open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Echte Kellerswiene

De **Echten Kellerswiene** (Oniscidea) sünd en Ornen mank de Kellerswiene (Isopoda). Se sünd de eenzigsten Kreefte (Crustacea), de duerhaftig an Land leven doot. Gegen annere Gruppen vun de Kreefte over, de sik ok en tiedlang up dat Dröge upholen doot, könnt se sik ok buten dat Water vermehren.  Weltwiet gifft dat mehr as 3.500 Aarden vun de Echten Kellerswiene. Se verdeelt sik up en Reeg vun Familien. In Düütschland sünd bi 5o Aarden tohuse. 

## Wie se leven doot

De Echten Kellerswiene ehr Butenskelett besteiht ut Chitin. Dor sitt avers keen Laag Wass over un dat Water ut dat Lief verfluggt bi dröge Luft unbannig gau. Vundeswegen sünd de Deerter sunnerlich in’n Sommer bloß in’e Nacht aktiv un versteekt sik overdag unner Steen, Barken oder annerwegens mank de Plantenwelt. In Vörjohr un Harfsttied sünd se ok wedder mehr overdag togange. Faken sammelt se sik dor in grote Masse up’n Bulten bi. In’e Eer buddelt se sik an sik nich in, se blievt dor in de Eer ehre Streilage. Sunnerlich Rullkellerswiene un noch mehr Aarden, as dat Wöstenkellerswien (*Hemilepistus reaumuri*) hefft ehrn Aten heel un deel vun Kemen up Tracheen umstellt un sünd so noch beter anpasst for dat Leven ok in drögere Gemarken.

## Wat se freten doot
De Echten Kellerswiene höört, tohopen mit Springsteerten (Collembola), allerhand Mieten un Dusendfööt to de Fauna up’e Uppersiete vun’e Eer. Se speelt dor en wichtige Rull in de Ökologie bi dör dat Tweimaken un Ut’neenkleien vun orgaansch Material. So bringt se all tohopen Humus tostanne. Freten doot se sunnerlich Planten, de ut’neen fallt, sunnerlich Loof un Holt, man ok Algen, Swämme ehre Fadens, dode Insekten, Schiete un Spinneneier. Ok ehre egen Schiete freet se fökener, vunwegen datt dat Lignin, wat dor in sitten deit, anners nich afboot weern kann. 

## Systematik

**Ligiamorpha:**

**Tylomorpha:**
* Tylidae

## Literatur
* Peter Ax: *Das System der Metazoa II. Ein Lehrbuch der phylogenetischen Systematik.* Gustav Fischer Verlag, Stuttgart, Jena 1999.
* Richard C. Brusca und George D. F. Wilson: *A phylogenetic analysis of the Isopoda with some classificatory recommendations.* In: *Mem. Queensland Mus.* 31 (1991), S. 143–204 (ziteert nah Tree of Life: Isopoda).
* Hans-Eckard Gruner: *Klasse Crustacea.* In: Hans-Eckard Gruner (Rutg.): *Lehrbuch der Speziellen Zoologie, Band I, 4. Teil: Arthropoda (ohne Insecta).* Gustav Fischer Verlag, Stuttgart, Jena 1993.
*Karl Eduard Linsenmair: *Die Wüstenassel. Sozialverhalten und Lebensraum*, in: Umschau (1973) 73, H. 5, S. 151f. (Vulltext)
* Horst Kurt Schminke: *Crustacea, Krebse.* In: Wilfried Westheide, Reinhard M. Rieger (Rutg.): *Spezielle Zoologie Teil 1: Einzeller und Wirbellose Tiere.* Gustav Fischer Verlag, Stuttgart, Jena 1997.

## Belege


## Weblenken
Muerswiene

**Muerswiene** (Oniscidae) sünd en Familie mank de Ornen vun de Kellerswiene (Isopoda).

## Kennteken
Dat Lief vun düsse Deerter is wat platt mit düütliche Segmente. Ehre Farv is bruungries. En Ruggenpanzer (Carapax) gifft dat nich. Seken dreegt Brödelbüdels an de Basis vun de eersten fiev Paar Looppoten. 

## Wo se vorkamen doot
Allerhand Aarden kummt up Land vor in en fuchtig Umto, as in Holtrottels, unner Steen un in Höhlen, man de meisten leevt in de See.

## Geslechter
* *[[Cerberoides]]* 
* *[[Diacara]]* 
* *[[Exalloniscus]]* 
* *[[Hanoniscus]]* 
* *[[Hiatoniscus]]* 
* *[[Hora (Geslechtt)|Hora]]* 
* *[[Krantzia]]* 
* *[[Oniscus]]* 
* *[[Oroniscus]]* 
* *[[Sardoniscus]]* 
* *[[Tasmanoniscus]]* 

## Literatur
* David  Burnie (2001) - *Animals*, Dorling Kindersley Limited, London. ISBN 90-18-01564-4 (naar het Nederlands vertaald door Jaap Bouwman en Henk J. Nieuwenkamp).
Saanstermoor

**Saanstermoor** () is en lütten Oort in de Gemeen Hagen in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen. Binnen de Gemeen höört de Oort to de polietsche Oortschop Saans.

## Geografie

De Oort liggt in dat Moor von dat Siedland in Oosterstood. Na Oosten slütt sik de Oosterholter Geest an. Dat Water ut dat Rebeed flütt över Gravens na dat Saanster Sielfleet hen af. De Werser löppt veer Kilometer in’n Westen langs. In’n Noordoosten liggt dat Naturschuulrebeed Bargsmoor/Rechtenflethermoor.

De Naveröörd sünd Rechtenflethermoor, Wittenbarg un Driftseth in’n Noordoosten, Grienenbargshusen, Kassbrook un Hagen in’n Oosten, Harmonie in’n Süüdoosten, Offenwardermoor in’n Süden, Offenwarden un Weersbe in’n Süüdwesten, Saans in’n Westen un Rechtenfleth in’n Noordwesten.

## Historie

Saanstermoor is as Moor-Anbo von Saans ut grünnt worrn.

### Verwaltungsgeschicht

In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Weersbe in’n Kanton Hagen höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.

De Oort hett vör 1885 to’n Bezirk Noord-Oosterstood von dat Amt Hagen tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Geestmünn. 1932 is dat Deel von’n Kreis Wersermünn worrn un 1977 von’n Landkreis Cuxhoben.

De Oort hett jümmer al to de Gemeen Saans tohöört, de 1968 mit Offenwarden, Rechtenfleth un Weersbe to de Gemeen Saans tohoopgahn is un 1974 noch Wortfleet tokregen hett. An’n 1. Januar 2014 is de Gemeen Saans denn Deel von de ne’e Gemeen Hagen worrn. Sietdem höört Saanstermoor to de Oortschop Saans binnen de Gemeen.

### Inwahnertall

### Religion

Saanstermoor is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Johannes-de-Döper-Kark in Saans.

För de Kathoolschen is de Hillig-Hart-Jesu-Kark in Geestmünn tostännig.

De Doden warrt op’n Karkhoff Saans begraven.

## Weertschop un Infrastruktur

För Saanstermoor is de freewillige Füürwehr Saans mit tostännig.

### Verkehr

Dör Saanstermoor löppt de Kreisstraat 51, de in’n Westen na Saans an de K&nbsp;50 un in’n Oosten na Hagen an de Landsstraat 134 geiht. De K&nbsp;50 geiht in’n Noorden över Rechtenfleth, Neenlann un Büttel na Deesdorp un in’n Süden na Weersbe un Rechtebe. De L&nbsp;134 löppt in’n Süden över Uthleer un Meyenborg na Swonewebel un Blomendal un in’n Noordoosten över Hagen un Braamst na Stubben un Beverst.

De nächste Autobahn is de Autobahn 27 (Afsnidd Bremen–Bremerhoben). De Opfohrt 12 Hagen liggt een Kilometer in’n Noordoosten von Saanstermoor an de K&nbsp;51.

De Bahnhoff Luunst an de Bahnlien Bremen–Bremerhoben is so üm un bi 18 Kilometer wied weg in’n Noordoosten. Op de Nedderwerserbahn hett dat von 1911 bet 1931 Personenverkehr geven. De Bahnhoff Saans leeg so veer Kilometer in’n Westen.

## Footnoten
Harmonie

**Harmonie** betekent

* Harmonie, en Form von Ästhetik dör Eenklang,
* Harmonie, Form von düsse Ästhetik in de Musik,
* Harmonie, en Orchesterform,
* Harmonie, en Ensemble ut Blaasinstrumente ut Holt un Blick so as dat in dat 18. Johrhunnert begäng weer,
* Harmonia praestabilita, en Begreep ut de Metaphysik,
* Harmonie, Oort in de Gemeen Eitorf in’n Rhien-Sieg-Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Harmonie, Oort in de Gemeen Hagen in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Harmonie, Bühn in Bonn,
* Harmonie-Sellschop, Kulturvereen in Meideborg,
* Harmonie, Kunzert- un Kungresszentrum in Heilbronn,
* Evangelienharmonie, eenheitliche Levensgeschicht von Jesus na de veer Evangelien,
* Passionsharmonie, eenheitliche Liedensgeschicht von Jesus na de veer Evangelien,
* *[[Harmonie (Keyserling)|Harmonie]]*, Novelle von Eduard von Keyserling,
* Harmonie, as Denkmaal schuult Gebüüd in Kempten.
Harmonie (Gemeen Hagen)

De **Harmonie** () is en lütten Oort in de Gemeen Hagen in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen. Binnen de Gemeen höört de Oort to de polietsche Oortschop Hagen mit to.

## Geografie

De Oort liggt op’n Rand von de Oosterholter Geest an’n Rand von dat Grienenbargsmoor un dat Hagener Königsmoor, de hier deep in de Geest rinreckt. Dat Water ut dat Rebeed flütt över Gravens na’n Indiekkanaal hen af. In’n Süden liggt dat Naturschuulrebeed Borner Moor.

De Naveröörd sünd Grienenbargshusen in’n Noorden, Kassbrook un Hagen in’n Noordoosten, Dörphagen in’n Oosten, Wolsbuddel, Leernst un Neenhusen in’n Süüdoosten, Uthleer un Weersbermoor in’n Süüdwesten un Offenwardermoor un Saanstermoor in’n Noordwesten.

## Historie

De Harmonie is as Gasthuus an de Straat twüschen Hagen un Uthleer anleggt worrn. Eerst in dat 20. Johrhunnert sünd dor noch annere Hüüs boot worrn un de Harmonie is to en lütten Oort ranwussen. Ünner annern hett dat dor dat Klinkerwark Hagen un en Törfwark geven.

### Verwaltungsgeschicht

De Oort hett vör 1885 to de Böörd Braamst von dat Amt Hagen tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Geestmünn. 1932 is dat Deel von’n Kreis Wersermünn worrn un 1977 von’n Landkreis Cuxhoben.

De Oort hett jümmer al to de Gemeen Hagen tohöört. An’n 1. Januar 2014 is de Gemeen Hagen denn Deel von de ne’e Eenheitsgemeen Hagen worrn. Sietdem höört de Harmonie to de Oortschop Hagen binnen de Gemeen.

### Inwahnertall

### Religion

De Harmonie is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Martin-Luther-Kark in Hagen. De Kark is 1897 boot worrn. Vörher hett de Oort to dat Kaspel von de Jacobi-Kark in Braamst höört.

För de Kathoolschen is de Hillig-Hart-Jesu-Kark in Geestmünn tostännig.

## Weertschop un Infrastruktur

För de Harmonie is de freewillige Füürwehr Hagen mit tostännig.

### Verkehr

Dör de Harmonie löppt de Landsstraat 134, de in’n Süden över Uthleer un Meyenborg na Swonewebel geiht un in’n Noordoosten över Hagen, Braamst un Bokel na Stubben un Beverst.

De nächste Autobahn is de Autobahn 27 (Afsnidd Bremen–Bremerhoben), de blots en poor hunnert Meter in’n Westen von’n Oort langslöppt. Na de Opfohrt 12 Hagen in’n Noordwesten von de Harmonie an de K&nbsp;51 sünd dat liekers knapp söven Kilometer.

De Bahnhööv Stubben un Lübbs an de Bahnlien Bremen–Bremerhoben sünd all beid so üm un bi 14 Kilometer wied weg in’n Noordoosten/Oosten. Op de Nedderwerserbahn hett dat von 1911 bet 1931 Personenverkehr geven. De Bahnhööv Offenwarden un Weersbe legen so söss Kilometer in’n Westen.

## Footnoten
Adolf Bacmeister

**Adolf Bacmeister** is de Naam von

* Adolf Bacmeister (1827–1873), düütschen Germanist un Schriever,
* Adolf Bacmeister (1882–1945), düütschen Mediziner.
Rullkellerswiene

**Rullkellerswiene** (Armadillidiidae) sünd en Familie in de Ornen vun de Kellerswiene (Isopoda).

## Kennteken
De Ruggen vun düsse Deerter is duchtig wölvt. Dat Achterlief is rund. An de Poten an't Achterlief hefft se längere Organe an sitten (Pseudotrachea). De Jungen hefft en Paar Been minner, as de Olen. 

## Wie se leven doot
Düsse Kellerswiene leevt meist up Land. Wenn se in Gefohr sünd, rullt se sik tohopen to en lüttjen Ball

## Literatur
* David  Burnie (2001) - *Animals*, Dorling Kindersley Limited, London. ISBN 90-18-01564-4 (naar het Nederlands vertaald door Jaap Bouwman en Henk J. Nieuwenkamp).
Carl Rodenburg

**Carl Rodenburg** (* 17. Mai 1894 in Geestmünn; † 5. November 1992 in Graiwen) weer en düütschen Offzeer. He weer toletzt Generalleutnant in’n Tweten Weltkrieg.

## Leven

Rodenborg is 1894 as Söhn von Julie, borene Bade, un den Koopmann un Senater Carl D. Rodenburg in Geestmünn boren. Na dat Abitur 1912 is he to’n 1. Oktober 1913 as Eenjohrig-Freewilligen in dat 5. Badische Infanterie-Regiment Nr. 113 intreden un hett mit düt Regiment an’n Eersten Weltkrieg deelnahmen. To de Tied von de Kapitulatschoon harr he den Rang von en Oberleutnant. 

Na dat Enn von’n Krieg is he in de Riekswehr övernahmen worrn un weer ünner annern Kumpaniebaas in dat 14. (Badische) Infanterie-Regiment un Kummandör von dat 12. Infanterie-Regiment. Later, denn al in de Wehrmacht, weer he as Oberstleutnant Kummandör von’n Lehrstaff von de Infanterieschool Döberitz.

An’n 15. Februar 1920 het he Maria Geissenberger freet, von de he an’n 13. Juli 1925 wedder scheed worrn is. An’n 22. September 1934 hett he denn Thekla Neminar (* 30. August 1899) freet. De beiden harrn een Dochter.

In’n Tweten Weltkrieg hett he as Kummandör von dat Infanterie-Regiment 203 an’n Westfeldtog (1940) deelnahmen, ünner annern in’n Ruum Verdun un Toul. Mit düt Regiment weer he von 1941 af an ok an de Oostfront. He hett dor ünner annern en Övergang över’n Dnepr funnen un de Stalin-Lien dörbraken.

An’n 26. Januar 1942 is he as Generalmajor Kummandör von de 76. Infanterie-Division worrn, de ünner annern in de Slacht von Stalingrad fuchten hett. An’n 8. Oktober 1942 hett Rodenburg dat Ridderkrüüz von dat Ieserne Krüüz kregen un an’n 31. Januar 1943 dat Ekenloov to dat Ridderkrüüz. An’n sülven Dag güng he mit Friedrich Paulus in sowjetsche Fungenschop. In’n Oktober 1955 is he wedder ut de Fungenschop freekamen.

## Ehren
* Iesern Krüüz (1914) II. un I. Klass
* Ridderkrüüz von’n Orden von’n Zähringer Lööw mit Sweerter
* Hanseatenkrüüz Bremen
* Verwunntenafteken (1918) in Swart
* Spang to dat Ieserne Krüüz II. un I. Klass
* Düütsch Krüüz in Gold an’n 7. März 1942
* Ridderkrüüz von dat Ieserne Krüüz mit Ekenloov
** Ridderkrüüz an’n 8. Oktober 1942
** Ekenloov an’n 31. Januar 1943 (189. Utgaav)

## Footnoten
Carl Heiligenstadt

**Carl Heiligenstadt** (* 8. Oktober 1860 in Geestmünn; † 5. Juni 1920) weer en düütschen Bankdirekter un Politiker.

Heiligenstadt is 1860 in Geestmünn boren. He hett Staatswetenschoppen un Bueree an de Universitäten Leipzig, Berlin un Heidelberg studeert un 1884 sien Dr. phil. maakt. Vör dat Studium harr he al praktisch de Bueree kennenlehrt un na dat Studium hett Heiligenstadt in’n April 1888 anfungen för de Bank A. Busse & Co. A.G. to arbeiden. In’n Juli 1889 is he in de Direkschoon von de Disconto-Gesellschaft wesselt. An’n 1. April 1894 is he as Hülpsarbeider för statistische un volksweertschopliche Fragen in de Rieksbank beropen worrn un an’n 1. Oktober 1895 as Maat in dat Direktorium von de Prüüßsche Central-Genossenschaftskass. Heiligenstadt hett blangen annere lüttjere Arbeiden in Conrad un Schmoller jemehr Johrböker en Reeg gröttere Opsätz över Bankwesen, Bankpolitik un Hannelsbilanz schreven un de Schrift *Die Preußische Central-Genossenschaftskasse, Jena 1897* rutbröcht.

Von 1898 af an weer he Maat von’n Düütschen Rieksdag för den Wahlkreis Meideborg 6 (Wanzleben). He weer dor in de Natschonalliberale Partei. Sien Mandaat hett he an’n 5. Juli 1900 dalleggt. För em is denn Paul Schmidt nawählt worrn.

Na’n Dood von Karl von Huene is he 1900 Präsident von de Prüüßsche Central-Genossenschaftkass worrn, wat he bet to sien Dood 1920 dör en Hartslag bleven is.
Kellerswiene an sik

**Kellerswiene an sik** (Porcellionidae) sünd en Familie mank de Ornen vun de Kellerswiene (Isopoda). De Aarden, de hier tohören doot, könnt sik nich to en lüttje Kogel tohopenrullen, gegen de Rullkellerswiene (Armadillidiidae) over, de dat könnt. To düsse Familie weert 530 Aarden torekent. Se sünd up all Kontinente tohuse, man nich in de Antarktis. 

## Geslechter
To düsse Familie höört 19 Geslechter to, unner Umstänn ok noch twee Geslechter mehr (*[[Inchanga]]* un *[[Mahehia]]*).

**[[Acaeroplastes]]* Verhoeff, 1918
**[[Agabiformius]]* Verhoeff, 1908
**[[Atlantidium]]* Arcangeli, 1936
**[[Brevurus]]* Schmalfuss, 1986
**[[Caeroplastes]]* Verhoeff, 1918
**[[Congocellio]]* Arcangeli, 1950
**[[Dorypoditius]]* Verhoeff, 1942
**[[Leptotrichus]]* Budde-Lund, 1885
**[[Lucasius]]* Kinahan, 1859
**[[Mica (Kellerswiene)|Mica]]* Budde-Lund, 1908
**[[Pondo (Geslecht)|Pondo]]* Barnard, 1937
**[[Porcellio]]* Latreille, 1804
**[[Porcellionides]]* Miers, 1877
**[[Proporcellio]]* Verhoeff, 1907
**[[Soteriscus]]* Vandel, 1956
**[[Thermocellio]]* Verhoeff, 1942
**[[Tropicocellio]]* Arcangeli, 1950
**[[Tura (Kellerswiene)|Tura]]* Budde-Lund, 1908
**[[Uramba]]* Budde-Lund, 1908

## Belege
Johann Jungblut

**Johann Jungblut**, ok *Johann Jungbluth* (* 16. April 1860 in Saarburg; † 17. Dezember 1912 in Düsseldörp), weer en düütsch Landschapsmaler vun de Düsseldörper School.

## Leven

Jungblut weer tonächst as Kunstgewerbler bi de Firma Villeroy & Boch in Mettlach tätig. As Autodidakt hett he sück de Kunstmaleree aneegnet. 1885 truck he nah Düsseldörp, wo he de Rull vun en Eenzelgänger harrt hemm sall. Af 1889 wahn he in den Stadtdeel Pempelfort. In Düsseldörp wurr 1888 sien Söhn, de latere Bildhauer Emil Jungblut, boren. Ok de Maler Walter (1892–1941) un Hans Jungblut weern sien Söhns.

Jungblut sien Maleree hett sück stark an olttnedderlannsch Vörbiller richt. Sien Spezialität wurrn impressionistisch malt, nebelige Winterlandschapen an nedderlannsch Gewässern bi deepstahn Sünn. Ok norweegsch Fjorde un wiedere Motive hett he faken in disse Aart un Wies malt. Eenige vun sien Biller hett he mit dat Pseudonym *J. Sander* betekent. Man vermoot ok, dat he ok achter dat Pseudonym *[[J. Metzler]]* stecken kunn.

## Warken (Utwahl)
* *Ansicht von Gent*, 1883
* *Moorlandschaft mit Birken*, 1885
* *Abendliche Winterlandschaft*, um 1885
* *Abendstimmung über einer Dorfstraße*
* *Winterabend vor einem holländischen Dorf*
* *Abendsonne über einem vereisten Flusslauf*
* *Herbstliche Niederrheinlandschaft mit Angler auf einem Kanal*
* *Winterabend (Bauersleute auf einer Dorfstraße im Abendrot)*
* *Zwei junge Reisigsammlerinnen im herbstlichen Birkenwald*
* *Verschneite Dorflandschaft im Abendrot*
* *Zwei Bäuerinnen am Waldbach*
* *Die Kartoffelernte*
* *Vorfrühling in einem norwegischen Fjord*, Deutsches Schifffahrtsmuseum, Bremerhaven
* *Der Naero-Fjord im Sommer*
* *Norwegischer Fjord*
* *Landschaft am Niederrhein im Spätsommer*
* *Gehöft mit Windmühle am Winterabend*
* *Vorfrühling am Altwasser*
* *Kalter Wintertag (Bauersleut auf gefrorenem Gewässer vor dem Dorfe)*
* *An einem holländischen Kanal*
* *Abendliche Heimkehr vom Markt*

## Kiek ok
* List vun Maler vun de Düsseldörper Malerschool

## Literatur
* ''Jungblut, J.''. In: Friedrich von Boetticher: *Malerwerke des neunzehnten Jahrhunderts. Beitrag zur Kunstgeschichte*. Band I, Dresden 1891, S. 630.
* Thieme-Becker, Band XIX, S. 324

## Weblenken

* ''Johann Jungblut'', Kurzbiografie und Galerie im Portal *tuttartpitturasculturapoesiamusica.com*
* ''Johann Jungblut'', Auktionsresultate im Portal *van-ham.com*
* ''Johann Jungblut (1860–1913) – Öl auf Leinwand, „Sommertag am See“'', Kurzbiografie und Exposé im Portal *auktionshaus-aldag.de*

## Enkeld Nahwiesen
Minna Ziel

**Minna Ziel** (* 8. Juni 1827 in Rostock; † 4. Dezember 1871 ok dor; vullständig Naam: *Wilhelmine Auguste Marie Ziel*) weer en düütsch Bildnis- un Genremalerin.

## Leven
Minna Ziel weer de Dochter vun den Bookholler Christoph Ernst Johann Ziel (1788–1854) un de sien Fru Franzisca Henriette, geb. Koeve (1803–1873). Se weer en Schölerin vun Karl Ferdinand Sohn in Düsseldörf. Minna Ziel weer aber in hör Heimatstadt tätig. En vun hör Schölerinnen weer Elisabeth Strempel. Dat Kulturhistorisch Museum Rostock un dat Heimatmuseum Warnemünde hemm eenige vun hör Warken, de in den Stil vun de Düsseldörper Malerschool utführt wurrn sünd, in hör Bestand.

## Kiek ok
* List vun Maler vun de Düsseldörper Malerschool

## Literatur
* Ziel, Minna. In: Hans Vollmer (Hrsg.): Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart. Begründet von Ulrich Thieme und Felix Becker. Band 36: Wilhelmy–Zyzywi. E. A. Seemann, Leipzig 1947, S. 492.
* Jochen Schmidt-Liebich: Lexikon der Künstlerinnen 1700–1900: Deutschland, Österreich, Schweiz. Saur, München 2005, ISBN 3-598-11694-2, S. 525
* Grete Grewolls: Wer war wer in Mecklenburg und Vorpommern. Das Personenlexikon. Hinstorff Verlag, Rostock 2011, ISBN 978-3-356-01301-6, S. 11174.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* Literatur över Minna Ziel in de Landesbibliographie MV
Barry Clark Barish

**Barry Clark Barish** (* 27. Januar 1936 in Omaha, Nebraska) is en US-amerikaansch Physiker. 2017 wurr hüm gemeensam mit Rainer Weiss un Kip Stephen Thorne de Nobelpries för Physik för *entscheeden Bidrääg to den [[LIGO]]-Detektor un de Opdecken vun  [[Gravitatschonswelle]]n* tospraaken.

## Leven un Wark
Barish hett de School in Los Angeles besöcht un studeer Physik an de University of California, Berkeley, mit den Bachelor-Afsluss 1957 un de Dokterarbeit in experimenteller Hoochenergiephysik 1962. Af 1962 weer he an dat Caltech, wo he 1966 Assistant Professor, 1969 Associate Professor un 1972 Perfesser wurr. 1991 wurr he *Maxine and Ronald Linde Professor*. 2005 wurr he Professor Emeritus.

In de 1970er Johren weer he an dat Fermilab an Hoochenergie-Neutrino-Experimenten bedeeligt, de to de eerst Experimenten hörrn deen, bi de  neutrale swaak Strööms vun de elektroswaak Wesselwirken nahwiest wurrn. In de 1980er Johren broch he Ünnergrundexperimente to de Söök nah magnetisch Monopolen un anner hypothetischen Deelken (ümsett an Laboratori Nazionali del Gran Sasso in Italien) up den Weg un weer dormit an de Front vun de Astrodeelkennphysik.

1994 wurr he Principal Investigator bi LIGO un 1997 bit 2005 weer he de sien Direkter. He hett dat  Experiment vun de Finanzeeren över de Konstruktschoon vun de Laser-Interferometer bit to de Organisatschoon vun de internatschonale Rosommenarbeit vun över 1000 Mitarbeitern up. De Advanced Proposal vun LIGO wurr noch in sien Tiet as Direkter erstellt. 2015 gelung mit LIGO de eerste direkte Nahwies vun Gravitatschonswellen un dat Versmülten vun twee Swaart Löcker. De Opdecken wurr in‘ Februar 2016 bekannt geven (un vun Barish an‘ CERN präsenteert).

He weer Direkter vun den *Global Design Effort* för den International Linear Collider. Van 2001 bit 2002 weer he Ko-Direkter in dat Komitee vun dat High Energy Physics Advisory Panel (HEPAP), de de langfristig Strategie vun de Hoochenergiephysik in den USA plaant.

## Utteknungen
2016 kreeg he mit Adalberto Giazotto den Premio Enrico Fermi för hör Andeel an dat Opdecken vun de Gravitatschonswellen un dat Opdecken vun dat Versmülten vun Swaart Löcker (binary black hole mergers) (Laudatio).

He is Liddmaat vun de National Academy of Sciences, de American Academy of Arts and Sciences, de American Association for the Advancement of Science un Fellow vun de American Physical Society, deren Präsident he 2011 weer. Van 2003 bit 2009 weer he in den National Science Board. He is Ehrendokter in Glasgow, Bologna un an de University of Florida un hull de Van Vleck Lectures. 2017 kreeg he sowohl de Henry-Draper-Medaille, as ok den Prinzessin-von-Asturien-Preis un den Nobelpries för Physik (gemeensam Kip Stephen Thorne un Rainer Weiss).

## Privates
Barry Barish is mit Samoan Barish verheiraadt. Se hemm twee Kinner, Stephanie Barish, un Kenneth Barish, Perfesser för Physik un Astronomie an de University of California, Riverside.

## Weblenken

* Homepage am Caltech

## Enkeld Nahwiesen
Jacques Dubochet

**Jacques Dubochet** (* 8. Juni 1942 in Aigle VD) is en Swiezer Biophysiker. Hüm wurr 2017 de Nobelpries för Chemie tospraaken. He hett dat Verfohren to Kryo-Elektronenmikroskopie entwickelt un an de Universität Lausanne lehrt.

## Leven
1962 legg Dubochet de Matura af. 1967 kreeg he en Afsluss as Physikingenieur an de École polytechnique de l’Université de Lausanne (EPUL) un 1969 hett he sien Afsluss in Molekularbiologie an de Universität Genf maakt. In de Folg fung he an mit dat Elektronenmikroskop de DNA uttoforschen, wat in de Folg to sien Hööftforschungsthema wurr. 1987 wurr he  Universitätsperfesser an de Universität Lausanne an de Afdeelen för Ultrastrukturanalyse. 2007 wurr he emeriteert.

He deelt sück den Nobelpries för Chemie 2017 mit Joachim Frank un Richard Henderson.

## Privates
Sien Oorgrootvader Jacques-Julien Dubochet weer Herutgever vun dat Blatt L’Illustration. He is verheiraadt un hett twee Kinner.

## Weblenken
* Levensloop up de Sieden Universität Lausanne
* Infos to Jacques Dubochet up de Sieden vun de Universität Kopenhagen
* Chemie-Nobelpries up NZZ.ch

## Enkeld Nahwiesen
Internatschonale Kampagne to dat Afschaffen vun Atomwappen

De **Internatschonale Kampagne to dat Afschaffen vun Atomwappen** (**ICAN** - *International Campaign to Abolish Nuclear Weapons*) is en global Kampagne för dat Afschaffen vun all  Atomwappen dör en binnen internatschonalen Verdrag – en Atomwappenkonventschoon. 2016 un 2017 weer de Swoorpunkt de Insatz för un de  Mitarbeit an den UN-Verhandlungen för en Atomwappenverbotsverdrag as ersten Träe.

ICAN wurr 2007 bi de Konferenz vun den Atomwappensparrverdrag in Wien vun de IPPNW – Internatschonale Dokters för dat Verhüüden vun den Atomkrieg un anner Organisatschonen in‘t Leven ropen un in twalf Länner start. 2011 harr de Kampagne 200 Liddmaatsorganisatschonen in 60 Länner, 2017 sünd dat 468 Organisationen in 101 Länner.
Generalsekretärin is Beatrice Fihn ut Sweden.

ICAN will de global Apenlichkeit de Gefohr vun de 27.000 ut den Koolen Krieg verbleeven Atomwappen dorstellen, in’t Bewusstween ropen, dat Afschaffen in de apenlich Diskussion bringen un Druck up Regeeren utööven. To de wiedere Teelen vun de Kampagne hörrt de Vernetten vun  Organisatschonen, de weltwiet för dat Afschaffen vun Atomwappen arbeiten. ICAN arbeit dorup hen, en mögelk breet Basis vun Partnern uptobauen, vun Gewerkschapen över religiöös un humanitäär  Institutschonen bit he nto Umweltschuulorganisatschonen.

To de prominent Ünnerstütter vun de Kampagne hörrn de Dalai Lama, de ehmalge Generalsekretär vun de Vereente Natschonen Ban Ki-moon, de Freedensnobelpriesdräger Desmond Tutu un Jody Williams, Jazzpianist Herbie Hancock un Cricketspeler Ian Chappell.    
An‘ 6. Oktober 2017 wurr de ICAN in Oslo de Freedensnobelpries tospraaken.

## Weblenken
* Internationale Website der Kampagne ICAN
* Websteed vun ICAN Düütschland
* Websteed vun ICAN Swiez
* Websteed vun ICAN Öösterriek

## Enkeld Nahwiesen
Joachim Frank (Bioloog)

**Joachim Frank** (* 12. September 1940 in Weidenau an de Sieg) is en düütsch-amerikaansch Biophysiker an de Columbia University, New York City, un de University at Albany, The State University of New York. He gellt as Begrünner vun de Kryo-Elektronenmikroskopie vun Eenzelmolekülen un kunn wesentliche Bidrääg to de Struktur un Funktschoon vun de Ribosomen leisten.  2017 kreeg he gemeensam Jacques Dubochet un Richard Henderson den Nobelpries för Chemie tospraaken.

## Leven
Nah dat Vördiplom an de Albert-Ludwigs-Universität Freiburg (1963) un dat Diplom bi Walter Rollwagen an de Ludwig-Maximilians-Universität München mit de Arbeit *Untersuchung der Sekundärelektronen-Emission von Gold am Schmelzpunkt* (1967), hett Frank 1970 bi Walter Hoppe an de Technische Universität München mit de Arbeit *Untersuchungen von elektronenmikroskopischen Aufnahmen hoher Auflösung mit Bilddifferenz- und Rekonstruktionsverfahren*sien Doktertitel maakt. As Postdoktorand hett he bi R. Nathan an dat California Institute of Technology, bi R. M. Glaeser an de University of California, Berkeley un bi B. M. Siegel an de Cornell University arbeit. Siet 1972 weer Frank Forschungsassistent an dat Max-Planck-Institut för Biochemie, siet 1973 Forschungsgruppenleiter *(Senior Research Assistant)* bi Vernon Ellis Cosslett an de University of Cambridge.

Siet 1975 is Frank an dat *Wadsworth Center, New York State Department of Health* (University at Albany, The State University of New York) tätig, ünnerbraaken vun Forschungsupenhollen 1987 bi Richard Henderson an dat Medical Research Council in Cambridge, Grootbritannien, un 1994 bi Kenneth Charles Holmes an dat Max-Planck-Institut för medizinische Forschung in Heidelbarg. Van 1986 bit 2007 weer he Perfesser för Biomedizin in Albany. Siet 1997 hett Frank tosätzlich en Forschungsprofessur för Zellbiologie an de New York University inne, siet 1998 forscht he buterdem för dat Howard Hughes Medical Institute (HHMI). Siet 2003 öövt he en Lehrtätigkeit an de Columbia University ut un hett dor siet  2008 de Professur för Biochemie, molekulare Biophysik un Biowetenschapen inne.

Frank is verheiraadt un hett twee Kinner. Siet 1997 hett he neben de düütsch ok de US-amerikaansch Staatsbörgerschap. In sien Freetiet schrifft he fiktschonale Texte un bedrifft en Blog.

## Utteknungen (Utwahl)
* 1997 *Fellow* vun de American Association for the Advancement of Science
* 2006 Liddmaat vun de American Academy of Arts and Sciences
* 2006 Liddmaat vun de National Academy of Sciences
* 2014 Benjamin Franklin Medal vun dat Franklin Institute
* 2017 Wiley Prize in Biomedical Sciences
* 2017 Nobelpries för Chemie

## Literatur
* K. Mossman: Profile of Joachim Frank. In: Proceedings of the National Academy of Sciences. Band 104, Nr. 50, 11. Dezember 2007, S. 19668

## Weblenken
* DNB-Katalog
* Joachim Frank, Frank Lab un   Levensloop (PDF, 502 kB) bi de Columbia University (columbia.edu)
* franxfiction.com, fiktschonale Texte un Blog vun Joachim Frank

## Enkeld Nahwiesen
Michael Warren Young

**Michael Warren Young** (* 28. März 1949 in Miami, Florida) is en US-amerikaansch Chronobioloog un Perfesser an de Rockefeller University in New York City. 2017 wurr hüm gemeensam mit Jeffrey Connor Hall un Michael Morris Rosbash de Nobelpries för Physiologie oder Medizin tospraaken.

## Leven
Young is in Miami un de Umgegend vun Miami upwussen. All as Kind hett he suck för biologische Phänomene vun de zirkadianen Rhythmik – exotisch Blüten de nachts apen gaht un Vagels un Insekten, de biologische Klocken bi de rüümlich Orienteeren to Hülp nehmen, interesseert. Young hett 1971 sien Biologiestudium an de University of Texas at Austin mit en Bachelor afslooten un hett dor 1975 bi Burke Judd sien Doktertitel (Ph.D.) in Genetik maakt. As Postdoktorand hett he bi David Swenson Hogness an de Stanford School of Medicine arbeit, wo he mit molekulargenetischen Methoden transponible DNA-Elemente ünnersöken dee. 1978 wurr he *Assistant Professor* an de Rockefeller University in New York City, 1984 ok dor *Associate Professor* un 1988 ordentlich Perfesser. Young is hüüd (Stand 2017) wiederhen as Perfesser an de Rockefeller University tätig un dor ok *Vice President for Academic Affairs*.

## Wirken
Young hörrt to de Vörrieder vun de Erforschung vun de Molekularbiologie un de Genetik vun biologisch Rhythmen un forscht an de Betrecken tüschen Genen un Verhollen. Sien Arbeitsgrupp gelung de Identifizeeren vun tallriek Gene un Proteine, de an de zirkadiane Rhythmik bi *[[Drosophila melanogaster]]* bedeeligt sünd, dorünner *period*, *timeless*, *double-time*, *clock*, *cycle* un *shaggy*. As Mechanismus wurr en negative Rückkopplung vun de Transkriptschoon vörslahn. De Prinzipien laaten sück dorbi up höhgere Organismen un Söögdeerter överdragen. Neeere Arbeiten vun Young befaaten sück mit molekularen Störungen vun de biologisch Klock, de to Slaapstörungen führen. De Chronotherapie gellt as potentielle Anwennen vun de  Forschungsergevnisse bi den Minschen. Van 1987 bit 1996 forsch he tosätzlich för dat Howard Hughes Medical Institute (HHMI).

## Utteknungen (Utwahl)
* 2007: Liddmaat National Academy of Sciences
* 2009: Gruber-Pries för Neurowetenschapen (mit Jeffrey Connor Hall un Michael Morris  Rosbash)
* 2011: Louisa-Gross-Horwitz-Pries (mit Jeffrey Connor Hall un Michael Morris Rosbash)
* 2012: Canada Gairdner International Award (mit Jeffrey C. Hall und Michael Rosbash)
* 2012: Massry-Pries (mit Jeffrey C. Hall un Michael Rosbash)
* 2013: Wiley Prize in Biomedical Sciences (mit Jeffrey C. Hall un Michael Rosbash)
* 2013: Shaw Prize in Medizin (mit Jeffrey C. Hall un Michael Rosbash)
* 2017: Nobelpries för Physiologie oder Medizin (mit Jeffrey Connor Hall un Michael Morris Rosbash)

## Literatur
* *Who’s Who in America.* 66. Utgaav, Band 2: *M–Z.* Marquis Who’s Who, Berkeley Heights 2011, ISBN 978-0-8379-7032-5 (Band 2), ISBN 978-0-8379-7035-6 (Gesamtwark), , S. 4905

## Weblenken

* Laboratory of Genetics: Michael W. Young bi de Rockefeller University (rockefeller.edu); afropen an’ 1. Oktober 2011

## Enkeld Nahwiesen
Wilhelm Hallwachs

**Wilhelm Ludwig Franz Hallwachs** (* 9. Juli 1859 in Darmstadt; † 20. Juni 1922 in Dresden) weer en düütsch Physiker. 

## Werdegang
Hallwachs weer en Schöler vun Heinrich Hertz. 1886 harr de den buteren Photoeffekt opdeckt. Hallwachs hett de hertzschen Ünnersöken 1887 fortsett. Wegen sien Ergevnisse wurr de butere Photoeffekt lang Tiet Hallwachs-Effekt nömmt.

Mit de Ünnersöken vun den Photoeffekt legg he den Grundsteen to de Entwicklung vun de  Photozelle, de Photoelektrizität as ok de Luchtquantenhypothees vun Albert Einstein (kiek dorto ok Photon).

## Schriften
* *Über die elektromotorische Kraft, den Widerstand und den Nutzeffekt von Ladungssäulen (Accumulatoren)*. Diss., Straßburg 1883.
* *Elektrometrische Untersuchungen*. Habil.-Schrift, Leipzig 1885.
* *Über den Einfluß des Lichtes auf electrostatisch geladene Körper*. In: Annalen der Physik, Bd. 33, 1888, S. 301-312.
* *Ueber die Electrisierung von Metallplatten durch Bestrahlung mit electr. Licht*. In: Annalen der Physik, Bd. 34, 1888, S. 731-734.
* *Ueber den Zusammenhang des Electrizitätsverlustes durch Beleuchtung mit der Lichtabsorption*. In: Annalen der Physik, Bd. 37, 1889, S. 666-675
* *Die Lichtelektrizität*. Leipzig 1914.

## Literatur
* Armin Hermann: Hallwachs, Wilhelm. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 7, Duncker & Humblot, Berlin 1966, ISBN 3-428-00188-5, S. 565 f.
Groff Kellerswien

Dat **Growe Kellerswien** (*Porcellio scaber*) höört to de Echten Kellerswiene. Vun'e Farv is dat lei- bit hen to geelgrau un kann bit to 20 Millimeters groot weern. Dat hett en fien tackten Ruggenpanzer mit Le'e in Form vun Halfringe, 14 Stappbeen un 12 Spleetfööt, dorto noch en Steertplaten mit Grabbelorgane. 

## Naams
*Porcellio* kummt vun Latiensch „porcella“ = Farken, *scaber* is ok latiensch un heet groff, schietig. Up Platt weert düsse Deerter meist ohn groten Unnerscheed to de annern Kellerswiene eenfach *Kellerswien*, *Kellersöög*, *Kellersöge*, *Holtswien*, *Muerswien*, up Oostfreesch ok *Müertiek(e)* oder *Steentiek(e)* nömmt. 

## Wat se freten doot
Growe Kellerswiene freet Rottels ut ehr Umto. Man ok Kantuffeln versmaht se nich, wenn de sowiet sünd un aarnt weern könnt, un freet dor Gänge rin. Ok an Aaft un Grööntüüch gaht se bi, wenn dat inlagert is.

## Wo se leven doot
De Growen Kellerswiene leevt just dor, wo se ehr Freten finnen könnt. Faken hoolt se sik unner Steen up, ok in de Streilage vun Loofwolden un Buschwarks sünd se to finnen, just, as in Kellers, Goorns, Ställ, Drievhüser, up'n Mess un sunnerlich bi dood Holt.

## Bilder

Porcellio scaber on bark.jpg|*Porcellio scaber*
Porcellio-scaber.JPG|*Porcellio scaber*
Porcellio-scaber-29-04-2008-080.jpg|*Porcellio scaber*
Kellerassel1109.jpg|Vun dichtbi bekeken


## Literatur
* Heiko Bellmann, Kosmos-Atlas Spinnentiere Europas. Und Süßwasserkrebse, Asseln, Tausendfüßer, Kosmos, 2006, ISBN 3440107469.

## Belege


## Weblenken

* Assel-Werkstatt Uni Münster
Finterbarg

**Finterbarg** () is en Oort in de Gemeen Hagen in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen. Dat is en Oortsdeel von Finn un höört binnen de Gemeen Hagen to de polietsche Oortschop Braamst.

## Geografie

De Oort liggt op de Oosterholter Geest. Dat Water ut dat Rebeed flütt över Gravens na de Gackau hen af, de en poor hunnert Meter in’n Westen langslöppt.

De Naveröörd sünd Gackau, Kraansmoor un Langenfeld in’n Noorden, Loh in’n Noordosten, Harndorp un Ax in’n Oosten, Wohlthöben, Lübbs, Bremerhorn un Biloh in’n Süüdoosten, Albst in’n Süden, Dörphagen in’n Süüdwesten, Finn in’n Westen un Braamst in’n Noordwesten.

## Historie

De eersten Hüüs an’n Finterbarg sünd eerst in dat 19. Johrhunnert boot worrn.

### Verwaltungsgeschicht

De Oort hett vör 1885 to de Böörd Braamst in dat Amt Hagen tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Geestmünn. 1932 is dat Deel von’n Landkreis Wersermünn worrn un 1977 von’n Landkreis Cuxhoben.

De Oort hett fröher to de Gemeen Finn tohöört, de 1929 Deel von de Gemeen Harndorp worrn is. Mit de Gemeenreform in Neddersassen an’n 1. März 1974 is de Gemeen Harndorp denn Deel von de Gemeen Braamst worrn.

An’n 1. Januar 2014 is de Gemeen Braamst tohoop mit de ganze Samtgemeen Hagen oplööst un Deel von de ne’e Gemeen Hagen worrn. Binnen de Gemeen Hagen höört Finterbarg sietdem to de Oortschop Braamst.

### Inwahnertall

To Finn:

To Harndorp:

### Religion

Finterbarg is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Jacobi-Kark in Braamst.

För de Kathoolschen is de Johannes-de-Döper-Kark in Lox tostännig, de 1965 grünnt worrn is. Vör 1965 weer de Nikolaus-Kark in Wulsdörp tostännig. De Johannes-de-Döper-Kark höört siet 1. November 2006 to de Karkengemeen Hillig Hart Jesu in Geestmünn.

In Finterbarg an’n Oortsutgang na Finn liggt de Karkhoff Finn, op den de Doden von Finterbarg begraven warrt.

## Kultur

### Verenen

De Schüttenvereen Finn un Ümgegend von 1898 hett sien Schüttenhuus in Finterbarg.

## Weertschop un Infrastruktur

För Finterbarg is de freewillige Füürwehr Harndorp mit tostännig.

### Verkehr

Dör Finterbarg löppt de Kreisstraat 46, de in’n Westen över Finn na de Landsstraat 135 geiht un in’n Oosten na Harndorp un Ax. In Harndorp geiht von de K&nbsp;46 na Süüdoosten de K&nbsp;47 af, de na Ohlenst löppt. De L&nbsp;135 geiht in’n Noordwesten twüschen Hagen un Braamst dör, krüüzt dor de L&nbsp;134, un föhrt na Bremerhoben-Wulsdörp. In’n Süüdoosten geiht de L&nbsp;135 över Dörphagen, Hoop un Garlst na Bremen-Noord to.

De nächste Autobahn is de Autobahn 27 (Afsnidd Bremen–Bremerhoben). De Opfohrt 12 Hagen liggt so ölven Kilometer in’n Noordwesten von Finterbarg an de K&nbsp;51.

De nächste Bahnhoff is so bi fiev Kilometer wied weg in’n Oosten de Bahnhoff Lübbs an de Bahnlien Bremen–Bremerhoben.

## Footnoten
Finna

**Finna** betekent

* Finna, Stroom in Noorwegen, de in de Otta münnt,
* Finna, ieslandsch Vörnaam för Deerns.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Finn, Oort in de Gemeen Hagen in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen.
Oortsbörgermeester

En **Oortsbörgermeester** (oder in en Stadt en **Bezirksbörgermeester**) is in Neddersassen de Vörsitter von’n Oortsraad, de de Intressen von en Oortschop gegenöver de Gemeen vertriddt, to de de Oortschop höört.

Dör Gemeenreformen sünd in Neddersassen en Barg Gemenen to grote Eenheitsgemenen tohoopleggt worrn. Üm de Intressen von de enkelten Öörd binnen de Eenheitsgemenen to wohren, hebbt in veel Fäll de fröher egenstännigen Gemenen in de ne’e Gemeen den Status von en Oortschop kregen. Gemenen, de Deel von en Samtgemeen sünd, dröfft keen Oortschoppen oder Oortsrääd inrichten.

De Vertreder von de Oortschop warrt bi de Kommunalwahlen wählt. Dat kann en enkelte Person ween un is denn de Oortsvörsteiher. Dat köönt aver ok mehr Personen ween, de den Oortsraad billt un denn ünner sik en Oortsbörgermeester wählt.

De Regeln för de Oortsbörgermeesters warrt in dat Neddersassische Kommunalverfatensgesett in’n Paragraaf 92 fastleggt.

## Footnoten
Biloh

**Biloh** () is en lütten Oort in de Gemeen Oosterholt-Scharmbeek in’n Landkreis Oosterholt, Neddersassen. De Oort höört binnen de Gemeen to de polietsche Oortschop Ohlenst.

## Geografie

De Oort liggt op de Oosterholter Geest. Dat Water ut dat Rebeed flütt över Gravens na’n Giehler Beek hen af.

De Naveröörd sünd Bremerhorn, Ax un Wohlthöben in’n Noorden, Lübbs un Bullwinkel in’n Noordoosten, Schrum un Hambargen in’n Oosten, Kiebitzsegen un Olenbüttel in’n Süüdoosten, Ohlenst, Assbarg un Haslah in’n Süüdwesten, Hoop un Büggeln in’n Westen un Albst un Harndorp in’n Noordwesten.

## Historie

In’t Holt in’n Noorden von Biloh weer von 1936 bet 1945 de Muna Lübbs ünnerbrocht. To de Muna hett von 1944 bet 1945 ok en Butenlager von dat KZ Neengamm tohöört, dat den Naam Biloh dragen hett.

### Verwaltungsgeschicht

In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Hambargen in’n Kanton Oosterholt höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.

De Oort hett vör 1885 to de Vaagdie Scharmbeek in dat Amt Oosterholt tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Oosterholt. 1932 is dat Deel von’n ne’en gröttern Kreis Oosterholt worrn.

De Oort Biloh hett al jümmer to de Gemeen Ohlenst mit bihöört. De Gemeen Ohlenst is an’n 1. März 1974 Deel von de Gemeen Oosterholt-Scharmbeek worrn. Sietdem höört Biloh binnen de Gemeen to de Oortschop Ohlenst.

### Inwahnertall

### Religion

Biloh is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Willehadi-Kark in Scharmbeek.

För de Kathoolschen is de Hillige-Familie-Kark in Oosterholt-Scharmbeek tostännig.

## Weertschop un Infrastruktur

För Biloh is de freewillige Füürwehr Ohlenst mit tostännig.

### Verkehr

Dör Biloh löppt de Kreisstraat 16, de in’n Noordwesten in’n Landkreis Cuxhoben in de K&nbsp;47 övergeiht un na Harndorp geiht. In’n Süden föhrt de K&nbsp;16 över Ohlenst un Büttel na Hülsbarg an de K&nbsp;46. Över de K&nbsp;46 un de K&nbsp;4 in Ohlenst is de Oort an de Bundsstraat 74 anbunnen.

De nächste Autobahn is de Autobahn 27 (Afsnidd Bremen–Bremerhoben). De Opfohrt 13 Uthleer liggt so 13 Kilometer in’n Westen von Biloh an de K&nbsp;48.

De nächsten Bahnhööv sünd an de Bahnlien Bremen–Bremerhoben fiev Kilometer wied weg in’n Noordoosten de Bahnhoff Lübbs un söss Kilometer in’n Süüdoosten de Bahnhoff Olenbüttel.

### Scholen

Biloh hett siet Januar 1998 en Waldorf-Kinnergoorn.

De Kinner ut Biloh gaht na de Grundschool Heilshorn. De Grundschool Ohlenst, op de de Kinner vörher gahn sünd, hett mit dat Enn von dat Schooljohr 2016/2017 dichtmaakt.

## Literatur

* Lüder Halenbeck: *Geschichte des Fleckens Scharmbeck und der Güter Sandbeck und Bilohe.* (ut’n Nalaat bearbeidt von Heinrich Schriefer, rutgeven von Joh. Steeneck), Rohr, Vesack 1897

## Footnoten
Wulmsdörpermoor

**Wulmsdörpermoor** () weer en lütten Oort in de hüdige Gemeen Vosshusen in’n Landkreis Horborg, Neddersassen.

## Geografie

De Oort leeg in dat Randmoor von de Masch an de Elv, nich wied af von de Geestkant. Na Noorden to liggt Oolland. Delen von dat Rebeed sünd vondaag as Naturschuulrebeed Moor bi Buxthu schuult. Dat Water ut dat Rebeed warrt över Gravens na de Landwettern un de Moorwettern afföhrt.

De Naveröörd weren Rübk un Nincoperdiek in’n Noorden, Doasdörpermoor in’n Noordoosten, Vosshusen un Fischbeek in’n Oosten, Wulmsdörp in’n Süüdoosten, Ilsdörp in’n Süden, Ketzendörp un Öbergünn in’n Süüdwesten, Oostmoor in’n Westen un Hogendannen, Weid un Öbergünnermoor in’n Noordwesten.

## Historie

Dat Moor un de Heid in’n Noorden von Wulmsdörp hebbt fröher as Buurmeen de Dörper Wulmsdörp, Ilsdörp un Doasdörp tohoop tohöört. De Hüüs in düt Rebeed hebbt den Oortsnaam *Moor* dragen. Eerst in dat 19. Johrhunnert is dat Land twüschen de Gemenen opdeelt worrn. Op dat Rebeed, wat an Wulmsdörp gahn is, stünn een Hoff. Dat weer de Utgangspunkt von Wulmsdörpermoor.

In de twete Hälft von dat 19. Johrhunnert is de Oort denn bilütten to en lüttje Siedlung ranwussen. In dat 20. Johrhunnert is de Oort aver kumplett von Vosshusen opfreten worrn, dat in düsse Tied gau wassen dee. Von de olen Hüüs von Wulmsdörpermoor is vondaag nix mehr nableven. De Straat dör Wulmsdörpermoor heet nu *Liliencronstraat* un trennt en Wahnrebeed von en Gewarvrebeed.

In Vosshusen driggt vondaag en Straat den Naam *Wulmsdörper Moor*, de aver nich an de Steed von de ole Siedlung liggt.

De Hoff an’t *Heisternest* (an de L&nbsp;235 dicht bi Rübk) hett ok to Wulmsdörpermoor höört, is aver in de Johren 2010 bi’n Bo von de A&nbsp;26 verswunnen. De Trass von de Autobahn föhrt direkt över de ole Hoffsteed.

### Verwaltungsgeschicht

De Oort hett vör 1859 to de Huusvaagdie Mesborg von dat Amt Mesborg tohöört. Von 1859 bet 1885 weer dat in dat Amt Töst un von 1885 bet 1932 in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en un grötteren Kreis Horborg worrn.

### Inwahnertall

### Religion

Wulmsdörpermoor weer evangeelsch-luthersch präägt un hett to dat Kaspel von de Nicolai-Kark in Ilsdörp höört. Siet 1958 höört dat Rebeed to de Karkengemeen von de Luther-Kark in Vosshusen.

## Footnoten
Doasdörpermoor

**Doasdörpermoor** () weer en lütten Oort in de Gemeen Vosshusen in’n Landkreis Horborg, Neddersassen. Binnen de Gemeen höört dat Rebeed to de polietsche Oortschop Vosshusen.

## Geografie

De Oort leeg in dat Randmoor von de Masch an de Elv, nich wied af von de Geestkant. Na Noorden to liggt Oolland. Dat Rebeed in’n Noorden is vondaag as Naturschuulrebeed Moor bi Buxthu schuult. Dat Water ut dat Rebeed warrt över Gravens na de Landwettern un de Moorwettern afföhrt.

De Naveröörd weren Nincoperdiek in’n Noorden, Neefeld in’n Noordoosten, Fischbeek in’n Oosten, Vosshusen in’n Süden, Wulmsdörpermoor in’n Süüdwesten un Öbergünnermoor un Rübk in’n Noordwesten.

## Historie

Dat Moor un de Heid in’n Noorden von Wulmsdörp hebbt fröher as Buurmeen de Dörper Wulmsdörp, Ilsdörp un Doasdörp tohoop tohöört. De Hüüs in düt Rebeed hebbt den Oortsnaam *Moor* dragen. Eerst in dat 19. Johrhunnert is dat Land twüschen de Gemenen opdeelt worrn. Dat Rebeed, wat an Doasdörp gahn is, weer de Utgangspunkt von Doasdörpermoor.

In de twete Hälft von dat 19. Johrhunnert is de Oort denn bilütten to en lüttje Siedlung ranwussen.

As 1880/1881 de Nedderelvbahn boot worrn is, is de Trass dör dat Moor leggt worrn. Twüschen Buxthu un Fischbeek hett dat toeerst keen Bahnhoff geven. Eerst as later de Inwahnertallen von de Öörd wussen weren, is 1905 in Doasdörpermoor en Bahnhoff anleggt worrn, de *Bahnhoff Doasdörp* heten hett.

Vondaag warrt Doasdörpermoor nich mehr as egen Oort wohrnahmen. Dat is nu Deel von Vosshusen.

### Verwaltungsgeschicht

De Oort hett vör 1859 to de Huusvaagdie Mesborg von dat Amt Mesborg tohöört. Von 1859 bet 1885 weer dat in dat Amt Töst un von 1885 bet 1932 in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en un grötteren Kreis Horborg worrn.

Doasdörpermoor hett fröher jümmer to de Gemeen Doasdörp mit tohöört. An’n 1. Januar 1970 is Doasdörp Deel von de Gemeen Vosshusen worrn. De Naam von’n Bahnhoff hett sik dorbi op *Bahnhoff Vosshusen* ännert.

### Inwahnertall

### Religion

Doasdörpermoor weer evangeelsch-luthersch präägt un hett to dat Kaspel von de Nicolai-Kark in Ilsdörp höört. Siet 1958 höört dat Rebeed to de Karkengemeen von de Luther-Kark in Vosshusen.

## Footnoten
Jürgen Heitmann de Öllere

**Jürgen Heitmann de Öllere** (* üm 1580; † 12. März 1646 in Wilster) weer en Bildensnieder un Bildhauer in Dithmarschen.

He is von 1605 af an in Wilster nawiest. To siene wichtigsten Warken höört de Kanzeln in Wewelsfleth un Borg un de Altore in St. Michaelisdonn un Scheenfeld.

Sien Söhn weer de Bildensnieder Jürgen Heitmann de Jüngere.
Jürgen Heitmann

**Jürgen Heitmann** is de Naam von

* Jürgen Heitmann de Öllere (üm 1580–1645), Bildensnieder in Wilster,
* Jürgen Heitmann de Jüngere (1627–1671), Bildensnieder in Oterndörp,
* Jürgen Heitmann (* 1936), plattdüütschen Schriever.
Klaus-Jürgen Heitmann

**Klaus-Jürgen Heitmann** (* 27. März 1968 in Stood) is en düütschen Weertschopsinschenör. Siet 1. August 2017 is he de Vörstandsspreker von de Versekerungsgrupp HUK-Coburg.

Heitmann is 1968 in Stood boren un hett dat Gymnasium mit dat Abitur afslaten. He weer denn bi de Bundswehr un hett von 1988 bet 1990 bi de Concordia in Hamborg en Lehr as Versekerungskoopmann maakt. Na de Lehr hett he an de Universität Karlsruhe Weertschopsinschenörwesen mit Fachrichtung Versekerungsweertschop studeert. As Student hett he ok en Semester in’t Butenland an de Universität Kalifornien in Berkeley maakt.

In’n November 1996 hett he bi de Ünnernehmensberadung Mummert + Partner (vondaag Sopra Steria) anfungen. He weer eerst Senior Manager un later Partner. Dor is he bet an dat Enn von dat Johr 2002 bleven.

Bi de HUK-Coburg is he Anfang 2003 anfungen un is 2004 Maat von’n Vörstand mit Tostännigkeit för de Schaden-/Unfallversekerung worrn. Siet 23. Juni 2017 is he Vörsitter von’n Opsichtsraad von de beiden Dochterünnernehmens HUK-Coburg-Rechtsschutz un HUK24. An’ 1. August 2017 is he as Nafolger von Wolfgang Weiler Vörstandsspreker bi de HUK-Coburg worrn.

Heitmann is verheiraadt un Vader von dree Söhns.

## Footnoten