open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rode List

De **Rode List** vun de IUCN vertekent Oorden, de vun dat Utstarven bedroht sünd.

De List warrt sied 1963 rutgeven. To de wichtigsten Gruppen, de den Status vun Oorden ünnersöcht, höört BirdLife International, dat Institute of Zoology, dat World Conservation Monitoring Centre un de Species Survival Commissions (SSC) vun de IUCN.

De List sorteert de bedrohten Oorden in verschedene Klassen:



## Belege
Stoffmengde

As **Stoffmengde** warrt de quantitative Mengde vun en cheemsch Stoff sünners in de Stöchiometrie betekent, also woveel vun en sünneren Stoff dor is. Disse Stoffmengde is keen sünnere Masse un ok keen sünnere Deelkentall, man as een Basisgrött vun’t SI-Eenheitensystem un willkürlich fastleggt worrn. Se kann also ok nich dör annere SI-Eenheiten dorstellt warrn. De Eenheit vun de Stoffmengde is dat Mol, wat dorna also en SI-Basiseenheit is.

Wenn een dat Mol bruken deit, mutt de Tall vun de Deelken (sünners Atomen un Molekülen), de as Grundlaag sett warrt, nipp un nau fastleggt warrn: Een Mol vun en Stoff bargt ruchweg 6,02214179(30)·1023 vun disse Deelken. Disse Tall warrt as Avogadro-Tall (oder *Avogadro-Kunstant* oder *Loschmidt-Tall*) *N*A betekent. Disse Deelken künnt ok fiktive, also dachte Brookstücken vun tatsächliche Deelken wesen as to’n Bispeel en Veerdel Molekül oder Ion, de Äquivalentdeelken oder kort eenfach Äquivalente nöömt warrt. Man kann dorüm dat bekanntere Mol ok dör de olle Eenheit Val uttuuschen, ahn dat sik de Tallweerten dorbi ännert. ’n masse Enkelheiten dorto staht in de düütschen Norm DIN 32 625.

För de Stoffmengde *n*X un de Masse *m*X un de Stoffportschoon vun en Reinstoff *X* un ehr molaren Masse *M*X gellt de nafolgen Tosamenhang:

: n_{\mathrm{X}} = { m_{\mathrm{X}}\over M_{\mathrm{X}}}

## Bereken vun de Stoffmengde
Wenn de Masse vun de Portschoon bekannt is oder meten warrn kann, denn kann de Stoffmengde ut de baven angeven Glieken utrekent warrn. En Bispeel: De molare Masse vun Water is 18 g/mol, d. h. 9 Gramm Water is dat glieke as de Stoffmengde 0,5 mol.

: n_{\mathrm{H_2O}} = \frac{m_{\mathrm{H_2O}}}{M_{\mathrm{H_2O}}} = \mathrm{ 9 \;g \over {18\;{g \over mol}}} = 0{,}5~\mathrm{mol} 

Bi Gasen lett sik de Stoffmengde teemlich licht ut dat Volumen bestimmen, vun wegen dat en Mol vun en Gas ünner Normalbedingen ruchweg en Volumen vun 22,4 l hett (dat is en Negern, dat streng nahmen blots för idelae Gasen gellt). Dit Volumen warrt ok as molar Normvolumen (*Molvolumen*) *V*m betekent. Wedder en Bispeel: Wo veel Mol sünd 5 l Suerstoff-Molekülen O2?

: n_{\mathrm{O_2}} = {V_{\mathrm{O_2}} \over {V_\mathrm{m}}} =  \over {22{,}4 {\mathrm{l \over mol}}}} = 0{,}22 \, \mathrm{mol}

Vun wegen dat en Mol en Deelkentall vun 6,022 · 1023 entspreken deit (Avagadro-Tall), kann de Stoffmengde ok ut de Deelkentall berekent warrn. Dat Bispeel: Geven sünd *N* = 1025 Deelken. Dat sünd so veel mol:

:n = \frac{N}{N_\mathrm{A}} = \frac{10^{25}}{6{,}022 \cdot 10^{23} \; \mathrm{mol}^{-1}} = 16{,}606 \; \mathrm{mol}

Ok ut de Molarität *c<sub>X</sub>* in mol/l kann de Stoffmengde utrekent warrn. Dat is en Maat för de Stoffkonzentratschoon bi cheemsch Lösen, dat de Stoffmengde vun en cheemschen Stoff *X* in Proportschoon sett to dat Volumen *V* vun de Lösen. Bispeel: Wo veel Mol Natriumchlorid verbargt sik in 0,22 l vun en 0,6 molaren Lösen?

:n_{\mathrm{NaCl}} = c_{\mathrm{NaCl}} \cdot V = 0{,}6 \; \frac{\mathrm{mol}}{\mathrm{l}} \cdot 0{,}22 \; \mathrm{l} = 0{,}132 \; \mathrm{mol}

## Borns


## Kiek ok
* Stoffmengdenandeel
* Stoffmengdenkonzentratschoon
* Stoffmengdenproportschoon
* Stöchiometrie
Chineesche Spraken

De **chineesche** or **sinitsche Spraken** billt een vun de beid Telgen vun de sinotibetsche Spraakfamilie, de anner Telg sünd de tibetobirmansche Spraken. Chineesche Spraken warrt hüüt vun ca. 1,2 Milliarden Minschen spraken, von disse lebt de meeste in de Volksrepubliek un de Republik China (Taiwan). In vele Lannen, vör allen in Süüdostasien, gifft dat gröttere chineesche Minnerheiten. De chineesche Spraak mit de gröttste Tall an Sprekers is de Hoochchineesche, de faken eenfach as „chineesche Spraak“ betekent warrt.
Asteroid (Mehrdüdig Begreep)

**Asteroid** (gr. ἀστήρ, [asˈtæɹ] un εἶδος, [ˈidɔs], „Steernoordiger“) betekent

* Asteroid, Lüttplanet oder Planetoid in dat Sünnsystem,
* Asteroidea, wetenschopplich Nomenklatur för de Seesteerns,
* Asteroideae, wetenschopplich Nomenklatur för Krüderplant,
* Asteroids, en Klassiker ünner de Reeknerspelen.
Meertens-Institut

Dat **Meertens-Institut** in Amsterdam is en Ünnersööksinstitut van de Königlich Nedderlandsche Akademie van de Wetenschoppen. Den Naam hett dat Institut na sien eersten Direkter, Piet Meertens, kregen.

Op dat Meertens-Institut warrt Spraak un Kultur vun de Nedderlannen ünnersöcht. De twee Afdelen sünd Nedderlandsche Etnologie, gericht op inheemsche un nich-inheemsche Kulturn in de Nedderlannen un jemehr Tohoopgriepen, un to’n tweten Variantenlinguistik, gericht op spraakstrukturell, dialektoloogsch un soziolinguistisch Ünnersöök na Spraakvariation binnen dat Nedderlandsche in de Nedderlannen, mit en Nadruck op Variation in de Grammatik un Naamkunn. De Ünnersöken sünd aktuell vör allen an de Nutied orienteert: ’t warrt söcht na Verbinnungen mit dat hüdige Samenleven un mit aktuelle Weeggäng. Dat Institut stünn ok Modell för *[[Het Bureau]]* in de Romanreeg van J. J. Voskuil, de dor sülvst lange Tied arbeidt hett. 

Dat Meertens-Institut hett op sien Websteden en Reeg Datenbanken to de nedderlandsche Volkskultur: över de nedderlandschen Dialekten, över de nedderlandschen Wallfohrtöörd, de nedderlandsche Familiennaam- un Vörnaamdatenbank, över Plantennamen in de nedderlandschen Dialekten, de nedderlandsche Volksvertellenbank van dat DOC Volksvertellen un de nedderlandsche Lederbank van dat DOC van dat Nedderlandsche Leed.

## Direkters

## Weblenken

* Websteed vun dat Meertens-Institut (nedderlandsch)
Bruce McGill

**Bruce Travis McGill** (* 11. Juli 1950 in San Antonio, Texas) is en US-amerikaansch Schauspeler. 

In den USA is he vör allem dör de Rull as D-Day in de Kummedie Animal House (dt.: *Ich glaub' mich tritt ein Pferd*) vun 1978 bekannt wurrn. In Düütschland is he eenigermaten bekannt wurrn dör de Figur Jack Dalton in de Feernsehreeg *[[MacGyver]]*.

Sien Feernsehgastuptreden recken vun Quantum Leap (dt.:*Zurück in die Vergangenheit*), Walker, Texas Ranger,  (dt.:*CSI: Den Tätern auf der Spur*) , Star Trek: Voyager (dt.: *Star Trek: Raumschiff Voyager*) as Captain Braxton in de Episode „Zeitschiff Relativity“, bit Babylon 5 as Major Ed Ryan in de Episode „Die Strafaktion“ vun de darte Staffel. Faken speelt he den besten Früend vun den Hööftdorsteller. 

## Filme (Utwahl)

## Weblenken
*
Anand

**Anand** betekent

* Anand, Stadt in’n Bundsstaat Gujarat, Indien,
* Anand, den tohörigen Distrikt in’n Bundsstaat Gujarat, Indien,
* *[[Anand (Film)|Anand]]*, Film vun Hrishikesh Mukherjee ut dat Johr 1970.

**Anand** is de Familiennaam von

,
* Dev Anand (1923–2011), indisch Schauspeler, Speelbaas un Produzent,
* Jojo Anand (* 1959), indischen Bischop von Hazaribag,
* Margot Anand (* 1944), franzöösch Esoterikerin,
* Mulk Raj Anand (1905–2004), indisch Schriever un Kunstkritiker,
* Sunaina Anand (* 1980), indische Gewichtheverin,
* Vijay Anand (1934–2004), indisch Filmspeelbaas,
* Viswanathan Anand (* 1969), indisch Schachspeler.
Animal Farm

**Animal Farm** is en Book vun George Orwell, dat 1945 rutkamen is.

Dat Book vertellt de Geschicht vun de Deerten op en Buurhoff, de en Opstand maakt un dat Leid vun’n Hoff övernehmt. All Deerten op’n Hoff schöölt gliek wesen. Aver gau al billt sik Klassen- un Status-Ünnerscheed twischen de Deerten rut. Dat Book is dormit en Allegorie op de Russ’sche Revolution un den Sozialismus in de Sowjetunion.

Orwell weer Sozialdemokrat un weer 1936 bi’n Spaanschen Börgerkrieg dorbi. Wat he dor beleevt hett un wat in de Sowjetunion ünner Stalin passeert is, dat hett em wiest, dat de Sozialismus de Tyrannei nich afschüddeln kunn un dat de Sozialismus ok sülvst wedder in de Tyrannei föhren kann. Dat hett he in *Animal Farm* in Form vun en Fabel to’n Utdruck bröcht.

## Priesen

1996 hett dat Book en Retro Hugo wunnen.

## Utgaven

Dat Book is in England an’n 17. August 1945 mit’n Ünnertitel *A Fairy Story* toeerst rutkamen. In de USA is dat Book 1946 ahn den Ünnertitel rutkamen.

Dat Book is ok op Plattdüütsch översett worrn. Eenmal 1995 dör Rainer Kramer un denn noch en tweet Maal 2008 dör Paul Brägelmann.

* *Animal Farm up Platt.* nadicht dör Rainer Kramer, Bremen 1995, ISBN 3-86108-114-8
* *Animal Farm - up ollenborger Platt naovertellt.* vun Paul Brägelmann, Vechte 2008, ISBN 978-3-00-024996-9

### Films

Dat Book is ok twee Maal as Film rutkamen. Dat eerste Maal 1954 as Tekentrick (*[[Animal Farm (1954)|Animal Farm]]*) un dat twete Maal 1999 as Speelfilm (*[[Animal Farm (1999)|Animal Farm]]*).
Fritigern

**Fritigern**, boren in de eerste Hälft vun dat 4. Johrhunnert, weer en terwingischen *Richter* un Feldherr.

Fritigern weer en arianscher Christ un Gegner vun Athanarik. Nahdem dat Gotenriek an de Donau dör de Hunnen slahn wurrn weer, föhr Fritigern de Mehrheit vun de Terwingen 376 in dat röömsche Riek, wobi Kaiser Valens den Goten Siedlungsruum in Thrakien gewährte. Dör de slechte Versorgen vun de Goten keem dat aber bold to en Upstand. Fritigern hett Valens an’ 9. August 378 in de Slacht vun Adrianopel, in de ok en Deel vun de röömsche Feldarmee in’ Oosten vernicht wurr, slahn. De Goten kunnen dissen Sieg, mit de de Historiker Ammianus Marcellinus sien Historienwark ennen leet, aber nich nutzen. Dornah keem dat to Kamphandlungen mit de Römers ünner Theodosius I. De hett 382 en Verdrag (*[[foedus]]*) mit de Goten slooten, wobi de Naam Fritigern nich mehr nömmt wurrd. Man kann also annemmen, dat he dor all dood weer, oder aber kien Rull mehr speelt hett. 

## Literatur

* Peter J. Heather: *Goths and Romans 332–489*, Oxford 1991.
* Herwig Wolfram: *Fritigern, § 2 (Historisches)*, in: Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Bd. 10, S. 84–87.
Dat-das-Isogloss

De **Dat-das-Isogloss** is de Isogloss, de de hoochdüütschen Dialekten trennt, de dat Woord *dat* jüst as op Plattdüütsch *dat* schrievt, un de, de dat Woord *das* hebbt (dat sülve gellt för vergliekbore Wöör so as *wat* un *et*). Noorden/Westen dorvun seggt een *dat*, in’n Süden/Oosten *das*. De Isogloss is Deel vun’n Rhienschen Weiher.

De Isogloss fangt bi de Stadt Falkenberg in Frankriek an un löppt denn na Noordoosten noorden bi Saarbrücken vörbi merrn dör dat Saarland un dör’n Hunsrück. Se is dor denn de Grenz twischen Rhienfränksch un Moselfranksch. Bi Sankt Goar drippt se op den Rhien (dorvun warrt dor ok **Sankt-Goar-Lien** to seggt). Denn löppt se bi Limborg un Dillenborg bi langs. Bi Heinsberg löppt se an de Benrather Lien (de maken-machen-Isogloss) ran. Nu stimmt de dat-das-Isogloss en ganze Tied mit de Benrather Lien övereen un billt mit ehr tohoop de Grenz to dat Plattdüütsche. Se löppt dör Noordhessen, Döringen un den Harz bet na Sassen-Anhalt. Dor trennt se sik wedder vun de Benrather Lien. Toglieks is dat vun dor af an ok vör allen en histoorsche Isogloss. In Oost-Sassen-Anhalt un Brannenborg sünd de Dialekten al meist kumplett utstorven. Wat nu kummt, gifft den Stand vun 1870 wedder, as Georg Wenker sien Spraakatlas tohoopstellt hett. Calbe un Barby, Roßlau un Coswig sünd süden de Benrather Lien aver noorden de dat-das-Lien. Bi Wittenberg trennt se sik kumplett vun de Benrather Lien un löppt nu düüdlich wieder in’n Süden langs. De Isogloss maakt nu en groten Bagen över Schönewalde, Sonnewalde un Luckau un löppt denn düüdlich süden vun Berlin langs na Beeskow un Müllrose. Dor drippt se op de Oder. In Polen gifft dat sied na’n Tweten Weltkrieg gorkeen Düütsche mehr. Histoorsch is de Isogloss över Reppen na Königswalde lopen. Bi Guscht güng se denn wedder an de Benrather Lien ran un harr denn bet to’n Enn densülven Verloop as de Benrather Lien.
Arjuna-Asteroid

**Arjuna-Asteroiden** billt en Koppel vun Asteroiden, de to de eerdnegen Asteroiden (eng.: *near-earth asteroid*, kort: NEA) höört.

Dat tyypsche för disse Objekten is, dat se Bahnen hebbt, de meist so as de Eerdbahn sünd. Se wiest en lütte Bahnnegen op, hebbt en lütte Exzentrizität un bruukt vör een Ümloop ruchweg een Johr. Disse Egenschoppen föhrt dorto, dat de Asteroiden vun disse rore Klass mit teemlich wenig Opwand (Δv) vun de Eer ut anflagen warrn künnt.

Wat nu nipp un nau to de Arjuna-Asteroiden höört, is nich scharp fastleggt. To de Koppel tellt Asteroiden vun all dree Klassen, de ünner de eerdnegen Objekten begäng sünd, also Amor-, Apollo- un Aten-Asteroiden. Man, anners as disse dree Tyypklassen, ist de Arjuna-Klass nich na en Asteroiden nöömt. Se hett ehrn Naam vun en Figur ut de hinduistischen Mythologie. Dor is Arjuna de Söhn vun den Himmelsgott Indra un de Königin Kunti.
Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch

() is de Titel för en Wöörbook vun de plattdüütschen Dialekten ut Sleswig-Holsteen, dat Otto Mensing as Maandsbläder (bunnen fief Bänn) vun 1925 bet 1935 in’n Wachholtz-Verlag rutgeven hett. De Inbänn mit Rüüch ut Ledder mit gollen Schrift för jedeen Band kunn för 2,- RM dat Stück kofft warrn. 

De Böker (lüttere Utgaav mit lüttere Schrift in blauet Linn) sünd 1973 un 1985 (ünner de ISBN 978-3-529-04601-8) noch wedder in ne’e Oplagen rutkamen.

In 't Vörjohr 2021 hett de Christian-Albrechts-Universität Kiel begunnen, dat Wöörbook to digitaliseren. Nu kann jedereen ehr op de Siet vun de Universitätsbibliothek ankieken.

## Delen

* 1. Band
*: 1. Leferung: *A-ankamen*       1925
*: 2. Leferung: *Anke-bedrawweln* 1925
*: 3. Leferung: *bedregen-Blick*  1925
*: 4. Leferung: *Blick- breilos*  1925 
*: 5. Leferung: *Brek-da*         1925
*: 6. Leferung: *da-doon*         1926
*: 7. Leferung: *doon-Dudendopp*  1926
*: 8. Leferung: *Duels-Ei*        1926
*: 9. Leferung: *Ei-extra*, Vorspann B1 un Vorwöör 1927
* 2. Band:
*: 10. Leferung: *F-schilling-flott* 1927
*: 11. Leferung: *flott-Gaffel*      1927
*: 12. Leferung: *gaffeln-gnubbelig* 1927
*: 13. Leferung: *gnubbeln-Hackel-gefackel* 1927
*: 14. Leferung: *Hackelmess-Hawermann*  1928
*: 15. Leferung: *Hawermann-hillig*  1928
*: 16. Leferung: *Hillig-Hund*       1928
*: 17. Leferung: *Hund-Jütt* un Vorspann B2 1929
* 3. Band:
*: 18. Leferung: *K-klabatschen*     1929
*: 19. Leferung: *Klabautermann-Kopp* 1929
*: 20. Leferung: *Kopp-kümmern*      1929
*: 21. Leferung: *kümmern-los*       1930
*: 22. Leferung: *los-micken*        1930
*: 23. Leferung: *mickerig-neeg       1930
*: 24. Leferung: *neeg-opto**       1930
*: 25. Leferung: *opto-pillen*       1930
*: 26. Leferung: *Pillerhahn-Pütz* un Vorspann B3 1931
* 4. Band:
*: 27. Leferung: *Quad-Roland*       1931
*: 28. Leferung: *Roland-Salm*       1931
*: 29. Leferung: *Salomo-Schölk*     1932
*: 30. Leferung: *schölken-Slaapmütz*    1932
*: 31. Leferung: *Slaapsamar-Snieder*    1932
*: 32. Leferung: *Snieder-splintern* 1932
*: 33. Leferung: *splintern-Stroh*   1933
*: 34. Leferung: *Stroh-Synnet* un Vorspann B4 1933
* 5. Band:
*: 35. Leferung: *taag-tosamenpunkern* 1933
*: 36. Leferung: *tosamenrampen-utbengen* 1933
*: 37. Leferung: *utbescheden-vergnegeln* 1934
*: 38. Leferung: *vergnegelt-Wahrheit*    1934
*: 39. Leferung: *wahrseggen-wiesfretsch* 1934
*: 40. Leferung: *Wieshüschen-Zwitsch*. Nachträge und Berichtigungen: *a-afbenschen* 1934
*: 41. Leferung: Nachträge und Berichtigungen: *afbinkeln-Zwickstieg* un Vorspann B5 1935

## Henwies
* Otto Mensing Bild vun Mann un Book (däänsch)
* Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch (düütsch; mit Transkription vun dat Vörwoort)

## Footnoten
Odetta Holmes

**Odetta Holmes** (* 31. Dezember 1930 in Birmingham, Alabama; † 2. Dezember 2008 in Manhattan, New York) weer en US-amerikaansch Singersche. Hör Repertoire umfaat vör allen Folk, Blues un Spirituals. 

## Biografie
Holmes is in Los Angeles upwussen. Se studeer Musik an dat City College in Los Angeles un hett eerst Beropserfahrungen mit dat Musical *Finian´s Rainbow* bi en Tourneetheater makt. Hör Karriere as Folk-Sängerin fung in San Francisco an, 1953 is se in en Nachtclub in New York uptreden. Dat eerste Album hett se 1954 upnommen. Harry Belafonte hett hör 1959 in en Fernsehshow inladen. Hör Album *Odetta Sings Folk Songs* harr bannig völ Spood in dat Johr 1963 un hett sück good verköfft. In Düütschland is se 1968 bi dat Waldeck-Festival in’ Hunsrück uptreden.

Holmes hett ok in eenig Filmen mitwarkt, so as in *The Autobiography of Miss Jane Pittman* oder *Geständnis einer Sünderin*.

1998 wurr hör för hör politisch Intreden de War Resisters League Peace Award verlehnt.

Odetta Holmes sull bi de Vereedigung vun Präsident Barack Obama an’ 20. Januar 2009 uptreden.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* Odetta Holmes in der IMDb
Wattenläufer

**Wattenläufer** is en plattdüütsche Musikgrupp. De Grupp speelt vör allen internationale Hits ut all Genres mit Texten, de op Plattdüütsch ümdicht sünd. Tohoopfunnen hebbt se sik 2008.

To de Grupp höört Tara (Gesang), Judy (Gesang), Ed (eegentlich: Edgar "Eddie" Schlepper * 17. März 1949 In Ollnburg; † 21. Juli 2015 in Lübeck) (Keyboard), Schorsch (Slagtüüch), Leon (eegentlich Dieter Hamann ut Toppenstedt) (Gitarr), Mick (Gitarr) un Uli (Bassgitarr) to. 2021 bestunn de Band ut Klaas (Klaus Winzer), Heide (Heide Blume), Jette (Claudia Detje), Ole (Hans-Ulrich Schröder), Leon (Dieter Hamann) un Flo (Florian Jenzen). 

## Warken

* *Spätsommer.* CD, KUTTERFON, September 2008
* *Wi bruuk keen Kalifornien", CD
* *Ach wie scheun dat is'', CD
## Kiek ook bi
* List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen
## Weblenken
* Websteed vun Wattenläufer (hoochdüütsch)
* https://www.abendblatt.de/hamburg/harburg/article227720805/Rock-und-Pop-op-Platt-Dat-geiht.html
Ernst Stadtkus

**Ernst Stadtkus** (* 30. März 1905 in Rehfeld; † 1987 ok dor) weer en plattdüütschen Schriever.

Stadtkus is 1905 in Rehfeld boren. He weer de eerste Tied Knecht un later bi de Iesenbahn. In siene Heimat is he as plattdüütschen Dichter bekannt worrn, he hett aver ok op Hoochdüütsch schreven.

## Warken

* *Ein Himmel blaut ein unerschöpflich Freier.* rutgeven von Erika Paschke, to de 8. Arbeiderfestspelen in’n Bezirk Potsdam 1966, Kyritz 1966 
* *Stoppelhopser.* Kinderbuchverlag, Berlin 1971
Torschok

**Torschok** is ene Stadt in't Rebeet Twer in Russland. Dor läwen 47 664 Minschen (2008). Ehr Fläck is km². Se liggt 233 km vun Moskau, an'n Fluss Twerze. Een kann mit de Iesenbahn noh Rschew fahren. Torschok is siet 1775 ene Stadt, man dat geev Torschok al in't Medelöller. Torschok weer een Grenzoort vun de Republiek Nowgorod. Torschok gung 1478 mit de Nowgoroder Rebeden an't Grootförstendoom Moskau. Dat worr een Hannelsoort op den Waterweg twüschen Nowgorod un Moskau. 
In Torschok gifft dat 3 Sekundarscholen. De Stadt hett Holt- un annere Fabriken. Torschok liggt an de Fernstraat M10. Dat gifft *Kunstdenkmaals* ut de Nutiet in Torschok. De Partnerstäder vun Torschok sünd Melle in Düütschland un Savonlinna in Finnland. De Moler 
Alexej von Jawlensky weer ut Torschok. De Hööftkark is ene Kathedraal vun 1374. 
## Steed vun de Stadt (op Rusch)
http://torzhok-adm.ru/
## Literatur op Rusch
* Малыгин, П. Д. Древний Торжок. Историко-археологические очерки. — Torschok, 1990.
* Кашкова, В.Ф. Пушкинский путеводитель: Москва—Тверь—Санкт-Петербург. — Twer, 1994.
* Кашкова, В.Ф. У Пожарского в Торжке. — Twer, 1996.
* Кашкова, В.Ф. Голоса из тревожного детства. — Twer, 2003.
* Кашкова, В.Ф. Рядом и далеко. Рассказы о прошлом и пережитом. — Торжок, 2005.
* Торжок в путевых заметках и мемуарах. Сост. И. А. Бочкарева. — Торжок, 2002.
## Born
russ'sche Artikel, hoochdüütsche Artikel, englische Artikel, http://torzhok-adm.ru/ps.html, https://web.archive.org/web/20081210053605/http://www.hanse.org/de/hansestaedte
Franz Brägelmann

**Franz Brägelmann** (* 8. Oktober 1886 in Baukern-Oost; † 23. August 1968 ok dor) weer en plattdüütschen Schriever.

Brägelmann is 1886 in Baukern-Oost as eerst vun fief Kinner vun Henriette (boren Schwerter) un Franz Brägelmann boren. He weer vun 1907 bet 1910 Schoolmeester in Harkebrügge un denn in Liesbethfehn. 1921 is he na Südlohne kamen un 1938 nochmal na Baukern wesselt. Wie all annern Schoolmeester musst he ok Mitglied vun de NSDAP wern. In Baukern is he 1952 in Rente gahn. In sien Tied in Südlohne hett he 1928 mit *Vandevörn* blangenbi ok en plattdüütsch Book schreven. Dat Book is 1986 ok noch eenmaal in twete Oplaag rutkamen. He weer verheiraadt un is de Vadder vun Paul Brägelmann. He hett ok den Perfesser Marron C. Fort dat Platt vun Vechte bibröcht.

## Warken

* *Vandevörn. Plattdeutsche Erzählungen aus dem Oldenburger Münsterlande und der nächsten Umgebung.* Sülvstverlag, Südlohne 1928

## Weblenken

* Bild vun Franz Brägelmann (Text hoochdüütsch)

## Footnoten
Paul Brägelmann

**Paul Anton Brägelmann** (* 12. Dezember 1926 in Südlohne; † 18. Dezember 2019 ) weer en plattdüütschen Schriever.

Brägelmann is 1926 in Südlohne as Söhn vun Josephine Brägelmann (Deernsnaam Janssen) und Franz Brägelmann boren. In’n Tweten Weltkrieg warrt he Soldat in Dänemark un Frankriek un geiht na’n Krieg vun 1946 bet 1948 op de Pädagoogsche Hoochschool Vechte. He warrt Schoolmeester an de Volksschool in Waanstä, fangt denn aver en Studium vun de Volksweertschop an de Universität Mönster an. Dor maakt he 1954 sien Diplom un 1958 sien Dokter. Toglieks weer he aver ok Buur op sien Buurnsteed tohuus un hett sik so mid de Tucht von Höhner un Puten sien Geld verdeent. Dorüm hett he ook den Ökelnaam „Putenpaul“ kregen. Vun 1971 af an is he 20 Johr lang Persepter an dat Antonianum in Vechte. 2016 hett he vun de Oldenburgische Landschaft de Landschapsmedaille kreegen.

Brägelmann hett an’n 29. Dezember 1954 Maria Ostendorf heiraadt un hett fief Kinner.

## Warken

* *Braoms Bernd un Reuklosen Ziskao. Plattdüütske Geschichten.* Jürgen Uhlmann hät dei Biller teikt, Terwelp, Cloppenborg 1983, ISBN 3-925019-02-2
* *Ool Siebzig un Reuklosen Fannand. Plattdüütske Geschichten.* Terwelp, Cloppenborg 1984, ISBN 3-925019-02-2
* *Aals was noch ünner ein Dack. Plattdüütske Geschichten.* Terwelp, Cloppenborg 1985, ISBN 3-925019-07-3
* *Ampart kien Kiewittsei. Plattdüütske Geschichten uut’n Ollenborger Münsterlannen.* Sülvstverlag, Vechte 1987, ISBN 3-88441-002-4
* *Max un Moritz van Wilhelm Busch. Up Ollenborger Platt naovertellt van Paul Brägelmann.* Vechtaer Druckerei u. Verlag, Vechte ISBN 3-88441-028-8
* *Wenn jeder sien Deil dee. Säben Hörspille un ein Theaoterstück.* Heimatbund für das Oldenburger Münsterland, Cloppenborg 1992, ISBN 3-923675-32-1
* *Dei Baukerner: Braoms, Reuklosen un dei. plattdütske Geschichten uut’n Ollenborger Münsterlan’n.* Runge, Cloppenborg 1996, ISBN 3-926720-25-5
* *Animal Farm - up ollenborger Platt naovertellt.* Vechte 2008, ISBN 978-3-00-024996-9

### Hoochdüütsch

* *Inwieweit kann das Heuerlingswesen einen Beitrag zur Gesundung der landwirtschaftlichen Arbeitsverfassung leisten?* Mönster, Universität, Dokterarbeit, 1958
* *Auf den Rheinwiesen 1945. 101 Tage Kriegsgefangenschaft.* 1992
* *Als die Kreuze Haken hatten. Erinnerungen an eine Jugend im „Tausendjährigen Reich“.* 1998

## Weblenken

* Nahroop

## Footnoten
Hurricane-Festival

Dat **Hurricane-Festival** is en Musikfestival, dat elk Johr in’n Juni op de Motorrad-Rennbahn in dat Ekenring-Stadion in Scheeßl afhollen warrt. Dat höört to de groten Musikfestivals in Europa. In Neuhausen ob Eck gifft dat mit dat Southside-Festival an’t sülve Wekenenn en Süsterfestival to’n Hurricane in Süüddüütschland, bi dat to’n groten Deel ok de sülven Bands optreden doot. Veranstalten deit dat FKP Scorpio.

## Historie

Anfungen hett dat Festival 1973. Dat weer an’n 8. un 9. September 1973 un hett *Es rockt in der Heide* heten. En tweet Festival ünner’n Naam *First Rider Open Air* hett dat an’n  September 1977 geven. Dit Festival weer en kumplett Fiasko. Veel Bands sünd gornich eerst kamen un de de kamen sünd, kunn de Veranstalter nich betahlen. Nadem blot fief vun 23 Bands, de ankünnigt weren, optreden schullen, hebbt untofredene Besökers un Ordners denn dat Randaleren anfungen un ok noch de Bühn ansteken. Dat geev alltohoop mehr as ene Million DM Schaden.

Eerst 1997 schull dat wedder en Festival in Scheeßl geven. Dat dee nu *Hurricane* heten. Dat is elk Johr an en Wekenenn in’n Juni. Toeerst Sünnavend/Sünndag, sied 2003 ok al an’n Freedag vörher.

Sied 2007 gifft dat ok en twete Bühn buten vun’n Ekenring. Dat weer nödig, dat dat Gelänn mehr Lüüd faten kann. 2005 harr dat bi’n Hurricane en Besökerrekord mit 60.000 Lüüd geven. Aver veel Lüüd hebbt sik dor över dat Gedräng beklaagt. Dorüm harrn se 2006 blot 50.000 rinlaten. Mit dat Vergröttern vun dat Gelänn 2007 hebbt se denn wedder 60.000 tolaten un 2008 sogor 70.000. Dat Gelänn is aktuell so bi 200 Hektar groot.

### Feernsehn

De Feernsehrechten harr bet 2004 VIVA. Sieddem VIVA 2004 vun Viacom övernahmen worrn is, hett Viacom de Rechten an MTV wiedergeven, dat ok to Viacom höört. De Senner wiest elk Johr enkelte utwählte Optreed. 2004 sünd ok dat eerste Maal de Optreed op de Center Stage in HD-TV opnahme worrn un op’n HDTV-Sender Euro1080 wiest worrn.

## Festivals in verleden Johren

## Borns


## Weblenken
* Websteed vun dat Festival (hoochdüütsch, engelsch)
Maud Olofsson

**Maud Elisabeth Olofsson** (* 9. August 1955 in Arnäsvall, Kommun Örnsköldsvik, Sweden as *Maud Elisabeth Olsson*) is en sweedsche Politikerin. Se is an’n 19. März 2001 Vörsittersche vun Centerpartiet worrn. Siet 2002 hett se en Mandat in’n sweedschen Rieksdag un siet den 6. Oktober 2006 is se de Viez-Ministerpräsidentin un Weertschopsministersche.

## Biografie
Olofsson is in Högbyn opwassen. Ehr politische Loopbahn hett se 1974 as Ombudsmann vun de sweedsche Zentrumspartei anfungen. Vun 1976 an weer se Liddmaat vun’n Gemeenraat in Luleå. To de Tiet vun de Regeren vun Carl Bildt, vun 1992 bit 1994, hett se as Raatgeversche för den Arbeitsminister Börje Hörnlund arbeidt. An de Parteispitz ist se 2001 wählt worrn un folgt dormit Lennart Daléus na.

Olofsson is 2006 gemeensom mit Fredrik Reinfeldt, den Spitzenkandidat vun de börgerlichen Allianz för Sweden ut Moderata Samlingspartiet, Kristdemokraterna, Centerpartiet un Folkpartiet Liberalerna gegen Göran Persson anpeddt. De Allianz hett tosamen den Machtwessel in de Regeren tostannen kregen. In de Regeren vun Reinfeldt hett Maud Olofsson as de Böverste vun de tweetgröttsten Partei dat Amt as Viez-Ministerpräsidentin överdragen kregen un dorto ok dat Regeer över dat Weertschopsministerium.
Amphidroomsch Punkt

En **amphidroomsch Punkt** is en Steed in’e See, wo de Tieden nich op un dal gaht (dat Water kann aver liekers vun de Tieden strömen).

Wenn de ganze Eerd mit Water bedeckt weer, denn deen de Tieden rundüm lopen un dat geev keen amphidroomsch Punkt. Dör de Landmassen warrt de See aver in enkelte Rebeden opdeelt. Wenn de Tiedenbülg gegen Land löppt, denn warrt se reflekteert. De trüchsmetene Bülg gliekt de nakamen Bülgen ut un wi kriegt en stahn Bülg. Dat heet, an welk Öörd hebbt wi hoge Waggen, de op un dal gaht, un an annere Öörd ännert sik de Pegel gornich. Dat dee denn en *amphidroomsche Lien* bedüden. Nu kummt dor aver noch to, dat de Eerd sik dreit. De Coriolis-Kraft warkt op de Bülgen un so löppt de hööchste Stand vun de Flood in en grote Runn üm’n amphidroomschen Punkt rüm.

Wenn een Isotiden (Lienen, wo to desülve Tied Hooch-/Siedwater is) in en Koort intekent, denn loopt disse Lienen in de amphidroomschen Steden tohoop.

De Noordsee to’n Bispeel hett twee oder dree amphidroomsche Steden. Een twischen Holland un Suffolk an’n Ingang to’n Engelschen Kanal, een bi de Jüütlandbank un een in Norwegen in Rogaland. De in Rogaland liggt so dicht bi de Küst, dat he blot bedingt tellt warrt.

## Literatur

* Frank Ahnert: *Einführung in die Geomorphologie.* 4. Oplaag. Ulmer UTB, 2009, ISBN 978-3-8252-8103-8, . 329, Abb. 25.2., nach C.&nbsp;A.&nbsp;M. King: *Beaches and Coasts.* 2. Auflage. St. Martins Press, London 1972.
* 
*
Tiedenmöhl

En **Tiedenmöhl** is en Watermöhl, de de Kraft vun de Tieden utnutzt. Normale Watermöhlen warrt an Beken boot un dör den Waterstroom andreven. De Tiedenmöhl warrt an de Küst oder an Strööm in de Neegd vun de Küst boot un hebbt en Möhlendiek. Disse Diek löppt bi Flood mit Water vull. Wenn dat wedder Ebb warrt, denn warrt de Utgang vun’n Diek tosperrt un dat Water löppt blot noch över en lütten Utgang af, de dat Möhlrad andrifft.

Disse Form vun Möhlen is vör allen an de Atlantikküst vun Portugal bet na Brietschen Eilannen bekannt wesen. De Englänners hebbt ehr aver ok n de Atlantikküst in Noordamerika inföhrt.

Dat öllste Bispeel för en Tiedenmöhl hebbt se op dat Gelänn vun dat Klooster Nendrum in Noordirland funnen. Se hebbt Holt vun de Möhl dendrochronoloogsch ünnersöcht un dat so in dat Johr 787 insorteert.

In Grootbritannien sünd nu noch veer Tiedenmöhlen nableven, in Carew, de nu en Museum is, in Woodbridge, in Totton un an’n Lea in London. In de USA schall dat alltohoop so bi 300 Tiedenmöhlen geven hebben, in Frankriek 100 Stück, vör allen in de Bretagne, un in Grootbritannien 200 Stück. Alltohoop op beide Sieden vun’n Atlantik bi 750 Stück.

In de Nedderlannen kaamt de Tiedenmöhlen vör allen in’n Süden vör, in de Seelannen, ünner annern in Goes un Middelburg, aver ok in Noord-Brabant in Bergen op Zoom. De Tiedenmöhl in Rupelmonde in Belgien is ok kumplett restaureert un löppt ok.

Enkelte Tiedenmöhlen hebbt ok in Oolland un ümto arbeidt. Ünner annern de Sierkesche Möhl in Hornborg, de de Kraft von dat Water bruukt hett, dat över Elv un Lüh in de Ole Au rindrückt warrt.

## Kiek ok bi

Tiedenkraftwark

## Weblenken

## Footnoten
Seeland (Nedderlannen)

**Seeland** (Ziews: *Zeêland*, Nedderlannsch: *Zeeland*) is en Provinz in’n Süüdwesten vun de Nedderlannen. De Provinz sett sik tohoop ut en Reeg Eilannen, Halvinseln un en Stück vun dat faste Land an der Grenz to Belgien. De Gegend höört deelwies to dat Rhien-Maas-Delta. De Provinz hett Middelburg as Hööftstadt un 393.000 Inwahners (2025).

To de Seelannen höört de Halvinseln Süüd-Beveland/Walcheren, Tholen un St. Philipsland un de Eilannen Noord-Beveland un Schouwen-Duveland. De Deel, de an Belgien grenzt, heet Zeeuws-Vlaanderen.

## Gemenen
Preetz

**Preetz** is ne lütte Stadt in den Neech vun Kiel. 

Preetz ward uk de *Schoosterstadt* nommt. In disse Stadt an de Schwentin, dat is de Stroom de dörch Preetz fleet un dössen Naam (slaavsch: Sventana) "de Hillege" heet, leven 15.958 Inwahners (Stand: 31. Dez. 2018) up en Rebeet vun 14,4 km². Dormit is dat ok de gröttste Stadt vun de Kreis Plön.

1185 wurrd de Gemeend *Poretz* eerstmals van Ecbrecht Procensis in den *Versus de Vicelino* nömmt. De Naam van de Stadt entwickel sück af 1216 ut dat Wendische van *po rece* (*an'n Stroom*) över *Poretzie* (1221) un *Pretze* (1442) to dat hüdige *Preetz*. 1901 kreeg se de vull Stadtrechte.

## Weblinks

* Website van de Stadt Preetz
Iglu

En **Iglu** is en Sneehuus, so as de Eskimos jem traditionell boot hebbt. De Eskimos hebbt normalerwies in Telten oder in Hüüs ut Grasbülten wahnt. De Iglus hebbt se vör allen boot, wenn se in’n Winter op Jachd gahn sünd un blot för en Tied ünnerkamen müssen. Vundaag doot all Eskimos in normale Hüüs wahnen, Holt un Steen köönt nu mit’n Schipp licht ranbröcht warrn. Fröher harrn de Eskimos meist keen Holt (blot Driftholt).

De Iglus is en lütte Kuppel ut Sneeblöck, de so openannerstapelt warrt, dat se sik gegensiedig afstütten doot. De Snee deit de Warms good isoleren. Dör de Körperwarms vun’n Minsch warmt de Binnenruum vun’n Iglu op un de Temperatur stiggt op so üm un bi 0&nbsp;°C, ok wenn dat buten licht 50&nbsp;°C minus warrn kann. De Temperatur an’n Bodden vun’n Iglus is meist knapp ünner 0&nbsp;°C, wieder baven kann dat bet to 5&nbsp;°C warm warrn. Slapen warrt denn normalerwies ok nich an’e Eerd, de Slaapplatz liggt wat höger. De Temperatur dröff natürlich to hooch wesen, ans smölt de Snee. Dorto kann de Temperatur reguleert warrn. De Iglu hett normalerwies en Lock an de Bavensied, dat apen un dicht maakt warrn kann, üm frische Luft in’n Iglu rintokriegen un to warme Luft ruttolaten. De Ingang is meist na buten ruttrucken, as en lütten Tunnel, dat de Wind nich so in’n Uglu rinneit. Tosätzliche Warms un en beten Licht kunn mit dat Qulliq, en Ööllamp, rinbröcht warrn. Dat weer ok mööglich, dat för een vun de Sneeblöck en Iesblock inboot worrn is, de denn as Finster ok Licht rinbröcht hett.

Dat geev ganz verschedene Typen vun Iglus. De Typ dee sik dor na richten, wo de Iglus för wesen schull. Dat geev eenfache, lütte Iglus, de blot as Nachtquartier för een oder twee Nachten bi de Jachd bruukt worrn sünd. Denn geev dat gröttere Iglus, de för en ganze Familie weren, de dor längere Tied leevt hebbt. De hebbt denn faken in Gruppen stahn un lütte Dörper billt. Dat geev aver ok richtig grote Iglus, de Platz för en gröttere Grupp Lüüd baden hebbt. De weren denn to’n Deel ok över jemehr Ingangtunnels ünnerenanner verbunnen un hebbt so gröttere Hüüs billt.

## Weblenken
Bamir Topi

**Bamir Myrteza Topi** (* 24. April 1957 in Tirana) is en albaanschen Politiker un van' 24. Juli 2007 bit 2012 Staatspräsident vun Albanien.

Nahdem he in Italien studeert un sien Doktertitel makt harr wurr Topi Direkter vun dat Institut för Veterinärwesen. In de Johren 1996/97 weer he för en körten Tied Minister för Landwertschap un Nähren. As Liddmaat vun de Demokraatsch Partei is he dree Mol in dat albaansch Parlament wählt wurrn. He harr twee Mol den Fraktschoonsvörsitt un weer Liddmaat in verscheeden Fackutschüsse. 

Bamir Topi wurr an’ 20. Juli 2007 vun’t Parlament to’n Präsidenten wählt, aber blots mit tosätzlich söss Stimmen vun de Sozialistisch Partei, de in de Oppositschoon sitten de un deren Rest de Afstimmen boykotteert hett, wiel se en Meehrheitskandidaten fordern deen. Topi weer to de Tied Viezpräsident vun de Demokraatsch Partei. 

An 24. Juli 2007 hett he denn de Nahfolge vun Alfred Moisiu antreden. 

Bamir Topi is verheiraadt mit Teuta un hett twee Döchter, Nada un Etida. Topi is todem Ehrenpräsident vun de Footballvereen FK Tirana. 

## Weblenken
* Offiziell Websteed (engelsch)
Klock (Instrument)

En **Klock** is en Schallinstrument un en Idiophon. De gröttsten sünd de Klocken vun de Karken. Wenn en Klock anslaan warrt, denn bellt se. Fröger weer de Slag vun de Karkenklocken de eenzige Weg, de Tied kloor to kriegen. Dorvun kümmt ok de Utdruck „Dat is Klock veer“.

’Keen sik mit Klocken utenannersetten deit, de bedrifft Kampanologie.

Blangen Karken harrn ok Scholen, Raathüüs un deelwies ok Buurnhööv Klocken för de Tied, üm Alarm oder Signaals to geven. En Form vun en Signaalklock is ok de Kohklock.

Wenn mehr Klocken to een Instrument verbunnen warrt, denn is dat en Klockenspeel. Besünners grote Klockenspelen, de denn faken över en Manual speelt warrt, warrt ok Carillon to seggt.

Nich blot in christliche Karken, ok in de Tempels vun Buddhisten un Shintoisten warrt Klocken bruukt.

## Höörbispeel

## Historie

1940, in’n Tweten Weltkrieg, hett de Regeren vun dat Düütsche Riek en Erlass rutgeven, dat de Karken jemehr Klocken aflevern schullen, üm jem intosmelten för de Kriegsproduktion. De Karken hebbt sik foorts wehrt un mit de Regeren verhannelt. Aver se kunnen dor nich mehr ruthanneln, as dat se so bi 5, 6 Perzent vun de Klocken behollen dröffen. De schöönsten un öllsten schullen blieven, de Rest is aftransporteert worrn. Vun 63.000 Klocken in dat Düütsche Riek sünd 47.000 insmulten worrn un verloren gahn. Elk Karkengemeen schull een Klock to’n Lüden behollen, aver de schull denn nich mehr as 25 kg wegen (grote Klocken weegt licht en poor Tünnen). Un dat gell ok blot för egene Karkengemenen, nich för Filialkarken. De Klocken sünd denn na de Iesenwarken in Hamborg, Oranienburg, Hettstedt, Ilsenburg, Kall un Lünen bröcht worrn. Dat wichtigste weer Hamborg. 90.000 Klocken ut ganz Europa sünd dor henbröcht worrn. De grote Deel is insmulten worrn. Aver na de allieerten Bombenangreep is de Kapazität jümmer mehr dal gahn un to’n Sluss vun’n Krieg legen noch so bi 10.000 bet 16.000 Klocken bi’n Reiherstieg in’n Freehaven.

Na’n Krieg hett de *Ausschuß für die Rückführung der Glocken* ünner Leid vun Christhard Mahrenholz de Opgaav in’e Hand nahmen, de Klocken weer trüchtogeven. Dat weer keen eenfache Opgaav. Veel Klocken weren möör vun de lange Tied, de se Wind un Weder utsett weren, un faken weer nich mehr kloor, wo de Klocken her weren. De Inschriften op de Klocken müssen denn mit Opteeknungen ut de enkelten Karken vergleken warrn.

Toeerst sünd de Klocken in de Besatzungszonen vun de Briten un Amerikaners trüchgeven worrn. 1947 hebbt ok de Franzosen tostimmt. De Uttuusch mit de Sowjets keem aver eerst 1950. In de Sowjetzoon legen dree vun de lüttjeren Klockenlagers. In Oranienburg weren 300 Klocken nableven, in Ilsenburg 600 un in Hettstedt 400.

In Lünen weren 2000 Klocken nableven. Ok 1300 Klocken ut de Rebeden, de Polen un Russland nu besett harrn, weren in de verschedenen Lagers nableven. Disse sünd aver nich trüchgeven worrn un sünd to’n groten Deel an Karken in’t ne’e Düütschland afgeven worrn.

## Footnoten



## Weblenken

* Bild vun dat Klockenlager in Hamborg
Jürgen Gerlach

**Jürgen Gerlach** is de Naam von

* Jürgen von Gerlach (* 1936), düütsch Jurist un Richter,
* Jürgen Gerlach (* 1938), düütsch Politiker,
* Jürgen Gerlach (* 1946), düütsch Handballtrainer,
* Jürgen Gerlach (* 1948), düütschen Kanufohrer.
Annibale de Gasparis

**Annibale de Gasparis** (* 9. November 1819 in Bugnara; † 21. März 1892 in Neapel) weer en italieensch Astronom.

Van 1864 bit 1889 weer de Gasparis Direkter vun de Steernwacht vun Capodimonte in Neapel. He hett negen Asteroiden opdeckt.

1851 wurr he mit de Goldmedaille vun de Royal Astronomical Society uttekend.

To sien Gedenken wurrn de 30 Kilometer groot Maandkrater *[[De Gasparis (Krater)|de Gasparis]]* as ok de *Gasparis-Rille* (Rimae de Gasparis), en bi de Gasparis-Krater anfangend 93 Kilometer lang Slucht up den Maand, nömmt.

## Literatur
*
*
Bundsautobahn 215

De **Bundsautobahn 215** (Afk.:**BAB 215** oder ok **A&nbsp;215**) is en regionale Autobahn in Sleswig-Holsteen. Se verbinnt op en Läng vun 17&nbsp;km de A&nbsp;7 an’t Autobahndreeeck Bordesholm mit de Landshööftstadt Kiel. De A&nbsp;215 verlööpt op hele Läng tweesporig mit Standspoor.

An’t Autobahndreeeck Bordesholm kann een blots vun Süüden her op de A&nbsp;215 opfohren. Wenn man aver de A&nbsp;7 vun Noorden her rünnerkummt, is dat nich mööglich dor op de A&nbsp;215 to kamen. Man fohrt denn al an’t Autobahnkrüüz Rendsborg op de A&nbsp;210, de parallel to de A&nbsp;215 ’n poor Kilometer wieter nöördlich verlöpt, in de se kort vör Kiel an’t Autobahnkrüüz Kiel-West inmünnt.

## Sünnerheiten
Vun wegen de Geometrie vun dat Autobahndreeeck, warrt de Kilometers op de Afbögersporen ünnerscheedlich tellt: Wenn een vun Hamborg ut na Kiel föhrt, denn fangt de Bundsautobahn&nbsp;215 bi Kilometer 2,1 an, wieldat anners rüm de Inmünnen vun de A&nbsp;215 in de A&nbsp;7 nipp un nau bi Kilometer 0,0 to Enn is. De Spoor is wietlöpig boot in münnt eerst ruchweg 2&nbsp;km wieter weg in de A&nbsp;7.

## Weblenken
* Naue Streckenbeschrieven vun de A&nbsp;215
Klock vun Haddeby

De **Klock vun Haddeby** is en ole Karkenklock, de se in Haddeby funnen hebbt. Dat is de öllste bekannte noch ganze Karkenklock in Noordeuropa.

1978 weren Lüüd vun dat Institut för Geophysik vun de Universität Kiel bi in de Neegd vun dat ole Haithabu dat Haddebyer Noor to vermeten un sünd dorbi dör Tofall op de Klock stoten. Dukers hebbt ehr denn rophaalt. De Klock schall so ut de Tied üm 950 stammen un steit nu in dat Wikinger-Museum Haithabu. Dat Amt Haddeby wiest de Klock blangen dat Wikingerschipp vun Haddeby nu ok in sien Wapen.

1981 hebbt se en Dokumentarfilm över dat Bargen un dat Nageten vun de Klock dreit, de *Die Glocke von Haithabu* heten hett. De bi de Geteree Rincker in Sinn nagatene Klock is nu vör dat Wikinger-Museum Haithabu ophangen un kunn ook lüüt warrn.

2004 hebbt se de Klock noch wedder nageten laten. Disse Kopie is nu in dat Klockenmuseum in Herrenberg un hett en Slagtoon vun b²+7.

In Haithabu harr dat ok al vör disse Klock en annere Klock geven. En Schöör vun disse öllere Klock hebbt se ok in Haddeby funnen. To disse Klock seggt se Ansgar-Klock to, denn Ansgar weer dat, de 849 de eerste Kark in Haithabu boon dröff un 854 ok vun’n däänschen König Horik Verlööv kregen hett, en Klock to lüden. De Forschers gaht dor vun ut, dat de Schören ut Haddeby vun disse Klock vun 854 stammt.
Garmarna

**Garmarna** is en sweedsche Folkrockgrupp, de sünners Egenkompositschonen un olle skandinaavsche Balladen speelt. Bi Garmarna steiht en rockige Musik mit elektroonsche Effekten in’n Vördergrund.

## Historie vun Garmarna
De Grupp is 1990 vun de dree jungen Lüüd Stefan Brisland-Ferner, Gotte Ringqvist un Rickard Westman ut Sundsvall grünnt worrn. Se harrn in’t Theater to dat Stück Hamlet olle sweedsche Musik höört, de jem dat so andoon harrn, dat se anfüngen na olle Melodien un Instrumenten to söken. Een Johr later keem Jens Höglin as Slagtüüchspeler dorto.

In’t Johr 1992 hebbt se jemehr eerste EP produzeert. För de Fronsstimm hebbt se jemehr langjohrige Fründin Emma Härdelin inlaadt, de mit ehr hellen Stimm en goden Kontrast to de düstere Atmosphäär vun de Musik setten de. Dat üm so mehr, as ehr natürliche Stimm nich dör en klassische Singutbilln överprägt worrn weer. Dat Debut vun de Grupp hett sik goot verköfft. Gliektietig geev dat ok en Tour dör Skandinavien. Emma Härderlin is in dat Johr dorop denn offiziell Liddmaat vun Garmarna worrn.

Bi dat nafolgen Album *Vittrad* sünd bi’t Afmischen Sequenzers un Sampling-Technik insett worrn. Dat Album is 1994 in de USA mit engelsche Översetten vun de ollen Texten rutbröcht worrn. Dorna hett de Musikgrupp en lange Tour dör Düütschland maakt un keem 1996 mit dat nächste Album *Guds Spelemän* op’n Markt, dat sik in Sweden goot verköfft hett un internatschonal gode Kritiken bröcht hett.

1998 hett Garmarna en Reeg vun Kunzerten in Karken in Noordsweden geven. Tosamen mit de Schauspelersche Felicia Konrad hebbt se jemehr Interpretatschoon vun de Arbeiten vun Hildegard von Bingen ut’t Middelöller vörstellt.

Dat drüdde Album keem 1999 ünner den Titel *Vedergällningen* rut. De Produkschoon hett sik dorbi mehr as Rockmusik un Triphop orienteert. In’n Ansluss doran, hett de Grupp in’t Studio dat Album *Hildegard von Bingen* vullstännig maakt un afslaten. De Prodkuschoon keem 2001 rut. Dat Album is en musikaalsch Ümsetten vun latiensche Texten vun Hildegard vun Bingen. De Musik hett hier blots wenig mit Rockmusik to doon, man mischt Melodien un Kläng ut dat Middelöller mit Elementen vun de modernen elektroonschen Musik.

## Liddmaten
* *[[Stefan Brisland-Ferner]]*: Vigelien, Nyckelharpa un Sampler.
* *[[Emma Härdelin]]*: Gesang und Vigelien. 
* *[[Jens Höglin]]*: Slagtüüch un Percussion.
* *[[Gotte Ringqvist]]*: Luut, Vigelien un Achtergrundgesang.
* *[[Rickard Westman]]*: Gitarr, Bass, E-Bow.

## Diskografie
### Alben
* 1993: *Garmarna* (EP; 2003 mit söss ne’e Leder nee opleggt)
* 1994: *Vittrad*
* 1996: *Guds Spelemän*
* 1999: *Vedergällningen*
* 2001: *Hildegard von Bingen*

### Singles
* 1996: *Herr Holger*
* 1997: *En gång ska han gråta*
* 1999: *Gamen*
* 1999: *Euchari*

## Utteken
Garmarna is 1996 mit den Iesern Eversteiner uttekent worrn.

## Borns


## Weblenken
*Offizielle Websiet (engelsch)
*Northside Biographie
*Interview vun 2001
Allendorf (Sundern)

**Allendorf** is een Deel vun de Stadt Sonnern in’n Hoochsuerlandkreis. He hett mehr denn 1 500 Inwahners. 

## Historie
In Allendorf gifft dat Hügelgräver ut de Bronzetiet. De Ortschaft weer in de 
Graafschap Arnsberg. 1424 geev de Kölner Arzbischop Dietrich II. von Moers de „Stat“ de lieken Rechten, de de anneren Städer vun de Graafschap Arnsberg harrn. 

An’n 7. November 1629 verarvde de Börger *Kaspar Kellermann*, de op’t grote Holtfüür lebennig verbrannt worr, sien Huus un Goot togenütt de School. 

Bit’t End vun’t Hertogdoom Westfalen weer Allendorf ene Stadt. 1801 harr de Oort 68 Hüüs. 1802 kehm Allendorf mit't Hertogdoom Westfalen an Hessen-Darmstadt un 1816 an Preußen. In disse Tiet höörde de Stadt bi’t Amt Essel. 1811 kehm Allendorf an’t Amt Balve. In de preuß'sche Tiet worr de Oort sülvst Seet vun’n Amt, dat to’n Kreis Arensperg höörde. Allendorf worr ene Landgemeen. 1906 worr dat Amt na Sonnern verleggt. 1961 harr Allendorf op ene Fläck vun 13,37 km² 1004 Inwahners. Allendorf worr den 1. Januar 1975 en Deel vun Sonnern. 

Bi de Traditschonen höört de Schnadegang.

## Nettverwiese

* Allendorf up www.sundern.de (hoogdüütsch)
Arnsberg

**Arnsberg** betekent

* Arnsberg, Oort in de Marktgemeen Wildflecken in’n Landkreis Bad Kissingen, Bayern,
* Arnsberg, Oort in de Marktgemeen Kipfenberg in’n Landkreis Eichstätt, Bayern,
* Arnsberg, Oort in de Stadt Wipperfürth in’n Oberbergschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Arnsberg, fröheren Oort in’n Cape Girardeau County, Missouri, USA,
* Arnsberg, düütschen Naam von’n Oort Podgórze in de Gemeen Kowary, Woiwodschop Nedderschlesien, Polen,
* Arnsberg, düütschen Naam von’n Oort Pobeda, Oblast Kaliningrad, Russland,
* Arnsberg, Barg in de Rhön, Landkreis Rhön-Grabfeld, Bayern,
* Arnsberg, Barg in de Rhön, Wartburgkreis, Döringen,
* Arnsberg, Barg in’n Döringer Wald, Landkreis Schmalkalden-Meiningen, Döringen,
* Arnsberg, Barg in’n Döringer Wald, Wartburgkreis, Döringen,
* Arnsberg, Barg in dat Département Moselle, Frankriek,
* Arnsberg, düütschen Naam von’n Barg Arnoltický vrch in Tschechien.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Arensperg, Stadt in’n Hoochsuerlandkreis, Noordrhien-Westfalen,
* Arnsbarg, Barg von de Hüttener Bargen in’n Kreis Rendsborg-Eckernföör, Sleswig-Holsteen.

**Arnsberg** is de Familiennaam von

* Paul Arnsberg (1899–1978), düütschen Schriever, Historiker un Journalist,
* Rosa Arnsberg (1908–2010), düütsche Förderin von dat Verständnis von jöödsche un nich-jöödsche Düütsche.

Kiek ok bi: Arnsborg, Arnsburg.
Hans Mühlenfeld

**Hans Mühlenfeld** (* 11. September 1901 in Hannober; † 14. Oktober 1969 in Isernhagen) weer en Politiker – vun de DP, later vun de FDP – un Bottschopper.

## Leven
Mühlenfeld hett in Chöttingen Rechtswetenschoppen studeert. Dor is he in’t Sommersemester 1929 Liddmaat vun de Bursenschop Hannovera worrn.

Na 1945 weer he Mitgrünner un vun 1950 an Viezvörsitter vun de Düütschen Partei. 1947  is he för korte Tiet Böverkreisdirekter vun’n Landkreis Bremervöör wesen un weer ok’n Afordenten vun’n Neddersass’schen Landdag. 1948/49 hett he to’n Weertschopsraat vun de Bizoon för Neddersassen. He weer dor Vörsitter vun’n Wahlproovutschuss. Vun 1949 bit 1953 weer Mühlefeld Afordente vun’n Bundsdag un övernehm na’n Dood vun Friedrich Klinge an’n 21. Dezember 1949 in Frakschoonsvörsitt vun de Düütschen Partei. He weer dorvör als Viez in de Frakschoon wesen.

He hett denn sien Mandat afgeven, üm dat he Bottschopper vun de Bundsrepubliek in de Nedderlannen warrn schüll. Dat weer he bit 1958 un is dorna bit 1962 as Bottschopper na Australien gahn. Na’t Tosamensluten vun de DP mit den GB/BHE is he ut sien Partei rutgahn un weer vun 1963 bit 1967 Liddmaat vun de FDP, för de he 1963 bit 1965 Kultusminister vun Neddersassen weer.

## Publikatschonen
Hans Mühlenfeld: *Politik ohne Wunschbilder. Die Konservative Aufgabe unserer Zeit*, München, 1952.