open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hans Apel

**Hans Apel** (* 25. Februar 1932 in Hamborg; † 6. September 2011 ok dor) weer en düütschen Politiker (SPD). He weer vun 1974 bit 1978 Bunnsminister för de Finanzen un no de Kabinettsumbildung vun 1978 bit 1982 Bundesminister för’t Verdeffenderen.

## Utbildung un Beruf
Nah dat Abitur 1951 hett Apel eerst en Lehr as Im- un Exportkoopmann in Hamborg mookt. Dornah füng he 1954 en Studium vun’d Weerdschopswetenschoppen in Hamborg an, dat he 1960 mit de Promotschoon to en Dr. rer.pol. afslaten hett. Vun 1958 bit 1961 weer he Sekretär vun de Sozialistsche Frakschoon in’d Europäsche Parlament. Af 1962 weer he denn Beamten bi dat Europäschen Parlament in Straßburg wo he as Abteilungsleiter tostännig för de Wertschapps- un Finanzpolitik un ok för de Verkehrspolitik weer.

1993 ward he to en Honorarprofesser in’d Fachbereich Weerdschopswetenschoppen an’d Universität Rostock maakt.

## Familie
Hans Apel weer verheiraat un harr twee Kinner.
Manfred Wörner

Dr. **Manfred Hermann Wörner** (* 24. September 1934 in Stuttgart; † 13. August 1994 in Brüssel) weer een düütschen Politiker vun de CDU.
Puter

De **Puter** oder **Kalkuun** is en temlich groten Vagel, de ok in de Bueree as Veehtüüch tücht warrt. 

De Puter kümmt ut Amerika. Dor geev un gifft dat ok wille Puters. De seht beter ut as de tüchten Puter, aver hebbt nich so veel Fleesch.

De Puter warrt slacht un dat Fleesch warrt vertehrt. Bi en Deel vun de Familien is dat de Bruuk, dat dat an'n Wiehnachtsavend Puter gifft.

Dat Heken vun den Puter heet Puter, dat Seken heet Puut, un de Lütten heet Puterküken. 

Vun wegen BSE hett de Verbruuk an Puterfleesch temlich tonahmen.

## Kiek ok bi
* List vun Vagels, mit allerhand plattdüütsche Vagelnaams un Naams ut de Naberspraken
*
8. Juli

De **8. Juli** is de 189. Dag in’n Grgeoriaanschen Klenner. In Schaltjohren is dat de 190. Dag.

## Wat an dissen Dag passeert is
### Politik un Sellschap
* 1497: Vasco da Gama föhrt von'n Haben Rastello bi Lissabon ut mit 4 Schipp los, üm den Seeweg no Indien to finnen.
* 1709: De russ'sche Armee ünner Peter den Grooten sleit de Sweden ünner Karl XII. in de Slacht von Poltawa un beennt dormit den Grooten Nordischen Krieg.
* 1810: Napoléon I. vörinnaamt de Nedderlannen.
* 1913: Serbien un Grekenland führt Krieg gegen Bulgarien.

### Weertschop
* 1889: Dat Wall Street Journal kummt to'n eersten mol rut.
* 1936: Op'n Flughaben in Frankfort an’n Main lannt dat eerste Flugtüch.

### Kunst, Kultur un Bowark
* 1630: De Massachusetts Bay Colony fiert to'n eersten mol Thanksgiving.

### Wetenschoppen un Technik
* 1928: Dat Luftschipp LZ 127 warrt op den Naam *Graf Zeppelin* dööpt.
* 2003: De Ruumsond Opportunity warrt losschoten, öm den Mars geoloogsch to ünnersöken. 

### Katastrophen
* 1892: Dat Grote Füür von 1892 in Saint John’s (Kanada) maakt rund 12.000 Minschen obdachlos un maakt 13 Millionen US-Dollar Schaaden.

## Boren
* 1767: Jap Peter Hansen, noordfreesch Schriever († 1855)
* 1838: Ferdinand Graf von Zeppelin, düütschen General, Ünnerneehmer un Luftschippbauer.
* 1840: G. M. Hein, Schriever, Koopmann un Ruutgever vun dat Weltblatt.
* 1867: Käthe Kollwitz, düütsche Grafikerin, Bildhauerin un Malerin.
* 1885: Ernst Bloch, düütschen Philosophen.
* 1890: Walter Hasenclever, düütschen Schriever.
* 1914: Billy Eckstine, US-amerikaansch Jazzsinger un -musiker († 1993)
* 1919: Walter Scheel, düütsch Politiker un Bundspräsident († 2016)
* 1933: Marty Feldman, britschen Komiker
* 1935: Witali Iwanowitsch Sewastjanow, sowjeetsch Kosmonaut und russisch Politiker († 2010)
* 1946: Jay Chattaway, US-amerikaansch Komponist för Filmmusik
* 1958: Kevin Bacon, US-amerikaanschen Schauspeler.
* 1969: Eva Háková, tschechisch Biathletin
* 1986: Nico-Stéphàno Pellatz, düütsch Footballspeler

## Storven
* 1153: Eugen III., Paapst van 1145 bit 1153 (* weet man nich)
* 1695: Christiaan Huygens, nedderlannschen Astronom, Physiker un Mathematiker.
* 1895: Johann Josef Loschmidt, österriekschen Chemiker un Physiker.
* 1912: Karl Theodor Gaedertz, düütsch Literaturhistoriker (* 1855)
* 1928: Erich Adickes, düütschen Philosoph.
* 1930: Julius Dörr, plattdüütsch Schriever (* 1850)
* 1971: Charlie Shavers, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1917)
* 1979: Robert Burns Woodward, US-amerikaansch Chemiker.
* 1994: Kim Il-Sung, kommunistschen Staatsbaas von Nordkorea.
* 2001: Eberhard Stanjek, düütschen Sportjournalist un -moderator.
* 2006: June Allyson, US-amerikaansche Schauspelersche (* 1917)
* 2012: Ernest Borgnine, US-amerikaansch Schauspeler (* 1917)
* 2016: Robert De Middeleir, belgisch Radrennfohrer (* 1938)
14. November

De **14. November** is de 318. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner, man de 319. Dag in Schaltjohren.

## Wat an dissen Dag passeert is
### Politik un Sellschap
* 1493: Christoph Kolumbus geiht up dat Eiland *Santa Cruz* an Land, wat hüdigendags unner den Naam *Saint Croix* to de Amerikaanschen Jumferninseln tohöört.
* 1643: Go-Kōmyō, de 110. Tennō (Kaiser) vun Japan kummt up den Thron.
* 1922: In London geiht de Radiosender BBC op Senden.
* 1940: De düütsche Luftwapp bombadeert Coventry un maakt dorbi de histoorsche Oldstadt twei.
* 1961: In Westdüütschland warrt mit Elisabeth Schwarzhaupt to'n eersten mol een Fru Ministerin.
* 1993: In Berlin warrt de Niege Wach as Bedienksteed för de Dooden von Krieg un Gewaltstaatsmacht inweiht.

### Kultur, Kunst un Bowark
* 1946: Hermann Hesse kriggt den Nobelpries för Literatur.
* 1994: De Eurotunnel twüschen Calais un Folkestone warrt för den Personenverkiehr freegeven.

### Wetenschoppen un Technik
* 1901: De Wiener Doktor Karl Landsteiner deiht kund, dat dat de dree Bloodgruppen A, B un 0 gifft.
* 1963: Vör Iesland kummt de Vulkan-Insel Surtsey ut de See togang.

### Katastrophen
* 1994: Bi een Eerdbeven mit de Magnitude MS = 7,1 kommt op de Philippinen 78 Minschen to Dood.

## Boren
* 1797: Charles Lyell, britschen Geolog.
* 1840: Claude Monet, franzöösch Maler vun den Impressionismus († 1926)
* 1889: Jawaharlal Nehru, eerste Premierminister von Indien († 1964)
* 1907: Astrid Lindgren, sweedsche Schrieverin
* 1908: Joseph McCarthy, US-amerikaanschen Senator.
* 1913: Jelisaweta Iwanowna Bykowa, russ'sch Schachspelerin († 1989)
* 1918: John Bromwich, austraalsch Tennisspeler († 1999)
* 1922: Boutros Boutros-Ghali, ägyptischen Politiker un UN-Generaalsekretär († 2016)
* 1927: Narciso Yepes, spaanischen Musiker, hett klass'sche Gitarr speelt
* 1928: Horst Janssen, düütsch Teekner, Grafiker un Schriever († 1995)
* 1933: Fred Wallace Haise, US-amerikaansch Astronaut
* 1934: Ellis Marsalis, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2020)
* 1945: Paul Hirsch, US-amerikaansch Filmeditor
* 1948: Prinz Charles, Throonfolger von Grootbritiannien
* 1951: Leszek Cichy, poolsch Bargstieger
* 1954: Bernard Hinault, franzöösch Radrennfohrer
* 1954: Condoleezza Rice, US-amerikaansche Politikerin un Butenministerin
* 1958: Eckard Koltermann, düütsch Jazzmusiker un Komponist
* 1968: Swetlana Petschorskaja, russisch Biathletin
* 1968: Claudia Porwik, düütsch Tennisspelerin
* 1972: Josh Duhamel, US-amerikaansch Schauspeler
* 1987: Ben Gastauer, luxemborgsch Radrennfohrer

## Storven
* 565: Justinian I., een ooströömsch Kaiser.
* 1716: Gottfried Wilhelm Leibniz, düütsch Philosoph (* 1646)
* 1831: Georg Wilhelm Friedrich Hegel, düütsch Philosoph (* 1770)
* 1865: Louis Harms, düütsch Paster, Grünner vun de Harmsborger Misschoon (* 1808)
* 1964: Heinrich von Brentano, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1904)
* 1992: Ernst Happel, österrieksch Footballnatschonalspeler un -trainer
* 2002: Eddie Bracken, US-amerikaansch Schauspeler (* 1915)
* 2016: Gardnar Mulloy, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1913)
* 2018: Rolf Hoppe, düütsch Schauspeler (* 1930)
5. Januar

De **5. Januar** is de föffte Dag in’n Gregoriaanschen Klenner.

## Wat an den Dag passeert is
### Politik un Sellschap
* 269: Felix I. warrt to'n Bischop vun Rom wählt un folgt dor Dionysius mit na, de 268 storven weer. 
* 1919: De Düütsche Arbeiterpartei (DAP) wörr grünnt, worut naher de NSDAP vörgaan is.
* 1919: Anfang von den Spartakusopstand; In Berlin warrt en Druckeree vun Kommunisten besett.

### Kunst, Kultur un Bowark
* 1933: In San Francisco fangt de Bo von de Golden Gate Bridge an.
* 1953: In Paris warrt dat Stück *[[En attendent Godot]]* von Samuel Beckett eerstmals opführt.

## Boren
* 1679: Pietro Filippo Scarlatti, italieensch Komponist, Organist un Chorleiter († 1750)
* 1839: Wilhelmina Weyergang, plattdüütsche Schoolmeestersch un Schrieversch († 1903)
* 1846: Rudolf Christoph Eucken, düütsch Philosoph un Nobelpriesdräger († 1926)
* 1873: Theodor Spitta, düütsch Politiker († 1969)
* 1876: Konrad Adenauer, düütsch Politiker, Bundsminister un Bundskanzler († 1967)
* 1921: Friedrich Dürrenmatt, Swiezer Roman- un Theaterschriever un Maler
* 1929: Gustav Viebrock, düütsch Ünnernehmer († 2019)
* 1932: Umberto Eco, italienschen Schriever un Medienwetenschoppler
* 1938: Juan Carlos I., König vun Spanien
* 1940: Veikko Kankkonen, finnisch Skispringer
* 1941: Miyazaki Hayao, japaansch Speelbaas un Tekner
* 1946: Diane Keaton, US-amerikaansch Schauspelerin, Filmproduzentin un Speelbaas († 2025)
* 1952: Ulrich Hoeneß, düütschen Footballnatschonalspeler un Manager
* 1953: Pamela Sue Martin, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1954: Volkert Ipsen, plattdüütsch Ledermaker un Schriever
* 1954: László Krasznahorkai, ungarsch Schriever, Dreihbookschriever un Nobelppriesdräger
* 1956: Frank-Walter Steinmeier, düütsch Politiker un Bundsminister
* 1959: Clancy Brown, US-amerikaansch Schauspeler
* 1964: Volker Bajus, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1969: Petra Behle, düütsch Biathletin
* 1975: Bradley Cooper, US-amerikaansch Schauspeler
* 1980: Sebastian Deisler, düütsch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 1477: Karl de Kühne, leste Hartog vun Burgund (* 1433)
* 1922: Ernest Shackleton, britisch Polarforscher (* 1874)
* 1931: Charles Royds, britisch Offizier un Polarforscher (* 1876)
* 1933: Calvin Coolidge, US-amerikaansch Politiker un de 30. Präsident (* 1872)
* 1950: Herbert Bellmer, plattdüütsch Schriever (* 1895)
* 1957: Oldřich Duras, tschechisch Schachspeler (* 1882)
* 1970: Max Born, düütschen Mathematiker un Nobelpriesdräger för Physik
* 1971: Richard Gedlich, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1900)
* 1979: Charles Mingus, US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist (* 1922)
* 2000: Diether Krebs, düütschen Kabarettist un Schauspeler
* 2002: Roger Gyselinck, belgisch Radrennfohrer (* 1920)
* 2009: Adolf Merckle, düütschen Ünnernehmer (* 1934)
* 2015: Jean-Pierre Beltoise, franzöösch Motorrad- un Automobilrennfohrer (* 1937)
* 2018: John Watts Young, US-amerikaansch Astronaut (* 1930)
* 2020: Hans Tilkowski, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer (* 1935)
* 2023: Ernesto Càstano, italieensch Footballnatschonalspeler (* 1939)
* 2025: Robert Hübner, düütsch Schachspeler (* 1948)
Snack

**Snack** betekent

* dat, wat ut dat Muulwark rutkümmt, wenn een snackt,
* een faste Snack, de to een bestimmte Situatschoon is.
Katt

De **Katt(e)** (f., pl. Katten) is en Roofdeert, dat ok as Huusdeert holen warrt. Latiensch is dat *Felis silvestris f. catus*. 

Dat Heken heet Kater (oder *Koter* oder *Bolzen* (sünnerlich up Westfäälsch)), dat Seken heet Katt, un de Lütten sünd eenfach de lütten Katten, in verschedene Rebeden ok Kelling nöömt. Ökelnaam för de Katt op Plattdüütsch is faken *Muusch* oder *Muuschi*. Mitünner warrt de Katten ok *Böhnhaas* oder *Dackhaas* nöömt. 

## Woneem stammt de Katt vun af?
Vörfohr vun uns Huuskatt is de Falbkatt vun de Steppens vun Afrika. De is in Sünnerheit slank un hett lange Been. Denn ok de asiaatsche Wildkatt, de dat in Indien gifft. Se hett mehr Knööv as de Falbkatt. Un denn gifft 't noch de Waldkatt, wat de Wildkatt in Europa is. De hett den basigsten Knööv un is wat sworer as de annern. 

Uns Huuskatten sünd dör Krüzen rutkamen. Dat Utsehn vun de Waldkatt is dorbi an böberste Stell (anners as bi dat Swien). 

Al de olen Buern in 't ole Ägypten harrn Katten hatt. De fungen de Müüs' in de Spiekers för dat Koorn. Un de Katten weern hillig. Un wenn se doodblieven deen, denn maken de Minschen dor 'n Mumie vun. Un wenn een 'n Katt doodslaan harr, denn wöör dat as Mord un Doodslag ankeken un bestraaft.

## Biologie

De Historie vun de Katt geiht üm un bi 15 bet 20 Johrhunnerden (Ewen) trügg. Dat is mehr as bi de Hunnen. Katten leevt as Rövers. Jümehr Jagdmethood is so as bi de willen Katten: anslieken un denn op dat annere Deert opspringen. Dat Slieken is typsch för de Katt. 

Katten sünd teemlich plietsch. Dat *Miau* vun de Katt is typsch för Huuskatten. Wildkatten doot dat nich, alleen inne Balz kann dat woll vörkamen. Un Katten weet, woans se ehrn Minschen torechttrecken köönt. Warrt ok seggt, dat sik de Katt ehrn Minschen utsöcht un nich anners. Op elkeen Fall sünd Katten tomehrst an dat Huus wöhnt. Dat is jümehr Reveer. Un wenn de Minschen ümtreckt, denn kann dat maal malöörn, dat de Katt wedder na ehr Tohuus trügg löppt. 

Denn sünd Katten ok Enkellöpers, anners as de Hunnen. Katten leevt normal nich soziaal. Un de Kater will al amend nich mit annere Katten tosamen wesen, bloots de Mudder mit ehr Lütten. Aver smusig kann se liekers sien, de Katt, wenn se wat will, un wenn *se* (un nich de Minsch), dat will un se dor dat Seggen bi hett.
## Literatur

* 
* 
* Paul Leyhausen: *Katzen. Eine Verhaltenskunde.* 6. Auflage, Paul Parey Verlag, Berlin/Hamburg 1982, ISBN 3-8263-2766-7.
* Federico Hindermann (Hrsg.): *Katzen Eine Auswahl von Texten aus der Weltliteratur*, mit 10 farbigen und 27 schwarzweißen Bildern von Gottfried Mind, Manesse Verlag, Zürich 1997, ISBN 3-7175-1614-0.
* Desmond Morris: *Catwatching. Die Körpersprache der Katze.* Heyne Verlag, München 2000, ISBN 3-453-17259-0.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Weblinks

* 
* ''Katze halten: Die besten Ratschläge rund um die Katzenhaltung.'' In: *[[Schweizer Tierschutz]]* (inkl. Merkblätter zur Artgerechten Haltung, Katzenernährung und weitere).
16. Januar

## Wat passeert is
* 27 v. Chr.: De Röömsche Senat sprickt Gaius Octavianus den Ehrennaam *[[Augustus]]* to.
* 1120: Konzil vun Nablus: Försten ut Kark un Staat stellt de eersten Gesetten för dat Königriek Jerusalem tohopen un laat de upschrieven.
* 1219: Bi de Eerste Marcellusfloot verdrinkt wohrschienlich mehr, as 36.000 Lüde.
* 2006: Ellen Johnson Sirleaf wurrd nee Präsidentin in Liberia.
* 2013: Malu Dreyer wurrd vun den Landdag vun Rhienland-Palz to de nee Ministerpräsidentin un dormit to de Nahfolgerin vun Kurt Beck wählt.

## Boren
* 1692: Folkert Krey, Verfaater vun en bekannt oostfreesch Reekenbook († 1775)
* 1878: Robert Garbe, plattdüütschen Schriever († 1927)
* 1884: Frederick Dewhurst Yates, engelsch Schachmeester († 1932)
* 1909: Fritz Drobe, plattdüütsch Schriever († 1994)
* 1926: Hans Berckhemer, düütsch Eerdphysiker († 2014)
* 1931: Johannes Rau, düütsch Politiker un Bundspräsident († 2006)
* 1935: Udo Lattek, düütsch Fotballtrainer
* 1940: Franz Müntefering, düütsch Politiker un Bundsminister
* 1949: Amama Mbabazi, ugandsch Politiker
* 1954: Morten Peter Meldal, däänsch Chemiker un Nobelpriesdräger

## Storven
* 1747: Barthold Heinrich Brockes, Rieksgraaf, Senater un Schriever ut Hamborg (* 1680)
* 1884: Rudolf Kropp, düütsch Politiker (* 1818)
* 1912: Luise Jansen, düütsch Malerin (* 1835)
* 1930:  Johannes Gillhoff, plattdüütschen Schriever (* 1861)
* 1942: Carole Lombard, US-amerikaansch Schauspelerin (* 1908)
* 1951: Julius Bamberger, jöödschen Koopmann un Koophuusbuer in Bremen (* 1880)
* 1957: Arturo Toscanini, italiensch Dirigent (* 1867)
* 1971: Philippe Thys, belgisch Radrennfohrer (* 1890)
* 2017: Eugene Andrew Cernan, US-amerikaansch Astronaut (* 1934)
* 2021: Junior Mance, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1928)
* 2024: Kay Bernstein, düütsch Footballfunktschoonär (* 1980)
* 2024: Laurie Johnson, britsch Komponist vun Filmmusik un Produzent (* 1927)
Muschi

**Muschi** betekent

* Ökelnaam för de Katt,
* Puus, ümgangsspraakliche Beteken för dat Geslechtsdeel bi Froenslüüd,
* de Kortform vun Muschiblix,
* (966) Muschi, en Asteroid.
Systematik (Biologie)

De **Systematik** (vun gr. συστηματικός *systēmatikós* ‚in’e Reege brocht‘) vun de Organismen is en Twieg vun de Biologie. Se warrt ok **Biosystematik** nömmt un maakt wetenschaplich Ordnung ünner de ünnerscheedlich Oorten vun Planten, Deerter, Swämme un Bakterien. De klassische Systematik befaat sik hauptsächlich mit dat Indeelen (Taxonomie), Benömen (Nomenklatur) un Bestimmen vun de Leevwesen. De modernere Systematik (Stuessy 1990) umfaat todem de Rekonstruktschoon vun de Stammgeschicht vun de Organismen (Phylogenie) un dat Utforschen vun de Prozesse, de dat mit sik bringt, datt dat so veel verscheden Organismen gifft (Evolutschoonsbiologie). Vundeswegen warrt se ok *natüürliche Systematik* nömmt. 

## Kiek ok bi
* Evolutschoon
* Klade
* Kladistik
* Nomenklatur
* Phylogenetik
* Taxonomie

## Literatur
* Jacques André: *Lexique des termes de botanique en latin.* Paris 1956 (= *Études et commentaires.* Band 23).
* Guillaume Lecointre, Hervé Le Guyader: *Biosystematik.* Springer, Berlin u.&nbsp;a. 2006, ISBN 3-540-24037-3.
* Alexander Rian: *Lateinische Namen. Unverstanden – Unverzichtbar. Sinn und Zweck der wissenschaftlichen Namensgebung.* 2006/2007, , (Auf einfache und verständliche Weise werden die Grundlagen der Systematik der Herpetologie vermittelt).
*Londa Schiebinger: *Am Busen der Natur. Erkenntnis und Geschlecht in den Anfängen der Wissenschaft*. Stuttgart 1995, ISBN 3-608-91706-3.
*Tod F. Stuessy: *Plant taxonomy. The systematic evaluation of comparative data.* Columbia University Press, New York 1990, ISBN 0-231-06784-4.
*Bernhard Wiesemüller, Hartmut Rothe, Winfried Henke: *Phylogenetische Systematik. Eine Einführung.* Springer, Berlin u.&nbsp;a. 2003, ISBN 3-540-43643-X, S. 99–116 (*Plesiomorphie und Apomorphie*).
* Douglas Zeppelini et al.: *The dilemma of self-citation in taxonomy.* In: *Nature Ecology & Evolution.* Band 5, 2021, S. 2, .

## Belege
Düütsche Bahn

De **Düütsche Bahn** (hoochdüütsch *Deutsche Bahn*, kort **DB** oder **DB-AG**) is de gröttste Iesenbahn-Firma in Düütschland. De is an’n 1. Januar 1994 ut de privatiseerte Düütsche Bundsbahn un de Düütsche Rieksbahn vun de DDR entstahn. De DB-AG is hüüt opdeelt in DB Feernverkehr, wat den Feernverkehr maakt, DB Regio, wat den Nahverkehr maakt un Railion, wat den Frachtverkehr nich blots in Düütschland maakt un en paar lütte Firmen.

## Tosamensluss un Privatiseeren
Na de düütsche Eenheit hebbt wi twee Staatsbahnen in Düütschland hatt, de Düütsche Bundsbahn (DB) un de Düütsche Rieksbahn vun de DDR (DR), de heel un deel ünnerscheedlich werrn. Un denn geev dat siet 1990 keen Monopool mehr för de Iesenbahn in Düütschland. So sünd dor nu niege Iesenbahn-Firmen entstannen, as Connex oder PEG. De twee Staatsbahnen hett de düütsche Staat denn privatiseert.

## De Vörstand
As en Aktiensellschop hett de DB-AG en Vorstand. De Liddmannen sünd:
* Dr. Rüdiger Grube (Vorsitter)
* Diethelm Sack (Finanzen)
* Dr. Norbert Bensel (Personal / Arbeidsdirektor)
* Dr. Bernd Malmström (Transport un Logistik)
* Klaus Daubertshäuser (Marketing)
* Dr. Karl-Friedrich Rausch (Personenverkehr)
* Roland Heinisch (Fohrweg)

Vörsitter vun’n Opsichtsraat: Dr. Michael Frenzel

## Kiek ok
* List vun'd Buriegen vun'd Düütsche Bahn

## Henwiesen
* http://www.bahn.de oder http://www.db.de - Hoofdsiet vun'd DB AG
* http://www.stinnes.de
* http://www.schenker.de
* http://reiseauskunft.bahn.de - de Fohrplanutkünft
* https://web.archive.org/web/20040515160810/http://www.bahn-net.de/presse/vorstand/fs-c-o-s.htm - de Unternehmensbereiche
* http://www.bahngalerie.de/bahn/db.htm Biller vun'd DB op de **BahnGalerie**
Düütsche Rieksbahn

**Düütsche Rieksbahn** betekent

* Düütsche Rieksbahn, vun 1920 bit 1945,
* Düütsche Rieksbahn vun de DDR, vun 1945 bit 1993.
SUSE Linux

----
**SUSE Linux** is een groote (de grötste in Europa) Linux-Distributschoon. De Firma SuSE is ut Nürnbarg.
Christlich Demokratsche Union vun Düütschland

De **Christlich Demokratsche Union vun Düütschland** (hoochdüütsch: *Christlich Demokratische Union Deutschlands*, kort: **CDU**) is een grote Partei in Düütschland. Süsterpartei in Bayern is de CSU.

## Historie
As de Tweete Weltkrieg toenn weer, dor harrn sik Lü an ünnerscheedlich Steden draapen un een gemeensom christlich Partei gründt. Mol heet de CDU, mol CDP, mol CSU, mol CDP un ook noch anners. Dat keem dorvun, dat dat in de Weimarer Republik ünnerscheedlich Parteien na de Konfessionens geev, de an't Strieden weern. In'n Juni 1945 geev dat al in dat Rhienland un Berlin CDU-Mööten. Grünnd wurrn is de Partei an' 26. Juni 1945 in Berlin. 1950 geev dat denn den Tosomenslut in Westdüütschland as Bunnspartei. Al 1949 harr Konrad Adenauer vun de CDU de Wahl to'n Kanzler henkreegen. In de ostdüütschen Lannen geev dat denn ook een Tosomensluten op DDR-Rebeet. 1990 hett denn de CDU de Volkskammerwahl wunnen. In dat sülbige Johr harrn sik denn Ost- un West-CDU tosomensluten.

De CDU hett denn vun 1949 bit 1969 un vun 1982 bi 1998 den Bunnskanzler stellt. Dat weern
* Konrad Adenauer
* Ludwig Erhard
* Kurt Georg Kiesinger
* Helmut Kohl

Von 2005 bet 2021 weer Angela Merkel Bunnskanzlerske. Se weer de eerste Froo in dat Amt. Siet 2025 is Friedrich Merz Bunnskanzler.

Bunnspräsidentens vun de CDU weern
* Heinrich Lübke
* Karl Carstens
* Richard von Weizsäcker
* Roman Herzog
* Horst Köhler
* Christian Wulff

In all de Bunnslänner (mit Utnahm vun Bayern, wo de CSU is, un Bremen) hett de CDU tominns af un an den Ministerpräsidenten oder Börgermeester stellt. 

Mit de CSU is dat een besünnere Saak: CDU un CSU sünd twee ünnerscheedlich Parteiens. Obers dat Programm is temlich dat sülvige. In den düütschen Bunnsdag hebbt sick CDU un CSU to een un de sülvige Frakschoon tosomensluten. Un de CDU mookt nix in Bayern un de CSU nix in de annern Länner.

## CDU hüüt
De CDU hett 384.204 Leden (Stand 31. Dezember 2021). Vörsitter is Friedrich Merz.
Waterboren

De **Waterboren** (*Tardigrada*), ok **Suutjeloper** naamt, sünd en Stamm vun lütte Deerter, de keen Rüchgrot hebbt.

Se sünd lütt (0,2-1,5 mm), de meesten sünd ünner 0,5 mm lang. Kanns blots mit dat Mikroskop bekieken.

Obers se sünd nüdelich. Hebbt een Kopp un 8 Been. In den Kopp is en Bregen, von dor geiht en Buukmark as Nervensystem dör den Buuk. Un se sünd meisttieds suutje un sinnig bi dat Bewegen. Dorvun ok de Naam Suutjelooper. 

Tardigrada leevt in Water. Welk sünd in de See, bit in de Deepsee. Un besünners in den Sand vun den Strand. Anner sünd in Söötwater. Dat ok in ganz lütte Waterdroppen, so as in dat Moos, wenn dat natt is. Düsse Oorten köönt heel dröög warrn. Un denn köönt se en poor Johr utholln. Denn wedder Water op un na en halv Stünn sünd se wedder quietschfidel.

## Kryobiose
Kryobiose warrt dat nömmt, wenn de lüttjen Deerter sunnerlich deepe Temperaturen overstahn könnt.  Dor is de Stoffwessel denn meist heel un deel bi runnerfohrt. Bit wiet unner den Gefreerpunkt könnt de Waterboren dat uthollen. De Unneraart *Echiniscus sigismundi groenlandicus* kann 6-8 Maande lang infraren ween in dat Winteries. Dat maakt ehr ok nix ut, wenn se in’e Overgangstied jummers wedder infreert un updaut mit de Tieden. 

Waterboren hefft sogor 10 Dage buten in’t Weltall uthollen. Mit den Satelliten FOTON-M3 hett de ESA 2007 en Reeg vun Waterboren hooch schaten. In’t All harrn se dat Vakuum, de Kulle un de UV-Strahlen afkregen. As de torüchkemen up’e Eer, weern ok mank de Waterboren noch de wecken, de lebennig weern, de vördem in en extrem Umto utsett ween weern.

## Anhydrobiose
De Deerter könnt ok in den Tostand vun de Ahydrobiose overgahn. Wenn se dor intreden sünd, gifft dat, tominnst in en dröög Umto, gor keen Stoffwessel mehr. Sunnerlich warrt rein gor keen Suerstoff mehr verbruukt. In düssen Tostand könnt de Waterboren extrem Utdrögen uthollen, man ok Inbringen in Soltlake, Ether, schier Ethanol oder flüssig Helium overstaht se so. Bovenhen könnt se denn leven bi Temperaturen vun -273 ° Celsius un + 150 ° Celsius, bi groten hydrostaatschen Druck un bi Vakuum.

## Weblenken

* Tardigrada Newsletter (engelsch)
* Tardigrada - Abbildungen und Filme (engelsch)

## Belege
Bonn

De **Bunnsstadt Bonn** is en kreisfree Stadt in Noordrhien-Westfalen. Bonn weer vun 1949 bit 1990 de Hööftstadt vun Düütschland. Ook hüt sünd noch paar Bunnsämter in Bonn.

325.490 Inwahners (Stand: 31. Dez. 2017) leben up een Flach van 141,22 km². Die Stadt hörrt dormit to de twintig gröttst Städte in Düütschland. De Komponist Ludwig van Beethoven is hier born.

## Weblinks

* Website van de Bundesstadt Bonn
Missingsch

**Missingsch** is en Mischmasch vun Hoochdüütsch un Plattdüütsch. 
De Städer in de dat Missingsch snackt warrt, sünd Hamborg, Builefeld, Bremen, Chöttingen un annere Städer, inst ook Danzig un annere Städer.

Wokeen mal en Kostproob hebben will wo Missingsch sik anhören doot, de schall sik man mal en Stück vun dat Ohnsorg-Theater in’t Feernsehn ankieken. De Stücken för dat Feernsehn warrt mehrst nich op Platt maakt man op Missingsch, so dat alle Lüüd dat verstaht. Blots Platt köönt de Lüüd so ut dat Feernsehn nich lehren.

## Missingsche Wöör in de Hambörger Region

Männich plattdüütsche Wöör sünd an de hochdüütschen Regeln anpasst worrn, bi anner is dat woll nich neudig wesst. Un ’n poor ole hochdüütsche Wöör hebbt in't Missingsch överleevt.

### Anpasste Wöör ut dat Plattdüütsche

**Berg* (platt: *Barg*, hooch: *Hügel*)
**einholen* (platt: *inholen*, hooch: *einkaufen*)
**Fahrtuch* (platt: *Fohrdook*, hooch: *Wischtuch*)
**flöten* (platt: *fleiten*, hooch: *pfeifen*)
**Grünhöker* (platt: *Gröönhöker*, hooch: *Gemüsehändler*)
**Handstein* (platt: *Handsteen*, hooch: *Waschbecken*)
**kleen* (platt: *klein*)
**Klöterbüchse* (platt: *Klöterbüss*, hooch: *Rassel*)
**Reetstock* (hooch: *Rohrstock*)
**Schnack* (platt: *Snack*)
**Wurzeln* (platt: *Woddeln*, hooch: *Möhren*)

### Ole hochdüütsche Wöör

*ausverschämt (platt: *utverschaamt*, niedütsch: *unverschämt*)
*Fliederbeeren (platt: *Fledderbeern*, niedütsch: *Holunderbeeren*)

### Plattdüütsche Wöör

**Balje* (hooch: *Zuber*)
**Bickbeern* (hooch: *Heidelbeeren*)
**Fleet* (hooch: *Fließ*)
**klötern* (hooch: *klingeln*)
**Kroonsbeern* (hooch: *Preiselbeeren*)
**man* (hooch: *nur*)
**pliern* (hooch: *blinzeln*)
**Pompesel* (hooch: *Rohrkolben*)
**Schiet* (hooch: *Dreck*)
**Toonbank* (hooch: *Ladentisch*)

## Danziger Missingsche Wöör

**lackieren* (anner Bedüden)
**meiern*
**Mittenmang*
**Pojatz*
**posematucheln*
**Knubbel*
**quasseln*
**sabbern*
**schlackern*
**schnorren*
**Wucht* (anner Bedüden)
**wuscheln* (anner Bedüden)
**zockeln*

## Lieke Formen

In’t Ruhrrebeet gifft dat ok en Mischmasch vun Hoochdüütsch un Nedderdüütsch, wat vele Lüüd snackt.
Ok in annere Delen vun Düütschland gifft dat lieke Formen, to’n Bispeel dat *Neu-Altmärkisch* in Sassen-Anholt un dat Eberswolder Kanaldüütsch in Brannenborg.
Footnoot

Ene **Footnoot** is en Stück Text, de ut den eegentlichen Text rutnahmen is un denn ünnen an de Siet - sotoseggen an den Foot vun de Siet - steiht. Dat warrt dorför maakt, dat Anmerken nich den helen Text dörnannerbringt. Tomeist warrt en Footnoot mit en babenstannig Tall1 oder ok mit en Steern* schreven. An den Foot kümmt den de sülvige Tall un denn dat, wat dor to to seggen is. 

Denn gifft dat ook noch de Endnoot, de an dat Enn vun en Text steiht.

-----
Footnotens
1) De Tallen gahn vun 1 bit sünswohen.
) De Steern warrt bruukt, wenn een keen Tallen bruukt. Un bi mehr as een Footnot gifft dat denn mehr as een Steern.
Kristallwater

**Kristallwater** is Water, wat in Kristallens  bunnen is, sünnerlich vun Soltens. Substanzens, de Kristallwater hebbt, warrn faaken ook Hydrat naamt. 

T.B. gifft dat Natriumsulfat Na2SO4 ahn Water un ook as Dekahydrat. Dat ios denn dat Glaubersolt, wat 10 Watermolekülens pro Soltformel bunnen hett: Na2SO4 · 10 H2O. Twüschen de Formel vun dat Solt un dat Water kümmt een lütten Punkt, de na baben sett is. Kann ook een x sien.

Dat Kristallwater kann de Eegenschapen vun den Kristall anners moken. T.B. de Smeltpunkt, de wat deeper liggen kann. Un af un an ook de Klöör, t.B. bi dat Koppersulfat, wat ahn Water witt is un mit fiev Water denn blau ward. 

Woans dat Water bunnen is, is ünnerscheedlich. Dat kann sien, dat een koordinative Binnung dor is as in dat Koppersulfat, över Waterstoffbrüchens  oder blots so as bi de Zeolithens. 

Tomeist is dat Kristallwater nich fast bunnen un geiht bi Wärme rut (Calcineeren, Brennen). So dröögte Kristallens kriggt geern ehr Water wedder, dorüm warn se för dat Dröven vun Lösemedel un Gasens bruukt.

Wenn de Kristallens Kristallwater opnehmen deiht, denn ward Energie as *Hydratationswärme* frie.

## Bruuk
Een Bispeel is de Gips, wat Calciumsulfat is. Den ward dör Brennen (hitt moken) dat Kristallwater rutdreewen. Denn ward de brennte Gips mahlen un is nu hill dorop, wedder Water to kreegen. Dorbi ännert sick de Struktur vun den Kristallens un de Gips ward hart. 
*Dihydrat CaSO4 · 2H2O ward op 110°C hitt mookt, denn ward dorut CaSO4 · 1/2H2O, de brannte Gips (Hemihydrat).
*Bi 130°C ward dorut Stuckgips.

Een anner Bispeel is dat Kobaltchlorid, wat to Kieselgel tosett ward. Denn is dat Blaugel. Dat Kobaltchlorid is blau, wenn dat keen Kristallwater hett. Kümmt Water dorto, denn ward dat rosa. Un denn mutt dat Blaugel, wat to'n Dröögen nahmen ward, sülvens dröögt warn.
Koppersulfat

**Koppersulfaat**, nipp un nau Kopper(II)-Sulfaat, CuSO4, is en Solt vun dat Kopper un de Swevelsüür. Dat ward ook Vitrol un Koppervitriol naamt.

Dat Solt is witt. Aver dat kann Kristallwater opnehmen un ward denn blau. In Water oplöst is dat ook hellblau. 

Koppersulfaat is en Gift. Aver besünners is dat ook en Brekmedel. Een lütt beten un en mutt bannig reiern. Dorüm ward dat ok insett, wenn een sik vergift hett, t.&nbsp;B. mit Phosphor.

## Weblinks

* Mineralienatlas – Chalkanthit
Franzöösche Spraak

**Franzöösch**, ook **Fransch** (up Franzöösch: *la langue française* [la.lɑ̃g.fʁɑ̃nˈsɛːz], kort *français* [fʁɑ̃.ˈsɛ])  is en vun de Langues d'oïl in de romansche Spraken un tellt to de indoeuropääschen Spraken.

Moderspraak is Franzöösch för rund 74 Millionen Lü. Dorto kaamt noch bi 50 Millionen, de Franzöösch as Tweetspraak köönt (op Stann vun 1999). 

## Franzöösch un Plattdüütsch

Franzöösch hett sien Sporen in de plattdüütsche Spraak achterlaten. Dat kümmt besünners vun de Franzosentiet, wat de Tiet weer, as Napoléon Bonaparte dör Europa trock. Aver ok vun wegen dat dat fein weer, sünnerlich bi den Adel, Franzöösch to snacken. Un denn keem ok wat an Wöör över See, deelwies ok över dat Ingelsche. 

Bispeel:

* Buddel vun bottle vun boutaille (över See)
* Butallje vun boutaille (Franzosentied)
* Fiesematenten vun visitez ma tente (?)
* Kannapee
* Scheselonge

## Kreool

Dat gifft 'n grote Tall vun Kreoolspraken, de op dat Franzöösche baseert, t.B. de Spraak vun Haiti.

## Amtsspraak

Franzöösch is Amtsspraak in düsse Länners (in Klammers de Tall vun de, de dat as Moderspraak hebbt.

* Belgien (4.000.000)
* Benin (17.000)
* Burkina Faso
* Burundi
* Côte d'Ivoire (17.000)
* Dschibuti (15.000)
* Frankriek (51.000.000)
* Gabun (38.000)
* Guinea
* Haiti
* Italien, regional (100.000)
* Kamerun
* Kanada, besünners in Québec, kiek bi Laurentidisch Franzeusch (6.700.000)
* Komoren (1.700)
* Demokraatsche Republiek Kongo 
* Republiek Kongo (28.000)
* Luxemborg (13.100)
* Madagaskar (18.000)
* Mali (9.000)
* Monaco (17.000)
* Niger (6.000)
* Ruanda
* Swiez (1.270.000)
* Senegal
* Seychellen (1.000)
* Togo (3.000)
* Tschad (3.000)
* Vanuatu (6.000)
* Zentraalafrikaansche Republiek (9.000)

## Kiek ook bi

* Spraken in Frankriek

## Weblinks

* http://fr.wikipedia.org - Franzöösche Wikipedia
* French 101 Free information on the French language
Rhein

**Rhein** betekent

* Rhien, Stroom in Europa, de in de Noordsee münnt,
* Rhein, Beek in Lothringen, Frankriek, de in de Boler münnt,
* Rhein, Oort in de Gemeen Morsbach in’n Oberbergschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Rhein, Oort in Saskatchewan, Kanada,
* Rhein, düütschen Naam von de Gemeen Ryn in’n Powiat Giżycki, Woiwodschop Ermland-Masuren, Polen,
* Rhein, düütschen Naam von’n Oort Ryn in’n Powiat Ostródzki, Woiwodschop Ermland-Masuren, Polen,
* *[[Rhein (Schipp, 1867)|Rhein]]*, düütsch Minenschipp von 1867,
* *[[Rhein (Schipp, 1868)|Rhein]]*, Schipp von’n Noorddüütschen Lloyd von 1868,
* SMS ''Rhein'', düütsch Stroommonitor von 1872,
* Rhein-Klass, Klass von Stroommonitoren von 1872,
* *[[Rhein (Schipp, 1899)|Rhein]]*, Schipp von’n Noorddüütschen Lloyd von 1899,
* Tender Klass 404, Tender von de Düütsche Marien,
* ''Rhein'' (A 58), Tender von de Düütsche Marien.

**Rhein** is de Familiennaam von

* Adolf Rhein (1885–1964), düütschen Bookbinner,
* Adrian Gottlieb von Rhein († 1805), düütschen Offzeer,
* Boris Rhein (* 1972), düütschen Politiker,
* Detlef Rhein (* 1969), düütschen Designer,
* Eduard Rhein (1900–1993), düütschen Utfinner, Publizist un Schriever,
* Erich Rhein (1902–1956), düütschen Maler un Grafiker,
* Fritz Rhein (1873–1948), düütschen Maler,
* Georg Rhein (1815–1876), düütschen Koopmann un Politiker,
* Hans-Werner Rhein (* 1952), düütschen Versekerungsjurist,
* Hermann Rhein (1867–1960), düütschen Politiker,
* Jakob Fischer-Rhein (1888–1976), düütschen Maler,
* Karl-Ludwig Rhein (1894–1988), düütschen Offzeer,
* Michael Robert Rhein (* 1964), düütschen Sänger,
* Monika Rhein, düütsche Physikerin,
* Nicolai Rhein († 2014), düütschen Schauspeler,
* Simon Rhein (* 1998), düütschen Footballspeler,
* Stefan Rhein (* 1958), düütschen Historiker un Philoloog,
* Torben Rhein (* 2003), düütschen Footballspeler.

Kiek ok bi: Rein, Rain, Reyn, Rijn, Rhine.
Born

**Born** betekent

* Born, Steed, wo Water ut de Eer kummt un denn as Beek oder Stroom sien Weg baven de Eer nimmt,
* Afleed dorvun is de Born för Saken, de een to Weten kriggt:
** de Born vun en Text,
** de Born för en Snack,
** de Borncode vun en Programm,
* Born, in de Histoorsche Wetenschop allens, wat bruukt weern kann, wat över de verleden Tieden rut to finnen,
* Born, in de Akustik de Punkt, wo de Schall vun utgeiht,
* Born, en Familiennaam (för Lüüd mit düssen Naam kiek dor),
* Born Feinkost, Hersteller för Krüdermiddel in Döringen,
* Born, en Maandkrater,
* -born, as Endsülv Deel vun vele Oortsnaams in Düütschland,
* Born a. Darß, Gemeen in’n Landkreis Vörpommern-Rügen, Mekelborg-Vörpommern,
* Born, Gemeen in’n Landkreis Börde, Sassen-Anholt,
* Born, Oort in de Gemeen Hagen in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Born, Oort in de Stadt Ülzen in’n Landkreis Ülzen, Neddersassen,
* Born, Oort in de Gemeen Hohenstein in’n Rheingau-Taunus-Kreis, Hessen,
* Born, Oort in de Stadt Marienmünster in’n Kreis Höxter, Noordrhien-Westfalen,
* Born, Oort in de Gemeen Brüggen in’n Kreis Viersen, Noordrhien-Westfalen,
* Born, Oort in de Stadt Radevormwald in’n Oberbergschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Bergisch Born, Oort in de Stadt Remscheid, Noordrhien-Westfalen,
* Born, Oort in de Gemeen Amel in de Provinz Lüttich, Belgien,
* Born, Oort in de Gemeen Mompach, Distrikt Grevenmacher, Luxemborg,
* Born, Oort in de Gemeen Sittard-Geleen, Limborg, Nedderlannen,
* Born, Barg in de Swiez,
* Le Born, Gemeen in dat Département Haute-Garonne, Frankriek,
* Le Born, Gemeen in dat Département Lozère, Frankriek,
* Pays de Born, Küstenregion in dat Département Landes, Frankriek.
Stroom (Water)

En **Stroom**, ok *Fluss* nöömt, is en fleten Water, wat grötter is as’n Beek.

## Topografie
### Definitschoon

Een Stroom is een natüürlichen Loop, in den Söötwater bargdaal döör’t Land in een anneren Stroom, een Binnensee, de See oder de Ozeaan fleet

## Dat Water

En Stroom hett normolerwies Söötwater. Blots in den Ünnerloop, wo de Tied is, dor schufft de Floot ok Soltwater rin. Dat gifft denn Brackwater, so as in de Ünnerlööp vun de Elv, de Oost, de Werser, de Eems un de Eider.

En Stroom hett enen Born oder Spring, dor kümmt dat Water ut de Eer. Denn kümmt dor Beken un anner Strööm dorto, bit dat Water in de See geiht, af un an ok in enen See.

## Orografie un Tonnen

Links un rechts bi en Stroom is jümmers vun de Born ut keken. Anners is dat mit de Tonnen. Dor geiht dat vun de Münn ut, denn is de gröne Tonn an Stüerbord un de rode Tonn an Backbord.

## Leven in’n Stroom

En Stroom hett veel Leven in sien Water. Dat is Plankton un Fisch in dat fre’e Water, un Benthos an den Grunn. Tomeist sünd de Fisch Söötwaterfisch, avers dicht bi de See kümmt ok mal en Butt vör.

## Weblinks
Donau

De **Donau** (rumäänsch *Dunărea*, kroaatsch *Dunav*, bulgaarsch un serbisch *Дунав*, ungaarsch *Duna*, slowaaksch *Dunaj*, latiensch *Danubius*, ingelsch *Danube*) is de tweetlängste Stroom in Europa. Se is rund 2.840 km lang, rekent af Donaueschingen btw. rund 2.890 km af de Breg-Born.

## Laag

De Donau is de enigste grote Stroom in Europa, de vun West na Oost löppt. Se kümmt tostann bi de Stadt Donaueschingen, wo de lütten Strööm Brigach und Breg tosomenfleten. Dat meest Water kümmt vun de Iller (130 %), Inn (110 %), Lech (60 %), Isar (45 %), Drau (40 %) und Save (35 %).

In den böversten Verloop sackert en Deel Water in den Kalksteen, dor wo de Donau dör de Schwäbische Alb dörbreekt. Denn geiht dat dör Karsthöhlen ünner de Eer na Süden. Na 14 km kümmt dat denn in den Aachtopf wedder na baben. Dor fangt de Aach an, de in den Bodensee un dormit in de Rhien fleet.

De Donau löppt dör **10** Länner: Düütschland, Österriek, Slowakei, Ungarn, Kroatien, Serbien, Rumänien, Bulgarien, Moldawien, un Ukraine.

Na 2.852 km fleet de Donau in Rumänien un de Ukraine in dat Donau-Delta, wat in dat Swatte Meer geiht. Dat Afströömrebeed is ca. 817.000 km2 groot.

De böverste Deel vun de Donau, vun’n Born bit na Ulm, is de Obere Donau.

## Binnenschipperee

För de Binnenschipperee ward de Donau in dree Delen indeelt:
* Bövere Donau vun Kelheim bit Komárom/Komárno
* Middeldonau vun Komárom bit Turnu Severin
* Ünnere Donau vun Turnu Severin bit na dat Swatte Meer Sulina
Dör den Main-Donau-Kanal is de Donau mit den Rhien verbunnen, dat gifft en dörgehend Waterstraat vun de Noordsee bit an dat Swatte Meer.

## gröttere Städer an de Donau

### Düütschland

* Ulm
* Ingolstadt
* Regensborg
* Deggendorf
* Passau

### Österriek
* Linz
* Mauthausen
* Enns
* Grein
* Melk
* Dürnstein
* Krems
* Tulln
* Wien

### Slowakei
* Bratislava

### Ungarn
* Budapest
* Baja

### Kroatien
* Vukovar
* Ilok

## Nevenströöm

### Linke Nevenströöm
Brigach, Blau, Wörnitz, 
Altmühl, Schwarze Laaber, 
Naab, 
Regen, Ilz, Erlau, Ranna, Gr. Mühl, Kl. Mühl, 
Kamp, 
March, 
Waag,
Gran,
Ipoly (Eipel), 
Theiß, 
Jiu, 
Olt, 
Ialomiţa, 
Sereth, 
Pruth

### Rechte Nevenströöm
Rot, Riß, 
Iller, 
Günz, 
Mindel, 
Zusam, Schutter, 
Lech, 
Paar, Ilm, Abens, Grode Laaber,
Isar, Vils, 
Inn, 
Traun, 
Enns, 
Ybbs, 
Traisen,
Wien,
Schwechat, 
Fischa, 
Leitha, 
Raab, 
Drau, 
Save, 
Morava,
Timok, 
Iskar, 
Jantra

## Weblenken
* https://web.archive.org/web/20130903180418/http://www.fg.vs.bw.schule.de/doztg/fbgdn/fa-donau.pdf
* Webprojekt Obere Donau
* http://www.danube-river.org/de_home.html
Haven

En **Haven**, (m., pl. Havens), ok Hoben, un Haben schreven, is en Steed an dat Water, de för de Schippfohrt inricht is. 

En Haven is en Oort, wo Scheep anleggen köönt un mutt darum an’t Water liggen, direkt an de See, an enen Stroom oder an enen See. 

Dat Över bi enen grötteren Haven is tomehrst besünners muurt to en Kai. Op den Kai sünd de Ümslagsanlagen, Krään, Containerbrüchen, Suuger un anners mehr. För den Transpoort to Land is an de Kaianlaag faken ok en Straat un en Iesenbahn. 

Dat gifft
* den Seehaven för de grötteren Schipp
** mit Containerterminals för Containerümslag
** Ölhaven för Erdöl
** Massengoothaven för Massengoot, so as Kahl, Ierz, Koorn, Steen
** Passagierhaven för Passagierschipp
** Fährhaven för Fährschipp.
* den Binnenschippshaven för de lütten Binnenschipp
* den Sportboothaven för Seilbööd un anner Bööd.

Gröttere Havens sünd
* Hamborg
* Rotterdam
* New York
* Hongkong
* Tokio
* Bremen un Bremerhoben
* Willemshaven
* Emden
* Kiel
* Göteborg
* Cuxhoben

De gröttste düütsche Binnenschippshaven is in Duisborg an'n Rhien.
Waterstraat

En **Waterstraat** is en uttekent Rebeet op dat Water, wo en Schipp fohrn kann. 

Vun Natur ut sünd dat Delen vun de Solten See, en Stroom oder en See in dat Binnenland. En Waterstraat, de de Minsch maakt hett, heet Kanal. En Waterstraat mutt nich jümmers to befohrn sien, ok en Priel kann en Waterstraat sien, to’n Bispeel de Hobenpriel vun Frieborg an de Elv. 

Dat ward ünnerscheden blangen
* Seeschippfohrtsstraten, to’n Bispeel de ünnere Elv oder Fohrwater in de Oostsee,
* Binnenschippfohrtsstraten.

För de Fohrt op en Waterstraat gifft dat wisse Regelns, to’n Bispeel ut de Waterstratenordnung; in Düütschland is dat de Seeschippfohrtsstraten-Ordnung för de Seeschippfohrtsstraten un för de Binnenschippfohrtsstraten is dat de Binnenschippfohrtsordnung.
Chloroplast

En **Chloroplast** höört to de Plastiden un is en Deel vun de Zell vun de grönen Planten. Dat is en Organell, de de Photosynthees maakt. In de Chloroplasten binnen is de gröne Farv, de Chlorophyll nöömt warrt. 

Chloroplasten hebbt jemehr eegen DNA. Dat ward so verkloort: Bevör dat Zellen vun de Eukaryonten geev as hüüt, sünd mol Bakterien, de ok Photosynthees maken köönt, in en gröttere Zell rinwannert. De hebbt sik dat dor kommodig maakt un an de gröttere Zell Zucker afgeven. So to seggen as Symbionten in de Zell, wat ok de Endosymbiontenhypothees heet.
Proton

En **Proton** is en lütt Deelken, wat to de Baryonen höört. Dat Symbol is *p*. Tosomen mit de Neutronens sünd de Protonens de Bausteen vun den Atomkarn. Beid tosomen warrn Nukleonens naamt. De elektrisch Laden is positiv (+). 

De Tall vun de Protonen in den Atomkarn gifft de Atomtall un bestimmt dormit dat Element. Opbot sünd de Protonen ut twee u-Quarks un een d-Quark (Formel uud).

Dat Proton unnerliggt düsse Grundkräft vun de Physik:
* Swack Wesselwirken
* Elektromagnetisch Wesselwirken
* Gravitatschoon

Opstunns is dat noch nich klor, wat dat Proton wirklich stabil is. De Grote Vereenheetlicht Theorie seggt een Halfweertstiet vun 1031s vörher. 

In de Chemie warrn ok Waterstoffionens (H+-Ionen) as Protonens betekent, t.&nbsp;B. bi de Protolyys. Dat kümmt dorvun, dat na dat Utneihn vun dat enigste Elektron vun den Waterstoff blots noch de Karn blifft, un de is blots een Proton. 

## Kiek ok
* Physikaalsch Konstanten

## Weblinks
* Tabellenwerte vun http://physics.nist.gov/constants
Balje

**Balje** betekent

* en groten Pott, tomeist ut Holt oder Zink, hüüt tomeist ut Plastik; weer freuger besünners to’t Waschen bruukt (Waschbalje); ok Muurlüüd bruukt Baljen (Muurmannsbalje),
* en Fohrwater dör dat Watt,
* Balje, Gemeen in’n Landkreis Stood, Neddersassen.
Priel

Een **Priel** is een Waterloop in dat Watt un an Tidestrooms. De Strömung kümmt vun de Tied. Bi oploopend Water löppt dat Water in den Priel rin, bi afloopend Water löppt dat wedder rut. De Strömung kann bannig gau sien, mehr as 10 km/h. 

Faken löppt de Prielen in Mäanders. Denn gifft dat een Prallhang, de steep is un tomeist ut faster Sediment is un een flacken Gliedhang, woneem de Strömung sachter geiht un faken Slick is. De Loop vun een Priel kann sik vun een Johr to dat anner bannig ännern, besünners bi Stormflood. 

För Wattenlopers sünd de Prielen dorüm nich ahn Gefahr. De meesten Lü, de in dat Watt versupen, harrn sik vun Prielen afsnieden laten oder sünd dor versackt. 

Dat gifft ok Prielen, de as Fohrwater un as Waterstraat bruukt warrt.
Maastricht

**Maastricht** is en Stadt an de Maas in de nedderlandsche Provinz vun Limborg. Se hett üm un bi 120.000 Inwahners, de to Delen Limborgsch snackt.

In Maastricht weer 1992 de Verdrag slaten, de ut de Europääsch Gemeenschapen (EG) de Europääsch Union (EU) maak.

## Weblenks
* Websteed vun de Stadt (nedderlandsch)
* Wiki över Maastricht (engelsch)
Eer

De **Eer** (astronoomsch Symbol: ) is de Planet, op den wi all leven, un de drütte in uns Sünnsystem, wenn man vun de Sünn ut kiekt. Un as de Eer haast runn is, kannst all stuur liekut löpen un kümmst all wedder trüch. Duurt bloots en beten un musst ok mal swimmen, denn de Eer is bannig groot (de Ümfang is 40.076,592&nbsp;km am Äquater) un natt (bloot 29,3 % sünd Land, de Rest is Water). De Eer is villicht 4,55 Milliarden Johr oolt un de enkelt Planet, op den överhoop wat leevt. De Lüüd luurt ok jümmers, ob se Leven op annere Planetens finnen doon, men se hebbt to Dag nix funnen. 

Dat grote tosamenhangende Land is en Eerddeel (ok *Kontinent* nöömt), dat geev Afrika, Amerika (Noord un Süüd), Antarktika, Asien, Australien un Europa. Dat geev ok Lüüd de seggen dat Europa un Asien een Kontinent sünd un anner Lüüd de seggen, dat Ozeanien en Aart Kontinent is, man bloot sunner veel Lann dor bünn. Dat is man bloot en Snack und hett nix to doon mit de wetenschopliche Indelen. Dorna is en Kontinent, wat ut dat lichtere Granit maakt is, und dat annere is de *ozeanische Krust*, de ut Basalt maakt is. De Wetenschoppers kiekt naar de Steen und wo dick de Eerdkrust is un woneem de Eer in ehrn Innern opboot is. So is Iesland so dick as en Kontinent, ok wenn dat man bloot en Eiland is. 

Üm de Eer is de Atmosphäär to, dat is de Luft de wi all brukt to’n ademen. Baven an’n Heben kreist de Maand, dat is en lütt Trabant, de jümmers üm de Eer lööpt. Wi hebbt bloot den enen. Un den bruukt wi för de Tied, för Ebb un Floot. 

Aber de Eer dreiht sik ok sülven, dorum gifft dat Dag un Nacht. Un se löpt ok jümmers üm de Sünn un dat duert slankweg een Johr. Man de Ass üm de sik de Eer dreiht, steiht nich pielliek na baven, man is üm 23,5° scheev, un dorum gifft dat Fröhjohr, Sommer, Harvst un Winter. 

Kannst ok en lüttjen Modell vun de Eer köpen un kieken woneem de Länner un de See sünd un wo se heten. Dat is denn en Globus. 
## Biller

The Blue Marble (remastered).jpg|De Eer opnohm von Apollo 17
NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg

## Literatur
* Cesare Emilliani: *Planet Earth. Cosmology, Geology, and the Evolution of Live and Environment.* Cambridge University Press 1992, ISBN 0-521-40949-7.
* Kevin W. Kelley (Herausgeber, im Auftrag der *Association of Space Explorers*): *Der Heimatplanet.* Zweitausendeins, Frankfurt am Main 1989, ISBN 3-86150-029-9.
* J. D. Macdougall: *Eine kurze Geschichte der Erde. Eine Reise durch 5 Milliarden Jahre.* Econ Taschenbuchverlag, München 2000, ISBN 3-612-26673-X.
* David Oldroyd: *Die Biographie der Erde.* Zweitausendeins 1998, ISBN 3-86150-285-2.
* 

## Weblenken

*Onegeology.org: Geologische Weltkarte
* NASA Earth Observatory
*
Floot

Wenn dat Water vun’t Meer wegen de Tied stiegt, denn is **Floot**. Wenn dat Water al wedder weglööpt, denn is Ebb. Wenn de Sünn, de Maand un de Eer bi Vullmaand un niegen Maand op een Reeg sitt, denn is de Floot besünners hooch, dor seggt de Lüüd denn Springfloot to. Aver wenn de Maand just dwars von Sünn un Eer steiht, twee Weeken later, denn is de Floot besünners nedrig, un dat is denn de Nippfloot. 

De Strom van de Floot is bannig stark, in en Priel im Watt kunn de mehr as 20 km/h gau löpen. Sünd al vele Lüüd, de in’t Watt nich oppasst hebben, nich wedder trüchkamen. 

De Floot is nich överall gliek hooch. In de Ostsee stiegt de Floot kene 30 cm över Normalnull, aver in de Noordsee steeg se 1 oder 2 m - in’n Atlantik över den mittelatlantischen Rüch blots 50 cm. Aver an de Küst, besünners wo dat eng warrt in een Bucht oder een Stroom as to’n Bispill de Elv, dor kann de Floot bannig hooch sien. Wo de Elv un de Werser in de Noordsee lööpt is de Floot veer Meter hooch, de Springfloot söss. Un ok in Hamborg kannst all wat vun Ebb un Floot marken, as in all de Flüss un Strööm, de keen Sparrwark hebbt, to’n Bispill in’n Amazonas, in de Thems, in de Elv, in de Werser, in de Wümm un in de Eems. De Engelsche Kanal is ok so een enget Nadelöhr, un dor is de Floot bit to 12 m hooch, un in Fundy Bay ok 15 m. 

Aver am meesten bang sünd de Lüüd an de Küst wenn en Stormfloot kummt. Dat is nich blots de Floot, de Wind drückt dat Water in de Buchten un in de Flüss. En Stormfloot kann 3 bit 5 m höher sien as en normale Floot un denn kunn de Lüüd blots beden, dat de Diek hollen doot. An de Noordsee is al veel Land afsapen: in de eerste un twete Groote Manndränke 1219 un 1362, aver ok in Hamborg (1962). Dat Land in Hamborg harrn de Lüüd wedder trüch kregen, aver an de Noordsee is veel wegspöölt worrn, to’n Bispill de Insel Strand un dat Karkspeel Rungholt. Ok hüüt vertellt de Lüüd noch vun Städer un Dörpen, de afsapen sünd un vun Kirchtürm op den Grund vun de See, wo de Klocken anfangen to bimmeln wenn en Stormfloot kummt.