Ooldsassische Spraak

**Ooldsassisch** (Egenbeteken *Sahsisk* or *Sahsisc*) is ene kuntinentaal westgermaansche Spraak un de öllste Form van dat Plattdüütsche. De Spraak höört de westgermaanschen Spraken to un is nah verwandt mit de ingväoonsche Spraken (Ooldfreesch un Ooldengelsch). Et gifft siet dat 8. Johrhunnert an schreven Borns in ooldsassiche Spraak. In dat 12. Johrhunnert is de Spraak denn suutje övergahn in dat Middelsassische.

Dat Ooldsassische was de Spraak van de Sassen, de dormols Nordwestwestdüütschland un de oostliken Nedderlannen leven.

Dat Ooldsassische harr domals ok noch temlich veel vun de starken Flexionen vun dat Germaansche, de later in middelsassische un plattdüütsche Tied all afslepen worrn sünd. De Grammatik van dat Ooldsassische was bannig wat anners, as de Grammatik van dat hüdige Plattdüütsch. De Nomen wuurn na fief Fäll, dree Antallen un dree Geslechter flekteert.

## Spraakhistorie
Dat Ooldsassische utwickel sik wohrschienlik in’n 5. Johrhunnert ut ingväoonsche Dialekten.
Al in’ 5. Johrhunnert spleet sik de angelsassische Spraak van dat Ooldsassische af, as de Angeln un Jüten  ut dat süüdlike Däänmark un Sassen
na England trocken. Dat Angelsassische up de Brittschen Eilannen deed sik na dat Ooldengelsche ümmodeln.
Nadem Karl de Grote de Sassen in’n Sassenkriegen ünnerkreeg un he elk un een döpen leet, geraad dat Ooldsassiche mehr un mehr ünner den Infloot van de hoogdüütschen Tungensläg. Van hier an gifft et denn ok schreven Borns in Ooldsassisch, de meesten Teksten hefft wat mit de Christianiseern van de Sassen to kriegen. 
In’n 12.Johrnunnert is dat Ooldsassiche denn heel suutje na dat Middelsassische övergahn un de starken Vokalennen sind afslepen worrn un veel van de ole germaansche Deklinatschoon un Konjugatschoon het en in’t late Middelöller vereenfackt.

## Spraakrebeet

Dat Spraakrebeet harr in’n Süüdwesten temlich desülven Grenzen as nu dat Neddersassische. De Grenz leep vun de Südersee na Süüdoosten an de Grenz vun Westfalen un Rhienland langs un is denn in de Ümgegend vun Olpe na Noordoosten afknickt un bet oosten vun’n Harz lopen. Dor wiekt dat ole Spraakrebeet denn dat eerste Maal vun de hüdige Spraakgrenz af. De Gegend vun Merseborg un Halle weer to de Tied noch Sassisch, nu höört se to Middeldüütschland. Naumborg un Leipzig liggt all beid knapp buten dat Spraakrebeet. Vun Halle leep de Grenz temlich liek na Noorden. De Gegend in’n Oosten vun Calbe, Meideborg un oosten de Elv weer to de Tied noch vun Slawen bewahnt. Ok dat Wendland hett to’n groten Deel nich to dat Spraakrebeet vun de Sassen höört. Vun de Elv bi Geesthacht leep de Spraakgrenz to de Slaven in en Bagen na Noordwesten un bi Kiel na de Oostsee ran. In’n Noorden weren groff Levensau un Eider de Spraakgrenz to de Dänen un in’n Westen to de Fresen. Ok Wusten, Wangerland, Oostfreesland un dat Grönningerland weren to de Tied noch freesch un nich Deel vun dat ooldsassische Spraakrebeet. Dat Westlauwersche Freesland is nu noch freesch. Bi Möppelt leep de Spraakgrenz wedder an de Südersee ran.

## Verwandschop mit anneren Spraken
Ehrdaag tell en dat Ooldsassische tohoop mit de Ooldnedderlandsch Spraak to dat Ooldnedderdüütsche. 
De Spraak is avers woll verwandt mit dat Freesche un dat Angelsassische. Dorümme warrt düsse Talen vandage as ingväoonsche Spraken or noordseegermaanschen Spraken tohoopfaat. Liekers is de Inordnen van dat Ooldsassiche wat stuur, denn de Spraak wiest noordseegermaansche Markmalen, avers ok hoogdüütsche un is ok kene riene ingväoonsche Spraak. To'n Bispill deed dat Ooldsassicche nich bi de grote Vokaalverschuven van dat Ingelsche un Freesche mit. Ok de Assibilatschoon van dat */k/* finnt sik in’n Ooldsassiche doll os in dat Anglo-Freesche. Dat is ok nich seggen of up de wenigen ooldsassischen Teksten, de dat noch gifft, Verlaat up is. To bedenken is bi disse Teksten vör allen, dat se nich unbedingt all vun Sassen schreven sünd. De Texten för de Christenmission sind to’n Deel woll van Franken un Baiern schreven. Bi annere Texten is dor vun uttogahn, dat se ut dat Latiensche översett sünd. De Texten wiest also nich unbedingt all dat typische Sassisch, so as dat van de Lüde to de Tied spraken worrn is. 

Liekers lett dat as wenn dat Ooldsassische de Freeschen Spraken un dat Angelsassiche näger is as den Hoogdüütschen. Dorümme gifft dat vandage männje Spraakwetschoplers de seggen dat Ooldsassich utgangs ene ingväoonsche Spraak was un denn nach un nach ingväoonsche Markmalen verlöös, vanwegen de fränksche un hoogdüütsche Inwark, nadem de Franken dat Riek van de Sassen ünnerkregen. 

Man dat kann ok angahn dat de Ooldsassische Spraak gans wat egenes was un keen ingväonsche noch düütsche Spraak is. Dat Ooldsassische kunn en gans egen Twieg van dat Westgermaansche ween. Dür Spraakkontakt mit dat Ingelsche un dat Freesche mag dat woll mööglik ween, dat de Sassen en Barg phontschen Markmalen övernöhm. Ok is de Morphologie van dat Ooldsassische wat sünnerlich un is nich düütsch noch anglo-freesch un kunn van ene egene Grundlaag afkamen.

## Phonologie

Ooldsassisch sett sik van’t Ooldhoogdüütschen apart, vunwegen dat et nich bi den hoogdüütschen Konsantenschuven mit möök. Dat heest dat Ooldsassiche bewohr de Konsonanten *p*, *t*, *k*, de dat Ooldhoogdüütsche na Frikativeen un Affrikativen schööv. De oorgermaanschen Tweekläng *ai* un *au* ännerte dat Ooldsassiche na en langet *ē* un *ō*.

De Ooldsassiche is tohoop mit de freesschen Spraken, de enzige Taal de dat germaansche *-j-* na Konsonanten bewohr. To’n Bispill  "heland". De Ümluud in’n Ooldsasisschen was nicht jümmers regelmatig. De Ümluud van de korten *a* kunn *e* ween or dat *a* bleev as et is.  Dat finnt sik auk noch in’t Middelsasische, dor was to’n Bispill Komparativ van de Adjektiv *krank* *krenker* or *kranker*. In schreven Teksten is avers blot de Ümluud *e* markeert, de anneren Ümluden sind in Teksten nich kenntekent.

### Konsonaten
De Tabelle wiest de Konsonanten van dat Ooldsasische. Allophonen sünd in Klammern schreven un sünd nenne egene Phonemen.

* Meest alle Konasonanten kunn een gemineern. Dat gemineerte */v/* wurr en */bb/*, wenn een  /ɣ/ gemineer suur dor //gg//  bi rut. De gemineerd /h/ was en /xx/.
* Os ok in anneren westgermaanschen Tungensläg wurrn de  stimmlosen Spiranten /f/, /θ/ un /s/ stimmhebben an den Anfang van’r Silv, also [v] [ð] [z]. Man blot /f/ un /v/(*ƀ* schreven ) sünd in schreven Teksten verschillen schreven.
* /v/ geev dat ok in’r Midde van Wöör, dat utwickel sik van’e Oorgermaanschen [β], os en Allophoon van /b/. Dor hett sik in männigeen plattdüütschen Dialekt hüdigengags en /b/ van utwicklet, in anneren en bliff dat en /v/.
* [x] was en Allophoon van /h/ in woordfinalen Positschonen un vör /t/.
* /d/ spröök een an de Enne van Wöör /t/ ut. Dorümm spröök een **' /wort/ ut. In de Genitivform avers /wordes/.
* /v/ wurr  an’t Woordenne un vör Konsonanten, blot nich /d/.

===Vokalen===
Dat Ooldsassische harr twälve Konsonanten, fief lange un sieven korte. Van jeden korten Luud, blaut nich de runnen Lüüd [ø] un [y], geev et ok enen langen Vokaal. Alle Vokalen, ok de langen, kunnt in noch betoonten Silven instohn. Dat geev den Ooldsassischen sienen starken unkräftigen Klang. Dat [[Middelsassische Spraak|Middelsassische]] sleep denn in nich betoonten Silven de Vokalen af. In de Tabelle sünd all düsse Vokalen wiest.



* Lange Vokalen weern roor in unbetonten Silven. Se geev meesttieds blot in [[Komposita]] un wenn een [[Nasilv]]en achter an peck.
* /u/ un /o/ modeln sik to enen Luud in de laten Ooldsassischen Teksten. Dorümme finnt wi **' ‚antwoorten‘ staats verwacht **andwurdian*, ut Oorgermaansch **andawurdijan-*.

### Tweekläng

De oolden Tweekläng van’t Oorgermaansche, dat /ai/ un /au/ änner dat Ooldsassische na lange Vokalen. In’t Ooldhoogdüütsche utwickel düsse oorgermaanschen Tweekläng blot vör welken bestimmten Konsonanten to lange Vokalen.
Dat Ooldsassische harr twee Tweekläng, de in’e Tabelle weist sind. De Diphtong /io/ her verschedene Varianten.

Man finnt liekers de slaten Tweekläng /ei/ un /ou/ överlangs in teksten, as to’n Bispill in de *[[Ooldsassische Genesis]]*. Dor staiht düsse Tweekläng statts de Ooldssassischen /eː/ un /oː/; de sik van de de Oorgermaansch /ai/ un /au/ utwickel. Dat mag van de fränkschen or hoogdüütschen Inwark van af kamen.

Dat mit vörn opstiegen Tweeklang /io/ is en männigeen Tekst en auk krusen Kuddelmuddel. Wöör mit enen *io* in, staiht in’n *[[Heliand]]* faken mit *ia* or *ie* to Book schreven, vallicht dür den Inwark van anneren Dialekten. Dat lett as wenn ut all düssen verschillen Tweekläng, in’n Middelsassischen /eː/ wurr.

Dat geev wol ok de „langen“ Tweekläng |/oːu/, /aːu/ un /eːu/. Düsse Dubbelluden weern aver as twee Silven ankeken un nich as rechte Tweekläng.

## Grammatik
*Kiek ok [[Ooldsassische Grammatik]]*

Gans anners as dat Neddersassisch, as dat de Plattsnackers hüdigendags in Düütschland und de Nedderlannen bruukt, was dat Ooldsassische ene synthetische Spraak mit mänje Inflexionen. Dat het dat Ooldsassische mit de anneren ollen germaansche Spraken, as Angelsassisch, Ooldnedderlandsch or Oolddüütsch, gemeen.

### Morphologie

Dat Ooldsassische bewohr veer Fäll van dat Oorgermaansche vullstännig : de Nominativ, de Akkusativ, de Genitiv un de Dativ. De Instrumentalis bruukt ok de gans oolden Teksten blot noch teemlig roor.

In dat Ooldsassiche geev et dree Geslechter (maskulin, feminin, un neutrum) un dree Antallen (Eentall, Tweetall un Mehrtall). De Tweetallformen weern blot för de eerst un twete Persoon bruukt.

### Nomen

De Nomen van dat Ooldsassische weern stark flekteert un Suffixe wurrn achterhängt. Dat geev starke un swacke Nomen. Os dat Ooldsassische na dat Middeldassische över gung verswunnen de Ünnerscheden twüschen de Nomenklassen.
As en Bispeel is hier dat Woord *dag* wiest, dat de Grupp van de starken Nomen tohöört. 

### Verben
Anners os Ooldhoogdüütsch un Ooldnedderlandsch bewohr dat Ooldsassische nich de dree verscheden Verbanhängsel för den Mehrtall un behööld man blot dat Suffix *-ad*, wo dat *-t* van af kümmt wat vandage de meesten plattdüütschen Dialekten in’n Mehrtall bruukt. Düsse Verännern het dat Ooldsassische mit dat Ooldengelsche un dat Ooldfreessche gemeen. 
Os ok dat Ooldnedderlandsche harr dat Ooldsassische blot twee Gruppen van starken Verben un ene drüdde Grupp, de blot noch veer Verben in het: **', **', **' un **').

Düsse Tabelle wiest de dre swacken Verbgruppen un de sieven starken Gruppen:

### Syntax
De Syntax van dat Ooldsassische was relativ free, wiel dat dür de vele Deklinatschoon de Satzdelen ehr Böhrt verännert warrn kunn.  Man de normale Wordreeg de V2-Böhrt os sik dat ok vandage in dat Plattdüütsche, man ok dat Nedderlandsche un Hoogdüütsche finnt.
*Mehrere Verneenenspartikels kunnen sik in een Satz opstapeln un enanner verstärken (negative Kongruenz), wat de Fall in’t Engelsche, dat Nedderlandsche oder dat Neehoogdüütsche nich jümmers is.

## Schrievwies

Dat Ooldsassische schreev en mit dat latiensche Alphabet un bruuk ok noch *ƀ* för de Luud /v/ un dat *ð* för den stimmhebben dentalen Frikativ, as de Ieslänners un Färingers dat vandage bruukt.
Dat Ooldsassische is dokumenteert in vele verschillene Manuskripten. In meest jeden Manuskript bröch de Schrievers de Spraak anners to Book. 
Dorümme wiest düsse Artikel de Schriewies, as Wetenschaplers dat Ooldsassische faken schrieven.
 
*⟨c⟩ un ⟨k⟩ wören bede för den Luud [k] bruukt. Man dat lett as wenn na en [k] en ⟨i⟩ of ⟨e⟩ keem, dat denn de Utspraak /ts/ of /kʲsʲ/ was. De Bookstaven ⟨c⟩ un ⟨x⟩ tröck en för /ts/ vör, ⟨k⟩ un sülfs männigmaal ⟨ch⟩ being rather bruukt bevör ⟨u⟩, ⟨o⟩ of ⟨a⟩ för /k/ (*kuning* för [kʏnɪŋk] ‚Köning‘; *krūci* för [kryːtsi] ‚Krüüz‘; *forsachistu* för [forsakistuː] ‚giffst du op?‘).
*⟨g⟩ staiht för de Luud [ɣ] of sien Allophoon [ɡ]: *brengian* [brɛŋɡjan] ‚bringen‘, *seggian* [sɛɡɡjan] ‚seggen‘, *wege* [wɛɣe] ‚Weg‘ (Dativ).
* As dat lett harr ⟨g⟩ in’n poor Dialekten de Utspraak [j] of [ʝ] an’n Anfang van de Wöör, only when followed by ⟨i⟩ of ⟨e⟩. Dat gifft Wöör as *giār* [jaːr] ‚Johr‘ un sogoor *gēr* [jeːr] ‚Johr‘, de twede lett as en starken ooldfreeschen Inflütt.
*⟨h⟩ representeer [h] un [x]: *holt* [hɔlt] ‚Holt‘, *naht* [naxt] ‚Nacht‘.
*⟨i⟩ bruukt en för dat korte [ɪ] un dat lange [iː], avers ok för dat [j]: *ik* [ɪk] ‚ik‘, *iār* [jaːr] ‚Johr‘.
*⟨qu⟩ un ⟨kw⟩ staiht jümmers för [kw]: *quāmun* [kwaːmʊn] ‚se kömen, kemen‘.
*⟨s⟩ is de Luud [s], twisken twee Vokalen spröök en dat *s* as [z].
*⟨th⟩ bruukt en för den Luud [θ], justso as in dat Ingelsche: *thōhtun* [θoːxtun] ‚se dachen‘. ⟨ð⟩ bruukt en för [ð], männigmaal schrifft en ok ⟨dh⟩.
*⟨u⟩ för dat korte [ʊ] un dat lange [uː] or för den Konsonanten [β] ~ [v]. Man oft staiht [v] in den ooldsassichen Teksten as ⟨ƀ⟩, ⟨b⟩, ⟨u⟩, ⟨v⟩ or ⟨f⟩.
* en dubbel ⟨uu⟩ schreev en för [w]
* ⟨z⟩ dükert blot in Teksten up, de en stark Inwark van ooldhoogdüütsche Dialekten hebbt.

## Ooldsassische Literatuur
*Kiek ok [[Ooldsassische Literatuur]]*

Dat gifft nich vele schreven Teksten up Ooldsassisch.
De eersten sassischen Texten weren de Heliand un de Genesis, de vun de Franken opschreven worrn sünd, dat se de Sassen beter to Christen maken kunnen, nadem se jem ünnerkregen harrn. Blangen Texten, de mit de Christianiseern to doon hebbt, gifft dat denn op Ooldsassisch blot noch lüttje Teksten. Dat sünd eenmal korte Segensspröök un denn dat Heveregister vun Essen.
Man düsse Teksten wiest villicht nicht richtige Sassisch, vanwegen dat de Översetten ut dat Latiensche sünd or wiel dat Franken or Baiern de Teksten to Book schreven.
De enzigen literarischen Teksten, de us bleven sünd, sünd de Heliand un de Ut dat 10., 11. un 12. Johrhunnert is kuum wat nableven. 
Eerst mit den Sassenspegel to Anfang vun dat 13. Johrhunnert warrt wedder mehr op Sassisch schreven. De Sassenspegel hett aver al en düüdlich annere Spraak as dat Ooldsassische un warrt dorvun al dat Middelsassische torekent.

* Heliand
* Beda homily (*Homilie Bedas*)
* *Credo* (*Abrenunciatio diaboli et credo*) → Ooldsassisch Dooplöövnis.
* Ooldsassische Genesis
* Essener Böörregister
* Ooldsassisch Dooplöövnis
* Westfäälsch Bicht
* *Trierer Bloodsegen* 
* *Spurihalz* (*Wiener pferdsegen*) 
* *Wurmsegen* (*Wiener Wurmsegen*)

## Tekstbispill
As en Bispill is hier dat Vadderunser ut de *Heliand* in Ooldsassisch to sehn. Dat is kene enfacke Översetten, man ene Nachdichtung in oolden germaanschen Stafriem.

## Kiek ok bi
* Ingväoonsche Spraken
* Ooldfreesch
* Angelsassisch
* Ooldsassische Grammatik

## Borns

### Allgemeen
* James E. Cathey: *Old Saxon*. LINCOM Europa, München 2000.
* Gerhard Cordes: *Altniederdeutsches Elementarbuch. Wort- u. Lautlehre*. Carl Winter, Heidelberg 1973.
* Wolfram Euler: *Das Westgermanische - von der Herausbildung im 3. bis zur Aufgliederung im 7. Jahrhundert - Analyse und Rekonstruktion*. Inspiration Unlimited, Berlin 2013; ISBN 978-3-9812110-7-8.
* Jack Feuillet: *Grammaire du vieux-saxon*. Honoré Champion, Paris 2019.
* Johan Hendrik Gallée, Otto Behaghel: *Altsächsische Grammatik*, 3. Oplaag. Max Niemeyer, Tübingen 1993 (1. Opl. 1891; 2. Opl. 1910).
* Ferdinand Holthausen: *Altsächsisches Elementarbuch*, 2. Oplaag. Carl Winter, Heidelberg 1921.
* Irmengart Rauch: *The Old Saxon language*. Peter Lang, New York 1992.

### Nakieksel
* Peter Anreiter: *Rückläufiges Wörterbuch des Altsächsischen*. Wagner, Innsbruck 1989; ISBN 3-7030-0212-3.
* Ferdinand Holthausen: *Altsächsisches Wörterbuch*. Böhlau, Münster 1954.
* Gerhard Köbler: *[http://www.koeblergerhard.de/aswbhinw.html Altsächsisches Wörterbuch]*, 5. Oplaag. 2014.
* Heinrich Tiefenbach: *Altsächsisches Handwörterbuch*. Walter de Gruyter, Berlin 2010.

### Historie
* Herman Ammon: *Repetitorium der deutschen Sprache. Gotisch, Althochdeutsch, Altsächsisch*. Walter de Gruyter, Berlin 1922.
* Heinrich Meidinger: *Vergleichendes etymologisches Wörterbuch der gothisch-teutonischen Mundarten*, 2. Oplaag. bei Johann Valentin Meidinger, Frankfurt an’n Main 1836.
* Orrin Robinson: *Old English and its closest relatives*. Stanford University Press, Stanford 1992.
* Oskar Schade: *Altdeutsches Lesebuch. Gothisch, Altsächsisch, Alt- und Mittelhochdeutsch*, 2. Oplaag. Buchlandlung des Waisenhauses, Halle 1872-1882.

## Nawiesen

## Weblenken
* Einführung in das Altsächsische (An Introduction to Old Saxon) by Roland Schuhmann
*Gerhard Köbler: Altsächsisches Wörterbuch, (3. Auflage) 2000ff. ("An Old Saxon Dictionary")
*//incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/osx Wiki-Incubator up Ooldsassisch