open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blasonerung

**Blasonerung** is in de Heraldik (Wapenkunne) dat *Beschrieven vun en [[Wapen (Heraldik)|Wapen]]*. As de eersten Wapenrullen un Wapenregisters upkamen sünd, hett sik en Kunstspraak utspunnen: De Blasoneerung. De hett dat mööglich maakt, en Wapen in Schrift un Woort slank un akraat so to beschrieven, dat dat ahn Fehler kloor weer, um wen sien Wapen sik dat nu hannelt. De Utdruck kummt vun dat franzöösche Woort „Blason“, wat Wapenschild bedüden deit. 

## Geschichte
Mit de Blasonerung gung dat in't Middeloller los. Dormols is dat een vun den Herold siene Upgaven ween, to bestimmen, wo de Wapen vun de Ridders herkamen döen, de na eene Stadt henreisen oder dör eene Stadt dörreisen döen. 

Al vun dat 13. Johrhunnert af an hett sik in Frankriek, un, vun dor ut denn ok in England, en sunnerlik akraate Spraak for dat Beschrieven vun de Wapen dörsetten konnt. Düsse Spraken warrt noch hüdigendags in de Heraldik bruukt. In Düütschland hett de pietistische Theoloog Philipp Jacob Spener in dat 17. Johrhunnert de Grundlage leggt for en eenheitlich Beschrieven vun Wapen in düütsche Spraken. 

## De Reeg bi de Blasonerung
;In düsse Reeg warrt bi de Blasonerung vörgahn:
# Dat Feld
# Dat zentral Stück (Heroldsbild, gemeene Figur)
# Wenn up dat zentrale Stück noch annere Saken to sehn sünd oder dor mit verbunnen sünd, folgt se hier
# De Biteken
# Allerhand Feller in’t Schild: De Feller weert beschreven na de Reeg vun de Schildstäen 
# Anners wat, as Middelschild oder Hartstück un de Figuren dor in 
# dat Böverwapen: Helmsmuck, Helmdeken
# tolest de Prunkstücke, as Schildholler, Wahlspröök un Wapenmantel

## Twee Wapen
As Bispeel weert hier twee Wapen beschreven:

 

## Belege
Wapen

**Wapen** betekent

* Wapen, en Reedschop to’n Dootmaken vun Minschen in’n Krieg un Striet,
* Wapen, en Kennteken for Personen, Gruppen vun Personen, Gemeenden, Länner un Staten, wat na sunnerliche Regeln tohopenstellt warrt un in de Hölpswetenschop vun de Heraldik beschreven warrt.
Carbamat

**Carbamaten** sünd Solten oder Ester vun de Carbamidsüren (R2N–COOH). De Ester warrt meist as **Urethanen** betekent. Formal höört ok de Polyurethanen to de Carbamaten.

## Herstellen
Carbamate laat sik ut Isocyanaten un Alkoholen dör en Additschoonsreakschoon herstellen:

Jüst so kann dat ut en Amin un CO2 herstellt warrn:
:R2NH + CO2 → R2NCO2H
oder dör Hydrolyys vun en Chloroformamid.
:R2NC(O)Cl + H2O → R2NCO2H + HCl

## Egenschoppen
Urethanen sünd Faststoffen, de tomeist goot kristalliseert.Se deent in de cheemschen Analytik as Identifikatschoonsstoffen. De Giftigkeit vun eenige Carbamatenis to verglieken mit de Phosphorsüürderivaten (Phosphorsüürester), de as Pestiziden bruukt warrt. De Persistenz in de Ümwelt liggt twüschen 1 bit 12 Weken. Carbamaten sünd bestänniger bi Hydrolyys as Esters.

## Bruuk
Carbamaten warrt siet de 1950er Johren vör alle as Insektiziden, Fungiziden un Herbiziden in de Bueree insett. int Johr 1995 leeg de Verbruuk vun Carbamaten in de helen Welt bi ruchweg 30.000 Tunnen. Ammoniumcarbamat is as Twüschenprodukt bit technische Herstellen vun Harnstoff vun Bedüden.

Fröher sünd eenige Carbamaten as Slaapmiddel insett worrn. In de orgaanschen Synthees warrt Carbamaten as Schuulgrupp för Hydroxylfunkschonen insett vun wegen jemehr Bestännigkeit gegen basenkatalyseerte Hydrolyys.

## Carbamat-glieke Stoffgruppen mit Heteroatomen
Dör Uttuschen vun een oder beide Suerstoffatomen in de Struktur kummt man to hetero-glieke Verbinnen vun de Carbamaten. (R1 bit R4 = aliphaatsche oder aromaatsche Resten oder Waterstoff).

  Bild:Carbamat.svg|Carbamat (Grundstruktur) 
  Bild:Thiocarbamat.svg|Thiolocarbamat, (Syn.: Thiolourethan)
  Bild:Thionocarbamat.svg|Thionocarbamat (Syn.: Thionourethan)
  Bild:Dithiocarbamat.svg|Dithiocarbamat (Syn.: Dithiourethan)
  Bild:Iminocarbamat.svg|Iminocarbamat


## Borns
91 v. Chr.

## Wat passeert is
* In dat Röömsche Riek geiht dat los mit den Bundsgenotenkrieg (*Bellum sociale* oder ok *Bellum Marsicum*). De Krieg duurt bi in dat Johr 88 v. Chr..

## Boren
* 
## Storven
*
92 v. Chr.

## Wat passeert is

* De röömsche Feldherr Sulla sleiht König Tigranes II. vun Armenien in Kappadokien torüch. 

## Boren
* 
## Storven
*
93 v. Chr.

## Wat passeert is
* Gaius Valerius Flaccus un Marcus Herennius sund Konsuln vun Rom. 

## Boren
* 
## Storven
*
94 v. Chr.

## Wat passeert is
* 

## Boren
* um 94 v. Chr. rüm: Cornelia, Caesar siene Fro († 69/68 v. Chr.)

## Storven
*
95 v. Chr.

## Wat passeert is
* Na de Nedderlaag un den Dood vun König Seleukos VI. fallt dat Seleukidenriek ut'neen in verschedene Deele, de johrelang, een gegen den annern, Krieg föhrt. 

* Tigranes II. warrt König vun Armenien. In de neegsten Johre bringt he sien Land to'n bleihn. 

## Boren
* 
## Storven
*
96 v. Chr.

## Wat passeert is
* 

## Boren
* 
## Storven
* Antiochos VIII., König vun dat Seleukidenriek (* um 141 v. Chr. rüm)
* Antiochos IX., König vun dat Seleukidenriek
97 v. Chr.

## Wat passeert is
* Gnaeus Cornelius Lentulus un Publius Licinius Crassus weert Konsul vun Rom. 

## Boren
* 
## Storven
*
98 v. Chr.

## Wat passeert is
*  Quintus Caecilius Metellus Nepos un Titus Didius weert Konsuln vun Rom
* De Senat vun Rom bringt en Gesett rut, wo dat mit verbaden warrt, Minschenoppers to bringen. 

## Boren
* 
## Storven
*
99 v. Chr.

## Wat passeert is
* Marcus Antonius Orator un Aulus Postumius Albinus weert Konsuln vun Rom.

## Boren
* 
## Storven
*
Chopper (Archäologie)

En **Chopper** (vun eng. *to chop*, lüttmaken, snieden, hacken) is en Steenwarktüüch mit en Snittkant, de unregelmatig bearbeit' is. He warrt in de Archäologie to de Pebble Tools rekent. Choppers kaamt blot in Fundstäen vor, de mehr, as 2 Mio. Johre oold sund un höört dor to dat fröhe Paläolithikum mit. Choppers sund dor bi rutkamen, datt vun en Karnsteen an blot eene Siet en poor mol wat afslahn wurrn is. Gegen de Chopping Tools over sund se minner vigeliensch. Veel later sund denn eerst de Fuustbiele tostanne kamen. 

Wohrschienlich is dat for de fröhen Minschen (as Homo erectus un Homo habilis) dör düsse Warktüüch, so primitiv se ok ween sund, eerst mööglich wurrn, Fleescheter to weern. Vördem se anfungen, düsse Warktüge to bruken, konnen se man blot Aas eten, vunwegen datt ehr Bitt to swack weer, dat rohe Fleesch ut'neen to rieten. 

## Kiek ok bi
* Pebble Tools
* Chopping Tools
* Fuustbiel
* Oldowan
Chopper

**Chopper** (vun engelsch *to chop*, *snieden, hacken*) betekent

* Chopper, en Steenwarktüüch ut de Ole Steentied,
* en Mest mit rechtkanten Blatt, as dat sunnerlich in de Chineesche Köken bruukt warrt,
* Chopper, en sunnerliche Aart vun Motorrad oder Fohrrad,
* en Heevschruver,
* en Figur in de Manga-Serie *One Piece*,
* *[[Chopper (Film)|Chopper]]*, austraalschen Film ut dat Johr 2000,
* Chopper, en Form for Schippschruven.
Chopping Tools

**Chopping Tools** (vun eng. *to chop*, snieden, hacken un *tool*, Warktüüch, up Platt *Warktüüch to'n Snieden* oder *Warktüüch to'n Hacken*) is de Naam for sunnerliche Flintsteen-Warktüüch (Pebble Tools) ut de ollste Steentied. Gegen de Choppers over, de blot up eene Siet afslahn sund, is de Kling vun de Chopping Tools vun beide Kanten ut torechtslahn. 

## Geschichte vun de Forschung
De Archäoloog Hallam Leonard Movius hett 1948 fast stellt, datt Choppers un Chopping Tools sik verscheelt. Vun em hett de Movius-Lien ehrn Naam. Dor hett he mit beschreven, wie wiet Steenwarktüüch mit twee Snieden utbreedt sund over de Eer. Dor hett he ok en Unnerscheed bi maakt twuschen *Chopping Tools* un Fuustbiele. De verschelen sik na de Aart, wie se torecht maakt wurrn sund un ok na de Form.
Man Mary Leakey, de Fro, de in de Olduvai-Schlucht in Tansania de Fundstäen vun de Hominiden utbuddelt hett, weer de Meenung, de *Chopping Tools* weern „Proto-Tweekanters“ un dor en Vorweser vun de latern, echten Fuustbiele mit, de, vun de Technologie her, höger stunnen. De ollsten Fuustbiele in Afrika sund um un bi 1,6 Mio. Johre oold un wiest den Anfang vun dat Acheuléen. 

## Wo dat wonnehr Chopping Tools geven hett
De ollsten Chopping Tools stammt ut Afrika, sunnerlich ut Fundstäen in Äthiopien un Tansania. Dor sund Chopping Tools Kennteken besunners for dat „developed Oldowan“. Dat is en högere Form vun dat Oldowan un to sien sunnerlichen Charakter höört dat to, datt de Choppers, de vördem so unbannig veel bruukt wurrn sund, nu minner wat to finnen sund un dat de Chopping Tools sik jummers mehr utbreden doot. Dorum is in de vergahn Tied ok dor over snackt wurrn, of dat *developed Oldowan* nich al to dat Acheuléen torekent weern möss, wat denn achterna kummt. 
Man bovento sund Chopping Tools ok vun jungere Fundstäen bekannt, as Zhoukoudian, nich wiet af vun Peking, in'n Tosamenhang mit den Pekingminschen. Hen un wenn gifft dat ok Fundstäen in Europa, as den Hominin-Fundplatz Dmanissi in Georgien oder de Fundstäe Vertesszöllös in Westungarn.

## Wie de Chopping Tools bruukt wurrn sund
In de Grotte verscheelt sik de Chopping Tools duchtig. Dat gifft lüttje Warktüüch, de mit twee oder dree Fingers holen weern mütt bit hen to grode Slag-Reedschoppen, de blot man mit beide Hannen to faat to kriegen weern. Bruukt wurrn sund se to'n Slahn (to'n Upspleten vun Planten mit harte Pellen oder to'n Upbreken vun Knaken, um an dat Mark ran to kamen), Snieden, Sagen, Schaven un Slachten.

## Kiek ok bi
* Pebble Tools
* Chopper (Archäologie)
* Fuustbiel

## Literatur
* J. Hahn: *Erkennen und Bestimmen von Stein- und Knochenartefakten. Einführung in die Artefaktmorphologie*. Archaeologica Venatoria, Band 10, 1991, Tübingen.
* L. Ramendo: Les galets amenagés de Reggan (Sahara). In: Libyca 11, 1963, S. 43-73
* S. Simone: Choppers et bifaces de l'Acheuléen mediterranéen. Monaco 1987.

## Belege
Saragossa-Anspeel

Dat **Saragossa-Anspeel** is en Anspeel bi dat Schachspeel un entsteiht nah den eersten Toog vun Witt 
:**1. c2-c3**

Se tellt to de Slooten Spelen un wurrd in de ECO-Codes ünner den Slöötel A00 as „Unregelmäßige Eröffnung“ klassifizeert. 

Se is nah de spaansch Stadt Saragossa nömmt wurrn. 1922 wurr en  Thematurnier to dat Anspeel 1. c2-c3 in Mannheim mit dree Deelnehmers,  Siegbert Tarrasch, Paul Leonhardt un Jacques Mieses organiseert. Tarrasch wunn dat Turnier. 

## Eröffnungsideen
1.c2-c3 is eerstmal en belanglosen Toog, he makt de Diagonale d1-a4 för de Daam apen, öövt aber blots en minn Wirken up dat Zentrum ut, nämlich blots up dat Feld d4. Buterdem hett de Buer up c3 den Nahdeel, dat he den Springer sien natüürlich Feld c3 nimmt. Dat Saragossa-Anspeel kann sück to de Caro-Kann-Verteidigung oder Slawisch Verteidigung mit en Mehrtempo för Witt entwickeln, wat de ahnhenn all soliden Verteidigungen wieder verstärkt. 

Swaart hett mehrere Antwortmögelkeiten, de natüürlichen sünd 1. ... d7-d5, 1. ... e7-e5 und 1. ... Sg8-f6. Nah 1. ... d7-d5 kann Witt dat Plano Gambit 2. e2-e4!? spelen, en ungewöhnlich Antwoort up de Skandinavisch Verteidigung. Nah 2. ... d5xe4 kann Weiß mit 3. Dd1-a4+ den Buern torüchgewinnen, aber Swaart steiht nah 3. ... Sb8-c6 4. Da4xe4 Sg8-f6, mit Angreep up de Daam, wegen den düütlichen  Entwicklungsvorsprungs all beter. 

Dör Toogumstellen könnt Stellungsbiller vun dat Daambuernspeel bzw. vun dat  Colle-System entstahn. Nah 1. ... e7-e5 kann Witt mit 2. Sg1-f3 in de Aljechin-Verteidigung mit vertuuscht Farven övergahn, in de de Toog c3 (analog c6) in dat Eröffnungssystem passt. 

Nicht ungefährlich för Swaart, nah 1. ... d7-d5 2. d2-d4, is de Toog c7-c5?!, wonah de Slawisch Verteidigung mit vertuuscht Farven un Mehrtempo för Witt erreicht ist. Mit 3. d4xc5 kann Witt den Gambitbuern slahn un versööken hüm nah bispeelswies 3. ... e7-e6 mit 4. b2-b4 to behaupten. 

De tschechisch Grootmeester Vlastimil Hort, de fakener mit 1. c3 oder nah 1. d4 d5 2. c3 anspeelt hett, leefer 1976 in Novi Sad tegen Dragoljub Velimirović de Stammpartie vun en interessant Variante, de Partie gung nah 4. b2-b4 wieder mit: 4. ... a5 5. a3 b6 6. cxb6 axb4 7. cxb4 Lxb4+ 8. axb4 Txb1 9. Lb2 (kiek Diagramm). Wiel de Ta1 un g7 bedroht sünd, moot Swaart de Qualität up  b1 torüchopfern. Witt verblifft mit en entfernt Freebuer un dat Löperpaar un steiht beter, Hort wunn nah 29 Tüüg.  


## Literatur
* Ferdinand Schmidt: *Die verkannte Schacheröffnung : neue Wege nach Saragossa 1. c2-c3*. Mädler, Dresden 1999, ISBN 3-925691-20-0
* Theo Schuster: *Neue Schacheröffnungen*. Völlig överarbeit Uplaag Falken, Niedernhausen 1995, ISBN 3-8068-0478-8
Rita Marley

**Alpharita Constantia Marley Anderson**, beter bekannt as **Rita Marley** (* 25. Juli 1946 in Santiago de Cuba, Kuba), is en Reggae-Singersche in Jamaika. Se kummt an un for sik vun Kuba her un is de Weetfro vun Bob Marley. Ehre Kinner sund Sharon, Cedella, Ziggy, Stephen un Stephanie Marley. Rita Marley is in Trenchtown in Kingston  upwussen. Se hett to de Band The Soulettes tohöört, ehr se, tohopen mit  mit Judy Mowatt un Marcia Griffiths for Bob Marley & the Wailers dat Achtergrund-Singertrio I-Threes maakt hett. Dor tritt se ok hüdigendags noch mit up. Na den Dood vun ehrn Mann hett se sien Arv in'e Hand harrt. Dor hett dat en poor Mol ok Striet mit sien vormoligen Produzenten um geven. Se bringt ok egen Albums rut. 

Rita Marley leevt hüüttodaag in Ghana. 2005 hett se de Ehrenborgerschop vun Addis Abeba kregen. Dormols schall se seggt hebben, de starvlichen Overreste vun Bob Marley schollen in Jamaika utbuddelt un na Äthiopien, in de Heimat vun Haile Selassie brocht weern. Dat hett in Jamaika allerhand Schandaal utlööst. Man se hett later seggt, dor harr se nie nich Plaans for harrt. An'n 2. Juli 2005 is Rita Marley an de Siet vun ehrn Söhn Stephen un de *[[Black Eyed Peas]]* bi de weltwieten Live 8-benefizkonzerte in Philadelphia upträen. 

## Diskografie (Utwahl)

* 1981: Who Feels It Knows It
* 1982: Harambe
* 1991: We Must Carry On
* 1999: One Draw
* 2003: Sings Bob Marley... And Friends 
* 2004: Sunshine After Rain

## Literatur
* Rita Marley: *No Woman No Cry. Mein Leben mit Bob Marley*, Edel:Rockbuch, Hamborg, ISBN 3-927638-07-2
Utwiesen Minnerung

Mit de **Utwiesen Minnerung** kriggt een in dat Rekenwesen vun Bedrieve de Weertminnerung vun Gegenstänn ut dat Vermögen vun düsse Bedrieve to faat, egolweg, of de nu na Plaan oder buten Plaan tostann kamen sund. De *Utwiesen Minnerung* stimmt overeen mit den Weertverlust vun en Unnernehmen (Anlaagvermögen un Umloopvermögen). De Weertverlust kann allgemeene Grünn hebben, t.B. wenn Gegenstänn öller weert oder versleten sund, man dat he kann ok sunnerliche Oorsaken hebben, as en Unfall oder dat Afsacken vun de Priese. De *Utwiesen Minnerung* warrt meist ut de Sicht vun'e Bedriefsweertschop utfunnen un denn bi dat Utreken vun den Winnst as Kosten aftrocken. Dor weert sunnerliche Aspekte vun dat Hannels- un Stüerrecht nich bi vergeten. Dat Gegendeel vun de *Utwiesen Minnerung* is de *Utwiesen Vermehrung*. Se kann en Rull spelen, wenn in dat vörige Johr de *Utwiesen Minnerung* to hooch ansett wurrn is. *Utwiesen Minerungen* gaht torüch up den Effekt vun Kapitalvergröttern un Kapitalfreesetten (Lohmann-Ruchti-Effekt), de toeerst vun Karl Marx un Friedrich Engels beschreven wurrn is.

## Belege
Thyde Monnier

**Thyde Monnier**, eegentlich **Mathilde Monnier** (* 23. Juni 1887 in Marseille; † 18. Januar 1967 bi Nizza) weer en franzöösch Schrieverin.

## Leven
Thyde Monnier wurr as Dochter vun en Bankiers boren un hett in Marseille dat *Lycée Montgrand* besöcht. Se weer tweemal verheiraadt.

In hör neonaturalistisch Romans beschrifft se ünner annern dat Leven vun Fischers, Buern, Höders un Handwarkers ut de Provence.

## Warken (Utwahl)
* La rue courte (1937, dt.: *Die kurze Straße*)
* Zyklus Les Desmichels (dt.: *Liebe, Brot der Armen*)
** Grand Cap (1937)
** Le pain des pauvres (1937)
* Nans le berger (1942, dt.: *Nans, der Schäfer*, auch *Nans, der Hirt*)
* La demoiselle (1944, dt.: *Unser Fräulein Lehrerin*)
* Travaux (1945, dt.: *Die Familie Revest*)
* Le figuier stérile (1947, dt.: *Der unfruchtbare Feigenbaum*)
* Les forces vives (1948)

1949-1955 keem hör veerbändig Autobiografie *Moi* herut, de in körter Form ok in Düütschland ünner den Titel *Moi. Ein Leben aus vollem Herzen* verfügbor is.

Siet 1975 wurrd vun de *Société des gens de lettres* för en Eenzelwarl de *Grand Prix Thyde Monnier de la SGDL* verleeht. 

## Weblenken
* Monnier in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Körtbiografie in dat Munzinger-Archiv
Eduardo Di Capua

**Eduardo Di Capua** (* 12. März 1865 in Neapel; † 3. Oktober 1917 in Neapel) weer en italieensch Musiker un Komponist. He komponeer in‘ April 1898 dat berühmt Leed O sole mio.

## Leven
Di Capua wurr as Söhn vun en Musiker boren. Mien sien Vader hett he völ Länner in Europa bereist. As se 1898 in Odessa, in de hüüdig Ukraine weern, schreev Eduardo de Melodie vun sien Leed. En Text dorto hett he later verfaat un nehm dorför en Gedicht vun Giovanni Capurro. Di Capua weer ok der Autor vun völ anner Leder, de in Neapel nich weniger bekannt sünd as O sole mio.

## Weblenken
* Körtbiographie vun Di Capua
* Eduardo di Capua, *Dizionario Biografico dell'[[Enciclopedia Italiana]] Treccani*
Dirk van Haaren

**Dirk Johannes van Haaren** (* 21. April 1878 in Amsterdam; † 30. Juni 1953 ok dor) weer en nedderlannsch Maler.

Dirk Johannes van Haaren hett in Amsterdam as ok in Sloten, Noordholland arbeit un wahnt. He weer Autodidakt un mal Aquarelle un Öölbiller. He wurrd as Nahfolger vun de Haager School ansehn. To sien Warken tellen Landschopsbiller, up de faken Water, Windmöhlen un Veeh dorstellt sünd, Ansichten vun de Stadt Amsterdam un Peer mit Rieders.

He weer Liddmaat vun mehreren Künstlervereenigungen, dorünner *Arti et Amicitiae* un *St. Lucas*, beid in Amsterdam.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* [Biografisch Daten un Warken vun Dirk van Haaren in dat Nedderlannsch Institut för Kunsthistorie (Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie)](https://web.archive.org/web/20101212053807/http://www.rkd.nl/rkddb/(rhic5z55elmsiamay52lm0qu)/detail.aspx) (nedderlanndsch)
* Personennaamdatei
Pernell Roberts

**Pernell Elvin Roberts** (* 18. Mai 1928 in Waycross, Georgia, USA; † 24. Januar 2010 in Malibu, Kalifornien) weer en US-amerikaansch Schauspeler. 

Bekannt wurr Roberts vör allen dör sien Rull as *Adam Cartwright* in de Feernsehreeg Bonanza, in de he van 1959 bit 1965 mitspeel. Roberts hett de Reeg nah de sösste Staffel verlaaten, sien letzten „Bonanza“-Uptritt harr he in de Folg 195 („Unvergessene Lieder“; Originaltitel: „Dead And Gone“). Ofschoons dat Dreihbook för en Rückkehr vun sien Charakter apen bleev, hett Roberts vun disse Mögelkeit nie Gebruuk makt. 

He bleev dornah ok as Schauspeler tätig, harr aber lang kien grooten Spood mehr. Dat änner sück eerst, as he in de 80er Johren de Hööftrull in de Feernsehreeg *[[Trapper John, M.D.]]* (1979–1986) övernehm. För disse Rull wurr he 1981 för en Emmy nomineert.

Pernell Roberts weer dreemal verheiraadt un harr en Söhn ut sien eerste Ehe, Jonathan Christopher, de 1989 bi en Motorradunfall to Dood keem.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblinks
* 
* „Pernell Roberts Around the World“
* Artikel up bonanzaworld.net
Buddy Collette

**Buddy Collette** (eegentlich: *William Marcel Collette*; * 6. August 1921 in Los Angeles, Kalifornien; † 19. September 2010 ok dor) weer en US-amerikaansch Jazzmusiker (Tenorsaxophon, Flöte un Klarinett), de grooten Infloot up den West-Coast-Jazz harr un Lehrer vun wichtig Musikers weer.

## Leven un Karriere

Mit 12 Johren fung Collette an, up dat Altsaxophon to spelen un hett sien eerst Jazzband leit, to de Britt Woodman up de Basuun un Charles Mingus an’t Bass hörrn deen. Mit 17 Johren wurr he professionell Musiker. Nah den Wehrdeenst as Bandleader bi de US-Marine hett he mit den *Stars of Swing* arbeit (to de Woodman, Mingus un Lucky Thompson hörrn deen). Mit den Saxophonisten Dexter Gordon, Charles Mingus un Chico Hamilton speel he denn Bebop in Los Angeles. He weer en vun de eersten Flötisten vun den Modern Jazz. In de fröh 1950ern weer he Studiomusiker un weer de eerste afroamerikaansch Musiker, de in’t Feernsehn uptreden is (in dat Programm vun Groucho Marx *You Bet Your Life*). 1954 speel he in en Quintett mit Tal Farlow, Red Norvo, den Slagtüüchspeler Chico Hamilton un de Bassisten Monty Budwig bzw. Red Callender.

1955 weer he Grünnensliddmaat vun dat legendär Quintett vun Chico Hamilton mit den Gitarristen Jim Hall un den Cellisten Fred Katz. 1956 nehm he sien eerst Album as Bandleader up *(Man of Many Parts)*. Sien Tosommenarbeit mit den Saxophonisten Dexter Gordon, den Slagtüüchspeler Chico Hamilton un sien langjohrig Früend Charles Mingus begrünnd sien Stellung binnerhalv vun de Jazzszene von Los Angeles as ok sien fröh Intreden för en Vereenigung vun de anfangs nah Huutfarv trennt lokal Musikergewerkschap.

In‘ Ünnerscheed to anner inflootriek Musikers vun den West-Coast-Jazz bleev Collette in Kalifornien, wo he in de Studios arbeiten dee un tosätzlich jedes Weekenenn mit sien Quintett speel un upnehmen dee, aber ok anner Holtblasmusikers utbilden dee. To sien Schölers hörrn u. a. Eric Dolphy, Charles Lloyd, Frank Morgan, Sonny Criss un James Newton. Europatourneen hett Collette blots af un an ünnernommen..

1996 hett hüm de Library of Congress mit de Kompositschoon un Upführung vun en Big-Band-Konzert beupdragt. Siet en Slaganfall 1998 kunn he nicht mehr as Musiker uptreden, bleev aber in Los Angeles as Jazzlehrer aktiv (ünner annern mit Kinnerprogrammen). Collette weer todem in de Bürgerrechtsbewegung bannig aktiv.

## Autobiographisch Book

Buddy Collette, Steven Louis Isoardi: *Jazz Generations: A Life in American Music and Society*. New York, London: Continuum 2000; ISBN 978-0826447210

## Enkeld Nahwiesen



## Weblinks
* Webpräsenz mit Diskographie
* PID=0171373
* Nahroop in The New York Times
* Collette in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
Osasco

**Osasco** is ene Stadt in Brasilien in’n Bundsstaat São Paulo. Se hett 718.646 Inwahners (Stand 2009) op en Rebeet vun 64,935 km². 

## Historie
Osasco wurr vun den italieenschen Inwannerer Antonio Agù (1845–1909) in dat 19. Jorhunnert grünnd, de ut den glieknamigen Oort Osasco in de Provinz Turin stammen dee. Oorsprünglich harr Agù en groot Farm mit sien Partner Baron Dimitri Sensaud de Lavaud (1882–1947) köfft. Dimitri Sensaud de Lavaud weer en spaansch Inwannerer mit franzöösch un russisch Herkunft. Mit dat Floogtüüch „São Paulo“ is Sensaud de Lavaud n'n 7. Januar 1910 eerstmals in Latienamerika flagen.

## Weblenken
* Websteed vun de Stadt (portugeesch)
Kreis Sebarg

De **Kreis Sebarg** is een vun de Kreisen in Sleswig-Holsteen.
He liggt in’n Noorden vun Hamborg.

## Weblenken
*offizielle Websteed vun’n Kreis
Giovanni Boccaccio

**Giovanni Boccaccio** (* 1313 in Florenz oder Certaldo; † 21. Dezember 1375 in Certaldo bi Florenz) weer en italieensch Schriever, Demokrat, Dichter un bedüüdend Vertreder vun den Humanismus. Sien Meisterwark, dat Decamerone, porträteert mit bit dorhen unbekannten Realismus un Witz de facettenriek Sellschap vun dat 14. Johrhunnert un makt hüm to’n Begrünner vun de prosaisch Vertellselstraditschoon in Europa.
Lasse Berghagen

**Lars Nils (Lasse) Berghagen** (* 13. Mai 1945 in Stockholm; † 19. Oktober 2023) weer en sweedsch  Singer, Komponist un Texter.

He weer all 1965 in Sweden spoodriek un harr en eegen TV-Show. In Düütschland wurr he tonächst dör sien Tosommenarbeit mit Wencke Myhre bekannt, bevör he ok as Eenzelinterpret to Spood keem.

Sien gröttst Hit, de ok hüüd noch af un an in de veert Programmen vun de düütsch Radiosender speelt wurrd, weer *Es war einmal eine Gitarre*, de Werner Twardy för hüm komponeert un arrangeert hett.

Nahdem he all 1973 un 1974 an de sweedsch Vörentscheeden to de Eurovision Song Contest deelnommen harr, hett he dat 1975 wunnen un keem denn bi de endgültigen Contest up den 8. Platz. 

He hett mit de Slagersingerin Lill-Babs verheiraadt ween. 

## Bekannt Titel
*Gunga-Gunga (1968)
*Blad faller tyst som tårar (1969)
*Teddybjörnen Fredriksson (1969)
*En enkel sång om frihet (1970)
*En kväll i juni (1971)
*Ding dong (1973)
*Liebling, ich brauch deine Liebe (1973)
*Min kärlekssang till dig (1974)
*Ich glaube an Wunder (1974)
*Es war einmal eine Gitarre (1975)
*Jennie, Jennie (1975)
*Caballero (1975)
*Zigeunerbraut (1976)
*Santa Barbara (1976)
*Damals vor deiner Zeit (1976)
*Im weichen Moos (1977)
*Ditt liv (1977)
*Vad gör an ett år (1980)
*Stockholm i mitt hjärta (1992)
*Sträck ut din hand (1995)
*Inte bara drömmar (1997)

## Weblenken
Koldenkarken

**Koldenkarken** oder **Kolenkarken** is een vun de grötteren Städten in'n Kreis Sebarg in Sleswig-Holsteen. Hüdigendags leevt dor bi 19.900 Inwahners (März 2010).
Dirk Klinkenberg

**Dirk Klinkenberg** (* 15. November 1709 in Haarlem; † 3. März 1799 in Den Haag) weer 40 Johren lang Sekretär vun de nedderlannsch Regeeren. Bekannt wurrn is he as Amateur-Astronom.

Klinkenberg weer de Opdecker vun de nah hüm nömmt Komeet C/1743 X1 (Klinkenberg) (ok Groot Komeet van 1744) un vun den Kometen C/1762 K1. Nah hürm wurr de Asteroid (10427) Klinkenberg nömmt, de an’ 24. September 1960 von C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld un Tom Gehrels an dat  Palomar-Observatorium opdeckt wurrn is.

## Enkeld Nahwiesen
Ruby Braff

**Reuben „Ruby“ Braff** (* 16. März 1927 in Boston, Massachusetts; † 9. Februar 2003 in Chatham, Massachusetts) weer en US-amerikaansch Kornettist vun den Swingjazz.

Braff speel af de 1940er Johren in de Gegend vun Boston un is af 1947 in New Yorker Clubs uptreden. 1949 speel he mit de Band vun den Klarinettisten Edmond Hall in dat Savoy Cafe in Boston, wo he ok mit Pee Wee Russell spel. 1953 truxk he weer nah New York City, wo he 1953/54 mit dat Vic Dickenson Septett speel. Braff, de en temelk eenzigoordigen Weg folg un „Vintage Jazz“ ut de 1920er un  1930er Johren in Upfolg vun Louis Armstrong un Bix Beiderbecke speel (he hett dat schlicht *Adoration of the melody* nömmt), weer  in de Folg bannig anseggt. In de 1950er Johren weer he wegen de Buugsamkeit un Warmd vun sien ok technisch en Vörbild (sien oorsprünglich Wunsch-Instrument weer dat Saxophon). He speel mit Benny Goodman, Woody Herman, Buck Clayton, Bud Freeman, Ellis Larkins un annern, harr aber Enn‘ vun 1950er Johre Lasten, Engagements to finnen. Sien Jöögdfrüend George Wein keem hüm to Hülp, de hüm in sien  Storyville Club in Boston regelmatig Engagements verschafft un hüm in de 1960er und 1970er Johren to de *Newport All Stars* haalt hett. In de 1970er Johren hett he en klaveerloos Quartett mit de Gitarristen George Barnes bild, domols bannig spoodriek un de eenzig Tosommenarbeit, de bi hüm över een Johr düer, bit ok de 1975 in‘ Striet ennen dee (he weer för sien faken schroff, verletzend Verhollen berüchtigt). 1971-1973 hett he mit den Singer Tony Bennett arbeit. He speel ok völ mit den Pianisten Dick Hyman (Album *America the beautiful* up Arbors Records). He nehm 1991/1992 för Concord *Ruby Braff and his New England songhounds 1,2* up, un mit den Saxophonisten Scott Hamilton *Bravura eloquence* 1990, *With an extra bit of luck* 1989, *Younger than Swingtime* 1990 (letztere beid mit Dick Hyman), opletzt 1996 *Inside & Out* mit Roger Kellaway.  

## Diskographisch Henwiesen
* *The Complete Duets* (Definitive, 1955) mit Ellis Larkins
* *Calling Berlin: Volume 1* (Arbors Records, 1994) mit Bucky Pizzarelli, Ellis Larkins
* *Inside Out* (Concord, 1995) mit Roger Kellaway
* *Braff Plays Wimbledon: First Set* (Zephyr, 1996) mit Warren Vaché, Brian Lemon, Howard Alden, Allan Ganley

## Weblenken
*Interview
*Bio vun Kenny Mathieson
*Hans Ruland in de Jazzzeitung
* Ruby Braff in de Katalog vun de Deutsche Natschonalbökeree
* Personannaamdatei
Ellis Larkins

**Ellis Lane Larkins** (* 15. Mai 1923 in Baltimore, Maryland; † 30. September 2002, ok dor) weer en US-amerikaansch Jazz-Pianist vun den Swing.

Bekanntheit kreeg de Pianist Ellis Larkins vör allen dör sien Mitwarken an de beid Alben vun Ella Fitzgerald *[[Ella Sings Gershwin]]* (1950) un *Swings In A Mellow Mood* (1954) – intüschen herutkommen ünner den Titel "Pure Ella" – as ok sien Plateninspeelungen mit den Trumpeter Ruby Braff (*Two Part Invention In Jazz*/*Two By Two*, 1955).

Ellis Larkins studeer as eerst Afroamerikaner an dat *[[Johns Hopkins University|Peabody Conservatory Of Music]]* in Baltimore, dornah gung he nah New York, studeer an de *[[Juilliard School|Juilliard School of Music]]* un hett as professionell Musiker arbeit. He speel ünner annern Anfang vun de  1940er Johren mit Billy Moore, 1944 bi Lucky Millinder mit Edmond Hall 1945/46 un mit eegen Trio in de New Yorker Club *The Blue Angel*, buterdem mit  Dicky Wells (*Linger Awhile*; 1943), Coleman Hawkins (*Stumpy*, 1944), Mildred Bailey, Ruby Braff, Eartha Kitt, Joe Williams un Harry Belafonte. 1959 weer he mit Larry Adler up Tournee.

## Diskografisch Henwiesen
**Alben as Leader**
* *Do Nothing Till You Hear From Me* (1955)
* *Manhattan At Midnight* (1956)
* *A Smooth One* (Black & Blue, 1977)
* *At Maybeck Recital Hall* (Concord, 1992) 

**Mit Ruby Braff**
* *Duets, Volume 1* (Vanguard 1956, keem herut 1999; enthollt Stücken vun de  Vanguard-Alben *Two Part Inventions, Vol. 1 & 2*/ *Two By Two: Music Of Rogers & Hart*)
* *Grand Reunion* (Chiaroscuro, 1972)
* *Calling Berlin: Volume 1 & 2* (Arbors, 1994) mit Bucky Pizzarelli

**As [[Sideman]]**
* Dicky Wells:*1927-1943* (Classics)
* Coleman Hawkins: *1943-1944* (Classics)
* Coleman Hawkins: *1944* (Classics)
* Ella Fitzgerald: *Pure Ella (GRP, 1950-54)

== Literatur ==
* Martin Kunzler: *Jazz-Lexikon*, Reinbek, Rowohlt 1988
* [[Richard Cook]] & Brian Morton: *The Penguin Guide to Jazz on CD'', sixth Edition, London, Penguin, 2002
* Bielefelder Katalog Jazz, 2001
Anne Henning

**Anne Elisabeth Henning** (* 6. September 1955 in Raleigh, North Carolina) is en ehmalge US-amerikaansch Iesflinklöperin. 

Anne Henning weer bi de Sprintweltmeesterschap 1971 Tweete achter Ruth Schleiermacher ut de DDR wurrn. Se stell dree offiziell un twee inoffiziell Weltrekorde över 500 Meter un en offiziellen Weltrekord över 1000 Meter up. 

Se wunn 1972 mit 16 Johren bi de Olympisch Winterspelen 1972 in Sapporo över 500 Meter de Goldmedaille und Bronze över 1000 Meter. Dornah hett se hör Karriere aber ok all beend.

## Literatur
* Bill Mallon/Ian Buchanan: *Quest for Gold*. New York City 1984 ISBN 0-88011-217-4 

## Weblinks
* Anne Henning bi Sports-Reference.com (engelsch)
* Statistiken bi ''Speedskatingnews''
Bauke Mollema

**Bauke Mollema** (* 26. November 1986 in Groningen) is en  nedderlannsch Radrennfohrer.

Bauke Mollema kunn 2006 een Deelsatreck bi de Vuelta a León winnen. Doruphenn is he för dat Continental Team Löwik Meubelen as Stagiaire antreden. Siet 2007 fohrt he för Rabobank Continental, dat Farmteam vun de  ProTour-Mannschap Rabobank. Bi dat Rennen Circuito Montañes wunn he een Deelstreck un de Gesamtwertung vun dat Rennen. Buterdem wurr he noch Veert in de Gesamtwertung bi de Vuelta a Navarra.

## Wat he schafft hett
;2006
* een Deelstreck Vuelta a León

;2007
* Gesamtwertung un een Deelstreck Circuito Montañes
* Gesamtwertung Tour de l’Avenir

;2010
* 5.Gesamtwertung Vuelta a Andalucia
* 12.Gesamtwertung un 3. in de Nachwuchswertung Giro d’Italia
* een Deelstreck Polen-Rundfohrt

;2011
* Platz 9 bi Paris–Nizza
* Platz 5 bi de Tour de Suisse
* Punktewertung bi de Vuelta a España

;2013
* een Deelstreck Tour de Suisse
* een Deelstreck Vuelta a España

;2014
* een Deelstreck Tour of Norway

;2015
* Gesamtwertung un Mannschapstietfohren Tour of Alberta
* Japan Cup

;2016
* Clásica San Sebastián
* een Deelstreck Tour of Alberta

;2017
* Gesamtwertung Vuelta a San Juan Internacional
* een Deelstreck Tour de France

;2018
* een Deelstreck Settimana Internazionale
*  Kämpferischster Fohrer Vuelta a España
* Gran Premio Beghelli

;2019
* Europameester - Mixed Staffel
* Weltmeester – Mixed Staffel
* Il Lombardia
* Japan Cup

;2021
* een Deelstreck un Punktewertung Tour des Alpes-Maritimes et du Var
* Trofeo Laigueglia

## Teams
*2006 Löwik Meubelen (Stagiaire)
*2007 Rabobank Continental
*2008-2011 Rabobank
*2012 Rabobank Cycling Team
*2013-2014 Belkin-Pro Cycling Team
*2015 Trek Factory Racing
*2016- Trek Segafredo

## Weblenken
*Portrait up rad-net.de
* Mollema up Radsportseiten.net
Hur (Bibel)

**Hur** weer en Gefährte vun Moses un vun Aaron in dat Old Testament. He hörr to de Stamm vun de Judäer. 

Erwähnt wurrd he in dat 2. Book Mose 17.8. Hur harr veer Söhns Uri un sien Enkel Bezalel (2. Book Mose 35.30) as ok Shobal, Salma un Hareph.
Avatar (Film)

----

**Avatar - Aufbruch nach Pandora** is en Science-Fiction-Film, de vun James Cameron as Speelbaas leddt worr. Disse Film is bit to de hüütige Dag de op't erfolgriekste Film vun allen. He hett op de heele Welt so um un bi 2,7 Milljarden Dollars inspeelt. Dörmit stellt he de Film Titanic in den Schadden, 'keen ok vun James Cameron produzeert worrn is. Avatar is en Mischen vun reale un computeranimeerte Szenen. 
Avatar speelt op en fiktiven Maand mit den Naamen *Pandora* in de Jahr 2154. De Minschen wüllt dör *Unobtanium* afbuen un mütt sik dörför ok mit en dörlevene, humanoide Rass, Na'vi nömmt, uteenanner setten. De leevt dör, wo se sülvst seggt, in Inklang mit de Natuur. Üm en betteren Kontakt to schapen, hett de Wetenschopers de *Avataren* maakt. Dat sünd Wesen, de en Chimär twüschen en Minschen un en vun de Na'vi sünd. Dör Gedankenöverdregen künnt de Minschen vun en Lief to de annere wesseln.

## Weblinks

* 
* Offizielle düütsche Website
* Offizielle engelsch Website
Pirahã

**Pirahã** is en Spraak, de in de Rebeet vun de Amazonas vun en Volk snackt wardt, dat sik sülvst evenso nömmt. Dat gifft nich mehr vele Sprekers un dat is de leste Spraak vun de Mura-Spraakfamilie. För de wetenschopliche Ünnersöken is düsse Spraak bannig wichtig, wieldat se welke sünnerliche Eegenheiten hett. Düsse föhrten ok to heel kontroverse Debatten mang vele Spraakwetenschoplers. 

## Weblenken

* http://web.mit.edu/newsoffice/2008/language-0624.html (Engelsch)
* http://www.zeit.de/wissen/2010-09/amazonas-piraha-indianer (Düütsch)
Paul Calle

**Paul Calle** (* 3. März 1928 in Manhattan; † 30. Dezember 2010 in Stamford (Connecticut)) weer en US-amerikaansch Künstler. 

He hett sien Bachelor-Afsluss vun dat Pratt Institut in Brooklyn kreegen un weer in de Korea-Krieg as Illustrater för de US-Army tätig.  

Gröttere Bekanntheit kreeg he as Breefmarkenkünstler, besünners dör de vun hüm entworpen Breefmark to de eerst Maandlandung fö de US-amerikaansch Post. Insgesamt hett he över 40 US-Breefmarken gestaltet. 

## Weblenken
* Nahroop up collectSpace
* Doodsmeldung in de  New York Times
* Paul Calle in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Personennaamdatei
Stamford (Connecticut)

**Stamford** is en Stadt in de Fairfield County in den US-Bundsstaat Connecticut, mit 120.226 Inwahner (Stand: 2004). Dat Stadrebeet hett en Grött vun 134,9&nbsp;km².

## Historie
Stamford wurr 1641 vun engelsch Presbyterianer ünner den Pfarrer Richard Denton grünnd. 1893 kreeg Stamford Stadtrechte.

## Verkehr
Stamford hett Anbindung an de Interstate 95 un wurrd dör twee Iesenbahnliens Amtrak un Metro North versörgt. En good Nett an Överland-Bussen stellt de Verbinnen to Darien, Norwalk, Greenwich un Port Chester her.

## Universitäten
* University of Connecticut
* University of Bridgeport
* Sacred Heart University

## Industrie un Wertschap
In Stamford liggt de Hööftsitt vun folgend Ünnernehmen: 
* Aperture 
* Gartner Group
* Harman International Industries
* Pitney Bowes 
* S.A.C. Capital.
* World Wrestling Entertainment

## Bevölkerungsentwickeln

## Weblenken

* Homepage vun de Universität vun Connecticut
Thynen

De **Thynen** oder **Thynier** (oldgreeksch:Θωνοί) = *Thynier*) weern en thrakisch Stamm in dat antik Thrakien un Bithynien.

Hör hööftsächlich Siedlungsrebeet weer de Gegend um Salmydessos un an den Stroom Strymon. Se sünd in de 8. Johrhundert v. Chr. nah Lüttasien utwannert, wo se *Bithynia* grünnd hebbt. De eerst greeksch Siedler hebbt dat Woort *Thyni* („Hunnen“) bruukt, um de in dit Rebeet andrapen Stammen to beschrieven. De Bedüüden vun de Naam is nich klor. En mögelk Erklärung is, dat de Naam vun dat oldgreeksch θύννος (= *[[Thunfische|Thunfisch]]*) afleit wurr, wiel dat in hör oorsprünglich Rebeet as ok an‘ Bosporus riek Thunfischvörkommen geev.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* http://www.lostlanguages.com/amazons.htm
Walter Norris

**Walter Norris** (* 27. Dezember 1931 in Little Rock, Arkansas; † 28. Oktober 2011 in Berlin) weer en US-amerikaansch Jazzpianist.

## Leven un Wark
Norris harr all mit veer Johren klassisch Klaveerünnerricht. Während de Highschool-Tiet speel he in lokal Gruppen. Vör sien Wehrdeenst speel he in dat Quartett vun Mose Allison. Anschließend arbeit he eerst in Houston un Las Vegas, bevör he 1954 nah Los Angeles truck. Dor weer he denn in Gruppen vun Stan Getz, Dexter Gordon, Johnny Griffin, Teddy Edwards, Zoot Sims, Howard McGhee, Buddy DeFranco, Herb Geller, Charlie Ventura, Frank Rosolino/Charlie Mariano und Shorty Rogers/Bill Holman tätig. Dorneben weer he an en fröh Schallplattenupnahm vun Ornette Coleman un Don Cherry bedeeligt.

1960 truck he nah New York City, wo he anfangs as Pausenpianist arbeit un 1961 mit Billy Bean un Hal Gaylor en Trioalbum inspeelt hett. Siet 1963 weer he de Pianist un ansluutend bit 1970 de musikalisch Leiter vun de New Yorker *Playboy Clubs*. Anschließend hett he mit ünnerschiedlich Musiker arbeit un wurr Liddmaat vun dat Thad Jones-Mel Lewis-Orchester. 1976 arbeit he in Skandinavien as Solist un mit Red Mitchell, Dexter Gordon un mit Zoot Sims. Dornah wurr he Liddmaat vun de Charles Mingus-Band, bevör he 1977 nah Berlin as Liddmaat vun de SFB-Big Band truck. An de dortig  Hochschule der Künste wark he tüschen 1984 un 1994 as Gastperfesser. Vör allen weern dat Solouptreden as "Live At Maybeck Recital Hall" oder Upnahmen in lütt Besetten, de de Fähigkeiten vun den Pianisten besünners wiesen deen: Norris nehm  Duos mit Aladar Pege, George Mraz, Joe Henderson un Mike Richmond up. De technisch brillant un stilistisch eegenständig Pianist is woll en begehrt Begleiter vun berühmt Kollegen, wurr aber nie vun dat breet Publikum anerkannt. 

Norris hett 2005 sien Autobiographie "In Search of Musical Perfection" un en Lehrbook "Essentials for Pianist Improvisers" fardig stellt. Chuck Dodson hett den Dokumentarfilm "The Life and Work of Walter Norris" (2004) dreiht.

## Weblenken
*Webpräsenz vun den Pianisten
*Dokumentarfilm över Walter Norris.
Haren

Bi dat **Haren** oder **Haarn** (hdt.: *dengeln*) weert Seisen un Sichten scharp maakt. Mit en Haarhamer warrt de Haarpadd dor so utneiht, datt he platt un scharp warrt. 

## Wie dat Haren geiht
Dat Seisen- oder Sichtenblatt mutt mit’n Hamer akraat so drapen weern, datt de Haarpadd in en smallen Striepen langs de Kanten vun dat Blatt dör de Hamersläge uttrocken un dünn maakt warrt. So warrt dat denn scharp. Dör dat Meihen un dat Wetten, wat regelmotig nödig is, warrt düsse dünne Sniede wedder afsleten. En Seisen, de veel bruukt warrt, mutt dor ok veel um haart weern. To’n Haren weert meist Haarhamer un Haarspitt bruukt, man dat kann ok en normolen Ambolt nahmen weern, wenn de Bahn goot up Schick is.

## Grünn for dat Haren
Dat Haren hett dor sien Grund in, datt een mit en Sichten- oder Seisenblatt duerhaftig arbeiden kann.  Mit dat Haren warrt so’n Blatt beter up Schick brocht oder en dünne un scharpe Sniede warrt ganz nee tostanne brocht. Bi dat Meihen könnt ok slank Schören in’e Klinge reten weern, wenn de gegen en Steen oder annere Saken gegensleiht. Bi’t Haren könnt so’n Schören wedder wegmaakt weern. Bi dat Haren warrt en Klinge an de Sniede harter, as se vördem ween weer. Vundeswegen hollt se ok veel länger, as wenn se man blot slepen warrt. 

## Warktüüch
### Haarhamer
De **Haarhamer** is en Hamer to’n Haren. He hett en Koppgewicht vun 500 – 600g. Dör de sunnerliche Form vun den Hamer kann de Sniede vun en Seisen bi dat Haren eenfack na vörn dreven weern. 

### Haarspitt
De **Haarspitt** is en Ambolt, de man nich so groot is. He kann quadraatsch utsehn, man normolerwiese is he en beten wölvt oder hett en smalle Bahn. An de Unnerkant sitt en Doorn. Dor kann de Haarspitt mit an en Haarstock oder Holtblock fastmaakt weern. 

## Literatur
* Bernhard Lehnert: *Dengeln - Die Kunst, Sense und Sichel zu schärfen*, BoD GmbH, Norderstedt, 2005, ISBN 3-8334-2586-5
* Hans Kadereit: *Wo noch gebeiert, gehaspelt und gedengelt wird*, RGA-Buchverlag, Remscheid, 2009, ISBN 978-3-940491-07-7
Charles Fambrough

**Charles Fambrough** (* 25. August 1950 in Philadelphia, Pennsylvania; † 1. Januar 2011) weer en US-amerikaansch Jazzbassist un Komponist.

## Biografie
He hett oorsprünglich klassisch Klaveer lernt, wessel aber mit 13 Johren to’n Kontrabass. Ünnerricht harr he bi Neil Courtney; de sien anner Schöler Stanley Clarke hett  Fambrough den Modern Jazz bibrocht. 1968 fung he an mit Orchesterensembles för Musicals un Feernsehshows to spelen un hett för en körten Tiet sülvstännig in Hotels in de  Catskill Mountains un in verscheeden Rhythm and Blues-Gruppen speelt. 1969 wurr he Liddmaat in de Popband *Andy Aaron's Mean Machine*, in de ok Grover Washington, Jr. speel. As de 1970 en eegen Formatschoon grünnen dee, bleev Fambrough 3½ Jahre in Washintons Band. Dornah weer he bi Airto Moreira (1975-1980), McCoy Tyner (1978-80), Art Blakeys Jazz Messengers (1980-84) un in dat Wynton Marsalis Quintett (*Fathers and Sons*, 1982). Buterdem speel he mit Allan Botschinsky, Freddie Hubbard, Kevin Mahogany, Shirley Scott, Lenny White, Kenny Barron, James Williams un Rahsaan Roland Kirk, bi de sien letzt Album *Boogie-Woogie String Along for Real* he as Cellist mitwarken dee. 

He harr aber ok en eegen Band, de *Charles Fambrough’s All Star Group*, mit de he tallriek Eegenkompositschonen upnehm, de ok vun de Jazz Messengers, Roy Hargrove, Stanley Turrentine, Craig Handy inspeelt wurrn.

## Utwahldiskographie
* *The Proper Angle* (CTI, 1991) mit Roy Hargrove, Wynton Marsalis, Branford Marsalis, Kenny Kirkland, Jeff Tain Watts
* *The Charmer* (CTI, 1992) mit Roy Hargrove, Kenny Garrett, Abdullah Ibrahim, Stephen Scott, Billy Drummond
* *Blues at Bradley’s* (CTI, 1993)
* *Keeper of The Spirit* (Audioquest, 1994) mit John Swana, Ralph Bowen, Grover Washington Jr.
* *City Tribes* (Evidence, 1995)
* *Upright Citizen* (NuGroove, 1997)
* *Live at Zansibar Blue* (Random Chance, 2002)

## Lexikalisch Indrääg
* Richard Cook & Brian Morton: *[[The Penguin Guide to Jazz]] on CD* 6th edition. ISBN 0-14-051521-6
* Leonard Feather & Ira Gitler, *The Biographical Encyclopedia of Jazz.* Oxford/New York 1999; ISBN 978-0-19-532000-8

## Weblenlken
* Fambrough bi allmusic.com (engelsch)
* Fambrough in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Personennaamdatei

## Enkeld Nahwiesen
Achter de Sünn an

**Achter de Sünn an** is en plattdüütsch Musical. Toeerst opföhrt worrn is dat Stück 1994 un 1995 in de Clüversche Gulfschüün in Pilsm. In’n Harvst 1995 sünd se denn mit dat Stück un en Trupp von 134 Lüüd ok na Amerika gahn un hebbt dor en Reeg Vörstellungen hatt.

Dat Stück speelt in Iowa. Teihn Johr nadem en Koppel Oostfresen na Amerika utwannert is, fiert se tohoop Oorndank un besinnt sik op de Tied von jemehr Utwannern un de Grünn, dat se ut de Krummhörn wegtrucken sünd.

## Weblenken

* Info to dat Musical bi de Ländliche Akademie Krummhörn (hoochdüütsch)
Tsetsault

De **Tsetsaut** weern en subarktisch Indianerstamm ut de athapaskischen Spraakgrupp in Kanada.

Se leevten dicht bi de East Behm Canal. Se wurrn um 1830 besünners vun de Tlingit un de Lakweip verdreven. 

Geev dat um 1830 noch rund 500 Stammesangehörige harr sück de Tall in dat Johr 1895 up blots noch 12 dezimeert. Se sünd denn in de Nisga'a upgahn, vun de se ok hör Naam kregen hemm. 

De Tsetsaut weern ünner de Nahberstämme fürcht as Krieger un bekannt as Röver, de immer weer versöcht hemm, in de riek Fischgründe vun de Nahbervöker vörtodringen un dordör mit Feindschap begegnet wurrn. 

## Kiek ok
* List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent

## Weblenken
*Tsetsaut up de Siet vun de  Canadian genealogy
Louis Bromfield

**Louis Bromfield** (* 27. Dezember 1896 in Mansfield, Ohio; † 18. März 1956 in Columbus, Ohio) weer en  US-amerikaansch Schriever. Nahdem he eerst Landwertschap studeert hett, hett he anschließend Philosophie un Literatur an de Columbia-Universität, deren Ehrendokter he ok wurr. An‘ 1. Weltkrieg nehm he in Frankriek as Suldat deel. Torüch  in de USA weer he nah den Krieg as Lektor un Dramaturg un as Musik- un Theaterkritiker tätig.

1927 kreeg he den den Pulitzer-Pries för *Early Autumn*.

## Warken

* *Early Autumn* – 1926
* *Welch eine Frau* – 1927: Roman. DDüütsch Överdragen vun Maria Wolff
* *Twenty-four Hours* – 1930
* *Bitterer Lotos*: Roman. Deutsche Übertragung von Elisabeth Rotten, 1941 in' Humboldt Verlag (Wien, Stuttgart) rutgeven
* *Mrs. Parkington*: Roman, in't Düütsch överdragen vun Paola Meister-Calvino
* *Nacht in Bombay*
* *Der große Regen*
* *New Yorker Legende*
* *Der Mann, der alles hatte*
* *Colorado*: Roman
* *Der Weg der Anna Bolton*: Roman
* *Traum in Louisiana*: Roman
* *Der Fall Annie Spragg*: Roman
* *Mr. Smith*: Roman

## Verfilmungen

* 1931: 24 Hours
* 1934: A Modern Hero 
* 1939: The Rains Came 
* 1940: It All Came True 
* 1940: Brigham Young - Frontiersman
* 1943: McLeod’s Folly
* 1944: Mrs. Parkington
* 1955: The Rains of Ranchipur

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* Bromfield in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Personennaamdatei
George Hillyard

**George Whiteside Hillyard** (* 6. Februar 1864 in Hanwell, Middlesex; † 24. März 1943 in Pulborough, Sussex) weer en britsch Tennisspeler. He weer de Ehemann vun Blanche Bingley, de mehrfak dat Turnier vun Wimbledon wunn hett.

Sien gröttste Erfolg weer de Gewinn vun de Goldmedaille in de Düppelkonkurrenz bi de Olympisch Sömmerspelen 1908, de in London stattfunnen, tosommen mit Reginald Doherty. 

## Weblenken
* George Hillyard in de Datenbank vun Sports-Reference.com (engelsch)
Michael Palme

**Michael Palme** (* 1943 in Prag; † 10. Februar 2010 in Wiesbaden) weer en düütsch Sportjournalist. 

## Leven
Palme keem 1963 to dat ZDF un hett van 1978 bit to sein Utscheeden 2004 in verscheeden Funktionen för de Hööftredaktion Sport arbeit. He nehm as Moderator, Reporter, Interviewer un Kommentator tüschen 1978 un 2004 an all Olympisch Sommerspelen as ok Football-Weltmeesterschapen un –Europameisterschapen deel. Palme weer tüschendör ok Baas vun de ZDF-Redaktion *Der Sportspiegel*. Nahdem he 2004 pensioneert weer, is he to de Pay-TV-Sender Premiere wesselt. För sien Berichterstattung vun de Olympisch Sömmerspelen 2000 in Sydney wurr he mit de *Sülvern Kugel* vun dat Nationalen Olympischen Komitees Deutschlands (NOK) uttekend.

Palme is mit 66 Joren nah en Slaganfall in Wiesbaden storven.
Erdélyi Kopó

De **Erdélyi Kopó** (*Transsylvanischer Laufhund, Ungarische Bracke*) is en vun de FCI (Nr. 241, Gr. 6, Sek. 1) anerkannt Hunnenrass ut Ungarn.

## Herkunft un Geschichtliches
De **Erdélyi Kopó** is en an dat Klima un de Region anpasst, bannig old Hunnenrass. Besünners beliebt weern Bracken in’t Middelöller. To Anfang vun dat 20. Johrhunnert weer de Rass so good as utrott. Mit verbleeven Resten wurr de Tucht 1968 offiziell weer upnommen. Intüschen is he in Ungarn un Rumänien (as *Copoi Ardelenesc*) nich mehr selten.

## Beschrieven
De Loophund ut de Karpaten wurrd bit 65&nbsp;cm groot un mindst 25&nbsp;kg swoor. De ganz Körper, ok de ünnere Deel vun den Buuk, is mit kört, dicht, liek, good an den Körper anliggend groff Hoor bedeckt. De Grundfaarv vun den Huushund is swaart mit loh an’ Fang un an de Lööpen. De Ruut is swaart un wurrd bi Erregung över de Rüüchlien dragen, licht upwärts bagen. De hangend, middelhooch ansett Ohren liggen ahn Falten eng an de Backen an, nah vörn leggt, bedeckt se meest nich de Oogen. 

De Hund gellt as anhänglich un früendlich in’t Wesen.

## Weblenken

*
Jakob Eckert

**Jakob Eckert** (* 19. September 1916 in Worms-Rheindürkheim; † 5. Juni 1940) weer en düütsch Footballspeler. 

He speel in sien Vereenskarriere för Wormatia Worms, mit de he Enn‘ vun de 1930er Johren dreemal Süüdwestdüütsch Meester wurr. He weer neben Josef "Seppl" Fath und Willi Winkler en vun de Stars vun de Mannschap. Sien woll bekanntst Speel hett Eckert an‘ 29. Januar 1939 makt, as he tegen Eintracht Frankfurt all dree Doren to’n 3:2-Sieg schaten hett.

An‘ 2. Mai 1937 absolveer he tegen de Swiezer Footballnatschonalmannschap sien eenzig Länderspeel för Düütschland, wat de Düütschen mit 1:0 wunnen hebbt. 

In‘ 2. Weltkrieg is Jakob Eckert as Suldat storven.