open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hillig Avend

**Hillig Avend**, ok *Hilligavend*, an'n 24. Dezember, is de Avend vor dat Wiehnachtsfest. Faken warrt ok de ganze Dag vor Wiehnachten *Hillig Avend* nömmt. An'n Avend vun düssen Dag gifft dat in allerhand Länner, dormank ok Düütschland, Geschenke. 

## Allgemeen

Na den antiken Klenner weer de Dag toenn, wenn de Sunne unnergahn weer. Vundeswegen höör de Avend vun den 24. Dezember na de Liturgie al to'n Wiehnachtsdag mit to. In Europa hett sik de Familienfier mit Eten un Geschenke na vörn schaven up den Avend oder ok den Namiddag vun'n 24. Dezember. Nich blot in Länner mit düütsche Spraken, man ok in Argentinien, Polen, Portugal, Ungarn un Skandinavien gifft dat de Geschenke al an'n Hilligen Avend. In de meisten annern Länner, sunnerlich, wo Engelsch snackt warrt, weert se eerst an'n Morgen vun den eersten Wiehnachtsdag verdeelt. 

Dat Fest warrt meist tohopen mit de Familie fiert. Toeerst gifft dat Geschenke, achterna Eten. In Düütschland warrt meist eenfach spiest, anners, as an'n 1. Wiehnachtsdag, wenn dat en Festeten gifft. Sunnerlich Tuffelsalat mit Würstchen oder annere eenfache Mahltieden weert updischt. In allerhand Familien höört to'n Hilligen Avend to, na Karken to gahn. Namiddags gifft dat en Goddesdeenst oder en Krüppenspeel, s'nachts is denn noch de Christmette. Düsse Goddesdeenste sünd in all Konfessionen vuller, as sunst in dat ganze Johr. 

## Achtergrund
Grund for de Fier is, dat in düsse Nacht de Heiland Jesus Christus boren is. So vertellt dat de Evangelist Lukas in sien beröhmt Wiehnachtsevangelium:

:*So gung ok Joseph vun Galiläa ut de Stadt [[Nazareth]] na [[Judäa]], na [[David]] siene Heimatstadt, de heet [[Bethlehem]], denn he höör to David sien Sipp un Familie un wull sik inschrieven laten mit [[Maria]], de em antroot weer. Un de scholl Mudder weern. As se nu dor weern, keem de Tied, dat se to liggen kamen scholl. Un se broch ehren eersten Söhn to Welt un wickel em in Windeln un lä em in en Krüff, denn se harrn sunst keen Platz in de Harbarg.* (Lukas 2, 4-7)
Pirmasens

**Pirmasens**, in öörtlichen Dialekt *Bärmesens*, is en kreisfree Stadt in Rhienland-Palz, Düütschland. Se liggt an den Westrand vun den Pälzerwald un is Verwaltenssitt vun den Landkreis Südwestpfalz, vun de se ok umslooten is. 

## Inwahner
In Pirmasens leevt 40.125 Inwahners (Stand: 31.12.2015) up en Rebeet vun 61,37 km², dat sünd 656 Inwahner up en km². De Stadt is in acht Stadtdeelen updeelt.

## Historie

Pirmasens wurr to’n eersten Mal um 860 as „pirminiseusna“, een dat *Kloster Hornbach* ünnerstahn Siedlung, nömmt. 

Pirmasens harr en weertschaplich Blööte as de düütsch Schohmetropole, hüüd hörrt se to de  strukturswaaken Regionen in Düütschland. De Naam Pirmasens geht up den hilligen  Pirminius torüch, de dat Kloster in de de dichtbi liggend Lüttstadt  Hornbach grünnd hett. 


Pirmasens-Bahnhofstrasse 45-Villa-01-Alte Post-gje.jpg|Stadt Pirmasens
Pirmasens-Erlenbrunn Forstamt Westrich 2.jpg|Stadtdeel Erlenbrunn
Pirmasens-Fehrbach-katholische Pfarrkirche St Joseph-02-gje.jpg|Stadtdeel Fehrbach
Pirmasens-Gersbach-30-ehemalige Schule-2019-gje.jpg|Stadtdeel Gersbach
Glockenturm Hengsberg.JPG|Stadtdeel Hengsberg
Pirmasens-Niedersimten-Herz-Jesu-Kirche-04-2019-gje.jpg|Stadtdeel Niedersimten
Pirmasens-Windsberg-Kriegerdenkmal-04-2019-gje.jpg|Stadtdeel Windsberg
Pirmasens-Winzeln-18-Wasserturm-2019-gje.jpg|Stadtdeel Winzeln
Pirmasens-Rheinberger-03a-2008-gje.jpg|Schohfabrik Rheinberger
Pirmasens-Hauptstr.-Ecke Sandstr.-Stadttor-02-2015-gje.jpg|Stadt Pirmasens


## Weblenken

* Stadt Pirmasens
TVR Griffith 200

De **TVR Griffith 200** is Sportwagen mit twee Sitten, de vun TVR in Blackpool (England) van 1963 bit 1964 herstellt wurr. In den USA wurr de Wagen as **Griffith 200** anbooden, wiel Jack Griffith an TVR mit de Idee för dissen Wagen herantreden weer un för sien Firma *Griffith Motors Inc.* To glieker Tiet de Naamsrechte för de USA sekern dee. De motorloos Fohrtüüch wurrn nah New York leefert un dor de Ford-V8-Motoren inbaut.

De Wagen sünd eegentlich TVR Grantura Mk. III, allerdings mit en Ford –V8-Motor mit 289 cu.in (4727 cm³) Hubruum utstatt. Dissen Wagen kunn man to Recht  „Factory Hot Rod“ nömmen. Herstellt wurrn sünd in de USA man blots 191 Griffith 200. 

Man vertellt, dat de Beteken “200” vun de Leistung vun den Ford-Motor vun meest 200 bhp herrührt (tatsächlich weern dat 195 bhp (143 kW) bi 4400 min-1). Up Wunsch geev dat ok en Hoochleistungsmotor mit ca. 271 bhp (199 kW).

Interessanterwies mussen to dat Anpassen vun Motor un Getriebe eenig Streven vun dat  Grantura-Chassis wegnommen wurrn. Eenig Deelen vun dat Fohrgestell söllt so lang mit en Hamer torechtbagen wurrn ween, bit de Andrievstrang passen dee. De Bremsen wurrn nich anpasst, aber dat geev wat breedere 185er-Reifen. 

De immense Leistung, de kört Radstand un dat leeg Gewicht vun de Wagen hebbt dat nich eenfack makt, dissen Wagen to fohren. 

De lateren 400er-Modelle mit dat Manx-Heck harrn en Toogstaff tüschen Daak un Armaturenbrett, dormit dat Daak bi hooch Geschwindigkeiten (över 240 km/h) nich afrieten dee.

## Weblinks
* 
* Komplett Historie vun den Griffith (engelsch)

## Born
Culshaw, David & Horrobin, Peter: *The Complete Catalogue of British Cars 1895–1975*, Veloce Publishing plc., Dorchester (1997), ISBN 1-874105-93-6
Chantal (Musikgrupp)

**Chantal** is en düütsch Musikensemble.

De Instrumentalgrupp wurr 1969 vun Michael Hofmann-von der Weiden grünnd. De Besetten bestunn in de Loop vun de Bandhistorie ut verscheeden Gitarren, Mandoline, Querflöte, Harpo, Perkussion, Fagott, Oboe, Vigelien un Cello. De Grupp hett in Düütschland, Frankriek, Öösterriek un Australien Konzerte geven. De Musik is dör Pträe in’ ZDF, SWR as ok dör 23 CDs dokumenteert. 

## Liddmaaten vun de Grupp
To Tiet besteiht de Grupp und Michael Hofmann-von der Weiden (Gitarren, Mandoloncello, Madoline), Dr. Gabriele von der Weiden (Harp, Gitarren),  Petra Erdtmann (Querflöte), Norma Lukoschek (Blockflöten, Irish Whistles, Traversflöte), Peter Götzmann (Perkussion, Slagtüüch), Lilly Palm-Knoblich (Vigelien), Susanne Steffens (Oboe, Englischhorn) un Markus Meyer-Benz (Cello).

## Diskografie
* The Best of Chantal (1988)
* Konzertante Musik aus 5 Jahrhunderten (1990)
* Konzertante Weihnachtsmusik aus 9 Ländern (1991)
* Live Collection 1980-87 (1993)
* 25 Jahre Chantal (1997)
* The Best of Chantal Volume 2 (1997)
* Wintermusikfestival (1998)
* Classicals, Traditionals & Populars Volume 1 (1999)
* Classicals, Traditionals & Populars Volume 2 (2000)
* Populars Volume 1 (2000)
* Best of Chantal - Stairway To Heaven (2001)
* Classicals Volume 1 (2001)
* Musik zum Entspannen (2001)
* Beatles Strictly Instrumental (2002)
* Live At The Cavern (2003)
* Golden Christmas (2004)
* Chantal meets Tony Sheridan - A Beatles Story (2004)
* At Abbey Road (2005)
* Tell Me If You Can - Single (2005)
* Chantal Plays Beatles No 1's (2006)
* Chantal & Herman's Hermits Live in Germany (2007)
* Festliche Weihnachten mit dem Instrumental-Ensemble Chantal und Karl Kardinal Lehmann (2008)
* Classicals, Traditionals & Populars Volume 3 (2009)

## Utteknungen
* 1. Pries in den Musikwettbewarf  *Dokumente für Europa* 1984 in Brüssel
*  Verdeenstorden vun dat Land Thienland-Palz för Michael Hofmann un Gabriele von der Weiden (2004)

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* Websteed
* DNB-Katalog
Publius Decius Mus

**Publius Decius Mus** is de Naam von

* Publius Decius Mus, röömschen Kunsel 340 v. Chr.,
* Publius Decius Mus, röömschen Kunsel 312 v. Chr.,
* Publius Decius Mus, röömschen Kunsel 279 v. Chr.
Adeodatus II.

**Adeodatus II.** (ok *Deusdedit II.*, * in Rom; † 17. Juni 676) wurr an‘ 11. April 672 to‘n Paapst wählt. Sien Naam bedüüd: *vun Gott geven ([[latiensch]])*.

Bevör he Paapst wurr, weer he Mönk in dat Erasmuskloster in Rom. Adeodatus II. hett sück nich völ in weltlich Politik inmischt un he bekämp den Monotheletismus. He hett ok dor sien Güte un Groothartigkeit beindruckt. 

De kathoolsch Gedenkdag is de 17. Juni, sien Doodsdag. Sien Graff befind sück in den Petersdom.

## Weblenken

* Adeodatus II in dat Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL)
* AdeodatusII. DNB-Katalog
* http://toolserver.org/~apper/pd/person/Adeodatus_II.Personannaamdatei
Jake Hanna

**John „Jake“ Hanna**  (* 4. April 1931 in Roxbury, Massachusetts; † 12. Februar 2010 in Los Angeles) weer en US-amerikaansch Jazz-Slagtüüchspeler vun den Swing un Mainstream Jazz. 

Hanna speel to Anfang vun sien Karriere in lokalen Bands in Boston, studeer an dat Berklee College un weer in de 1950er un 1960er Johren de Huus-Drummer vun dat Storyville in Boston. He hett 1957 mit Toshiko Akiyoshi arbeit, in dat folgend Johr mit Maynard Ferguson, Marian McPartland (1959-61) un in Woody Herman sien Orchester van 1962 bit 1964. Buterdem weer he as Studiomusiker in Los Angeles an tallriek Plattensessions bedeeligt, mit Oscar Peterson, Bing Crosby, Barney Kessel, Red Norvo, Al Cohn, Buddy Tate un Rosemary Clooney, bi Carl Fontana Midden vun de 1970er Johren; dorto hett he ok noch in de Formatschoon  *[[Supersax]]* arbeit. Af Midden vun de 1970er Johren weer he Sessionmusiker för Upnahmen vun dat *Concord*-Label un speel up deren alljohrig Festivals un All-Star-Tourneen in Japan un Europa. Bi dat sülvige Label nehm he ünner eegen Naam eenig Alben up, up de Carl Fontana, Dave McKenna, Herb Ellis un annern as Gastmusiker speelen deen. Enn‘ vun de 1970er hett he in en Trio mit Marian McPartland un Brian Torff arbeit.

Jake Hanna weer en völbeschäftig Slagtüüchspeler vun den Mainstream-Jazz un hett an völ Plattenupnahmen vun  Künstlern vun dat *Concord*-Label mitwarkt. 

## Diskographisch Henwiesen
**Live at the Concord* (Concord Jazz, 1975)
**Kansas City Express* (Concord, 1976)
**Jake Takes Manhattan* (Concord, 1976)
**Joint Is Jumpin’* (Arbors, 1998)

## Literatur
* Martin Kunzler: *Jazz-Lexikon*. Rowohlt, Reinbek 1988.
* Richard Cook und Brian Morton: *[[The Penguin Guide to Jazz]] On CD*, 2nd Edition. Penguin, London 1994 & 6th Edition, 2002 ISBN 0-14-017949-6.
* Bielefelder Katalog 1988 & 2002

## Weblenken
* Offiziell Websteed
* Jake Hanna in de All Music Guide
* Portrait bi ''drummerworld.com''
* DNB-Katalog
* Personennaamdatei
Publius Decius Mus (Kunsel 312 v. Chr.)

**Publius Decius Mus** († 295 v. Chr. bi Sentinum) is en Politiker in de Röömsche Republiek ween. He weer veermol röömschen Kunsel. To'n eersten Mol is he Kunsel ween in dat Johr 312 v. Chr.. 310 v. Chr. hett he as Legaten deent. As he 308 v. Chr. to'n tweeten Mol Kunsel weer, hett he gegen de Etruskers siegt. 306 v. Chr. weer Decius den röömschen Dikater Publius Cornelius Scipio Barbatus sien *[[Magister equitum]]*. Tohopen mit Quintus Fabius Maximus Rullianus is he 304 v. Chr. Zenser wurrn. Ok, as he to'n drudden un veerten Mol Kunsel ween is, weer Rullianus sien Kollegen. Mit em tosamen hett he de demokraatschen Maatregeln torüchdreiht, de vun Zenser Appius Claudius Caecus upstellt wurrn weern. 297 v. Chr. weer Decius to'n drudden Mol Kunsel un hett in den drudden Samnitenkrieg bi Maluentum siegt. Siene annern Siege sund (ok bi Titus Livius) nich düütlich ut'neen to holen. En Johr later is siene Herrschop verlängert wurrn um een Johr. Vun 300 v. Chr. bit an sien Dood is Decius Pontifex ween. 

To'n veerten Mol is Decius Kunsel ween in dat Johr 295 v. Chr.. He hett mit Rullianus gegen de Samniten un Senonen unner Gellius Egnatius siegt in de Slacht vun Sentinum. Na dat Vorbild vun sien Vadder, de ok  Publius Decius Mus heten harr, hett he sik in düsse Slacht an den Dood wieht. So schall dat ok sien Söhn 279 v. Chr. maakt hebben. Ok he hett Publius Decius Mus heten.
Gellius Egnatius

**Gellius Egnatius** († 295 v. Chr.) is in de Tieden vun den drudden Samnitenkrieg en Baas vun dat itaalsche Volk vun de Samniten ween. 

## Leven
Gellius Egnatius is wohrschienlich in de Midden vun dat 4. Johrhunnert v. Chr. boren wurrn. To de Samniten ehren Baas is he in den drudden Samnitenkrieg, um 298 v. Chr. rüm, wurrn. Up röömsche Siete hefft in düssen Krieg Appius Claudius Caecus un Lucius Volumnius Flamma Violens streden. Na de Samniten ehre Nedderlaag in den Tweeten Samnitenkrieg weer de grottste Deel vun de Samnitenarmee na Etrurien utbüxt. Unner Volumnius efft de Römers denn de Samnitenstäder (Murgantia, Romulea und Ferentium erovert. Egnatius hettd enn vor harrt, mit en Armee de Römers torüch to slahn. 296 v. Chr. stell he en Heer tohopen ut Kriegers vun de Samniten, de Umbrers un de Etruskers. Man düsse Armee is ut'neen lopen, vunwegen dat dat Striet geven hett twuschen de Samniten un de Etruskers. Denn versoch Egnatius dat noch mol un stell en vereenigte Armee tohopen ut Samniten, Galliers un Senonen. Dor is he de Römers unner Publius Decius Mus in de Gemarken vun de hüdige Marken mit in de Mööt treden. He hett avers de Slacht vun Sentinum 295 v. Chr. verloren un is dor sülms bi umkamen. Dor harrn de Samniten ok ehren lesten krieg gegen Rom mit verloren. 

## Weblenken
* Egnatius up Zeno.org
* Ancient Library (engelsch)
302 v. Chr.

## Wat passeert is

## Boren

## Storven
* Glaukias, König vun Illyrien
* Mithridates II., König vun Kios (* um 386 v. Chr. rüm)
Kampanien

**Campania** (Plattdüütsch: **Kampanien**) is en Region in Süüd-Italien. Se grenzt in'n Noordwesten an Latium, in'n Norden an Molise, in'n Noordosten an Apulien, in'n Osten an de Basilicata un in'n Westen an de Tyreensche See. De Region is 13.595 km² groot un dor leevt um un bi 5.7 Mio Inwahners. De Region ehr Naam kummt direktemang ut de Latiensche Spraken. De Römers hefft de doren Gemarken **Campania felix** nömmt, wat *Glückliche Landschop* bedüden deit. De Hööftstadt vun de Campania is Neapel. De Region is updeelt in fiev Provinzen. Twuschen 600 un 200 v. Chr. weer Capua de wichtigste Stadt vun Kampanien. In düsse Tieden is ok in de Samnitenkriege twuschen Rom un dat Volk vun de Samniten dor over streden wurrn, wer Baas in de Campania ween scholl. Tolest hett Rom sik dörsetten konnt. In dat fröhe Middeloller is Amalfi een vun de wichtigsten Hannelsstäder vun Europa ween. Vun dat late Middeloller af an steiht avers Neapel ganz boven in de Campania. 

## Wat een sik in de Campania ankieken scholl
* Grott vun de Sibylle to Cumae
* Greeksche Tempels in Paestum
* Röömsche Städer in Pompeji un Herculaneum
* Röömsche Villas in Oplontis un Stabiae
* Vulkane vun den Vesuv
* Solfatara (Vulkan)
* Küst vun Amalfi vun Sorrento bit Salerno
* Eilannen Capri un Ischia
* Region Cilento vun Salerno bit Sapri
301 v. Chr.

## Wat passeert is
* Seleukos I. grünnt in Syrien, dat he just in'e Hand kregen hett, de Stadt Antiochia. Dat duert nich lang un se lööst Seleukia as wichtigste Stadt vun dat Seleukidenriek af. 

## Boren

## Storven
*
306 v. Chr.

## Wat passeert is
* De Verdrag twuschen Rom un Karthago warrt verlängert

### Tweeten Samnitenkrieg
* Aulus Atilius Calatinus warrt in Rom anklaagt, he scholl de Stadt Sora an de Samniten verraden hebben.
* De Römers kriegt de upsternaatschen Hernikers um Anagni rum endgüllig unner. Se harrn sik in den tweeten Samnitenkrieg up de Samniten ehre Sieten stellt. De Samniten ehre Sadt Salvium warrt ok erovert. 

## Boren

## Storven
*
307 v. Chr.

## Wat passeert is
* Appius Claudius Caecus warrt Kunsel in Rom.
### Tweeten Samnitenkrieg
* De Römers slaht de Samniten in den tweeten Samnitenkrieg bi Allifae.
* De Römers nehmt en Reeg vun Borgers ut dat Volk vund e Hernikers gefangen. An un for sik staht de Hernikers al jummer up Rom siene Sieten, man nu sluut se sik de Samniten an.

## Boren

## Storven
*
308 v. Chr.

## Wat passeert is
### Tweeten Samnitenkrieg
* Röömsche Truppen slaht de Umbrers bi Mevania (hüde:Bevagna).
* Umbrers, Picenters un Marsers sluut en Bund mit de Samniten un treckt tohopen in den tweeten Samnitenkrieg gegen Rom. Nuceria, wat de leste Stadt ween is, de in Kampanien noch up de Samniten ehre Siet stunn, geiht to de Römers over.

## Boren

## Storven
*
309 v. Chr.

## Wat passeert is
### Samnitenkriege
* De Römers maakt Lucius Papirius Cursor to'n Diktater. He winnt bi Longula en wichtige Slacht in den Krieg gegen de Samniten. 

## Boren

## Storven
*
310 v. Chr.

## Wat passeert is
### Tweeten Samnitenkrieg
* De Etruskers weert in de Slacht an't Vadimoonsche Meer vun de Römers unner Fabius Maximus Rullianus slahn. De Etruskers ehre Städer Perusia (Perugia), Cortona un Arretium (Arezzo) beedt um Freden. In dat Johr tovören harrn de Etruskers en Bund mit de Samniten slaten un in den tweeten Samnitenkrieg ingrepen.
* De Stadt Perugia warrt to'n eersten Mol nömmt. 
* De Römers erovert Allifae, wat in de Samniten ehre Gemarken liggt. 
* Röömsche Suldaten gaht bi Pompeji an Land. Vun dor ut breekt se in dat Samnitenland in. En Slacht geiht unentscheden ut. 

## Boren

## Storven
*
Kunsel

**Kunsel** betekent

* Kunsel, Person, de as Diplomaten togange is,
* Kunsel, Inhebber vun dat hööchste un wichtigste Amt in de Röömsche Republiek in de Antike,
* hogen Beamten in de Verwaltung in en Stadkommun in dat italieensche Middeloller,
* Kunsel, Person, de in de Eerste Franzöösche Republiek in de Exekutive togange weer.
303 v. Chr.

## Wat passeert is

* Seleukos I. gifft den Herrscher Chandragupta Maurya ut Indien de Gemarken ööstlich vun Kabul un dorto Belutschistan to'n Regeern. Dor kriggt he 500 Kriegselefanten for. 
* Seleukos I. grünnt de ole Stadt Osroe unner den Naam Edessa nee. In dat sülvige Johr warrt ok de nee Stadt Dura Europos an den Euphrat-Stroom grünnt. 

## Boren

## Storven
*
305 v. Chr.

## Wat passeert is
### Tweeten Samnitenkrieg
* In de tweeten Samnitenkrieg slaht de Römers unner ehre Kunseln Curvus Paetinus un Postumius Megellus de Samniten in de Slacht vun Bovianum.

## Boren

## Storven
*
Kunsel (Rom)

En **Kunsel** (Latiensch: **consul**) weer dat hööchste Amt in dat Röömsche Riek. Faken warrt de Deenst afkört mit **Cos.**. Dat röömsche Kunselat bestunn um un bi dusend Johre vun 509 v. Chr. bit 541 n. Chr. Denn is dat vun Kaiser Justinian afschafft wurrn. 

## Legenn
Na de röömsche Legenn weer en nee Grundgesett upstellt wurrn, nadem de Könige vun de Etruskers verdreven wurrn weern. Dor weer in fast leggt wurrn, dat twee Amtslüde an dat Hööft vun den Röömschen Senat stahn schollen. Düsse Amtslüde schollen jedet Johr nee wählt weern. Düsse beiden Amtslüde schollen den Titel *consul* dregen. De latiensche Stamm *con* bedutt *tosamen*. 

## Historie
Na de Historie sütt de Geschicht so ut: An'n Anfang vun de Röömsche Republiek hett dat noch keen Kunseln (*consules*) geven. Nadem de leste König (*rex*) verdreven wurrn weer, hett man dat Imperium (Herrschop) in den *[[Praetor maximus]]* siene Hand geven. Dat weer en Amt, dat dormols al bestahn harr. Man 367 v. Chr. sund twee Kunseln an den siene Stäe treden. Een vun de Beiden möss vun de Plebejers afstammen. An ehre Sieten is de *[[Praetor]]* stellt wurrn, de tostännig weer for de *Iurisdictio* (dat Recht spreken). Düsse Praetor is de Kunseln ehr *minnere Kollege* (Collega minor) ween. 

In de Tied vun de Republiek hefft düsse Regeln dor for sorgt, dat de Macht in den Staat nie nich in de Hand vun en enkelte Person liggen konn. De Wahlen to'n Kunsel hefft in de Midden vun dat Johr vor ehre Amstied statt funnen. De Kunsels, de denn wählt wurrn sund, hefft den Titel *[[Consul designatus]]* (afkört: *Cos.des.*) dragen, dat bedutt „vor bestimmten Kunsel“, bit se denn worraftich ehr Amt anträen hefft. 

Dat Kunselat bleev ok in dat Röömsche Kaiserriek in Bruuk, man vun Kaiser Augustus af an sund de Kunseln beropen un nich mehr wählt wurrn. In de Kaisertied is dat Kunselamt sunnerlich en traditschonell Ehrenamt ween. Politische Macht stunn dor nich mehr achter un de Upgaven vun en Kunsel weern in düsse Tied mehr zeremoniell. Wenn Röömsche Kaisers to'n Kunsel beropen wurrn sund, hefft se dat faken up ehre Münten mellen laten. So bedüüd to'n Bispeel **Cos.III** „to'n drudden Mol Kunsel“.

De traditschonellen Kennteken vun en röömschen Kunsel stammen to'n Deel ut de Traditschoon vun de etruskischen Könige. Unner annern sund dat en kunselaarsch Zepter (*[[scipio (Staff)|scipio]]*) mit en Adler boven up; en speziellen Stohl *[[sella curulis]]*, en sunnerlichet Gewand *[[Toga (Rom)|Toga picta]]*; towielen ok en gollen Kroon un en *[[Quadriga]]* (Wagen mit twee Röder un veer Peer vorweg), wo en Kunsel bi en Triumphtog in stunn. 

Den Kunsel siene Kledaasch bestunn ut en Toga mit en Hoiken. En Kunsel hett dat Recht harrt, up siene Toga en purpurn Rand to dregen. Fudder gungen twolf Liktoren mit en Kunsel mit un he geev sien Naam an dat Röömsche Johr. 

## Kiek ok bi
* Consul suffectus
* List vun de röömschen Kunseln

## Weblenken
* J. Lendering, art. Consul, Livius.org, 2006.
Hoike

De **Hoike** oder **Hoiken** (ok **Hoyke** oder **Heuke**) is en olet Woort for en Umhang sunner Mauen, de bit an de Knee langen deit. Bi Mannslüde weer he over de Schullern to, bi Froenslüde is he over den Kopp leggt wurrn. En sunnerliche Form vun den Hoiken is de Tiphoiken, de in Bremen lange to de Kledaasch vun Borgersfroen tohöört hett. Hüdige Naams for en Hoiken sünd *Umhang*, *Cape* oder *Poncho*.

An un for sik schall de Hoike ut Noordafrika herkamen sien. In dat 13. Johrhunnert is se in Süüdfrankriek bekannt wurrn. Eerst na 1300 is se in Noorddüütschland upkamen, wo se in de eerste Hälft vun dat 14. Johrhunnert in de Borgerschop veel dragen wurrn is. Na 1400 hefft blot noch Borgersche, de sik goot stunnen, düsse Kledaasch anplünnt. 

Düsse Aart vun Mantel warrt eenfach over den Kopp leggt un fallt hendal over den Ruggen bit na’n Bodden. Toslaten warrt de Hoiken, wenn de rechte Sieten  up Hööchte vun den Ellenbogen over de lunke Vörsieten slahn un denn dor fastmaakt warrt. Hoiken geev dat u. a. ut dicket Wulltüüch. Towielen weern se ok mit Pelz utstaffeert. An un for sik hefft se keen Kragen harrt. Man for Froenslüde sund se ok mit Kragen maakt wurrn. In Bruunswiek hett dat Hoiken geven, de up’n Bodden nasleept wurrn sünd, so lang weern de. As Regencape is de Hoiken in allerhand Gegenden noch in dat 20. Johrhunnert dragen wurrn.

## Literatur
* Loschek, Ingrid: *Reclams Mode- & und Kostüm Lexikon*, Verlag Philipp Reclam jun., Stuttgart 1999

## Belege
Plebejers

De **Plebejers** (lat. *plebs* „Menge, Volk“) sünd to de Tied vun de Röömsche Republiek de Lüde ut dat eenfache Landvolk ween. Se hören nich to den olen Adel mit to. Dat weern de Patriziers (lat. *patres* „Vaders, Vorwesers“). De Plebejers sünd sunnerlich Buern un Handwarkers ween. Se sünd as Römers ankeken wurrn un hefft na langen Striet um de Stänn (ca. 500-287 v. Chr. unner den Schutz vun dat röömsche Recht stahn. Se mütt ut'neen holen weern mit de Slaven, wat to'n Deel bit to twee Druddels vun de Inwahners vun Rom ween sünd. 

## Historie
### De Plebejers striet um de Macht
In dat Johr 494 v. Chr. hefft de Plebejers to'n eersten Mol Lawei maakt for mehr Rechte un sünd ut de Stadt uttagen (*secessio plebis*). 449 v. Chr. sünd se to'n tweeten Mol ut de Stadt uttrocken un 445 v. Chr. hefft se denn dat Recht kregen un dröffen en Patrizier heiraden (*[[Lex Canuleia]]*). Mit de Johre hefft de Plebejers egene Ämter un Strukturen dörsetten konnt un 367 v. Chr. is en Volksversammeln inricht wurrn un dorto de neen Ämter vun den Volkstribun un vun den plebeejschen Kunsel. Dat hefft de Patriziers all blot togeven, vunwegen dat de Plebejers mit de *[[Secessio plebis]]* Druck maakt hefft. De Striet um de Stänn weer 287 v. Chr. toenne. Dormols hett de plebeejsche Diktater Quintus Hortensius en Gesett dörsetten konnt, dat allens, wat de Volksversammeln besluten dö, for all Römers un nich blot for de Plebejers gellen dö. Dat weer de *[[Lex Hortensia]]*. As Klientel stunnen de Plebejers unner en Patron.

### Late Johre vun de Republiek
In de laten Johre vun de Röömsche Republiek hett sik de Bedüden vun dat Woort *plebs* ännert: De Begreep is nu bruukt wurrn, um en Verscheel to maken twuschen all Borgerslüde, de unner den Stand vun de Ridders un Senaters stunnen. Nu  is de Unnerscheed maakt wurrn twuschen de Stadtplebejers (*Plebs urbana*, de avers nich blot in de Stadt Rom leven dö) un de Landplebejers (**Plebs rustica''). Sunnerlich wichtig weer de Plebs urbana, vunwegen dat se in de Stadt weer un bi de Volksversammeln un bi de Wahlen mitmaken konn. So keem dat, dat populare Politikers Korn oder anners wat geven hett un de Plebejers so up ehre Sieten kriegen wollen. Butendem konn de Plebs urbana ok Druck maken, Lawei un Upstand in de Stadt. Dor warrt avers hüdigendags over streden, of de Plebs sülms en politischen Fakter ween is oder of de Politikers dor blot mit speelt hefft.
494 v. Chr.

## Wat passeert is
* De Plebejers in Rom maakt to'n eersten Mol Lawei. Se striet um ehr Recht un treckt ut de Stadt Rom ut (Secessio plebis).

## Boren

## Storven
445 v. Chr.

## Wat passeert is
* Na allerhand Striet um de Macht könnt sik de Plebejers in Rom dörsetten un kriegt offiziell Verlööv, en Patrizier to heiraden (*[[Lex Canuleia]]*) 

## Boren

## Storven
Julie Ann Sampson

**Julie Ann „Julia“ Sampson Hayward** (* 2. Februar 1934 in Kalifornien; † 27. Dezember 2011 in Newport Beach, Kalifornien) weer en US-amerikaansch Tennisspelerin.

## Karriere
Sampson stunn 1953 in all tosommen söss Endspelen bi Grand-Slam-Turnieren, vun de se twee winnen kunn. Den eersten Spood fier se bi de austraalsch Tennismeesterschapen (hüüd: Australian Open) in de Damen-Düppelkonkurrenz tosommen mit hör Partnerin Maureen Connolly, tegen de se aber in’t Eenzel verleesen dee. Mit den Australier Rex Hartwig kunn se denn aber noch den Titel in de Mixed-Konkurrenz halen.

De anner Finaldeelnahmen weern bi de franzöösch Tennismeesterschapen (hüüd:  French Open) un bi de Wimbledon Championships as ok in’ Mixed-Düppel bi de US-amerikaansch Meesterschapen (hüüd: US Open).

## Weblenken
* Julie Sampson up''www.tennis-aaron.de''
* Doodsmeldung mit Biller (afroopen an' 30. Dezember 2011)
Tweeborntheorie

De **Tweeborntheorie** vun de Synoptischen Evangelien is in dat 19. Johrhunnert unner annern vun Christian Hermann Weisse (1838) un Heinrich Julius Holtzmann (1863) upstellt wurrn. Vundagen is se in de Literarkritik vun dat Nee Testament de Hypothese mit de meisten Anhängers. Se seggt, dat de Evangelisten Matthäus un Lukas för ehre Evangelien beide de lieken Borns bruukt harrn. Dat weer eenmal Markus sien Evangelium ween un denn noch en annern Born, den dat hüdigendags nich mehr gifft, man de vun de Wetenschop rutfunnen wurrn is. Dor hannelt sik dat um den so nömmten Born Q bi. Neven düsse beiden Borns harrn Matthäus un Lukas jedeen ok noch annere mündliche un schriftliche Borns bruukt, dat weer dat so nömmte Sunnergood.
Judas Thaddäus

**Judas Thäddäus** is de Broer van Jakobus, den Jüngeren (un dordör unner Umstänn en Broer vun Jesus vun Nazaret) un een vun de twolf Jüngers un Apostels vun Jesus. *Thaddäus* bedutt *sachtsinnig*. He schall nich dör'nanner brocht weern mit en annern Jünger mit Naam *Judas*. Dat weer Judas Ischariot, de Jesus verraden hett. 

## Leven
Thaddäus is wohrschienlich Fischer ween. Bekannt is he sunnerlich vunwegen siene Epistel in dat Nee Testament, den Judasbreef. Dor schrifft he to Anfang, he weer 

::''Judas, een vun Jesus Christus siene Knechten un Broer vun Jakobus.

Na Jesus siene Himmelfohrt schall he tohopen mit Simon dat Evangelium in Syrien, Mesopotamien un dat Partherriek kunnig maakt hebben. Vun em warrt vertellt, dat he Minschen heelen konn un dat he Dämonen ut Götzenbiller utdrieven konn, so, dat de amenne utbüxen döen un de Biller twei gungen. Tolest schall he in Persien mit en Knuppel dootslahn wurrn sien. Achterna schollen se em dat Hööft afslan hebben mit en Biel. Up sien Graff is de Swatte Karken boot wurrn.

## Naamdag un Kennteken
Sien Naamdag is in de Röömsch-kathoolsche- un in de Evangeelsch-luthersche Karken an'n 28. Oktober, bi de Orthodoxe Karken avers an'n 19. Juni. He is Patroon vun Goslar un warrt anropen in sware Noot un in Twiefel. In de christliche Ikonographie is he dorstellt mit en Hellebaard. 

## Kiek ok bi
* Judasbreef

## Belege


## Weblenken
Edo Reents

**Edo Reents** (* 26. September 1965 in Wittmund (Oostfreesland) is en düütsch  Kulturjournalist un Literaturkritiker.

Reents hett Germanistik, Publizistik un Philosophie an de Universität Mönster studeert un wurr dor 1998 to Thomas Mann sien Schopenhauer-Rezeptschoon promoveert. 

Nah dat Studium schreev he för dat Feuilleton vun de Süddeutsche Zeitung ünner annern för Popmusik un geisteswetenschaplich Tagungen. In’ April 2001 wessel he mit den dortigen Ressortchef Claudius Seidl, as ok Niklas Maak, Georg Diez un den Filmkritiker Michael Althen as Redakteur to dat Feuilleton vun de Frankfurter Allgemeine Zeitung, wo he bit 2006 för den Beriek *Popmusik* tostännig weer. Siet März 2006 schreev Reents (Redaktschonskürzel edo) in de Literaturredaktschoon vun de FAZ, af Januar 2012 is he en vun de Stellvertreder vun den Kulturchef Nils Minkmar.

## Schriften
* *Zu Thomas Manns Schopenhauer-Rezeption,* Königshausen und Neumann, Wüzburg, 1998 (Dissertatschoon)
* *Thomas Mann* Körtbiografie. Claassen, München 2001 ISBN 3-546-00291-1
* *Neil Young. Eine Biographie*, Rowohlt, Berlin, 2005 ISBN 978-3-87134519-7
* *F.A.Z. - Helden des Pop*, Hörbook mit Porträts vun Johnny Cash, Bob Dylan, Van Morrison, David Bowie, Paul Simon, Eric Clapton, Lou Reed, Paul McCartney, Roger Waters, Keith Richards und Pete Townshend, Verlag Just, München, 2006

## Weblenken
* DNB-Katalog
* De Redaktschoon vun de  F.A.Z.
* Böker vun den Schriever bi  perlentaucher.de
Charles Thomas Kowal

**Charles Thomas Kowal** (* 8. November 1940 in Buffalo; † 28. November 2011 in Cinebar, Washington) weer en US-amerikaansch Astronom, de tallriek Maanden, Asteroiden un Kometen opdeckt hett.

Kowal hett 1974/1975 de Jupitermaanden Leda un Themisto opdeckt, wobi Themisto tonächst weer verloren un eerst  2000 weer funnen wurr.  1977 hett he den ungewöhnlichen Asteroiden (2060)&nbsp;Chiron opdeckt, bi de sück dat aber ok um en Kometen hanneln kann. Dat gellt ok für den Aten-Asteroiden (2340)&nbsp;Hathor, de Apollo-Asteroiden (1981)&nbsp;Midas, (2063) Bacchus, (2102) Tantalus un (5660)&nbsp;1974 MA, de Amor-Asteroiden (4596)&nbsp;1981 QB un (4688)&nbsp;1980 WF as ok de Trojaner (2241)&nbsp;Alcathous un (2594)&nbsp;Acamas.

Kowal hett dorneben ok eenig Kometen opdeckt (Alleen- bzw. Mitopdecker), as u. a.  99P/Kowal, 104P/Kowal, 134P/Kowal-Vavrova, 143P/Kowal-Mrkos un 158P/Kowal-LINEAR (da Objekt Chiron drocht tosätzlich de Beteken 95P/Chiron).

Dorto kommt denn ok noch tallriek vun hüm opdeckt extragalaktische Supernovae.

## Weblenken
* Nahroop in den Buffalo News
* C. T. Kowal: *Galileo’s Observations of Neptune*. DIO Bd. 15, S. 3–6 (Dezember 2008) (PDF, 80 KB)
* [Warken vun hüm in dat [Astrophysics Data System]

## Enkeld Nahwiesen
Arturo Sergi

**Arthur Leslie Kagan "Arturo" Sergi** (* 8. November 1925 in New York; † 3. Januar 2006 in Austin, Texas) weer en US-amerikaansch Opernsinger (Stimmlaag: Tenor) un Perfesser för Gesang an de University of Texas in Austin.

## Leven
Arturo Sergi weer de Grünner und Rektor vun de "Ost-West Intern. Musik-Akademie" e. V., Leiter vun de "Altenburger Musiktheater-Akademie" mit jährlich stattfinnen Meesterkursen för Gesang un bit 2000 Leiter un Organisator vun dat "Altenburger Musik-Festival". Arturo Sergi hett völ Johren in Düütschland sungen, to’n Bispeel an de Hamborger Staatsoper, in Frankfurt/M., Köln, den Bayreuther Festspelen, den Münchner Festspelen, in Berlin, de Royal Opera Covent Garden un de Metropolitan Opera in New York City as ok in völ führend Opernhüüs up de Welt. Noch fiev Daag för sien Dood, an’ 29. Dezember 2005, weer he mit de Altenburger Musikfrüenden in Verbinnen treden, um en nee Projekt up den Weg to bringen. 

För sien Leistungen un sien musikalisch Schaffen kreeg he 1998 den „Kultur-Pries“ vun de  Stadt Altenburg un in’ August 2005 vun den Landraad de „Medaille für besondere Verdienste des Landkreises Altenburger Land“. 

Arturo Sergi weer beuterdem Kantor vun de Congregation Beth Israel wiels de 1970er un fröhen 1980er Johren in Houston, Texas.

He is bi en Unfall to Dood kommen.

## Weblenken
* Websteed vun Arturo Sergi
* Biographie up “Ost-West Internationale Musik-Akademie”
* "Prof. Arturo Sergi verstorben"
* DNB-Katalog
* Personennaamdatei
Emma Shapplin

**Emma Shapplin** (* 19. Mai 1974 as Crystêle Madeleine Joliton in den Pariser Vöroort Savigny-le-Temple) is en franzöössch Opern-Koloratursopran. 

Emma Shapplin fung mit 14 Johren an, sück för Musik to interesseeren un kreeg Ünnerricht in klassischen Gesang vun en 70-johrigen ehmalgen Singer. Nah en Tiet as Singerin in en Hardrock-Grupp hett se sück denn weer den klassischen Gesang widmet. All hör Debüt-Album "Carmine Meo" van 1997 un de Single "Spente le stelle" wurrn to en grooten Spood un se kreeg hör eerst Golden Schallplaat.

Hör neeste Album *Macadam Flower* (2009) hett se sülvst schreven un komponeert.  

## Discographie
*Carmine Meo (1997)
*Etterna (2002)
*Macadam Flower (2009)

## Weblenken
* Websteed vun Emma Shapplin

## Enkeld Nahwiesen
Evangelist

**Evangelist** („De dat Evangelium kunnig maakt“) betekent

* Evangelist, een vun de veer Schrievers vun de Evangelien in dat Nee Testament: Matthäus, Markus, Lukas un Johannes,
* Evangelist, Prediger, de bi en Evangelisatschoon togange is,
* Evangelist, en Singer in en neetestamentlich Oratorium. He singt de Stucke twuschen de Arien, wo de Loop vun de Saak in vertellt warrt, in en Rezitativ,
* Diakon in de orthodoxen Karken, de dat Evangelium vorlesen deit,
* Gemeendeamt in de neeapostoolsche Karken,
* Technology Evangelist, en Person oder Rull in dat technische Marketing vun Unnernehmens.

Kiek ok bi: Evangelista, Evangelisti, Johann Evangelist Haydn, Johann Evangelist Walleshauser.
Folkert Krey

**Folkert Krey** (* 16. Januar 1692 in Buttfoor; † 21. Oktober 1775 ok dor) weer en Dörpschoolmeester, Organist un Verfaater vun en bekannt Reekenbook för  oostfreesch Volksscholen.

## Leven
Folkert Krey entstamm vun sien Moders Siet en old inseeten Familie ut Buttfoor. Sien Vader weer de in Eggelingen boren Hermann Krey (1656 - 1727), sien Moder Alget Folkerts (1664 - 1724). He weer dat öldste Kind vun fiev Kinner.

In eerst Ehe weer Folkert Krey mit de ok ut Buttfoor stammen Anna Elisabeth Helmrichs verheiraadt. Mit hör harr he twee Döchter un veer Söhns. Twee Johr nah de Dood vun sien Fru hett he an’ 23. April 1754 de in Reepsholt boren Anna Catharina Leiner (1704 - 1782) heiraadt. Of he mit de noch Kinner harrt hett, weet man nich.

Krey wark as Dörpschoolmeester un Organist vun der St.Marien-Kark vun Buttfoor. Över de eng Grenzen vun sien Dörp bekannt wurrn is Folkert Krey dör de Herutgaav vun en plattdüütsch Reekenbook, dat lang Tiet in oostfreesch Scholen brukkt wurrn is. De Bekanntheitsgrad vun dit Reekenbook wiest sück ok in en spreekwöörtlich Redewennen, de ok hüüd in Oostfreesland hier un dor bruukt wurrd:  
Zitat: *Dat is so seeker as twê mal twê vêr sünd, na Folkert Krey sîn Rekenbôk*.
Noch 1839, also ruch weg hunnert Johr nah den eersten Druck, geev dat all de 15. Uplaag vun dit Reekenbook. Dat wurr domals vun den Lehrer Hofmann ut Blersum besörgt.

## Warken in Utwahl
* *Rekenbook* (1738); 15. Uplaag: 1839 (bearbeit vun Hofmann, Blersum)

## Literatur
*Heinrich Drees: *Die Schule Buttforde von 1681 bis 1815. Chronik der Schule in Buttforde*, in: *Heimatklänge*, Bilaag vun den Anzeiger für Harlingerland'' van’ 28. Mai 1931

## Enkeld Nahwiesen
Evangelium

**Evangelium** (vun Koine-Greeksch εύαγγέλιον Eu-angelion „Gode Naricht“, „Bliede Böskupp“, „Frohbott“) betekent

* Evangelium, de Naricht, dat Gott de ganze Welt in Jesus Christus dat Heel brocht hett,
* Evangelium, een vun de eersten veer Böker vun dat Nee Testament,
* Evangelium, de leste (un wichtigste) Schriftlesung in de Karken,
* Faken warrt ok allens, wat Jesus Christus seggt un daan hett, Evangelium nömmt. Towielen warrt ok for dat ganze Nee Testament eenfach Evangelium seggt.
Christine Rosholt

**Christine Rosholt** (* 3. Januar 1965 in Minneapolis; † 27. Dezember 2011 ok dor) weer en US-amerikaansch Jazzsingerin.

Rosholt het hör Afsluss an de *Minneapolis Children’s Theater Company & School* maakt un kreeg den Bachelor in Performance Art un Fotografie an dat *Art Institute of Chicago*. Se is tonächst in Theater as Schauspelerin un Singerin uptreden. Anfang vun de 2000er Johren fung se an as Jazzsingerin in Clubs vun hör Heimatstadt uptotreden, ünner annern as Bandsingerin vun de *Beasley’s Big Band*. Se hett in hör Gesang Inflooten vun Anita O’Day, Ella Fitzgerald, Billie Holiday, Blossom Dearie un Frank Sinatra verarbeit. 2008 legg se hör Debütalbum *Detour Ahead* bi Lipstick Records vör. In dat Album wurr ok en Titel vun Billy Strayhorn mit upnommen. 2009 folg dat Livealbum *Live at the Dakota Jazz Club*. Kört vör hör unverwacht Dood Enn’ Dezember 2011 hett se noch hör letzt Album *Pazz* fardig stellt, dat mit den britschen Songwriter Kevin Hall entstahn weer.

Scott Yanow hett hör Gesang as *„a subtle but powerful voice, one that sneaks up on the listener and makes a surprisingly strong impression.” würdigt.

== Weblenken ==
*[http://www.jazzpolice.com/content/view/9885/79/ Porträt in Jazzpolice]
*[http://www.allaboutjazz.com/php/musician.php?id=14593 Porträt in All About Jazz]
*[http://blogs.citypages.com/gimmenoise/2011/12/christine_rosholt_dead.php Nahroop in  Citypages]
* [http://www.allmusic.com/artist/p770915 Christine Rosholt bi allmusic.com]
*[https://web.archive.org/web/20120105161154/http://www.minnpost.com/pamelaespeland/2012/01/03/34063/remembering_christine_rosholt Pamela Espeland: *Remembering Christine Rosholt'' in Minnpost]

## Enkeld Nahwiesen
Anne Minter

**Anne Minter** (* 3. April 1963 in Victoria) is en ehmalge austraalsch Tennisspelerin. 

## Karriere
Wiels hör Tenniskarriere, de van 1979 bit 1993 düer, wunn  Minter veer WTA-Eenzeltitel un een WTA-Düppeltitel. Hör best Platzeeren in de Tennis-Weltranglist weer Platz 23 in’t Eenzel (Juli 1988) un Platz 68 in de Düppelkonkurrenz (Mai 1990). 

För hör Land hett se all tosommen 26 FedCup-Insatzen makt un dorbi 20 Kämpe wunnen. 1988 hett se an de Olympisch Sömmerspelen deelneommen, is aber in de tweet Runn all utscheeden.

## Weblenken
* WTA-Profil (engelsch)
* ITF-Profil (engelsch)
* FedCup-Statistik (engelsch)
* Indrag bi Sports-reference.com (engelsch)
Ian Bargh

**Ian Martin Bargh** (* 8. Januar 1935 in Prestwick, Schottland; † 2. Januar 2012 in Toronto) weer en britisch-kanaadsch Jazzpianist.

## Leven
Bargh is mit 17 Johren sowohl as klassisch Pianist as ok mit Jazzgruppen un Danzbands in England un Schottland uptreden, bevör he 1957 nah Kanada utwanner dee. In Toronto weer he sietdem in de dortig Jazzszene aktiv un speel in de 1960er un 70er Jahren mit gasteeren Musikers as Buddy Tate, Buck Clayton, Bobby Hackett, Vic Dickenson, Eddie „Cleanhead“ Vinson, Ernestine Anderson, Sweets Edison, Edmond Hall, Doc Cheatham oder Tyree Glenn. Af Anfang vun de 1980er Jahre kreeg Bargh en Anstellen as Pianist in den Saterdag-Sessions vun Jim Galloway („Toronto Alive!“), de in dat Sheraton Centre stattfunnen un in’t Radio överdragen wurrn. Bi disse Sessions speel he ünner annern mit Zoot Sims, Al Cohn, Lee Konitz, Peter Appleyard, Frank Wright, Scott Hamilton, Rob McConnell, Ed Bickert, Dizzy Reece un Warren Vaché. Neben Tourneen mit Jim Galloway is he ok jedes Johr up dat *Toronto Downtown Jazz Festival* uptreden, wo he mit Künstlers as Plas Johnson, Spanky Davis, Harold Ashby, Fraser MacPherson, Joe Temperley, Randy Sandke, Jake Hanna un George Masso speel. Neben sien langjohrig Liddmaatschap in dat Sextett vun Jim Galloways Sextett *Echoes of Swing* geev he ok Konzerte up Krüüzfohrtscheep. Bargh hett ok bi Upnahmen vun Larry Dubin and the Big Muddys as ok vun Jim Galloway un Doc Cheatham bi Sackville mitwarkt. 1994 nehm he ünner eegen Naam live dat  Soloalbum *Only Trust Your Heart* up.

Bargh is an de Folgen vun Lungenkrebs storven. 

## Enkeld Nahwiesen
Evangelium (Liturgie)

Dat Woort **Evangelium** is in de christliche Liturgie de korte Naam for de leste vun twee oder dree Lesungen in den Goddesdeenst in'e Karken. Se is ut een vun de veer Evangelienböker ut dat Nee Testament nahmen un hett dor ehren Naam vun her. 

In den kathoolschen Goddesdeenst is de Lesung vun dat Evangelium de Hööchdepunkt vun den Woortgoddesdeenst. Dor warrt de Stimm vun Jesus Christus sülms in höört. Vundeswegen warrt dat Evangelium begrött mit Halleluja-Ropen un mit den Halleluja-Vers, de dor tohöörn deit. In de kathoolsche Hillige Misse warrt dat Evangelium ehrt mit Lüchters un Wiehrook. Faken passeert dat so, dat dat kostbor utstaffeerte Evangeliar in en fierlichen Umtog (processio) vun't Altar na'n Ambo brocht warrt un dor gaht de Lüchters mit un de Wiehrook warrt rökert. Dat Vorlesen vun dat Evangelium is denn Sake vun den Diakon. Wenn keen Diakon to griepen is, maakt dat de Preester. 

In de evangeelsch-lutherschen un Reformeerte Karken gifft dat faken gor keen dree Lesungen in de Karken. Bi de Lutherschen hett avers jedeen Sönndag in't Karkenjohr sien Evangelium, wat dor tohören deit un wat denn vorlesen weern schall. Dor höört dat Evangelium in de Liturgie to dat so nömmte Ordinarium missae. Bi de Reformeerten gifft dat keen sunnerliche Toordnung vun Bibeltexte to de Sönndage. In reformeerte Goddesdeenste warrt meist de so nömmte Lectio continua pleegt. 

Wat for Afsnitte vun dat Evangelium an de enkelten Sönn- un Festdage vorlesen (un utleggt) weern schall, is in de kathoolsche Karken in de Leseordnung, bi de Evangeelschen in de Perikopenordnung regelt. 

## Kiek ok bi

* Epistel
311 v. Chr.

## Wat passeert is
### Tweeten Samnitenkrieg
* De Römers erovert de Samniten ehre Hööftstadt Bovianum.
* De Etruskers maakt nu an de Samniten ehre Sieten in den Tweeten Samnitenkrieg mit un belagert de röömsche Stadt Sutrium.

## Boren

## Storven
*
Willi Entenmann

**Willi Entenmann** (* 25. September 1943 in Benningen am Neckar; † 3. Januar 2012 in Garmisch-Partenkirchen) weer en düüutsch Footballspeler un -trainer. 

Entenmann fung sien Loopbahn as Afwehrspeler bi den TSV Benningen an un wessel 1963 to’n VfB Stuttgart, wo ok sien Bröer Rudi Entenmann speel. In sien Tiet bi den VfB Stuttgart keem Willi Entenmann up 237 Bundsligaspelen as ok acht Tweetligaspelen. Dorbi hett he 28 Doren schaaten. Van 1976 bit 1978 hett he sien Karriere bi de TSG Backnang 1919 utklingen laaten.

In sien latere Tiet as Trainer weer Willi Entenmann van 1982 bit 1990 bi den VfB Stuttgart as Amateur-, Assistenz- un Cheftrainer tätig. Dornah traineer he den 1. FC Nürnberg (1991 bit 9. November 1993 un van 3. Mai 1996 bit 31. August 1997), denn weer de Amateure vun VfB Stuttgart (1994 bit 3. Mai 1996), de SpVgg Unterhaching (2. Oktober 1997 bit 30. Juni 1998), tweemal den SV Sandhausen (1999/00 un 2002), den VfR Aalen (2000/01) un den SGV Freiberg (30. Oktober 2003 bit 31. Oktober 2004).

Willi Entenmann weer to’n Ski-Langloop in Öösterriek, as he up eenmal gesundheitlich Probleme kreeg un in dat Krankenhuus vun Garmisch-Partenkirchen inleefert wurr, wo he denn storven is. Man nimmt an, dat he an en Hartinfarkt storven is.

## Weblenken
* HefleswetzKick - Trainerdaten wiels de Tiet bi den VfB Stuttgart
* HefleswetzKick - Spelerdaten wiels de Tiet bi den VfB Stuttgart
* Fussballdaten - Speler/Trainerdaten Gesamtloopbahn 

## Enkeld Nahwiesen
Ansläge in Norwegen 2011

Bi de **Ansläge in Norwegen** an'n 22. Juli 2011 sund um  15.22 METZ bi en Exploschoon bi en Huus vun de Regeerung in't Zentrum vun de norweegsche Hööftstadt Oslo acht Minschen umbrocht un 10 verwunnt wurrn. Um un bi twee Stunnen later gung dat los, un up dat Eiland Utøya is en Anslag utöövt wurrn up en Ferienlager vun de Jöögdorganisatschoon vun de sozialdemokraatsche Arbeiderpartiet, Arbeidernes Ungdomsfylking. En Mann hett um un bi 90 Minuten mit en Halfautomaatsche Wapen up de Oppers schaten, de nix harrn, um sik to verdeffendeern. De Polzei seggt, dor weern 68 Minschen bi an'e Siet brocht wurrn. Noch en Opper is eene Weeke later an siene Wunnen sturven. Alltohopen sünd bi de Ansläge 77 Minschen umkamen.
De Norweger Anders Behring Breivik is fröh an den Avend vun'n 22. Juli up dat Eiland fastnahmen wurrn. He schall den Anslag utöövt hebben. Breivik hett an'n neegsten Dag togeven, dat he dat maakt harr. He meen, dor stunn sien Haat up den Islam achter. Ehr he losgung to den Anslag, harr he en Schrieven vun mehr as 1.500 Sieten wegschickt, wo he versoch, de Grünn for den Anslag to verklookfideln. An'n 29. November 2011 hett en Gootachten vun de Forensische Psychiatrie bekannt maakt, dat Breivik an en sware Psychose leden harr un to de Tied vun den Anslag nich wuss, wat he maken dö. Vundeswegen kann em de Schuld an den Anslag nich torekent weern.

An' 24. August 2012 wurr Breivik vun en Gericht in Norwegen för torekensfähig verkloort un to 21 Johren Gefängnis mit ansluuten Sekerheitsverwohrung veroordeelt. 

## Belege
Breivik

**Breivik** is de Familiennaam von

* Anders Behring Breivik (* 1979), noorweegschen Terrorist,
* Bård Breivik (1948–2016), noorweegschen Maler,
* Birger Breivik (1912–1996), noorweegschen Politiker,
* Gunnar Breivik, noorweegschen Sportwetenschopper,
* Marit Breivik (* 1955), noorweegsche Handballspelerin un -trainerin.
Anders Behring Breivik

**Anders Behring Breivik** (IPA: ['andəʂ 'beːriŋ 'bræɪviːk]; * 13. Februar 1979 in Oslo, na annere Borns in London hett de Ansläge in Norwegen 2011 utöövt. Dor sünd 77 Lüde bi an'e Siet maakt wurrn. To'n groden Deel weern dat junge Lüde, de bi en Feriencamp vun de norweegsche sozialdemokraatsche Jöögdorganisatschoon mitmaakt hefft. He is an'n 22. Juli 2011 fastnahmen wurrn un hett an'n neegsten Dag allens togeven. De Mann weer 32 Johre oold, as he de Ansläge unnernahmen hett. As Grund hett he angeven, he woll Norwegen verdeffenderen gegen den Kulturmarxismus un gegen den Islam. He harr de Sozialdemokraten in dat Land siene Regeerung „so hart, as dat man gung“ slahn wollt, vunwegen, dat se to den „Massenimport vun Moslems“ na Norwegen duchtig bidragen harr. An'n 29. November 2011 is in en Gootachten vun de Forensische Psychiatrie bekannt maakt wurrn, dat Breivik de Schuld an den Anslag nich torekent weern kann, vunwegen dat he dormols an en Paranoide Schizophrenie leden harr. Dar Gericht hett sik düsse Meenung avers nich anslaten un hett em an'n 24.August 2012 to 21 Johre Haft verordeelt. Achterna mutt he in Sekerheitsverwohren. Dor hett he de Hööchststraaf mit kregen, de in Norwegen mööglich is. 

## Belege
Ellen Johnson Sirleaf

**Ellen Johnson Sirleaf** (* 29. Oktober 1938 in Monrovia) weer van den 16. Januar 2006 bit 22. Januar 2018 Präsidentin vun Liberia. Se is de eerste Fru, de dör en Wahl dat Amt vun en Staatsböverhaupt in Afrika kreeg. 2011 kreeg se den Freedensnobelpries.

## Weblenken

* 

## Borns
Evangelist (Nee Testament)

De Begreep **Evangelist** meent sunnerlich de Schrievers vun de veer Evangelienböker over Jesus sien Leven in dat Nee Testament. As Naams vun de veer Evangelisten sünd Matthäus, Markus, Lukas un Johannes up us tokamen, man dor hefft sik de Forschers noch nich over eenigt, of dat würklich de Naams vun de Schrievers ween sünd. In de Wetenschop vun de Theologie warrt hüdigendags meist annahmen, düsse Naams weern eerst later to de Texte toschreven wurrn. Na de christliche Tradition weert Matthäus un Johannes overeen sett mit de Apostels mit densülvigen Naam. 

Dat Book in de Liturgie vun den christlichen Goddesdeenst, wo blot man de veer Evangelien in staht, warrt Evangeliar nömmt. So'n liturgische Böker sünd in de lutherschen un reformeerten Karken nich begäng. Bi de Lutherschen staht de Evangelientexte for de Sönndage in dat so nömmte Lektionar mit in, bi de Reformeerten weert de Texte direktemang ut de Bibel vorlesen. 

## Kunst un Ikonographie
Vun dat 6. Johrhunnert af an sünd de veer Evangelisten in de christliche Bookmaleree faken dorstellt wurrn, wie se an en Pult ehr Evangelium schrievt. In de christliche Ikonographie weert de veer Evangelisten mit veer unnerscheedliche Symbole utdrückt: Dat Teken för Matthäus is en Minsch oder Engel, dat Symbol for Markus is de Lööw, Lukas warrt dör en Bullen afbillt un for Johannes steiht en Adler. Düsse Ikonographie geiht torüch up en Vision vun den Profeten Johannes in Johannes siene Apenbarung. Dor steiht to lesen, wat he in'n Himmel to sehn kregen harr:

:*„Un in de Midden an'n Throon un um den Throon rüm weern veer himmelsche Gestalten, vull mit Ogen, vörn un achtern. Un de eerste Gestalt weer liek as en Lööw, un de annere weer liek as en Bull, un de drudde Gestalt harr en Anlaat, liek as en Minsch, un de veerte Gestalt weer just as en Adler, de flegen deit.“ (Apenb.4,6f)*

## Kiek ok
* Evangelist (Gavelsiet)

## Literatur
* Hiltgart L. Keller: *Reclams Lexikon der Heiligen und der biblischen Gestalten. Legende und Darstellung in der bildenden Kunst.* Stuttgart 1968, Neuauflage Stuttgart, 1979, Philipp Reclam Jun. ISBN 3-15-010154-9