
* Brunsbarg (Braniewo)
* Breslau (Wrocław)
* Kulm (Chełmno)
* Rügenwoold (Darłowo)
* Elbing (Elbląg)
* Frauenburg (Frombork)
* Danzig (Gdańsk)
* Gollnow (Goleniow)
* Kolbarg (Kołobrzeg)
* Köslin (Koszalin)
* Krakau (Kraków)
* Lauenburg (Lębork)
* Schlawe (Sławno)
* Słubice (Dammförstad vun Frankfurt anne Oder)
* Stolp (Słupsk)
* Stargard (Stargard Szecinski)
* Groß Strehlitz (Strzelce Opolskie)
* Stettin (Szczecin)
* Thorn (Toruń)

### [[Russland]]

* Belosersk
* Iwangorod
* Kaliningrad
* Kingisepp
* Naugard
* Pskow
* Smolensk
* Tichwin
* Torschok
* Totma
* Twer
* Weliki Ustjug

### [[Sweden]]

* Kalmar
* Nyköping
* Skanör med Falsterbo
* Visby

### [[Wittrussland]]

* Polozk
* Wizebsk

### [[Düütschland]]

* Allefelle
* Anklam
* Attendorn
* Aulen
* Balve
* Biäkem
* Bokeln
* Brailen
* Brakel
* Brannenborg an de Havel
* Bräckfelle
* Bremen
* Brunswiek
* Buxthu
* Chöttingen
* Demmin
* Draulsen
* Dustadt
* Düörpm
* Duisborg
* Einbeck
* Emmerek
* Frankfort an de Oder
* Försnau
* Garlä
* Goslar
* Griepswohld
* Gronau (Leine)
* Halle
* Haltern
* Hamborg
* Hameln
* Hamm
*Hannober
* Haselünne
* Havelberg
* Helmstidde
* Hiarwede
* Hilmessen
* Höxter
* Ibig
* Kalkar
* Kamen
* Kiel
* Körbach
* Kyritz
* Lemge
* Lippstadt
* Lübeck
* Lümborg
* Lünen
* Marienmünster
* Medebach
* Meideborg
* Melle
* Meppen
* Merseburg
* Minn
* Mönster
* Mühlhausen
* Naumborg
* Neuenrade
* Neuss
* Nieheim
* Ossenbrügge
* Osterburg
* Ostroe
* Patterbuorn
* Perlberg
* Pritzwalk
* Quokenbrügge
* Queddelnborg
* Ratingen
* Rene
* Rostock
* Rüthen 
* Soltwedel
* Seehusen
* Saust
* Solingen
* Stood
* Stendal
* Stralsund
* Sonnern
* Tangermünn
* Telligte
* Unna
* Üsseler
* Vreden
* Warberig
* Werben
* Werl
* Werne
* Wesel
* Wipperfürth
* Wismer

## Weblinks

* Siet vun de niege Hanse (hoochdüütsch, engelsch)
Wilshusen

**Wilshusen** () is en Stadt in’n Ollnborger Land.
Wilshusen hett wat bi 18.000 Inwahners. Se hett de Stadrechten 1270 vun Hildebold vun Bremen verlehnt kregen. De Geschicht vun de Stadt is ober all wesentlich öller.
All in de Johre bi 800 n. Chr. hebbt sik de Lüüd an biede Sieten vun de Hunte-Furth ansiedelt.

För de Inwohner vun Wilshusen is jedes Johr Pingsten de Höhepunkt, wenn in de Stadt dat Gildefest fiert warrt.

## Historie

### Börgermeesters

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)