open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stillfreedag

De **Stillfreedag** oder **Stille Freedag** is de Freedag vör Oostern. He folgt op den Grööndunnersdag un is de Dag vör den Stillsünnavend. He is de eerste Dag vun de Dreedaagsfier to Oostern (Triduum paschale). De Dag erinnert an dat Krüzigen vun Jesus Christus.

## De Fier in de protestantschen Karken

Vun't 16. bet in't 20. Johrhunnert weer de Stillfreedag een vun de Daag, an de in so temlich alle evangeelschen Karken dat Avendmahl fiert wörr. Ok hüüt noch is de Annahm vun't Avendmahl an dissen Dag en wichtigen Deel vun de Fier in welke Gemenen. In annere Karkengemenen warrt de Stillfreedag in ooltkarkliche Traditschoon as nich liturgischen Dag, also ahn Avendmahlsfier afholen. Hier speelt denn de Avendmahlsfier in'n Oostergottsdeenst en wichtige Rull. As liturgische Klöör gillt swart. Blomensmuck un Kersen warrt an'n Stillfreedag mehrst nich bruukt. An'n Stillfreedag (as ok an'n Stillsünnavend) swiegt to'n Deel ok anlehnt an de kathoolsche Traditschoon de Klocken. In welke evangeelsche Karken warrt, blangen oder staats den Hööftgottsdeenst an'n Morgen, en „Liturgsche Fier to de Doodsstünn Jesu“ (traditschonell üm Klocken dree) oder en musikaalsch Opföhren afholen.

## De Fier in de röömsch-kathoolschen Kark

De liturgsche Ornung vun de Kathoolsche Kark kennt för den Stillfreedag en besünnere Struktur vun en zentralen Gottsdeenst. Disse „Fier vun't Lieden un Starven Christi“ besteiht ut de dree Delen Woortgottsdeenst, Krüüzverehren un Kommunionfier. Se fangt mehrsttiets gegen Klocken dree an, to de överleverte Doodsstünn Jesu; wo de Stillfreedag keen staatlichen Fierdag is oder ut annere Grünn de Fier an'n Namiddag swoor mööglich is, kann se ok an'n Avend afholen warrn. De Liturgie is inbunnen in de Dreedaagsfier.

## Staatlich Recht

In Düütschland un de mehrsten Kantonen vun de Swiez is de Stillfreedag na Gesett en Fierdag. In Österriek is he dat nich.

Mit den Stillfreedag is in Düütschland ok en Danzverbott verbunnen.
Johan Maurits van Nassau-Siegen

**Johan Maurits van Nassau-Siegen** (* 17. Juni 1604 in Dillenburg; † 20. Dezember 1679 in Berg und Tal bi Kleve) weer en nedderlandsch Humanist un vun 1637 bet 1644 de Guvernör vun dat nedderlandsche Brasilien.

He harr de Idee, in de Kolonierebeden in Brasilien en Kolonie optoboen, de nich blot op Hannel baseert, man ok op dat Inwannern vun nedderlandsche Siedlers. He grünn ünner annern de Stadt Mauritsstadt in de Kolonie. He bröch ok Künstlers un Wetenschoplers na Recife un grünn en Stadtraat, in den Katholiken, Protestanten un Juden tohoopseten. Dat weer aver gegen de Plään vun de Nedderlandsche Westindienkumpanie, de blot Hannel drieven wullen. So müss he 1644 na de Nedderlannen trüch. Teihn Johr later, in't Johr 1654, full denn de Kolonie trüch an de Portugesen.

Dat Mauritshüüs in Den Haag un en Museum in Recife sünd na em nöömt.
Kuus

De **Kusen** vun de Söögdeerter mahlt de Nohren twei, de vun de Sniedtähn lütt maakt worrn is. De Kusen warrt in twee Oorden indeelt:
* ''Dentes premolares'' (Prämolaren)
* ''Dentes molares'' (Molaren)

De Vörwesers vun de Söögdeerter (*[[Therapsiden|Therapsida]]*) harrn toeerst in elk Halv vun'n Keev veer Prämolaren un dree Molaren, as se ok hüüt noch bi't Swien to finnen sünd. Mit de Evolutschoon is disse Maximaltall aver bi vele Oorden lütter worrn, Prämolaren köönt ok ganz fehlen. In'n Gegensatz to de Prämolaren hebbt Molaren kene Melktähn.
Carl Pettersson (Seefohrer)

**Carl Emil Pettersson** (*&nbsp;1875 in Sollentuna, Stockholm; †&nbsp;1937 in Australien) weer en sweedsch Seefohrer un Utwannerer.

Carl Pettersson hüer 1887 as Schippsjung an, keem op dat Bismarck-Archipel in't hüdige Papua-Neeguinea un fröhere Düütsch-Neeguinea un arbeid dor för en düütsche Firma. 1904 hett he sien Schipp bi Tabar in Nee-Meckelnborg op Schiet sett, wo he de Dochter vun'n Häuptling Sindu heirad un acht Kinner kreeg. Petersson füng op Tabar mit en Kopra-Hannel an un hett later Gold funnen, so dat he to Riekdom keem.

Pettersson schall de histoorsche Vörlaag för *Efraim Långstrump* (Vader vun Pippi Långstrump) in de Kinnerböker vun de sweedsche Schrieversche Astrid Lindgren wesen.

## Weblenken

*Bild

## Literatur

* *Joakim Langer & Hélena Regius*: Pippi und der König. Auf den Spuren von Efraim Langstrumpf, List Verlag 2002, ISBN 3-471-78097-1
Chauken

De **Chauken** (Utspraak [çaʊkən], lat.: *Chauci*, ooldgr.: οι Καύχοι; „de Hogen, de hooch wohnen doot“) weren en germaansch Stamm, de an beide Sieten vun de unnere Werser (westlich: lat. chauci minores, ööstlich: lat. chauci maiores) leven dö. Na Tacitus hören se to de Ingaevonen, de vun'e Noordseeküst herstammen döen, to. Wiel de Chauken Germanicus dat Stellen vun Hülpstruppen toseggt hebbt, wörrn se in de Bundsmaatschop mit Rom opnahmen.

De Namen vun de fröher chaukischen Siedlungen in dat Rebeet ennt mehrst op „-e(r)ns“ - to'n Bispeel Cleverns, Esens, Popens, Wiesens un Ziallerns. De Stamm vun de Chauken güng in de Tiet vun de Völkerwanderung wohrschienlich in'n Stamm vun de Fresen or Sassen op.

## Literatur

* Ralf G. Jahn: *Der Römisch - Germanische Krieg (9-16 n. Chr.). Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doktorwürde der Philosophischen Fakultät der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn.* Bonn 2001.
1800

**1800**

## Wat passeert is
* 14. März: Luigi Barnaba Niccolò Maria Chiaramonti wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück de Naam Pius VII.
* 5. September: De Briten nehmt Malta in
* 31. Dezember: Dat 18. Johrhunnert geiht to Enn

## Boren
* 7. Januar: Millard Fillmore, US-amerikaansch Politiker un de 13. Präsident († 1874)
* 26. Januar: Johann Gerhard Oncken, Grünner vun de düütschen Baptistengemenen († 1884)
* 4.Oktober: David Heinrich Müller, plattdüütsch Schriever († 1889)
* 2. Dezember: Eduard Christian von Lütcken, düütsch Politiker († 1865)

## Storven
* 21. April: Diederich Georg Babst, plattdüütsch Schriever (* 1741)
* 8. September: Pierre Gaviniès, franzöösch Violinist un Komponist (* 1728)
* 29. September: Michael Denis, öösterrieksch Schriever, Översetter, Bibliothekar un Zooloog (* 1729)
Gagel

**Gagel** betekent

* Gagel, auk Gägel, dat Flissk wat ümme de Tähn ümme rüm is,
* Gagel, eun anneret Woord för de Böhn.

**Gagel** is de Familiennaam von

* Alexander Gagel (1933–2019), düütschen Jurist,
* Curt Gagel (1865–1927), düütschen Geoloog,
* Ernst Gagel (1916–1975), düütschen Heimaatforscher,
* Karl Gagel (1861–1916), düütschen Künstler,
* Klaus Gagel (* 1964), düütschen Politiker,
* Oskar Gagel (1899–1978), düütschen Neuroloog,
* Walter Gagel (1926–2016), düütschen Politikdidaktiker.
Ruin

De Utdruck **Ruin** (vun latiensch *ruere* störten) betekent de Resten vun en Bowark. 

Bowarken köönt op verschedene Oorden to Ruinen warrn. Krieg weer faken de Utlöser dat ganze Städer to Ruinenstäder wörrn. Ok dat freewillige Weggahn vun de Inwahners oder de Dood vun gröttere Delen vun de Inwahners föhr dorto, dat Bowarken to Ruinen wörrn. Hüüt gifft dat ok so nöömte Industrieruinen. Dat sünd Boprojekten, bi de dat Geld utgahn is un all de Investitschonen bet to dissen Punkt ahn Nütt weren. Fröher wörrn Ruinen faken as Steenbrook bruukt, üm ut de Steen ne'e Bowarken to boen.

Antike Ruinen sünd mit de Renaissance (üm 1500) op dat Intresse vun Kunst un Kultur stött. Vör de Franzöösche Revolutschoon wörrn de antiken Ruinen dör Constantin François Volney to Symbolen vun de politsche Liekheit.

Mit de Aufklärung un de Romantik wunnen ok de middelöllerlichen Ruinen an Ansehn, denn se wörrn as sichtbor Tüügnis vun vergangen Tieden mit histoorsch Bedüden sehn. Ehr Anblick weer todem en Symbol för dat emotschonale Fastholen an ene idealiseerte Vergangenheit in'n Gegensatz to de Industrielle Revolutschoon, de mehr un mehr vöranschreed un vun vele as en Bedrohung ansehn wörr. Dat Huldigen an de Ästhetik vun't Uteneengahn kummt ok in de engelsche Goornbokunst vun't 18. Johrhunnert to'n Utdruck, in de Parkanlagen as Landschopsinszenerungen anleggt un mit künstliche Ruinen versehn wörrn.

Vele Ruinen vun Borgen, Slötter oder Kloosters wunnen in't 19. Johrhunnert en hooch, to'n Deel symboolsch Bedüden, as to'n Bispeel de Wartburg.

Hüüt sünd vele Ruinen as Denkmaal schuult. Över dat Afreten oder dat Wedderopboen vun Ruinen gifft dat vele Diskuschonen. So is de Froonkark in Dresden, vun de de Ruin toeerst as Mahnmaal gegen den Krieg stahnbleven schull, nadem de Stadt ut Ruinen nee opricht wörr, wedder opboot worrn. 

De Symbolhaftigkeit vun Ruinen warrt ok dör den Titel vun de Natschonalhymne vun de DDR *„Auferstanden aus Ruinen ...“* (*Wedder opstahn ut Ruinen*) wiest.
26. Januar

De **26. Januar** is de 26. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner.

## Wat an dissen Dag passert is
### Politik un Sellschop
* 1628: Albrecht Wallenstein köfft ünner de Hand vun Kaiser Ferdinand II. de Hartogdömer Meckelnborg-Swerin un Meckelnborg-Güstrow. De Hartöög ut dat Huus vun de Obodriten, de dor bit hierhen regeert harrn, mössen jem ehr Länner verlaten
* 1837: Michigan warrt de 26. Bunnsstaat von de USA.
* 1885: De Truppen vun den Mahdi nehmt Khartum in. Dor kümmt de engelsche Gouverneur Gordon Pascha bi üm
* 1914: De düütsche Kolonie Togo warrt vun franzöösche un engelsche Truppen innahmen
* 1925: In de Sowjetunion kommt Josef Stalin an de Macht.
* 1965: In Indien warrt Hindi as Amtsspraak inführt.
* 1993: Václav Havel warrt to’n eersten Präsidenten von Tschechien wählt.

### Kunst, Kultur un Bowark
* 1790: De Oper *[[Così fan tutte]]* von Wolfgang Amadeus Mozart warrt ooropföhrt.
* 1911: In Dresden warrt de Oper *[[Der Rosenkavalier]]* von Richard Strauss ooropföhrt.

### Katastrophen
* 2001: Bi en Eerdbeven mit de Magnitude MS = 8,0 starvt in Indien ~20.000 Lüüd.

## Boren
* 1670: Jacob van Schuppen, kaiserlich Hoffmaler ut Frankriek († 1751)
* 1799: Benoît Paul Émile Clapeyron, franzöösch Physiker († 1864)
* 1800: Johann Gerhard Oncken, Grünner von de Baptistengemeenden († 1884) 
* 1839: Albert Gröning, Bremer Börgermeester († 1903)
* 1859: Richard Vosslo, Begrünner vun de Volkskunn in Mekelborg († 1939)
* 1886: Pieter Boelmans ter Spill, nedderlannsch Footballnatschonalspeler († 1954)
* 1887: François Faber, luxemborgsch Radrennfohrer († 1915)
* 1911: Polykarp Kusch, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger († 1993)
* 1918: Ingrid von Bothmer, düütsch Schauspelerin († 2003)
* 1931: Bernard Panafieu franzöösch Kardinal († 2017)
* 1938: Carl-Detlev von Hammerstein, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter
* 1941: Scott Glenn, US-amerikaansch Schauspeler
* 1949: David Strathairn, US-amerikaansch Schauspeler
* 1950: Jörg Haider, öösterrieksch Politiker († 2008)
* 1953: Reinhard Bütikofer, düütsch Politiker bi De Grönen
* 1963: Gundula Rapsch, düütsch Schauspelerin († 2011)
* 1987: Sebastian Giovinco, italieensch Footballnatschonalspeler
* 1987: Rigoberto Urán, kolumbiaansch Radrennfohrer

## Storven
* 946: Editha, Fro vun den düütschen König un latern Kaiser Otto den Groten, Dochter vun den engelschen König Aethelstan (* um 910 rum).
* 1730: Giovanni Francesco Barbarigo, italieensch Kardinal (* 1658)
* 1795: Johann Christoph Friedrich Bach, düütsch Musikant un Komponist (* 1732)
* 1855: Gérard de Nerval, franzöösch Schriever.
* 1891: Nikolaus Otto, düütsch Maschinenboer, de den Otto-Motor erfunnen hett
* 1904: Berthold Suhle, düütsch Schachmeester (* 1837)
* 1947: Jost Fitschen, düütsch Botaniker (* 1869)
* 1971: Heinrich Beisenherz, plattdüütschen Schriever ut Düörpm (* 1881)
* 1985: Kenny Clarke, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1914)
* 2006: Jean-Christophe Lafaille, franzöösch Bargstieger (* 1965)
Emir Kusturica

**Emir Kusturica** (; * 24. November 1954 in Sarajevo) is en Filmmaker, de in Bosnien-Herzegowina boren is un hüüt in Belgrad leevt un de serbsche Staatsbörgerschop hett.

Kusturica studeer an de Filmhoochschool FAMU in Prag.

In siene Filmen verarbeidt he politische Themen un wörr dorüm ok faken Angrepen utsett - to de Tiet vun Tito vör allen in't egene Land.
So hannelt de Film „Otac na službenom putu“ vun en politischen Gegener, de op eenmal verswunnen is. Later wörr he veel wegen sien, so warrt't seggt, proserbsche Sicht op den Krieg in'n Film „Underground“ kritiseert.

Buten vun Jugoslavien wörr Kusturica sünnerlich dör Filmen as *Time of the Gypsies* un *Crna macka, beli macor* bekannt, in de he in temlich quicke Wies dat faken brutale Leven vun de Roma wiest.

In't Johr 2004 löpp sien Film *Život je čudo* bi de Filmfestspelen in Cannes; de Kritik, vör allen ut Düütschland, weer aver kuum begeistert. De Jury dorgegen geev em den Pries *Prix de l'Education Nationale* „för sien filmisch un pädagogisch Intresse as ok siene künstlerische Gööd“. De Dreihoort vun den Film in'n süüdoostlichen serbschen Bezirk Zlatibor in de Neeg vun de bosnische Grenz warrt ünner Leid vun Kusturica siet 2004 as Dörp in ole Bowies utboot. In dat Dörp hett sik in de Twüschentiet ok Kusturica sülvst ansiedelt. 

In't Johr 2005 weer he de Jury-Baas bi de 58. Filmfestspelen vun Cannes. 

In'n Mai 2005 konverteer Kusturica vun'n Islam to de Serbsch-Orthodoxe Kark. He lett sik in't montenegrinsche Klooster Savina in de Neeg vun Herceg Novi op den Naam *Nemanja Kusturica* döpen.

Kusturica maakt ok Musik mit en egene Grupp, de The No Smoking Orchestra (fröher ok Zabranjeno pušenje) heet.

## Filmografie (Utwahl)

## Filmpriesen

* 1978 Eerst Filmpries bi't Internatschonale Filmfestival vun Karlsbad
* 1981 Gollen Lööv in Venedig
* 1981 Sünnerpries vun de Kritikers in Sao Paolo
* 1985 Gollene Palm in Cannes
* 1989 Sünnerpries „Best Director“ in Cannes
* 1993 Sülvern Boor in Berlin
* 1995 Gollene Palm in Cannes
* 1998 Sülvern Lööv in Venedig
* 2001 Sünnerpries „Best documentary“ in Chicago
* 2004 Sünnerpries „Prix de l´Education nationale“ in Cannes
* 2005 César as best europääsch Film för „Život je čudo“

## Weblenken

* Kusturica sien Websteed (engelsch)
Prüük

En **Prüük** oder **Prüke**, ook **Prück(e)**, **Perüke**/**Perüük** oder **Perück(e)**, (vun franzöösch *peruque* „Hoorschopp“) is en künstlich Koppbedeckung, de dat natürlich wussene Hoor imiteert. In’t Theater un bi’n Film warrt Prüken för Kostümen bruukt.

## Historie

Prüken weren al bi de olen Greken, bi de Römers un bi de Ägypters geern bruukt. In Ägypten dregen Mannslüüd un Froonslüüd Prüken, de dat Gesicht utsehn leet as en Rechteck. In Grekenland dregen vele öllere Froonslüüd Prüken, de na de Hoormood güngen, un ok in't röömsche Riek weren Prüken bi de Froonslüüd veel bruukt.

In’t Middelöller wörr dat Hoor apen oder ünner en Huuv dragen, doch in’t fröhe Barock keem de Prüük wedder in Mood. All de, de wat op sik holen dein, dregen nich blot bi festliche Gelegenheiten lange Krüllen an beide Sieden vun’n Kopp. In de Tiet vun de Opklärung (18. Johrhunnert) harr de Prüük in Europa un siene Kolonien ehr Hoochtiet.

Bet op korte Moden in Delen vun de Sellschop (to'n Bispeel in de 1970er Johren), sünd Prüken nienich wedder „in“ wesen.

## Produkschoon

Prüken warrt ut künstlich oder echt Hoor maakt. Echt Hoor stammt faken vun Minschen ut armere Länner, de sik mit dat Verköpen vun ehr egen Hoor en beten Geld verdeent. Dat Hoor warrt wuschen un farvt, so wat annerthalf Kilogramm Hoor warrt för en normale Prüük bruukt.
Bam

**Bam** (pers'sch بم) is ene Stadt in de Provinz Kerman in'n Süüdoosten vun den Iran. Se hett so wat 100.000 Inwahners (Stand 2004). 

## Historie

De vun de Sassaniden an ene Oaas grünnte Stadt besetten 642 de Arabers. Üm un bi 650 boen se de Hazrat-e-Rasul-Moschee un in't 10. Johrhunnert de Zitadell *Arg-é Bam*. Se is ut Lehmtegels boot un leeg an de ole Siedenstraat.

De Zitadell hett de UNESCO an'n 27. Dezember 2004 bi ene fierliche Zeremonie to'n Weltkulturarv verkloort. Dormit schall de Wedderopbo vun de Festungsanlaag sekerstellt un stütt warrn.

### Eerdbeven

An’n 26. Dezember 2003 üm 1:56 UTC (5:26 Lokaltiet) sünd de Zitadell un so wat 70 Perzent vun de hüdige Stadt Bam dör en Eerdbeven tweegahn. Siene Stärk weer 6,6 op de Momentenmagnitudenskala. Offiziell sünd 30.000 Minschen dör dat Beven dood bleven, na Angaven ut de Inwahnerschop vun Bam weren dat sogor 60.000 Minschen.

An’n 21. Juli 2004 schüddel en Eerdbeven vun de Ruumbülgenmagnitude mb4,2 de Stadt op en ne’et dör. Vele Hüüs, de na dat eerste Beven nee opricht worrn sünd, sünd dorbi wedder tweegahn.

För den Wedderopbo harr de internatschonale Gemeenschop Bam 1,1 Milliarden US-Dollar toseggt, de aver ok lang na dat Beven noch nich vull utbetahlt weren.

## Verkehr

De Stadt is över Feernstraten mit de Städer Kerman un Sahedan verbunnen.

## Geografie

De Stadt liggt op en Hööch vun 1100 Meter över dat Meer wat süden de Wööst Lut. Dat Klima is warm un dröög.
Mess (Bueree)

**Mess** is en Mengels ut den Schiet vun de Deerter in'n Stall un dat Strei, tomehrst Stroh, aver ok Sagels oder Hemp. De Mess mutt regelmatig mit de Messfork oder annere Warktüüch afmesst warrn un kummt denn tomehrst op den Messhümpel. Later warrt he mit en Messstreier op dat Feld verdeelt. De Mess hett en hogen Nitratgehalt un is dorüm en goden Dünger. Fröher müssen de Lüüd den Mess noch mit de Fork op dat Feld verdelen. Dat Holen vun Deerter in Deepstallen warrt hüüt kuum noch maakt, vundaag warrt de mehrsten grötteren Deerter as Rinner oder Swien in de landweertschopliche Produkschoon op Spaltenboddens holen, so dat blot noch Addel anfallen doot. Peer warrt tomehrst noch in instreite Boxen holen.

Wenn de Mess nich regelmatig afmesst warrt, kann dat Problemen mit de Stallhygien geven. Mess is en good Nehrbodden för vele Bakterien, Poggenstöhl un ok en Nestplatz för Flegenlarven.
Binnere Hebriden

De **Binneren Hebriden** sünd en Koppel vun Eilannen an de Noordwestküst vun Schottland. Se sünd Deel vun de Hebriden un warrt dör den Minch vun de Büteren Hebriden scheden. Se höört to de Eenheitsämter Argyll un Bute un Highland. De Eilannen sünd hüüt en geern besöökt Region för Urlaubers. So hebbt de Eilannen Skye un Iona temlich ole Kloosters un weren een vun de wichtigsten Utgangspünkt för dat Christendom op de Britischen Inseln.
Eigg

**Eigg** is ene vun de Lütten Inseln, de to de schottschen Binneren Hebriden höört. Dat Eiland hett so wat 60 Inwahners.

De gröttste Oort op Eigg is Cleadale an de Noordküst. Fähren fohrt vun Galmisdale an de Süüdküst na Canna, Rum un Muck as ok na Mallaig op dat faste Land. In Galmisdale is ok dat Gemeenzentrum vun dat Eiland.

De Merr vun dat Eiland warrt vun en moorig Plateau billt, dat bi An Sgurr, en Picksteenfelsen, en Hööch bet över 400 Meters hett.
Kraan

**Kraan** betekent

* Kranen, Familie vun Vagels,
* Kraan, de in’t plattdüütsche Spraakrebeet as Kraan oder Kraanvagel betekente Vageloort ut de Familie,
* Kraan, en Maschien, mit de swore Saken böhrt warrn köönt,
* Kraan, en Steernbild,
* Kraan, düütsche Rockband,
* en annern Utdruck för Waterhahn.

**Kraan** is de Familiennaam von

* André Kraan (1927–2012), nedderlandschen Football- un Baseballspeler,
* Gerda Kraan (* 1933), nedderlandsche Lichtathletin.

Kiek ok bi: Kran, Krahn, Craan.
Hamborger Kultur

De **Hamborger Kultur** weer en Kultur ut de Steentiet, de na Fundsteden in'n Ruum Hamborg nöömt is un in de Tiet vun 13.000 bet 10.000 v. Chr. leev. Den Begreep „Hamborger Kultur“ hett de Prähistoriker Gustav Schwantes 1933 präägt.

De Hamborger Kultur hett sik blot in Noorddüütschland dörsett. De Wapen vun de Jäger vun disse Kultur weren Speer un Speersleuder in Gegensatz to de Jägers vun de jüngere Ahrensborger Kultur, de al Piel un Bagen bruken dein, de woll vör rund 11.000 Johren utklamüsert worrn sünd. Mit de ne'en Wapen änner sik ok de Jagdtechnik. De Rendeerjägers vun de Hamborger Kultur harrn sik an de Hoden ranpirscht un enkelte Deerter mit Speren nedderstreckt. De Jägers vun de jüngere Ahrensborger Kultur möken dorgegen mit Drievjagden Büüt.
Lännerkoods

Dit is en List vun verschedene Koods för Länner.

¹ Utnahmswies reserveert Kood in ISO 3166-1. Dit Kood existeert blot, wiel he in annere Standards brukt warrt, un schall beter nich för dat Koderen na ISO 3166-1 bruukt warrn.
Ampere

Dat **Ampere** is de SI-Basiseenheit vör de elektrische Stroomstärk. Nömmt wurrn is dat nah  franzöööschen Mathematiker un Physiker André-Marie Ampère.

## Aktuelle Definitschoon

Siet 1946 warrt dat Ampere so defineert:

:En elektrisch Stroom hett de Stroomstärk vun een Ampere, wenn he dörch twee unendlich lange parallele Kabel fleet, de en Afstand vun 1 Meter hebbt un de so maakt sünd, dat de Dörchsnitt vun dat Kabel keen Influss hett, un wenn de Kraft twischen de Kabel denn 2&nbsp;·&nbsp;10&nbsp;−7 Newton pro Meter Kabel groot is.

Bi een Ampere fleet in een Sekunn 6,24150948(54)&nbsp;·&nbsp;1018 Elektronen dörch dat Kabel.

De elektrische Ladung warrt över dat Ampere defineert: een elektrische Laden vun 1 Coulomb is de Laden, de vun en Stroom vun 1 Ampere in 1 Sekunn transporteert warrt.
Börgen

n **Börge** is n klain Kestailtke in t Provinzie Grönnen. Si binnen ontstoan ut simpele Stainhusen (Stins), môr binnen deur t loop  der Joaren deur de Jonkers opknapt en utdijt. Der waren oeit huil wat, môr der binnen nau nog môr n Poar over. De vernuimdste is de Fraeylemabörge bi Slochter.
Kedelkloppersprook

De **Kedelkloppersprook** is en plattdüütschen Soziolekt, de in de Merr vun't 19. Johrhunnert opkeem. De Havenarbeiders in'n Hamborger Haven un vun de Reeperbahn bruken disse Spraak. 

De Ketelkloppers, vun de de Spraak kummt, harrn de Opgaav, den Ketelsteen ut de Ketels vun de Dampscheep ruttokloppen. Se weren nich good ansehn bi de annern Havenarbeiders un hebbt de „Schietarbeid“ maakt. In de Eng un den Larm in de Ketels weer de Spraak dör Verkedelkloppern beter to verstahn. Ok as Geheemspraak wurr de Kedelkloppersprook bruukt, besunners in de brune Tiet, as de politisch organiseerten Lüüd vunne "Schietgang", de in de SPD or bi de Kommunisten weern,af un an bi de Gestapo för't Brett kemen.

De Kedelkloppersprook hett dat Plattdüütsche as Grundlaag. De Konsonanten an'n Anfang vun en Sülv wörrn dorbi an't Enn sett un en  *i* dor achter hungen. 

Bispeel: 

*Esthi udi ali atwi eteni?* (Kedelkloppersprook)

*Hest du al wat eten?* (Plattdüütsch)

Dat öllste Toondokument vun de Kedelkloppersprook is en Opnahm vun dat „Hamborger Kedelklopper“-Leed vun'n Singer Charly Wittong (Carl Wittmaack, 1876-1943) vun 1925. An ene Stell sünd de eersten veer Regen vun'n Refrain verkedelkloppert:

:*Wi sünd Amborgerhi Etelki-Opperkli,*
:*wi arbeit`t öbendri bi Ohmbli und Oßvi,*
:*sünd üzfidelkri un ümmer opperpri,*
:*kaut Attenswi un hebt ändlischi Ostdi.*

:*Wi sünd Hamborger Ketelklopper,*
:*wi arbeidt dröben bi [[Blohm un Voß]],*
:*sünd krüzfidel un ümmer propper*
:*kaut Swatten un hebt schändli Dost.*

In de 1930er Johren enn de Tiet vun de Dampschipperee un dormit ok de Bruuk vun de Spraak. De Bruuk bi enkelte Gelegenheiten is bet in de 1960er Johren nawiesbor.

In de Tietschrift "Schleswig-Holstein", Husum Verlag, ISBN 3-89876-172-X, Sunnerheft 7. un 8. / 2004 , "Flensburg", is vun de plattdüütsche Schrieversmann Walter F. Herz, * 09. Oktober 1948 in Husum, dat Gedicht "De Keddelkloppers" afdruckt. Dor heet dat to'n Enn: 

:*Edelkiopperklielienvi -*
:*Eenalmi ebbthi emji Ohri!*
:*Enndi opptkli emji an Epiustri' Öördi!*

:*Keddelklopperleven -*
:*Eenmal hebbt jem Roh!*
:*Denn kloppt jem an Petrus' Döör! *

## Literatur

* Klaus Siewert: *Die Kedelkloppersprook. Geheimsprache aus dem Hamburger Hafen*. 2002
Drenthe

**Drenthe** is en Provinz vun de Nedderlannen. Dat liggt in’n Noorden vun’t Land un grenzt to Grunneng, Freesland, Oaveriessel un dat Emsland.

Drenthe staht bekennt um sien Hünebedden.
Vexillologisch Symbol

**Vexillologische Symbolen** sünd Teken för't eenheitliche Indelen vun Flaggen. Dat System hett sik Whitney Smith utdacht un vun de FIAV to Anfang vun de 1970er Johren inföhrt.

## Bruukteken

De Bruuk vun en Flagg warrt dör en Gittersymbol () düütlich maakt. De eerste Reeg steiht för den Insatz to Land, de twete för den Insatz to See. De Regen sünd in dree Spalten deelt: Privat/Zivil, Deenstlich un Militäärsch. Sünd in ene Reeg dree Kriterien geven, so warrt vun en *Natschonalflagg* snackt. Dat bedüüd aver nich, dat nich ok annere Kombinatschonen as Natschonalflagg gellen köönt. So gifft dat bi vele Lännerflaggen gor keen Kombinatschoon, bi de „dree Kriterien in ene Reeg“ todreept. 
De in de Flaggenkunn bruukte Utdruck „Kriegsflagg“ bedüüd ok nich, dat en Kriegsfall vörliggen mutt, man is blots en Teken, dat dat Föhren dat Militär vörbeholen is. 

De Teken meent jümmer den Bruuk na de tohören Flaggengesetten oder Verordnungen (*[[De jure]]*). *[[De facto]]* kann de Bruuk dorvun afwieken.

Vun de theoretisch 64 mööglichen Symbolen sünd disse Bispelen fakener antodrepen:

## Egenschopsteken

De Egenschoppen vun en Flagg warrt dör disse Teken utdrückt. De mit Steern (*) markten Teken sünd nich Deel vun dat vun Whitney Smith inföhrte System:
Grönnens Laid

Et **Grönnens laid** is dat Volksleed vun de Provinz Grunneng. Schreven hett et Geert Teis Pzn. ut Knoal. Et is det eerste Moal in't Blatt „Groningen“ in’n April 1919 verschenen. De Musik hett G.R. Jager ut Slochter schreven.

:

## Text
:**Grönnens laid.**
:Woorden van G. TEIS Pzn.
:Muziek van N. N.

:Van Lauwerzee tot Dollard tou
:Van Drente tot aan 't Wad,
:Daor gruit, daor bluit 'n wonderlaand,
:Rondom ain wondre stad: *)
:Ain Pronkjewail in gaolden raand
:Is Grönnen: Stad en Ommelaand.

:Daor broest de zee, daor hoelt de wind
:Daor soest 't aan diek en wad,
:Maor rusteg waarkt en wuilt het volk
:Het volk van loug en stad.
:Ain Pronkjewail in gaolden raand
:Is Grönnen: Stad en Ommelaand.

:Daor woont de dege degelkhaaid
:De wille, vast as staol,
:Daor vuilt het haart, wat tonge sprekt
:In richt- en slichte taol.
:Ain Pronkjewail in gaolden raand
:Is Grönnen: Stad en Ommelaand.

: *) Wordt gezongen:  Rondom, rondom, ain wondre stad.  Zo ook in de andere strofen.
US-Zensusbüro

Dat **US-Zensusbüro** (*United States Census Bureau* oder *Bureau of the Census*) is en Deel vun't US-Hannelsminsterium. De Opgaven vun de Behöörd sünd in de Verfaat vun de USA fastleggt, de seggt, dat de Inwahners vun de USA tominnst alle teihn Johr in en Zensus tellt warrt, dat de Liddmaten vun't US-Kongresshuus dorna fastleggt warrn köönt. Todem schöölt allgemene statistische un demograafsche Daten över de Inwahners, de Natschoon un de Weertschop sammelt warrn. Siet 1903 is dat US-Zensusbüro dat offizielle Organ för de Statistiken vun de USA.

## Zensusregionen

Dat Büro hett twölf regionale Büros in Atlanta, Dallas, Los Angeles, Boston, Denver, New York, Charlotte, Detroit, Philadelphia, Chicago, Kansas-Stadt un Seattle.

Dat Büro deelt dat Land in veer Regionen de wedder in negen Ünnerregionen deelt sünd.

* Region 1 (Noordoosten)
:* Ünnerregion 1 (Neeengland) 
:* Ünnerregion 2 (Middelatlantik) 
* Region 2 (Merrwesten) 
:* Ünnerregion 3 (noordöstlich Zentrum) 
:* Ünnerregion 4 (noordwestlich Zentrum) 
* Region 3 (Süden) 
:* Ünnerregion 5 (Süüdatlantik) 
:* Ünnerregion 6 (süüdöstlich Zentrum) 
:* Ünnerregion 7 (süüdwestlich Zentrum) 
* Region 4 (Westen) 
:* Ünnerregion 8 (Bargen) 
:* Ünnerregion 9 (Pazifik) 

## Weblenken

* Websteed vun't US-Zensusbüro (engelsch)
Staffa

**Staffa** is en lütt Felseneiland, dat an de Westküst vun Schottland liggt un to de Binneren Hebriden in Argyll un Bute höört.

Dat Eiland hett kene Inwahners, warrt aver elk Dag vun en poor Utflogsbööd besöcht. De hööchste Punkt is 42 Meters över dat Meer. Staffa is blot 500 mal 1000 Meters un dormit 0,29 Quadratkilometers groot, hett aver dree bekannte Sehnswöördigkeiten.

De Basaltsülen vun Staffa sünd sösseckige Sülen ut Basalt, de sik bi't Kooltwarrn vun Lava formt hebbt. De Fingalshöhl is en dör de Bülgenknööv formte, 80 Meters lange un teihn Meters brede Höhl, de na den keltschen Sagenkönig Fingal nöömt is. Se schall den Komponist Felix Mendelssohn Bartholdy to siene Hebriden-Sinfonie inspireert hebben. Todem gifft dat op Staffa ene Seevagelkolonie, to de en poor hunnert Papageidüker höört.

## Weblenken
Kamell

De **Kamellen** (*Matricaria*) billt en Geslecht ut de Familje vun de Korfblomen. All sünd se to finnen up Ackerland, up wööste Plätz un an Wegränner, wo se sik faken so stark vermehrt, dat se dar towielen dichte Teppichen billt. Blots de Farver-Hundskamell un de ruuchlose Hundskamell kaamt nich so faken vör. Vun de Echte Kamell weert de stark aromaatschen Blötenköpp in de Krankenpleeg bruukt. Se lööst Rammen un Smarten, desinfizeert un drievt Sweet, besunners wenn Kinner Kolik un Dörfall hefft. Kunzentreerte Kamellenuttöög sünd as Heelmiddel in’n Hannel.

## Kiek ok bi
*
Aino Aalto

**Aino Aalto** (Deernsnaam *Marsio*; * 1894; † 1949) weer en finnsche Architektsche un Designersche.

Se weer mit Alvar Aalto verheirad un teken mit em ünner annern Möbels. 1932 wunn se gegen ehren Mann en Design-Wettstriet mit de *Aino Aalto glasses*, de ok de Goldmedaille bi de Triennale in Mailand 1936 kregen.

1935 harr se de Firma Artek grünnt, üm ehr Möbels, Textilien un Glas to verköpen.
Olinda

**Olinda** is ene Stadt in'n brasiliaanschen Bundsstaat Pernambuco un liggt wat noorden vun Recife. Se hett 367.902 Inwahners op en Flach vun 40,83 Quadratkilometers.

## Historie

Duarte Coelho Pereira grünn den Oort 1535 un Olinda hett al an'n 12. März 1537 Stadtrecht as en Vila kregen. Se weer denn ok de Hööftstadt vun dat Kapitanat Pernambuco. De Nedderlänners hebbt 1629 de Region innahmen un dorbi güng de hele Stadt toschannen. 1654 trocken de Nedderlänners wedder af, nadem se in de Twete Slacht vun Guararapes gegen de Portugesen verloren harrn. In dat Johr kreeg Olinda ok dat vulle Stadtrecht. 1837 wörr de Seet vun dat Kapitanat na Recife verleggt.

## Bowarken un Kultur

Mit ehr barocke Architektur un Ooltstadt steiht Olinda siet 1982 op de List vun't Weltkulturarv vun de UNESCO. Bekannt is de Stadt ok för sien Karneval.

Bedüden Karken sünd to'n Bispeel São Bento (boot 1746 bet 1763), Nossa Senhora das Neves (1715-1755) un São João (üm 1660). Olinda is ok de Seet vun dat Arzbisdom Olinda un Recife. In'n Doom vun Olinda liggt dat Graff vun Hélder Câmara, de vun 1964 bet 1985 Arzbischop vun dat Bisdom weer.

An Museen hett de Stadt dat Regionalmuseum, dat Landsmuseum un en Suckermuseum.

## Weertschop

In den Oort gifft dat Sucker- un Zigarrenindustrie. Olinda hett ok en Haven un is en Tourismusoort mit vele Stränn.

## Weblenken

* Olinda, Stadt vun de Kloosters (hoochdüütsch)
* Websteed vun de Stadt Olinda (portugeesch)
Oronsay

**Oronsay** is en lütt Eiland süden vun Colonsay, dat to de schottschen Binneren Hebriden höört. Mit Colonsay warrt dat Eiland över en Damm verbunnen, de blot bi Ebb bruukt warrn kann.

Dat Eiland is bekannt för de Ruin vun de Augustiner-Abtei ut dat 14. Johrhunnert un dat Oronsay-Krüüz, dat op Iona snittjert worrn is. Oronsay is een vun de Eilannen vun de Hebriden, de för Archäologen en unschätzbor Weert wegen de Informatschonen över de Middelsteentiet hebbt.
Watteneilannen

De **Watteneilannen** sünd Eilannen in't Wattenmeer. Se bestahn ut Sand un 'lopen' na'n Ossen to. 

De Watteneilannen liggen vun Noord-Holland bit Däänmark. Vun Wessen na'n Nörden sünd dit de Watteneilannen: 

Noord-Holland
* Tessel (Texel)

Fryslân
* Vlielaand (Vlieland)
* Teschellen (Terschelling)
* Ammeln (Ameland)
* Aailaand (Schiermonnikoog)

Grönnen
* Röttem (Rottum)

Oostfreesland
* Börkem (Borkum)
* Memmert (Memmert)
* Juust (Juist)
* Nördernee
* Baltrum
* Laankeoog (Langeoog)
* Spaikoog (Spiekeroog)
* Waangeroog (Wangeroog)

Hamborg
* Neewark
* Scharhörn

Noordfreesland 
* Suderoog (Süderoog)
* Noardstrand (Nordstrand)
* Pælwörm (Pellworm) 
* Noarderoog (Norderoog)
* Noardmaarze-Laanknes (Nordmarsch-Langeness)
* Ammer (Amrum)
* Feuroog (Föhr)
* Sylt

Däänmark
* Romeroog (Rømø)
* Manderoog (Mandø)
* Fanoog (Fanø)
Pol Bury

**Pol Bury** (* 26. April 1922 in Haine-Saint-Pierre, Belgien; † 28. September 2005 in Paris) weer en belgisch Maler un Bildhauer.

## Leven

Pol Bury studeer 1938/1939 an de Académie des Beaux-Arts in Mons. 1939 weer he een vun de Liddmaten bi dat Grünnen vun de „Group Rapture“. 1949 bet 1951 weer he Liddmaat vun de Initiativ CoBrA, de 1948 in Paris grünnt worrn is. Na dat Engaaschment bi de Künstlergrupp „Art Abstrait“ harr he sik af 1953 ganz vun de Maleree trennt.

1957 entwickel he de eerste mobile kinetische Skulptur mit Motor. 1964 weer Bury de Vertreder vun Belgien op de Biennale di Venezia. Bury leev 1966 bet 1968 in New York. 1970 nehm he enen Lehropdrag an de Universität vun Kalifornien an un lehr 1973 an't Minneapolis College of Art and Design, dat em mit en Ehrendokter utteken. Siet 1983 weer Bury Perfesser för Bildhaueree an de Ecole Nationale Supérieure des Beaux Arts Paris (ENSBA).

Bury weer toeerst Anhanger vun den Surrealismus un de Abstraktion, eerst as Maler un later as Bildhauer. In siene eersten Arbeiden hebbt siene Landslüüd Magritte un Ubac temlich op em inwarkt. Na sien Trüchtog ut de Maleree profileer he sik to een vun de ansehnsten kinetischen Künstler. Bury realiseer Objekten, de extrem langsame Bewegungen utföhren un so dat Wohrnehmen op de Proov stellen. He arbeid siene Warken toeerst as Reliefs ut, de de Bewegung an serielle Elementen as Schieven oder Stiften dorstellt. De Nafraag un dat apentliche Intresse an kinetische Energien un kinetische Kunst weren Grund för siene eersten groten Objekten vun Monumentalplastiken 1973. Siet 1976 harr he vele Borns boot, jümmer in en Kontext un op Basis vun de Grundformen Kugel, Kegel, Zylinder, Wörpel un Quader. In siene grafischen Arbeiden („Cinétisations“, siet 1964) stell he dat Problem vun de Bewegung dor. 

Pol Bury hett sik twüschen 1968 un 1976 ok mit den Film utenannersett, ünner annern mit Clovis Prevost.

## Weblenken

* Biografie vun Pol Bury (franzöösch)
Wer spricht Platt?

**Wer spricht Platt?** (*'Keen snackt Platt?*) is de Titel vun en Book vun Dieter Stellmacher ut den Verlag Schuster in Leer. Stellmacher geev dat 108 Sieden starke Book tohoop mit dat Institut för nedderdüütsche Spraak rut.

## De Ümfraag

Dat Book analyseert de Resultaten vun en Ümfraag to de plattdüütsche Spraak, de in’n Juni un Juli 1984 dörföhrt worrn is un bi de 2000 Personen ut 400 Öörd ut den Noorden vun Düütschland Utkunft to ehr Verhältnis to de nedderdüütsche Spraak geven hebbt. De Öörd legen all in de Bundslänner Bremen, Hamborg, Neddersassen, Noordrhien-Westfalen un Sleswig-Holsteen. De Düütsche Demokraatsche Republiek, de Nedderlannen un annere Rebeden in de Nedderdüütsch snackt warrt, wörrn nich berücksichtigt.

## Resultaten

Bi de Ümfraag seggen 20 Perzent vun alle Befraagten, dat se temlich good Platt snackt, 15 Perzent, dat se good Platt snackt, 21 Perzent, dat se en beten Platt snackt, un 43 Perzent seggen, dat se gor keen Platt snackt. De mehrsten Plattsnackers finnt sik in Sleswig-Holsteen un in Noordneddersassen, de wenigsten in Süüdneddersassen un in Westfalen. Dat se Platt verstaht, seggt sogor 89 Perzent. En grötteren Verlust bi de Sprekertallen in de 20 Johren vör 1984 kunn nich nawiest warrn.

As intressant för nedderdüütsche Kulturarbeid hett Stellmacher de Tallen vun Plattlesers un- schrievers rutstellt. Blot 46 Perzent vun de Lüüd seggen, dat se Plattdüütsch lesen köönt, blot acht Perzent menen, se köönt Platt schrieven.

## Kiek ok

För de Nedderlannen gifft dat ok en Book över den Gebruuk vun dat Neddersassische, dat vergliekbor is: Taaltelling Nedersaksisch.

## Literatur

* Dieter Stellmacher: *Wer spricht Platt?* Schuster, Leer 1987, ISBN 3-7963-0250-5
Patrick Caulfield

**Patrick Caulfield** (* 29. Januar 1936 in London; † 29. September 2005 in London) weer en britisch Maler, Illustrater un Pop-Art-Künstler.

## Leven

Caulfield studeer vun 1956 bet 1960 an de Chelsea School of Art. 1960 bet 1963 sett he sien Studium an’t Royal College of Art in London foort. Noch as Student nehm Caulfield 1961 an de Utstellung vun de „Young Contemporaries“ in London deel. Na dat Enn vun sien Studium kehm he as Dozent 1963 bet 1971 an de Chelsea School of Art torüch. He arbeid ok as Illustrater, to’n Bispeel 1973 för de Petersburg-Press-Gedichten vun Jules Laforgue. 

Patrick Caulfield wörr denn ok as Pop-Art-Künstler in de 1960er Johren bekannt.

## Literatur

* Marco Livingstone: *„Patrick Caulfield: Paintings“*, Lund Humphries Publishers 2005, ISBN 0853319170 

## Weblenken

*Caulfield in de Tate Gallery (engelsch)
Leo Sternbach

**Leo Henryk Sternbach** (* 7. Mai 1908 in Abbazia (do Österriek; vundaag Kroatien); † 28. September 2005 in Chapel Hill, North Carolina) weer en US-amerikaansch Chemiker un Pharmazeut. He weer vör allen as Utfinner vun dat Medikament *Valium* bekannt.

## Leven

De Söhn vun en jüüdsch-poolschen Aftheker un en jüüdsch-ungaarsche Moder studeer an de Jagiellonen-Universität in Krakau toeerst Pharmazie, denn Chemie, worin he 1931 promoveer. In't Johr 1937 toog he in de Swiez üm, wo he Assistent vun Leopold Ruzicka an de ETH Zürich weer un 1940 to't Pharmaünnernehmen Hoffmann-La Roche na Basel wesseln dei.

1941 emigreer he in de USA, wo he wieder för Hoffmann-La Roche arbeid. Sternbach entwickel mehr as 240 Medikamenten, vun de de bekanntsten *Librium* (1960) un *[[Valium]]* (1963) ut de Stoffklass vun de Benzodiazepinen sünd. Een vun fief Patenten vun de Firma keem vun Sternbach.

In't Johr 1973 güng Sternbach in Rent, arbeid aver wieder bet en poor Johr vör sien Dood in sien Labor in Nutley.
Coll

**Coll** is en Eiland, dat to de Binneren Hebriden in Schottland höört un 200 Inwahners hett. Coll liggt westen vun Mull. Dat Eiland is üm un bi 19 Kilometers lang un so wat fief Kilometers breed. Lieks as dat Navereiland Tiree is Coll dör den Golfstroom nich so ruuch as dat de Laag an de schottschen Westküst vermoden lett. Coll un Tiree sünd twee vun de Öörd mit de mehrsten Sünnenstünnen in ganz Grootbritannien.

Vun dat Dörp Arinagour fohrt Fähren na Scarinish op Tiree un na Oban op't faste Land.

## Weblinks
Tiree

**Tiree** is en Eiland, dat to de Binneren Hebriden in Schottland höört. Dat Eiland liggt westen vun Mull. Tiree is so wat 19 Kilometers lang un knapp fief Kilometers breed. Lieks as dat Navereiland Coll is Tiree dör den Golfstroom klimatisch nich so ruuch as dat de Laag an de schottsche Westküst vermoden lett. Coll un Tiree höörrt to de Öörd mit de mehrsten Sünnenstünnen in Grootbritannien.
Michael Griffin (Physiker)

**Michael Douglas Griffin** (* 1. November 1949 in Aberdeen, Maryland, USA) is en Physiker un Raketenexpert. Van' 13. April 2005 bit 20. Januar 2009 weer he Baas vun de US-Ruumfohrtbehöörd NASA.

Griffin weer al de Viez-Technologiebaas för dat SDI-Programm in't Pentagon un arbeid vun 1991 bet 1994 bi de NASA as böverst Inschenör un Direkter vun de Forschensafdelen. Siet April 2004 leid he as Direkter de Ruumfohrtafdelen an de Johns-Hopkins-Universität in Laurel in'n US-Bundsstaat Maryland.

An'n 11. März 2005 sleeg em US-Präsident George W. Bush as Baas vun de NASA vör. An'n 13. April geev denn ok de Senat sien Okay un Griffin is dormit as Nafolger vun Sean O'Keefe de ölvte Baas vun de NASA siet ehr Grünnen. In't Amt föhrt em an'n 28. Juni 2005 de US-Viezpräsident Dick Cheney in.

## Weblenken

* Biografie op www.nasa.gov (engelsch)
Rum (Schottland)

**Rum** is en schottsch Eiland, süden vun Skye, dat to de Binneren Hebriden höört. De hööchste Punkt vun dat Graniteiland is de 810 Meters hoge Askival in de Cuillin-Keed, de Överresten vun en Vulkan. In de Cuillin-Keed sünd ok Platin un annere rore Mineralen to finnen.

Dat Eiland wörr 1957 an den Raat för Naturschuul (Nature Conservancy Council, hüüt Scottish Natural Heritage) verköfft, de Rum in en Rebeet för Naturschuul ümwannelt hett.

Dat Eiland hett hüüt so wat 30 Inwahners. 

To de Fauna höört Rootwild, Ottern, Robben, Zegen, Seeaadlers un Eideraanten. In'n fröhen Sommer brööd üm un bi 100.000 Sturmvagels (*Puffinus puffinus*) op dat Eiland.

Dat Slott Kinloch, dat ut roden Sandsteen boot is, liggt an ene Bucht an de Oostküst.
Kantüffel

De **Kantüffel** (ok ünner anner: **Kartüffel**, **Tuffel**) is ene Staudenplant mit haarige Blööd, witte oder rotblau-vigelette Blöden, gröne Beren, de giftig sünd, un unnereerdsche Stängels, an de sik Knullen utbillt. Disse Knullen hebbt Knuppen oder Ogen, de in’t Vörjahr kiemt.

## Plattdüütsche Synonymbegrepen un Schrievwiesen
*Eerdappel*, *Eernööt*, *Eertuffel*, *Kantüffel*, *Kartuffel*, *Kartüffel*, *Katüffel*, *Katuffel*, *Nudel*, *Pateter*, *Patetsche*, *Pudel*, *Schucke*, *Toffel*, *Tüffel*, *Tuffel*, *Tüffelken*, Tüfferken, *Tüft*, *Tüften*, *Tuwwel* un anner; in **[[Plautdietsch]]**: *Eardschocke*, *Ierdschocke*, *Itschke*

## Beschrieven
De Kantüffel keem um 1530 dör de Spaniers na Europa un is in Düütschland siet 1730 neven Koorn dat wichtigste Nehrmiddel, wiel se so riek is an Stärk. Uterdem hett se noch veel Vitamin C, dat bi’t Kaken to’n groten Deel nich kaputt geiht. Een Kilogramm Kantüffeln gifft so wat bi 950 Kalorien.

De Kantüffel hett geern lichten Bodden un en maatig warmet un fuchtigt Klima. Gegen Frost un Natt is se tämlich fienföhlig. Je na de Rieptiet (fröh, middelfröh, laat), na de Farv (geel, witt, root, blau) un na den Verbruuk (Eet-, Foder- un Fabrikkantüffeln) weert vele Sorten unnerscheden. En Hektar bringt so wat bi 200 Duppelzentner. Bi de Kantüffelaarnt warrt ene Kanttüffelaarnt-Maschien, de Kantüffelroder, insett.

## In de Köök

De normaalste Form vun de Kartuffel sünd de kaakten Katuffeln. Solt oder ok nich solt. Pellkartuffeln warrt mit Schell kaakt un denn an’n Disch afpellt. Braadkartuffeln sünd kaakt Kartuffeln, de in de Pann braadt sünd. Smuttkartuffeln sünd ok in de Pann braadt, warrt aver ut rohe Kartuffeln maakt. Röstkartuffeln sünd lüttje Kartuffeln, de in de Pann braadt warrt.

Ok för Klüten oder Klümp, för Pommes, för Kroketten, för Mooskartuffeln un för Rievkoken warrt Kartuffeln bruukt. Annere Kartuffelgerichten oder Eten ut Kartuffeln sünd Kartuffelsalat Kartuffelchips un veele Mangkookeeten as *Tüffel un Plum* (Tüffelsupp mit Plumen un Speck ut Meckelnborg).

## Kiek ok bi
* 

## Anmerken un Borns


## Weblenken
Villa Bouchina

De **Villa Bouchina** weer en "Internierungslager" in Deutekem, de Nedderlannen, wo in den Tweeten Weltorlog negen Joden seten, die interneert weren, wiel dat se de NSB-Politiker Anton Mussert vör dat Konzentrationslager schulen wull, wiel dat se för de Natschonalsozialisten vun politschen odder kulturellen Belang weren. De Natschonalsozialisten hapen, dat annere Joden ok probierten dorhen zu kemen, wiel dat se dann schneller arresteert und deporteert konnen worrn, und nicht verbergen wurden. De Joden weren dor vun Februar bit April 1943 und worrn an den 21. April no Theresienstadt deporteert.
Villa Bouchina weer en Deel van Plan Frederiks. In Barneveld weren ok twee van disse internierungslagers van Plan Frederiks. 

## Internierten
*Jo Spier
*Tineke Spier-van Raalte
*Peter Spier
*Céline Spier
*Tom Spier
*Clara Ricardo-Ancona
*Abraham Spetter
*Paul Drukker 

**Adjunct-direktor:**
*D.J.H.W. Spanjaard

## Weblenken
VillaBouchina.nl (Nedderlannsch)
Hör mal ’n beten to

**Hör mal ’n beten to** is de Naam vun ene Sendereeg vun’n NDR-Höörfunk, de al siet 1956 dääglich utstrahlt warrt. 

Hüüt löppt *Hör mal ’n beten to* in’t Morgenprogramm vun’n NDR.

Een kann dat ok as Podcast abboneren. Dann hett ’n jeden Dag en ne’e Episode up den Computer to’n luistern.

## Konzept

Dat Format vun fief Minuten Ümfang bringt vun Maandag bet Freedag jeden Morgen korte literarische Arbeiden vun nedderdüütsche Autoren oder „Alldagsgeschichten op Platt opgaabelt“ (Ünnertitel). De Autoren leest ehr Texten sülvst.

## Kiek ook bi

* Plattdüütsch Radioprogramm

## Weblinken

* NDR: Hör mal ’n beten to
* Amazon: CD vun Hör mal ’n beten to
Mull (Eiland)

**Mull** is en Eiland an de Noordwestküst vun Schottland, dat to Argyll un Bute höört. Dat Zentrum vun dat Eiland is Tobermory. Na den Zensus vun 2001 leevt op Mull 1.841 Minschen.

## Geografie

Dat Eiland is dat Resultat vun de lange Erosion vun de letzten 30 bet 40 Millionen Johren: Mull besteiht to’n groten Deel ut Basalt. De Rest is Moor. De hööchste Punkt is mit 966 Meters de Ben More.

## Historie

Op Grund vun funnene Speerspitzen warrt vermoodt, dat de eersten Minschen in’t 6. Johrdusend v. Chr. op Mull leevt hebbt. In de Steen- oder Bronzetiet hebbt de Inwahners vun Mull ünner annern dat Steenfort Dun Ara boot, een Steenkrink, veer Steenregen, mehr as een Dutz Menhiren un twee Brochs.

In’t 14. Johrhunnert wörr Mull Deel vun de Lordship of the Isles.

Nadem de Lordship in’t Johr 1493 tosamenbraken weer, harr de Klan Maclean de Herrschop op dat Eiland övernahmen, de in’t Johr 1681 vun’n Clan Campbell aflööst wörr.

Hüüt gifft dat op Mull veel Tourismus un dat Eiland is en Twüschenstatschoon för vele Pilgers, de över Mull na Iona reisen doot. Mull is över Fähren mit Oban, Lochaline un Ardnamurchan verbunnen. Vun Mull ut verkehrt Utflogsbööd na de lütten Eilannen Iona un Staffa. Dat Eiland hett mit de Isle of Mull Railway ok en egen twee Kilometers lang Smallspoor-Iesenbahn.

## Weblenken

* Websteed vun dat Eiland (engelsch)
Raasay

**Raasay** (de Naam bedüüd *Reh-Eiland*) is en Eiland twüschen Skye un dat faste Land vun Schottland, dat to de Binneren Hebriden höört. Üm 1800 rüm hefft mehr as 900 Lüde up Raasay wahnt, hüde gifft dat noch 194 Inwahners. Dat Eiland warrt dör den Sund vun Raasay vun Skye un dör den Binneren Sund vun Applecross trennt. Dat lütte Eiland South Rona mi een Inwahner liggt vör ehr Noordküst.

Dat Eiland hett en Läng vun 22,5 Kilometers vun Noord na Süüd un en Breed vun fief Kilometers vun Oost na West. De hööchste Punkt is mit 444 Meters de Dun Caan. Dat Dörp Inverarish liggt an de Waterkant in’n Süüdoosten. En Deel vun’t Dörp deen in'n Eersten Weltkrieg as Kriegsfangenenlager för Düütsche. Die Fangenen harrn in dat Arzbargwark vun dat Eiland arbeiden musst, dat se korte Tiet na den Krieg stillleggt hebbt.

Vundaag arbeidt de Inwahners in de Fischeree, för de Fähr oder pennelt to ehr Arbeidsplätz na Portree op Skye. Dat gifft ene Volksschool, aver öllere Schölers mööt mit de Fähr un den Bus na Portree fohren.

Wiel dat Eiland geologisch intressant is, warrt Raasay vun vele Studenten besöökt, de hier an Kartierungsprojekten mitarbeidt.

Sehnswöördigkeiten sünd de Överresten vun en Broch, de Ruinen vun dat Slott Brochel, dat ole Raasay House un vele Wannerweeg. Raasay is de Heimat vun de Raasay-Wöhlmuus, de eenzig op dit Eiland leevt. Todem gifft dat vele verschedene Plantenoorden un en grote Populatschoon vun Ottern.

En Fähr, de 15 Minuten bruukt, verbinnt dat Eiland mit Sconser op Skye. En lütt Laden un en Poststell finnt sik in Inverarish. Todem gifft dat dat *Isle of Raasay Hotel*, dat *Raasay Outdoor Center* un en Jöögdherbarg.
Rudolf Kinau

**Rudolf Kinau** (* 23. März 1887 in Finkwarder; † 19. November 1975 ok dor) is een vun’e bekanntste nedderdüütsche Schrievers.

Vör sien Karrier as Bökerschriever weer he in de Hoochseefischeree un as de Wirtschaftslaag för de Seefohrers slechter wurr in de Hamborger Fischhall tätig.

He schreev 1916 de Naroop op sien öller Broder, de sik Gorch Fock nööm un dat weer de Beginn vun sien literarisch Leven. Bekannt is ok de Sendereeg *[[Hör mal’n beten to]]* op de NDR, wo he bannig lang mitwürkt hett.

33 Bökers schreev Kinau, Hörspelen un Theaterstücker sünd ok vun em erschienen.

## Utteeknung
* 1962: Fritz-Reuter-Pries

## Weblenken
Smölten

**Smölten** is de Övergang vun de fasten Phaas na den fletigen. Dorbi ist tomeist Hitt nödig. Bi lieken Druck is de Temperatur, bi de en Stoff smölten deit jümmer gliek. Bi den Vörgang sülvst blifft de Temperatur vun den Stoff konstant, wiel de Warmsenergie, de tosätzlich rinsteken warrt, warrt bruukt, üm de Binnen to optolösen. De Mengde vun Energie, de man dorför bruukt, warrt ok Smöltwarms nöömt.

Bispeel:
*Ies smölt bi 0 °C to Water.
*Iesen smölt bi 1535 °C.

De meesten chemisch Stoffen hebbt een  Smöltpunkt, wat de Temperatur is, wo de Stoff smölt. Dat gifft aver ook Stoffen, de sutje un sinnig week warrt un wo sick dat Smölten hentreckt. Dat is so bi Glas un Thermoplasten.

Bi veele Stoffe is dat so, dat se ehr Smöltpunkt ännern dot, wenn noch een annern Stoff dortomischt warrt. So is dat t.&nbsp;B. bi Water, dat ok al bi Temperaturen ünner 0 °C smölt, wenn dor Solt in oplöst is. Dorüm warrt in'n Winter faken Solt op de Straaten streiht, dormit dat Is opdaut. Wat glieks is ok ut de Geologie, nipp un nau ut de Vulkanologie, bekannt. Dor bildt sik dat hitte Magma in de Eer, wat denn opstiggt un as Lava ut Vulkane utspeen warrt. Magma entsteiht ober ut opsmölten Steen. Dat passert ober bi jümmer siedere Temperaturen, wenn t.&nbsp;B. Water oder Kohlenstoffdioxid ümto is.

## Ünnerköhlte Smölt
En ünnerköhlte Smölt is en Fletigkeit, de vun de Temperatur ünner den Smöltpunkt liggt un sik dormit in en Phaas befinnt, in de se an sik nich wesen schüll. Disse Effekt heet ok Ünnerköhlen un warrt in Latentwarmsspiekers utnütt.