open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ut de Franzosentid

Dat Book **Ut de Franzosentid** vun Fritz Reuter is 1859 in Reuter sien Bookreeg *Olle Kamellen* rutkamen un weer dor de Deel I (tohoop mit *[[Woans ick tau ’ne Fru kam]]*).

## Wo dat üm geiht

Dat Book speelt in Mäkelborg, in Stemhagen, in de Franzosentiet 1813. Dat is en histoorschen Roman un Reuter versöcht dat Schehn getro to schillern.  Aver ok de Humor blifft man nich ganz buten vör. Dör en Missverständnis glöövt se, dat en franzööschen Suldoten verswunnen is. Lüüd warrt fastnahmen un dat gifft groot Bohau. Man an’t Enn lööst sik allens op un dat gifft en godet Enn mit en dubbelte Hochtiet.

## Wat annere dor vun maakt hebbt

Al 1867 hett Charles Lee Lewes dat Book op Engelsch översett, dat dee *In the Year ’13: A Tale of Mecklenburg Life* heten. Fritz Meyer-Scharffenberg hett de Franzosentid 1962 as *Die Franzosengeschichte* na’t Hoochdüütsche översett. En tweet engelsch Översetten hett Carl F. Bayerschmidt maakt: *When the French Were Here*. Op Sweedsch is dat Book 1960 as *Fransmän i stan* rutkamen.

## Weblenken
Blinnenkoort

En **Blinnenkoort** is en Koort för blinne Lüüd. Blinne mööt de Koort mit de Fingers föhlen un de Linien un Teken op de Koort mööt ut de Koort rutstahn. De Schrift mutt Brailleschrift wesen. Faken gifft dat tosätzlich to de Brailleschrift ok normale latiensche Schrift, de ok rutsteiht. Farven helpt nix un de Informatschonen mööt anners dorstellt warrn. En Blinnenkoort to maken is recht veel tosätzlichen Opwand to en normale Koort, mehrstendeels gifft dat Koorten blots för lüttjere Rebeden, de noch nich to kumplizeert sünd, to’n Bispeel en Plaan vun en Bowark oder en Campus vun’e Universität.
Hellmut Maneval

**Hellmut Maneval** (* 13. November 1898 in Pforzheim; † 19. April 1967) weer en düütschen Footballspeler.

Maneval weer Hlfstörmer bi de Stuttgarter Kickers. In dat Johr 1923 keem he eher tofällig to en Länderspeel, wiels dor enigen Speler afseegt harrn bi en Speel tegen de Nedderlannen. He speel nich slecht, kreeg aber kien wietere Inladungen mehr. 

1929 is he nah England översiedelt. 

## Literatur

* Lorenz Knierim, Hardy Grüne, Spielerlexikon 1890-1963, ISBN 3-89784-148-7
Klaus Granzow

**Klaus Granzow** (* 10. September 1927 in Mützenow; † 1986 in Hamborg) weer en pommerschen Schauspeler, Schriever un Dichter.

Granzow is in 1927 in Mützenow in Hinnerpommern boren un dor ok opwussen. He weer in Stolp op’t Gymnasium un müss 1943 to de Marinehelpers. 1945 keem he in russ’sche Kriegsgefangenschop un müss op ene sowjetsche Kolchoos arbeiden. 1947 hebbt se em ut Pommern verdreven un Granzow keem na Hamborg. Dor hett he 1951 en Schauspeelstudium anfungen. 

He hett ok dat Schrieven anfungen, veel to siene Heimat in Pommern. För’n Rundfunk hett he mehr as 400 Sendungen maakt. Veel dorvun op Pommernplatt.
He weer lange Tiet Schauspeler bi dat Theater ’46/Kamerspeelkreis Lübeck. 1964 hett he denn ok toeerst bi dat Ohnsorg-Theater speelt un höör vun 1980 af an fast to dat Ensemble. Ok in welk Feernsehfilms hett he mitmaakt. 

Vun 1968 af an weer Granzow Redaktör bi dat Wekenblatt „Kirche in Hamburg“. Granzow harr höört, dat in Brasilien jümmer noch Pommern leven deen (ut Pommern weren se ja all verdreven, geev keen Pommernland mehr) un 1971 möök he sien eerste Reis na Brasilien, de Pommern dor kennentolehren.

Granzow hett 1964 den Pommerschen Förderpries för Kultur un 1971 den eersten Pries bi den Höörspeelwettbewerf vun’n Oostdüütschen Kulturraat kregen. 1976 is de Pommersche Kulturpries an em gahn.

## Warken
* *Der Schauspieler Gottes* (1960 toeerst opföhrt in Lübeck)
* *Berlin-Advent* (1962)
* *Tagebuch eines Hitlerjungen* (1965)
* *Leise rieselt der Schnee*
* *Wenn es Frühling wird*
* *Bei uns im Dorf*
* *Der rote Husar und die Jungfrau*
* *Grün ist das Tal am Rio Itajaí*
* *Estrada Pommeranos*
* *Typisch Pommern* (1982)
* *Krischan vertellt. Döntjes aus Pommern.* Pommerscher Buchversand, Hamborg 1969
* *Wat heww wi us doch amüseert! Vergneugte Vertellkes un Dööntjes ut Pommern.* Jung, Kiel 1985, ISBN 3-923525-23-0

## Filmrullen

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Mahnke-Verlag

De **Karl-Mahnke-Verlag** is en Verlag in Veern. Vör allen vun Belang is de Mahnke-Verlag för plattdüütsche Theaterstücken.

## Historie

Anfungen mit dat Ünnernehmen hett dat 1841 as de Bookbinner Dieter Mahnke anfüng, in Veern Bibeln, Gesang- un Schoolböker to verköpen, de he fertig druckt in Hannover köfft un sülvs bunnen harr. Bald füng he ok an, Schoolbedarf to verköpen. Mit de Tiet harrn Dieter un vun 1875 af an Friedrich Mahnke ehrn Laden to en bedüden pädagoogschen Bookhannel utboot, de good vun dat Lehrerseminar leven dee. 1907 övernehm Karl Mahnke den Laden. Ok sien Broder Hans dee mitarbeiden. Allgemeen warrt nu Lehrmiddel verköfft un ok as 1923 dat Lehrerseminar dichtmaken dee, hett de Laden dat överstahn.

Wichtig weer dat Johr 1909. Mahnke harr veel Schoolmeesters un Seminaristen as Kunnen. So hett he denn ok anfungen de Tietschrift *Seminarbote* ruttogeven, de vun fröhere Seminaristen för fröhere Seminaristen maakt weer. Dat dee good passen, he müss ja sounso veel na de Scholen in de Ümgegend un kunn so noch beter Kuntakt knüppen. Dat weer also de eerste Saak, de Mahnke as Verlag rutgeven dee. He mark gau, dat bi de Schoolmeesters veel Bedarf weer för plattdüütsche Theaterstücken. Also füng he an, ok de Stücken vun plattdüütsche Schrievers to verlegen. Teihn Johr later harr he al 50 Schrievers ünner Verdrag. En ganz bedüden Wark, dat den Verlag bannig vöranbröcht hett, weer *[[De Etappenhas]]* vun Karl Bunje.

1935 hebbt sik de beiden Bröder Hans un Karl trennt. Hans möök mit dat Geschäft för Lehrmiddel wieder, Karl övernehm den Verlag. 1953 gifft Karl sien Geschäft in’e Hannen vun sien Söhn Friedrich-Karl Mahnke. De Tall vun Schrievers ünner Verdrag liggt nu al bi 120. De Verlääg Quickborn, Hermes un Richter harrn jemehr Afdelen för Theaterstücken oplööst un Mahnke harr ok disse Stücken övernahmen. 1982 övernimmt Friedrich-Karl sien Söhn Dierk Mahnke dat Ünnernehmen.

## Kiek ook bi

* Karl-Mahnke-Theaterpries

## Weblenken

* Websteed vun’n Verlag (hoochdüütsch)
Mützenow

**Mützenow** (poolsch *Możdżanowo*) is en Dörp in Polen in de Woiwodschop Pommern, Kreis Stolp. Dat Dörp hett sowat 220 Inwahners.

## Geografie

Mützenow liggt so bi söven Kilometer vun de Oostsee af. Na Westen to liggt dat Land wat höger, in’n Silberberg is de hööchste Punkt mit 45 Meter över de See.

## Historie

Mützenow weer en Angerdörp, dat bi de düütsche Oostsiedlung nee anleggt worrn is. Dat Dörp höör dat Klooster Stolp to. As se 1534 de Reformatschoon in Pommern inföhrt harrn, dor müssen de Kloosters ehren Besitt afgeven un dat Dörp keem an den Hertog. Na de Buurnbefreeung weer Mützenow en Buurndörp, 1939 geev dat 60 Buurnhööv.

Mützenow weer tolest vör’n Krieg 836 Hektar groot un harr an’n 17. Mai 1939 393 Inwahners. Dat Dörp harr en School, op de 1932 bi 60 Schölers weren, de in twee Klassen Ünnerricht harrn. Na’n Krieg hett Polen 1947 de düütschen Inwahners verdreven un in Mützenow leven nu Polen. 

### Kark

De Kark hebbt se 1356 boot un weer den hilligen Jodocus wieht. To dat Kaspel hören tolest de Öörd Starkow, en Deel vun Steinwald un Scharfenstein.

## Lüüd ut Mützenow

De Schriever un Schauspeler Klaus Granzow is 1927 in Mützenow boren. He is sien Leven lang siene pommersche Heimat verbunnen bleven.

## Weblenken
Ruut (mehrdüdig Begreep)

**Ruut** betekent

* Ruut, geometrisch Figur,
* Ruten, en Klöör bi’t Koortenspeel,
* Ruut, en Finsterschiev,
* Ruut, Heroldsbild in de Wapenkunn.
Christa Siems

**Christa Siems** (* 28. Mai 1916; † 27. Mai 1990 in Hamborg) weer en düütsche Volksschauspelerin.  

Bekannt weer se dör hör Höörspeel-Arbeit bi’d Rundfunk un as Schauspelerin bi’d Ohnsorg-Theater. Af 1940 an hett so ok in verscheeden Speelfilmen mitspeelt, so as in „Für die Katz“ (1940) un Pension Schöller (1960) aber ok in Feernsehstücken un Feernsehregen so as in Tatort, Stahlnetz, Gestatten, mein Name ist Cox. 

## Filmwarken (Utwahl)

## Weblenken

* Christa Siems bei filmportal.de
Ruten (Klöör)

**Ruten**  is en Klöör vun de franzööschen Speelkoorten. 
De originale franzöösche Naam is **Carreaux**, dat is dat franzöösche Woort för veereckige Glasschieven un Klinkers (de för den Footbodden) un Ruut is dat plattdüütsche Woort för so en Schiev. Dat Teken is toeerst in Rouen un Lyon in’t 15. Johrhunnert bruukt worrn. Lyon weer in disse Tiet bekannt för ehr Produkschoon vun Klinkers.

In England un Spanien hebbt se dat Teken anners nöömt. För jem is dat en Demant.

Bi Skat un Dubbelkopp is Ruten de sietste Klöör.

## Bispillkoorten


Bild:Playing card diamond A.svg|Ruten-Ass
Bild:Playing card diamond 2.svg|Ruten-2
Bild:Playing card diamond 3.svg|Ruten-3
Bild:Playing card diamond 4.svg|Ruten-4
Bild:Playing card diamond 5.svg|Ruten-5
Bild:Playing card diamond 6.svg|Ruten-6
Bild:Playing card diamond 7.svg|Ruten-7
Bild:Playing card diamond 8.svg|Ruten-8
Bild:Playing card diamond 9.svg|Ruten-9
Bild:Playing card diamond 10.svg|Ruten-10
Bild:Poker-sm-234-Jd.png|Ruten-Buer
Bild:Poker-sm-233-Qd.png|Ruten-Daam
Bild:Poker-sm-232-Kd.png|Ruten-König
Sarcee

De **Sarcee** (ok **Tsuu T'ina**, **Sarsi**, **Tsu T'ina**) sünd en Indianervolk in Kanada ut de athapaskische Spraakfamilie. In 18. un 19. Johrhunnert leevten se an de bövere  Saskatchewan- un Athabaska River un weern de nöördlichste Stamm ut de Plains-Kultur. Hüdtodag leeven se in de Reservatschoon *Tsuu T'ina Nation 145*, wat an de süüdwestlich  Stadtrand vun Calgary liggt un 283,14&nbsp;km² groot is. Bi de Vokszählung vun 2001 hebbt se 1.982 Lidmaaten tellt. 

Wohrschienlich trucken de Sarcee an’ Enn’ vun dat 17. Johrhundert süüdwärts in disse Region und wurrn de nöördlich Nahbers von de Siksika (ok Blackfoot nömmt), de hör tegen de Fiende schützt hebbt. Ehr Naam kummt vun de Blackfoot un bedüüd "nich good". De Sarcee hebbt wesentliche Markmalen vun de Blackfoot-Kultur övernommen, so as de Sünnendanz-Zeremonie. Tabak weer de eenzigst Feldfrucht un wurr zeremoniell anboot.  De Sarcee wahnen in Tipis un leevten vun de Büffeljagd. Mit de Kiowa weern se good Fründ, bevör de um 1700 herüm wegtrucken sünd. Völ Striet geev dat mit de Cree aber ok anner Stämme hebbt hör immer mal weer angrepen. De Inwahnertall wurr ok dör Epidemien as  Pocken un Scharlach in’ 19. Johrhunnert minneseert. In de Verdrag vun 1877 hebbt de  Sarcee tosommen mit de Siksika un de Alberta-Assiniboine hör Jagdgründe an de Regeeren in Kanada aftreden un sünd 1880 in en Reservat  trucken.

Wiels dat Reservat dicht bi de Stadt Calgary liggt, keem un kummt dat aber immer noch to Konflikten. So kunn 2005 een Umgehungsstraat, de dör dat Reservat vun de Sarcee föhrt harr, nich baut wurrn. Up de anner Siet dröft de Sarcee kein Indianerkasino baun, wiels de Stadt Calgary dordör en Tonahm vun Straatenverkehr befürchten deiht.

## Weblenken
* Websteed vun de Sarcee Nation (engesch)
* Heritage Community Foundation: The Tsuu T'ina Nation (engelsch)

## Kiek ok
*List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent

## Literatur

*Raymond J. DeMallie (Hrsg.): *Handbook of North American Indians, Vol.13 Plains*, Smithsonian Institution Press, Washington 2001. ISBN 0-16-050400-7
Karl-Heinz Groth

**Karl-Heinz Groth** (* 4. Januar 1940 in Lunnen) is en plattdüütschen Schriever.

Groth is 1940 in Lunden boren un is dor ok vun 1947 af an bet 1951 op Volksschool wesen un denn bet 1956 op Middelschool. 1956/1957 hett he en Lehr op Holtkoopmann in Heid maakt. Denn is he aver wedder na School gahn un weer bet 1960 op Gymnasium in Heid. 1960 keem he na de Pädagoogschen Hoochscholen Flensborg un Hamborg un hett Historie studeert, op Lehramt för Grund- un Hauptschool. Na sien Studium keen he toeerst as Lehrer na Helgoland. 1972 güng he na Heid un weer 1975/1976 een Johr Schoolmeester in Büsen. 1977 hett he de School in Wyk as Rekter övernahmen un is denn na Eckernföör gahn, wo he vun 1982 bet to sien Rohstand 2003 Rekter von de Gorch-Fock-School wesen weer.

Groth weer vun 2006 bet 2010 in’n Plattdüütschen Raat för Sleswig-Holsteen. De Klaus-Groth-Pries vun de Stadt Heid, dat weer sien Idee. Sülvs hett he 1994 den drüdden  un 1997 den tweten Platz bi’n Freudenthal-Pries maakt un 2000 de Sleswig-Holsteen-Medallje kregen, for sien Insatz för de plattdüütsche Spraak. Groth hett ok en grote Kolumne in de 16 Daagbläder vun den Sleswig-Holsteenschen Zeitungsverlag. 2009 hett he dat Bundsverdeenstkrüüß kreegen.

Groth is verheiradt, leevt siet de 1980er Johr in Goosfeld bi Eckernföör un hett fief Kinner.

## Warken (Utwahl)
* *Also, um eins in Düsternbrook*, Wartberg-Verlag, Gudensberg-Gleichen, 2007
* *De Lütthasenschool*, Husum Druck- und Verlags-Gesellschaft, Husum, 2011
* *De Postroov un anner Kriminolgeschichten* (mit Carl Groth) Wachholtz, Niemünster 1997
* *De Wiehnachtsgoos Auguste*, Husum Druck- und Verlags-Gesellschaft, Husum, 2012
* *Dreih di mol üm. Vun Minschen un anner Lüüd*, Verlag Schwensen, Eckernföör, 1992
* *Kalli un Butzel op grote Fohrt*, Quickborn-Verlag, Hamborg, 1995
* *Morrn süht allens anners uut*,  Schleswig-Holsteinischer Zeitungsverlag, Flensborg, 2000
* *Saivala.* (*Kalli un Butzel* op Hoochdüütsch) Fischer-Verlag, Aken (Elv), 1996
* *Schleswig-Holstein-Quiz op Platt.* Wachholtz , Niemünster, 2004
* *Segg mol ... Achtersinnige Vertellen.* Quickborn-Verlag, Hamborg, 1994
* *So spricht Schleswig-Holstein*, Schleswig-Holsteinischer Zeitungsverlag (sh:z), Flensborg, 2011 
* *Ulenspegel will flegen leern. En Stück för Kinner na en Idee vun Günter Seidel.* Mahnke-Verlag, Veern, 1994
* *Vun Dannenbööm un Wiehnachtsdrööm*, Verlag Jung, Kiel, 2004
* *Weihnachten in Schleswig-Holstein*, Wartberg-Verlag, Gudensberg-Gleichen, 2013
* *Wenn de Haifisch Minschen weern* (Bertold Brecht), Wachholz, Niemünster, 2004
* *Wir vom Jahrgang 1940*, Wartberg-Verlag,  Gudensberg-Gleichen, 2005
* * Wullerdieker Geschichten oder Swien mutt de Minsch blieven.* Wachholtz, Niemünster, 1999

## Utteken
* 2000: Sleswig-Holsteen-Medallje vun Land Sleswig-Holsteen 
* 2004: *Lornsen-Kett* vun de Sleswig-Holsteenschen Heimatbund (SHHB)
* 2008: *Stoltenberg-Medallje* vun de CDU Sleswig-Holsteen
* 2009: Bundsverdeenstkrüüß

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
* Websteed vun Karl-Heinz Groth (hoochdüütsch)
* Karl-Heinz Groth bi DNB
Siksika

De **Siksika**-Natschoon (engelsch: *Blackfoot*, "Swaartfoot", vun *sik* "swaart", *ka* "Foot" un Infix  *-s-i-*) is en Indianervolk in dat süüdlich Alberta in Kanada. Tosommen mit de Kainai un Piegan wurrn se ok as Blackfoot (Eegenbeteknung *Nitsitapii*, "wahre Minschen") tosommenfaat.

As de Europäer nah den Westen trucken, sünd se wohrschienlich toeerst up de Siksika dropen un hebbt denn de Naam  "Swaartfoot" up all *Nitsitapi* överdragen. Se weern Nahbers vun de Sarcee. 

De bekanntste Siksika weer Crowfoot, Hööftling vun de Siksika un Ünnertekner vun de Verdrag *Treaty 7*. Mit dissen Verdrag vun 1877 hebbt de Siksika, tosommen mit de  Sarcee un de Alberta-Assiniboine hör Jagdgründe an de kanaadsch Regeeren aftreden. To Tiet gifft dat ruch weg 4200 Siksika (vun insgesamt etwa 15.000 *Nitsitapi* oder Blackfoot in de wieteren Sinn).

De Siksika-Natschoon wurrd vun een Hööftling un twalf Raatslidmaaten regeert, de all twee Johr vun de Siksika wählt wurrn. To Tiet is Adrian Stimson Sr. Hööftling.

## Weblenken
*Blackfoot Country (engelsch)

## Kiek ok
*List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent
Crowfoot

**Crowfoot** (engl.) *Krähenfoot* oder in Tosommenhang mit dat amerikaansch afweertend  "crow" för Neger – eegentlich Naam **Isapo-Muxika**; * üm un bi 1830; † 25. April 1890) weer en Hööftling vun de Siksika in Kanada.  

He weer zwar en Krieger, aber ok dran interessiert, Freeden tüschen de verscheeden Stammen to schaffen. As de Canadian Pacific Railway besloot, ehr Hööftverbindungslinie dör dat Territorium vun de Siksika (Blackfoot) to bauen, hatt Albert Lacombe lang mit Crwofoot verhannelt, de dat denn letztlich gestatt hett. Ut Dankbarkeet hett hüm de Präsident vun de Canadian Pacific Railway, William Van Horne, en leevenslänglich gültig Passierschien up de Strecken vun de Bahn geeven.  

1877 dwungen Colonel James Macleod un de Rechte Hand vun Gouverneur David Liard, Crowfoot un anner Hööftlinge vun de Blackfoot in de Verdrag *Treaty 7*, Land an de kanaadsch Regeeren aftotreden. Ok de Sarcee un de Alberta-Assiniboine weern dorvan bedropen. Se kregen dorvör aber tominnst jeds Johr Geld un towiest Reservatschonen.

För sein Moot weer Crowfoot respekteert, liekers hett he dat aflehnt, 1885 an de Noordwest-Upstand delltonemmen, wiels he dat för en verloren Saak ansehn de. 1890 is he an Tuberkulose storben. De Crowfoot Trail, en Hööftstraat in Calgary, Kanada, is nah hümm nömmt.
Paul Kugler

**Paul Kugler** (* 24. September 1889; † 2. Februar 1962) weer en düütschen Footballspeler.

De Berliner weer as Footballer bi Berliner SC un bi Viktoria 89 Berlin aktiv. Mit Viiktoria wurr he 1911 Düütsch Footballmeester un in dat glieker Johr speel he ok eerstmals in de düütsche Natschonalmannschap. 1913 keem dor denn noch en Speel dorto. Midden van de 1920er Johren hett he sien Karriere denn bi de Vereen Berliner SC beend. 

## Literatur

* Lorenz Knierim, Hardy Grüne, Spielerlexikon 1890-1963, ISBN 3-89784-148-7
Positschoon (Astronomie)

Mit **Positschoon** betekend man in de Astronomie de Oort vun en Gestirn. Bi schiebenförmig Objekten, as de Sünn, Maand, de Planeten, Satelliten wurrd de Positschoon up den Schiebenmiddelpunkt betrucken. 

## Literatur

* Bertelsmann Lexikon Astronomie, 1993, ISBN 3-570-01612-9
Oort vun en Steern

De **Oort vun en Steern** is de Positschoon vun en Steern in jichtenseen Koordinatensystem. Man ünnerscheed toeerst in afslute Öörd, de up den direkten Weg meeten wurrd un relativen Öörd, de jeweils in Betog up de Öörd vun anner Steerns meeten wurrd. 

Dornah gifft dat aber noch fienere Ünnerscheeden, so as to’n Bispeel bi Himmelskörper, de wat dichter bi sünd (Maand, Planeten usw.). Bi de kann ok de geozentrisch Oort angeben wurrn. Dat is denn en Oort, de up en Beobachter in Eerdmiddelpunkt betrucken is. De topozentrisch Oort dorgegen, is dejenige, de sück ut de tatsächliche Standoort vun de Beobachter ergeven deiht. 

## Literatur
* Bertelsmann Lexikon Astronomie, 1993 ISBN 3-570-01612-9
August Ferdinand Möbius

**August Ferdinand Möbius** (* 17. November 1790 in Schulpforta; † 26. September 1868 in Leipzig) weer en düütschen Astronom un Mathematiker.

Sien Vader weer Dansmeester, is aber all dree Johr nah sien Gebort storben, sien Moder weer en Nahfahr vun Martin Luther. 

He weer Professer in Leipzig un Direkter vun de Steernwaacht Leipzig. Bekannt wurrn is he in de Astronomie dör sien Wark *Elemente der Mechanik des Himmels*, wat 1843 herutgeeven wurrn is. 

In de Mathematik gellt he as Begründer vun de Topologie. 

Sien Dochter Auguste Emilie weer mit den Astronomen Heinrich Louis d’Arrest verheiraadt.

## Literatur
* Bertelsmann Lexikon Astronomie, 1993 ISBN 3-570-01612-9
Flensburg

**Flensburg** is de hoochdüütsche Naam von

* Flensborg, Stadt in Sleswig-Holsteen.

**Flensburg** betekent ok

* Flensburg, Füürschipp, dat in de Flensbörger Föör leeg,
* Flensburg, en düütschen Radar-Empfänger in’n Tweten Weltkrieg,
* (14632) Flensburg, Lüttplaneet,
* Flensburg, Stadt in Minnesota, USA.

**Flensburg** is de Familiennaam von

* August Flensburg (1811–1861), sweedschen Ünnernehmer,
* Carl Flensburg (1856–1919), sweedschen Dokter,
* Emil Flensburg (1843–1919), sweedschen Ünnernehmer,
* Ernst Flensburg (1851–1917), sweedschen Politiker,
* Heinrich Petersen-Flensburg (1861–1908), düütschen Maler,
* Johannes Jacobus Dodt van Flensburg (1795–1847), düütschen Schoolmeester, Bibliothekar un Mathematikhistoriker,
* Mathias Flensburg (1779–1851), sweedschen Ünnernehmer,
* Nils Flensburg (1855–1926), sweedschen Spraakwetenschopper,
* Oscar Flensburg (1820–1883), sweedschen Ünnernehmer,
* Oscar Flensburg (1855–1932), sweedschen Ünnernehmer un Politiker,
* Theodor Flensburg (1822–1898), sweedschen Politiker,
* Wilhelm Flensburg (1819–1897), sweedschen lutherschen Bischop.
István Bilek

**István Bilek** (* 11. August 1932 in Budapest, † 20. März 2010) weer en ungarschen Schachspeler un Schachpublizist. 

He wunn 1962, 1964 un 1970 de ungarsche Landsmeesterschap. 1957 kreeg he den Titel as Internatschonaler Meester un 1962 is he Grootmeester wurrn.

Man seggt hüm nah, dat he nich mit de letzte Konsequenz spelen de un ok licht in Tietnot keem. 

Liekers kunn he woll Erfolge vörwiesen. So beleg he 1964 bi dat Zonenturnier in Kecskemét en deelten 2. Platz un wunn to'n Johreswessel 1964/65 ok dat Turnier vun Reggio Emilia. Mit de ungarsch Manschap wurr he 1966 bi de Schacholympiade in Havanna Darte (3. Brett), 1970 in Siegen Tweete (3. Brett) as ok 1972 in Skopje nochmals Tweete (2. Brett). In Skopje gelung hüm ok en beachtlich Siegpartie tegen Viktor Kortschnoi.

## Böker
* Gyõzelmünk a sakkolimpián, *Unser Sieg bei der Schacholympiade*, 1979, ISBN 963-253-367-4
* Versenyfutás az aranyérmekért, *Rennen um die goldene Medaille*, 1980
* Örökös sakkban, *Im ewigen Schach*, 1987, ISBN 963-09-4543-6
* Magyar sakktörténet 3., *Ungarische Schachgeschichte 3.*, 1989
* Barcza Gedeon, 1990
School Risum

De **School Risum** (däänsch *Risum Skole*, freesch *Risem Schölj*) is en Grund- un Hööftschool in Risum in Noordfreesland. De School is dreesprakig, de Ünnerricht löppt op Hoochdüütsch, Däänsch un Freesch. Dat gifft de Klassen 1 bet 9 op de School, de aver op dree Klassen opdeelt sünd. De 1. bet 3. Klass lehrt tohoop, de 4. bet 6. un denn de 7. bet 9. Klass. Alltohoop sünd dat 38 Kinners un söss Schoolmeesters.

De School hebbt se 1946 grünnt. Schull en School wesen, de de sleswigschen Spraken un Sprakenveelfalt stütten schull. De Ünnerricht leep in de eersten Johren in verschedene Spraken, veel ok op Freesch. 1956 hett de Schoolbaas Marie Tångeberg Freesch offiziell as Ünnerrichtsspraak fastleggt. Weer vun dat Schoolgesett so nich vörsehn, dat kenn keen Freesch, man se hebbt vun’t Schoolamt nix seggt, hebbt dat hennahmen. Dat güng so wieder bet 1970. De Tiet harr sik ännert un wenn de Kinner vördem all vun Huus ut Freesch kennen deen, weer dat nu faken so, dat de jungen Lüüd vun Freesch gornix mehr afweten deen. Hoochdüütsch un Däänsch weren nu de Ünnerichtsspraken. Man ok Freesch is bleven un warrt de Kinner lehrt un bitieden ok as Ünnerrichtsspraak bruukt.

## Weblenken

* Websteed vun de School Risum (däänsch, freesch, hoochdüütsch)
Pamela Sue Martin

**Pamela Sue Martin** (*5. Januar 1953 in Westport, Connecticut) is en US-amerikaansche Schauspelerin.

In Düütschland is de Schauspelersche vör allen bekannt worrn dör ehr Rull as *Fallon Carrington Colby* in de 1980er Johren in de Feernsehserie *Dynastie*. Se füng mit 17 Johre an, as Model to arbeiden un weer mit 19 Johr an de Siet vun Filmstars as Gene Hackman un Ernest Borgnine in den Film *The Poseidon Adventure* to sehn. Dorna hett se noch in en Reeg annere Filmen mitspeelt. To de Tiet, as Martin de Rull *Nancy Drew* speelt hett, weer se in de Playboy-Utgaav Juli 1978 to sehn.

Pamela Sue Martin is tweemol scheedt un hett een Söhn. As Schrieverin hett se över ehrn Kamp gegen Interstitielle Zystitis schreven. Se sett sik al lange Tiet för de Ümwelt in un hett en Theatersellschap in Idaho.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Pamela Sue Martin is 1984 mit den düütschen Feernseh- un Medienpries *[[Bambi (Filmpries)|Bambi]]* uttekent worrn.

## Weblenken

* offiziell Websiet
Astronom

En **Astronom** (oldgreeksch *ἄστρον* [ástron], „Steern, Gestirn“, un *νόμος* [nómos], „Bruuk, Gesett“) is en (in’ Regelfall akademisch utbild) Person, de sück wetenschaplich mit de Steernkunde befaaten deiht.

## Hööfttätigkeit vun Astronomen
Wenn man de Begreep **Astronom** blots up de Wetenschapler, de sück vun Berops wegen mit de Astronomie beschäftigen doht, inschränken will, denn sünd meest twee vun de folgen Tätigkeiten Gegenstand vun de Beroop: 
* wetenschaplich Forschen up dat Rebeed Astronomie, besünners in de Astrophysik, Astrometrie, Kosmologie oder in de Beriek vun dat Planetensystem bzw. vun de Ruumfohrt, sowohl in’ bekiekene as ok in de theoretische Beriek. 
* Lehrtätigkeit an en Universität as Hoochschoolprofessr oder -assistent.
* Entwickeln vun Meetinstrumenten oder Computerprogrammen.
* Leiten un/ oder Verwalten vun Institutschonen för F&E (Forschung un Entwicklung) beziehungswies vun groot Projekten - etwa bi de ESA oder NASA. 

De Berop vun en Faakastronom sett normalerwies en Hoochschoolstudium in dat Faak Astronomie oder verwandt Natuurweetenschapen vörut, etwa en Diplom der Physik oder Astronomie (blots in Öösterriek), af un an ok ut Mathematik, Geodäsie, Aeronautik un annern. Dat Verfaaten vun en Dissertatschoon slutt sück in de meest Fällen an, un en Doktortitel (Pomotschoon) gellt faken as Vörutsetten för de Instellen. 

## Wannelt Beropsbild

Dat Beropsbild vun de Astronomen hett sück in de lest Johrteinten bannig ännert. Fröher hebbt de Astronomen de Himmel meest mit optisch Geräten (Teleskope an Steernwachten) beobacht. Hütigendags arbeit se mehr an bannig speziell Fragestellungen un weerten meest blots noch Signale ut (Gammastrahlen bit henn to Radiostrahlen). Also sitten se meest an Schrievdisch un weerten Daten ut. Teleskoparbeit löpt blangenher oder wurrd sölvs automatisch dörföhrt. 

## Faak- un Amateurastronomen

Dör de ganze Ännern is de Beteken Astronom hütgendags en beten windelk. Mannige, de mal Astronomie studeert hebbt, arbeit nahst ganz wat anners un nömmt sück denn nich jümmers mehr Astronom. Of wetenschaplich tätige Amateurastronomen sück nu Astronom nömmen dröft is gliekfalls nich ganz klor. Besünners in fröhere Johrhunnerten is en Trennen tüschen Amateur- un Beropsastronom meest nich utnanner to hollen. 

Wiels Astronomie alltiet noch en Weetenschap is, de ok bi de Profis vun enkelde Lüüd oder lütt Forschungsgruppen prägt is, hebbt ok Amateure mit enspreken Begaben un Utrüsten Möglichkeiten vun de Mitwirken. Se sünd meest dor besünners spoodriek, wo groot Teleskope meest nich insett wurrd (to düer), oder woor man kontinuierlich wieder beobachten moot (wo de Profis kein Tiet hebbt). Dat gifft dat meest bi de Asteroiden- un Kometenbeobachtung, aber ok veränderlich Steerns un Astrometrie.

## Weblenken
Ramm

**Ramm** betekent

* Ramm, en Maschien to’n Inkloppen vun Pöhl oder to’n Tweimaken vun faste Bowarken,
* Rammspoor, bi fröhere Kriegsscheep en fasten Spoor, de an’n Vöddersteven fastmaakt weer, to’n Toschannenmaken vun feendliche Scheep,
* Muskelramm, dat faken pienvulle Tohopentrecken vun Muskeln ahn dat een dat wull,
* Ramm, Stroom in Neddersassen, de in de Oost münnt,
* Ramm, Oort in de Gemeen Belsch in’n Landkreis Ludwigslust-Parchen, Mekelborg-Vörpommern.

**Ramm** is de Familiennaam von

* Alexandra Ramm-Pfemfert (1883–1963), düütsch-russ’sch Översettersche un Galeristin,
* Nicolai Ramm Østgård (1885–1958), noorweegsch Footballspeler,
* Wilhelm Ramm (1790–1813), Legionär.

Kiek ok bi: Ramme.
Ramm (Stroom)

De **Ramm** is en lütten Stroom oder Beek in Noordneddersassen.

De Born vun den Beek liggt in den Oort Remnoh in de Gemeen Sounsiek (Landkreis Stood) in de Wischen dicht bi de L&nbsp;127. Na 17,51 km münnt de Ramm twüschen Groot Meckels un Zittens (Landkreis Rodenborg (Wümm)) in de Oost, wat sülvst en Nevenstroom vun de Elv is.

## Verloop
De Ramm verlöpt gröttstendeels dör Wischen, Feller un Wooldrebeden, wobi se de nafolgend Öörd dörlopen deit:
Born bi Remnoh — Wiegersen — Lütt Woonst — Ramshuus — Nüddel — Münn in de Oost bi Groot Meckels / Zittens. De Verloop vun de Ramm is to’n gröttsten Deel begraadigt worrn. Strukturen, de noch meist natürlich sünd, gifft dat sünners noch in’n Böverloop in Rebeet vun’n Wiegersener Woold.

## Borns


## Weblenken
James Grieve

**James Grieve** is en Huusappel (*Malus domestica*). De Appelsort is as Tofallssamling vun den Aaftgoorner *James Grieve* tohopen mit sien Arbeitgever, de Boomschool *Dickson*, in Edinburgh rantogen un na em nöömt worrn. De Sort is ut de Muddersort Cox Orange un en unbekannte Vaddersort entstahn. Af 1880 is de Boom verbreedt worrn.

De Boom warrt as gesund beschreven, den ok Frost nich veel andeit. He bruukt Lagen, de nich to dröög sünd un het en swack Wassdom. De Appelsort is wenig anfallig för Mehldau oder Schorf, dorvör aver för Twiegmonilia un Füerbrand. De James Grieve bleiht middelfröh. He is en geern nahmen Harvstappel un en goden Pollenbillner.

De Frucht is en middelgroten Tafelappel mit rode Striepens, de vun’n Smack ’n beten as de Gravensteener is. Dat Fruchtfleesch is fienzellig un warrt gau möör. Dat is saftig un süerlich frisch mit en leeflich Aroma un mitünner en beten stippig.

De Oorn geiht Enn vun’n August los. Riep to’n Geneet is de Appel vun Anfang September bit in den Oktober rin. De Büüt is riek un regelmatig.

## Kiek ok
* List vun de Appelsorten


Bild:James Grieve Baum.jpg|En drägenden Appelboom vun de Sort James Grieve.
Bild:James Grieve Apfel.JPG|James Grieve-Appel an’n Boom, noch nich ganz riep.
Bild:Malus-James-Grieve.jpg|Riepe James Grieve-Appel.
Playboy (Mehrdüdig Begreep)

**Playboy** betekent

* Playboy, Mann, de sien Geld tomeist för sien Freetiet utgifft un sik ok veel in Nachtclubs rümdrieven deit,
* *[[Playboy (Magazin)|Playboy]]*, US-amerikaansche Tietschrift mit erotischen Inholt un Biller, de sik an Mannslüüd richten deit,
* Playboy, ehmolgen US-amerikaanschen Autoboer.
Punke

**Punke** is en olet Woort för Hoor. Dat warrt bloß in Bremen un umto bruukt. De Punken stünnen in dat 18. Johrhunnert an de Straat Punkendiek, wat en Stuck vun den hüdigen Oosterdiek twuschen Wall un Dobbensiel just vör de Stadt weer. Vunwegen dat de Prostitutschoon in de Stadt verbaden weer, mössen de Deerns na buten de Stadtmuern gahn.

Hüdigendags driggt ok en Schipp vun den Vereen „Hal över“ den Naam „Punke“.

## Literatur
Herbert Schwarzwälder: Das Große Bremen-Lexikon. Edition Temmen, 2003, ISBN 3-86108-693-X
Punkendiek

Den **Punkendiek** sien olen Naam weer *Sieldiek*. Dat weer en Werserdiek in Bremen twuschen de Wallanlagen und den Sielwall. De Diek is 1799 höger maakt wurrn un vun 1850 af an en Deel vun den Oosterdiek wurrn.  

De Naam bedutt Horendiek. He kümmt woll ut den Tiet vun den Sövenjöhrigen Krieg vun her (1756 - 1763). Dormals geev dat vunwegen de Suldaten allerhand Horen in de Stadt. Vunwegen dat se dor avers nich arbeiden dröffen, mössen se buten de Stadt an’n Diek lopen. Dat ole Woort för Hoor weer in Bremen Punke. Bit 1891 hett dat dor noch en lüttjen Padd mit den Naam *Punkendiek* geven. As in dat Johr 1829 de Bremer Ieswett grünnt wurrn is, is in de Statuten fastleggt wurrn, düsse Wett scholl an den Werserstroom, *Bi’n Punkendiek* passeern. Noch hüdigendags drippt sik dorüm an'n 6. Januar de Sellschop vun de Bremer Ieswett un allerhand Volk an'n Punkendiek bi’n Sielwall. 

## Literatur

* Herbert Schwarzwälder: *Das Große Bremen-Lexikon*. Edition Temmen, 2003, ISBN 3-86108-693-X
Alternanz (Goornbo)

Ünner **Alternanz** oder ok **Alternatschoon** warrt in’n Goornbo de ünnerscheedlich Oornbüüt bi Aaftbööm in’n tweejohrigen Wessel betekent.

Bi Appel föhrt dat to de so nöömten *Appel-Johren*, de sik jümmer afwesselt mit de Johren mit lütte Büüt. De Produkschoon vun Aaft is dordör mitünner nich weertschopplich, wiel de Gewinn in de Appel-Johren vun wegen dat rieke Anbott lütt is, man dorna de Gewinn groot weer, man weniger Appel an’n Boom sitt.

De Saat vun veele fruchtende Bööm, as ok de noch wassenden Drievspitzen, billt Plantenhormonen (Phytohormonen), welke dat Differenzeeren vun de Blötenknuppen na en riek Johr minnert oder hinnert. Af un to is de Blötenknuppendifferenzeeren för dat nafolgend Johr al en poor Weken na de Blööt to Enn. Dormit is för en gliekmatig Büüt en to hoge Tall an Blötenknuppen anleggt worrn. De Tall vun de sik entwickelnde Blöten kann in so en Fall dör slecht Befruchten, en cheemsch Utdünnen oder en anpassten Snitt broken warrn. Passeert in’n Gegensatz dorto de Differenzeeren eerst laat, kann dör en Utdünnen vun de Frücht vun Hand en utrekende Tall Blötenknuppen för’t nächste Johr bewohrt warrn.

Verbreedt is de Alternanz bi Appel, Beern un Oliven. Bi de eersten ümfaat dat den helen Boom, wieldat bi de Oliven blots de drägenden Twieg bedrapen sünd. De nich-drägenden sett in’n Johr dorop wedder Knospen an. De Buern, de dat al wat länger maakt, sniedt de Olivenbööm glieks bi de Oorn. So künnt se de Twieg, de dragen hebbt – sowiet dat Sinn maakt – wegsnieden un de annern stahnlaten, dat se dat nächste Johr goot drägen künnt.

Ünner de Appelsorten sünd sünners Elstar, Boskoop oder Delbarestivale as anfallig för Alternanz bekannt.
Venusbult

De **Venusbult** (ok **Schaambult**, **Schaambarg** oder as medizinsch Fachbegreep *Mons pubis* oder *Mons veneris*) is en lütt Opwölben över dat Schaambeen. De Naam is vun de röömsch Göddin vun de Leev un de Schöönheit, Venus, afleidt.

De Bult besteiht ut subkutan Fettgeweev, also Geweev, dat ünner de Huut anlagert is un dat Schaambeen schulen schall. De Venusbult warrt na de Pubertät to’n Deel oder kumplett vun de Schaamhoor afdeckt, wenn de nich wegmaakt worrn sünd. Wo groot de Venusbult is, hangt to’n Deel ok vun den Andeel Fett an’t Gesamtgewicht vun’n Lief af. Den Schaambult gifft dat an sik bi Fronslüüd un Mannslüüd, man bi de Fronslüüd is he veel düüdlicher utprägt un warrt dorüm normalerwies ok blots bi jem as Venusbult betekent. Na ünnen geiht de Venusbult över in de Schaamlippen.

För den Venusbult gifft dat ok twee Oorden vun Piercings. De een warrt Christina nöömt, de annere heet Nefertiti.

## Anners wat
Venusbult is ok de Beteken för den Thenar, wat een vun de teihn Bulten vun de Handbinnenflachen bi’t Handlesen is. Dor warrt he as Sitt vun de Sinnlichkeit un Gerechtigkeit ansehn.

## Weblenken
Unkel (Stadt)

**Unkel** is en Stadt in Rhienland-Palz, Düütschland. Et hätt sowat 5000 Inwahners un dree Oortsdeele: Unkel (2500 Inwahners), Scheuren (2000 Inwahners) un Heister (800 Inwahners).

Willy Brandt hett toletzt in Unkel wahnt un is dor ok storven.

## Weblinks

* Internetupträe vun de Stadt Unkel
Alternanz

**Alternanz** (vun lat. *alternantia*; franz. *alternance*) oder **Alternatschoon** (vun lat. *alternatio*; eng. *alternation*) betekent

* Alternanz, regelmatigen Wessel in’t Betonen vun Sülven oder Riemels bi’t Versmaat,
* Alternanz, Anwennen vun sülve Morpheme oder Phomene in ünnerscheedliche Oorden,
* Alternanz, ünnerscheedlich Fruchtbüüt bi Aaftbööm in’n tweejohrigen Wessel,
* in de Mathematik is to’n Bispeel de Funkschoon f(x)=(-1)^x för alle x Elemente vun de natürlichen Tallen alterneerend, wiel dat Ergevnis jümmer twüschen 1 un -1 wesselt.
Flathead

De **Flathead** sünd en Indianer-Stamm ut de Salish-Spraakgrupp (Spraakfamilie: Mosan). Se hörrt to de Binnen-Salish, de up dat Columbia-Plateau leevten.
Flathead is en Naam, de in Noord- un Süüdamerika ahn speziell ethnologisch Bedüüden verwend wurrd, um Stämme to bestimmen, de den Bruuk hebbt, de Kopp in fröh Kindheit dör könstlich Middel to formen. För de Stamm Flathead is dat sogor en falschen Naam, wiels dat Plattmaken vun de Stirnpartie bi lütt Kinner, geev dat bi de gar nich. De Flathead vun de Bargregion in dat hüdige noordwestlich Montana weern de ööstlichst Stamm vun dat groote Salish-Volk, de in de Columbia- un Fraser-River-Region westwärts to’n Pazifik hen leevte. 

An’ Anfang vun dat 19. Johrhunnert baseer ehr Levensgrundlaag vor allen up de Jagd un dat Sammeln vun wild Planten, besünners de Camaswuddel oder Knullen (*[[Camasia esculente]]*) de se mit Graavstöcker utgraben deen. De Flathead weern Halfnomaden, de in Veerpaal-Tipis oder mattenbedeckten Hütten wahnen denn. Se weern freedlich, un harrn mit nümms Krieg, mit Utnahm vun de mächtig Blackfoot, ehr Arzfienden. Ehr Religion weer de gewöhnlich Animismus vun de Indianer un se harrn en grooten Tall von zeremoniell Danzen, wohrschienlich hör dor ok de Sünnendanz to. 

In en Kontrakt vun 1855 hebbt de Flathead en groten Deel vun hör Rebeet an de USA aftreden, kregen dorför aber süüdlich vun de Flathead Lakes en Reservatschoon, de so lütt nich weer. De Flathead-Reservatschoon (*Pablo-Salish & Kootenai Reservation*) in de Lake County (Montana) is hüdtodag de Heimat vun de konfördereerten Salish-, Kutenai- un Pend d'Oreille-Stammen. De Reservatschoon umfaat över 1,2 Millionen Acres (1 Acre = 4047 m² = 0.4 Hektar). Van de 7.005 indragen Stammeslidmaaten leevt ruch weg 4.500 in oder bi de Reservatschoon.

## Kiek ok
* List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent

## Literatur
* Barry M. Pritzker: *A Native American Encyclopedia. History, Culture and Peoples*. ISBN 0-19-513877-5
* Wolfgang Lindig und Mark Münzel: *Die Indianer. Kulturen und Geschichte der Indianer Nord-, Mittel- und Südamerikas*. ISBN 3-7705-1432-7
* Deward E. Walker Jr. (Rgv.): *Handbook of North American Indians, Vol.12 Plateau*. Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1998 ISBN 0-16-049514-8

## Weblenken
Street Art

**Street Art** is en Twieg vun de Graffiti-Maleree. As Street Art gellt all Maleree, de illegal anbröcht wurrn is un de nich to dat klassische Graffiti-Bild tohöört. De meiste Street Art kümmt vör in de Formen vun Stickers, Schablonen un Paste-Ups, man ok Biller, de ohn Verlööf upmaalt wurrn sünd, weert dor to tellt. 

De Ünnerscheed twuschen Street Art un Graffiti is, dat dat bi Graffiti üm den Naam geiht (un dormit üm den Maker) un bi Street Art besunners üm dat Bild. Bi Graffiti kümmt dat dor up an, wie vigeliensch de Kunst is, bi Street Art geiht dat dor üm, wie originell de Kunst is. Veel Street-Art-Künstlers wüllt mit jem ehr Kunst wat mit seggen un wat mit düütlich maken. Se staht achter en bestimmte Saak un sett sik mit jem ehr Kunst dor för in. Annere arbeit ok anonym un bringt jem ehr Biller sünner Naam mank de Lüde un wüllt dor ok nix besunners mit kloor maken.

Street Art is in de 1970er Johren upkamen. Dormols is dat bruukt wurrn vun Lüde, de dor jem ehr politischen Standpunkten mit düütlich maken wollen. Later is düsse Kunst verswunnen un eerst in de laten 1990er Johren wedder updükert. Nu weer dat en reine Kunstform, wo de Straat de Ruum to'n Utstellen weer. 

## Galerie

Image:Barcelona_wall_drawing.jpg|Wandbild in Holtköhl vun Jorge Rodriguez-Gerada in Barcelona
Image:Munich - Kaufingerstraße street art - August 2006.jpg|Street art in München

Image:Street Art in Padangbai, Bali, Indonesia, 2005.png|Street Art in Padangbai, Bali, Indonesien

Image:Antipoet tour 018.jpg|Street Art - Melbourne, Fitzroy.
|Schablonen-Street-Art Buenos Aires, Argentinien
Image:Sticker graffiti.jpg|En Artikel över Street Art 
Image:GRAFFITI.jpg|Graffiti in Sevilla, Spanien, Neva Micheva, 2004
Image:CrillePpopartsthlm.jpg|Street Art in Stockholm 
Image:GrafittiFFM.JPG|Street Art in Frankfort an'n Main


## Literatuur
* Claudia Walde: *Sticker City: Paper Graffiti Art*. Thames & Hudson, 2007. ISBN 978-0-500-28668-5

## Borns
Catawba

De oorsprünglichen **Catawba** (Eegennaam **Iyeye** oder **Nieye** för *Minschen*, *wahre Minschen*), weern en Indianerstamm ut de Spraakfamilie vun de Sioux un leevten an de Catawba-River (Grenz tüschen Noord- un Süüd-Carolina. De Stamm harr twee Ünnerstammen, de Iswa un de eegentlich Catawba. 

In dat 17. Johrhunnert geev dat in de Gegend völ Pockenepidemien. Doruphenn hebbt sück mehrere anner Sioux-snackend Stammen de Catawba anslooten. Dat nütz aber ok nichts. De Inwahnertall sunk vun geschätzt 10.000 (bi de Ankunft vun de Europäer) up ruch weg 5.000 in dat Johr 1692  un keem up de leegste Tall in dat Johr 1826 mit man blots noch 110 Inwahners.  Hüdtodag sünd in de Stammeslist weer 2.600 Stammeslidmaaten to finnen. 

Se weern bekannt för ehr Fertigkeit in dat Pöttjern. 

De Catawba harrn en grooten Andeel an dat Wegdrieben vun de Tuscarora un an dat Tweimaken vun de ehr Siedlungen in de Johren 1712/13.

## Kiek ok
List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent

## Weblenken

* Catawba History (engl.)
Iswa

De **Iswa** weern en Ünnerstamm vun de Catawba. Se leevten an de Catawba-River (Grenz tüschen Noord- un Süüd-Carolina).

Af un an wurrd aber ok seggt, dat de Naam Iswa blots en anner Beteknung för de Catawba is. 

## Kiek ok
* List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent
Rode Pariner

De **Rode Pariner** (ok as “Pariner Wiehnachtsappel“ betekend) is en Appelsort. 

Dat is en olden Appelsort, de üm 1900 in *Groot Parin* in Sleswig-Holsteen entstahn un nah sien Herkonft nömmt wurrn is. De Huusappel kummt as Lokalsort blots in de Ruum Lübeck vör. 

As Winterappel is he Enn Oktober riep för de Arnt, bannig hart un meest gor nich druckempfindlich. In’t Lager wurrd he meest gar nich welk un kann dorüm lang lagert wurrn. Af Enn' Dezember bit März (un wenn he good lagert is, ok noch bedüüdend länger) kann he eten wurrn.

De Appel is rund bit oval-afflacht, hett en Dörmeter vun bit to 10 cm un hett en dörgahn rode Schill mit en paar swart Punkten un witt Fruchtfleesch. Dat Fruchtfleesch is bit to de Geneetriep middelfast un bannig suur - dorüm kann man de Appel vör allen as Braatappel un Kokenappel bruuken. 

## Kiek ok
List vun de Appelsorten
Schabloon

En **Schabloon** (vun franz. échantillon) is en utsneden Munster, wo en jummers de glieken Saken mit fardig maken kann. Dat gifft Schablonen ut Holt, Blick, Stoff oder ok vun Papp. Dat gifft Schablonen, de sünd an de Kanten utsneden. Dor kann een denn de Böverkant vun en Saak mit torechtmaken, as bi Smuckliesten un Gesimsen. In annere Schablonen sünd Streken, Biller oder allerhand Smuckformen insneden. Wenn een so en Schabloon gegen en Ünnergrund gegenhöllt un dor denn överhen malt oder sprayt, denn gifft dat jummers datsülbige Bild oder Teken. In de Kunst vun de Street Art speelt de Schabloon en grode Rull. Dor kann een vigeliensche Biller in korte Tiet un mit wenig Risiko mit an'e Wänn spröhen. 

Anners weert Schablonen ok bi dat Technisch Teken bruukt oder ok in de Mathematik, wenn ganz akraat en Parabelschabloon oder en Schabloon för en Sinusfunktschoon för den Graphen vun en Funktschoon torecht maakt weern schall. 

Bi Multiple-Choice-Tests, as bi den Fraagbogen för'n Föhrerschien, weert vun de Prüfers Antwoortschablonen bruukt, vunwegen dat de Resultaten vun en Test denn gauer rutkaamt. De richtigen Antworden sünd in de Finsters vun de Schabloon to sehn un een bruukt bloß natellen, wie veel Krüüzen to sehn sünd.
Oscar/Best Hööftdorstellerin

Mit den Oscar för de Beste Hööftdorstellerin warrt de Leistung vun de Hööftdorstellersche in en Film uttekent. De Mannslüüd hebbt en egen Kategorie. De Filmen qualifizeert sik jümmer in dat Johr na’t Verapentlichen. In de Tabell staht de Filmen in dat Johr, in dat se uttekent worrn sünd.

## 1929–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030
Paste-Up

**Paste-Up** is en Woort ut de Street-Art-Kultur. Dor is tomeist en Plakaat mit meent, dat mit Kliester oder mit Liem enerwegens buten anbackt is. Anners as bi Graffiti un Street-Art-Maleree is dat Anbacken vun Plakaten an un for sik nich verbaden.

## Wie de Paste-Ups maakt weert
Gröttere Paste-Ups weert tomeist mit Seefdruck oder mit Schablonen maakt, lüttjere weert druckt oder ok vun Hand tekent. Dat Papier is dor besunners wichtig bi: Dat scholl wat dicker ween, as normal un ok stebiger, anners kann dat bi'n Anbacken gau inrieten, wenn dor Liem oder Kliester upkümmt. 

## Literatur
* Claudia Walde: *Sticker City. The Paper Graffiti Generation (Street Graphics / Street Art)*. Thames & Hudson, 2007. ISBN 978-0500286685

## Galerie
Kreta

**Kreta** (Κρήτη, *Kriti*) is dat gröttste greeksch Eiland un mit 8.331,231&nbsp;km² Flach un 1.040&nbsp;km Küstenlinie dat föfftgröttste Eiland in de Middellannsche See. De mit to de Verwaltungsregion Kreta gehörend, vör de kretische Süüdwestküst liggend Eiland Gavdos markeert den süüdlichsten bewahnten Punkt vun Europa.

Kreta hett alltohopen 636.504 Inwahners (Stand 2021). Verwaltungs- un Wertschapszentrum vun Kreta is Iraklio (fröher ok *Heraklion*), mit ruch weg 140.000 Inwahners ok de gröttste Stadt vun Kreta. 

## Geografie

Kreta liggt 160&nbsp;km süüdlich vun dat greeksche Fastland, un is de gröttste greeksch Eiland un nah Zypern de tweetgröttste vun de ööstliche Middellannsche See. Dat Eiland hett en gestreckte Form un mett in Oost-West-Richtung över 260&nbsp;km bi en gröttste Breed vun 60&nbsp;km, an de smallste Stee (bi Ierapetra) is se 12&nbsp;km breet. Dat Water in’ Noorden wurrd *[[Kretisch Meer]]* nömmt (gr.: Κρητικό Πέλαγος), dat in’ Süüden *[[Libysch Meer]]* (Ggr.: Λιβυκό Πέλαγος), Kreta sien Oostenn’ reckt sück in dat so nömmte *[[Karpathisch Meer|Karpathische Meer]]*. De Messara-Even is mit ruch weg 140&nbsp;km² de gröttste Even vun dat Eiland. Se wuurd intensiv landweertschaplich nutzt.

Up Kreta gifft dat vööl Bargen, de sück in en Kett vun West nah Oost reckt. De gröttste Bargen up Kreta sünd: 

* De Ida-Bargen mit de Psiloritis (35.18° N 24.82° E) as hööchsten Barg vun dat Eiland (2.456 m hooch),
* De Witte Bargen oder Lefka Ori (2.452 m hooch),
* De Dikti-Bargen (2.148 m hooch) un
* De bit to 1.476 m hooch Thripti-Bargen in den butersten Oosten vun Kreta. 

Dissen Bargen verdankt Kreta de fruchtboren Hoochevenen Lasithi, Omalos un Nida, Höhlen as de Diktäische Höhl un deep Sluchten as de bekannte Samaria-Slucht.
Liem

An un for sik is **Liem** en Kleevstoff, de ut Eiwitten vun Deerten maakt wurrn is. So'n Liemen sünd Huutliem, Knakenliem, Ledderliem un Hasenliem. Na DIN 16921 heet dat nu avers, dat Liem en Kleevstoff is, de in Water uplööst wurrn is. Dor sünd nu ok Kliesters ut Planten un syntheetsche Kliesters mit meent un twaars denn, wenn se in Water uplööst sünd.
Kliester

**Kliester** is en Kleevstoff, de tomeist ut Methylzelluloos oder Stärk maakt is. In’n Hannel warrt he meist as Pulver verköfft. Dat gifft düsse Kliesters:
*Methylan. Dat is Methylzelluloos mit noch anner Stoffen dormank, dat dat mit dat Fardigmaken vun den Kliester fixer geiht.
*Zell-Liem. Dat is schiere Methylzelluloos. De scholl al an’n Vördag ansett weern. Düssen Liem gifft dat nich faken to kopen, man he höllt sik goot up’t Lager un he warrt ok nich so fix verbruukt. 

Wenn en Kliester ut schiere Stärk ansett weern schall, denn mutt toeerst de Stärk mit koolt Water anröhrt weern. Later mutt dor denn ok noch heet Water mit to oder de Saak mutt dörkaakt weern. 

Kliester ut Zelluloos mutt bloß mit koolt Water anröhrt weern un denn is de Saak al torecht. 

## Wo de Kliester för bruukt warrt
Tapetenkliester warrt to’n Anbacken vun Tapeten bruukt. Bi düssen Kliester sünd ok noch anner Saken mit bi (as Weekmaker un Schimmel-Ex), dormit de Tapeten beter backen doot un dormit dat keen Schimmel gifft. Bi dat Bookbinnen warrt blangen Liem ok Kliester to’n Kleven bruukt. Stärkkliester, besunners ut Kartuffelstärk warrt bi de Produktschoon vun Wellpapp bruukt. Ok wenn een Pappmaché maken will, bruukt he dor Kliester to. In de Kultur vun de Street Art warrt Kliester to’n Anbacken vun Paste-Ups bruukt.
Engelsch Symmetrievariante

De **Engelsch Symmetrievariante** is en Anspeel in dat Schachspeel. Se entwickelt sück ut dat Engelsch Anspeel un tellt to de Slooten Spelen. In de ECO-Codes is de Engelsch Symmetrievariante ünner de Slötels A30–A39 klassifizeert. 

Elks vun de Hööftvarianten fangt mit de folgen Tüüg an (*kiek ok:* Schachnotatschoon):
:**1.c2-c4 c7-c5**

Witt speelt nu entweder 2.Sg1-f3, mit de Idee d2-d4, oder 2.Sb1-c3, meest folgt denn en Fianchetto-upbau mit g2-g3 un Lf1-g2.

## Varianten
* Hööftvariante 2. Sg1-f3 Sg8-f6 3. d2-d4 (De Verzögerung vun d2-d4 föhrt nah 3. g2-g3 b7-b6 to en Igelstellung. Kiek Engelsch Igel ) c5xd4 4. Sf3xd4
* Rubinstein-Variante 2. Sb1-c3 Sg8-f6 3. g2-g3 d7-d5 4. c4xd5 Sf6xd5 5. Lf1-g2 Sd5-c7
Disse Spegelung vun de versnellt Drakenvariante wurr vun Akiba Rubinstein utfunnen un vun Botwinnik seker anwendt.

* Sloten Variante 2. Sb1-c3 Sb8-c6 3. g2-g3 g7-g6 ( 3. ... e7-e6 4. Sg1-f3 d7-d5 5. c4xd5 e6xd5 6. d2-d4 föhrt to de Tarrasch-Verteedigung ) 4. Lf1-g2 Lf8-g7