open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sassenkriegen vun Korl den Groten

**Sassen** un **Fresen** wehren sik binah tweehunnert Jahren gegen de christlichen Glovensboden, wiel „franksch“ un „christlich“ be ehr meist dat glieke Bedüden harr. In de Tiet van Kaiser Karl den Groten (742-814) schull sik dat ännern. He nehm sik vör, dat Frankenriek grötter to maken, de heidenschen Navers unner siene Herrschap to bringen un se to dwingen, dat Christendom antonehmen. De Navers in’n Noorn weern de Sassen un de Fresen. Dar weern al  Missionaren togangen, aver dat Volk heel nAzlackh döpen laten wull, de siene Doden verbrennen de, de wieter de olen Gödder siene Oppers anboot oder de enen Preester angreep. 

787 wurr Willehad de eerste Bischop van Bremen för de sassischen Gaue Wigmodien un Larigau un de freeschen Gaue Rüstringen, Östringen, Wangerland un Nordendi. Liudger övernehm 787 en Missionsrebeet an de unnere Ems. As dat dar 792 to enen ne’en Upstand keem, leet he sik na de Westsassen versetten, wo he 804 Bischop van Mönster wurr.

Aver noch harrn sik de Sassen, de wieter noordoosten wahnen, nich unnerkriegen laten. 792 brook hier en Upstand ut. Ene franksche Suldatenafdelung wurr 793 in Rüstringen överfullen un an de Siet maakt, un  dat weer för de Franken de Anlaat, bi „Alsini“ (Alse?) över de  Werser to setten un den Wigmodigau to verwöösten. De „Maschendichter“ Hermann Allmers hett later meent, de Franken weern bi Rechtenfleth över de Werser gahn. 

Na 797 geev dat bilütten Rauh. 802 leet Karl up den Rieksdag in Aken dat Volkrecht för de Sassen un Fresen besluten. So wurrn beide Stämm in sien Riek upnahmen. Franksche Kolonisten kemen in’t Land un övernehmen verweete oder todeelte Hööv. Franksche Meierhööv sekern de Heerstraten, un in de Graafschaften harrn de Gohgrafen in’n Naam van’n König dat Seggen.

Hand in Hand mit dat Sekern van de Frankenherrschap gung dat Utbreden van dat Christendom. In de groten Steder wurrn Karken boot. Vele weern eerst man eenfacke Holtboten, aver na 100 bit 200 Jahren wurrn ok al staatsche Geböden ut Backsteenen oder Natursteenen upricht, de to’n groten Deel vandagen noch staht. To den Levensunnerholt van de Preesters muss tomeist en Buurnhoff stift weern, un för den Unnerholt van de Karken wurr de Teihnte inföhrt. Bi de Karken mussen överall Karkhööv anleggt weern, denn dat Verbrennen van Lieken weer nich mehr verlöövt.
Kater

**Kater** betekent

* dat Heken von de Katt,
* Kater, von to veel Alkohol,
* Muskelkater, von to veel Aktivität,
* Kater-Felsen, Klippenfelsen vör de Davis-Küst von Grahamland, Antarktika,
* Kap Kater, Kap an de Küst von Grahamland, Antarktika.

**Kater** is de Familiennaam von

* Bernd Kater (* 1962), düütschen Basketballspeler,
* Fritz Kater (1861–1945), düütschen Anarcho-Syndikalist,
* Fritz Kater (* 1964), düütschen Speelbaas,
* Helmut Kater (1927–2012), düütschen Politiker,
* Henry Kater (1777–1835), brietschen Physiker un Astronoom,
* Klaus Kater (* 1948), düütschen Handballspeler,
* Kristian Kater (* 1983), düütschen Politiker,
* Michael H. Kater (* 1937), kanaadschen Historiker,
* Peter Kater (* 1958), US-amerikaanschen Kumponist un Pianist,
* Thomas Kater (* 1966), düütschen Philosoof,
* Toni Kater (* 1977), düütsche Musikerin.

Kiek ok bi: Kather, Cater.
Ornen (Biologie)

De **Ornen** (latiensch: *ordo*) is en hierarchische Stoop in de bioloogsche Systematik. Se steiht ünner de Klass un över de Familie. Af un an warrt ’n poor Ornen to en Böverornen (latiensch *superordo*) tosammenfaat. En Ornen kann ok in Ünnerornen (latiensch *subordo*) opdeelt warrn. Dat hangt vun de konkrete Situatschoon af.

In de Botanik ennt de latiensche Naam vun en Ornen (wenn de op en Familiennaam baseert) faken op *-ales*. Een Bispill: De Astern (latiensch *Aster*) höört to de Ornen *Asterales* (Asternoordige).
Städer in Kuba

Dat is ene **List vun Städer in [[Kuba]]**.
* Baracoa
* Bayamo
* Camagüey
* Ciego de Ávila
* Cienfuegos
* Guanabacoa
* Guantánamo
* Havana
* Holguín
* Isla de la Juventud
* Las Tunas
* Manzanillo
* Matanzas
* Morón
* Pinar del Río
* San José de las Lajas
* Sancti Spíritus
* Santa Clara
* Sagua La Grande
* Santiago de Cuba
* Trinidad
Katteker

De **Katteker **( ok **Kattekel**, **Kattekelken**, **Kadeker** oder **Eekkater**) (lat.: *Sciurus vulgaris*) is 28 cm groot, hett enen langen, buschigen Steert un is goot behaart, sien Rügg lett rootbruun un towielen ok swaart, de Unnersiet is witt, de Ohren sünd in'n Winter mit Haarpinsels besett. De Katteker höört to de Familie Ekers. He kummt in heel Düütschland un binah ganz Europa vör un wahnt in Woolden, Parks un Goorns. Up Bööm boot he sik en kugelrund Nest ut Sprickeln, dat he sik mit Heu, Moos un Haar utpulstert. De Kattekers sünd Dagdeerter, de kienen Winterslaap hoolt.

Se freet Nööt un anner Saamens vun Bööm (as t.B. Eekern un Äppel), Poggstöhl, Kropptüüch, Vageleier un junge Vagels. In Europa findt man meist den roden Katteker, man ut Noordamerika is ook de schwatte inwannert, den man in Italien un Grootbritannien finnen deit.
Knieper (Brill)

As **Knieper** warrt ene Brill ahn Bögel betekent, de en smeetschen Steg twüschen de Glääs hett un op de Nees klemmt warrt. Dat Woort kummt vun dat Franzöösche *pincenez*, wat *Nesenknieper* heet. De Knieper weer bet to Begünn vun dat 20. Johrhunnert vun't Börgerdom bruukt. Fruunslüüd bruken mehrst Lorgnons.
Russenorsk

**Russenorsk** weer en Pidginspraak, de Elementen vun de Russ’sche as ok de Norweegsche Spraak (de Dialekten vun Noordnorwegen) övernahmen harr. Se weer dör den Kontakt vun russ’sche un norweegsche Hökers, Fischers un Waalfängers an’t Noordmeer entstahn.

## De Spraak

As faken bi den Kontakt vun Personen mit frömme Spraken hett sik op Basis vun de beiden Moderspraken en Minimalkonsens vun bruukte Wöör un eenfache grammatische Regeln utbillt. De Grammatik weer eenfach un op dat nödigste reduzeert, jüst as de Woortschatz, de sik op Wöör ut de in disse Region relevanten Rebeden Fischeree, Seefohrt, Weder un so wieder konzentreer. De Woortschatz vun üm un bi 400 överleverte Wöör sett sik to groff lieke Delen ut russ’sche un norweegsche Wöör tohoop, wieder Wöör kemen ut dat Engelsche, Finnsche, Saamsche, Sweedsche, Franzöösche un Düütsche.

De eenzige Präpositschoon weer „på“. Verben weren mit dat Suffix „-om“ angeven.

Bispelen:

* „Moja på tvoja“ = Ik un du.
* „Kak sprek? Moje niet forsto“ = Wat seggst du? Ik verstah di nich.

Enige Wöör ut dat Russenorske leevt in de noordnorweegschen Dialekten wieder, to’n Bispeel

* kartanka = Filtschoh
* å råbbåte = arbeiden
* klæba = Broot

## Historie

Russenorsk wörr in’t 18. Johrhunnert un 19. Johrhunnert bruukt. De Russ’sche Revolutschoon vun 1917, de Russland na buten temlich isoleer, föhr dorto, dat de Spraak kuum noch bruukt wörr; in de Johren, de nakemen, sturv de Spraak denn sachten ut.

## Literatur

* I. Broch un E. H. Jahr: *Russenorsk: Et pidginspråk i Norge.*, Oslo 1984.
* S. S. Lunden: *Tracing the ancestry of Russenorsk.* *Slavia Orientalis* 1978 27/2, 213-217.
* R. E. Peterson: *Russenorsk: A little known aspect of Russian-Norwegian relations*, *Studies in language* 1980 4/2, 249-256.

## Weblenks

* russ’sch Pidgin (russ’sch)
* Frederik Kortlandt över Russenorsk (PDF) (norweegsch)
* Pomormuseum in Vardø: Russenorsk (norweegsch)
Wildswien

Dat **Wildswien** (*Sus scrofa*) höört to de Paarhofer , de nich neerkaun doot, hett en bruunswaart Fell mit lange Börsten un ward 200 kg swoor. De Kopp is lang un hett ene knökerige Snüsselschiev. Dat männliche Deert, de Kieler, hett in den Baberkeev twee Hauer, de krumm na baven staht.

De Wildswienen leevt gesellig in ganz Düütschland, överall dor, wo veel Loof- un Mischwoolden sünd. Dar söökt se bi Nacht Sniggen, Larven, Trüffeln, Eckern un Bookeckern oder op de Feller na jung Koorn, Kartüffeln un Röven. Dorbi richt se faken grote Schaden an. Se waagt sik in Kulturlandschappen mit veel Buschwark avers ok bit in de Stadtränner vör. 

In'n Harfst, so üm 18 Weken na de Paarungstiet, smitt de „Bach“ veer bet twölf Frischlinge. De jungen Deerter laat bruungeel un hefft swarte Längsstriepen. För dat Wildswien is kiene Schontiet fastleggt worrn.
Karkspeel

En **Karkspeel** (ok *Kaspel* oder *Kerspeel*, *Parochie*, *Karkgemeen*, *Parr*) meent en Rebeet vun de Karkverwalten. Dat Karkspeel besteiht mehrst ut een Kark mit een Paster. Dat Karkspeel kann aver ok mehr Karken oder Kapellen ümfaten.

De Grenzen vun vele politsche Gemeenen orienteert sik hüüt an de Grenzen vun de Karkspelen.
Städer in Albanien

Dit is en List vun de **Städer in [[Albanien]]**. 

In de albaansche Spraak gifft dat för Oortsnaams jümmers twee Varianten: de bestimmte un de unbestimmte Form. Hier warrt de bestimmte Form bruukt, wenn de op -a ennen deit, anners warrt de unbestimmte Form bruukt.

De mit Afstand gröttste Agglomeratschoon in Albanien is Tirana mit 523.150 Inwahners (Stand 1. Januar 2005). Dat heet: 17% vun de Lüüd leevt in oder bi de Hööftstadt.

In de Tabell sünd de Städer mit mehr as 10.000 Inwahners opföhrt. De Inwahners sünd an den 14. April 1989 un an den 1. April 2001 tellt worrn. För den 1. Januar 2005 gifft dat en Afschätzen. Ok de Kreis un de Qark (so wat as de Region), to den de Stadt höört, is angeven. De Inwahnertallen sünd jümmers de Stadt sülvst ahn Vöröörd.

## Weblenken
* Dat albaansche Institut för Statistik
Städer in Afghanistan

Dit is en List vun de Städer in **[[Afghanistan]]**.

De mit Afstand gröttste Agglomeratschoon in Afghanistan is Kabul mit 3.138.100 Inwahners (Stand 21. September 2006). Dat heet, 14 Perzent vun de Lüüd leevt in oder bi de Hööftstadt.

Disse Tabell hett de Städer mit mehr as 10.000 Inwahners. De Naams sünd in plattdüütsche Transkriptschoon un op Perssch schreven. De Tallen sünd vun den Zensus vun den 23. Juni 1979 un vun de Schatten för den 21. September 2006, de dat afghaansch Zentralamt för Statistik maakt hett. Ok de afghaansche Provinz, to de de Stadt höört, is opföhrt. De Inwahnertallen gellt jümmers för de Stadt sülvst ahn de Vöröörd.
  

## Weblenken
*Central Statistics Office Afghanistan
*City Population - aktuelle un histoorsche Inwahnertallen för de afghaanschen Städer
Dancer in the Dark

**Dancer in the Dark** (översett: *Danzer[sche] in'n Düüstern*) is en Film vun Lars von Trier ut dat Johr 2000.

De Speelbaas vermengeleer hier den däänschen Dogma-Film mit Stilmiddels vun't US-amerikaansche Musical in de 1950er un 1960er Johren.

Lars von Trier dreih „Dancer in the Dark“ as drütt Film in siene *Golden-Heart*-Trilogie. De eersten beiden Filmen vun de Trilogie weren Breaking the Waves un The Idiots.

## Afloop

Amerika in de 1960er Johren.
De tschechsche Inwannersche Selma droht blind to warrn.

Ehr eenzig Troost is de Welt vun de Musicals, in de se sik geern rindröömt, „denn in Musicals kümmt nienich slimme Saken vör“. Dormit ehr teihn Johr oolt Söhn, de ehr Krankheit arvt hett, nich dat glieke Schicksal as se verleven mutt, arbeid Selma Dag un Nacht in en Metallfabrik, dat Geld för ene Ogenoperatschoon för ehren Söhn to verdenen. Ut Schaam un Stolt seggt se dat aver sülvst ehre engen Frünnen Jeff un Kathy nich.

Eenzig ehren Vermeder un Naver, enen Gendarmen, vertroot se ehr Geheemnis an, nodem he togeven hett, dat he för den Levensstil vun sien Wief hoge Schullen maakt hett. He bidd Selma, em Geld to lehnen, doch se seggt nee.

Üm mehr Geld to verdenen maakt Selma toletzt blangen de Dagschicht ok noch Nachtschichten in de Fabrik, wo se wegen ehr Sehvermögen, dat jümmer slechter warrt, ene Maschien beschädigt un rutschmeten warrt.
Later finnt Selma de Doos, in de se ehr Geld versteckt harr, lerrig vör. Se löppt to ehren Naver un föddert ehr Geld trüch. Sien Fro süht de beiden üm dat Geld ringen un glöövt, Selma wull ehren Mann sien Vermögen stehlen. In'n Trobel lööst sik en Schööt ut siene Deenstpistool. De Gendarm brickt swoor sehrt tosamen un fleht Selma an, em nich liggen to laten un em redig ümtobringen. 

Selma, middewiels blind worrn, warrt fastnahmen un wegen Moord anklaagt. Se warrt to de Doodsstraaf veroordeelt. Jeff un Kathy kriggt rut, dat dat Geld för de Operatschoon för ehren Söhn is. Vun dat Geld engascheert de beiden en ne'en Afkaat, de ehren Perzess nee oprullen schall. Aver Selma lehnt af, denn wenn ehr Söhn nich opereert warrt, warrt he blind.

## Utteknen

* Palme d'Or 2000 
** Best Film
** Beste Dorstellersche: Björk
* Europääsch Filmpries (Felix) 2000 
** Best Film
** Beste Hööftdorstellersche: Björk
* Spaansch Filmpries:  Best europääsch Film
* Oscar 2001: Nomineert Best Filmleed: Björk
* Golden Globe 2001
** Nomineert Best Filmleed: Björk
** Nomineert Beste Hööftdorstellersche: Björk

## Weblenken

* Websteed vun’n Film (engelsch)
Peter Pan

**Peter Pan** is de Hööftfigur vun enige Kinnergeschichten vun James M. Barrie. Peter Pan leevt in't *Neverland* (hoochdüütsch *Nimmerland*), ene fiktive Insel. He is de Baas vun ene Grupp vun Kinner, de nienich utwassen wullt. Sien gröttst Gegensmann is *Captain Hook*, en Pirat mit enen Haken staats en Hand.
Peter Pan, jümmer gröön antogen un liek utsehn as Robin Hood, kann - as all de Kinner in't Neverland - flegen. Un he trennt sik to keen Tiet vun sienen Teddyboor. 
Peter Pan kummt dat eerste Maal 1902 in't Book *The Little White Bird* vör, un denn wedder 1904 in't Bühnenstück *Peter Pan, or The Boy Who Wouldn't Grow Up* („Peter Pan, oder de Jung, de nich utwassen kunn“, Premier in London an'n 28. Dezember 1904). 1906 wörr en Deel vun *Little White Bird*, as egen Book *Peter Pan* bi Kensington Gardens apentlich maakt mit Illustratschonen vun Arthur Rackham. 1911 adapteer Barrie den Stoff vun dat Bühnenstück för de Vertellen *Peter and Wendy*, de hüüttodaags mehrst ünner den Titel *Peter Pan* publizeert warrt.

In de Kensington Gardens in London steiht hüüttodaags ene Statue vun Peter Pan.

## Opföhren un Verfilmen

### Opföhren

Dat gifft vele verschedene Musicalinterpretatschonen vun Peter Pan. De bedüdensten sünd de Verschonen vun Jerome Kern 1924, Leonard Bernstein 1950 un de vun Jerome Robbins vun 1954.
Dat gifft ok een vun Erich Kästner schreven düütsch Bühnenstück.

### Verfilmen

Peter Pan wörr mehrfach verfilmt, as Tekentrick un as Realfilm. Een vun de bekannteren Tekentrickfilmen stammt vun Walt Disney ut dat Johr 1953. De bekannteste Realverfilmen is de Film Hook, de 1991 dreiht wörr. He vertellt de Tiet no de egentliche Geschicht.

In en düütsche Fernsehverfilmen vun 1962 speel Michael Ande den *Peter* un Helga Anders de *Wendy*.

2003 geev dat ene Verfilmen, de sik üm en getroe Ümsetten vun dat Book bemöh, mit Jeremy Sumpter as *Peter Pan* un Jason Isaks as *Captain Hook*. Afsehn vun ene kuum bekannte russ'sche Verschoon weer disse de eerste, in de en Jung de Hööftrull övernehm un nich en Vulljohrigen.

2005 keem Finding Neverland (hoochdüütsch *Wenn Träume fliegen lernen*) vun Marc Forster in de Kinos, mit Johnny Depp as J. M. Barrie.

## Ewig Copyright

No en engelsch Gesett güllt för *Peter Pan* en ewig Copyright. De Rechten hollt 
dat Kinnerkrankenhuus *Great Ormond Street Hospital Children's Charity*.

## Weblenken

* Peter Pan Copyright (engelsch)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Akronym

En **Akronym** (greeksch **ακρωνύμιο**, vun *άκρος, ákros - de Topp, de Rand* un *όνυμος, ónymos - de Naam*) is en Afkörten, de as egen Woort utspraken warrt, bi de de Bookstaven also nich enkelt spraken warrt. Bispelen sünd NATO för **N**orth **A**tlantic **T**reaty **O**rganization (Organisatschoon vun den Noordatlantikverdrag) oder de DAX för **D**eutscher **A**ktieninde**x** (Düütsch Aktienindex).

En Sünnerfoorm is dat **Apronym**, wat en Akronym is, dat en Woort billt, dat al existeert (to'n Bispeel de elektroonsche Stüerverkloren ELSTER (**El**ektronische **St**euer**er**klärung), wobi Elster ok dat hoochdüütsche Woort för Heckster is). De Schrievwies vun Akronymen besteiht mehrst ut en Reeg vun Grootbookstaven, de de Anfangsbookstaven vun de Bestanddelen betekent, ut de sik dat Akronym tosamensett. In en poor Fäll hett sik mit de Tied ok en lüttschrevene Schrievwies rutbillt, de de vun normale Wöör gliekt (to'n Bispeel *[[Radar]]* oder *[[HIV/AIDS|Aids]]*). Wiels Akronymen (anners as de mehrsten Afkörten) ahn afsluten Punkt schreven warrt, is in disse Fäll nich to erkennen, dat dat Kunstwöör sünd.
Toponym

En **Toponym** (vun greeksch *topos* = Oort un *nymos* = Naam) is in de Eerdwetenschoppen en Beteknen för Oortsnamen. De Wetenschop vun de Toponymen is de Toponomastik.

De mehrsten Toponymen hebbt en Bedüden in ehr Utgangsspraak, de de Ümgegend beschrievt. Aver wiels de Oortsnamen mehrst kene Ännern mehr wedderföhrt sünd se faken later nich mehr to verstahn. So sünd vele junge Oortsnamen in de USA för Engelsch spreken Minschen noch licht to verstahn (Salt Lake City is de *Soltseestadt*, de Stadt an'n Soltsee). Öllere Namen sünd wegen de Ännern in de Spraak, de de Toponymen mehrst nich mitmaakt, sünnerlich wenn den Rest vun de Spraak en Luutschuven wedderföhrt, sworer to verstahn. Cuxhoben to'n Bispeel weer de Haven an'n Koog.

Vele Toponymen stammt noch ut Tieden, in de annere Spraken bruukt weren. Een Bispeel is de Naam vun Halle. De Naam kummt ut en Tiet, in de Sassen-Anholt noch vun Kelten besiedelt weer un beteken en Steed, an de Solt wunnen wörr (keltsch *hal* is verwandt mit *Solt*; wo in't Germaansche en *S* steiht, harr dat Keltsche en *H*). Dorüm sünd Oortsnamen besünners för Etymologen un Spraakwetenschopler intressant, denn faken köönt de Toponymen Henwiesen geven över Spraken, vun de sünst nix överlevert is.

## Mehrsprakige Oortsnaams in Nordelbien
In eenige Oortschoppen hebben de Orten Naams op mehr as en Spraak. In Kreis Nordfriesland lewen de Noordfreesen mit ehrm eegen Mundorden, un vun wegen dat Sleswig mol däänsch weer, hebben de Oorten, de dat vör 1864 geef, ok en däänsche Form.

**En poor Bispelen vun mehrsprakige Oortsnaams in Sleswig:**
Hochdüütsch — Noordfreesch — Däänsch
* Addebüll — Aadebel — Adebøl
* Borgsumer Vogelkoje — Borigsem Kui — Borgsum Fuglekøje
* Bredstedt — Bräist — Bredsted
* Bollhaus — Bulhus — Bolhus
* Dagebüll — Doogebel — Dagebøl
* Föhr — Feer — Før
* Viöl — Fjåål - Fjolde
* Flensburg — Flansborj — Flensborg
* Friesland — Friislon — Frisland
* Hamburg — Hamborj — Hamborg
* Husum — Hüsem — Husum
* Karrharde — Kårhiird — Kær Herred
* Klanxbüll — Klangsbel — Klangsbøl
* Leck — Leek — Læk
* Neue Au — Näie Uu — Nyå 
* Nordstrand — Noordströön — Nordstrand
* Nordfriesland — Nordfraschlönj — Nordfrisland
* Pellworm — Pälweerm — Pelvorm
* Rodenäs — Runees — Rødenæs
* Schleswig-Holstein — Schlaswik-Holstijn — Slesvig-Holsten
* Waygaarderdeich — Waiguurd' dik — Vadgård Dige

## Literatur
Wolfgang Laur: Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein. 
2., völlig veränderte und erweiterte Auflage, Karl Wachholtz Verlag, Niemünster 1992.
Veröffentlichungen des Schleswig-Holsteinischen Landesarchivs Nr. 28. ISBN 3-529-02726-X

## Weblenks
* Sleswiger Oortsnååmen op Düutsch–Freesch–Däänsch Ortsnamenverzeichnis Herzogtum Schleswig
* Söök na Oortsnaams un Delen von Oortsnaams (plattdüütsch)
Exonym

En **Exonym** (vun greeksch *exo* „buten“ un *-onymos* „Naam“) is in de Künn vun dat Namensgeven, de Toponomastik, en Oortsbeteknen (Toponym) oder anner Egennaam, de – in'n Gegensatz to't Endonym – nich an dissen Oort, man an enen annern Oort bruukt warrt. Bispelen för Exonymen sünd Venedig för *Venezia*, Rom för *Roma*, Albanien för *Shqipëria* oder Mark Aurel för *Marcus Aurelius*.

Exonymen hebbt den Vördeel, dat se in de Spraak, in de se bruukt warrt, lichter uttospreken sünd un – wenn nödig – böögt warrn köönt.

Mannichmal warrt Toponymen in de Utgangsspraak un de Teelspraak glieks schreven aver ünnerscheedlich utspraken. De Schrievwiesen vun London, Madrid, Edinburgh, Göteborg und Paris to'n Bispeel sünd glieks as in de Utgangsspraken schreven, aver nich glieks in ehr Luden.

Exonymen sünd en natürlich Bestanddeel vun elkeen Spraak. Woveel dat in een Spraak gifft, hangt stark vun verschedene Faktoren af:

* soziale Kontakten
* gemeensame Historie
* Spraakentwickeln: In'n Loop vun de Tiet kann sik de Utspraak vun enen Namen ännern
** in de Utgangsspraak, wenn in de Teelspraak keen Ännern intridd, to'n Bispeel oolttschechsch *Pra*'g**a'' > düütsch ''Pra**g**'' (neetschechsch ''Pra**h*'a*); ooltfranzöösch *Paris* (IPA [pa'ris]) > düütsch *Paris* (aver neefranzöösch = [pa'ʁi] ahn *-s*)
** in de Teelspraak, wenn in de Utgangsspraak keen Ännern intridd, to'n Bispeel middelhoochdüütsch = Swiezerdüütsch *Schwyz* > later middelhoochdüütsch *Schweiz*
* luutlich Anpassen twüschen Utgangs- un Teelspraak:
** bi de Enkelluden, wenn bestimmte Luden in de Teelspraak nich vörhannen sünd, to'n Bispeel spaansch *Madrid* ([ma'ðrið]) mit in't düütsche unbekannte ð-Luut > düütsch *Madrid* ([ma'dʀɪt])
** bi de Phonotaktik (Verbinnen vun Enkelluden), to'n Bispeel *Swiez* > finnsch *Sveitsi* (['svejtsi]), mit den Spraatvokal *-i* an't Woortenn, wiels en Woortutluut *-ts* in't Standardfinnsche nich mööglich is.

## Literatur

Otto Back, *Übersetzbare Eigennamen. Eine synchronische Untersuchung von interlingualer Allonymie und Exonymie*, Wien 32002, ISBN 3-7069-0146-3

## Weblenken

* Jordan Paper UN-Konferenz Prag 2003 (engelsch)
Arikelken

Dat **Arikelken** (*Primula auricula*) is en rore un schuulte Bloom ut de Gattung Primeln, de in de Alpen vörkummt.

## Beschrieven

De goldgelen Blöten, de in veer- bet twölvblötige Prölken staht, rüken stark un warrt so wat 15 bet 25 mm groot. Blöhtiet is vun April bet Juni.
De Plant sülvst warrt so wat 5 bet 25 cm groot un is dormit de gröttste Primel in de Alpen.

De dicken, Water spiekern Blääd hebbt ene Wassschicht, de vör Sünnstrahlen schuult un dat Verdunsten inschränkt. 

## Vörkamen

De Plant kummt in de noorden Kalkalpen un süden Kalkalpen eenzig op kalkholtige Matten un Felskluften vör un is op ene Hööch vun 1600 bet 3400 m to finnen.

In de Iestieden hett de Bloom Toflucht in depere, schuulige Lagen funnen. De Arikelken is in en poor Steden ok hüüt noch as Iestietrelikt vörhannen (to’n Bispeel bi de Donaueng bi Weltenburg).

## Kiek ok bi
*
Hagenbeck

De Zoo **Tierpark Hagenbeck** wörr in't Johr 1866 vun Carl Hagenbeck in Hamborg in'n Anfang an'n Neuen Pferdemarkt 13 grünnt. In't Johr 1907 wörr denn de eerste Deertpark ahn Trallen op de Welt in Hamborg-Stellingen opboot, wo he sik ok hüüttodaags noch befinnt. 

De Parkanlaag hett 27 Hektar un alltohoop 7,5 km Wegen. Hagenbeck hett vele Freehagens un en Troparium mit 39 Aquarien un Terrarien un vele Planten ut alle Delen vun de Welt. 

To de Attrakschonen vun den Deertpark höört dat Elefantenrieden un dat apentliche Fodern. Dat ole Wohrteken vun den NDR, dat Walross Antje, is an'n 17. Juli 2003 in't Öller vun 27 Johren dood bleven. 

1998 wörr de *Verein der Freunde des Tierparks Hagenbeck e.V.* grünnt, de den Deertpark ünnerstütt. Ok de *Stiftung Tierpark Hagenbeck* hett dit Teel.

## Weblenks

* Tierpark Hagenbeck (hoochdüütsch)
Städer op Malta

Dat is ene List vun Städer op Malta:

* Birkirkara
* Birżebbuġa
* Hamrun
* Sliema
* St. Julian’s
* Valletta - *Città Umilissima*
* Rabat (Victoria), Gozo
* Zejtun- *Città Beland*
Städer in Mauretanien

Dat is ene List vun Städer in Mauretanien.
*Atar
*Bir Mohreïn
*Bougé
*Boutilimit
*Chinguetti
*F'dérik
*Kaédi
*Kiffa
*Néma
*Nouadhibou
*Nouakchott
*Ouadane
*Oualata
*Rosso
*Tichit
*Tidjikdja
*Zouérat
Städer in Mexiko

*Acapulco
*Aguascalientes
*Campeche
*Cancún
*Celaya
*Chetumal
*Chilpancingo
*Cholula
*Colima
*Comitán
*Córdoba
*Cuernavaca
*Culiacán
*Durango
*Guanajuato
*Guadalajara 
*Ciudad Juárez
*León
*Manzanillo
*Mexicali
*Mexiko-Stadt (Ciudad de México; México, D.F.)
*Mérida
*Monterrey
*Morelia
*Oaxaca de Juárez
*Pachuca
*Puebla
*Santiago de Querétaro
*Saltillo
*San Cristóbal de las Casas
*San Luis Potosí
*Tepic
*Tijuana
*Tlaxcala
*Toluca 
*Torreón
*Tuxtla Gutiérrez
*Uruapan
*Veracruz
*Villahermosa
*Xalapa
*Zacatecas
Städer in Swasiland

Dat is ene List vun Städer in Swasiland.
* Big Bend
* Hlatikulu
* Lavumisa
* Lobamba
* Mankayane
* Manzini
* Mbabane
* Mhlume
* Nhlangano
* Piggs Peak
* Siteki
Städer in Tansania

Dat is ene List vun Städer in Tansania.
*Arusha
*Bagamoyo
*Bukoba
*Dar-es-Salaam
*Dodoma
*Isoko
*Kigoma
*Lindi
*Mbeya
*Morogoro
*Moshi
*Mtwara
*Musoma
*Mwanza
*Shinyanga
*Singida
*Songea
*Sumbawanga
*Tabora
*Tanga
*Ujiji
*Zanzibar
Städer in de Törkie

Dat is ene List vun Städer in de Törkie na de Tall vun de Inwahners. Städer mit ene Tall vun de Inwahners vun mehr denn ene Millioon sünd fett schreven.

# **[[İstanbul]]**
# **[[Ankara]]** 
# **[[İzmir]]**
# **[[Bursa]]** 
# **[[Adana]]**
# Gaziantep
# Konya
# Antalya
# Diyarbakır
# Mersin
# Kayseri
# Eskişehir
# Şanlıurfa
# Malatya
# Samsun
# Erzurum
# Kahramanmaraş
# Van
# Adapazarı
# Denizli
# Elazığ
# Sivas
# Batman
# Balıkesir
# Trabzon
# Manisa
# Kırıkkale
# İzmit (Kocaeli)
# Adıyaman
# Osmaniye
# Kütahya
# Çorum
# Isparta
# Antakya
# Aydın
# Uşak
# Aksaray
# Afyon
# Edirne
# Tokat
# Ordu
# Tekirdağ
# Erzincan
# Karaman
# Zonguldak
# Karabük
# Siirt
# Kırşehir
# Bolu
# Giresun
# Ağrı
# Kars
# Rize
# Niğde
# Çanakkale
# Amasya
# Yozgat
# Kilis
# Yalova
# Bingöl
# Muş
# Nevşehir
# Mardin
# Kastamonu
# Burdur
# Çankırı
# Iğdır
# Hakkari
# Düzce
# Kırklareli
# Şırnak
# Bitlis
# Muğla
# Bartın
# Bilecik
# Bayburt
# Sinop
# Gümüşhane
# Tunceli
# Artvın
# Ardahan
Städer in’n Jemen

Dat is ene list vun Städer in'n Jemen.
*Abyan
*Aden
*Al Ghaydah
*Al Hudaydah
*Al Mukalla
*As Salif
*Habarut
*Ibb
*Mocha
*Nishtun
*Sa'dah
*Sanaa
*Say'un
*Sayhut
*Ta'izz
El Greco

**El Greco** (*de Greek*, egentlich **Doménikos Theotokópoulos**; * 1541 op Kreta; † 1614 in Toledo) weer en spaanschen Maler. De Inwahners vun Toledo geven em den Naam El Greco, wiel se em nich bi sien richtigen Naam anspreken wullen oder kunnen. El Greco leev in Toledo vun 1576 bit 1614. Disse Maler ut Kreta harr sien Utbillen in Venedig, wo Tizian, Tintoretto un Bassano op em inwarken. He leet sik in Toledo dal, wiel disse kastielsche Stadt en wichtigen Seet vun de röömsch-kathoolsche Kark weer un dat mit vele religiöse Institutschonen to doon harr, för de de Künstler bit to sienen Doot arbeiden dei. För den spaanschen König Philipp II. maal he ok twee Biller, de aver nich goot ankemen, un darum bleev dat bi de twee.
Francisco Goya

**Francisco José de Goya y Lucientes** (* 30. März 1746 in Fuendetodos (Aragonien); † 16. April 1828 in Bordeaux) weer een vun de gröttsten spaanschen Kunstmalers.
 

Na siene Lehr in Saragossa un Madrid gung he för dree Jahren na Rom un studeer dar de italiensche Maleree. Darna wurr he tämlich gau in Madrid beröhmt mit siene Vörlagen för Teppichbiller un siene Raderen „Caprichos“ (Infälle), „Desastres de la guerra“ (Unheel vun de Kriegen), „Tauromaquia“ (Bullkamp) un „Disparates“ (Afsünnerlichkeiten). 
Vele vun siene Biller wiest Noot, Elend, minschliche Egenaarten un Swackheiten up. 1798 wurr Goya Hoffmaler vun König Karl IV. un maal Biller vun de Königsfamilie, bi de he kienswegs versoch, dat Schöne ruttokehren un dat Asige to verbargen. Ut politische Grünnen muss Goya 1824 Spanien verlaten. He gung na Bordeaux un bleev dar 1828 doot. Vele vun siene Warken staht vandage in dat Prado-Museum in Madrid.

## Weblenks
La Gomera

De Insel **La Gomera** is en vun de weniger bekannten vun de Kanarische Eilannen. 

Se hett ene runne Form, is so wat 25 km lang un 20 km breet. Mit ehre groten Loorbeerwoolden is se de Gröönste vun dat ganze Inselgrupp. Ehr hööchste Punkt is de Garayonay mit ene Hööchde vun 1487 m. Up La Gomera is de Natur noch intakt. De Insel hett so goot as kien Stränn un darum kaamt nich so vele Touristen hierher. Uterdem is dat nich so licht, na La Gomera to kamen.
Antoni Gaudí

**Antoni Gaudi y Cornet** (* 25. Juni 1852 in Reus oder in Riudoms; † 10. Juni 1926 in Barcelona) weer de beröhmte spaansche Architekt, de in un bi Barcelona to Anfang vun dat vörige Jahrhunnert vele Geböden herstellt hett. 

Dat bekannteste von all is de Kark „Sagrada Familia“ mit de veer dörlöckerten Spitztoorns, de bet vundaag ümmer noch nich ganz fardig is. Gaudi verstund dat, de katalaansche Gotik mit den katalaanschen „Jugendstil“ to verbinnen. Siene Kunst passt darum beter as jede annere Bowies to Barcelona. Gaudi bleev 1926 doot, wiel he vun ene Stratenbahn överfohren wurr.
Fröhstück

**Fröhstück**  oder **Imbt** is dat, wat de Lüüd morgens eten doot (dat fröhe Stück to eten). 

Je na Region kann dat Fröhstück varieren: Op vele Höfen bi de Buers gifft dat to'n Bispeel Bratketüffel mit Speck un Eier (Buernfröhstück).
De Französ to'n Bispeel drinken woll blots en Kaffe un eten en Croissant.
Dat Ingelsch Fröhstück is mit'n Spiegelei, Speck, Bohnen un Würstchen.
In Dütschland et de Lüüd meist Brot oder Rundstücke, mit Botter un Marmelade oder Hönig - tominst wo dat keen Buernfröhstück gifft.
To drinken gifft denn Kaffe oder Tee, un vielleecht Saft oder Melk.
Denn kann dat ok noch Müsli und Frücht geven, un de een oder anner mag ok Aufschnitt op sien Rundstück hebben.
Simón Bolívar

**Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios y Blanco** (* 24. Juli 1783 in Caracas, Neegranada, hüüt Venezuela; † 17. Dezember 1830 in Santa Marta, Kolumbien) weer en süüdamerikaansch Unafhängigkeitskämper.

Simon Bolivar weer de Vörkämper un Föhrer för de Unafhängigkeit vun Südamerika. Na enen langen Militärfeldtog unner sien Leit wurrn Kolumbien (1819), Venezuela (1821), Ecuador un Peru (1822) unafhängig vun Spanien.

Vele Plätz, Straten un Alleen in ganz Süüdamerika dreegt den Naam vun Bolívar, un överall gifft dat Statuen von em. Sogar en Land dreegt em to Ehren sien Naam, Bolivien.

## Literatur

* 
* Gerhard Masur: *Simon Bolívar*. University of New Mexico Press, Albuquerque 1948, 2. Aufl. 1969; deutsch als *Simon Bolivar und die Befreiung Südamerikas*. Südverlag, Konstanz 1949; spanisch als *Simon Bolivar*. Mexiko-Stadt 1960.
* Salvador de Madariaga: *Simon Bolivar. Der Befreier Spanisch-Amerikas*. Manesse-Verlag, Zürich 1986, 2. Aufl. 1989, ISBN 3-7175-8066-3; deutsch zuerst unter dem Titel *Bolivar*. Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1961.
* Gabriel García Márquez: *[[Der General in seinem Labyrinth]].* Roman. Aus dem kolumbianischen Spanisch von Dagmar Ploetz. Kiepenheuer & Witsch, Köln 1989, ISBN 3-462-02013-7; ursprünglich spanisch als *El general en su laberinto*. Mondadori, Madrid 1989, ISBN 84-397-1579-X.
* Bill Boyd: *Bolivar. Liberator of a continent. A dramatized biography*. S.P.I. Books, New York 1998, ISBN 1-56171-994-3.
* Ingrid Beutler-Tackenberg: *Gabriel García Márquez und Simón Bolívar im Labyrinth der Geschichte. Die politische Dimension des historischen Romans El general en su laberinto*. Logos-Verlag, Berlin 2000 (zugleich: Dissertation, Wuppertal 2000), ISBN 3-89722-504-2 (Online-Publikation, PDF, 532 kB).
* John Lynch: *Simón Bolívar. A Life*, Yale University Press, New Haven 2006, ISBN 0-300-11062-6.
* Michael Zeuske: *Von Bolívar zu Chávez. Die Geschichte Venezuelas*, Zürich: Rotpunktverlag, 2008, ISBN 3-85869-313-8.
* Michael Zeuske: „Simón Bolívar in Geschichte, Mythos und Kult“, in: Berthold Molden, David Mayer (eds.): *Vielstimmige Vergangenheiten –Geschichtspolitik in Lateinamerika*, Münster [etc,]: LIT Verlag, 2009 (= *¡Atención! Jahrbuch des Österreichischen Lateinamerika-Instituts.* Bd. 12), S. 241–265.
* Norbert Rehrmann: *Simón Bolívar. Die Lebensgeschichte des Mannes, der Lateinamerika befreite*. Wagenbach, Berlin 2009, ISBN 3-8031-3630-X.
* Michael Zeuske: *Simón Bolívar, Befreier Südamerikas. Geschichte und Mythos*. Rotbuch, Berlin 2011, ISBN 978-3-86789-143-1.
* Andrea Wulf: *Alexander von Humboldt und die Erfindung der Natur*. Kapitel 12: *Revolutionen und Natur. Simón Bolívar und Humboldt*. Aus dem Englischen von Hainer Kober. Bertelsmann, München 2016, ISBN 978-3-570-10206-0.

## Weblenken
Roonkarken

**Roonkarken** () is mit bi 4.000 Inwahners de gröttste Oort in de Gemeen Stadland an de westliche Küst vun de Butenwerser. Roonkarken liggt in den Landkreis Wersermasch. Jedet Jahr fiert se dor den groten Roonkarker Mart, dat gröttste Volksfest in Nordollnborg.

## Geschicht

* af 300 v. Chr., ole chaukische un freesche Wurtensiedlungen.
* 1384 Lübbe Diddens to Roonkarken weer Hööftling van dat rüstringsche Stadland. Siene Enkelsöhns Didde un Gerold Lübben wurrn na ehren Överfall up de Fredeborg in Bremen enen Kopp körter maakt. (Kiek ok: Hermann Allmers)
* 1499 weert de Karken Golzwarden un Roonkarken van de "Swarte Gard" överrumpelt, korte ollnborgsche Herrschap, darna hooln de Stadlänners sik an Graf Edzard van Oostfreesland
* 1501 Ollnborg versoch noch eenmal enen Vörstoot, warrt aver an de Hartwarder Landwehr afwehrt.
* 1514 700 Rüstringer un Stadlänner Fresen weert bi Harwarden van ene grote ollnborg-fründliche Koalition överwunnen. Ehr Land warrt verwööst. In Övelgünn warrt ene Dwingborg boot. De Ollnborger Graf Johann regeert mit harte Hand.

## Sünnerlichkeit

De Altar (1629) un de Kanzel (1631) in de Wehrkark Roonkarken höört to de besten Warken van Ludwig Münstermann. De Schrieversche Alma Rogge liggt up'n Karkhoff in Roonkarken begraven. 

## Weblinks

* Website van de Gemeend Stadland
Goya

**Goya** is de Familiennaam von

* Chantal Goya (* 1942), franzöösche Schauspelerin un Sängerin,
* Dodo Goya (1939–2017), italieenschen Musiker,
* Francisco Goya (1746–1828), spaanschen Maler,
* Goya Toledo (* 1969), spaansche Schauspelerin.

**Goya** betekent ok

* Goya, Stadt in Argentinien,
* Departamento Goya, Verwaltungseenheit in de Provinz Corrientes in Argentinien,
* Goya, ehmalig Danzclub in Berlin,
* Goya, poolsche Popgrupp,
* *[[Goya oder der arge Weg der Erkenntnis]]*, Romaan von Lion Feuchtwanger ut dat Johr 1951,
* *[[Goya – oder der arge Weg der Erkenntnis]]*, Kinofilm na’n Romaan von Feuchtwanger ut dat Johr 1971,
* *[[Goya (WDR)|Goya]]*, Feernsehspeel in twee Delen von’n WDR ut dat Johr 1969,
* *[[Goya (Film)|Goya]]*, spaanschen Film ut dat Johr 1999,
* Goya, spaanschen Filmpries,
* *[[Goya (Oper)|Goya]]*, Oper von Gian Carlo Menotti ut dat Johr 1986,
* *[[Kamerun (Schipp, 1938)|Goya]]*, noorweegsch Utwannererschipp,
* *[[Goya (Schipp, 1940)|Goya]]*, 1945 ünnergahn Flüchtlingsschipp,
* Goya, Krater op’n Merkur,
* (6592) Goya, en Asteroid,
* Musée Goya, Kunstmuseum in de Stadt Castres in Frankriek.
Städer in Kap Verde

Disse List wiest de gröttsten Städer in Kap Verde, de mehr as 400 Inwahners hebbt. Dorstellt sünd de Tallen vun de Volkstellen 1990 un 2000 as ok en Bereken vun’n 1. Januar 2005. De Tallen geevt blots de Inwahners in de Stadt sülvst an, ahn de Vöröörd oder Dörper ümto.
Alhambra

De **Alhambra** in Granada is en Slott, dat in dat 13. un 14. Jahrhunnert vun Maurenkönigen boot wurr. Se befinnt sik dicht bi de Stadt Granada up en Barg, de in en Goorn verwannelt wuurn is. De Alhambra is dat bedüdenste Denkmol vun de islaamsche Bokunst in Europa. 1492 nehmen de Christen de Alhambra in Besitt un verdreven de Arabers. 34 Jahr later leet de christliche Herrscher Karl V. nipp un nau in de Mitt vun den Goorn en Palast uprichten. Den schönsten Blick up de Alhambra hett man vun den „Mirador de San Nicolas“, dat is en Utkiekspunkt in dat Stadtveerdel „Albaicín“.
Escorial

**El Escorial** is en groot Slott, dat vun 1563 bit 1584 50 km noordwestlich vun Madrid boot wurr.

Dat ole Spanien, in dat Christen, Juden un Mauren in Freden mitnanner leevt harrn, weer vergahn. Toledo weer nich mehr Hööftstadt, do leet Philipp II. in dat Johr 1563 den Grundsteen leggen vun El Escorial, en Slott, dat togliek Palast, Klooster, Mausoleum, Bibliothek un Seminar is.

Nadem Philipp an’n Laurentiusdag 1557 bi Saint Quentin de Franzosen överwunnen harr, harr he den hilligen Laurentius löövt, en Klooster, verbunnen mit ene Graffstell för de spaanschen Könige un enen Palast to boon. He soch enen Oort, vun woneem ut he Madrid överblicken kunn, un funn Escorial, wat Schlackenbarg bedütt. 

De Bo duur över twintig Jahr. De Middelpunkt vun dat 207 m lange un 161 m brede Slott is de Kark. Vandage hett dat Geböde 300 Rüüm, 16 Hööv, 13 Krüüzgänge un 80 Springborns. De Besöker, de allens sehn wulln, mussen dör 1300 Dören un Korridoren von tosamen 16 km Längde gahn un kunnen dör 2700 Finster kieken.

Vun buten maakt dat Geböde enen unfründlichen Indruck. Dar is kien Vörgoorn un kien Orangenpatio, de graue Granit is nich verputzt. 

Siet 1861 is El Escorial kien königliche Residenz mehr. De UNESCO hett de Slottanlaag an' 2. November 1984 to dat Weltkulturarv nömmt.

## Weblenken
Gibraltar

**Gibraltar**, to  Hansetieden up Middelsassisch ook **Jubelter**, is ene 6 km² grote Halfinsel ut naakte Felsen an de Südspitz vun Spanien in'n Oosten vun de lütte Bucht vun Algeciras un gegenöver vun de afrikaansche Havenstadt Ceuta (de noch bi Spanien höört). An de Westsiet vun de Halfinsel liggt de Kriegs- un Handelshaven un de Stadt Gibraltar mit 26.000 Inwahners.

Twüschen Gibraltar un de afrikaansche Küst liggt de Straat vun Gibraltar, de besunners siet den Bo vun den Suezkanaal ene wichtige politische Bedüden tofullen is. Aver ok al in fröhere Tieden harrn de Minschen dat op de Herrschop över Gibraltar afsehn. In de Antike weern de Karthager un Römer naenanner de Besitters, un in de Völkerwannerungstiet wurr Gibraltar vun de Vandalen un darna vun de Westgoten besett.

Ehren hütigen Naam hett de Halfinsel vun Arabers, de se „Dschebel al Tarik“ (Felsen vun Tarik) nömen na ehren Feldherrn Tarik, de mit sien Lannen 711 den Islam den Weg na Spanien bahn. Eerst 1492 wurr Gibraltar vun Spanien wedder trüchwunnen. In den Spaanschen Arvschopskrieg (1701-1714) reten de Engländer den Felsen an sik un boon em as Stüttpunkt ut. De Spanier hefft al faken versocht, de Halfinsel wedder an ehr Land antosluten, aver in en Referendum stimmen 90% vun de Inwahners darför, bi England to blieven.

De Felsen vun Gibraltar is de eenzige Stell in Europa, wo noch Apen leevt. Dat hannelt sik um ene Hood vun Berberapen, de to de Grupp vun Hundskoppapen höört. De Englänner gaht dar behott mit um. Se glöövt, dat de engelsche Herrschop över den Stüttpunkt seker is, solang disse Apen op den Fels wahnt. So warrt jümmers gau för Nawass sorgt, wenn de Tahl vun de Apen maal trüchgahn is.
Sysadmindag

De **Sysadmindag** oder **System Administrator Appreciation Day**, og **SAAD**, (allens engelsch, *appreciation* dat heet Anerkennen, *day* heet Dag) is siet dem Johr 2000 jümmers de letzte Freedag in’n Juli.

De Dag is meent umto eenmol in’n Johr en Dank un en Anerkennen an de Systemadministrators te geven. Een schall sien Syadmins oder de Sysadmins in sien Umgeben wat Godes doen, to’n Bispeel een Fier im Bedriev maken oder en ut dem Dreck unner dem Schrievdesch twesken de Kabels un de Computers rutholen un wat Nettet to em seggen, wo een süns in dat ganze Johr bloots bi em anröppt, wenn wat nich geiht oder nich richtig löppt.

De Systamindag was so to seggen 'erfunnen' von Ted Kekatos. De is selvs en Sysadmin un leevt in Chicago. In en Werven sog he en poor Lüü, die en Sysadmin Blomens gaven un Körv med Obst, dorför dat he en Drucker installeerd hebbt vun een bestimmten Firma, die wat dat Werven evens maakt hebbt. Dor hebbt he meent, dat dat ok in dat reaale Leeven got warr, wenn dat so wat geven wörr un hebbt en Websiet maakt, umto sien Idee unner de Brukers von Computers un Nettwarken bekannt te maken. Met Erfolg.

De Sysadmindag is en Düütschland nich ofischeel as en Fierdag oder en Gedenkdag anerkannt, ok in keen annern Land. Avvers in de engelschspreken Länners gifft dat als Bedrieve, wo een Fierdag dorut maken un Tee, Kafee, Koken un Ies för de Sysadmins oder all de Computerwerkers utgeven.

## Weblenken

* Websteed to’n Sysadmindag (engelsch)
* The System Administrator Day Song (En Video un en MP3 in Engelsch)
Isabel Allende

**Isabel Allende** (* 2. August 1942 in Lima) is ene Journalistin un Schrieversche.

Vun Beroop Journalistin fung se an, för ene Froontietschrift in Chile to arbeiden. Na korte Tiet wurr se mit ehre spaaßigen Artikels in dat ganze Land beröhmt.

Uterdem arbeide se noch mit an ene Feernsehreeg, in de se över Kaakrezepten un Horoskope sprook. Ehr eerste Romaan heet „Dat Geisterhuus“ (La casa de los espiritus).

Na den Staatsstriek 1973, de de Regeren vun ehren Unkel Salvador Allende to’n Enn broch, besloot Isabel, so as vele Chilenen domaals, mit ehren Mann un ehre twee Kinner na Venezuela in’t Exil to gahn. Hüüt leevt Iasabel Allende
in San Franzisco.

Na de Scheden vun ehren eersten Mann is se nu mit enen noordamerikaanschen Anwalt verheiraat.
Bertolt Brecht

**Bertolt Brecht** (* 10. Februar 1898 in Augsborg; † 14. August 1956 in Berlin) weer en düütschen Dichter un Theaterfachmann.

Bert(olt) Brecht studeer toeerst Natuurwetenschappen un Medizin, wenn sik aver bold dat Theater to, weer Dramaturg in de Münchner Kamerspelen un wuur vun dar vun den groten Max Reinhardt (1873-1943) as Regisseur na Berlin haalt. Hier weer Brechts grote Tiet mit dat Heemkehrerdrama „Trommeln in der Nacht“ (1922), wo de velen Bänkelsängergedichten in vörkaamt, mit de „Hauspostille“ (1927) un vör allen mit de „Dreigroschenoper“ (1928). He verstund dat, en Unnerwelt-Milieu as ene Aart soziale Anklaag dartostelln. Wat em darbi so goot gelung, weer de ne'e Dreih, eenfache Levensvörgänge uptogriepen, so dat se ehrlich bleven un doch as Kunst gellen kunnen.

För siene Warken kreeg Brecht vun all Sieten veel Loof, aver laterhen kemen doch Fragen up, wiel he sik ümmer mehr den Kommunismus towennen de. 1933 flücht he in't Utland un bleev ok in Moskau un laterhen in de USA flietig bi de Saak. As he 1947 na Europa trüchkeem, broch he ene ganze Reeg vun gode Dramen mit, t.B.:
* *Mutter Courage und ihre Kinder*,
* *Der gute Mensch von Sezuan*,
* *Galileo Galilei*,
* *Herr Puntila un sien Knecht Matti* (*Herr Puntila und sein Knecht Matti*), 
* *Der kaukasische Kreidekreis*.

Brecht arbeid tolesd tosamen mit siene Fro, de Schauspelerin Helene Weigel, för de Oost-Berliner Bühne. Oost un West streden sik um em un kunnen em politisch nich recht inornen, aver sien Bedüden as Künstler un Theaterfachmann weer nich to bestrieden.

Vele vun Brechts Warken sünd in frömde Spraken översett wurrn. Hier kummt en lütt Översetten in Platt, dat toglieks ahnen lett, dat he in siene lesten Jahren en opsternaatschet Instellen to de DDR-Regeren harr.
    
***De Utweg***
* *Na den Upstand an'n 17. Juni
* *Leet de Sekretär vun den Schriftstellerverband
* *In de Stalinallee Floogbläder verdelen
* *Up de to lesen weer, dat dat Volk 
* *Dat Vertroon vun de Regeren verspeelt harr
* *Un nu dör verduppelte Arbeit 
* *Trüchwinnen kunn. Weer dat denn
* *Nich eenfacher, de Regeren
* *Lööst dat Volk up un
* *Wählt sik annerseen?

## Weblenken
Salvador Dalí

**Salvador Felipe Jacinto Dalí y Domenech** (* 11. Mai 1904 in Figueras bi Gerona, Katalonien; † 23. Januar 1989) weer en spaanschen Maler, Böhnenbildner, Schriever un Schauspeler.

Dalí is een vun de beröhmtesten spaanschen Malers in dat verleden Jahrhunnert. 1927 keem he na Paris un sloot sik dar de Surrealisten an. So as disse modernen Maler fung he ok an, Saken totaal verdreiht to malen. Man kann in siene Biller woll Gegenstännen sehn, aver se hefft nix mehr mit de Würklichkeit to doon, sünd verbagen, verkehrt tosamenstellt un mit verrückte Ideen utstaffeert. 1931 maal he de "Weken Klocken", de he de Camemberts vun Ruum un Tiet nööm, aver wat he darmit utseggen wull, dat weet nüms so recht. Ok de "Brennen Giraff", ene Froonsfigur mit Schuufladen in ehren Liev is so'n Bispill vun siene Kunst.

De Surrealisten sloten em 1938 ut ehren Kring ut, wiel he dat Gedankengoot vun de Nationalsozialisten övernehm. Na en Upholen in de USA, keem he 1948 na Spanien trüch. Sietdem wahn he in Cadaques an de Costa Brava. Dat Landhuus, wo he in wahnt hett, harr he to ene verrückte Borg umboot. Up dat Dack hett he grote överdimensionale Eier sett, de vun wieten al to sehn sünd.
Don Quijote

**Don Quijote de la Mancha** is villicht de bekanntste Gestalt in de ganze spaansche Literatur. Dat Book vun den scharpsinnigen Eddelmann vun La Mancha schreev Miguel de Cervantes in dat Johr 1605. Sietdem is dat in mehr as hunnert Spraken översett wurrn. In Spanien gifft dat 300 un in Düütschland 100 verschedene Utgaven. De Franzoos Gustave Doré hett 120 Illustratschonen dorvun maakt, un vele Filmemakers hebbt den Stoff bruukt för ganze Serien, Trickfilme un Comics.

Don Quijote is de Eddelmann de na dat Lesen vun vele Ridderromane enen groten Fehler begeiht. He hollt de Ideen un Begevenheiten, de in disse Böker vörkaamt, för wohr. Sien Knapp Sancho Panza is jüst dat Gegendeel vun em. 
He is Realist un weet dorum, wat wohr is un wat man blots Spinneree is. So gifft dat twüschen de beiden stännig Spannungen.
Cervantes hett in Don Quijote de twee Sieten vun den spaanschen Natschonaal-Charakter optekent un togliek verhöhnt. Aver de Dichter maakt in disse Parodie ok kloor, dat sik dat minschliche Leven överall in de Spannung twüschen Idealismus un Realismus afspeelt.

De Geschicht vun Don Quijote is 1909 ok op Platt rutkamen, vertellt vun Jochen Mähl.
20. Johrhunnert

Dat **20. Johrhunnert** füng an’n 1. Januar 1901 un güng bit to’n 31. Dezember 2000.

## Wichtig Lüde, de in düt Johrhunnert leevt hefft

* Roald Amundsen
* Willy Brandt
* Rachel Carson
* Winston Churchill
* Charles de Gaulle
* Walt Disney
* Amelia Earhart
* Albert Einstein
* Henry Ford
* Buckminster Fuller
* Indira Gandhi
* Mahatma Gandhi
* Bill Gates
* Germaine Greer
* Gro Harlem Brundtland
* Edmund Hillary
* Hirohito - japansche Kaiser
* Adolf Hitler
* John Maynard Keynes
* Martin Luther King, Jr
* Wladimir Iljitsch Lenin
* Nelson Mandela
* Mao Tse-tung
* Benito Mussolini
* Kwame Nkrumah
* Eva Peron
* Pol Pot
* Eleanor Roosevelt
* Franklin Delano Roosevelt
* Ernest Rutherford
* Gerhard Schröder
* Josef Stalin
* Kiri Te Kanawa
* Mark Todd
* J. R. R. Tolkien

## Wat ok allens wichtig weer in düt Johrhunnert
* Apollo-Programm
* EU
* Internet
* Koolt Krieg
* Kommunismus
* UN 
* Deklaration vun de Minschenrechten
Scots

**Scots** (ok as **Schottsch** bekannt, oder ok **Lowland Scots**, **Lallans**) is ’n Süsterspraak vun dat Engelsche. Se sünd beide vun dat Ooltengelsche afkamen, dat Schottsche vun de northumberschen Dialekten, de in ole Tieden in Noordengland (besünners in Northumberland) un in Oostschottland bruukt wöörn. In Schottland was dat Oolt-Scots ’n lange Tied de Hoff- un Amtspraak. Dat Gäälsche keem so üm un bi in’t 4. Johrhunnert mit de Skoten ut Irland na Schottland un fünd tomehrst in’n Westen un in de Bargen sien Heimaat. Vör dat Kamen vun Scots un Gäälsch snacken de Minschen vun Schottland tomehrst Piktisch, in’n Westen ok Ooltwalisisch, beide brietsch-keltsche Spraken.

Scots is nich „Schottsch Engelsch“ (*[[Scottish English]]*) un ok nich „Schottsch Gäälsch“ (*Scottish Gaelic*, *Gàidhlig*). Ne, dat is en egenstännige Spraak un deit nu in Schottland ok vun Amt ut as egenstännig gellen. 

Scots is de Spraak vun de mehrsten Gedichten vun Robert Burns (Scots *Rabbie Burns*, 1759–1796) un en Barg annere schottsche Dichterslüüd.

Een schottschen Utdruck is in de hele Welt bekannt: *[[Auld Lang Syne]]* („ole, lang vergahne Tiet“) vun Burns sien Fründschopsleed, dat nu allerwegens an ’n Ooltjohrsavend sungen warrt.

## Weblenken

*
Plattschapp

Dat **Plattschapp** is en plattdüütschen Internet-Laden, de plattdüütsche Böker, Spele, CDs un anner Saken verköfft. De Website is op Plattdüütsch schreven. De Laden wörr 2003 vun de Studentin Birgit Frese un ehren Broder Heiko Frese ut Hassendörp in’n Landkreis Rodenborg grünnt un weer in’n Februar 2003 toeerst online. De Idee dor achter weer, dat de Kunnen in de Künn kriegen künnt, wat dat allens op Plattdüütsch gifft un jem de Möglichkeit to geven, all de plattdüütschen Warken to köpen, de een sünst mitünner blots swoor utfinnig maken kann. Dat Plattschapp hett bet nu över 3000 Artikels in’t Sortiment opnahmen, de een köpen kann.

To’n 1. Januar 2007 hett de Bibliothekarin Signe Preis-Frese (Fro vun Heiko Frese) ut Lümborg dat Plattschapp övernahmen. Siet Vörjohr 2015 höört ok de Plaggenhauer-Verlag to dat Plattschapp.

## Weblenks

* Websteed vun dat Plattschapp (plattdüütsch)