open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joseph Bruyère

**Joseph Bruyère** (* 5. Oktober 1948 in Maastricht, Nedderlannen) is en ehmalger belgisch Radrennfohrer. 

## Karriere
Bruyère fung sien  Karriere 1970 bi de belgisch Mannschap Faemino-Faema an, wessel aber all nah een Johr to Molteni.

Neben den Gewinn vun een Deelstreck vun de Tour de France 1972 steeken in sien Karriere de Siege bi den Omloop Het Volk 1974, 1975, 1980 un  bi Lüttich-Bastogne-Lüttich in de Johren 1976 (vör Freddy Maertens un Frans Verbeeck) un 1978 (vör Dietrich Thurau un Francesco Moser) herut. 1975 kunn he ok de Middelmeer-Rundfohrt up sien Naam schrieven.

Bi de Tour de France kunn he 1974 dat Geel Trikot för veer Daag dragen un 1978 sogor för acht Daag. 1978 keem he bi sien fievt (un letzt) Tour-Deelnahm in de Gesamtwertung up den veerten Platz. 

1980 hett he sien Karriere beend.

## Teams
*1970 - Faemino-Faema
*1971 - Molteni
*1972 - Molteni
*1973 - Molteni
*1974 - Molteni
*1975 - Molteni
*1976 - Molteni
*1977 - Fiat France
*1978 - C & A
*1979 - Flandria-Velda
*1980 - Marc-V.R.D.

## Weblenken
* Palmares (französch)
* Bruyére up Radsportseiten.net
Waleri Iljitsch Roschdestwenski

**Waleri Iljitsch Roschdestwenski** (russ: Валерий Ильич Рождественский, wetenschaplich Transliteration: Valerij Il'ič Roždestvenskij)''; * 13. Februar 1939 in Leningrad, Russische SFSR; † 31. August 2011) weer en   sowjeetsch Kosmonaut. 

Roschdestwenski hett eerst en Ingenieurhoochschool vun de sowjeetsch Marine afslooten un weer denn Kommandeut vun en Deepseedüükeenheit vun de Baltisch Seeflotte. 

## Kosmonautentätigkeit

An’ 23. Oktober 1965 wurr Roschdestwenski in de Utwahl för dat sowjeetsch Ruumfohrtprogramm beroopen. In de folgend Johren hett he denn de Grundutbillen vun de sowjeetsch Kosmonauten afleggt. He weer denn Bordingenieur bit de Mission vunn Sojus 23 van’ 14. bit 16. Oktober 1976 bedeeligt. Se sullen eenig an de Ruumstatschoon Saljut 5 andocken. Dat Andocksystem funktschoneer aber nich un so mussen se glieks weer torüchfleegen, wiel se dat Andocken vun Hand nich öövt harrn. Bi de Rückkehr sünd de beid Kosmonauten binah verunglückt. Roschdestwenski un sien Kollege Wjatscheslaw Sudow sünd bi Nacht un en Schneestörm up den dicht froren Tengiz-See rünnergahn. Dat Ies is denn braken un se hungen half in’t Water mit hör Kapsel. De Kapsel wurr denn vun buten ut stabliseert un eerst an’ nächsten Dag mit een Hubschrauber burgen. 

1986 is Roschdestwenski ut den Kosmonautendeenst utscheeden un hett ansluutend an dat Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum arbeit. Toletzt weer he Berader in en russch Industrieünnernehmen. 

He is nah en langwierig Krankheit Enn’ August 2011 storven.

Waleri Roschdestwenski weer verheiraadt un harr een Dochter. 

## Weblenken
* Körtbiografie bi Spacefacts

## Enkeld Nahwiesen
Heterozygotie

**Heterozygotie** is en Begreep ut dat Wetenschopsrebeet Genetik un betekent de **Mischarvigkeit** betogen op en geneetsch Markmol.

## Achtergrund
En Individuum mit twee Chromosomensätz (diploid) is heterozygot betogen op en Markmol, wenn en Gen in disse Chromosomensätz in twee verschedene Allelen vörliggt. Wenn dat een Allel dominant gegenöver dat annere is, denn warrt dat Markmol, dat dör dit Allel prägt warrt, in’n Phänotyyp utbillt. Wenn keen dorvun dominant is, denn warrt de Phänotypp en Mischtyyp dorstellen. Dat Gegendeel vun de Mischarvigkeit is de Reinarvigkeit oder Homozygotie.

## Verlust vun de Heterozygotie
Dat kann vörkamen, dat de Phänotyyp opduken deit, ofschoonst en heterozygote Rezessivität vörliggt. Dat passeert, wenn en Allel verloren geiht, as to’n Bispeel bi dat Retinoblastom, en Ogentumor bi Kinner. De Verlust vun de Heterozygotie (ok  *loss of heterocygosity, LOH* nöömt) föhrt tomeist to’n Verlust vun Tumorsuppressorgenen. Man, disse Verlust kummt blots vör, wenn twee Vörrutsetten indrapen doot, vun wegen dat en Gen jümmer vun twee verschedene Allelen bestimmt warrt un dordör en Allel, dat mööglicherwies krank oder schaadhaft is, dör dat gesunne Allel utgleken warrn kann. Is dat een Allel schaadhaft – wat geneetsch (to’n Bispeel bi de Familiären adenomatösen Polyposis, FAP, oder bi’t Lynch-Syndrom) oder dör en Punktmutatschoon (de so nöömte *1. Hit*) utlöst wesen kann – stellt de Verlust vun’t tweete Allel (*2. Hit*) den Verlust vun’n heterozygoten Tostand (LOH) dor un föhrt dormit to’n Funkschoonverlust vun’t Tumorsuppressorgen. Bispelen dorför sünd dat *[[BRCA1]]*- un dat *[[BRCA2]]*-Gen, de för den familiären Bostkrebs verantwoortlich sünd, oder dat *SMAD*-Gen, dat dat wichtige Tumorsuppressorgen bi dat HNPCC is, as sik rutstellt hett, un dormit dat *DCC*-Gen (*deleted in colon cancer*) aflöst hett, dat fröher dorför annahmen weer.

## Compound-Heterozygot
Dat Utprägen vun’t Markmol baseert hierbi nich op de Homozygotie vun de *glieken* Mutatschoon. Ansteed leegt *ünnerscheedliche* Mutatschonen in beide Kopien vun’t glieke Gen vör. Bispelen dorför sünd de Phenylketonurie oder de zystische Fibroos (Kiek ok Komplexe Heterozygotie).

## Kiek ok
* Hemizygotie
* Heterozygotentest
Wjatscheslaw Dmitrijewitsch Sudow

**Wjatscheslaw Dmitrijewitsch Sudow** (; * 8. Januar 1942 in Bor, Oblast Gorki, Russische SFSR; † 12. Juni 2024) weer en Pilot un sowjeetsch Kosmonaut.

Nahdem Wjatscheslaw Sudow 1963 de Höhgere Militärflegerpilotenschool in Balaschow afslooten harr, wurr he dör dat  Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum an’ 23. Oktober 1965 as Kosmonaut utwählt. De Pilot un Fallschirmspringer hett dornah de Grundutbillen för Kosmonauten *OKP* van November 1965 bit Dezember 1967 afsolveert.

Sudow is as Kommandant vun dat Ruumschipp Sojus 23 an’ 14. Oktober 1976 in den Weltruum flagen. He un sien Bordingenieur Waleri Roschdestwenski sullen eenig an de Ruumstatschoon Saljut 5 andocken. Dat Andocksystem funktschoneer aber nich un so mussen se glieks weer torüchfleegen, wiel se dat Andocken vun Hand nich öövt harrn. Bi de Rückkehr sünd de beid Kosmonauten binah verunglückt. De beid sünd an’ 16. Oktober 1976 bi Nacht un en Schneestörm up den dicht froren Tengiz-See rünnergahn. Dat Ies is denn braken un se hungen half in’t Water mit hör Kapsel. De Kapsel wurr denn vun buten ut stabliseert un eerst an’ nächsten Dag mit en Hubschrauber burgen.  

Sudow weer denn noch för en wiederen Floog vörsehn, mit de dat Manöver vun Sojus 4 und Sojus 5 wedderhaalt wurrn sull. Disse Mission hett man denn aber doch afseggt.

1979 weer Wjatscheslaw Sudow Absolvent vun de Militärakademie vun de Luftstrietkraften „J. A. Gagarin“. Nahdem he an’ 14. Mai 1987 ut dat Kosmonautencorps utscheeden is, weer  Sudow toeerst in de kommerziellen Forschung tätig, later in de Tollverwalten, wo he bit to sien Ruhestand bleev. Intüschen hett de Fallschirmspringer un Pilot den militärischen Rang vun en Oberst der Reserve din de russch Luftstrietkraften.

För sien Leistungen kreeg Sudow 1976 den Titel Held der Sowjetunion. He weer verheiraadt un harr twee Kinner.

## Literatur
* Peter Stache:  Raumfahrer von A bis Z, Militärverlag der Deutschen Demokratischen Republik, Berlin (Ost), 1988, ISBN = 3-327-00527-3

## Weblenken
* Biographie (russch)
* spacefacts.de: Körtbiografie bi Spacefacts
* space.kursknet.ru: Körtbiografie (engelsch/russch)
Francesco Casagrande

**Francesco Casagrande** (* 14. September 1970 in Florenz) is en ehmalger italieensch Radrennfohrer.

Casagrande weer Profi van 1992 bis 2005. De schmächtig Bargspezialist weer vör allen in de tweet Hälft vun de 1990er Johren en vun de best Radprofis in Italien. Neben tallriek italieensch Eendagsklassiker wunn he tweemal dat Rennen Clasica San Sebastian (1998, 1999) as ok in dat Johr 2000 den Flèche Wallonne. 1999 weer he todem Gesamtsieger vun de Tour de Suisse. In dat Johr 2000 hett he vör meest een Johr de Führung in de UCI-Weltranglist övernommen. 

Bi den Giro d’Italia tell he faken to de Mitfavoriten, keem aber blots 2000 up Platz 2 as best Resultat. 2002 wurr he vun de Giro utslooten, nahdem he en kolumbiaansch Fohrer mit Vliet afdrängt harr. Ok bi de  Tour de France kunn he sück nich dörsetten; Platz 6 in 1997 bleev sien best Ergebnis. 1998 wurr he wegen Doping för söss Maand sparrt. 

1996 und 2000 hett he an de Olympisch Spelen deelnommen.

## Weblenken
* Casagrande in de Datenbank vun de Tour de France (engelsch)
* Francesco Casagrande in de Datenbank vun Radsportseiten.net
*  Francesco Casagrande in der Datenbank von Sports-Reference.com (engelsch)
Rick Berman

**Richard Keith „Rick“ Berman** (* 25. Dezember 1945, New York City) is en US-amerikaanschen Filmproduzent un Dreihbookschriever vun en grote Tall vun Star-Trek-Filmen un -Regen.

## Leven un Wark
Berman is as Co-Produzent to Star-Trek kamen un hett na den Dood vun Gene Roddenberry in’t Johr 1991 as Utföhren Produzent sien Nafolg annahmen. Dormit is em ok de kreative Kontroll över Star Trek tofallen. Disse Opgaav hett he bit 2006 utöövt, bit Paramount Pictures em dorvun freestellt hett. De Firma seeg bi em de Verantwoortung dorför, dat de Tokiekertallen  vun *[[Star Trek: Enterprise]]* torüchgahn sünd.

Berman is siet 1980 mit sien Fro Elizabeth verheiraat. De beiden hebbt dree Kinner.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*
191 v. Chr.

## Wat passeert is
* De Römers slaht in den Röömsch-Syrschen Krieg bi de Slacht bi de Thermopylen de Seleukiden unner ehren König Antiochos den Groten un maakt sien Armee ganz to Dutt. Antiochios mutt all Butenplätz vun sien Militär in Grekenland upgeven.

## Boren

## Storven
194 v. Chr.

## Wat passeert is
* Publius Cornelius Scipio Nasica, röömschen Praetor up de Ibeersche Halfinsel, sleiht de Lusitaners bi Ilipa.

## Boren

## Storven
195 v. Chr.

## Wat passeert is
* Titus Quinctius Flamininus is mit Hölp vun den vörmoligen König Agesipolis III. unnerwegens to en Feldtog na Sparta unner Nabis. Sparta mutt Argos afgeven.

## Boren

## Storven
Christiaan Eijkman

**Christiaan Eijkman** (* 11. August 1858 in Nijkerk; † 5. November 1930 in Utrecht) weer en nedderlannsch Mediziner, Patholoog un Hygieniker. 

He studeer in Berlin un hett 1895 in’ Arbeitskring vun Robert Koch, de later den Nobelpries kreeg, forscht.

Eijkman kunn 1897 nahwiesen, dat mit Fohrn vun poleert Ries bi Höhner Beriberi entsteiht. Disse Vitamin B1-Mangeleffekt kunn dör dat Verfohrn vun de Sülverhäutchen vun den Ries behaben wurrn. Tosommen mit sien Mitarbeiter Gerrit Grijns hett he dordör dat Vitamin B1 (Thiamin) opdeckt.

För sien Opdecken vun dat *[[Thiamin|antineuritischen Vitamin]]* kreeg he 1929 gemeensam mit Sir Frederick Gowland Hopkins den Nobelpries för Physiologie oder Medizin.

## Literatur

* Indrag in dat  *Biografisch Woordenboek van Nederland* (nedderlannsch)

## Weblenken

* Biographie (engelsch)
* up de Siet vun den Nobelpries
* Personennaamdatei
Azaleen

**Azaleen** weert allerhand Aarden un Sorten ut dat Geslecht vun de Rode Dendern nömmt. Dor hannelt sik dat um Strüker bi, de ehr Loof afsmieten doot oder de mit ehre lüttjen Blöer jummers gröön blievt. 

## Stuvenazaleen

An un for sik kaamt de beiden Arden, de as Stuvenazaleen anboot weert, ut Japan un China. In Europa möögt se sunnerlich de „Indische Azalee“ (*Rhododendron simsii*) as Stuvenplant hebben, man ok de „Japaansche Azalee“ (*Rhododendron japonicum*)  hoolt se sik nich veel minner in’t Huus. De Stuvenazaleen mischt ehre Gene oorntlich dör’nanner (se sund heterozygot). So seht de Aflamen faken ganz anners ut, as de Vorwesers. Vundeswegen weert se in de Produktschoon blot vegetativ vermehrt (dör Paten). Anners geev dat bi’t Utseihn vun en Aart hunnerte vun Variatschonen. De enkelten Sorten könnt so blot man vegetativ bi’nanner holen weern. Nadem se Wuddeln ansett hefft, weert de Paten in’n Pott plant’ un runner sneden, dormit se allerhand Twiege towege bringt. Meist weert se in’n Summer buten oder unner Folie tagen. Ehr dat in’e Nacht freren deit, mütt de Pött denn in en Drievhuus mit Böttaven. Dor weert se kull, man sunner Frost wieter pleegt. Je na Soort weert se denn to unnerscheedliche Tied to’n „Drieven“ in warmere Drievhüser stellt. Later weert se in Spezial-Goornbobedrieve uptagen, bit se Knuppen ansett. 

Tohuse in’e Stuven bruukt de Azaleen en Stuve, de na Mööglichkeit kull is. Je kuller, um so duller un länger bleiht se. Wichtig is ok, dat se nich heel un deel utdrögen doot. 

Vun *Rhododendron simsii* sünd en poor Hunnert Sorten tücht wurrn, bi *Rhododendron japonica* sünd de Goorners mit de Tucht nich ganz so flietig ween. To dat Sortimeng, wat normolerwiese in Goornbobedrieve anboot warrt, höört avers man keen 50 Sorten. 

De Stuvenazaleen bleiht vun September bit April mit eenfache un füllte Blöten in allerhand Sorten vun Witt, Rosa un Root.

## Goornazaleen

As **Goornazaleen** weert sunnerlich de Arden *Rhododendron molle* un *Rhododendron flavum* (vörmols *Azalea pontica*) bruukt. Blot de Rode-Dendern-Arden, de in’n Winter ehre Blöer afsmieten doot, weert Goornazaleen nömmt, de annern heet Rode Dendern. 

De Goornazaleen bleiht vun Mai bit Anfang Juni, de beiden Arden, de boven nömmt wurrn sünd, in allerhand Sorten vun Geel un Orange. *Rhododendron flavum* hett in’n Harvst schöne bunte Blöer.

## Arden
* Pontische Azalee (*Rhododendron flavum*)
* Japaansche Azalee (*Rhododendron japonicum*) 
* Rhododendron molle
* Fievblatt-Azalee (*Rhododendron quinquefolium*)
* Indische Azalee (*Rhododendron simsii*)

## Kiek ok bi
* Rode Dendern
* 

## Weblenken
* De Azalea Society of America (engl.)
* Artikel över dat Snieden vun Azaleen injapaansche Goorns
* Information ut de Giftzentrale Bonn over de Giftigkeit vun Azaleen
196 v. Chr.

## Wat passeert is
* Marcus Claudius Marcellus is Kunsel vun de Röömsche Republiek. An't Enn vun't Johr warrt he ok to'n *[[Pontifex Maximus]]* maakt.

## Boren

## Storven
198 v. Chr.

## Wat passeert is
* Tweete Makedoonsch-Röömsche Krieg: De Bund vun Achaia wesselt vun Makedonien siene Siet na de Siet vun dat Röömsche Riek over.

## Boren

## Storven
199 v. Chr.

## Wat passeert is
* Antiochos III. schafft dat nich, Coracesium (hüdigendags Alanya in Kilikien) in to nehmen.

## Boren

## Storven
200 v. Chr.

## Wat passeert is
* De Tweete Makedoonsch-Röömsche Krieg geiht los (bit 196 v. Chr.)

## Boren

## Storven
Bertha Zillessen

**Bertha Maria Clara Zillessen** (* 17. Oktober 1872 in Rheydt; † 13. Januar 1936 in Bautzen) weer en düütsch Landschapsmalerin un Kunstfotografin, de vör allen dör de Herutgaav vun Postkoorten vun den Sassischen Heimatschutz un vun de Düütsch Heimatbiller bekannt wurr, de för en wiet Verbreeden vun hör Warken vör allen in Sassen sörgen deen. 

## Weblenkens
*Indrag in dat „Lexikon der Oberlausitz“
Reidar Børjeson

**Reidar Kristoffer Børjeson** (* 2. April 1931 in Oslo; † 5. September 2011 in Oslo) weer en norweegsch Ieskunstlöper.  

He weer norweegsch Meester in’ Paarloop (tosommen mit Ingeborg Nilsson) in de Johren 1956, 1957, 1958 un 1959.

Tovör harr he all bi de Olympisch Spelen 1952 in Oslo mit sien Partnerin Bjørg Skjælaaen in’ Paarloop den 13. Platz beleggt. 

## Enkeld Nahwiesen
Jean Auguste Dominique Ingres

**Jean Auguste Dominique Ingres** (* 29. August 1780 in Montauban; † 14. Januar 1867 in Paris) weer en franzöösch Maler un en vun de bekanntst Mythologienmaler .
## Leven
Jean Auguste Dominique Ingres wurr an´ 29. August 1780 as Söhn vun de Maler Jean-Marie-Joseph Ingres in Montauban boren.
 
Af 1791 studeer he in Toulouse an de Akademie för Maleree un Skulptur (*Académie de peinture et de sculpture*) Maleree bi Giullaume-Joseph Roques (1757-1847). Later weer he ok Schöler vun Jacques-Louis David.

Vun sien tallriek Schölers wurrn eenige later bekannt Malers,as...

* Henri Lehmann
* Théodore Chassériau
* Jean-Victor Schnetz
* Victor Orsel
* Victor Mottez
* Louis Lamothe
Jean Auguste Dominique Ingres is an´ 14.Januar 1867 mit 87 Johren in Paris storven.

## Weblenken
* Site de l'exposition Ingres au musée du Louvre
* Dominique Ingres sur Artcyclopedia
* Biography, Style and Artworks
* Biography and Selected Works of Dominique Ingres
* Jean Auguste Dominique Ingres.org 
* Gallery of Ingres Paintings
* ''A Closer Look at the portrait of Louis-François Bertin by Ingres'' (Louvre Museum)
* NEW ADVENT article on Ingres
* Memorial Page at FindaGrave
Ingres

**Ingres** betekent

* Ingres, en Datenbanksystem,
* (12611) Ingres, en Asteroid.

**Ingres** is de Familiennaam von

* Jean Auguste Dominique Ingres (1780–1867), franzööschen Maler.

Kiek ok bi: Ingress.
Arteria palatina descendens

De **Arteria palatina descendens** („afstiegen Böhnenslagader“) is en Slagader vun’n Kopp. Se twiegt in’t Rebeet vun de Fossa pterygopalatina ut den drüdden Afsnitt vun de Böverkeevslagader af un deelt sik in’n wieteren Verloop in de *Arteria palatina major* („große Böhnenslagader“) un de *Arteriae palatinae minores* („lütten Böhnenslagadern“). De eerste tütt dör dat *Foramen palatinum majus* to’n harden Böhn, de annern gaht dör dat *Foramen palatinum minus* na’n weken Böhn un na de Böhnenmandeln, woneem se Anastomosen mit Twiegen vun de Arteria palatina ascendens billt.

## Literatur
* Jochen Fanghänel (Rgv.): *[[Anton Johannes Waldeyer|Waldeyer]] Anatomie des Menschen*. Walter de Gruyter, Berlin 2002, ISBN 978-3-11-019353-4 (Lehrbook un Atlas in een Band).
Waterkroger Moor

Dat **Waterkroger Moor** is en Naturschuulrebeed in de Gemenen Grootweurn, Engelschopp un Hammoh in’n Landkreis Stood in Neddersassen.

Dat Naturschuulrebeed mit dat Kennteken NSG LÜ 160 is 38,4&nbsp;Hektar groot. Dat is to’n groten Deel Deel von dat FFH-Rebeed „Waterkroger Moor un Wille sien Heid“. 

Dat Moor liggt an de Süüdkant von dat Kedener Land twüschen Drochters un Himmelpoorten oosten von Engelschopp un schuult en Rest von dat Kedener Hoogmoor an’n Rand von de Geest na de Masch von de Elv. In’n Westen is dat unkultiveert Hoogmoor, ut dat aver de gröttste Deel von’t Water afföhrt warrt. Na Noordoosten un Süden hen is dat vör allen Gröönland. Op de Moorflach staht vör allen Barken. In de natteren Ecken gifft dat aver ok Hoogmoor-Vegetation.

Üm dat Hoogmoor rüm un op dat Gröönland gifft dat Gravens. Över de Gravens warrt dat Water na de Elv un Oost hen afföhrt.

Dat Rebeed is an’n 16.&nbsp;März 1988 ünner Naturschuul stellt worrn. De tostännige ünnere Naturschuulbehöörd is de Landkreis Stood.

## Weblenken

* Naturschuulrebeed „Waterkroger Moor“, Neddersassisch Landsbedriev för Waterweertschop, Küsten- un Naturschuul (hoochdüütsch)
Arteria meningea accessoria

De **Arteria meningea accessoria** („tosätzliche Bregenhuutslagader“; ok **Arteria pterygomeningea**) is en Slagader vun’n Kopp. Se twiegt normalerwies ut’n eersten Afsnitt vun de Böverkeevslagader, mitünner ok ut de middleren Bregenhuutslagader.

Disse Slagader versorgt den Musculus pterygoideus lateralis, Musculus pterygoideus medialis un den Musculus tensor veli palatini buten de Schädelhöhl, as ok de Eustachi-Röhr mit Blood. Dorna tütt se tosamen mit den Nervus mandibularis dör dat *Foramen ovale* na de Fossa cranii media („middlere Schädelkuhl“). Dor versorgt se dat Ganglion trigeminale un de Bregenhuut.

## Literatur
*Ingo Steinbrück et al.: *Intensivkurs Anatomie*. Urban & Fischer Verlag 2008, ISBN 9783437436703, S. 136.
Arteria auricularis profunda

De **Arteria auricularis profunda** („deepe Ohrenslagader“) höört to de Slagadern vun’n Kopp bi’n Minschen. Se twiegt wiet vörn ut den eersten Afsnitt vun de Arteria maxillaris („Böverkeevslagader“) af un verlöpt in dat Geweev vun de Ohrenseverdrüüs na’t Ohr. Achter dat Keevlidd geiht se dör den Knorpel vun’n buteren Höörgang un versorgt de Huut vun’n den buteren Höörgang un de Butensiet vun’t Trummelfell mit Blood. Butendem löpt vun ehr en Twieg na’t Keevlidd.

## Literatur
* T.H. Schiebler (Rgv.): *Anatomie.* Springer, Heidelbarg 2005. ISBN 3-540-21966-8.
Ludwig Vörg

**Ludwig "Wiggerl" Vörg** (* 19. Oktober 1911 in München; † 22. Juni 1941 bi Siolo, Russland) weer en düütsch Bargstieger.

He hett tosommen mit Ludwig Schmaderer un Adolf Göttner in‘ Sömmer 1935 as Eerst de 2000 Meter hooch Westwand vun den Uschba in‘ Kaukasus dörsteegen un nehm an dat Eerstdörstiegen vun de Eiger-Nordwand van‘ 21. bit 24. Juli 1938 tosommen mit Anderl Heckmair, Heinrich Harrer un Fritz Kasparek deel.

All in dat Johr tovör harr he sück gemeensam mit Mathias Rebitsch an de Wand versöcht. Bei keemen bit knapp ünner den Tipp, bevör hör nah en Wettersturz un 100 Stünn ünner denkbor schlecht Bedingungen de eerste spoodriek Rücktoog ut de Wand gelung. 

As Gefreiter vun de düütsch Wehrmacht is Vörg an‘ 22. Juni 1941, den eersten Dag vun den Düütschen Överfall up de Sowjetunion, bi Siolo fallen. Sien Naam steiht in dat Gedenkbook vun den  düütschen Soldatenkarkhoff in Przemyśl.
Anja Knauer

**Anja Knauer** (* 18. März 1979 in Hamborg) is en düütsche Schauspelersche.

## Leven un Wark
Knauer hett 1996 ehr eerste Rull in Martin Gies sien ZDF-Feernsehspeel *Kleine Einbrecher* kregen. Vun dor an is se in tallrieke düütsche Feernsehprodukschonen to sehn wesen un hett faken de Hööftrull speelt. Blangen ehr Loopbahn as Schauspelersche hett se na ehr Abitur en Studium vun de Film- un Literaturwetenschoppen an de Fre’en Universität Berlin anfungen, dat se 2008 mit’n Magister afslaten hett. To eher spoodrieksten Produkschonen tellt de Film *Küss mich, Frosch*.

Knauer hett en Broder, Tim Knauer, de ok as Schauspeler arbeiten deit.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*
Arteria alveolaris superior posterior

De **Arteria alveolaris superior posterior** („bövere achtere Tähnfackslagader“) is en Slagader vun’n Kopp bi Minschen.

Se twiegt ut den achteren drüdden Afsnitt vun de Böverkeevslagader in de Fossa pterygopalatina („Flögel-Böhnen-Kuhl“) faken gemeensom mit de Arteria infraorbitalis af. Dorna deelt se sik in tallrieke Twiegen, de in de Tähnfäcker vun de Böverkeevsietentähnen (Molaren un Prämolaren) teht un disse Tähnen mit suerstoff- un nehrstoffriek Blood versorgt. Wietere Twiegen versorgt bito dat Tähnfleesch un de Sliemhuut vun de Keevhöhl in dit Rebeet.

## Literatur
* Anton Johannes Waldeyer: *Anatomie des Menschen.* Walter de Gruyter, 2002.
The Man Who Knew Too Much

**The Man Who Knew Too Much** betekent

* *[[The Man Who Knew Too Much (1934)|The Man Who Knew Too Much]]*, Thriller vun Alfred Hitchcock ut dat Johr 1934,
* *[[The Man Who Knew Too Much (1956)|The Man Who Knew Too Much]]*, Thriller vun Alfred Hitchcock ut dat Johr 1956,
* *[[The Man Who Knew Too Much (Book)|The Man Who Knew Too Much]]*, Book mit Detektivgeschichten vun G. K. Chesterton ut dat Johr 1922.
Juan José Cobo

**Juan José Cobo Acebo** (* 11. Februar 1981 in Torrelavega) is en ehmalg spaansch Radrennfohrer.

Siet 2004 iis he Profi un bit 2008 fohr he blots för dat UCI ProTour-Team Saunier Duval-Prodir. Dornah wessel he jedes Johr dat Team: 2008 weer he bi Scott-American Beef, denn Fuji-Servetto (2009), Caisse d'Epargne (2010) un Geox-TMC (2011).

Siem gröttste Spood weer de Sieg bi de Vuelta a España 2011. In dat Johr 2014 hett he sien Loopbahn afslooten.

## Wat he schafft hett
;2003
* Spaansch Meester – Eenzeltietfohren (U23)
;2007
* twee Deelstrecken un Gesamtwertung Baskenland-Rundfohrt
;2008
* een Deelstreck Burgos-Rundfahrt
* een Deelstreck Volta a Portugal
;2009
* een Deelstreck Vuelta a Castilla y León
* een Deelstreck Vuelta a España
;2011
* een Deelstreck, Gesamtwertung un Kombinatschoonswertung bi de Vuelta a España

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* Juan José Cobo in de Datenbank vun Radsportseiten.net
Arteria meningea anterior

De **Arteria meningea anterior** („vördere Bregenhuutslagader“, fröher ok as *Ramus meningeus anterior arteriae etmoidalis anterioris* betekent) is en Slagader vun’n Kopp. Se is en lütten Twieg vun de Arteria ethmoidalis anterior („vördere Seefbeenslagader“), de mit blot Oog meist nich to sehn is. Se verlöpt dör de Seefplaat (*Lamina cribrosa*) vun’t Seefbeen in de vördere Schädelkuhl.

De Arteria meningea anterior hett de Opgaav, de Dura mater in’t Rebeet vun de vörderen Schädelkuhl mit suerstoffriek Blood to versorgen un billt Anastomosen mit de Arteria meningea media un posterior („middlere“ un „achtere Bregenhuutslagader“).

## Literatur
*Peter Reuter (Rgv.): *Springer Lexikon Medizin*. Springer 2004, ISBN 9783540204121, S. 153.
Jan Graf

**Jan Graf** (* 6. Juni 1973 in Buxthu) is en plattdüütschen Schriever un Musiker.

He hett ünner annern in Göttingen studeert un 1999 bi NDR 1 Welle Nord in Kiel anfungen to arbeiden. 2003 hett he för een Johr in Stockholm leevt un för’n Sweedschen Rundfunk arbeidt.

2004 hett Graf den Plaggenhauer-Verlag grünnt, bi den he bet 2015 Baas weer. In dat Johr hett he den Verlag afgeven an dat Plattschapp.

Von 2005 af an hett he bi *[[Hör mal’n beten to]]* mitarbeidt.

Graf is verheiraadt un hett veer Kinner. He leevt nu in Passaad bi Kiel.

## Priesen

Graf hett 2008 tohoop mit Lorbaß den Bad-Bemsen-Pries wunnen un 2011 den Nedderdüütschen Literaturpries vun de Stadt Kappeln.

## Warken

* *So snackt wi in de Probstee. Niederdeutsche Formenlehre Heft I.* rutgeven von’n Sleswig-Holsteenschen Heimatbund, Plaggenhauer 2007, ISBN 978-3-937949-06-2
* *Wo denn hin mit mi? Jan Graf singt Johann D. Bellmann.* (Musik-CD), Plaggenhauer, ISBN 978-3-937949-06-2
* *Goot un Free.* (Musik-CD), Plaggenhauer, ISBN 978-3-937949-11-6
* *Mit den Regen (Musik-CD), Plaggenhauer, ISBN 978-3-937949-15-4 *
* *De Deerten wüllt Pannkoken freten.* (tohoop mit Birgit Lemmermann), Plaggenhauer 2011, ISBN 9-78398-1-3598-17

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken

* Websteed von Jan Graf (hoochdüütsch)

## Nawiesen
Alexandre Deschapelles

**Alexandre Louis Honoré Lebreton Deschapelles** (* 7. März 1780 in Ville d'Avray; † 27. Oktober 1847 in Paris) weer de eersten franzöösch Schachmeester, de an de Leistungen vun François-André Danican Philidor anknütten kunn.  

Deschapelles weer de adelige Söhn vun en Marschall. He hett de berühmt Kadettenanstalt vun Brienne besöcht, wo ok all de jung Napoleon Bonaparte Deenst makt harr. Upgrund vun de revolutschonären Umwälzungen wurr de School aber dicht makt un de Schölers entlaaten. Wiels sien Verwandten in de Emigratschoon gungen, hett sück Deschappelles de Revolutschoonsarmee anslooten. Aber all 1794 wurr de veerteihnjohrig Suldat vun de Sambre-Maas-Armee in de Slacht bi Fleurus swoor besehrt. He verlor sien rechte Hand un dordör wurr dat nix mit de groot Karriere; in‘ Militärdeenst kunn he blots noch för de Logistik bruukt wurrn. Nah eenig Berichten keem he aber an dat Enn‘ vun sien Loopbahn noch för en körten Tiet in den Generalsrang.

Nahdem Napoleon störrt wurrn weer, gung Deschapelles 1815 in den Ruhestand un fung an Schach to spelen, dat he nah eegen Utsaag binnerhalv vun blots veer Daag lernt harr.  

Bald weer Alexandre Deschapelles een vun de starkste Spelers in dat Pariser „Café de la Régence“. As hoochmütig un stolt beschreven, wuss he aber, dat he all Spelers dor överleegen weer. He is dorför bekannt, dat he sück ganz up Vörgaavpartien mit sien Gegners beschränkt hett, nah verloren Spelen hett he Vörgaav un Insatz erhöht, worup sück sien Gegners aber nich immer inlaaten hemm. Sien wohrhaftig Speelstärke kann man blots swoor inschätzen. Deschapelles weer kien Theoretiker. He hett kien Schachböker leest un in‘  Gegensatz to Philidor oder Saint-Amant ok nie en Book schreven. Sien Anspeelkenntnisse weern nich besünners good, so dat he faken all bi de eersten Tüüg lang denken muss un he faken schlechter stunn. 

1832 wurr he verhaft, wiel man hüm verdächtigen dee, in en Komplott tegen König Louis-Philippe verwickelt to ween. 

1842 wunn he en Wettkamp tegen Pierre Saint Amant mit 3:2. As Deschapelles gegen sien Schöler Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais nich mehr winnen kunn, hett he sück vun dat Schach torüchtrucken un wurr en spoodriek Aaft- un Gemüüsbuer. 

## Literatur
* Paul Metzner: ''Crescendo of the Virtuoso'', 1998 (engelsch)
* George Walker: ''Deschapelles. The Chess-King'' (Kapitel aus ders.: ''From Chess & Chess-Players'', 1850) (engelsch)
* Pierre Saint Amant: ''Deschapelles'', in: *[[Le Palamède]]*, 1847, S. 500–515 (franzöösch)
Eddie Marshall

**Edwin „Eddie“ Marshall Jr.** (* 13. April 1938 in Springfield, Massachusetts; † 7. September 2011) weer en US-amerikaansch Jazz-Slagtüüchspeler.

## Leven un Wark
Marshall speel all in fröh Johren in de Swingband vun sien Vader un in Rhythm and Blues-Bands as he in de High-School weer. 1956 truck he nah New York un entwickel sien Slagtüüchstil ünner den Infloot vun Max Roach un Art Blakey. Twee Johr later speel he in dat Quartett vun Charlie Mariano un Toshiko Akiyoshi; nah twee Johren in de US-Army kehr he 1965 in Akiyoshis Band torüch. Een Johr speel he mit Mike Nock in de Huusband vun den Club „The Dom“ in New York, hett in disse Tiet ok mit Stan Getz arbeit un hett de Singerin Dionne Warwick up Tourneen begleit. 1967 weer he Liddmaat vun de  Fusion-Band „The Fourth Way“ in San Francisco, de neben hüm un  Nock ok Michael White un Ron McClure anhörrn deen. Vun de  Bay Area ut tour Marshall mit de Band bit to deren Enn‘ to Anfang vun de 1970er Johren; dornah speel he mit Jon Hendricks un mit de Pointer Sisters. 

Midden vun de 1970er arbeit he mit Bobby Hutcherson, buterdem mit John Klemmer, mit Kenny Burrell un 1977 mit Art Pepper un Paul Nash. In dit Johr entstunn ok Marshall sien eerst Album ünner eegen Naam, „Dance of the Sun“ mit Hutcherson un George Cables as Begleitmusikers. Um 1980 speel he mit Pharoah Sanders un mit Ahmad Jamal. 1984 weer he Liddmaat vun de Formatschoon „Bebop and Beyond“ mit John Handy un Cables. En Hartoperatschoon in dat Johr hinner hüm vörövergahnd an dat Fortsetten vun sien Slagtüüch-Karriere. He hett sück denn up de Blockflööt verleggt, hett aber 1985 bi sien Upnahmen för dat Album „California Meeting“ un 1987 nochmals Toshiko Akiyoshi up hör Trio-Album „Interlude“ begleit. Buterdem weer Marshall ok Lehrer an de *San Francisco School of the Arts*. Sien tweet Album as Leader entstunn 1999 (*Holy Mischief*). He weer Anfang vun dat Johrduusend mehrere Johren in de  *San Francisco Arts Commission* för Musik verantwortlich.

## Diskographisch Henwiesen
* Charlie Mariano und Toshiko Akiyoshi: *Toshiko/Mariano Quartet* (Candid, 1960)
* Art Pepper. *San Francisco Samba* (Contemporary Records, 1977)

## Literatur
* Carlo Bohländer u.&nbsp;a. *Reclams Jazzführer* 1989
* Richard Cook & Brian Morton: *[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz on CD]]*, 6th Edition, London, Penguin, 2002 ISBN 0-14-017949-6.
* Bielefelder Katalog Jazz 2001

## Weblenken
* Webpräsenz mit umfangriek Diskographie
* Biographie bi ''answers.com''

## Enkeld Nahwiesen
Lichtstroom

De **Lichtstroom** is de fotometrische Entspreken vun de Strahlungsleistung. Dat is also en lichttechnische physikaalsche Grött, de de Afhangigkeit vun’t minschliche Oog vun de Bülgenläng (V-Lambda-Kurv) mitinbeteihn deit. De Lichtstroom warrt nich meten, man ut Meetweerten vun de Lichtstärk un Angaven to de Geometrie vun’t Utbreden utrekent. De Lichtstroom warrt in de Eenheit Lumen (lm) angeven

## Physikaalsche Grundlaag
De Lichtstroom \Phi is de spektrale Strahlungsstroom, de mit de Hellfienföhligkeitsfunkschoon vun’t minschliche Oog *V*(λ) un mit dat Maximum vun’t fotometrische Strahlungsäquivalent beweert un utrekent warrt:

:\frac{\mathrm{d}\mathit{\tilde\Phi(\lambda)}}{\mathrm{d}\lambda}.

:\mathit{\Phi} = K_\mathrm m \cdot \int_{0}^{\infty} \frac{\mathrm{d}\mathit{\tilde\Phi(\lambda)}}{\mathrm{d}\lambda}\cdot V(\lambda) \mathrm{d}\lambda

:\mathit{\Phi_\mathrm{v}} = K_\mathrm m \cdot \int_{380\,nm}^{780\,nm} \frac{\mathrm{d}\mathit{\tilde\Phi(\lambda)}}{\mathrm{d}\lambda}\cdot V(\lambda) \mathrm{d}\lambda

De ünnerscheedliche Lichtfienföhligkeit, de vun’t Dagsehn oder Nachtsehn bestimmt warrt, warrt dör anpasste Weerten för de Hellfienföhligkeitskurv inbetogen:

*för fotoopsch Sehn (*Dagsehn*): K_\mathrm m = 683\ \mathrm{\frac{lm}{W}} 
*för skotoopsch Sehen (*Nachtsehn*): K_\mathrm m = 1699\ \mathrm{\frac{lm}{W}}

Fotoopsch Sehn steiht för en helladapteert Oog. Dat Maximum vun de Fienföhligkeit liggt hier bi 555&nbsp;nm (gröön). Skotoopsch Sehn bedüüt düsteradapteert. Dorbi hett dat Oog sien Fienföhligkeitsmaximum bi 505&nbsp;nm (blaugröön).

Gliekbedüdento de Strahlungsenergie oder Strahlungsarbeit warrt in de Fotometrie dat Produkt ut den Lichtstroom *Φ* un de Tiet *t*, in de disse Lichtstroom afstrahlt warrt, as Lichtmengde oder Lichtarbeit *Q* betekent. De Eenheit is denn Lumen mol Sekunn:

:Q = \int_{0}^{T} \mathit{\Phi}(t) \mathrm{d}t

:Q_\mathrm{v} = \int_{0}^{T} \mathit{\Phi_\mathrm{v}}(t) \mathrm{d}t

## Lüüchtwirkungsgrad
Mit Help vun den Lichtstroom kann de (fotometrische) Lüüchtwirkungsgrad vun en Lamp angeven warrn. De betekent die Proportschoon vun den Lichtstroom to de Energie, de för dat Tügen vun den Lichtstroom bruukt warrt. As Eenheit dorför is lm/W begäng.

## Kiek ok
* Lichtbüüt
* Lichtstärk
* Helligkeit
* Licht
* Luminanz

## Literatur
* Hans R. Ris: *Beleuchtungstechnik für Praktiker.* 2. Oplaag, VDE-Verlag GmbH, Berlin-Offenbach 1997, ISBN 3-8007-2163-5.
* Günter Springer: *Fachkunde Elektrotechnik.* 18. Oplaag, Verlag Europa-Lehrmittel, Wupperdaal 1989, ISBN 3-8085-3018-9.
* Wilhelm Gerster: *Moderne Beleuchtungssysteme für drinnen und draussen.*Compact Verlag, München 1997, ISBN 3-8174-2395-0.
* Horst Stöcker: *Taschenbuch der Physik.* 4. Oplaag, Verlag Harry Deutsch, Frankfurt am Main 2000, ISBN 3-8171-1628-4.

## Weblenken
*Fotometrie Applet – Verkloren vun fotometrische Grötten
Gustaaf Deloor

**Gustaaf Deloor** (* 24. Juni 1913 in De Klinge, Belgien; † 28. Januar 2002 in Mechelen, Belgien) weer en belgisch Radrennfohrer.

## Karriere
Deloor weer Profi van 1932 bit 1939. Sien gröttste Spood weer de Gewinn vun dat  Gesamtklassement vun de eerst beid Utdragen vun de Spanienrundfohrt van 1935 un 1936. Dornah verhinner de spaansch Börgerkrieg wiedere Deelnahmen an de Vuelta un de Tweete Weltkrieg hett denn sien sportliche Karriere to’n Enn‘ brocht. Ok sien öllere Bröer Alfons Deloor weer Radrennfohrer.

## Wat he schafft hett
*1935 Winner vun de Spanienrundfohrt dorbi dree Deelstrecken wunnen (3.,11. un 14. Deelstreck)
*1936 Winner vun de Spanienrundfohrt dorbi dree Deelstrecken wunnen (2.,4. un 6. Deelstreck)
*1937 Winner vun de 6. Deelstreck bi de Tour de France

## Weblenken
* Gustaaf Deloor in de Datenbank vun de Tour de France (engelsch)
* Gustaaf Deloor in de Datenbank vun Radsportseiten.net
Alfons Deloor

**Alfons Deloor** (af un an ok **Alphonse Deloor** schreven; * 3. Juni 1910 in Bois d’Haine; † 23. März 1995 in Mechelen) weer en belgisch Radrennfohrer. 

Alfons Deloor weer Profi van 1929 bit 1940. He stunn 1936 tosommen mit sien
Bröer Gustaaf Deloor bi de Vuelta a España up den tweeten Platz in de Gesamtwertung achter sien Bröer und wunn ok noch de 14. Deelstreck bi disse Rundfohrt. Een Johr vörher harr he all de Belgien-Rundfohrt wunnen. 

1938 kunn he ok noch dat Eendagsrennen Lüttich-Bastogne-Lüttich winnen. 

## Weblenken
* Alfons Deloor in de Datenbank vun Radsportseiten.net
Dražen Marović

**Dražen Marović** (* 14. Januar 1938 in Split) is en kroaatsch, fröher jugoslawisch Schachspeler. 

Marović kreeg 1961 den natschonalen Meestertitel, 1965 vun de FIDE den Titel Internatschonal Meester un 1975 den Grootmeestertitel. Sien aktuell Elo-Zahl bedrocht 2445 (Stand: Mai 2011), he is aber inaktiv, wiel he siet 1991 kien wert Partie mehr speelt hett. Sien best Historsch Elo-Tall leeg bi 2610 in’ September 1971.

Marović hett en Universitätsafsluss in Literatur, he is as Schachjournalist un Schriever tätig. 

## Wat he schafft hett

*1968 Malaga: 1. Platz (tosommen mit Borislav Ivkov)
*1971 Zagreb: 1. Platz
*1972 Zagreb: 2. Platz
*1978 Virovitica: 1. Platz
*1982 Sainte-Maxime: 1. Platz 

## Weblenken
* FIDE-Koort
* Partien vn Dražen Marović up chessgames.com (engelsch)
* Indrag bi chesspedia (mit Bild)
* Marović in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Personennaamdatei
Talas

**Talas** betekent

* Talas, Stadt in Kirgisistan,
* Rebeet Talas, Verwaltungsbezirk in Kirgisistan, mit Sitt in de glieknöömten Stadt,
* Talas, Stroom in Kirgisistan, de in de Mujunkum-Wööst flütt,
* Talas, Landkreis in’t Rebeet Schambyl, Kasachstan,
* Talas, Landkreis in de Provinz Kayseri, Törkie,
* Talas, Stadt in den Landkreis Talas, Törkie,
* Talas, fröhere US-amerikaansche Rockgrupp üm den Bass-Speler Billy Sheehan.

Kiek ok bi: Los Talas, Las Talas, Tallas.
Benjamin Netanjahu

**Benjamin Netanjahu** (hebräisch:בנימין נתניהו, ok *Binyamin Netanyahu*, in Israel meestens *Bibi* nömmt; * 21. Oktober 1949 in Tel Aviv) is en israeelsch Politiker vun den konservativen Likud-Block. He is amteerend Ministerpräsident vun Israel.

Netanjahu weer eerstmals van Mai 1996 bit Mai 1999 israeelsch Ministerpräsident. 1998 un van 2002 bit 2003 weer he Butenminister. 2003 wurr he Finanzminister hett dat Amt aber Midden 2005 ut Protest gegen de Siedlungspolitik vun de Scharon-Regeeren daalleggt. 

Mit de Wahl vun de 17. Knesset in Israel övernehm he in‘ April 2006 dat Amt vun den Oppositschonsführers. He hett woll en Fusion vun de Parteien Likud un Jisra'el Beitenu anstreevt und weer in‘ Gespräch för en mögelk Notstandsregeeren wegen den israeelschen Inmarsch in den Libanon un de dorut to verwachten un forder dornah den Rückträe vun den dormals amteeren Ministerpräsidenten Ehud Olmert.

Nah de Wahlen to den 18. Knesset an‘ 10. Februar 2009, bi de de Likud knapp achter Kadima folgen dee (27 to 28 Mandaten), wurr he vun den Präsidenten Shimon Peres mit de Regeerensbillen beupdragt. An‘ 31. März 2009 övernehm Netanjahu weer dat Amt vun den Ministerpräsidenten.

## Literatur un Weblenken

* Robert Schulz: Benjamin Netanjahu – Ein Populist?, Rostock 2001 (PDF, 275&nbsp;KiB)
* DNB-Katalog
* Bradley Burston, Hamas will elect our next prime minister („Ha’aretz“, 15. Februar 2006)
* Benjamin Netanjahu Profil, Ynet Israel news Lexicon (ynetnews, engelsch)
* Interview mit Netanjahu bi focus.de, 17. März 2008
* Personennaamdatei

## Enkeld Nahwiesen
José Mujica

**José Alberto Mujica Cordano**, nömmt ***El Pepe*** (* 20. Mai 1935 in Montevideo; † 13. Mai 2025 ebenda), weer en urguayisch Politiker un weer van' 1. März 2010 bit 1. März 2005 amteerend Präsident vun sien Land. Vun Berop weer he Blöömentüchter.

Siet 1970 kämp he in de Stadtguerilla-Bewegen vun de Tupamaros, sien Baas weer Raúl Sendic. To Tiet vun de Militärdiktatur weer he inhafteert. Nahdem de Demokratie in Uruguay 1985 weer herstellt wurrn weer, wurr José Mujica tosommen mit anner Tupamaros ut dat Gefängnis entlaaten. De Tupamaros hebbt denn 1989 de Partei Movimiento de Participación Popular (MPP).

Van 1995 bit 1999 weer he Afordnter vun de MPP in dat uruguayisch Repräsentantenhuus, ansluutend van 2000 bit 2004 Liddmaat vun den  uruguayischen Senat. Van 2005 bit 2008 weer he Landwertschapsminister ünner Präsident Tabaré Vázquez.

1997 hebbt Rainer Hoffmann un Heidi Specogna den Dokumentarfilm *Tupamaros* makt, in de José Mujica un fröhere Mitstrieder de Historie vun de Bewegen vertellen. 

In‘ Juni 2009 wurr Mujica, de den brasiliaansch Ex-Präsidenten Luiz Inácio Lula da Silva as sien Vörbild betekent, to’n Kandidaten vun dat Linksbündniss Frente Amplio för de Präsidentschapswahl in Uruguay wählt. In‘ eersten Dörgang an‘ 25. Oktober 2009 hett he de afsolute Mehrheit mit 48 Perzent vun de Stimmen man knapp verpasst. In de Steekwahl an‘ 29. November 2009 keem he up ruch weg 53 Perzent vun de Stimmen un kunn sück dormit tegen den konservativen Konkurrenten Luis Alberto Lacalle dörsetten.

Mujica weer siet 2005 mit de MPP-Senatorin Lucía Topolansky verheiraadt.

## Weblenken

* Offiziell Websteed vun José Mujica
* DNB-Katalog

## Enkeld Nahwiesen
Tabaré Vázquez

**Tabaré Ramón Vázquez Rosas** (* 17. Januar 1940 in Montevideo † 6. Dezember 2020) weer en uruguayisch Politiker. He weer tüschen März 2005 un März 2010 Präsident vun sien Land. In‘ März 2010 weer sien Nahfolger José Mujica as nee wählt Präsident. Siet den 1. März 2015 hett he dat Amt vun sien Vörgänger weer övernommen. 
 
Vázquez hett an de Universidad de la República Medizin studeert un is Krebsspezialist. Vázquez is siet 1971 Liddmaat vun de Partido Socialista del Uruguay (*Sozialistisch Partei vun Uruguay*) un weer tonächst Börgermeester vun de Hööftstadt Montevideo. As Kandidat vun de Frente Amplio (*Breet Front*), en Koalitschoon vun linksricht Parteien, weer he 1994 un 1999 Präsidentschapskandidat. 1999 kreeg he all 48 % vun de Stimmen.

Bi de Wahlen in‘ Oktober 2004 is he weer antreden. He wunn mit 50,45 % in‘ eersten Wahlgang gegen de Kandidaten vun de traditschonell Parteien Jorge Larrañaga (Partido Nacional) mit 34,30 % un Guillermo Stirling (Partido Colorado) mit 10,36 %. Hüm wurrn vörher all vörutseggt, dat he dat meest 180 Johr andüernd Wesselspeel tüschen de konservativ *Blancos* un de Liberalen *Colorados* to beenden. Dormit hett Vázquez den amteerend Präsidenten Jorge Batlle Ibáñez aflöst.

Vázquez sett sück för en utpräägten Sozialstaat un good Verhältnis to’n Mercosur un de USA in. 

In‘ November 2008 hett Vázquez en Liberaliseeren vun dat Afdrieven ünnerbunnen, indem he sien Veto gegen en Gesettentwurf vun den Frente Amplio inleggen dee. An‘ 4. Dezember hett he denn upgrund vun de Differenzen mit sien Partei den Vörsitt vun de Sozialistisch Partei daalleggt. Nah en Besöök vun den boliviaansch Präsidenten Evo Morales hett he in‘ Juli 2009 ankünnigt, dat he de Utfohr vun Blaaden vun de Cocastruuk över Uruguay unterstütten wull, indem se vun de List vun gefährlich Drogen streeken weern sullen..

## Sonst noch wat
An‘ 4. Februar 2011 sull in den Verlag Aguilar sien Book "Crónica de un mal amigo" herut kommen.

Vázquez is mit María Auxiliadora Delgado un hett mit hör dree Kinner (Ignacio, Álvaro un Javier). Dorto hebbt se noch een Söhn (Fabián) adopteert.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* Biographie (up Spaansch)
* Biographie (up Spaansch)
* DNB-Katalog
* Personennaamdatei
Montevideo

**Montevideo** is de Hööftstadt vun Uruguay. Se liggt an den Münnenstrichter vun den Río de la Plata. De Stadt tellt ruch weg 1,3 Mio. Inwahner up en Rebeet vun 526 km² un is opdeelt in 62 Stadtdeelen (barrios). Se is dat wertschapliche, administrative un kulturelle Zentrum vun dat Land. 

Montevideo tellt to de 10 an sekersten Städer in Latienamerika un is todem nah en Studie de Stadt in Süüdamerika mit de hööchste Levensqualität.

Grünnd wurrn is de Stadt an’ 24. Dezember 1726 vun de Portugiesen.

## Weblenken

* Offiziell Websteed vun de Stadt (spaansch)
* Informatschonen to de Herkunft vun de Naam ''Montevideo'' (spaansch)

## Enkeld Nahwiesen
William Francis Giauque

**William Francis Giauque** (* 12. Mai 1895 in Niagara Falls/Kanada; † 28. März 1982 in Berkeley) weer en US-amerikaansch Chemiker.

1920 hett he an dat College of Chemistry vun de University of California sien Bachelor (B.S.) makt un 1922 sien Doktertitel (Ph.D.). 

Giauque kreeg 1949 den Nobelpries för Chemie "för sien Bidrag to de chemisch Thermodynamik, sünners för sien Ünnersöken över de Eegenschapen bi extrem deep  Temperaturen".

## Privates
1932 hett he Dr. Muriel Frances Ashley heiraadt. Se harrn twee Söhns, William Francis Ashley un Robert David Ashley. 

## Weblenken
* Giauque up de Siet vun den Nobelpries
Luis Eduardo Pérez

**Luis Eduardo Pérez Pagola** (* 1774 in Montevideo; † 30. August 1841 ok dor) weer en uruguayisch Politiker. Pérez weer Senatspräsident un Interimspräsident van’ 24. Oktober 1830 bit 6. November 1830. Sien Nahfolger weer José Fructuoso Rivera, de allgemeen as de eerste Präsident vun Uruguay gellt.
Sy Johnson

**Sy Johnson** (* 15. April 1930 in New Haven, Connecticut; † 26. Juli 2022 in New York City, New York) weer en US-amerikaansch Pianist un Arrangeur vun den Modern Jazz. 

Sy Johnson speel Jazz an de High School un hett later Musik studeert. He truck denn nah Los Angeles un hett do ras freeschaffend Arrangeur arbeit, ünner annern mit  Paul Bley un Ornette Coleman. 1960 speel he in New York för twee Week in de  Band vun Charles Mingus. He harr in disse Tiet ok en eegen Trio, speel mit dat  Oktett vun Rod Levitt un hett de Singerin Yolande Bavan begleit. 

Van 1971 bit 1978 hett Johnson nochmals för Mingus sien lüttgere Formatschonen  (*Changes Two*, 1974) un sien Big Band Projekte, as bi dat Columbia Album *[[Let My Children Hear Music]]* van 1971, an dat ok  James Moody, Charles McPherson un Julius Watkins mitwarkt hebbt. Johnson muss dormals, um dat Arrangement för de Kompositschoon „*The Shoes of Fisherman’s Wife are Some Jive Ass Slippers*“ to schrieven, de Oor-Upnahm vun de Plaat *Music Written for Monterey...* van 1965 afhören, wiel dat kien Noten mehr geev, dat denn transkribeeren un nee orchestreeren. Sien Leistungen in‘ besten „Mingus-Geiste“ wurrn vun Mingus sülvst aber nich anerkannt, so de Mingus-Biographen Horst Weber un Gerd Filtgen, wiel de up dat Plattencover „Orchestration by Charles Mingus“ sehn wull, ahn den beträchtlichen Arrangeerandeel vun Johnson to erwähnen. 1972 weer he för de Arrangements bi dat Konzert *[[Charles Mingus and Friends in Concert]]* tostännig.

Wiederhen hett he för de Thad Jones/Mel Lewis Bigband un för Quincy Jones arbeit. Van 1975 bit 1979 schreev he Arrangements för Lee Konitz sien negenköppig Ensemble un speel Klaveer. 1984 hett he an dat musikalisch Konzept vun den Film Cotton Club mitwarkt. Neben sien Arbeit as Musiker un Arrangeur weer Johnson ok as Journalist un Photograph tätig. 

## Literatur
* Richard Cook & Brian Morton: *[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz on CD]]*, 6th Edition, London, Penguin, 2002 ISBN 0-14-017949-6.
* Brian Priestley, Digby Fairweather, Ian Carr: *Jazz: The Rough Guide*, Stuttgart, Metzler 1999, 2. Auflage 2004 ISBN 3-476-01892-X (englische Ausgabe Rough Guides 2007, ISBN 1-84353-256-5). 
* Horst Weber und Gerd Filtgen: *Charles Mingus*. Schaftlach, Oreos.

## Weblinks
* Sy Johnson bi Discogs (engelsch)]
Else Quecke

**Else Quecke** (* 5. September 1907 in Duisborg; † 19. Juni 2004 in Bad Wiessee) weer en düütsche Schauspelersche.

## Leven un Wark
Quecke hett an de Dumont-Schauspeelschool in Düsseldörp den Schauspelerberoop lehrt un kreeg 1930 ehr eerst Engagement in Ossenbrügge. Vun 1932 bit 1934 weer se Liddmaat vun’t Ensemble vun’t Stadttheater Augsburg un later bi de Hamborger Kamerspelen. Vun 1950 bit 1976 hett se bi de Münchner Kamerspelen arbeit.

Butendem hett se ok an tallrieke Feernsehprodukschonen mitwirkt, as to’n Bispeel bi eenige Folgen vun de Feernsehreeg Tatort. Dör ehr Rull as Golda Meir in de US-amerikaanschen Produkschoon *21 Hours at Munich*, de vun dat Börgendrama wiel de Olympischen Spelen vun 1972 hannel, is se ok internatschonal bekannt worrn. 

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*
Appeln

**Appeln** is en Dörp in de Gemeen Beverst in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen. Dat billt binnen de Gemeen en egen polietsche Oortschop.

Bi Appeln höört ok de lüttjeren Oortsdelen Abelhorst, Mals un Havekesch.

## Geografie

Dat Water ut Appeln flütt na Noorden hen över den Frellsdorper Möhlenbeek af, na Oosten un Süden hen över de Luun un na Westen hen över den Dohrener Beek.

De Naveröörd sünd Abelhorst un Frellsdorp in’n Noorden, Hipst, Mals un Havekesch in’n Noordoosten, Basdaal in’n Oosten, Volkmarst un Horst in’n Süüdoosten, Karkwist in’n Süden, Beverst un Oosterndörp in’n Süüdwesten un Wolljes in’n Noordwesten.

## Historie

In de Oorkunnen kummt Appeln toeerst 1035 as *Appellenn* vör.

Appeln is an’n 1. April 1971 Deel von de Samtgemeen Beverst un an’n 1. November 2011 denn Deel von de Eenheitsgemeen Beverst worrn. Sietdem billt dat binnen de Gemeen en Oortschop mit egen Oortsvörsteiher.

### Inwahnertall

### Religion

Appeln is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Fabian-un-Sebastian-Kark in Beverst.

### Börgermeesters

* 1900-1924: Nikolaus Tietjen
* -2011: Wilfried Geils (SPD)

Oortsvörsteihers:

* 2011-2016: Wilfried Geils (SPD)
* 1. November 2016–: Herbert Lührs (CDU)

### Gemeenraat

### Wapen

Dat Wapen von Appeln is schraag deelt un wierst baven links op sülvern Grund en grönen Appel un ünnen rechts op roden Grund en gollen Ahr.

## Weertschop un Infrastruktur

De Filiaal von de Volksbank Bremerhoben-Cuxland in Appeln hett 2015 dichtmaakt.

### Verkehr

Appeln liggt an de Kreisstraat 41, de in’n Noorden na Frellsdorp geiht un in’n Süüdwesten na Beverst löppt. Lüttjere Straten gifft dat ans noch na Karkwist, Volkmarst, Hipst un Wolljes.

### Scholen

Appeln hett en Speelkreis.

## Lüüd

De Buur un Politiker Nikolaus Tietjen is in Appeln boren un weer lange Johren Börgermeester.

## Footnoten
Dogger

**Dogger** betekent

* Dogger, lithostratigraafsche Eenheit, binnen dat System vun’n Jura,
* Dogger, Seerebeet in de Noordsee,
* Dogger, Seevagel ut de Alkenfamilie.