Angelsassische Sprake

De **angelsassische** oder **ooldengelsche Spraak** (up Angelsassisch *Englisc*) is en Vörform vun de Engelsche Spraak. Angelsassisch is upkamen, as de Angeln, de Sassen un de Jüten sik vun um un bi 450 af an in  England ansiedelt hefft. Bit in de Midden vun dat 12. Johrhunnert hen is Angelsassisch snackt un ok schreven wurrn. Lüüd, de hüdigendags modern Engelsch snacken doot, könnt düsse Spraak blots verstahn, wenn se dat richtig lehrn doot. Dat hannelt sik dor um en Westgermaansche Spraak bi, de eng verwandt is mit de Ooldfreesche Spraak un de Nedderdüütsche Spraak. As een vun de Germaansche Spraken höört se to de Familie vun de Indoeuropääschen Spraken. 

## Allgemeen

De angelsassische Sprake hett sik vun dat 5. Johrhunnert af an afspleten vun dat Westgermaansch up’n Kontinent. Vun dat 8. Johrhunnert af an gifft dat Schriften, de wi hüdigendags noch hefft. Um dat Johr 1000 rüm gifft dat en Standardspraak (Laat Westsassisch vun de „School vun Winchester“). Vun de Keltschen Spraken, de vördem up dat Eiland snackt wurrn sünd, hett Ooldengelsch bloß wenig Lehnwöör övernahmen. Hen un wenn warrt avers seggt, düsse Spraken harrn bi de Syntax vun dat latere Angelsassisch Sporen achterlaten.

Vunwegen dat de Dänen un Norwegers vun dat 8. Johrhunnert af an up de Insel inwannert sünd, sünd ok allerhand Elementen vun de Ooldnoordsche Sprake in dat Angelsassisch upnahmen wurrn. Dat weer bi dat Ooldsassische ja nich so. Man eerst in de middelengelschen Texten sünd düsse skandinaavschen Elementen fökener to finnen, dormank en paar Hunnert Wöör un so wichtige Begrepen, as **', **' un dat modern Pronomen **'. Veel mehr, as in dat Ooldsassische sünd ok Elementen vun de [[Latiensche Sprake]] upnahmen wurrn, besunners wenn dat üm [[Gloven]] un [[Religion]] güng. 

As de [[Frankriek|franzööschen]] [[Normannen]] [[1066]] de [[Slacht bi Hastings]] wunnen harrn un dat ganze Land innehmen döen, dor hett de [[Franzöösche Sprake]] so stark up dat Angelsassische inwarkt, dat een vun dor af an vun de [[Middelengelsche Sprake]] snacken deit. 

To de Tied vun dat Angelsassische geev dat en [[Dialektkontinuum]] mit de Westegermaanschen Spraken up dat Fastland. De Lüde, de up dat Fastland un up de Inseln de verscheden [[Dialekt]]en snacken döen, de konnen sik verstahn. Man vunwegen den Afstand un vunwegen den Infloot vun de [[Normannen]] hefft sik de Spraken up de beiden Sieten vun den [[Engelsch Kanal|Engelschen Kanal]] ut’neen beweegt. Hüdigendags gifft dat keen Dialektkontinuum mehr. 

De veer wichtigsten Dialekten vun de Angelsassische Sprake weern: [[Northumbersch]], [[Merzisch]] (Süüdhumbrisch), [[kentisch]] un [[Westsassisch]]. Jedeen vun düsse Dialekten hett toeerst to en egen unafhängig Königriek up de Insel tohöört. In dat [[9. Johrhunnert]] hefft de [[Wikinger]]s avers [[Northumbria]] un den gröttsten Deel vun [[Mercia]] innahmen. De annern Delen vun Mercia un dat ganze [[Königriek Kent]] sünd to dat [[Königriek Wessex]] tokamen. 

As verscheden angelsassiche Königrieke [[878]] tohopenfaat wurrn sünd dör [[Alfred de Grote|Alfred den Groten]], dor sünd de ünnerscheedlichen regionalen Dialekten minner wichtig wurrn un de Dialekt vun Wessex is to de Sprake vun de [[Verwalten]] wurrn. Ut düssen Grunne sünd de Schriften,de dat hüdigendags noch gifft, to’n groten Deel in Westsassisch överlevert.

== Ooldengelsche Literatur ==


Dat [[Beowulf]]- [[Epos]] is üm dat Johr [[1000]] rüm dalschreven wurrn. Man dat warrt annahmen, dat dat öller is. Dor hannelt sik dat üm en [[Germaansche Spraken|germaansch]] [[Heldenepos]] bi. Upschreven is dat in [[Staffriemels]]. Dat is en vun de meist bekannten Stücken vun de angelsassische Dichtung. Ok de [[Gedicht]]en vun [[Cynewulf]] sünd up Angelsassisch upschreven. Se staht unner den Indruck vun de [[Christendom|christliche]] Religion. 

Annere Borns vun de angelsassische Literatursprake sünd de [[Caedmon]]-Handschrift (dor geiht dat üm religiöse Gedichten bi), dat [[Exeter-Book]] mit religiöse un weltliche Gedichten, de [[Codex Vercellensis]] mit [[Predigt]]en un lüttjere Gedichten un verscheden Rechtstexten vun dat [[7. Johrhunnert]] af an un [[Urkunn]]en vun dat [[8. Johrhunnert]] af an.

== Phonetik un Phonologie ==

''Hööftartikel:'' [[Angelsassiche Phonetik]]
=== Vokalen ===



De Vokale  gifft dat in en Reeg vun ooldengelsche Dialekten. Man nich in den [[Westsassisch|laten westsassischen]] Dialekt, de an’n Besten bekannt is. 



=== Konsonanten ===



De Luden in Klammern sünd [[Allophon]]en:
*  is en Allophon vun , kümmt na  un bi [[Geminatschoonon]] vör.
*  is en Allophon vun , kümmt vör  un  vör.
*  sünd Allophonen vun , kaamt twuschen [[Vokal]]en un/oder [[Konsonant|stimmhafte Konsonanten]] vör.
*  sünd Allophonen vun , kaamt an’n Enne vun de Sülven vör,  na [[Vörtungenvokal]] un  na [[Achtertungenvokal]].
*  is en Allophon vun , kümmt twüschen [[Vokal]]en un/oder [[Konsonant|stimmhaften Konsonanten]] vör.

== Schrievwiese ==

Angelsassisch is toeerst in [[Runen]]schrift schreven wurrn (''[[Futhark]]''). As de [[Angelsassen]] [[Christendom|Christen]] wurrn weern, hefft se avers dat [[Latiensch Alphabet|Latiensche Alphabet]] övernahmen. Dor sünd denn noch enkelte [[Teken (Symbol)|Teken]] tokamen. De [[Bookstave]] [[Yogh]] is ut de [[ierische Sprake]] övernahmen wurrn; de Bookstave [[Eth (Bookstaav)|Eth]] is en afwannelt latiensch ''d'' un de Runen-Teken [[Thorn (Bookstaav)|Thorn]] un [[Wynn]] kaamt ut dat „Futhork“. Al Luden, de achtern upschreven sünd, bruukt [[Ipa]]-Teken.

=== Dat Alphabet ===

* **a**:  (Schrievvarianten as ''land''/''lond'' "Land" maakt wohrschienlich, dat dat hen un wenn en „rund“ [[Allophon]]  vör  geven hett)
* **ā**: 
* **æ**: 
* **ǣ**: 
* **b**: 
* **c** (man nich in de   [[Digraph (Linguistik)|Digraphen]] ''sc'' un ''cg''): kann angahn  oder . De Utsprake as  warrt hüdigendags tomeist düüdlich maakt dör dat [[Diakritsch Teken|Diakritsche Teken]]: tomeist ''ċ'', hen un wennl ''č'' oder ''ç''. Vör en  Konsonanten warrt de Bookstave jummers  utspraken; an’n Woortenne na ''i'' jummers as . 
* **cg**: ; hen un wenn ok för 
* **d**: 
* **e**: 
* **ē**: 
* **ea**: ; na ''ċ'' un ''ġ'' af un to  oder 
* **ēa**: ; na ''ċ'' un ''ġ'' towielen 
* **eo**: ; na ''ċ'' un ''ġ'' towielen  oder 
* **ēo**: 
* **f**:  un sien Allophon 
* **g**:  un sien Allophon ;  un sien Allophon  (na ''n''). De Utsprake as  oder  warrt hüdigendags faken as ''ġ'' schreven. Vör en Konsonanten warrt dat jummers as   (Woortanfang) oder  (na en Vokal) utspraken. An’t Woortenne na ''i'' is dat jummers  . 
* **h**:  un siene Allophonen . In de Kombinatschonen ''hl'', ''hr'', ''hn'' und ''hw'' weer de tweete Konsonant jummers stimmlos.
* **i**: 
* **ī**: 
* **ie**: ; na ''ċ'' un ''ġ'' hen un wenn 
* **īe**: ; na ''ċ'' un ''ġ'' towielen 
* **k**:  (roor bruukt)
* **l**: 
* **m**: 
* **n**:  un sien Allophon 
* **o**: 
* **ō**: 
* **oe**:  (bloß in en paar Dialekten)
* **ōe**:  (bloß in en paar Dialekten)
* **p**: 
* **q**:  – Wenn en ''u'' bruukt wurrn is, wat vör den Konsonanten  stahn dö, man roor. 
* **r**: . 
* **s**:  un sien Allophon 
* **sc**:  oder hen un wenn
* **t**: 
* **ð/þ**:  un sien Allophon . Beide Teken konnen mehr oder minner uttuuscht weern. 
* **u**: 
* **ū**: 
* **ƿ** ''([[Wynn]])'': , in de moderne Schrievwiese steiht dor **w** ersetzt, dormit dat nich mit ''p'' dör’nanner smeten warrt.
* **x**:  (man en Reeg vun  Autoren )
* **y**: 
* **ȳ**: 
* **z*': . Raar bruukt. Normolerwiese is *ts* bruukt wurrn, so in *bezt* vs *betst* "dat Beste", utspraken . 

Dubbelkonsonanten weert lang utspraken, de langen Frikativen *ðð*/*þþ*, *ff* un *ss* sünd jummers stimmlos.

== Textproov ==
Dat [[Use Vader]] up Ooldengelsch (westsassisch):


== Literatur ==

=== För’n Anfang ===

* Bruce Mitchell un Fred Robinson: *A Guide to Old English*, 7. Oplaag. Blackwell, Oxford 2006. ISBN 1-4051-4690-7
* Wolfgang Obst un Florian Schleburg: *Lehrbuch des Altenglischen*. Carl Winter, Heidelberg 2004. ISBN 3-8253-1594-0

=== Grammatiken ===

* Karl Brunner: *Altenglische Grammatik*. Max Niemeyer, Tübingen 1965.
* Alistair Campbell: *Old English Grammar*. Oxford University Press, Oxford 1959. ISBN 0-19-811943-7

=== Wöörböker ===

* Joseph Bosworth un Thomas Northcote Toller (Rutg.): *An Anglo-Saxon Dictionary. Based on the manuscript collections of the late Joseph Bosworth*. Oxford University Press, Oxford 1954 (Nadruck). 2 Bännen, dorvon is de tweete en *Supplement* to’n eersten.
* Clark J. R. Hall: *A Concise Anglo-Saxon Dictionary. With a Supplement by Herbert D. Meritt*. 4. Oplaag. Cambridge Universitiy Press, Cambridge 1960.

=== Literatur ===

* Seamus Heaney (Übers.): *Beowulf*. Faber & Faber, London 1999, 2000; Norten, New York 2002. ISBN 0-393-97580-0
* John R. R. Tolkien: *Beowulf, the monsters and the critics. Sir Israel Gollancz memorial lecture 1936''. Oxford Univ. Press, London 1936, Oxford 1971, Arden Libr, Darby 1978 (Nadruck vun de 1936er Utgave).

## Belegen





## Weblenken
* De engelsche Sprake - mit Lenken to Ooltengelsch- Informatschoon
* Gerhard Köbler, Ooldengelsch Wöörbook

## Kiek ok bi
* Ingväoonsche Spraken
* Ooldfreesche Sprake
* Ooldsassische Sprake