Elementardeelken

As **Elementardeelken** warrt de lüttsten bekannten Bostenen vun de Materie betekent. De meisten Lüüd verstaht dorünner de Deelken ut dat Standardmodell vun de Elementardeelkenphysik, also 6 Quarks, 6 Leptonen, de Liekbosonen (Uttuuschdeelken) un dat Higgs-Boson. Gifft aver ok Schrievers, de disse Deelken ut dat Standardmodell as **Fundamentaldeelken** betekend un to de Elementardeelken denn ok noch de ut de Quarks tohopensett’en Deelken dortorekend. Dat kann man so maken, wiel de nich in de enkelten Quarks opslitten warrn künnt (Confinement). Man in dissen Artikel geiht dat blots üm de Deelken ut dat Standardmodell, wona de Hadronen, de ut Quarks opboot sünd, as tohopensette Deelken ansehn warrt. 

## Historie
De Theorie vun de Atomen geiht op den greekschen Philosophen Demokrit torüch, de sik vörstellt hett, dat man all’ns jümmers lütter maken kunn bit man opletzt op en Deelken dröppt, dat nich wieter deelt warrn kann – dat Atom (vun greeksch: *atomos* „undeelbor“). De Entwickeln vun de Chemie in’t 18. Johrhunnert schien dat to ünnerstütten un so weern de Atomen as de Elementaren Deelken ansehn. Anfang vun’t 20. Johrhunnert hett man denn aver opdeckt, dat Atomen ut en Atomkarn (ut de Nukleonen, dat sünd Neutronen un Protonen, opboot) un en Hüll (wo de Elektronen binnen sünd) besteiht. Dat Neutron is nich bestännig, wiel dat buten den Atomkarn radioaktiv verfallt. Aver Protonen un Elektronen gellt as stabil.

Na de Opdecken vun disse Deelken hett man – toeerst vör allen in de kosmischen Strahlen – en ganze Reeg vun wietere Deelken un ok Antideelken funnen. Un opletzt hett man denn ok noch opdeckt, dat de Nukleonen sülvst ok noch mol en fienere Struktur opwiest: De Quarks. Dorut is denn dat *Standardmodell vun de Elementardeelkenphysik* utklamüstert worrn. Dor sünd all Deelken tohopenfaat, de vundaag as Elementardeelken gellt.

## Egenschoppen vun Elementardeelken
De Elementardeelken hebbt dree Egenschoppen. Dat sünd:
* De Spin
* De Ladung, de de Oort un Wies un de Stärk vun Wesselwirken bestimmt. De elektrisch Ladung is dat bekann’ste Bispeel.
* De Masse, welke de gravitative Wesselwirken bestimmt, un dorüm in en Modell vun de *Quantengravitatschoon* ok blots en wietere Laden wesen künn.

### Wesselwirken twüschen de Elementardeelken
Vun de Grundkräft vun de Physik sünd för de Elementardeelken dree vun Bedüden:
* De Stark Wesselwirken
* De Swack Wesselwirken
* De Elektromagnetsch Wesselwirken

Disse Wesselwirken warrt in Quantenfeldtheorien (Quantenchromodynamik, Glashow-Weinberg-Salam-Modell, Quantenelektrodynamik) beschreven. De veerte Grundkraft, de Gravitatschoon, kann vun wegen ehr lütte Stärk binnen dat Atom bi Siet laten warrn.

Na de Wesselwirken, de op en Elementardeelken Influss hebbt, warrt em en Ladung toordent (starke Ladung (oder Farvladung), swacke Ladung un elektrisch Ladung). De enkelten Wesselwirken vun disse dree Oorden warrt dör de so nöömten Uttuuschdeelken oder Liekbosonen övermiddelt. Disse sünd dat Gluon för de stark Wesselwirken, de Z- un W-Bosonen för de swack Wesselwirken un dat Photon för de elektromagnetsch Wesselwirken.

Interessant is dorbi, dat de Gluonen sülvst ok wedder en stark Laden dreegt. Se övermiddelt also nich blots de stark Wesselwirken, man se warrt ok sülvst dor ehr beinflusst. De W-Bosonen vun de swack Wesselwirken dreegt en elektrisch Laden un wesselwirkt dorüm ok elektromagnetsch.

Ofschoonst de Elementardeelken in’n engeren Sinn nich ut lüttere Deelken tohopensett sünd (so wiet wi dat opstunns weet), künnt se vun wegen jemehr Wesselwirken liekers vun sülvst in annere Deelken verfallen – nich in’n Sinn vun tweibreken un sik oplösen, man in de Bedüden sik in een oder twee anener Deelken ümwanneln. De Grund liggt wedder an de Uttuuschdeelken, de in de Laag sünd, dat to maken.

## Elementardeelken na dat Standardmodell

### Leptonen un Quarks
De Materiedeelken warrt toeerst in twee Gruppen opdeelt: Deelken, de dör de stark Wesselwirken beinflusst warrt (de Quarks), un Deelken, de nich dör de stark Wesselwirken beinflusst warrt (Leptonen). Na de Theorie vun de Quantenchromodynamik warrt Quarks dör de Dregers vun de starken Wesselwirken (de Gluonen) so tohopenhollen, dat dat keen free’e Quarks gifft. Se sünd jümmers in Verbund un billt de so nöömten Hadronen. de Leptonen hebbt keen Wesselwirken mit de Gluonen nu künnt dorüm ok free vörkamen.

All Leptonen un Quarks hebbt den Spin-1/2 un warrt dorüm as Fermionen ansehn. Anordent warrt se in Generatschonen un Familien. Gliekbedüdend Deelken vun twee verscheeden Familien (t.&nbsp;B. Elektron un Myon) hebbt mit Utnahm vun jemehr Massen, de mit de Tall vun de Familie anstiggt, lieke Egenschoppen.

**c** is dorbi die Lichtsnelligkeit in’t Vakuum.

Die baven nöömten Quarks kommt jümmer in dree Oorden vör, de sik dör de Farvladung ünnerscheed: Jümmers en root, en blau un en gröön (Disse Farvladen hett nix to doon mit de Klöör, de een sehn kann). As Quarks niemols free vörkommt, blots in verbinnen mit annere Quarks as Mesonen oder Baryonen (kiek ok bi Confinement), sünd de Massen vun Quarks nich nipp un nau bestimmt. För top- un bottom-Quarks weer fröher ok *truth-* un *beauty-Quarks* seggt.

To jedet vun disse Fermionen gifft dat ok en Antideelken, dat generell dör de Vörsülv *Anti-* kenntekend is. Ut historsche Grünnen warrt aver dat Antideelken vun dat Elektron as Positron betekend.

### Uttuuschdeelken oder Liekbosonen
De Uttuuschdeelken vermiddelt de Wesselwirken twüschen de Elementardeelken. Se warrt in dat Standardmodeel vörutseggt, hebbt’n ganztallig Spin un tellt dorüm to de Bosonen. De physikaalsch Beteken för disse Deelken is Liekbosonen, wiel dat Standardmodell en Liektheorie is.

Dat Graviton is an sik keen Deelken vun dat Standardmodell, warrt aver faken in dissen Tosamenhang nöömt. Dat wiest de Hapen, dat in künftige deelkenphysikalsche Modellen ok de gravitativ Wesselwirken richtig behannelt warrn kann. Mit Utnahm vun dat Graviton sünd de Liekbosonen all in Experimenten nawiest worrn. De in de Tabell nöömten Egenschoppen vun dat Graviton folgt ut de Allgemeen Relativitätstheorie.

Dat gifft tohopen 8 Gluonen, de jümmers Kombinatschonen vun twee Farvladen dreegt un de Wesselwirken twüschen disse beiden Farvladen vermiddelt. Eegen Naams gifft dat dorför nich, in’n Ünnerscheed to de Bosonen vun de swack Wesselwirken, W+, W− un dat neutral Z-Boson. De elektromagnetsch Wesselwirken warrt blots dör een Boson vermiddelt, dat Photon.

### Dat Higgs-Boson
Dat Higgs-Boson is en Elementardeelken, wovun man glöövt, dat dat existeert, nawiest is dat opstunns noch nich. Vörutseggt warrt dat vun wegen de Theorie vun dat Standardmodell. Dorno warrt vun en Masse vun ungefäähr 117 bit 250 GeV utgahn. Dat Higgs-Boson warrt hüüt as notwännig Bestanddeel vun de Deelkenphysik ansehn. Tostannen kummt dat dör den Higgs-Mechanismus, de dat Problem lööst, dat massiv Utuuschdeelken (Z un W) in Liektheorien an sik nich vörkamen dröffen.