open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Metathees

**Metathees** is en Luudwannel, bi den de Luden in en Woort in ehr Positschoon in’t Woort uttuuscht warrt. De Metathees warrt to’n Bispeel utlööst, wenn de Phonotaktik bi dat Woort nich mehr passt, dat heet, dat de Bookstaven, de blangenenanner staht, för Sprekers vun de Spraak swoor uttospreken sünd. Dor dat Ümstellen warrt de Utspraak wedder lichter.

## Bispelen

* plattdüütsch *Bost* (öller *Borst*), verwandt mit hoochdüütsch *Brust*
* plattdüütsch *Krischan*, verwandt mit plattdüütsch *Kassen* (öller *Karsten*)
* plattdüütsch  *Wratt*, verwandt mit plattdüütsch *Woort*
* plattdüütsch *döschen* (öller *dörschen*), verwandt mit hoochdüütsch *dreschen*
* plattdüütsch *dörtig*, verwandt mit hoochdüütsch *dreißig*
* plattdüütsch *Wöpsch*, verwandt mit hoochdüütsch *Wespe*
Verkehrt-Optrennen

Dat **Verkehrt-Optrennen** is ene Form vun Luudwannel, bi de twee Wöör, de blangenenanner staht, verkehrt optrennt warrt.

## Bispelen

* De plattdüütschen Wöör Noors un Moors kaamt vun den Utdruck *an’n/in’n Oors* un öller *am/im Oors*. De Wöör hebbt sik verbunnen un dat ne’e Woort hett denn in welk Rebeden dat Grundwoort Oors ganz verdrängt.
* Dat engelsche Woort *adder* kummt vun ooltengelsch *nadder*. Ut den Utdruck mit den unbestimmten Artikel *a nadder* is denn aver *an adder* worrn.
Böhnhaas

En **Böhnhaas** oder up Westfölsk **Balkhaas**  weer en Handwarker, de to keen Amt vun Handwarkslüüd tohören dee un dorüm faken illegal to Gang weer un so stillken un stickum up’n Böhn arbaid. In en wiederen Sinn warrt dat denn ok to enen Handwarker seggt, de nich in’e Lehr weer oder enen, de slecht un slurig arbeiden deit.
## Beschrieven
De Beteken Böhnhaas kümmt van de Warksteed,«» wat eben de Böhn weer, af wo de Handwarkers sünner Verlööf van den Ämtern arbaiden mossten. 
Dat mit den Haas is dor van af, dat eherdaag de Böhnen faken verbunnen weern. Bi en Kontroll dür de Ämter mossten de illegalen Handwarkers fix un flink as en Haas utnaihen över de Naver jü mehr Böhnen.
Vanwegen de felhen Kontollen dür de Ämter un de legen Arbaidsbedingen up den Böhn harrn de Produkten faken ene slechte Qualität. Dorüm kregen de Böhnhasen de Reputascheon os Prüll un Fuscher de muskerig un willwarkend rümbruddeln. 

De Böhnhasen weern faken Handwarkers met en Utbillen, man se kregen keen Verlööf van de Ämtern un motten so illegal to Wark gahn.

Läter bruuk man denn de Beteken in enen wiederen Sinn un beteken so ok en Handwraker, de keen Utbillen het un gans allgemeen ok as en minnachtig Utdruck för enen de niks kann oder siene Arbaid nich recht maakt. 

As Betekn för en unkünnigen oder slechten Jägersmann funn de Utdruck ok sien Weg in de Jägerspraak.

## Böhnhaas as Beteken för de Katt
Böhnhaas brukkt man ok as en spaashafitgen Utdruck för Katten, denn faken doit Katten rümkladdern up de Dack un up den Farst. Ok up düsse Wies kamm de Utdruck Dackhaas  tostann. 
## Böhnhaas in anneren Spraken
Van’n Plattduitsken wurr dat Woord direktemang ok in dat noorddüütsche Hoogdüütsch upnommen.
Dat Woord Böhhnhaas het as Utdruck för slurige Handwarkers ok siene Weg in’t Nedderlandsche funnen un is as en Lehnwoord ok in’n Däänschen un Sweedschen to finnen.
## Kiek ok bi
*Amt (Handwark)
*Dackhaas
*Katt
## Literatuur
*Reinhold Pabel: Im Schatten des Michel. Das Kramer-Amt in Hamburg und seine Witwenwohnungen am Krayenkamp. Hamburg: Christians, 1978, bes. S. 15 – 20
## Borns
Volksetymologie

Ene **Volksetymologie** is ene Etymologie, de vun de eenfachen Minschen ahn Spraakutbillung opstellt warrt. Dorbi warrt de Wöör, bi de ans nich kloor is, woneem se vun afkaamt, op Wuddeln trüchföhrt, de na den Klang passt, de aver nich to de echte Geschicht vun dat Woort passt.

Dorbi kann de Volksetymologie dorto denen, de Luudform to verkloren (Bispeel *Benekensteen*), aver faken warrt dorbi ok dat Woort sülvst ümfoormt (Bispeel *Sündfloot*). Mitünner ännert sik sogor de Bedüden vun dat Woort.

Den Utdruck *Volksetymologie* hett Ernst Förstemann 1852 mit sienen Opsatz *Ueber deutsche Volksetymologie* präägt.

## Bispelen

* De Oort Benekensteen schall na ene volksetymoloogsche Saag vun den Utspruch vun en Ollsch kamen, de sik bi Benekensteen op de Eer huckt harr. Do keem en Wannerer vörbi un wull sik en beten verpuusten un sik op den Steen setten, för den he den Puckel vun de daalhuckte Ollsch holen dee. Do föhr de Ollsch hooch un schimp op Oostfäälsch: *Ben ek en Steen?* Siet de Tiet hett de Oort sien Naam weg hatt. In Würklichkeit kummt de Naam aver vun enen Mann, de Beneke heten dee, Beneken is de Genitivform vun Beneke, also Beneke sien Steen, de Steen, woneem Beneke sien Huus hett.
* De Sündfloot weer fröher ene *sinfloot*, ene Floot, de lang wohren dee. As dat Woort *sin* nich mehr in Bruuk weer, dor hebbt de Lüüd dor *Sünd* vun maakt, denn de Floot schull de Minschen ja för jemehr Sünnen strafen.
* Dat Woort *Melancholie* is op Plattdüütsch an dat Woort klötern anpasst worrn un denn heet dat *melanklöterig*.

## Literatur

* Heike Olschansky: *Volksetymologie.* Tübingen 1996 (Reihe Germanistische Linguistik 175)
* Lyle Campbell: *Historical linguistics: an introduction*. Edinburgh 1998 (Afshnitt: Folk etymology (popular etymology) http://books.google.com/books?id=EjXrrOJhex8C&lpg=PP1&dq=lyle%20campbell%20historical%20linguistics&hl=de&pg=PA114#v=onepage&q&f=false
Hades (Ünnerwelt)

De **Hades** is in de greeksche Mythologie dat Riek vun de Doden ünner de Eer. De Stroom Styx oder Acheron scheedt de Lebennigen ehr Welt vun de Ünnerwelt vun de Doden. Anner Strööm, de dor fleten doot, sünd de Kokytos, de Pyriphlegethon un de Lethestroom. Denn gifft dat dor ok noch den „See vun den Acheron“. De Ingang vun den Hades liggt in dat Land vun de Kimmeriers, an dat Enn vun de Welt, an dat Öwer vun den Okeanos in een Kluft, wo de swarten Floten vun de Strööm Kokytos un Pyriphlegethon dalsuust. Dor is ok de Persephone ehr Holt vun Pappeln, Ellern un Wicheln. 

Hermes (as Psychopompos) bringt de Selen vun de Doden nah de Styx. Dor weert se vun den Schipper Charon mit sien Fähr öbersett na den Hades. Dor leevt de Doden denn as Schaddens sünner Liev. Lieden mütt se dor normalerwies nich, man een paar Selen mütt dor denn doch ewig Strafen afsitten. All Minschen, de starven mütt, kaamt nah den Dood in dat düüster Schaddenriek vun den Hades. Een besunnern Deel vun den Hades is de Tartaros. Dat is de Oort, wo de Sünners jem ehr Straaf afböten mütt. 

Man denn gifft dat dor ok noch dat Elysion (de Seligen ehr Insel) un den Asphodeliengrund. Bloß wenig Minschen, un ok bloß de, de sik dat in’t Leben verdeent hefft, wohnt in de Landstreken vun de Glückseligen un bloß ganz wenig Minschen, de utwählt wurrn sünd, weert hen un wenn vun de Gödder hoochböört na’n Olymp. De Ünnerwelt ehr Baas is de Olympsche Gott Hades. Em sien Hund Kerberos mit de dree Köpp paßt dor för up, datt numms wedder ut de Ünnerwelt utbüxen kann.

Eerst laat in de Geschicht vun dat antike Grekenland keem de Glööv up, dat de Doden nah den Dood wiederleben döen (kiek ok bi Orphiker. Platon denkt sik mit sien Idee vun een Gericht öber de Doden ganz wat Nees ut.
Poolsche Spraak

**Poolsch** is ene slaawsche Spraak. Se is Amtsspraak in Polen un warrt dor vun 38,5 Millionen Minschen spraken. 

Se hörrt to de lechisch Grupp vun de westslaawsche Spraaken, en Ünnergrupp vun de indogermaansch Spraakfamilie. Se is eng verwandt mit de Kaschuubsche, de Tschechsche, de Slowaaksche un de Sorbsche Spraak (de vun en in Düütschland leven Minnerheit spraken wurrd).
Balbeer

Een **Balbeer** oder **Barbeer**, ook **Baardschrapper**, **Baardscherer** oder **Putzer** un **Putzbüdel** is een Herrenfriseur, de besünners Baardhaar sniedt un friseert.

De Beroop geit bet in dat Middelöller un de fröhe Neetied torügg, as Barberen in Baadhüüs nich alleen Haar sneden, man Kunnen ook medizinsch versorgen un to’n Bispeel Tään tröcken, Aderlaat un Inlööp anböden oder sik üm Wunnen kümmern.

In de Neetied wannel sik de Beroop denn to’n Herrenfriseur, de Haar un Baard togliek sniedt un friseert. In dat 20.&nbsp;Jaarhunnerd is de Beroop meist uutstorven, in de 2010-er Jaren hebbt man Barbershops den Beroop, de nu meist na’t Engelsche **Barber** heet, wedder opleven laten.

## Naam
Dat Woord *Balbeer* is ene Dissimilatschoon vun *Barbeer*, dat över’t fransche *barbier* oder dat italieensche *barbiere* as *barbêrer* in dat Middelsassische un so ook dat moderne Plattdüütsch keem. De beiden Spraken hebbt dat wedder vun dat laatlatiensche *barbarius ‘*Baardsnieder’ to *barba* ‘Baard’ arvt. Een spaashaften Uutdruck, de ook vun dat Woord *Balbeer* kümmt, is *Balbutz* mit Varianten so as *Ba(r)butz*, *Ba(r)butsch* oder *Balbutsch.*

Anner plattdüütsche Begrepen sünd *Baardscherer*, *Baardschrapper* mit spaashaftigen Varianten so as *Snutenschrapper* oder *Baardkratzer*. Een anner Uutdruck is *Putzer*, dat ook spaashafte Varianten so as *Putzbüdel* het.

## Galerie

Bild:Babiere.jpg|Gillwapen vun de Barberen
Bild:Barbier-1568.png|Barbeer (1568)
Bild:Beim_Barbier_Felice_A_Beato_1850.jpg|Barberen in Japan (1850)
Bild:Danziger_Barbierersiegel.jpg|Danziger Barbeersegel


## Footnoten
Ivar Aasen

**Ivar Andreas Aasen** (* 5. August 1813 in Ørsta in de Region Sunnmøre; † 23. September 1896 in Kristiania, Norwegen) weer en norweegsch Spraakforscher un Dichter, de sük sien Kenntnisse aber all sülvst bibrocht hett. 

He hett völ norweegsch Dialekte utforscht und de Versök ünnernommen ut verscheden Mundoorten en nieg norweegsch Schriftspraak Landsmål (etwa 'Lands-Spraak'), hüttodag Nynorsk (etwa 'Nieg-Norweegsch'), to konstrueren. Nynorsk
wurd hüttodag van immerhenn 10-15 % van de norweegsch Bevölkerung bruukt.
Dissen (Rap)

Dat Verb **dissen** warrt bi Hip-Hoppers un Rappers bruukt un bedutt so veel, as *slecht öber een snacken*, *een vun'e Siet anmaken*, *een sunner Respekt behanneln* un ok *een rünnermaken mit Schimp un Schann*. 

Dissen kümmt ut de Engelsche Spraak vun dat Verb *to disrespect*.
An un for sik is *dissen* een Utdruck, de in den Slang in de USA bruukt warrt. Dör de Hip-Hop-Szeen is de Utdruck denn ok na Düütschland kamen. Bi de Hip-Hoppers is dat *Dissen* in den Battle-Rap to een egen Aart vun Kunst wurrn. Dat gifft Rappers, de maakt so nömmte Diss-Tracks, wo se dor öber singt, wie slecht se mit anner Rappers utkaamt un wat se jem an'n Hals wünscht. 

Vun de Tiet af an, wo de Düütschrap sik goot verkopen leet, warrt de Begreep ok afsiets vun de Hip-Hop-Szeen bruukt.

## Kiek ok bi
* Hip-Hop-Jargon
* Beef
Dissen

**Dissen** betekent

* Dissen, Stadt in’n Landkreis Ossenbrügge, Neddersassen,
* Dissen, Oort in de Gemeen Dissen-Striesow in’n Landkreis Spree-Neiße, Brannenborg,
* Dissen, Oort in de Gemeen Gudensberg in’n Schwalm-Eder-Kreis, Hessen,
* Dissen, Begreep ut de Hip-Hop-Szeen.

**Dissen** is de Familiennaam von

* August Dissen (1875–1933), düütschen Börgermeester,
* Georg Ludolf Dissen (1784–1837), düütschen Klassischen Philoloog.
Maand (Tiet)

De **Maand** (Mehrtall: Maanden) is en Eenheit för dat Meten vun Tiet. He kümmt vun de Tiet, de de Eerdmaand bruukt, üm eenmal üm de Eer rümtolopen. In velen Spraken sünd de Wöör för disse twee Saken verwandt (Hoochdüütsch: Mond/Monat) oder sogar (as op Platt) liek.

De Maand is nich jümmers liek lang. Dat hangt vun den Kontext af.
* In de Ümgangsspraak sünd dat 4 Weken, ok wenn de astronoomsche Maand 'n beten länger is.
* In uns Kalenner (Gregoriaansch Klenner) hett een Maand twischen 28 un 31 Daag. 
* In de Astronomie warrt de Maand mit den Eerdmaand afmeten. Hier hangt dat nu vun de Definitschoon af: dat sünd twischen 27⅓ und 29½ Daag.

## de Maand in de Astronomie
De Astronomie will dat jümmers nipp un nau weten un hett dorüm (blangen annern Definitschonen) disse Maanden fastleggt:
* de Lunatschoon is de Tiet vun Neemaand to Neemaand. Dat sünd twüschen 29 d 6½h un 29d 20h.
* de synoodsche Maand is de Tiet, de de Maand bruukt, üm (ut de Sicht vun de Eer) wedder so to de Sünn to stahn as vörher. Dat is de Middelweert vun de Lunatschoon över dat Johr: 29,53 Tage = 29d 12h 44m
* de sideersche Maand is de Tiet för een Ümloop mit Betog to en faste Richt in den Ruum, t.B. in de Richt vun en Fixsteern
* de troopsche Maand is de Tiet för en Ümloop, aber in Hinsicht op den Fröhjohrspunkt. Vunwegen de Präzeschoonsdrift vun den Fröhjohrspunkt is de üm un bi 5 Sekunnen körter as de sideersche Maand.
Leipzig

**Leipzig** (bi Wolke ok plattdüütsch **Lips**) is ene Grootstadt in’t westlich Bundsland Sassen. Se liggt an de Pleiße un de Witte Elster. De slaavsch Naam *Lipsk* seggt, dat dor ein Oort mit Linden west is.

Leipzig hett een lang Traditschon as Hannels- un Messestadt. Se is en kreisfree Stadt as ok mit 616.093 Inwahner (31. Dezember 2022) up en Flach van 297,8 km² de gröttste Stadt in den Freestaat Sassen un belegg 2018 in de List van de Grootstäder in Düütschland den 8. Platz.

## Söhns un Döchter van de Stadt
* Lothar Blumhagen (*1927), Schauspeler un Synchroonsnacker
* Stephan Feck (*1990), Waterspringer
* Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1715), Philosoph
* Emil Theil (1892-1968), Politiker
* Camillo Ugi (1884-1970), düütsch Footballnatschonalspeler
* Richard Wagner (1813-1883), Komponist, Dramatiker, Philosoph, Dichter, Schriever, Theaterregisseur un Dirigent

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
Lettsche Spraak

**Lettsch** is ene Baltische Spraak, de in Lettland sproken warrt. Se is verwandt mit’t Litausch. Dat Lettsch is een flexierend Spraak.
Vör lange Tied is Düütsch de herrschend Spraak in Riga, de Hööftstadt vun Lettland, west. De Landlüüd hebben ehr egen Spraak harrt. Eerst in’t 17. Johrhunnert hett dat Spraakböker van Lettsch gäven. 
Doar sünd Lehnwörters vun Düütsch, Russisch un nu ok vun Engels to finnen.
Goofy

**Goofy** is een Tekentrickfigur vun de Walt Disney Studios un is de beste Fründ vun Micky Maus. Dat engelsch Woort „Goofy“ steiht för mall, dösig un unusselig. Dat eerste Mol, dat he in een Tekentrickfilm vörkeem, was 1934 in den Film „Orphan's Benefit“. Sien Stimme is in de meesten Filme vun Pinto Colvig inschnackt worrn. Sien Natur un sien Bewegen hett, mit annere tohope, de Animator Art Babbit utklamüsert.

## Filme

Et gifft dree Afsneed in de Goofy Films:

In de **1930**er-Johrn was Goofy blot de Fründ vun Micky un Donald. De dree wassen as Grupp tohope in ünnerscheedliche Aventüür. Mol wassen se Geestjägers, een annert Mol Klock Schoonmakers.

In de **1940**er-Johrn hett he bannig veel Sportparodien maakt. De so nömmten „How to“- Filme, in de he lehrt, wo man to'n Bispeel rieden deit, swömmt oder danzt. 

In de **1950**er-Johrn hett he den amerikaanschen Dörsnittbörger parodiert.

## Feernsehreeg

In de **1990**er-Johrn kreeg Goofy sien egen Feernsehreeg „Goofy und Max“ met 78 Episoden. In de glieke Aart hebbt se denn ook twee Langfilme darut maakt: *Der Goofy Film* un *Goofy nicht zu stoppen*.

## Comics

In Düütschland finnt een Goofy Geschichten in dat Micky-Maus-Magazin un de Lustig Taschenböker. Sünners bünt de, wenn de döselige Goofy up ’n Mol to’n Superheld wörd. Denn nömmt he sik sümms „Supergoof“.

## Weblinken

* Liste vun de Goofy Kortfilme (engelsch)
Eanske

**Eanske** (Nederlannsch: **Enschede**) is en Stadt un en Gemeende in de Provinz Oaveriessel in de Nedderlannen. De Gemeende hett 154.062 Inwahners (2006) un de Stadt süms hett 139.494 Inwahners (2005). 
Se liggt in de Region Twente twüschen Hengel un de düütsche Grenz.

Enschede is as en nedderdüütschen Oort in dat 14. Johrhunnert grünnt wurrn. De Naam bedutt woll „An de Schede“ (Scheed).

De Universität Eanske befaat sik besunners mit Technik un gellt as een vun de besten Universitäten in Europa. 

In dat 19. Johrhunnert is Eanske en Zentrum vun de Textilindustrie ween, man hüdigendags is dor nix vun nahbleben. Vundaag gifft dat veel Bedrieven up den IT-Sektor. 

De Footballvereen FC Twente is in de Grolsch Veste in’n Westen vun de Stadt tohuse un speelt in de Ehrendivision (1. Liga).

## Weblinks

* Website vun de Gemeend (nedderlannsch, düütsch, engelsch)
Iesenhüttenstadt

**Iesenhüttenstadt** is en amtfree Stadt an den Stroom Oder in Brannenborg. Dat höört to den Landkreis Oder-Spree.

Iesenhüttenstadt hett ruchweg 31.132 Inwahners (31. Dezember 2010) op en Flach vun 63,40 km².

1250 hebbt dor al Lüüd wahnt, de Stadt hett dormols aber noch Fürstenberg (Oder) heten. Eerst 1950 hebbt se beslaten, bi Fürstenberg en komplett niege Stadt antoleggen. Dat weer en reine Planstadt un de eerste sozialistisch Stadt in de DDR.

1953 weer de Stadt to Stalinstadt umnöömt un 1961 hett man Fürstenberg un Stalinstadt to Iesenhüttenstadt tosammenslaten un weer umnöömt.

In Iesenhüttenstadt gifft dat ok en groot Iesenkombinat, wat hüttodag to de groot Stahlkonzern Arcelor höörn deit. 

## Borns


## Weblenken

* Websteed vun Iesenhüttenstadt (hoochdüütsch)
* Wikihüttenstadt, dat Oortslexikon (hoochdüütsch)
Helsinki

**Helsinki** (finn. , sweedsch **** ) is de Hööftstadt van Finnland un van den Landschop Uusimaa.

Helsinki is ok de gröttste Stadt vun Finnland. Ruchweg 1,233 Million Minschen wahnt dor. 6,2% dorvun snackt Sweedsch un so gellt Helsinki as tweespraaksch.

De Stadt Helsinki wurr 1550 wiels de Togehörigkeit van Finnland to Sweden grünnd, bleev aber lang unbedüüdend. 

## Bekannt Lüüd ut disse Stadt
* Bengt Robert Holmström (*1949), Perfesser för Wertschapswetenschapen un Nobelpriesdräger
* Leo Linkovesi (1947-2006), Iesflinklöper
* Kaija Mustonen (*1941), Iesflinklöperin
* Matti Pellonpää (1951-1995), Schauspeler
* Susanna Rahkamo (*1965) Ieskunstlöperin
* Clas Thunberg (1893-1973), Iesflinklöper
* Linus Torvalds (*1969), Utfinner van dat Linux Kernel
Charon (Mythologie)

**Charon** (greek. Χάρων: *„wrantigen Witten“*, etruskisch ***Charun***) weer in de Greeksche Mythologie de düstere ole Fährschipper, de de Doden för een Obolus öber den Stroom Acheron (oder Styx) nah dat Riek vun de Doden röberföhrt hett. 

## Herkamen

Charon weer de Söhn vun Nyx (Nacht) un Erebos. Sien Geswister sünd Ker, Moros, Hypnos, Aither, Hemera, Thanatos, Hesperiden, Momos, Eris, Moiren, Nemesis.

## Upgaav

Charon bröch de Doden öber den Stroom Acheron nah den Ingang vun de Hades. Man he leet sik nich rümkriegen un nich besnacken: Up sien Fähr nehm he bloß de Doden mit, de een richtig Gräffnis kregen harrn un ünner de ehr Tung een Münt as Obolus legen harr. De Doden, de keen Gräffnis kregen harrn un de nich up Charon sien Schipp dröffen, de mössen hunnert Johre an den Acheron töben un an sien Över as Schaddens rümbiestern.

## Utsehn
 

De Greken dachen sik Charon as een düüstern un gnadderigen Olen. He harr düüster Schippertüüch an, as dat faken up attisch Vasen to sehn is. 
De Etrusker hefft em sik anners vörstellt: Se dachen, Charon weer een Wörger, de gräsig un meist as een half Deer utsehn dö. Mit een Hammer in de Hand mook he mol Lüde doot in de Slacht un mol bröch he de Doden in de Ünnerwelt oder pass dor an de Porten up.

Amenn steiht he dor as Bild för de Ünnerwelt un för den Dood. So leevt he hüdigendags noch bi de Greken as Charos oder Charontas, de gnadderige Ool, de mol as een swarten Vagel up sien Opper dalstörten deit, mol as een fleten Riedersmann de Doden ehr Mass dor de Luft nah dat Dodenriek henstüürt.

## Literatur
To’n eersten Mol warrt vun Charon wat schreben in dat Gedicht Minyen, dat bi Pausanias nömmt warrt. In Vergil sien Aeneis warrt ok vun em snackt, just so, as later bi Dante Alighieri in sien Göttlich Kummedi, wo he denn in de Christlich Mythologie inföhrt warrt. 

## Naams vun Charon

Na Charon hett de Charonkrink sien Naam kregen. Dat weer een Krink vun Dichterslüde an’n Anfang vun dat 20. Johrhunnert, wo Otto zur Linde un Karl Röttger mit bi weern. Butendem hett de Maand vun den Dwargplaneten Pluto sien Naam vun Charon kregen (kiek bi: Charon).

## Weblinks
Seattle

**Seattle** is de gröttste Stadt (573.911 Inwahners) in’n US-Bundsstaat Washington. Dat liggt twüschen den Puget Sound un den Lake Washington. 

Dat gifft een Snack, dat Seattle een vun de nattsten Delen op de Eer is. Man dat kümmt man bloots daarvun, dat dat darige Wedder mehrsttieds hävenschaddig is, as of dat in een Momang to pladdern anfangen schall. Pladdern deit dat daar al so meist nie nich; mehrtieds smuddelt dat man bloots.

Nöömt is Seattle na een Indianer-Baas, Chief Sealth or Chief Seattle – *Ts’ial-la-kum* in de Spraak vun sien Suquamish-/Duwamish-Volk. He is beropen för sien Lexen över dat indiaansche Dinken, wat dat Ümgahn mit de Natuur anlangt.

De indiaansche Spraak vun Seattle un ümrüm is Lushootseed (ok *Xʷəlšucid*, *Dxʷləšúcid*, *Whulshootseed*, *Dexlesucid*, *Puget Salish*, *Puget Sound Salish* or *Skagit-Nisqually* nöömt), een vun de Salish-Spraken. Hüüttodaags snackt ehr man bloots noch ’n paar ole Minschen un Aktivisten. In düsse Spraak ward Seattle *Suiʔatl’* or *Dzidzalal’ich* nöömt.

## Wat een sehn mutt

* De Columbia Center is mit 295 m de gröötste Bo westlich vun’n Mississippi.
* De Space Needle is dat Bekanntste, wat in Seattle to sehn is. Vun baven hett een en Blick över de hele Stadt. 
* De Smith Tower is de öllste Wulkenkleier in Seattle.
* De Washington Mutual Tower is mit 235 m is de tweitgröttste Bu in Seattle.
Edward Whymper

**Edward Whymper** (* 27. April 1840 in London; † 16. September 1911 in Chamonix, Frankriek) weer en engelschen Bargstieger.

Sien Jöögd hett he ünner arm Umstänn verbrocht, aber he kunn good teeken. He is denn van de Verleger Longman in de Alpen schickt wurrn, wo he för hüm as Illustrater arbeiten sull.

In disse Tiet hett he sück immer mehr för dat Bargstiegen intresseert. An' 25. Juni 1864 hett he gemeensam mit Adolphus Warburton Moore, Horace Walker, un den Führern Michel Croz, Christian Almer de Öllere un Christian Almer de Jüngere de Barre des Écrins as Eerst besteegen. An' 29. Juni 1865 hett he tosommen mit Christian Almer un Franz Biner as Eerst de Aiguille Verte, een Veerdusender in de Alpen besteegen. He hett sien Platz in de Historie dordör funnen, dat he an 14. Juli 1865 eerstmalig dat Matterhorn besteegen hett. Över de Hörnligrad van Zermatt ut is he mit sien Landslüüd Lord Francis Douglas, Reverend Charles Hudson un Robert Hadow mit Hülp van de Bargföhrers Michel Croz, Peter Taugwalder un de sien Söhn, de genauso heeten de, up den Barg stegen.

Bi’d Rünnergahn sünd denn aber veer van de Lüüd an de Noordwand to Dood stört. Hadow is utrutscht un up Croz fallen un denn hebbt de beid Douglas un Hudson ok noch mitreeten. De annern wulln de mit Tau noch fasthollen, aber dorbi is dat Tau reeten.

Edward Whymper, Vader un Söhn Taugwalder sünd heel weer nah Zermatt torüch kommen. De so nömmt *Golden Johren* van Alpinismus weern dormit denn ok vörbi. Dit Drama an de Barg is denn ok Mal verfilmt wurrn.

An’ 4. Januar 1880 hett Edward Whymper denn noch wedder as Eerst op en Barg stegen. Dit Mal weer dat de Chimborazo-Vulkan in de Anden van Ecuador, de 6.310 Meter hooch is. De hööchst Tipp is nah hümm nöömt.

Dornah is he denn Schriever wurrn, weer aber ’n beeten buten van de Sellschop. 

## Böker (Utsöcht)
as Schriever
* *Matterhorn. Der lange Weg auf den Gipfel*, AS-Verlag, Zürich, 2005, ISBN 3-909111-14-9
* *Die Erstbesteigung des Matterhorns*, Web-Site-Verlag, Ebersdorf b Bremervörde , 2006, ISBN 3-935982-69-0
* *Scrambles among the Alps*, Ten-Speed-Press, Berkeley, Calif. 1981, ISBN 0-89815-043-4
* *Travels amongst the Great Andes of the equator*, Peregrine-Smith, Salt Lake City 1987, ISBN 0-87905-281-3

As Illustrater
* Isabella Bishop: *Among the Tibetans*, (Collected travel writings; Bd. 12), Ganesha Publishing, Bristol 1997, ISBN 1-86210-001-2

## Literatur
* Frank Smythe: *Edward Whymper. Ein Bergsteiger- und Forscherleben*, Hallwag, Bern 1940
* Walt Unsworth: *Matterhorn Man. The life and adventures of Edward Whymper*, Gollancz, London 1965
Antakshari

**Antakshari** (Hindi अन्ताक्षरी, *ant* Enn, *akshar* Bookstaav) is en Speel för twee oder mehr Spelers, dat faken in Indien un Pakistan speelt warrt. Bi dat Speel geiht dat dor üm, Leder ut Bollywood-Filmen to kennen. Een Speler fangt an un singt de eersten Regen (opminnst twee Regen) vun en Leed. Denn mutt de twete Speler den letzten Bookstaven (Devanagari-Bookstaav) vun de toletzt sungene Reeg nehmen un en Leed ansingen, dat mit dissen Bookstaav anfangt. So geiht dat reegüm. Een Leed kann nich tweemal sungen warrn. De indischen Filmen hebbt jümmer en Barg Leder, de dor bi sungen warrt, se sünd meist lüttje Musicals. De Filmen un Leder sünd temlich populär in Indien un vele Lüüd kennt hunnerte vun Leder. So kann dat Speel lang duern. Dat Speel is mehr en Spaaßspeel un dat geiht nich toeerst üm dat winnen. Dat geev aver ok ene Show in’t indische Feernsehn op Zee TV, de *Antakshari* heten dee un bi de dit Speel speelt worrn is.
Jastörp-Kultuur

De **Jasdörpkultur** is ene Kultur vun de Iesentiet, de in de Tiet üm 600 v. Chr. bet Christi Geboort in Noorddüütschland un Süüddäänmark leev. Den Naam hett se vun ’n Urnengrafffeld bi Jasdörp (Landkreis Uelzen) in Neddersassen. Siene Grenzen harr dat Rebeet vun disse Kultur anfangs an de Werser in’n Westen, an de Aller in’n Süden un bi de däänschen Eilannen in’n Noorden. Later reck se ok bet an Rhien un Hoort ran. Dat gifft ok Funnen ut de Gegend vun Berlin un ut Mekelnborg-Vörpommern.

De Kultur warrt as Vörlöper vun de Germanen ansehn.

Vörlöpers vun de Jasdörpkultur sülvst weren de Nordische Bronzetiet, de aver ok veel vun de Hallstatt-Kultur wieder in’n Süden övernahmen hett un vun de keltsche La-Tène-Kultur.

De Phasen vun de Kultur weren:

* 600-500 v. Chr.: Jasdörp A
* 500-400 v. Chr.: Jasdörp B
* 400-350 v. Chr.: Jasdörp C
* 350-120 v. Chr.: Ripdörp
* 120 v. Chr. bet Christi Geboort: Seedörp

Wat wi vun de Jasdörpkultur weten doot, kummt vör allen vun de ünnersöchten Graffeller. Vun de Siedlungen is nich veel nableven. De funnenen Graffformen weren Hügelgräver, Flachgräver un Brandkuhlengräver. Wapen un annere Bigaven hebbt se aver kuum in de Gräver. 

## Literatur

* Heinrich Krüger: * Die Jastorfkultur in den Kreisen Lüchow-Dannenberg, Lüneburg, Uelzen und Soltau.* 1961, ISBN 3529015016
Gitega

**Gitega** (fröher **Kitega**) is de tweetgröttste Stadt in Burundi un Hööftstadt van de glieknamige Provinz. 

In Gitega leven ruch weg 23.200 Inwahners (över’d Duum in 2006). De Stadt liggt 60 km östlich van de Hööftstadt Bujumbura in een Höchd van 1.725 m över NN an de Floot Luvironza, wat een Quellstroom vun de Nil is. Gitega is een wichtig Hannelszentrum un en bedüüden Stratenknüttpunkt. Ok dat Natschonal-Museum kann man dor finn’.

Bit to dat Utbreken van ethnisch Konflikten in 1972 weer Gitega Residenzstadt van de Batusi-Königen. 

Gitega ist uterdem Seet van een kathoolsch Arzbisdom, wat een Partnerschop mit dat düütsche Bisdom Eichstätt hett.
1518

## Wat passeert is
* Up den Rieksdag to Augsborg warrt dor öber verhannelt, wer Kaiser Maximilian I. up den Throon folgen schall. Een Krüüztog gegen dat Osmaansche Riek, so as Kaiser un Paapst em plaant, kümmt nich tostannen.
* Kiel warrt ut de Hanse utslaten
* Adam Ries schrifft sien Lehrbook „Rechnung auff der Linihen“
* Klagenfurt warrt Hööftstadt vun Kärnten
* Up Kuba warrt dat eerste Bisdom inricht. Dat is dat Bisdom Santiago
* 26. April: Martin Luther verklaart sien Theologia Crucis bi de Disputatschoon vun Heidelbarg
* 7. Oktober: Martin Luther kümmt nah Augsborg to’n Rieksdag. He mutt dor sien Ansichten vör den Afordenten vun den Paapst Thomas Cajetan verdeffenderen. Dat Verhöör duurt dree Daage un fangt up’n 12. Oktober an. Luther swöört sien 95 Thesen nich af un stütt sik dor ganz bi up dat Evangelium. Vunwegen dat he achter Trallen sett weern schall, büxt he bi de Nacht ut de Stadt ut

## Boren
* 13. Februar: Anton Brus von Müglitz, Bischop vun Wien un Arzbischop vun Prag
* Friedrich IV. vun Wied, Arzbischop vun Köln († 1568)
* Hubert Languet, franzööschen Diplomat, Juristen un reformeerten Theologen († 1581)

## Storven
* 10. Juli: Sibylle vun Baden, Markgräfsche vun Baden (* 1485)
* 16. August: Loyset Compère, fläämschen Komponist, Sänger un Karkenmann (* bi 1440/1445)
* Diogo de Azambuja, portugeeschen Seefahrer und Opdecker (* 1432)
Puck

**Puck** betekent

* Puck, lütte flache Schiev ut Kunststoff, de bi’t Ieshockeyspelen bruukt warrt,
* Figur ut dat Stück *[[Ein Sommernachtstraum]]* von William Shakespeare,
* Puck, Maand von den Planeten Uranus,
* Puck, Stadt in de Woiwodschop Pommern, Polen,
* Tobehöördeel to’n Grafikbrett, ähnlich as en Computermuus.

**Puck** is de Familiennaam von

* Alfred Puck (* 1927), düütschen Inschenör,
* Anna Puck (* 1991), düütsche Schauspelerin,
* Manfred Puck (* 1941), düütschen Badmintonspeler,
* Peter Puck (* 1960), düütschen Comicteekner,
* Theodore Puck (1916–2005), US-amerikaanschen Genetiker un Biophysiker,
* Wolfgang Puck (* 1949), öösterriekschen Kock.
Perdita

**Perdita** betekent

* Perdita, Maand von den Planeten Uranus,
* Figur ut dat Theaterstück *[[A winter’s tale]]* (hdt.: *Ein Wintermärchen*) von William Shakespeare,
* Hund ut den Walt Disney-Film *[[The Hundred and One Dalmatians]]* (hdt.: *101 Dalmatiner* ok *Pongo und Perdita*),
* Titelfigur ut den Film *[[Perdita Durango]]* von 1997,
* Perdita Felicien (* 1980), kanaadsch Lichtathletin.
Belinda

**Belinda** betekent

* en hoochdüütschen Vörnaam för Deerns, in kotte Form ok Linda,
* Figur ut de Kummedie *[[Rape of the Lock]]* von Alexander Pope,
* Belinda, Maand von den Planeten Uranus,
* en kubaansch Zigarr.
Juliet

**Juliet** betekent

* Titelfigur ut de Tragödie *[[Romeo und Julia]]* (engelsch: *Romeo and Juliet*) von William Shakespeare,
* Juliet, Maand von den Planeten Uranus,
* den Bookstaven *J* in dat internatschoonal ICAO Alphabet,
* *[[Juliet (Magazin)|Juliet]]*, japaansch Manga-Magazin.
Desdemona

**Desdemona** betekent

* de Fru von de Titelfigur ut *[[Othello]]* von William Shakespeare,
* Desdemona, en Maand von den Planeten Uranus,
* (666) Desdemona, en Asteroid ut den Hööftgördel,
* Desdemona, Stadt in Texas, USA.
Portia

**Portia** betekent

* en Figur ut de Kummedie *[[The merchant of Venice]]* (hdt.: *Der Koopmann von Venedig*) von William Shakespeare,
* Portia, Maand von den Planeten Uranus,
* Porcia, Fru von Marcus Iunius Brutus,
* Portia, Stadt in Arkansas, USA.
Ring

**Ring** betekent

* Schmuckring, de vun Minschen as Smuck dragen warrt,
* Planetenring, in de Astronomie,
* Ring, in de Mathematik ene Struktur in de Algebra.

**Ring** is de Familiennaam von

* Alexander Ring (* 1991), düütsch-finnschen Footballspeler,
* Barbra Ring (1870–1955), noorweegsche Schrieversche un Literaturkritikerin,
,
* Cyril Ring (1892–1967), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Diana Ring (* 1949), Sängerin,
* E.D. Ring (1888–na 1947), US-amerikaanschen Soldaat, Schoolmeester, Schoolbaas un Politiker,
* Edgar Ring (* 1955), düütschen Prähistoriker,
* Ernst Ring (1921–1984), düütschen Rennfohrer un Politiker,
* Frances Kroll Ring (1916–2015), US-amerikaansche Biografin,
* Franz Ring (* 1944), düütschen Diplomaat,
* Friedrich Ring (1915–1964), düütschen Militärdokter un Politiker,
* Gerhard Ring (* 1957), düütschen Jurist,
* Grete Ring (1887–1952), düütsche Kunsthistorikerin un Galeristin,
* Hartmut Ring (* 1946), düütschen Softwareutwickler,
* Irene Ring (* 1961), düütsche Ümweltökonomin,
* Jewgeni Ring (* 1987), russ’schen Musiker,
* Johannes Ring (* 1945), düütschen Dermatoloog un Immunoloog,
* Jonathan Ring (* 1991), sweedschen Footballspeler,
* Klaus Ring (* 1934), düütschen Mikrobioloog,
* Lauritz Andersen Ring (1854–1933), däänschen Maler, Teekner un Keramiker,
* Lothar Ring (1882–1974), öösterriekschen Journalist un Schriever,
* Ludwig Ring (1929–2005), düütschen Grafiker un Teekner,
* Ludwig Ring-Eifel (* 1960), düütschen Journalist,
* Matthias Ring (* 1963), düütschen Bischop,
* Max Ring (1817–1901), düütschen Schriever,
* Maximilien de Ring (1799–1873), düütsch-franzööschen Archäoloog, Maler un Teekner,
* Melchior Ring (1493–1545), düütschen Theoloog, Humanist un Döper,
* Nial Ring (* 20. Johrhunnert), eirschen Politiker,
* Ole Ring (1902–1972), däänschen Maler,
* Oswald Ring (* 1935), düütschen Jurist un Medienmanager,
* Peter Ring (* 1941), düütschen Physiker,
* Pieter de Ring († 1660), nedderlandschen Maler,
* Richard Ring (1938–2018), kanaadschen Gitarrspeler,
* Susanne Ring (* 1966), düütsche Malerin un Bildhauerin,
* Thomas Ring (1892–1983), düütschen Maler,
* Thomas Gerhard Ring (1936–2009), düütschen röömsch-kathoolschen Theoloog,
* Viktor Ring (1857–1934), düütschen Jurist,
* Walter Ring (1862–1954), düütschen Archivar un Historiker,
* Wilhelm Ring (1886–1958), düütschen Schoolmeester un Heimaatforscher,
* Wolf-Dieter Ring (* 1941), düütschen Politiker.

Kiek ok bi: Ring Ring, Der Ring, The Ring, tom Ring.
Cressida

**Cressida** betekent

* Cressida, Figur ut de greeksche Mythologie, trojaansche Prinzessin,
* Titelfigur in dat Theaterstück *[[Troilus and Cressida]]* von William Shakespeare,
* Cressida, Maand von den Planeten Uranus.
Bianca

**Bianca** betekent

* Bianca, en Vörnaam för Deerns,
* Bianca, düütsche Slagersingerin,
* Figur ut den Tekentrickfilm *[[Bernhard und Bianca]]*,
* Titelfigur ut de Fernsehserie *[[Bianca – Wege zum Glück]]*,
* Figur ut de Kummedie *[[The Taming of the Shrew]]* (dt.: *Der Widerspenstigen Zähmung*) von William Shakespeare,
* Bianca, Maand von den Planeten Uranus,
* (218) Bianca, en Asteroiden ut den Hööftgördel,
* *[[Bianca (Magazin)|Bianca]]*, Tietschrifft för Frunslüüd,
* en witte Reevsort,
* Leed von den Slagersinger Freddy Breck.
Rosalind

**Rosalind** betekent

* en Figur ut de Kummedie *[[As you like it]]* (hdt.: *Wie es Euch gefällt*) von William Shakespeare,
* Rosalind, Maand von den Planeten Uranus,
* Rosalind, Vörnaam för Froonslüüd.
1519

## Wat passeert is
* In Zürich geiht dat mit de Reformation los vunwegen Ulrich Zwingli
* De eersten Spaniers kaamt in Mexiko an. De Stadt Panamá warrt as eerste europääsche Stadt an den Pazifik grünnt
* De Habenstadt Havanna up Kuba warrt grünnt
* Karl V. winnt de Wahl to’n düütschen Kaiser gegen Franz I. vun Frankriek
* 20. September: Ferdinand Magalhan fangt mit de eerste Reis rund üm de Welt to an. De duurt bit 1522
* Vun’n 27. Juni bit to’n 16. Juli warrt de Disputation vun Leipzig afholen
* Algier warrt osmaansch

## Boren
* 16. Februar: Gaspard de Coligny, franzööischen Admiral († 1572)
* 31. März: Heinrich II., König vun Frankriek (1547 bit 1559), († 1559)
* 13. April: Katharina vun Medici, Königin vun Frankriek († 1589)
* 12. Juni: Cosimo I. de’ Medici, Hartog vun de Toskana († 1574)
* 24. Juni: Théodore de Bèze, Reformator in Genf un Upfolger vun Johannes Calvin († 1605)
* 20. Juli: Giovanni Antonio Facchinetti, later Paapst Innozenz IX. († 1591)

## Sturben
* 9. Januar: Marie vun Baden, Markgräfsche vun Baden (* 1473)
* 12. Januar: Maximilian I., Kaiser vun dat Hillig Röömsch Riek (* 1459)
* 29. März: Gianfrancesco II. Gonzaga, Sohn un Upfolger vun Markgraaf Federico I. Gonzaga vun Mantua (* 1466)
* 2. Mai: Leonardo da Vinci, italieensch Universalgenie (* 1452)
* 4. Mai: Lorenzo II. de Medici, Hartog vun Urbino un Baas von Florenz (* 1492)
* 24. Juni: Lucrezia Borgia, Förstin in de italieensche Renaissance (* 1480)
* 11. August: Johann Tetzel, ab 1504 Aflaatprediger un Gegenpart vun Martin Luther (* 1465)
Cupid

**Cupid** (latiensch ok **Cupido**) betekent

* Cupido, Göddin ut de röömsche Mythologie,
* (763) Cupido, en Asteroid ut den Hööftgördel, de na de Göddin nöömt is,
* Cupid, lütten Maand von den Planeten Uranus,
* Figur ut de Tragödie *[[Timon of Athens]]* von William Shakespeare,
* *[[Cupid (Feernsehn)|Cupid]]*, US-amerikaansche Feernsehreeg,
* Cupid (* 1982), US-amerikaanschen Sänger.
Mab

**Mab** betekent

* Mab, Figur ut de keltische Mythologie,
* Feen-Königin in de Tragödie *[[Romeo und Julia]]* von William Shakespeare,
* Mab, lütten Maand von den Planeten Uranus.
Cordelia

**Cordelia** betekent

* Figur ut de Tragödie *[[König Lear]]* von William Shakespeare,
* *[[Cordelia (Oper)|Cordelia]]*, Oper von Conradin Kreutzer,
* Cordelia, Maand von den Planeten Uranus.
Stephano

**Stephano** betekent

* Figur in de Kummedie *[[The Tempest]]* (platt: *De Storm*) von William Shakespeare,
* Stephano, lütten Maand von den Planeten Uranus.

Kiek ok bi: Stefano.
1520

## Wat passeert is
* 15. Juni: Paapst Leo X. verkloort in sien Bull „Exsurge Domine“, dat Martin Luther een Ketter is. In’n Juni warrt öber Luther de Karkenbann utspraken
* 30. Juni: De Azteken ehr Herrscher Moctezuma II., de bi de Spaniers fungen is, warrt vun een Steen drapen un starvt. Den Steen harr een Azteken smeten.
* 30. Juni: In de „Noche triste“ („Trorig Nacht“) verjaagt de Azteken de spaanschen Truppen ünner Hernán Cortés ut Tenochtitlán. Dat weer de Hööftstadt vun de Azteken ehr Riek. Vundagen heet dat Mexiko-Stadt
* 23. Oktober: Karl V. warrt in Aken to’n Kaiser kröönt
* 8. un 9. November: In dat Blootbad vun Stockholm lett König Christian II. vun Däänmark üm un bi 100 Lüde ümbringen, de in Sweden wat gellen doot. Dor kümmt de Union vun Kalmar mit to ehr Enn
* 28. November: Ferdinand Magellan is dör de Magellanstraat an de Süüdspitz vun Süüdamerika dörseilt, de later sienen Naam kregen hett
* Na den Dood vun Selim I. folgt Süleyman I. em as Herrscher vun dat Osmaansche Riek up
* 10. Dezember: Martin Luther verbrennt in Wittenberg den Paapst sien Bull „Exsurge Domine“

## Boren
* 1. August: Sigismund II., König vun Polen, Grootförst vun Litauen, lesten König vun de Jagiellonen († 1572)
* 21. August: Bartholomäus Sastrow, düütschen Schriever († 1603)
* 10. Oktober: Alessandro Farnese, italieenschen Kardinal († 1589)

## Storven
* 6. April: Raffael, italieenschen Maler un Bomeester (* 1483)
* 31. Mai: Johannes Aesticampianus, Theoloog un Humanist (* 1457)
* 30. Juni: Moctezuma II., Herrscher vun de Azteken (* bi 1465)
* 3. September: Ippolito I. d'Este, Arzbischop un Kardinal (* 1479)
* 22. September: Selim I (vun 1512 af an Herrscher vun dat osmaansche Riek)
* 28. Oktober: Pier Gerlofs Donia, Strieder för Freesland (* um 1480 rüm]
* Hermen Bote, middelnedderdüütsch Schriever (* üm 1450 rüm)
Ophelia

**Ophelia** betekent

* Figur ut dat Theaterstück *[[Hamlet, Prince of Denmark]]* von William Shakespeare,
* ole Rosensort von 1912,
* Ophelia, Maand von den Planeten Uranus,
* (171) Ophelia, en Asteroiden ut den Hööftgördel,
* en Hurrikan, de in’n September 2005 de Küst in’n Süüdoosten von de USA verwüst hett,
* Ophelia, Stadt in Alabama, USA.
Francisco

**Francisco** betekent

* Francisco, en spaansch oder portugeesch Vörnaam för Jungs,
* San Francisco, Stadt in Kalifornien, USA,
* Figur ut dat Stück *[[The Tempest]]* (platt: *De Storm*) von William Shakespeare,
* Francisco, lütten Maand von den Planeten Uranus, de na disse Figur nöömt is.
Fingerring

En **Fingerring** is en Ring ut en nich verformbor Material, de vun Minschen as Smuck üm dat drütte Lidd vun de Fingers dragen warrt. Na dat Dregen vun den Ehring an den tweten Finger (tellt vun de den Duum afwannte Siet) heet disse Finger ok Ringfinger. Annere Ringformen warrt aver ok an annere Fingers as den Ringfinger dragen.

## Bedüden

Blangen de Opgaav as Smuck harrn de Ringen faken symboolsch Bedüden un hebbt na buten Egenschoppen vun den Dreger wiest. Eh- un Verlovungsring wiest, dat de Dreger vergeven is. Ok de Hirtenring vun Karkenlüüd hett desülve Opgaav, un wiest, dat de Dreger sik mit de Kark verbunnen hett. Meesterschopsringen warrt faken in Noordamerika dragen un wiest dat de Dreger to ene Sportmannschop tohören dee, de Meester worrn is. Den hogen symboolschen Weert vun Ringen wiest ok dat Motiv vun den Töverring in de Mythologie un Literatur.

Welk Ringtypen hebbt ok ganz praktische Opgaven. Blangen Armbanduhren gifft dat ok Ringuhren. De Giftring, in den ene lütte Portschoon Gift opbewohrt warrn kann, is siet de Antike bekannt. Segelringen kunnen as Segel bruukt warrn. 

## Historie

De öllsten bekannten Fingerringen sünd de Mammutelfenbeen-Ringen ut Pavlov in Tschechien, de vör üm un bi 21.000 maakt worrn sünd.

## Fingerringgrötten

Dat gifft verschedene Methoden Ringgrötten antogeven. Dat Wiener Verenigungsmaat (na ISO 8653:1986) gifft den Fingerümfang in Millimeter an. Dat Maat vun Frankriek maakt dat sülve, tüht aver vun de Tall 40 af. Dat kuum mehr bruukte Pacher Maat fangt bi 38,5 Millimeter Ümfang mit ene Grött vun 1 an. Denn warrt jede högere Nummer üm 1,85 Millimeter grötter. Dat Dörmetermaat gifft nich den Ümfang an, dat gifft den Dörmeter an. De Weert is also Ümfang deelt dör Pi (≈3,14). Dat Maat vun England, Irland un Australien arbeidt nich mit Tallen. Dor gifft dat Bookstaven. För den Fingerümfang 37,8 Millimeter warrt de Bookstaav A bruukt, denn geiht dat in’t Alphabet för je 1,3 Millimeter jümmer een Bookstaav höger. Bi dat Maat in de USA un in Kanada is en Ümfang vun 36,5 Millimeter de Grött 0. Denn warrt mit je 0,032 Inch (0,8128 Millimeter) Ümfang de Grött üm een grötter.
Asmara

**Asmara (Tigré för „in Freeden leven“) ** is de Hööftstadt vun Eritrea.

De Stadt liggt up en Hööcht vun 2300 Metern an' Rand vun dat Hoochplateau, dat vun hier steil to de geologisch Senke affallt, de sück dör de  Spreizungszoon tüschen Afrikaansch un Araabsch Plaat bild hett un in deren deepste Zoon sück dat Root Meer befinnen deiht.

Asmara is mit etwa 649.000 Inwahner (Stand 2009) de gröttste Stadt vun dat Land und hett ok en Universität.
Sünnerklaas

**Sünnerklaas** warrt in Bremen un ümto de Hillige *[[Nikolaus von Myra|Nikolaus]]* nömmt. Up Nedderlannsch heet he *Sinterklaas*.

## De Hillige
De Hillige *[[Nikolaus vun Myra]]* is boren twuschen 270 un 286 in Patara un sturben an'n 6. Dezember 326, 345 oder 351. So akraat weet een dat hüdigendags nich mehr. He warrt in de Röömsch-kathoolsche Kark ok *Nikolaus vun Bari* nömmt un heet in de Orthodoxe Kark *Nikolaus de Wunnermann*. In de eerste Hälft vun dat 4. Johrhunnert weer he Bischop in Myra in Lüttasien. Dat liggt vundagen in de Törkie. Öber dat Leben vun de histoorsche Person weet een hüdigendags meist gor nix mehr, man allerhand Legenden öber em weert vertellt. He is vun de Kark to'n Hilligen maakt wurrn un weer denn de Schutzpatron öber de Höker un de Seefahrers. Dorüm is he ok vun de Düütsche Hanse un vun veel Steder, de dor tohören döen, to'n Schutzhilligen nahmen wurrn. Veel Karken in düsse Steder hefft ehren Naam vun Nikolaus kregen un heet nu noch *St. Nicolai*.

## Anner Naams
In anner Länner hett de Sünnerklaas ok anner Naams: Klass, Sint Nicolaas, Sveti Nikola (Serbien), Sinterklaas, Samichlaus (Swiez) oder Kleeschen (Luxemburg). Father Christmas (Irland un England), Saint Nicolas (Frankriek), Noel Baba (Törkei), Santa Claus (Noord-Amerika), Papai Noel (Brasilien) un Sinta kaamt ok vun'n Sünnerklaas her, man weert eerst Wiehnachten fiert.

## Sünnerklaaslopen
In Bremen is dat noch hüdigendags ganz begäng, datt de lüttjen Kinner an'n Sünnerklaasabend (6. Dezember) dör de Straten loopt un vun Döör to Döör loopt. Dor kloppt se an un singt jem ehr Leeder. Dor kriegt se denn meist een beten Snöökerkraams för. Dat bekanntest Leed is düt:

: *Sünnerklaas de grode Mann,
:kloppt an alle Dören an.
:Lüttje Kinner gifft he wat,
:grode Kinner steckt he in'n Sack.
:Halli, Halli, Hallo,
:So geiht nah Bremen to.*

Dor kaamt denn noch de Strophen to:

:*Bin en lüttjen König,
:geevt mi nich to wenig,
:Laat mi nich so lange stahn,
:denn ik mutt noch wiedergahn.
:Halli, Halli, Hallo,
:So geiht na Bremen to.*

Oder ok:

:*Mien Vadder is Zigarrenmaker,
:mien Mudder kaut Toback.
:Un wenn Ji dat nich glöben wüllt,
:denn steck ik Jo in'n Sack.
:Halli...*

Hüdigendags weert düsse Riemels meist up Hoochdüütsch sungen. Fröher hefft sik de Kinner ok jümmers as Sünnerklaas anplünnt, man hüüt gaht se ok as Cowboy, Indianer oder ganz normalweg mit een groden Plastikbüdel in'e Hand.
Margaret

**Margaret** betekent

* engelsche Form von den Deerns-Vörnaam Margarete,
* Figur ut dat Theaterstück *[[King Henry VI]]* von William Shakespeare,
* Margaret, ganz lütten Maand von den Planeten Uranus,
* *[[Margaret (Magazin)|Margaret]]*, Manga-Magazin för junge Deerns,
* Margaret, Stadt in Alabama, USA.
Prospero

**Prospero** betekent

* Hööftfigur ut dat Stück *[[The Tempest]]* (platt: *De Storm*) von Wiiliam Shakespeare,
* Figur ut den Roman *[[The Masque of the Red Death]]* (hdt.: *Die Maske des Roten Todes*) von Edgar Allen Poe,
* *[[Prospero (Oper)|Prospero]]*, Oper von Luca Lombardi,
* Prospero, lütten Maand von den Planeten Uranus,
* Prospero, utdeenten Forschungssatelliten in en Eerdümloopbahn,
* Prospero, Nettwarkprotokoll för Reekners.
Schmuckring

En **Schmuckring** is en Ring ut en nich verformbor Material, de vun Minschen as Smuck dragen warrt. De Ring warrt dorbi üm ene slanke Stell an’t Lief dragen, dat he nich wegrutschen kann (Fingerring üm’t drütte Lidd vun de Fingers oder Tehnring üm’t twete Lidd vun de Tehn, Armring üm’t Handlenk oder Footring üm’t Footlenk, Halsring üm’n Hals) oder he warrt dör dat Geweev dörstaken (Ohrring in’t Ohrläppken, Piercing in dat Knorpelgeweev vun’t Ohr, in de Flögel vun de Nees oder de Middelwand vun de Nees, bi de Augenbran, dör de Tung, dör de Lippen, dör de Bostwratten, dör den Buuknavel, dör de Schaamlippen oder dör dat Geweev bi’n Penis). Diademen un Kronen warrt normalerwies nich as Ring ansehn, denn se hollt sik blots dör Swoorkraft, de Ring hollt sik normalerwies ok so. Materialien köönt Metall, Holt, Plastik, Knaken oder annere Stoffen wesen. Mehrsttiets warrt aver Metall bruukt. Dat Gold is de opleefst bruukte Stoff, is aver vun wegen sienen groten Weert in de Praxis weniger faken bruukt.

Grundfunkschoon is dat Smücken vun den Dreger, aver welk Soorten vun Ringen hebbt ok noch wiedere Funkschonen. Se köönt Informatschonen över den Dreger wiedergeven. De Ehring schall na buten dat Vergevenwesen wiesen. De *[[Ring der O]]*, de in de BDSM-Subkultur dragen warrt, wiest den Dreger as Anhänger vun disse Subkultur ut un kann mit dat Dragen an rechte oder linke Hand ok glieks wiesen, wat de Person dorbi ene aktive oder passive Rull hett. De Halsringen bi de Padaung schöölt den Hals dehnen un länger maken.
Setebos

**Setebos** betekent

* Figur ut de Kummedie *[[The Tempest]]* (platt: *De Storm*) von William Shakespeare,
* Setebos, lütten Maand von den Planeten Uranus,
* Hööftfigur in de Romanen *[[Ilium (Roman)|Ilium]]* un *[[Olympos (Roman)|Olympos]]* von Dan Simmons.
1521

## Wat passeert is
* 13. Januar: Martin Luther warrt vun Paapst Leo X. ut de Gemeenschup vun de Kark utslaten
* 16. April: Martin Luther kümmt in Worms an. He schall dor an de beiden neegsten Dagen sien Thesen vör den Rieksdag afswören
* 17. un 18. April: Up den Rieksdag to Worms verdeffendeert Luther sien Lehr
* As he na Huus reisen will, warrt Luther upgrepen un vun Suldaten in den Updrag vun sien egen Kurförsten na de Wartborg bröcht. Dor schall he seken wahnen
* 8. Mai: De Rieksacht warrt öber Luther utropen
* De Spaniers winnt gegen de Azteken un maakt Tenochtitlán in Dutt
* In’n Dezember fangt Luther an un öbersett dat Nee Testament up de Wartborg in Döringen
* De kathoolsche Ridder Ignatius vun Loyola warrt bekehrt. Later warrt he hillig spraken

## Boren
* 25. Januar: Paul vun Eitzen, düütschen Theologen un Reformator († 1598)
* 21. März: Moritz vun Sassen, Hartog un Kurförst vun Sassen († 1553)
* 8. Mai: Petrus Canisius, düütschen Theologen un Karkenlehrer, Gegenreformator († 1597)
* 4. August: Giambattista Castagna, laterhen Urban VII., Paapst († 1590)
* 13. Dezember: Sixtus V., Paapst vun 1585 bit 1590 († 1590)

## Storven
* 27. April: Ferdinand Magellan, portugeeschen Seefahrer in’n Updrag vun de Kroon vun Spanien (* 1480)
* 10. Mai: Sebastian Brant, düütschen Humanisten, Schriever vun dat Narrenschipp (* 1457)
* 8. Juni: Zhengde, chineeschen Kaiser ut de Ming-Dynastie
* 27. August: Josquin Desprez, Komponist un Sänger (* um 1450/1455)
* 1. Dezember: Leo X., Paapst (* 1475)
Ferdinand

**Ferdinand** betekent

* Ferdinand, nich blots in’n düütschen Spraakruum verbredten Vörnaam för Mannslüüd,
* List vun Herrschers mit den Naam Ferdinand, de Naam vun en ganze Reeg vun Kaisers, Könige un annere Herrschers,
* Figur ut dat Theaterstück *[[The Tempest]]* (platt: *De Storm*) von William Shakespeare,
* Ferdinand, lütten Maand von den Planeten Uranus,
* Bullen ut dat Kinnerbook *[[The Story of Ferdinand]]* (hdt.: *Ferdinand, der Stier*) von Munro Leaf, dat later von Walt Disney verfilmt worrn is,
* Franz Ferdinand, schottsch Musikgrupp, de Indie-Rock speelt un na en öösterriekschen Ierzherzog nöömt is.