open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yukon (Stroom)

De **Yukon** is en Stroom, de sien Born in’t kanaadsche Territorium Yukon hett un in’n US-Bundsstaat Alaska in de Beringsee fleet. De Naam kummt ut de Spraak Gwich’in vun de Gwich’in-Indianers un bedüüd *Groot Stroom*. Mit 3185 Kilometer Läng is de Yukon de tweetlängste Stroom, de dör Kanada löppt un de föfftlängste Stroom vun ganz Noordamerika.

## Geografie

De Born vun’n Yukon liggt in de Felsenbargen in’n Noorden vun Kanada, so wat 200 Kilometer oosten de Waterkant vun’n Pazifik an de Grenz vun dat Territorium Yukon un Britisch-Kolumbien. As Utgangspunkt warrt mehrst de Llewellyn-Gletscher an’t Süüdenn vun’n Atlin-See ansehn. De Punkt, vun den an de Stroom Yukon nöömt warrt, is de Stell in’n Noordwesten vun’n Marsh-See, an de de Stroom wedder rutfleet.

So wat 30 Kilometer achter den Marsh-See fleet de Yukon dör den smalen, üm un bi twee Kilometer langen Miles-Canyon un warrt denn in’n Schwatka-See staut.

De Staumuer vun’n See liggt in’n Süden vun de Binnenstadt vun Whitehorse, de Hööftstadt vun dat Territorium Yukon. In de Floten sünd ok de schümenden gaufleten Stellen in’n Stroom ünnergahn, de an wille Schimmels erinnern deen un vun de de Stadt ehren Naam afharr. De Stausee is na den US-Offizier Frederik Schwatka nöömt, de 1883 mit en Flott den Böverloop vun’n Stroom utforsch. Vele geograafsche Namen in de Gegend stammt vun em.

De nächsten 700 Kilometer twischen Whitehorse un Dawson City sünd hüüt vör allen touristisch vun Bedüden. So wat 20 Kilometer noorden vun Whitehorse fleet de Yukon dör den Laberge-See. De nächste Afsnitt bet to de Münn vun’n Teslin is as *[[Thirty Mile Section]]* bekannt. He is as Naturdenkmal utwiest.

Bet Carmacks, wat mit 391 Inwahners de gröttste Oort twischen Whithehorse un Dawson City is, münnt de Blangenströöm Big Salmon River un Little Salmon River, de vun Oosten kaamt, in den Yukon. En poor Kilometer achter Carmacks liggt de *Fief Fingers*. Veer Felsen deelt den Stroom in fief Finger, de för de Raddampers in’t 19. un 20. Johrhunnert en groot Hinnernis weren, över dat se mit Winnen un Stahlrepen röver müssen. Dör Sprengungen is dat nu keen so groot Problem mehr.

Bi Fort Selkirk fleet de Pelly den Yukon to.

In Dawson City fleet de Yukon mit den ut Goldgrävertieden beröhmten Klondike tohoop.

Op den 141. Längengrad liggt de Grenz vun Kanada un de USA. En poor Kilometer nerrn liggt Eagle, en olen Posten ut de Tieden vun’n Goldruusch, de hüüt 150 Inwahners hett.

15 Kilometer wieder liggt dat Yukon-Charley-Schutzrebeet, wo de Stroom Charley tofleet. Dat Yukon-Flats-Wildschutzrebeet, wat dat drüddgröttste Schutzrebeet in de USA is, liggt nochmal 30 Kilometer wieder.

In’t Yukon-Delta fleet de Stroom in de Beringsee.
Dalneretschensk

**Dalneretschensk** (; ) is ene Stadt in’t Rebeet Primorje in Russland. Se hett 29.381 Inwahners (Stand 2005). De Stadt is Seet vun en Filial vun de Feernöstliche Staatliche Technische Universität. In Dalneretschensk sünd Bargbo un Holtindustrie de wichtigsten Brangschen in de Industrie.
Hein Brandt

**Hein Brandt** weer en Börger vun de Stadt Hamborg.

Brandt harr den Hartog Johann vun Sassen-Loonborg Geld lehnt un wull dat nu trüchhebben, as he em op de Straat lopen seh. Doch de Hertog segg, dat he vun’n Raat free Geleit harr un dat Brandt em nix künn. Dor wörr Brandt füünsch un füng dat Schimpen an. De Hertog vertell dat den Raat, de nu Gendarmen utsennen dei, de Brandt festnahmen hebbt. 1410 weer dat allens. Doch siet 1405 geev dat en Gesett, dat nüms in’t Gefängnis dröff smeten warrn, de keen Perzess hett harr. Dor geev dat ünner de Börger vun Hamborg en Opstand, de wullen sik dat nich gefallen laten. De Luft brenn al länger, in’n Raat seten blot feine Lüüd un de Börgers föhlen sik jümmer mehr as wenn se gor nix to seggen harrn. Dat, wat mit Brandt schehn weer, dat weer denn de Druppen, de dat Fatt to’n Överlopen bröcht hett. De Hambörgers hebbt ’n Opstand maakt. Brandt is dor denn wedder bi freekamen.

De Opstand föhr denn na veer Daag verhanneln mit Börgermeester Kersten Miles to de eerste Verfaten in Hamborg, de segg, dat nüms ahn Perzess in Haft kamen dröff, dat de Raat de Börgers fragen mutt, wenn he Krieg föhren will, dat nüms free Geleit vun’n Raat kriegen schall, de Schullen bi Hamborger Börgers hett un dat de, de för de Stadt arbeiden dein un de untro weren, aflohnt schöölt warrn.

Na em is de Brandstwiet in de Ooltstadt vun Hamborg nöömt, in de he to de Tiet wahnen dee.
Klondike

De **Klondike** is en sieden, 161 Kilometer langen Stroom in’n Westen vun dat Territorium Yukon in Kanada, de vun Oosten in’n Yukon fleet. Sien Born is in de Ogilvie-Bargen.

De Indianers, de dor leven, hebbt den Stroom mit den velen Lass *Throndink* nöömt, wat sik bi de Goldgrävers an’t Enn vun’t 19. Johrhunnert to Klondike ännert hett. 

Bi de Münn vun’n Klondike in’n Yukon liggt Dawson City, en fröhere Goldgräverstadt, de bi’n groten Goldruusch vun Klondike vun August 1896 bet 1898 gau wussen is un hüüt blots noch üm un bi 2.000 Inwahners hett.
Bundsliga

Dat Woort **Bundsliga** steiht för de hööchsten Sportligen in Düütschland un Öösterriek.

## Düütschland

* Football-Bundsliga (Froon-Bundsliga)
* Düütsche Liga för Amerikaansch-Football
* Baseball-Bundsliga
* Basketball-Bundsliga
* Dischtennisbundsliga
* Düütsche Ieshockey-Liga
* Düütsche Triathlon-Union
* Fuustball-Bundsliga
* Handball-Bundsliga
* Hockey-Bundsliga
* Ringer-Bundsliga
* Rugby-Bundsliga
* Schach-Bundsliga
* Tennis-Bundsliga
* Trampolin-Bundsliga
* Volleyball-Bundsliga

## Öösterriek

* Football-Bundsliga
* Ieshockey-Bundsliga
Football-Bundsliga (Düütschland)

De **Football-Bundsliga** is de hööchste Liga in’n düütschen Football. 

De Düütsche Football-Bund (DFB) harr an’n 28. Juli 1962 in’e Westfalenhallen in Düörpm beslaten vun de Saison 1963/1964 an den düütschen Footballmeester in’t Ligasystem ruttofinnen. Elk Vereen in’e Liga speelt in twee Spelen gegen jeden annern Vereen vun de Eerste Liga. De Mannschop mit de mehrsten Punkten ut de Spelen warrt de düütsche Meester. De dree Verenen op de letzten Plätz mööt dat nächste Johr in de twete Bundsliga spelen, de dree besten ut de twete Liga stiggt in de eerste op. De twete Liga gifft dat siet 1974. Se weer bet 1981 un na de Düütsche Weddervereenigung in de Saison 1991/1992 in ene twete Liga Noord un ene twete Liga Süüd trennt.

To de Saison 2008/09 hett man denn ok noch en 3. Liga inföhrt. In disse Saison gifft dat denn ok nich mehr automatsch 3 Afstiegers, sonnern de dartschlechteste Mannschap vun de Eerste Liga moot tegen de dartbesten ut de Tweete Liga noch in de Relegatschon.

De Bundsliga stünn bet 2001 ünner Leid vun’n Düütschen Football-Bund, denn övernehm de Düütsche Football-Liga (DFL) dat Leid.

## Verenen bi dat Grünnen vun de Liga
* Ut de Oberliga Noord: Eintracht Bruunswiek, Werder Bremen, Hamborger SV
* Ut de Oberliga West: Borussia Düörpm, 1. FC Köln, Meidericher SV (hüüt MSV Duisburg), Preußen Mönster, FC Schalke 04
* Ut de Oberliga Süüdwest: 1. FC Kaiserslautern, 1. FC Saarbrücken
* Ut de Oberliga Süüd: Eintracht Frankfort, Karlsruher SC, 1. FC Nürnbarg, TSV 1860 München, VfB Stuttgart
* Ut de Stadtliga Berlin: Hertha BSC Berlin

## aktuelle Verenen (2025/2026)

Bayern München, Bayer 04 Leverkusen, Eintracht Frankfort, Borussia Düörpm, SC Freeborg, Mainz 05, RB Leipzig, Werder Bremen, VfB Stuttgart, Borussia Mönchengladbach, VfL Wulfsborg, FC Augsburg, FC Union Berlin, FC St. Pauli, TSG 1899 Hoffenheim, FC Heidenheim, 1. FC Köln, Hamborger SV

## Meesters

## Kiek ok bi
* Football-Bundsliga 2011/2012
Martina Krogmann

**Martina Krogmann** (* 10. Juli 1964 in Hannober) is en düütsche Politikersche vun de CDU.

## Leven

Na ehr Abitur 1983 an de Wilhelm-Raabe-School in Hannober güng se na’t Kalamazoo College in Kalamazoo, Michigan, USA, un möök denn vun 1985 bet 1987 en Utbillen as Redaktörsche bi’n Axel-Springer-Verlag. Denn studeer se Politologie un Volksweertschop an de Ludwig-Maximilians-Universität München un de Universität Florenz. Dat Studium hett se 1992 as Diplom-Politologsche afslaten. Se arbeid denn bet 1994 as Promotschoonsstipendiatin bi de Volkswagen-Sticht an de Arbeitsstell „Transatlantsche Buten- un Sekerheitspolitik“ bi de Fre’e Universität Berlin. 1996 möök se ehr Promotschoon to’n Dr. phil. mit de Arbeit *„Vom konservativen zum liberalen Internationalismus - Die europäische Sicherheitspolitik der Vereinigten Staaten von 1989 - 1994“*. Bet 1997 arbeid se as Forschensassistentin an’t Zentrum för Internatschonale un Sekerheitsstudien (CISSM) an de Universität Maryland un bi’t Generalkonsulat vun de USA in Hamborg. 

Siet 1997 is se Liddmaat bi de CDU. Se is Viez-Vörsittersche vun’n CDU-Landsverband Neddersassen.

Siet 1998 is Krogmann ok Liddmaat in’n düütschen Bundsdag. Se weer vun 1998 bet 2005 Internet-Beopdragte un Sprekersche för Ne’e Medien in de CDU/CSU-Bundsdagsfrakschoon.

Siet den 29. November 2005 is se Parlamentaarsche Geschäftsföhrerin vun de CDU/CSU-Frakschoon in’n Bundsdag. 

In ehr Wahlkreis Stood weer se jümmer Margrit Wetzel ünnerlegen un is över de Landslist Neddersassen in den Bundsdag intogen. 
  
## Weblenken
* Websteed vun Martina Krogmann (hoochdüütsch)
Smokey de Boor

**Smokey de [[Boor]]** (engelsch *Smokey Bear*) is dat Maskottchen vun den US-Forstdeenst, de 1944 utdacht worrn is, de Lüüd op de Gefohr vun Wooldbränn opmarksam to maken. Toeerst bruuk de Forstdeenst noch Bambi ut den Film vun Walt Disney, op siene Posters, aver dat Recht Bambi to bruken, gell blots een Johr, so dat se en nee Figur bruken deen. Dat eerste Poster keem in’n August 1944 rut. 1952 as Smokey temlich bekannt worrn weer, hett de US-Kongress mit den *Smokey Bear Act* beslaten, dat Smokey nich mehr gemeenfree wesen schall un ünner de Kuntrull vun’t Ministerium för Landweertschop stahn schall. Dat Gesett sett fast, dat för dat Bruken vun Smokey Bear för dat Opkloren över Wooldbränn vun nu an Geböhren to betahlen wesen schöölt. In Kanada un Mexiko warrt de Figur ok bruukt un heet dor *Simon*.

Sien Snack is *„Only YOU can prevent forest fires!“* (*„Blots DU kannst Wooldbränn verhinnern!“*). In’n April 2001 is dat to *„Only YOU can prevent wildfires!“* (*„Blots DU kannst Loopfüer verhinnern!“*) ännert worrn.

De Kampagne mit Smokey is de op’t längst lopen in de Geschichte vun de USA. Den Chrakter Smokey hett sik Richard Scarry för de Kinnerbookreeg Little Golden Books utdacht. 1964 weer Smokey so populär un kreeg so veel Fanpost, dat he en egen Postleettall kreeg (20252). Smokey warrt mehrsttiets as en Boor afbillt, de jüst as en Minsch op twee Been löppt un Jeans un en Ranger-Hoot mit flache Kremp driggt.

1952 hebbt Steve Nelson un Jack Rollins dat Leed *„Smokey the Bear“* schreven, dat vun den Boor hannelt.

## Weblenken
* Smokey Bear
* Websteed vun Smokey Bear (engelsch)
Rennmüüs

De **Rennmüüs** (Gerbillinae) sünd en Ünnerfamilie in de Familie Langsteertmüüs. Mit mehr as 100 Oorden leevt de Deerter vör allen in de drögen Wösten- un Steppenlandschoppen vun Afrika, Süüdoost- un Zentralasien. Se sünd bi Dag un ok bi Nacht aktiv, in en Zyklus vun twee bet veer Stünnen. Se bruukt nich veel to drinken, dat Water, wat se vun den Sapp vun de Planten hebbt, de se freet, reckt, dat se nich utdröögt. Utsehn doot se meist so as Rotten. Se hebbt aver wat längere Achterbeen.

En poor Oorden warrt ok as Huusdeerter holen (Mongoolsche un Perssche Rennmuus to’n Bispeel).

## Systematik

Rennmüüs sünd fröher vun de Biologen ok as Tribus ansehn worrn, de to de Wöhlmüüs höört. DNA-Analysen hebbt nu nawiest, dat de Rennmüüs en Süstergrupp vun de Stickelmüüs sünd. Disse Klassifikatschoon folgt McKenna un Bell:

* Tribus Gerbillini
** Subtribus Gerbillina
*** Echte Rennmüüs (*Gerbillus*)
*** Somali-Dwargrennmüüs (*Microdillus*)
** Subtribus Merionina
*** Sandmüüs (*Meriones*)
*** Grote Rennmüüs (*Rhombomys*)
*** Fette Sandrotten (*Psammomys*)
*** Buschsteert-Sandmüüs (*Sekeetamys*)
*** Przewalski-Rennmüüs (*Brachiones*)
** Subtribus Desmodilliscina
*** Brauer-Rennmüüs (*Desmodilliscus*)
** Subtribus Pachyuromyina
*** Fettsteert-Rennmüüs (*Pachyuromys*)
* Tribus Taterillini
** Subtribus Taterillina
*** Nacktsahlen-Rennmüüs (*Tatera*)
*** Lütte Nacktsahlen-Rennmüüs (*Taterillus*)
** Subtribus Gerbillurina
*** Kortohr-Rennmüüs (*Desmodillus*)
*** Dwargrennmüüs (*Gerbillurus*)
* Tribus Ammodillini
*** Walo-Rennmüüs (*Ammodillus*)

## Literatur

* Malcolm C. McKenna, Susan K. Bell: *Classification of Mammals: Above the Species Level*. Columbia University Press, 2000 ISBN 0231110138
West-Eiland

**West-Eiland** oder **West Island** betekent

* West-Eiland, Eiland in Massachusetts, USA,
* West-Eiland, Eiland in Australien, dat to de Lacepede-Eilannen höört,
* West-Eiland, Eiland in Australien, dat to de Kokos-Eilannen höört,
* West Island, Stadtdeel vun Montreal, Kanada.
Lacepede-Eilannen

De **Lacepede-Eilannen** (engelsch *Lacepede Islands*, mitünner ok *Lacapede Islands* schreven) sünd en Inselgrupp vör de Küst vun Noordwest-Australien in’n Bundsstaat Westaustralien, de ut dat West-Eiland, dat Oost-Eiland, dat Middel-Eiland, dat Sandige Eiland un en poor lüttere Eilannen bestaht.

De Eilannen sünd na den Forscher Bernard de Lacépède nöömt. Nicolas Baudin deck se op siene Reis 1802 op un stell fast, dat de Eilannen riek an Guano weren, wat en weertvullen Rohstoff weer, de ut den Vagelschiet vun de Kolonien vun Bruuntölpels, Maskentölpels un Arielfregattvagels bestaht. Korte Tiet hett sogor de Flagg vun de USA op de Lacepede-Eilannen weiht, as de US-Börger Gilbert Roberts se op Basis vun’n Guano Islands Act för de USA in Besitt nehmen wull. Dör de Diplomatie sünd se denn aver doch an Australien fullen. Vele Schippwracks liggt vör de Eilannen, de in de grote Tiet vun’n Guano-Afbo in de 1850er bet 1870er Johren sunken sünd. Alleen bi en Zyklon in’n Februar 1877 sünd teihn Scheep ünnergahn. Ok gröne Seeschildpadden leevt op de Eilannen. Hüüt staht de Eilannen ünner Naturschuul. Minschen leevt nich mehr op de Lacepede-Eilannen.
Berengaria vun Portugal

**Berengaria** (* 1194; † 27. März 1221) weer de Dochter vun’n portugeeschen König Sancho I.. Se heirad 1214 König Waldemar II. vun Däänmark. Ehr Söhnen weren Erik, Abel un Christoffer, de later all naenanner König vun Däänmark worrn sünd. 1217 kreeg se ehr Dochter Sophie, de later Johann I. vun Brannenborg sien Wief weer.

Berengaria is in de St.-Bendt-Kark in Ringsted begraven.
Landkreis Emsland

De **Landkreis Emsland** liggt heel in d’Westen van Nedersassen. He hett . De Landkreis is 1977 enstaon doar dat binannergaon van de oal Kreise Askendörp-Hümmling, Meppen un Lingen. Häi häv sinen Naomen van de Flötte Ems, de dör den Landkreis flöt.

## Politik
### Kreisdag
In de Kreisdag sitten 66 wählt Offgeordnete un de Landraod. Siet de Wahl van de September-Maond 2021 häören acht Parteien off Wählergemeenskuppen den Kreisdag an:

### Landraoden

* 1977-1981: Klaus Stricker 
* 1981-2001: Josef Meiners (CDU)
* 2001-2011: Hermann Bröring (CDU)
* 2011-2019: Reinhard Winter (CDU)
* siet 2019: Marc-André Burgdorf (CDU)

### Böverkreisdirekters

* 1977-1991: Karl-Heinz Brümmer
* 1991-2001: Hermann Bröring

## Staden un Gemeenten
(Inwahnertahlen van d’ 30. Juni-Maand 2005)

**Gemeenten** van d’Samtgemeenten

Seet van d’Samtgemeenteverwalten *

## Naowiese


## Weblinks

* Websteed van d’Landkreis Emsland (hoogdüütsch)
Saxo Grammaticus

**Saxo Grammaticus** (* üm 1140; † üm 1220) weer en däänschen Schriever un Karkenmann. Saxo schreev mit siene Gesta Danorum op latiensch en Wark över de Historie vun Däänmark. Vun wegen dat temlich gode Latien, dat in’t hoge Middelöller roor weer, kreeg he den Binaam „Grammaticus“. He arbeid wohrschienlich ünner Arzbischop Absalon. Dat eenzige wat wi seker över em weet, is dat sien Vader un Grootvader Kämpen ünner Waldemar I. weren un dat he sülvst Waldemar II. denen wull. Dat schreev he in dat Vörwoort vun de Gesta Danorum. Sien good Latien maakt dat wohrschienlich, dat he op en Kloosterschool in Frankriek utbillt worrn is.
Krogmann

**Krogmann** is de Familiennaam von

* Albert Krogmann (1941–1999), düütschen Feernsehjournalist,
* Carl Vincent Krogmann (1889–1978), düütsch Reeder un Politiker,
* Davia Krogmann (* 1976), düütsche Schauspelerin,
* Georg Krogmann (1886–1915), düütschen Footballspeler,
* Hans Gerd Krogmann (1935–2018), düütsch Höörspeelbaas,
* Heiko Krogmann (* 1961), düütschen Brigaadgeneraal,
* Helmut Göttke-Krogmann (1919–2008), düütschen Politiker,
,
* Jürgen Krogmann (* 1963), düütschen Politiker,
* Martina Krogmann (* 1964), düütsche Politikersche,
* Otto Wilhelm Krogmann (1866–1929), düütschen Koopmann un Politiker,
,
* Stephanie Krogmann (* 1986), düütsche Schauspelerin,
* Werner Krogmann (1901–1954), düütschen Segler,
* Willy Krogmann (1905–1967), düütschen Germanist.
Pi

Dat **Pi** is de 16. Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Utspraken warrt dat Pi as „p“.

As greeksche Tall hett dat Pi den Weert 80. In de Mathematik is dat π dat Teken för de Krinktall.
Hans Egede

**Hans Egede** (* 31. Januar 1686 in Harrestad in Norwegen; † 5. November 1758 op Falster) weer en norweegsch-däänschen Preester, de ok as „Apostel vun de Gröönlänners“ bekannt is. 

Egede weer en evangeelschen Pastoor op de Lofoten in’n Noorden vun Norwegen, as he vun Gröönland, dat gröne Land in’n Noorden höör, dat de Wikingers besiedelt harrn, to de de Kuntakt aver al lang afbroken weer. He wull mit en Expeditschoon nakieken, of de Siedlers dor noch leven un woans dat mit ehren Glöven utseeg, wo se doch so lang kenen Kuntakt mit annere Christen harrn. De däänsche König Frederik IV. geev em Verlööf to so’ne Expeditschoon, nich ahn Intress dat Land villicht koloniseren to könen. 

Egede föhr an’n 12. Mai 1721 los un keem an’n 3. Juli an de Westküst an. He kunn aver kene Wikingers mehr finnen, eenzig Inuit leven dor. Egede lehr de Spraak vun de Inuit, ünnersöök de Struktur vun de Spraak un översett christliche Texten in’t Gröönlandsche, nich ahn en wisse Fantasie bi de Begrepen, de de Spraak nich kennen dei.

Egede grünn de eerste Kolonie un nööm se Godthåb, wat hüüt ünner den Naam Nuuk de Hööftstadt vun Gröönland is. Egede kümmer sik üm Kranke un bekehr de eersten Inuit to’n Christendom. 1724 kunn he de eersten Kinner döpen.

De ne’e König Christian VI. reep 1730 de ganzen Europäers ut Gröönland trüch. Egede aver bleev, bestärkt dör sien Fro Gertrud. 

1729 keem Egede sien Book „Det gamle Grønlands nye perlustration“ över dat Leven vun de Inuit, de Historie un de Natur vun Gröönland rut.

1733 kemen Herrnhuter Missionaren na Gröönland. Se boen süden vun Nuuk Neu-Herrnhut op. 

1734 hebbt sik in Godthåb de Pocken utbreedt, dör de de ganzen Inuit un 1735 ok Egede sien Fro Gertrud dood bleven. Egede leet sien Söhn Paul op Gröönland un reis an’n 9. August 1736 mit siene Döchter un sien Söhn Niels na Kopenhagen. He hett dor siene Fro begraven un bill bet 1747 Katecheten för den Insatz op Gröönland ut. 1741 is he Superintendent in de gröönlandsche Missionskark worrn. 

Egede wörr to’n „Natschonalhilligen“ vun Gröönland, de Oort Egedesminde is na em nöömt worrn. Nils Egede, de twete Söhn vun Hans Egede, harr Egedesminde 1759 op de Halvinsel Eqalussuit grünnt un 1763 op dat Eiland Aasiaat verleggt.

## Literatur

* Hans Egede: *Die Begründung der Grönlandmission.* In: *Von Grönland bis Lambarene. Reisebeschreibungen christlicher Missionare aus drei Jahrhunderten.* Herausgegeben von Johannes Paul. Evangelische Verlagsanstalt Berlin 1952 (Seite 11 - 30) = Kreuz-Verlag Stuttgart 1958 (Seite 9 - 27).
* Hans Egede: *Die Erforschung von Grönland*. Ausgewählt und bearbeitet nach der Erstfassung von 1740 von Martin Heydrich. F. A. Brockhaus Verlag Leipzig 1923. 
* Hans Egede: *Ausführliche und wahrhaftige Nachricht vom Anfange und Fortgange der Grönländischen Mission.* 1. Auflage 1740.
Sigma

Dat **Sigma** is de 18. Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. För dat lütte Sigma gifft dat twee Formen. De een warrt in de Merrn vun’n Woort bruukt. De annere (ς) finnt sik an’t Enn vun’n Woort.

Dat latiensche „s“ is vun dat Sigma afleidt, blots is dat nich mehr so licht to sehn.

As greeksche Tall hett dat Sigma den Weert 200.

Utspraken warrt dat Sigma as „s“.
Omega

Dat **Omega** is de 24. un letzte Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. De greeksche Naam bedüüdt „dat grote O“.

As greeksche Tall hett dat Omega den Weert 800.

Utspraken warrt dat Omega as „o“.

Disse Bookstav ward bruket as Symbol for Ohm, de elektrische Weerstand, den de aule Ohm utfunnen harr.
Drangdüwels

De **Drangdüwels ** sünd ene Kapell, de plattdüütsche Rockmusik maakt. Mit söven Mann hebbt de Holsteener sik 1999 tohoopfunnen.

To de Drangdüwels höört Burghard ‚Buggen’ Beese (Muulwark), Jan Köster (Fleitwark, Muulfiedel), Wolfram Donath (Treckfiedel), Matthias ‚Früdi’ Frädrich (Gitarr), Stefan ‚Kauke’ Kaukewitsch (Slagtüüch), Stefan ‚Steffen’ Möller (Bass) un Christoph ‚Elvis’ Schlüter (Banjo, Mandolin, Bouzouki).

Se sünd ok siet 2002 as Vörwegkapell bi Torfrock optreden un hebbt de Bagaluten-Wiehnacht mitmaakt.

## Diskografie

* *Hart an Wind* 2003
* *FC St. Pauli & de Störtebeker-Trilogie* 2004
* *Hold Fast* 2004
* *Ahoi* 2010
## Kiek ook bi
* List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen
## Weblenken

* Websteed vun’e Kapell (plattdüütsch)
* Wat to’n Anhöörn (hoochdüütsch)
The Straits Times

**The Straits Times** is en Blatt dat in Singapur op Engelsch un in’t Broadsheet-Format rutgeven warrt. De Besitter is Singapore Press Holdings (SPH). Dat Daagblatt is dat eerste Maal an’n 15. Juli 1845 rutkamen. Dat is dat öllste un dat hüüt wichtigste Daagblatt in Singapur mit ene Oplaag vun üm un bi 400.000. De Sünndagsutgaav heet *Sunday Times*.

## Weblenken

* Websteed vun dat Daagblatt (engelsch)
Today (Daagblatt)

**Today** is en Daagblatt, dat in Singapur op Engelsch in’t Tabloid-Format rutgeven warrt un för nix to kriegen is. Dat Blatt höört de Mediacorp-Grupp to, de in Besitt vun’n Staat is. De Oplaag liggt bi 300.000.

De eerste Utgaav keem an’n 10. November 2000 as Konkurrenzblatt to de *[[Streats]]* rut, de vun Singapore Press Holdings (SPH)  jüstso för nix verdeelt warrt. Bet to’n 27. April 2002 hebbt se dat Blatt blots an’e Warkdaag druckt, bet mit dat *Weekend Today* jeden Sünnavend en Utgaav för’t Wekenenn rutkeem.

In’t Johr 2004 hebbt se *Streats* un de *Today* tohoopleggt, vun wegen dat SPH un MediaCorp bi Feernsehn un bi de kostenlosen Daagblääd nu koopereren wullen.

## Weblenken

* Websteed vun dat Daagblatt (engelsch)
Vörtrecker

De **Vörtreckers** (Afrikaansch *Voortrekker*) sünd de Buren in Süüdafrika wesen, de, nadem Grootbritannien de Kapkolonie innahmen harr, vun 1835 an in’n Groten Treck na Noorden trocken sünd, dat Land to besiedeln, un denn de unafhängigen Burenrepubliken Transvaal, Oranje-Freestaat un Natalia grünnt hebbt.
Mel Brooks

**Mel Brooks** (egentlich *Melvin Kaminsky*; * 28. Juni 1926 in Brooklyn, New York) is en US-amerikaanschen Komiker un Speelbaas. Bekannt is he vör allen dör siene Filmparodien op beröhmte Filmen ut de Filmgeschicht.

Na’n Tweten Weltkrieg füng Brooks as Böhnenkomiker an, wobi em de Komiker Sid Caesar seeg un em as Schriever för siene Sketche anhüer. To disse Tiet dreep Brooks ok Carl Reiner, mit den tohoop he vun 1961 an en poor Schallplatten mit Sketche opnehm. 1965 möök he denn mit Buck Henry de Feernsehserie *[[Get Smart]]*. Na den Spood, den he mit disse Reeg harr, kunn he licht en Produzent för sien eersten Speelfilm *[[The Producers]]* (1968) finnen. Dat Thema weer gewaagt – en jüüdschen Produzent an’n Broadway, bi den dat Geschäft nich mehr so rund löppt, will veel Geld vun de Investoren innehmen un, nadem he sien billig tosamenschoostert Musical mit en Thema över Adolf Hitler op Schiet sett hett, mit dat Geld afhaun – doch de Film harr groten Erfolg un Brooks kreeg en Oscar för dat beste Originaldreihbook. In’t Johr 2001 harr en Musicalutgaav vun *The Producers* an’n Broadway sien Premier un kreeg twölf Tony-Priesen.

Na *The Producers* möök Brooks mit *[[The Twelve Chairs]]* (1970) eerstmal en traditschonelle Komödie. 1974 möök he mit *[[Blazing Saddles]]* un *[[Young Frankenstein]]* twee grote Parodien op de Western- un Horrorfilmen. Wiedere Filmen weren Parodien op de Hitchcock-Filmen (*[[High Anxiety]]*), Science-Fiction (*[[Spaceballs]]*) oder de velen Filmen över Robin Hood de dat ene Tiet geev (*[[Men in Tights]]*). Ok möök he as Produzent so gor nich tyypsche Filmen as *[[The Elephant Man]]* vun David Lynch.

Nadem de Dracula-Parodie *[[Dracula - Dead and Loving It]]* 1995 nich so good ankeem, is dat bi Brooks wat suutjer worrn mit dat Filmemaken.

He weer siet den 5. August 1964 in twete Eh mit de an’n 6. Juni 2005 doodblevene Schauspelersche Anne Bancroft verheiradt. Vörher weer he vun 1951 an mit Florence Baum verheiradt wesen, vun de he sik 1961 harr schieden laten.

## Filmografie (Utwahl)

## Literatur
* Peter W. Jansen, Christa Maerker, et al: *Mel Brooks* in Peter W. Jansen, Wolfram Schütte (Hrsg.): *Woody Allen - Mel Brooks*. [Reihe Film Band 21]. Carl Hanser, München und Wien 1980, ISBN 3-446-12854-9

## Weblenken
Angel-Waterfall

De **Angel-Waterfall** (spaansch *Salto del Angel*) is en Waterfall, de in’n Süüdoosten vun Venezuela liggt. He fallt stracks 978 Meter dal mit en enkelte Stoop, wonehm he 805 Meter dalfallt, un is dormit de hööchste Waterfall op de Eer. Bi de Indianers, de in de Gegend leevt, heet he *Kerekupai-Merú*.

## Geografie

De Waterfall höört to de Gran Sabana un is Deel vun’n Canaima-Natschonalpark. Sien Water fleet later in’n Rio Carrao, nadem dat vun’n Rand vun den Tafelbarg Auyan Tepui hendalstört is. Vun wegen de grote Hööch stöövt dat Water op’n Weg na ünnen uteneen, bet sik dat ünnen wedder to en Stroom sammelt. Beten later stört dat Water denn al wedder 200 Meter hendal. Sien Water kriggt de Waterfall dör de dullen Gewitters, de op dat grote Plateau vun 700 km² rünnerkaamt. Ut de Löcker, de dat Water in’n Fels rinfreten hett, 40 Meter ünner den Rand vun’t Plateau fallt dat Water in de Deep. 

## Opdecken

Ofschoonst de Spanier Ernesto Sánchez la Cruz den Waterfall al 1910 sehn harr, is he eerst an’n 16. November 1933, as de US-amerikaansche Buschpilot James Crawford Angel op de Söök na Gold em funnen harr, bekannt warrn un hett vun em ok den Naam af.

1949 kunn en Expeditschoon vun de Natschonale Geograafsche Gesellschop ut de USA denn ok de Hööch faststellen. Sietdem weer kloor, dat dat de hööchste Waterfall op de Eer is.

## Tourismus

Hüdigendaags is de Waterfall en grote Touristenattrakschoon in Venezuela. To’n Waterfall, de merrn in’n Oorwoold liggt, kannst aver blots mit’n Fleger henkamen.

## Weblenken

.
Gocta-Waterfall

De **Gocta-Waterfall** in Peru is mit 771 Metern na Angel- un Tugela-Waterfall de drüddhööchste Waterfall op de Eer.

He liggt in’e Region Amazonas un de Provinz Chachapoyas in Peru un is eerst in’n März 2006 dör den düütschen Entwicklungshelper Stefan Ziemendorff (ut'n vorpommerschen Grypswold) opdeckt worrn, de tohoop mit en peruaansch Grupp ünner Leid vun’n inheemschen Telesforo Santillan den Waterfall in twee Expeditschonen in’n Januar un Februar 2006 utmeten hett.

## Weblenken
Tugela-Waterfall

De **Tugela-Waterfall** in Süüdafrika is na den Angel-Waterfall de tweethööchste Waterfall op de Eer. De Kumpletthööch in fief Streken, de free fallt, is 947 Meter. In’n Dörsnitt fallt so üm un bi een Kubikmeter Water jede Sekunn den Afhang dal. De Waterfall liggt in de Drakensbargen in’n Royal-Natal-Natschonalpark in de Provinz KwaZulu-Natal. De Born vun’n Stroom Tugela, de den Waterfall dalstört, liggt bi’n Barg Mont-Aux-Sources.
Yosemite-Waterfall

De **Yosemite-Waterfall** is een vun de hööchsten Waterfäll op de Eer un de hööchste in Noordamerika. He liggt in’n Yosemite-Natschonalpark in de USA.

De Waterfall in de Bargen vun de Sierra Nevada hett en Kumpletthööch vun 739 Meter un warrt vun’n Yosemite-Kriek spiest, de wat later in den Merced River fleet. Op en eerste Stoop vun 435 Meter folgt en poor Kaskaden mit en Hööch vun 206 Meter. Denn fallt dat Water op dat letzte Stück noch wedder 98 Meter dal.
Sasha Cohen

**Alexandra Pauline „Sasha“ Cohen** (* 26. Oktober 1984) is en US-amerikaansche Ieskunstlöpersche. Se is de aktuelle natschonale Meestersche in den USA un aktuelle Viezweltmeestersche. Bi den Olympschen Winterspelen 2006 in Turin hett se de Sülvermedallje wunnen. 

Cohen is in Westwood boorn, dat is ’n Stadtdeel vun Los Angeles in Kalifornien. Vundaag leevt se in Laguna Niguel in Kalifornien. Ehr Moder, Galina, is een jüüdsch-russche Inwannersche ut de Ukraine un weer fröher ’n Ballerina. (Un so snackt Sasha Cohne blangen Ingelsch ok Russ’sch.) Ehr Vader, Roger Cohen, is en jüüsch-amerikaansch Raatgever för Geschäftslüüd. „Sasha“ is de russche Ökelnaam to „Alexandra“. 

Toeerst hett se Gymnastik maakt un is denn mit söven Johren to dat Ieskunstlopen wesselt.
Darg

**Darg** is en speziellen Typ Törf, de sik ut Reet un annere Planten tosamensett un mit Slick- un Wattsand dörsett is.

As Brennstoff weer de Darg nich good to bruken un wörr denn ok woll *Stinktörf* nöömt.
Karl Bunje

**Karl Bunje** (* 8. November 1897 in Neeborg/Ollnborg; † 6. April 1985 in Köln) weer’n plattdüütschen Schriever un’n Heimatdichter.

För de nedderdüütsche Bühn in Braak hett he 1930 sien eerst Schauspeel schreben *Deserteurs*. 1935 keem *[[De Etappenhas]]* to’n Upföhrung, wat woll mit sien gröttste Erfolg wurn is. Van dat Stück gifft dat sogor twee Filme un dat is in veel Dialekte un in Hoochdüütsch spölt wurrn. Insgesamt över 11.000 Mal is dat upföhrt wurrn. De Kölsche Schauspeler Willy Millowitsch hett dor völ Spood mit harrt. Siet 1937 wer he en free Schriever (dorvör weer he bi’t Rieksfinanzverwaltung). Dor he aber de Freemurers anhöört hett, hebbt se hüm van de Nazis ut nich mehr fördert.

Bekannt Stücken van hüm sünd:

* *Dat Hörrohr.*
* *[[Up Düwels Schuvkar]].*
* *Familienansluss.*
* *Dat Lock in de Gerechtigkeit*
* *De swatte Hannibal*
* *Achter anner Lüe Dören*
* *Hasenahlers*
* *In'n Mahlgang*
* *Blinnekoh*

Nahdem sien eerste Fru stürben wer (mit de harr he fief Söhn und een Deern), hett he 1978 eine twede Mal heirat.

Bunje hett 1971 den Fritz-Stavenhagen-Pries kregen. 1972 hett em de Nedderdüütsche Bühnenbund de Sülverne Ehrennadel geven un 1973 kreeg he de Ehrengaav vun de Ollnborgstiftung.

## Weblenken
Bill Gates

**William „Bill“ Henry Gates, III** (* 28. Oktober 1955 in Seattle) is en US-amerikaanschen Programmerer und Ünnernehmer. 1975 hett he tosamen mit Paul Allen de Microsoft Corporation grünnt. Em höört meist 1,1 Milliarden Aktien vun Microsoft, dat sünd üm un bi 41 Milliarden US-Dollar oder ok 10 % vun dat Grundkapital. He is de Baas vun de Entwicklung („Chief Software Architect“) vun dat Ünnernehmen. Siet Dezember 2004 is he ok Liddmaat vun den Vörstand vun Berkshire Hathaway. Dat is de Investmentholding vun den Investor Warren Buffett, de na Gates as de drüddriekste Mann vun de Welt ansehn warrt.

## Leven

Gates is dat tweete vun dree Kinner vun den Afkaat William H. Gates II (* 30. November 1925) und de Lehrersche Mary Maxwell Gates.

Sien eerste Insichten in de Reekner hett he mit 13 Johren an de High School sammelt. He is op de private *Lakeside School* in Seattle gahn. Dor geev dat ’n PDP-10-Anlaag. Tosamen mit sien Schoolfründ Paul Allen hett he dor dat Programmeren lehrt un hett sien eerste Firma *Traf-O-Data* grünnt. Se hebbt 'n Systeem för’t Meten vun den Stratenverkehr buut un dorför 20.000 Dollar kregen.

1973 gung Gates na de Harvard-Universität, üm dor to studeren. Aver de mehrste Tiet hett he in den Reeknerruum tobracht. Dor hett he ok Steve Ballmer drapen, de later sien Geschäftspartner warrn is. In’n Dezember 1974 schreev he tosamen mit Allen in ’n poor Weken ’n BASIC-Interpreter för den niegen Heimreekner Altair 8800. 1975 brook Gates sien Studium af, üm sik ganz op dat Föhren vun sien Firma Microsoft Corporation to konzentreren. Den Bahntje vun den Chief Executive Officer geev he in’n Januar 2000 an Steve Ballmer af. Siet disse Tiet is he Vörsitter vun den Opsichtsraat un Baas vun de Entwicklung vun de Firma.

Siet 1994 is Gates mit de Programmerersche Melinda French verheiraadt. Se hett domaals dat Projekt Microsoft Bob leidt. Se hebbt twee Döchter un een Söhn.
He leevt mit sien Familie in Medina an’n Lake Washington.

To Bill Gates höört ok de gröttste Bildagentur vun de Welt, Corbis. 

Teihn Johr lang weer Gates de riekste Mann vun de Welt. Siet 2007 hett em aver Carlos Slim Helú överhaalt. Dat liggt villicht ok dor mit an, dat Gates al veel vun sien Geld in de Stichten Bill & Melinda Gates Foundation steken hett, de Stipendien för junge Lüüd vergifft, Krankheiten in de Drüdde Welt bekämpfen deit un noch vele annere gode Saken maakt.

## Böker vun Bill Gates

* *Der Weg nach vorn*. ISBN 3-453-12296-8
* *Digitales Business*. ISBN 3-453-15859-8

## Literatur över Bill Gates

* Janet Lowe: *Bill Gates. Sein Erfolgsgeheimnis*. TM-Börsenverlag 2000. ISBN 3-930851-49-0
* Jennifer Edstrom, Marlin Eller: *Barbarians led by Bill Gates. Microsoft von innen betrachtet.* vmi-Buch. ISBN 3-8266-0506-3
* James Wallace, Jim Erickson: *Mr. Microsoft, die Bill Gates Story.* Verlag Ullstein 1993. ISBN 3-550-06808-5

## Weblenken

* Bill Gates sien Websteed (mit Biografie) (ingelsch)
Oorssen

**Oorssen** () is een Oortsdeel vun den Stadtdeel Övervieland.

Oorssen weer fröher een Dörp bi Bremen un höör to dat Bremer Landgebiet mit to. Toeerst weer Oorssen Buurndorp, loterhen sund dor allerhand Strotenmoker tohuse ween. In Oorssen steiht de ole St. Johannes-Karken. De wurr um un bi 1250 boot un is de eenzigst ole Karken in dat Landgebiet vun Bremen, de noch dat Gewölbe ut de Tiet vun den Boo hett. Bit 1945 harr Oorssen een egen Börgermeester. Dornoh wurr dat een Vörstadt vun Bremen un höört sietdem to Bremen to. 1961 is Orssen mit de annern olen Dörper Habenhusen, Kattentoorn un Kattenesch tosomensloten to dat *Ortsamt Obervieland*.

1812 harr Oorssen 767 Inwohners; 1955: 4.056 Inwohners; 1974: 2.761 Inwohners; 1995: 6.228 Inwohners.
Geelbeen

**Geelbeen**. Ole Noom för de Inwohners vun  den Bremer Stadtdeel Bunnendoor. Geelbeen oder Geelbeeners heet de Lüe, de dor wohnt. Dat is nich ganz kloor, worüm. Mag ween, datt dat doran liggt, datt bi´n Smuggel mit Toback de Been vun den Inwohners geele Farv annohmen hefft. Mag ober ook ween, datt dat ´n ganz annere Oorsook hett. Bunnendoor is een Deel vun de ole Bremer Neestadt. Fröher hett dat twee Doren geben noh Bremen rin up de Neestadt´s-Siet: Dat Hoge Door un dat Bunnendoor.
Freden vun Habenhusen

**Freden vun [[Hobenhusen]]**. In dat Johr 1666 hefft de Sweden versöcht, de Stadt Bremen intonehmen. De schull dormols een Deel vun dat Königriek Sweden weeren. De Oorsook weer, datt de Dom vun Bremen un de Domimmunität, dat sünd de Hüser un Grundstücken, de noh den Dom tohören döen, een Deel vun dat Arzbisdom Bremen weern. Düt Erzbistum höör noh Sweden to. Nu wollen de Sweden ober nich bloß düssen Deel vun Bremen hebben, man de ganze Stadt. Se stüern ehren groten Generool Carl Gustav Wrangel up de Stadt to, de scholl ehr innehmen för dat Königriek. In dat Johr 1666 leeg he mit siene Suldooten vör de Stadt. He hett ehr ober nich innehmen konnt. Man up´n 15. November 1666 wurr een Freden sloten twüschen Bremen un Sweden. Weil de sweedsche Generool Wrangel sien Hauptquartier in dat Dörp Hobenhusen harrt hett, warrt düsse Freden de Freden vun Hobenhusen nömmt.
Gott

**Gott**, westföölsch ook **Guott**, is in de monotheistischen Religionen (Christendom, Jödendom, Islam) de, de Welt un de Minschen maakt hett. Annere Religionen hebbt mehr as een Gott, so to’n Bispeel de Hinduismus. 

## Jöödsche Sicht
In’t Jödendom is Gott de, de de Welt maakt hett un ok de, de dat jöödsche Volk annahmen hett un em en Opdrag geven hett, sien Volk to ween, dat sien Gesett bewohrt un höllt.

## Christliche Sicht
In’t Christendom is Gott een Dreeeinigkeit ut den Vader, den Söhn un den hilligen Geist. De christlichen Theologen köönt nich nipp un nau seggen, woans dat funkscheneert. Se hebbt aber in ehr Bibel Textsteden funnen, de jüm dorto bröcht hett, to glöven, dat dat so is. Na de christliche Lehr is en Minsch dör den Gloven an Jesus Christus Gott sien Kind un Gott is den Minschen sien Vader.

## Islaamsche Sicht
In’n Islam is Gott de, de de Welt maakt hett un de de Minschen an’n jüngsten Dag vör Gericht stellt. Vun’n Dreeenigkeit wullt de Muslimen nix weten.

## Weblenken

* Religionen weltwied: ''The Big Religion Chart.'' In: *ReligionFacts.com.* 21. November 2016 (engelsch)
*  19. Dezember 2012 (engelsch).

## Nawiese
Bremerhoben

**Bremerhoben** is en düütsche Stadt an de Wersermünn in de Noordsee. Grünnt 1827 vun den Börgermeester Johann Smidt ut Bremen. Ungefähr 116.640 Inwahners leevt in düsse düütsche Grootstadt. Bremerhoben is as een vun twee Städer een Deel vun dat Land Bremen. Düsse Stadt geiht dat nich just goot. Meist 25% vun de Inwohners sünd ohn Arbeit un verdeent keen Geld. Wichtig sund de Habens. Besunners de Containerterminals weert jümmers noch utboot. Bremerhoben hett allerhand to kriegen mit dat Inföhren vun Autos ut Länners vun den wieten Oosten. Mit de Fischeree löppt dat nich mehr so goot as fröher. Vör den Tweeten Weltkrieg bestünn Bremerhoben eegentlich ut dree Städer: De Stadt Bremerhoben, de to Bremen tohören dö, un de Städer Geestemünn un Leh (1924 tohoop Wersermünn), de to Preußen tohören dö. Vundaag is dat allens tosomen de Stadt Bremerhoben (1939-1947 Wersermünn).

## Beröhmte Lüüd
* Lale Andersen

* För de Stadt steiht de fiktiv Figur Hein Mück as een Symbol.

## Attraktschonen
Bekannt is de Zoo an de See, dat Museum vun de Seefohrt, dat niege Museum von de Utwannerers und dat niege Klimahus in de „Havenwelten“.

All 5 Johr find dor ok de *Sail Bremerhaven* statt, een grooten Volksbelustigung mit völl oll (un nieg) Segelschippen.

## Politik

### Böverbörgermeesters

### Ehrenbörgers

Bremerhoben hett 24 Ehrenbörgers (Stand 2015): Ehrenbörgers von Bremerhoben.

### Stadtdelen

Bremerhoben is indeelt in Stadtbezirke, Stadtdelen un Oortsdelen. De groff Grenz Geest deelt de Stadt in de Bezirke *Noord* un *Süüd*.  De sünd wedder indeelt in negen Stadtdelen un 24 Oortsdelen. Dree Stadtdelen sünd toglieks Oortsdelen, söss Stadtdelen sünd noch wedder in 21 Oortsdelen ünnerdeelt. De Slötelnummern mit veer Tallen hebbt den sülven hierarchischen Opbo as in de Stadt Bremen. De eerste Ziffer för den Stadtbezirk, de tweete Ziffer för den Stadtdeel un de drüdde un veerte Ziffer för den Oortsdeel.
Pomologie

De **Pomologie** is de Lehr oder de Wetenschop vun dat Aaft un vun allens, wat dor mit tosomenhangen deit, so as t.B. Aaftanbo, Aaftsoorten. De Begreep „Pomologie“ wurr  1758 van Johann Hermann Knoop in sien Wark 'Pomologia' präägt.

Eerste pomologische Schriften wurrn all in dat 18. Johrhunnert verfaat. In't 19. Johrhunnert keemen mit de Tonahm vun dat Interesse an dat Tüchten vun nee Soorten völ umfangriek Böker, dorünner riek bebillerte, un kunstvoll Warken up den Markt. Zentren vun de pomoloogsche Forschung weern hauptsächlich Düütschland un Frankriek. 

## Weblinks
Walter Kempowski

**Walter Kempowski**  (* 29. April 1929 in Rostock; † 5. Oktober 2007 in Rodenborg (Wümm) weer en bekannten düütschen Schriever. Sien Vader weer Reder. 1947 güng he in’n Westen. As he na Rostock torüchkomen dö, hefft se em in de DDR vunwegen Spionage veroordeelt un he schull 25 Johr lang in Lagers ünner Dwang arbeiden. He hett denn in Bautzen inseten. 1956 hebbt se em denn aber doch freelaten. Ölven Romans hett he schreven. Besunners bekannt is de Roman „Tadellöser & Wolff. Ein bürgerlicher Roman“ warrn. Den hett he in dat Johr 1972 schreven un dat Feernsehn hett dor later en Film vun maakt. 

In de verleden Johren hett he den „Echolot“ rutgeven. Dat sünd üm un bi 8000 Sieden, wat he blots tohopenstellt hett un tosomenschostert ut Zeitung un wat he sünst noch fünn. Midderwielen sünd denn ok noch dree Daagböker rutkamen. „Sirius“ behannelt dat Johr 1983, „Alkor“ dat Johr, wat för Düütschland so besonners weer, 1989, un dat neeste, „Hamit“ geiht över dat Johr 1990. Fröher hett de Kritik sik mit Kempowski nich so richtig afgeben wullt, as wenn dat man blots en Mann weer, de sik wat torechtdrömen dö. Man in de leste Tiet kann een fakener hören un lesen: Dat is doch en Schrieversmann, de wat versteiht vun sien Arbeid. 

He leev in dat lüttje Dörp Narbn, wat to Jeem tohören deit. Dat is nich wiet af vun Zeven. Op Platt is nix vun em rutkomen, man in siene Dogeböker bruukt he faken Sprüch un Snäcke in siene plattdüütsche Moderspraak.

In’n Oktober 2006 hebbt se bi Kempowski Darmkrebs faststellt. Dorvun is he denn een Johr later an’n 5. Oktober 2007 ok doodbleven. He dee toletzt in dat Krankenhuus in Rodenborg liggen.
Thomas Mann

**Thomas Mann** (* 6. Juni 1875 in Lübeck; † 12. August 1955 in Zürich in de Swiez) weer een vun de ganz groten düütschen Schrieverslüüd.

## Leven

Thomas Mann stamm vun een vun de olen Lübecker Familien af. Sien Vadder Thomas Johann Heinrich Mann weer Senater. Siene Mudder keem ut Brasilien. Up de Scholen hett he nix besunners tostannenbröcht. As sien Vadder dootbleven weer, hett he de School 1892 verlaten. 

De Familie güng denn ut Lübeck weg un trock na München hen. Dor hett he bi een Versekern arbeidt. 1905 hett he Katja Pringsheim heiraadt, een Dochter ut goden Huse. Mit ehr hett he sess Kinner harrt: Erika (1905–1969), Klaus (1906–1949), Golo (1909–1994), Monika (1910–1992), Elisabeth (1918–2002) un Michael (1919–1977) Mann.
1929 kreeg he den Nobelpries för Literatur. As de Nazis in Düütschland de Macht övernehmen döen, güng he in de Swiez. 1939 is he utwannert na de USA. Dor leev he in Pacific Palisades in Kalifornien. 1944 is he een Börger vun de USA wurrn, man na den Krieg is he denn doch woller torüchgohn na de Swiez. Sien Broder Heinrich Mann was ook een beröhmten Schrieversmann.

## Böker vun Thomas Mann

* Buddenbrooks (1901)
* Tonio Kröger (1903)
* Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull (toeerst 1922, ümschreben 1954)
* Der Zauberberg (1924)
* Josef und seine Brüder (1933-1942)
* Lotte in Weimar (1939)
* Adel des Geistes. Gesammelte Essays (1945)
* Doktor Faustus (1947)
* Der Erwählte (1951) 
* un noch ´n ganzen Barg mehr. 
Op Platt is vun Thomas Mann nix rutkomen.

## Över Thomas Mann

* Hermann Kurzke: Thomas Mann- Das Leben als Gesamtkunstwerk, S. Fischer, Frankfurt/Main, 2002
* Marcel Reich-Ranicki (Rutgever): Thomas Mann und die Seinen, DVA, 1987

## Weblenken

* Thomas Mann up Commons
Bremerhaven (Mehrdüdig Begreep)

**Bremerhaven** betekent

* *[[Bremerhaven (Schipp, 1906)|Bremerhaven]]*, Fischdamper von 1906,
* *[[Bremerhaven (Schipp, 1920)|Bremerhaven]]*, Kombischipp von 1920,
* *[[Bremerhaven (Schipp, 1954)|Bremerhaven]]*, Fährschipp von 1954,
* *[[Bremerhaven (Schipp, 1960)|Bremerhaven]]*, Bäderschipp von 1960,
* *[[Bremerhaven (Schipp, 1999)|Bremerhaven]]*, Fährschipp von 1999,
* Bremerhaven, en Marskrater.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Bremerhoben, Stadt in dat Bundsland Bremen.
Souq Ahras

**Souq Ahras** (ok *Souk Ahras* oder *Souk-Ahras*) is en Stadt in'n Noordoosten vun Algerien in de Region "Numidien". Meist 150000 Inwohners sünd dor tohuus. Vundaag is dat de Hööftstadt vun de Provinz Souq Ahras. In de Tiet vun de Antike wurr de Stadt *Thagaste* oder ok *Tagaste* nöömt. De öllere Plinius un dat "Itinerarium Antonini" hett de Stadt kennt, man allto veel is nich bekannt över de Geschicht vun de Stadt. 

In Thagaste is de berühmte kathoolsche Karkenlehrer un Hillige Augustinus boren.

## Weblinks
Carl Gustav Wrangel

**Carl Gustav Wrangel** (Graf vun Salmis; * 13. Dezember 1613 up Skokloster bi Uppsala; † 5. Juli 1676 up de Insel Rügen, de dormols to Sweden tohören dö) weer Feldmarschall un Staatsmann vun Sweden. 

## De Fomilie
Sien Vadder Hermann von Wrangel (1585-1643) weer ok al Feldmarschall. Bobenhen hett he as Generoolgouverneur dat Livland för Sweden regeert. 

## Suldoot
Carl Gustav is al 1627 Suldoot wurrn. Dat weer in de Tiet vun den Dartigjöhrigen Krieg. Toeerst hett he för sien König Gustav II. Adolf in Dütschland mitstreden. As de König 1632 bi Lützen fullen is, hett he ünner Bernard von Sassen-Weimar un ünner Johan Banér deent.

## Karriere
1638 wurr he to’n Generalmajor mookt. Siet 1657 weer he Rieksadmiral, un 1660 hett he, as Generoolgouverneur in Pommern för de Sweden regeert, just so, as sien Vadder dat in Livland doon harr. Pommern höör dormols noh Sweden to. 

## Freden vun Habenhusen

1666 leeg he mit siene Suldoten vör de Stadt Bremen un woll ehr innehmen. Bremen weer dormols, tominnsten vun’n Nomen her, de Hööftstadt vun dat Arzbisdom Bremen. Dat is dat Land twuschen Elv un Werser. Düt Land höör dormols ok to Sweden to, bloß de Stadt Bremen nich. Dat woll Wrangel ännern, man he hett dat nich schafft.

Dor möß he denn an’n 15. November 1666 den Freden vun Habenhusen mit de Bremers moken.

## Leste Johren
1674 weer Sweden in’n Krieg gegen Brannenborg un Wrangel weer böverste Feldherr. In düsse Tiet hett sien Stiefbroder Waldemar von Wrangel de Slacht vun Fehrbellin gegen den Kurfürsten vun Brannenborg verloren. He weer süms ok dorbi, konn ober nich mitmoken bi de Slacht, weil he krank weer. In dat sülbige Johr hett Wrangel in sien Deenst as Suldoot Bott geben. 
1676 trock he sik torüch noh Rügen un dor is he denn ok sturben. 

Dat hett bit in’n November 1680 duurt, datt Wrangel denn amenn in Stockholm beerdigt wurr. De König weer dorbi. Wrangel hett ünner veer Königen vun Sweden deent.

## Weblenken
Johan Banér

**Johan Banér** (* 23. Juni 1596 in Djursholm bi Stockholm; † 10. Mai 1641 in Halverstidde) weer Feldmarschall vun Sweden.

## Leben
### Familie
Johan Banér is de Söhn vun Gustav Axelsson Banér un siene Fro Christina Sture. Sien Broer heet Svante Banér.

### Suldoot
Mit 19 Johren is Banér Suldoot wurrn. He füng bi de Kavallerie in dat Regiment vun sien Broer Svante an. Fief Johre loter, dat weer in dat Johr 1620, hett Banér dat al to’n Kapitänleutnant in dat Regiment vun’n Hoff bröcht. 1621 hefft se em to’n Oberst mookt vunwegen sien Kuroosch bi de Stadt Riga. 1625 wurr he to’n Kummandanten vun de Stadt Riga beropen. Dat bleef he man bloß bit 1626. Dornoh weer he Kummandant in Danzig. Vun 1627 bet 1629 hett he as Afgesandten öber dat Enn vun den sweedsch-poolschen Krieg mitverhannelt. 1629 is he General vun de Infanterie wurrn. Bovenhen hefft se em ok noch to’n Gouverneur vun Memel beropen. 1633 hett he sik vunwegen allerhand Maleschen ut den Krieg torüchtrocken. An’n 4. Oktober 1636 hett he de Slacht vun Wittstock gegen den Kaiser siene Suldooten wunnen, ofschoonst de veel mehr weern. 

Banér speel in den Dartigjöhrigen Krieg een grote Rull. Sien Naam hefft de Lüe bloß mit Bangigkeit utsproken. As Offzier weer he besunners goot, wenn he siene Suldooten ut de Bredullje rutföhren möß. De Lüe säen öber em, he kenn keen Angst un woll sik vun numms wat seggen loten. Wenn dat üm siene Sook güng, denn so kenn he keene Frünnen. Bobenhen weer he groff un wüß nix af vun Kultuur. Wat dat nu stimmt oder bloß Propaganda is, kann een so genau hüdigendags nich mehr seggen. Up jeden Fall is dor wat an. 

### Heiroot
Banér weer dreemol verheiroot. De eerste Fro hett he in’n November 1623 nohmen. Dat weer Catharina Elisabeth von Pfuel. Se is up’n 20. Februar 1636 sturben. Korte Tiet loter, up’n 25. Juli 1536 hett Banér denn woller heiroot, dütmol Elisabeth Juliana von Erpach. Düsse Fro is an’n 29. Mai 1640 dootbleben. An’n 16. September vun düt Johr hett Banér denn to’n lesten Mol een Fro nohmen. Dat weer Johanna Margaretha vun Baden un se weer een Dochter vun den Markgrof Friedrich V. vun Baden-Durlach. Lang weeren se nich tosomen. Johan Banér is denn süms sturben up’n 10.Mai 1641 in Halberstadt. Dor weer he 45 Johr oolt. No den Dood vun Banér hett toeerst Carl Gustav Wrangel, loter de General Lennart Torstensson dat Kummando öber de sweedschen Truppen öbernohmen.

### Fruchtbringende Gesellschaft
Wunnerlicherwies höör Banér to de „Fruchtbringende Gesellschaft“, een Krink vun Lüe, de dat mit Dichteree un Literatur holen döen. Ludwig I. vun Anhalt-Köthen hett em in’n Summer 1633 dor upnohmen. In dat Book vun de Sellschup steiht sien Noom ünner de Nummer 222.

## Böker öber Banér
* Birger Steckzén: Johan Banér, der schwedische Löwe, Leipzig 1942
* Ernst Wangerin: Johann Banér: Schwedischer Feldmarschall im dreißigjährigen Krieg, Duisburg, 1905

Up Platt is nix öber Banér rutkomen.

## Weblenken