open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feminismus

**Feminismus** betekent verschen politsche un sotschale Gruppen un Ideologien, de versöket de Slechter politsch, weerdschoplik un sotschaal liek to stellen Na den Feminismus hebbet Männer dat Seggen in de Sellschop, so dat Fruwen nich de lieken Rechte un Chancen krieget. De Feminismus well beschickt krigen Chancen för Fruwen in de Bildung, de Sellschop, de Politik un de Weerdschop better to maken un versöcht gegen Geslechtstereotypen to fechten, de Fuwenslüde so ’ne Chancen versegget.

Den Oorsprung het de Feminismus in Europa in’n 18. Johrhunnert had, as eerste feministsche Gruppen anfangen hebbet för Fruenrechte to strieden, daar mang dat Waalrecht, in de Politik, de Arbeed, gliken Loon, dat Recht Land to besitten, Bildung, Verdrege to unnerschreiven, better Rechter ine Echte un Modderschopsrechts. Feministen hebbet sik ook stark makert Verhöödmiddels, Afdrieven mööglik to maken un jümmers wedder versöcht Fruen un Lütens better för Todronglikwaarn, Övergreep un ook Gewald in de egen Familie oder in de Echte to schulen. Wat för een Fru as Kledage schicklik is un wat för Proffesschonen oder Sportaarden Fruen uuutöven könnt to ännern wa ook een Maal van den Feminismus.

## Nawise
Inkariek

Dat **Inkariek** was een präkolumbiaansch Riek in den Anden van Süüdamerika. Dat Woord Inka betekent ook den Kaiser oder Könning van den Inka. Dat Riek was dat gröttste up den beden amerikaanschen Kuntinenten un ook globaal bekeken een Grootriek. Dat Riek kam up kort bevöör Christopher Columbus in Amrika ankam.

De Höövdstad van den Riek was Cuzco, or Qosqo, dat nu in’n Süden van Peru liggt. De Stad was dat Zentrum för de Administratschoon, Politik un dat Militäär in den Inkariek. De Heerscher heet *Sapa Inca*. In heel den Riek richten de Inkas Straten, Wege un Brüggen up, so dat de se Kommunikatschoon in den Riek veel lichter maken.

De Inka geven den Riek den Namen  **** in eer Sprake Quechua, dat heet „Riek uut veer Delen“. Dat grote Riek bestund bloot 100 Jare, bet dat de Spaniers 1532 in Süüdamerika ankemen. De wichtigste Sprake in den Riek was Quechua, man vele verscheden Völkers med underscheedliken Spraken hören to dat Riek to. 

Dat Inkariek hadde sienen Beginn an den Övern van den Titicaca-See ümme 1197. In de Tied van 1438 bet 1533 verövern de Inkas grote Gebede in den westliken Süüdamerika. Dat Riek lee in Midden van den Anden. Grote Dele van den Staten Ecuador, Peru, Bolivia, Argentinien un Chile vandage weren Deel van den Riek.

1533 richte de Konquistador Francisco Pizarro Atahualpa, den letsten Inkaheerscher, hen. Nu begunn de spaansche Heerschop in Süüdamerika.

## Weblenken

## Literatuur

* Popenoe, Hugh *et al* 1989. *Lost crops of the Incas*. Washington DC: National Academy Press.
* De la Vega, Garcilaso 1961. *The Incas: the royal commentaries of the Inca*. New York: The Orion Press.
* McNeill, William H. 2006. How the potato changed the world's history. *Social Research* **66** 1.

## Nettverwise

* Conquest of Peru, Prescott, 1847 Vulltext
* Inca Land van Hiram Bingham 
* Inca Artifacts, Peru, and Machu Picchu
* Inca civilization 
* Inca stone cutting techniques:
* Ancient Civilizations - Inca 
* Incan Ice Mummies 
* Incan Religion
Volker Mosblech

**Volker Mosblech** (* 10. Januar 1955 in Duisborg; †  26. April 2024) weer en düütsch Politiker vun de CDU. Van 2015 bit 2017 weer he Liddmaat vun den Düütschen Bundsdag.

## Utbillen un Berop
Nah sien Abitur 1976 fung Volker Mosblech en Studium vun de Wertschapswetenschapen an de Universität Duisburg un de Rechtswetenschapen an de  Universität Bonn an. He weer van 1976 bit 1982 un van 1983 bit 1986 Warkstudent bi de Niederrheinischen Gas- und Wasserwerken Duisburg. As Lektor vun den Sinusverlag in Krefeld weer he van 1986 bit 1987 anstellt un wieder as free Mitarbeiter dor van 1988 bit 1992 beschäftigt. Mosblech hett van 1989 bit 2000 as Hööftvertreder vun de Victoria Versicherungen AG arbeit, siet 2001 weer he Hööftvertreder vun de D.A.S. Versicherungen AG.

## Politik
Volker Mosblech weer siet 1972 Liddmaat vun de CDU. He weer van 1976 bit 1979 Vörsitter vun den JU-Oortsverband Duisburg-Hamborn un Vörsitter vun den JU-Kreisverband Duisburg van 1987 bit 1989. Van 1978 bit 1987 weer he stellvertredend Vörsitter vun den JU-Bezirk Rheinisches Ruhrgebiet. Mosblech weer siet 1993 stellvertredend Vörsitter vun den CDU-Kreisverband Duisburg un siet 1997 Vörsitter vun den CDU-Ortsverband Duisburg-Alt-Hamborn. 1989 wurr he Vörsitter vun de Ost- und Mitteldeutschen Vereinigung (OMV) vun den CDU-Kreisverband Duisburg. Van 1991 bit 2002 un af 2004 weer Mosblech stellvertredend Vörsitter vun den OMV-Landesverband NRW. Van 1989 bit 1994 weer he Liddmaat vun de  Bezirksvertreden Duisburg-Hamborn. Siet 1994 weer he Liddmaat vun den Raat vun de Stadt Duisburg, toletzt as Tweet Börgermeester.

Volker Mosblech weer Liddmaat vun den Landdag Noordrhien-Westfalen in de 13. Wahlperiood, in den he an’n 6. September 2004 nahrücken un den he bit to’n 2. Juni 2005 anhörrn dee. Nah den Dood vun Philipp Mißfelder is he an’n 20. Juli 2015 in den Düütschen Bundsdag nahrückt. Bi de Bundsdagswahl 2017 kunn he aber kien Mandat halen.

## Weblinks
* Volker Mosblech bi den Landdag vun Noordrhien-Westfalen
* Volker Mosblech up Abgeordnetenwatch.de

## Enkeld Nahwiesen
Commonwealth of Nations

De **Commonwealth of  Nations** fröher **British Commonwealth of Nations** is een friewilligen Verbund uut 56 unafhänigen souverenen Staten, med den britschen Köning as symboolschen Staatsböversten.

## Definitschoon
De engelsche Begreep *commonwelath* betekent Woord för Woord översett „gemeenschoplik Belang“ (Düt is ene Weddergave van dat latinsche *res publica, wealth* het hier daarümme niks med Riekdoom to maken, man is verwant med den engelschen Wöörder *well* un *wellfare*). Offitschell steet de Köning van den Verenigden Königriek as Böversten an de Topp van den Commonwealth, ook wenn de Köning nich länger de offitschele Staatsböverste van jeden Matenstaat sien mott. De Länder, in de de Könings noch Staatsböverste is, heten *commonwealth realms.*

Mang den Matenstaten hebbet fievteegen den britschen Köning Charles III. as Staatsböversten, 36 sind Republiken un fiev hebbet egen lokalen Monarchen.

## Liddmaatschop
De Commonwealth besteet uut den Verenigden Köningriek un de meesten van sienen vörmaligen Kolonien un Mandaatsgebeden.

Mosambik ene vörmalige portugeesche Kolonie tradd 1995 den Commonwelath bi. Dat was dat eerste Land, dat tovöör nich britsch wesen was, den Commonwealth bitreden is. De Grund was, dat engelschsprakige Commonwealthliddmaten Mosambik ümmeringet. So wolle Mosambique lichter med sinen Navers tohoopwärken. Ook uut so een Aard Gründen sind dat portugeeschsprakige Guinea-Bissau un dat spaanschsprakige Äquatoriaal-Guinea Liddamten in de Francophonie worden. Namiba was ook nie nich britsche Kolonie oder Mandaatsgebeed wesen: as Süüdwestafrika was dat Land een Mandaatsgebeed van den Commonwelath Liddmaat Süüdafrika, so dat Namibia na sine Unafhängikeed in den Commonwealth bleven is. Dat niegeste Liddmaat in den Commonwealth was ook nich britsche Kolonie: Ruanda tradd 2009 den Commonwelath bi.
### Lidstaten

### Vörmalige Liddmaten

*   (11 Dezember 1931 - 18 April 1949)
*  (1 Oktober 1980 - 7 Dezember 2003)

## Externe links

* ''The British commonwealth of nations - a speech made by General Smuts on May 15th, 1917'' (engelsch)
* Origins of the Commonwealth Royal.Gov.UK (engelsch)
* Afbeeldingen op empiretocommonwealth.webs.com

## Nawiese
Swangerschopsafbröök

Een **Swangerschopafbröök**, ook **Afdrieven**, **Wegmaken**, **Abort** oder  betekent ene Swangerschop aftobreken, indem dat een dat unboren Kind (Embryo oder Fötus) in’n Modderliev wegmaket.

Ene Swangerschop vör de Tied med enen Kaisersnidd to’n Enne to bringen tellt nich as Swangerschopafbröök, denn dat unboren Kind översteet so enen Ingreep normalerwiese.

Of dat tolaaten un verlöövt is ene Swangerschop aftobreken is sied de Antike ümmestreden. Daar geet dat bi ümme religiöse un ethsche Ansichten, wat för Anspröök de Sellschop stellt, un wo wied dat Recht van een swangeren Minschen un dat Recht van een unboren Kind up sien Leven gegenöver steet. So givt dat allens van de Frieheed, dat Swangere sülvenst bestimmen könnt, bet to kumpletten Verboden ene Swangerschop aftobreken un harden Strafen för’t Beennen van ene Swangerschop vör de Tied.
Afrikaansche Union

De **Afrikaansche Union** (kort: **AU**, , , , , , ) is ene internatschonale Organsatschoon un de Nafolger för de Organisatschoon för Afrikaansche Eenheed (OAU). Se sett sik för de Tohooparbeed twischen den afrikaanschen Staten in. In de Organisatschoon hebbet sik in de eerst 53, nu al 55 Staten tohoopsloten. Maten in de Afrikaansche Union sind alle afrikaanschen Staten, de internatschonaal goodkennt sind, man ook Westsahara med ümstreden Status. Marokko worde den 30.&nbsp;Januar 2017 na 33&nbsp;Jaren buten de Organisatschoon wedder upnomen.

Den Höövdsitt het de de Organisatschoon in’n äthioopschen Addis Abeba, dat Panafrikaansche Parlament sitt in de süüdafrikaansche Stad Midrand.

## Maten in de AU

## Präsidenten van de  Afrikaansche Union

## Kommissschoon van de Afrikaansche Union
De Kommischoon het exekutive Upgaven. De Kommischoon het vandage sess, eerdage acht Kommissaren, enen Vörsitte un enen Vörsitter as Stellvertreder Vorsitzenden und einem stellvertretenden Vorsitzenden.

## Literatur

* Yassin El-Ayouty (Heruutgever): *The Organization of African Unity After Thirty Years.* Westport/New York 1994.
* Christof Hartmann: *Demokratie als Leitbild der afrikanischen Staatengemeinschaft? Zur Theorie und Praxis demokratischer Schutzklauseln in der Afrikanischen Union.* In: *Verfassung und Recht in Übersee (VRÜ).* 38.&nbsp;Jg., 2005, , S.&nbsp;201–220.
* Christof Heyns, Evarist Baimu, Magnus Killander: *The African Union.* In: *German Yearbook of International Law.* Band&nbsp;46, 2004, S.&nbsp;252–283.
* Konstantinos D. Magliveras, Gino J. Naldi: *The African Union – A New Dawn for Africa?* In: *International and Comparative Law Quarterly.* Band&nbsp;51, 2002, S.&nbsp;415–425.
* Peter Meyns: *Von der OAU zur „Afrikanischen Union“. Khadafis Engagement für die afrikanische Einheit.* In: *Internationale Politik.* Heft 11/2001, S.&nbsp;45–52.
* Désiré Nzisabira: *Von der Organisation der Afrikanischen Einheit zur Afrikanischen Union.* Hamborg 2006.
* Corinne A.&nbsp;A. Packer, Donald Rukare: *The New African Union and Its Constitutive Act.* In: *American Journal of International Law.* Band&nbsp;96. 2002, S.&nbsp;365–379.
* Omar Touray: *The African Union: The First Ten Years.* Rowman and Littlefield, Lanham 2016, ISBN 978-1-4422-6897-5.

## Webverwiese

* Webstede AU (araabsch,engelsch, fransch, portugeesch, Suaheli)
* Gründungsdokument der Afrikanischen Union (engelsch, fransch, portugeesch)
* Christian von Soest: ''Wacklige „Bausteine“ und schwache „Maurer“: Die Afrikanische Union hat ein Integrationsproblem.'' (PDF; 570&nbsp;kB) GIGA, Nr.&nbsp;4, 2008 (hoogdüütsch)
* Politikwetenschoplike Literatuur över de AU un regionale Kooperatschoon in Afrika in de *Annotierten Bibliografie der Politikwissenschaft*  (hoogdüütsch)

## Einzelnachweise
Great Barrier Reef

Dat **Great Barrier Reef**, översett **Groot Barriereriff**, is dat gröttste Korallenriff weltwied. Dat Riff liggt bi de Küste van austraalsche Provinz Queensland un sett sik uut meest 2900 Korallenreven un meer as 600 Eilannnen tohope. Dat Riff is över 327.800&nbsp;km² groot un över 26000&nbsp;km lang. De UNESCO list dat Riff as een Weltärve. Dat Great Barrier Reef is de gröttste Struktuur, de levig Organismen up de Eerde upricht hebbet un es ook uut’n Weltruum to seen. Dat Riff is man bedroht, denn wegen den globalen Upwärmen un den hogen Watertemperaturen blieket de Korallen uut.

## Gallerie

GreatBarrierReef-EO.JPG|Satellitenbild: Deel van den Great Barrier Reef bi Airlie Beach un Mackay in Queensland
Turtle06.jpg|Gröne Seeschildpadd in den Great Barrier Reef
Coral1.JPG|Korallen in’n Mackay Reef, een Riff mank den Reven van den Grear Barrier Reef


## Literatuur
*Bell, Peter (1998): *AIMS:* *The First Twenty-five Years*. Townsville: Australian Institute of Marine Science. ISBN 978-0-642-32212-8.
*Bowen, James; Bowen, Margarita (2002): *The Great Barrier Reef : history, science, heritage*. Cambridge : Cambridge University Press. ISBN 0-521-82430-3.

## Nawiese


## Nettverwiese

* Great Barrier Reef 
* How the Great Barrier Reef Works
* Indrag in’t Weltärve för dat Great Barrier Reef
* Great Barrier Reef Marine Park Authority
* CRC Reef Research Centre 
* Great Barrier Reef (World Wildlife Fund)
* Dive into the Great Barrier Reef 
* Great Barrier Reef
Mongoolsch Riek

Dat **Mongoolsche Riek** was in’n 13. un 14. Jaarhunderd dat Gebeed, dat vereenigte mongoolsche Volkstämme in Asien unn Oosteuropa verövern un up sienen Hoogpunkt dat gröttste Riek in de Historie van de Welt was. De Begreep „Mongolen“ betekent hier de mongoolschen Volkstämme, de to de Tied in den Gebeed van de Mongolie vandage leven, een Hoogflach in’n Noorden van Volksrepublik China vandage. Ook wenn de Mongolen man ene vergleken lüttke Gruppe weren (um 1200 etwa 200.000) hadden se enen groten Inflood un ene wichtige Rulle in de Historie.

## Literatuur
* Stephan Conerman, Jan Kusber (Ruutgever): *Die Mongolen in Asien und Europa.* Peter Lang Verlag, Frankfort an’n Main u.&nbsp;a. 1997, ISBN 978-3-631-30636-9.
* Marie Favereau: *The Horde: How the Mongols Changed the World.* Belknap, Cambridge 2021, ISBN 978-0-674-24421-4.
* Hansgerd Göckenjan: *Mongolen.* In: *Lexikon des Mittelalters* 6 (1993), Sp. 756–760.
* René Grousset: *Die Steppenvölker. Attila – Dschingis-Khan – Tamerlan*. Zürich 1970.
* Wassili Jan: *Mongolen*. Kiepenheuer-Verlag 1993, ISBN 3-378-00521-1.
* George Lane: *The Mongols.* I.B. Tauris, London/New York 2018.
* Michael Weiers (Ruutgever): *Die Mongolen. Beiträge zu ihrer Geschichte und Kultur.* Darmstadt 1986.
* Michael Weiers: *Geschichte der Mongolen*. Kohlhammer, Stuttgart u.&nbsp;a. 2004, ISBN 3-17-017206-9.
* Ayşe Zarakol: *Before the West: The Rise and Fall of Eastern World Orders.* Cambridge University Press, Cambridge 2022, ISBN 978-1-108-83860-3.
* Gudrun Ziegler, Alexander Hogh (Ruutgever): *Die Mongolen. Im Reich des Dschingis Khan.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005.

## Weblenke

* Dschingis Khan un dat mongoolsche Riek (hoogdüütsch)
* Stefan Heidemann: ''Das Geld der Mongolen.'' (PDF; 4,3&nbsp;MB) In: *Antike Welt*, 36. Jg., Heft 5/2005, S. 77–84. (hoogdüütsch)
Künstlike Intelligenz

**Künstlike Intelligenz**, kort ook **K.I.** oder **A.I.** na’t engelsche ** betekent een Reeknerprogramme oder Maschinen, de sülvenst wat leren könnt. 

Künstlike Intelligenz is een Systeem, dat Daten van buten richtig düden un uutleggen kann, uut düssen Daten leren kann, un wat dat Systeem uut düssen Daten leert het up niege Upgaven anpassen un överdregen kann oder de glieke Upgave effitschenter lösen kann.

## Bruuk
Künstlike Intelligenz un Maschinenleren bruukt to’n Bispeel: Söökmaschinen, virtuelle Assistenten, Faartüge, de sülvenst faart, automaatsche Spraaköversetters, Gesichtserkennunge oder Onlinereklame, de up den Bruker sienen Internetverloop tosneden is.

## Literatuur

*Russell, Stuart J.; Norvig, Peter. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Hoboken: Pearson. ISBN 978-0134610993. LCCN 20190474. Artificial Intelligence
* Rich, Elaine; Knight, Kevin; Nair, Shivashankar B (2010). Artificial Intelligence (3rd ed.). New Delhi: Tata McGraw Hill India. ISBN 978-0070087705.

## Nawiese
Tehren

**Tehren** oder **Tehrung(e)** betekent
* Tehren, een oolden Namen för de Tuberkuloos,
* Tehren, dat Recht wat to bruken un nütten.
Propaganda

**Propaganda** (van ) betekent vandage de Afsicht politsche Ansichten to verdreien un to manipuleren un so dat Bedregen in Sellschop so to stüren as sik dat de ene, de de Propaganda in Updrag geven het vörstellt. De verscheden Sieden un Ansichten van enen Thema nich vörtostellen un slichte Informatschonen med egen Ansichten to vermengelren is daar ene mang den wichtigsten Propagandatechniken bi. Dat verscheelt sik to pluralistschen un kritschen Sichtwiesen, de sik med underscheedliken Beleevnissen, Ansichten un Weerden in enen ratschonaal Diskurs formt.

## Literatuur

* Nietzel, Benno: Die Massen lenken. Propaganda, Experten und Kommunikationsforschung im Zeitalter der Extreme. De Gruyter, Oldenburg 2023, ISBN 978-3-11-077424-5
* Jonathan Auerbach, Russ Castronovo (Heruutgever): *The Oxford Handbook of Propaganda Studies.* Oxford University Press, Oxford 2013, ISBN 978-0-19-976441-9.
* Edward Bernays: *Propaganda.* Horace Liveright, New York 1928.
* Thymian Bussemer: *Propaganda. Konzepte und Theorien.* Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2005, ISBN 3-8100-4201-3.
* Jacques Ellul: *Propaganda. Wie die öffentliche Meinung entsteht und geformt wird*, aus dem Französischen von Christian Driesen, Westend Verlag GmbH, Frankfort an’n Main, 2021, ISBN 978-3-86489-327-8. 
* Rainer Gries, Wolfgang Schmale (Heruutgever): *Kultur der Propaganda. Überlegungen zu einer Propagandageschichte als Kulturgeschichte.* Winkler, Bochum 2005, ISBN 3-89911-028-5.
* Martin Jung: *Propaganda for War.* In: Nigel Young (Heruutgever): *The Oxford international encyclopedia of peace.* 2010, ISBN 978-0-19-533468-5.
* Anne Morelli: *Die Prinzipien der Kriegspropaganda.* zu Klampen, Springe 2004, ISBN 978-3-934920-43-9.
* John Oddo: *The Discourse of Propaganda: Case Studies from the Persian Gulf War and the War on Terror.* Penn State University, University Park 2018, ISBN 978-0-271-08117-5.
* Wolfgang Schieder, Christof Dipper: *Propaganda.* In: Otto Brunner, Werner Conze, Reinhart Koselleck (Heruutgever): *Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland.* Band 5, Klett-Cotta, Stuttgart 2004, ISBN 3-608-91500-1, S. 69–112.

## Nettverwiese

*  (hoogdüütsch)
* Christian Schwendinger: ''Was ist Propaganda?'' In: *Rheton. Online-Zeitschrift für Rhetorik.* 10. April 2007.(hoogdüütsch)
* Thymian Bussemer: ''Propaganda'', Version: 1.0, in: Docupedia-Zeitgeschichte, 2. August 2013 (hoogdüütsch)
* Joan Pedro-Carañana, Daniel Broudy, Jeffery Klaehn (Heruutgever): ''The Propaganda Model Today'' ISBN 978-1-912656-16-5 (engelsch)

## Nawiese
Politsche Partei

Ene **politsche Partei** (van ) is ene Organisatschoon, in de sik Minschen tohoopsluut, de in enen grötteren politschen Verbund (to’n Bispeel enen Staat) versöket meer politsche Medsprake to winnen, so dat se de egen Ideen un Ansichten ümmesetten könnt oder Vördele för sik sülvenst winnen könnt. 

## Literatuur

* Ulrich von Alemann: *Das Parteiensystem der Bundesrepublik Deutschland.* 4. Auflage. VS Verlag, Wiesbaden 2010, ISBN 3-531-17665-X.
* Uwe Andersen (Heruutgever): *Parteien in Deutschland. Krise oder Wandel?* Wochenschau, Schwalbach am Taunus 2009, ISBN 3-89974-480-2.
* Frank Decker: *Parteien und Parteiensysteme in der Bundesrepublik Deutschland.* Kohlhammer, Stuttgart 2011, ISBN 3-17-021493-4.
* Frank Decker, Viola Neu (Heruutgever): *Handbuch der deutschen Parteien.* 3. Auflage. Springer VS, Wiesbaden 2018, ISBN 3-658-17994-5.
* Klaus Detterbeck: *Parteien und Parteiensystem.* UVK, Konstanz 2011, ISBN 3-8252-3575-0.
* Julian Krüper: *Parteien und Parteienrecht. Rechtliche Grundlagen der Parteiendemokratie.* Nomos, Baden-Baden 2017, ISBN 3-8252-4501-2.
* Julian Krüper, Heike Merten, Thomas Poguntke (Heruutgever): *Parteienwissenschaften.* Nomos, Baden-Baden 2015, ISBN 3-8487-1777-8.
* 
* Oskar Niedermayer (Heruutgever): *Handbuch Parteienforschung.* Springer VS, Wiesbaden 2013, ISBN 3-531-17698-6.
* Jasmin Siri: *Parteien. Zur Soziologie einer politischen Form.* VS Verlag, Wiesbaden 2012, ISBN 3-531-18721-X.
* Elmar Wiesendahl: *Parteien.* Fischer, Frankfort an’n Main 2006, ISBN 3-596-16496-6.
ASEAN

**ASEAN** (kort för ) is ene internatschonale Oragnisatschoon, in de süüdoostasiaatsche Staten tohoopwärket un in Jakarta hen Höövdsitt het..

De Afsicht was eerst better in Weerdschop, Politik un bi sotschalen Saken tohooop to wärken. Läter kam daar ook de Afsicht to sik gemeensam med Sekerheeds-, Kultuur- un Ümeweltfragen to befaten. In’n September 2009 besluten de Staatsböversten van den ASEAN-Maten enen gemeensamen Weerdschopsruum so os in de EU to grünnen.

In den Loop van de Tied kemen daar noch ander Organisatschonen to: dat ASEAN-Regionaalforum (ARF) för Sekerheedsfragen, de ASEAN-Friehannelszone (AFTA), den Handel to stütten, de ASEAn Investment Area (AIA), Direktinvestitschonen toföddern un noch annerwat. Vörlöper för de Organisatschoon was de Vervund van Süüdoostasien (ASA, 1961–1967).

## Maten
Thailand, Indonesien, Malaysia, de Philippinen un Singapur grünnen de ASEAn 1967. De Afsicht was de Konjunktuur rup to bringen, sotschaal un politsch vöran to komen. De gemeensame Weerdschopspoltik het good anslaan, so männige Maten vandage för Tiger- oder Pantherstaten geld.

Sinds 1984 is ook dat Sultanaat Brunei een Liddmaat. Ook sied 1984 is  Papua-Nieguinea in den Belurerstand. 1995 kam Vietnam daarto, 1997  Myanmar un Laos  un Kambodscha 1999.

## Literatuur

* Amitav Acharya: *Constructing a Security Community in Southeast Asia: ASEAN and the Problem of Regional Order*. Routledge, London/New York 2001, ISBN 0-415-15763-3.
* Sebastian Bersick, Felix Heiduk: ''Im Krebsgang nach vorn: Die Asean hat sich eine Charta gegeben''. SWP-Aktuell 2007/A 65, Dezember 2007.
* Mely Caballero-Anthony: *Regional Security in Southeast Asia: Beyond the ASEAN Way*. Institute of Southeast Asian Studies, Singapur 2005, ISBN 981-230-261-1.
* Jörn Dosch, Christian Wagner: *ASEAN und SAARC. Entwicklung und Perspektiven regionaler Zusammenarbeit in Asien*. Abera Verlag, Hamburg 1999, ISBN 3-934376-22-3.
* Christoph Hein: ''ASEAN, der übersehene Riese – Essay''. In: *Aus Politik und Zeitgeschichte*, 40–41/2014, S. 10–14.
* Michael Leifer: * Dictionary of the Modern Politics of South-East Asia*. Routledge, London 1996, ISBN 0-415-13821-3.
* Kishore Mahbubani, Jeffrey Sng: *The ASEAN Mircale: A Catalyst for Peace.* Oxford University Press India, New Delhi 2018, ISBN 978-0-19-948525-3.
* Shaun Narine: *The New ASEAN in Asia Pacific and Beyond.* Lynne Rienner, Boulder 2018, ISBN 978-1-62637-689-2.
* Stefan Rother: *Normen, Identitäten und die Logik der Anarchie: Die ASEAN aus konstruktivistischer Perspektive*. Arnold-Bergstraesser-Institut, Freiburg i. Br. 2004, ISBN 3-928597-41-8.
* Gerhard Wahlers (Heruutgever): ''ASEAN and the European Union''. (PDF; 591&nbsp;kB) Konrad-Adenauer-Stiftung, Singapur 2006.

## Weblenke

* Offizielle Internetseite der ASEAN (engelsch)
* Southeast Asian Ministers of Education Organization (engelsch)
* Prof. Feske über die ASEAN (engelsch)
* Informatschonen van den Butenamt (hoogdüütsch)
* Profil ASEAN von BBC (engelsch)

## Nawiese
Araabsche Liga

De **Araabsche Liga**  () is ene internatschonale Organisatschoon, in de sik araabsche Staten tohoopsluten hebbet. De 22 Maten ligget in Afrika un Asien, daar mang sind 21 souver'ne Staten un de Staat Palästina, den internatschonaal nich alle as enen Staat bekieket.

## Maten

Kene Maten sind de Tschad, in den ook Araabsc Amtssprake is un de islaamschen Staten Iran, de Törkie un anner islaamsche Staten in Zentraalasien

### Belurerstand
Belurerstand hebbet sess Staten:

## Weblenken

* Offitscelle Webstede van de Araabschen Liga (araabsch)
* ''Timeline: Arab League'' auf bbc.co.uk.

## Einzelnachweise
Staal

**Staal** is een Mischmetall uut Isen un Kölenstoff, de dat Materiaal stärker un steviger as anner Soorten Isen maket. Wegen düssen Egenschoppen un den ringen Kosten is Staal een mang den meest produzeert Materialien weltwied. För’t Uprichten van Buwärken, Brüggen oder as Stüttwärk in Beton wärd vandage veel Staal bruukt. För för Töög, Scheep, Maschinen, Autos oder Wapen bruukt de Industrie Staal.

Isen is jümmer dat Höövtelement, man ok vele annere Elementen med den Isen vermengt. In rostfrie Staal is in de Regel 11&nbsp;% Chrom inmengt, wat den Materiaal ene grote Wedderstandskraft gegen Rost, Korroschoon un Oxidatschoon givt.

Afhangig van de Temperatuur kann dat twee Kristallformen (allotrope Form) annehmen. Vermengt sik de allotropen Formen van den Isen med den inmengt Elementen, to’n gröttsten Deel Kölenstoff, krigt de Staal siene unnerscheedliken Egenschoppen. Rein Isen het ene Kristallstruktuur, de minner Wedderstadskraft het, so is rein Isen veel lichter as Staal to formen. 

Staal worde ol dusende Jare lang herstellt, man de Produktschoon in’n groten Maat het sind vör de Industrielle Revolutschoon begunnen, as Hoogöven un Geetstaal upkemen. Dat Düütsche Riek was in’n 19. Jaarhunnerd een wichtigen Staalproduzent. De Verenigten Staten hebbt sunnerlik in de Regioon ümme Pittsburgh, Bethlehem un Pennsylvania Staal produzeert.

Verbetert Produktschoonverfaren hebbet de Methoden van dunntomalen to’n groten Deel aflööst un so de Kosten noch stärker daalsett. Vandage liggt de Staalproduktschoo weltiwed bi 1,6&nbsp;Millionen Tonnen. De Staalindustrie is vandage ene de gröttsten Industrien weltwied, man ook ene mang de Industrien, de up’t meest Energie bruukt un so ook veel Drievhuusgase uutstööt. De Staalindustrie puust wat bi 8&nbsp;% van den Drievhuusgasen weltwied in de Luft. 

## Literatuur

* Verein Deutscher Eisenhüttenleute (Ruutgever): *Werkstoffkunde Stahl, Band 1: Grundlagen.* Springer-Verlag, Berlin/ Heidelberg/ New York/ Tokyo 1984, , un Verlag Stahleisen, Düsseldörp 1984.
* Verein Deutscher Eisenhüttenleute (Ruutgever): *Werkstoffkunde Stahl, Band 2: Anwendungen.* Springer-Verlag, Berlin/ Heidelberg/ New York/ Tokyo 1985, , un Verlag Stahleisen, Düsseldörp 1985.
* Claus und Micah Wegst: *Stahlschlüssel&nbsp;– Key to Steel 2010 Nachschlagewerk.* Verlag Stahlschlüssel, 2010, .
* Industrieverband Massivumformung: *Neue Stähle für die Massivumformung.* Inforeihe Massivumformung, Hagen 2012, .
* Theisen Berns: *Eisenwerkstoffe.* 4.  Uplage Springer, 2013.

## Nettverwiese

## Nawiese
Otto Fräßdorf

**Otto Fräßdorf** (* 5. Februar 1942 in Meideborg; † 8. Oktober 2025) weer en düütsch Footballspeler, de för de Natschonalmannschap vun de DDR speelt hett.

De Afwehrspeler speel van 1954 bit 1960 för BSG Motor Nord Magdeburg un dornah bit 1971 för FC Vorwärts Berlin. Insgesamt hett he 183 DDR-Böverligaspelen maakt un dorbi 31 Doren schaaten.

För de de Natschonalmannschap vun de DDR hett he in de Johren 1963 bit 1970 insgesamt 33 Lännerspelen maakt un dorbi 4 Doren schaaten. An dat olympisch Footballturnier 1964 hett he ebenfalls deelnommen.

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8

## Enkeld Nahwiesen
Lorraine-Dietrich Type GF 4

De **Lorraine-Dietrich Type&nbsp;GF&nbsp;4** is en Baureeg vun Pkw-Modellen vun de 1910er Johren. Dorto hörrn **Type&nbsp;FGF&nbsp;4**, **Type&nbsp;RGF&nbsp;4** un **Type&nbsp;FRGF&nbsp;4**. Hersteller weer Lorraine-Dietrich in Frankriek. Dat gellt as Middelklassewagen.

## Beschrieven
De natschonalen Tolaatensbehörde weer dat eerste Fohrtüüch an’n 4. Juni 1909 vörstellt wurrn. De Baureeg stunn van 1910 bit 1913 to’n Verkoop. Nahfolger wurrr de Type&nbsp;HF&nbsp;4.

De Motor entstunn nah en Lizenz vun Turcat-Méry. Dat is en Veerzylinder-Riegenmotor, eerstmals bi dissen Hersteller in Monoblockbauwies. De is as L-Kopf-Motor mit SV-Ventilstüüeren utführt. 75&nbsp;mm Bohrung un 120&nbsp;mm Hub ergeven 2121&nbsp;cm³ Hubruum. De Motor weer dormals in Frankriek stüürlich mit 12&nbsp;CV instuuft.

De Motor is vörn längs in dat Fohrgestell inbaut. He drifft över en Dreeganggedriev un en Kardanwell de Achterass an. De Brems warkt as dat typisch för de Tiet weer, blots up de Achterrööd.

All Modelle hemm eenheitlich 1360&nbsp;mm Spoorwiet. Bi den Radstand gifft dat aber Ünnerscheeden. Bi den Type&nbsp;FGF&nbsp;4 bedroog he in dat eerste Johr 2840&nbsp;mm, dornah 2837&nbsp;mm. Bi den Type&nbsp;RGF&nbsp;4, den dat blots 1910 geev, is he 2325&nbsp;mm an’n körtesten. De Type&nbsp;FRGF&nbsp;4 van 1911 harr  2837&nbsp;mm.

Bekannt sünd de Karosseriebauformen veerdörig Torpedo un Düppelphaeton.

## Literatur
* Sébastien Faurès Fustel de Coulanges: Lorraine-Dietrich. De la voiture de grand luxe au géant de l’aéronautique. E-T-A-I, Antony 2017, ISBN 979-1-02830220-7 (franzöösch).

## Weblinks

## Enkeld Nahwiesen
Bernard Labourdette

**Bernard Labourdette** (* 13. August 1946 in Lurbe-Saint-Christau (Aquitaine); † 20. Juli 2022 ok dor) weer en franzöösch Radrennfohrer.

Labourdette weer Profi van 1969 bit 1977. Gliek in sien eerst beid Profijohren wunn he jewiels en Straatenrennen in Marmande. 1969 folg en Sieg bi dat Kriterium in Lubersac. In dat glieker Johr bit 1976 hett he denn jewiels an de Tour de France deelnommen, wobi sien best Ergevnis Rang 8 bi de Tour 1971 (noch vör Lucien Aimar) weer. Dorbi kunn he ok en Deelstreck up sien Naam schrieven.

Aber ok in Eendagsrennen bleev he nich ahn Spood. So wunn he 1970 dat Rennen Bernos-Beaulac (vör Jean-Pierre Danguillaume un Henk Hiddinga). 1971 wunn he dat Kriterium Bain-de-Bretagne vör Charlie Grosskost un Luis Ocaña Pernía, as ok dat Kriterium in Meymac.

1972 folgten Siege in Dunières un Pommerit-le-Vicomte un he wunn ok Étoile des Espoirs. 1973 gelung hüm de Sieg vi dat Kriterium in Auzances noch vör Raymond Poulidor. 1976 hett he noch en tweeten Platz bi dat Rennen Étoile de Bessèges schafft.

## Weblinks
* Indrag up Radsportseiten.net
Basketball

**Basketball** is een Ballsport, de een meest in ene Halle speelt un bi de twee Mannschoppen versöket den Ball in den Korv van den Geegners to smieten. De Körve sind 3,05 Meter hoog an den beiden smallen Sieden van den Speelfeld anbrocht. Ene Mannschop het in de Regel fiev Feldspelers (man dat givt ook ander Varianten as de  3-gegen-3-Variante) un bet to seven Uutwesselspelers, de so faken se willt wesseln könnt. Jeedenen Dreper in den Korv tellt je na Afstand twee oder dree Punkte. De Mannschop med de höögste Punkttaal winnt dat Speel.

De kanaadsche Dokter un Pädagoge James Naismith het Basketball 1891 as Hallensport för YMCA-Studenten uutfunnen. De Sprothet sik den över düsse Jögsorganisatschoon up de ganse Welt uutbreed. Sied 1936 is Basketball olympsche Sportaard för Männer, sied 1976 för Fruen. Vandage het Basketball globaal, man besunners in den USA, China, den Philippinen, Litauen un Süüdeuropa enen hogen Rang is ook in ander Lännern as Kanada, Australien un wieden Delen van Süüdamerika man ook Middel- un Oosteuropa populär. De weltwied populärste Profiliga in de nooramerikaansche NBA. Alle veer Jaren richt de Weltbasketballverband FIBA ook ene Basketball-Weltmeesterschop uut

Na de FIBA speelt wat bi 450 Millionen Minschen weltwied Basketball. De besten Athleten in’n Basketball tell internatschonaal to den Profisportlers med den höögsten Innamen

## Literatuur

* Peter Kränzle, Margit Brinke: *Basketball Basics.* Stuttgart 2000, ISBN 3-613-50359-X.
* Robert W. Peterson: *Cages to Jump Shots: Pro Basketball’s Early Years.* Omaha 2002, ISBN 0-8032-8772-0.
* John Hareas: *100 Jahre Basketball.* Delius Klasing Verlag, Builefeld 2005, ISBN 3-7688-1670-2.
* Deutscher Basketball Bund (Heruutgever): *Offizielle Basketballregeln für Männer und Frauen.* (beschlossen von der FIBA ab September 2004), Hagen 2004.
* Donald S. McCuaig: (<span class="webarchiv-memento">Memento</span> vom 5. August 2009 im *Internet Archive*) In: *YMCA Canada Y Triangle.* Kanada.
* Michael Schrittwieser, Egon Theiner: *Basketball. Alles über Technik, Taktik und Training.* BLV, Mönken 2004, ISBN 3-405-16727-2.
* Markus Alexander: *Die Geschichte des Basketballs von den Anfängen bis heute.* Baltic Sea Press, Rostock 2013, ISBN 978-3-942654-24-1.
* Scott Ellsworth: *The Secret Game. A Wartime Story of Courage, Change, and Basketball's Lost Triumph*. Little, Brown and Company, 2015, ISBN 978-0-316-24461-9.

## Nettverwiese

* Deutscher Basketball Bund e.&nbsp;V. (*hoogdüütsch)*
* Basketball Bundesliga (BBL) *(hoogdüütsch)*
* Damen-Basketball-Bundesliga (DBBL) *(hoogdüütsch)*
* FIBA Europe *(engelsch)*
* National Basketball Association *(engelsch)*
* National Basketball Association *(hoogdüütsch)*
* Deaf International Basketball Federation *(engelsch)*

## Nawiese
Woord

Een **Woord** is dat lüttste sülvständige Element in de Sprake, dat sik in sproken Sprake uut Luden un in de schreven Sprake uut Bookstaven tohoopsett. Sinds Ferdinand de Saussure weet een, dat sik „Woord“ un Kunzept unnerscheed. Dat heet: de Betog twischen Ideen un Wöör is willköörlik un tofällig.

Ene anner Defintschoon för „Woord“ is lüttste psycholoogsch-linguistsche Eenheed in de Sprake, de för sik sülvst stann kann, annerster os bunnen Morpheme. Een Woord sett sik uut tominsten enen friegen Morpheem un kenen oder ook meer as enen bunnen Morpheem tohoop. In de Praxis is dat ene Folge van Luden oder Bookstaven, de tohope enen Sinn hebbet, den de Kounventschoon mank den Sprekers fastleggt het. 

De Beteeknis Lexeem kümt wal övereen med de van Woord. De Beteeknis Lexeem is man spetschell in Bruuk Eenheden, de een Bedüden dregt to benömen, to’n Bispeel ook bunnen Morpheme.

Blangen de hier boven beschreven linguistsche oder psycholoogsche Beteeknisse för Woord, givt’t den orthograafschen Begreep Woord, de ene Rege Schrivttekens betekent, de een Leddigteken van een scheed. 

## Woordaarden
Na de Funktschoon, Rulle un Upgave givt dat verscheden Woordaarden:

* Adjektiv
* Artikel
* Numeraal
* Interjektschoon
* Konjunktschoon
* Pronomen
* Präpositschoon
* Verb
* Substantiv

## Formen
Besunner Woordformen binnen ene Sprake sind:

* Anagramm
* Diminutiv
* Euphemismus
* Hapax (eenmalig Woord)
* Homophoon
* Homograaf
* Homonym
* Hyperonym
* Hyponym
* Neologismus
* Palindroom
* Ameliorativ
* Pejorativ
* Synonym
* Antonym
* Porte-manteau (Kufferwoord, Mengelwoord)

Leenwöör sind Wöör, de uut ander Spraken komen sind.

## Kiek ook bi

* Wöörbook
Baseball

**Baseball** is een Slagballspeel med twee Mannschoppen. De Verdedigers bringt enen Ball in dat Speel, den de Angriepers med enen Släger drepen mött. Wenn de Angriepers den Ball drepen hebbet, könnt de Angriepers Punkte kriegen, indem dat se veer *Bases* afloopt. De Verdedigers versöket dat aftowenn, indem dat se den Ball tovöre wedder to de eerste Base smeten.

Dat amerikaansche Baseball stammt van europääschen Slagball-Varianen uut den 18.Jaarhunderd af. Uutwannerer bröchten dat Speel in de Vereenigten Staten, wo in de Midde van den 19. Jaarhuderd de Regeln vandgae upkemen.

De finantschell stärktste Profi-Liga in de Welt in de nooramerikaansche *Major League Baseball* (MLB), de enen Ümslag van över 10&nbsp;Milliarden US-Dollar dat Jaar het. Man ook in Delen van Süüd- un Middelamerika un in Oostasien is Basebal populäär.

## Literatur

* Christian Posny, Sven Müncheberg: *Regelheft Baseball – Revidiert 2007*. Deutscher Baseball und Softball Verband (Heruutgever). 6. Uplaag, Meyer & Meyer, Aken2008, ISBN 978-3-89899-365-4.
* Bernhard Schmeilzl, Bill Church: *Baseballtraining*. Meyer & Meyer, Aken 1995, ISBN 3-89124-236-0.
* H.A. Dorfman, Karl Kuehl: *The Mental Game of Baseball*. Diamond Communications, South Bend (Indiana), ISBN 0-912083-32-8.
* Jim Bouton: *Ball Four*. Macmillan Books, New York NY 1981, ISBN 0-02-030665-2.
* Georg Bull, Sven Huhnholz: *Baseball*. Hofmann, Schorndorf 2006, ISBN 3-7780-0231-7.

## Nettverwiese

* Major League Baseball – Webstede van de amerikaansche Liga  (engelsch)
* WBSC – World Baseball Softball Confederation – Webstede van den Internatschonalen Baseballverbund  (engelsch)
* CEB – Confederation of European Baseball –  Webstede van den Europääschen Baseballverbund (engelsch)
* DBV – *Deutscher Baseball und Softball Verband* (hoogdüütsch)

## Nawiese
Kolosseum

Dat **Kolosseum** (antike Name: , ) is dat gröttste Amphitheater uut den antiken Room, un dat gröttste Amphitheater weltwied. Twischen 72 un 80 n.&nbsp;Chr. upricht, het dat Kolloseum deent heel brutale un grusige Spele uuttorichten, de Maten van dat Kaiserhuus afholen hebbet de Bewoners uut Room un den Röömschen Riek to amüseren. Vandage is de Ruine ene Attraktschoon in Room un geld os een Tüügnisse för de hoogstaan räämsche Bukunst in de Antike. 

## Literatuur

* Heinz-Jürgen Beste: *Neue Forschungsergebnisse zu einem Aufzugsystem im Untergeschoß des Kolosseums*. In: *Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts. Römische Abteilung.* Band 106, 1999, S. 249–276.
* Filippo Coarelli: *Rom. Ein archäologischer Führer.* von Zabern, Mainz 2000, ISBN 3-8053-2685-8, S. 185–194.
* Peter Connolly: *Colosseum. Arena der Gladiatoren.* Reclam, Stuttgart 2005, ISBN 3-15-010551-X.
* Keith Hopkins, Mary Beard: *Das Kolosseum.* Reclam, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-15-018611-4.
* Giuseppe Lugli: *Das Flavische Amphitheater*. Bardi, Rom 1971.
* Fik Meijer: *Gladiatoren. Das Spiel auf Leben und Tod*. Artemis & Winkler, Düsseldörp 2004, ISBN 3-7608-2303-3.
* Ulrich Sinn: *Das Colosseum. Der Tod des Gladiators*. In: Karl-Joachim Hölkeskamp, Elke Stein-Hölkeskamp (Heruutgever): *Erinnerungsorte der Antike. Die römische Welt.* (= *Erinnerungsorte der Antike / hrsg. von Elke Stein-Hölkeskamp und Karl-Joachim Hölkeskamp.* Band 1). Beck, Mönken 2006, ISBN 3-406-54682-X, S. 419–437.
* Erik Wegerhoff: *Das Kolosseum. Bewundert, bewohnt, ramponiert.* Wagenbach, Berlin 2012, ISBN 3-8031-3640-7.

## Nettverwiese

* Dat Kolosseum bi *Die Römer online* (hoogdüütsch)
* Amphitheatrum Flavium – das Kolosseum bei Roma-Antiqua (hoogdüütsch)
Chineesche Muur

De **Chineesche Muur** is ene schütten un schulen Buwärk, dat de Ming-Dynastie (1368–1644) in Updrag gav de Noordgranze van China to sekern. De chineesche Uutdruck is o „10.00-Li-Muur“ der kort .

De Anlage is to verscheeden Tieden med underscheedliken Butechniken in de Ming-Dynastie upricht worden. Breide Muren, up den een lopen kann, staat in’n Noorden van Peking un stammt uut’n 16. Jaarhunderd. Se sind dat typsche Bild, dat Lüde van de Chineesche Muur hebbet un Geld is en Sinnbild för China. In ander Stücken, sunderlik in’n Westen, is de Muur faken fastkloppten Leim bugget. De Muur is rund 6620&nbsp;km lang.

## Billers

Bild:Han_foreign_relations_CE_2.jpg|Chineesche Muur in Han-Dynastie med den Transportrouten un Siedenstrate van Chang’an na Westen
Bild:Great_Wall_unrestored_Guard_Tower.jpg|Waaktoorn bi Simatai, de noch nich restaureert is
Bild:Great_Wall_of_China_(1010067).jpg|De Chineesche Muur, deelwiese in legen Tostand
Bild:Drachenkopf_der_chinesischen_Mauer.jpg|De „Drakenkopp“, dat Enne van de in’n Pazifik ni Shanhaigun



Bild:Greatwall_simatai.JPG|Chineesche Muur bi Simatai
Bild:Greatwall_simatai2.jpg|Simatai
Bild:Greatwall_badaling.jpg|Chineesche Muur bi Badaling
Bild:Greatwall_badaling4.jpg|Van Jinshanling na Simatai
Bild:Greatwall_badaling2.jpg|Chineesche Muur bi Badaling
Bild:Badaling_Great_Wall.jpg|Touristen up de Muur


## Literatur

* Folke Bergman: *[https://web.archive.org/web/20130526144723/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-1-B-39/V-1/page/0005.html.en Archaeological Researches in Sinkiang.Especially the Lop-Nor Region]* (= *Reports … The Sino-Swedish expedition. Publication.* Band&nbsp;7). Bokforlags Aktiebolaget Thules, Stockholm 1939. (englisch)
* Sven Hedin, Folke Bergman: *History of an Expedition in Asia 1927–1935.* Teil III: *1933–1935* (= *Reports … The Sino-Swedish expedition. Publication.* Band&nbsp;25). Elanders Boktryckeri Aktiebolag, Stockholm 1944. (englisch)
* Cornelia Hermanns: *Von Kaisern und Barbaren. Der Bau der Großen Chinesischen Mauer.* Drachenhaus-Verlag, Esslingen 2012, ISBN 978-3-943314-03-8.
* Peter Hessler: *China: Im Bann der Großen Mauer.* In: *Epoc-Magazin.* Nr. 1. 2008. Heidelberg 2008, , S.&nbsp;32&nbsp;ff. (PDF; 664&nbsp;kB)
* Michel Jan (Text); Roland Michaud, Sabrina Michaud (Fotos): *Die Chinesische Mauer.* Hirmer, Mönken 2000, ISBN 3-7774-8680-9.
* Julia Lovell: *Die Große Mauer. China gegen den Rest der Welt.* Theiss, Stuttgart 2007, ISBN 3-8062-2074-3.
* Xu Pingfang: The Archaeology of the Great Wall of the Qin and Han Dynasties. In: *Journal of East Asian Archaeology.* Band&nbsp;3, 2001, , S.&nbsp;259–281. (engelsch)
* Hans Wilm Schütte: *Chinas Große Mauer. Die Wiederentdeckung eines Weltwunders.* Orbis, Mönken 2002, ISBN 3-572-01318-6.
* David Spindler: *A Twice-Scorned Mongol Woman, the Raid of 1576, and the Building of the Brick Great Wall*. In: *Ming Studies.* Band&nbsp;60, 2009,  (Print),  (Online), S.&nbsp;66–94. (engelsch, Vulltext online)
* Arthur Waldron: *The Great Wall of China: From History to Myth* (= *Canto.*) Cambridge University Press, Cambridge 1990, ISBN 978-0-521-42707-4. (engelsch)

## Nawiese
Araabsche Schrift

Dat **araabsche Alphabeet** () is dat Alphabeet, in dat’t Araabsche un ander Spraken bruukt. Dat Alphabeet het 28 Bookstaven un löppt van luchts na rechts hen.

In’n Unicode sind de araabschen Bookstaven in den Blöcken *Arabic* (U+0600 bis U+06FF) un *Arabic Supplement* (U+0750 bis U+077F), *Arabic Extended-A* (U+08A0 bis U+08FF), *-B* (U+0870 bis U+089F),  *-C* (U+10EC0 bis U+10EFF) un *Arabic Presentation Forms-A* (U+FB50 bis U+FDFF) as ook *-B* (U+FE70 bis U+FEFF) kodeert.

## Bookstaven
De Tabellen unner wiest de Bookstaven van dat araabsche Alphabeet. De lüttke Steern (*) an den Bookstaven *Alif, Dāl, Dhāl, Rāʾ, Zāy* und *Wāw* (Nr. 1, 8, 9, 10, 11, 27) wiest dat sik de Bookstaven nich na luchts hen, man na rechts hen verbind. De araabschen Bookstaven hebbet verscheden Formen all daarna of se alleen, to’n Anfang, in de Midde oder an’n Enne van enen Woord staat.

### Rege van den Bookstaen
Eerst weren de Bookstaven Alif, Bā, Dschīm, Dāl (vandage Nr. 1, 2, 5 un 8) de eersten veer Bookstaven. Dat Woord *Abdschad* för Alphabeet nimt up düsse veer Bookstaven Betog, so as ABC för dat latinsche Alpahbeet. De oolde Rege kann een ook noch an den Taalweerden van den Bookstaven seen, (kiek rechts). Eerdat dat indschen Talen in Bruuk kemen, nüüte de araabsche Schrift Bookstaven för Talen. De oolde Rege het later de niege Rege vandage wegdrängt, in de Bookstaven med lieken Formen bi ene staat.

### Vokale
Dat araabsche Alphabeet is so as alle semitschen Schriften ene Konsontanschrift. Alleen dat lange a, i, u hebbet engen Bookstaven:

* lang a: Alif 
* lang i: Yā' 
* lang u: Wāw 

Wāw un Yā' betekent een ook as Halvvokale, denn se sind in’n Sülvenanluud os dat engelsche  w (و) oder dat düütsche j (ي).

## Ziffers

### Araabsche Ziffers
Dat Araabsche bruukt düsse Ziffers

Dat Persische bruukt düsse Ziffers. Ook in Indien, Pakistan un Afghanistan sind düsse Ziffers in Bruuk:

### Persische Ziffers
Für Fremdwörter werden im Arabischen einige Sonderzeichen verwendet:

 

## Literatuur

* Carl Brockelmann: *Arabische Grammatik.* Leipzig 1960.
* Carl Brockelmann: *Die Transliteration der arabischen Schrift in ihrer Anwendung auf die Hauptliteratursprachen der islamischen Welt.* Denkschrift der Transkriptionskommission der DMG für den 19. internationalen Orientalistenkongress in Rom. Franz Steiner, Leipzig 1935 (dmg-web.de [PDF; 14,7&nbsp;MB]).
* Mohamed Badawi, Christian A. Caroli: *As-Sabil. Grundlagen der arabischen Schrift.* Badawi, Konstanz 2008, ISBN 3-938828-17-X.

## Nettverwiese
**Ümschrift**

* De Ümschrift (Transkriptschon) van den araabsch-persischen Alphabeet. (PDF; 124&nbsp;kB) (hoogdüütsch)
* ''Transliteration of Arabic.'' (PDF; 180&nbsp;kB) (engelsch)

**Textproduktschoon**

* ''Arabic Windows: Arabicizing Windows Application to read and write Arabic.'' Araabch bi Windows
* ArabTeX. Araabsch för TeX
* Arabische Tastatur.Online Araabsch schrieven sunder araabsche Tastatuur

## Nawiese
Alfred Schmidt (Footballspeler, 1935)

**Alfred „Aki“ Schmidt** (* 5. September 1935 in Berghofen bi Düörpm; † 11. November 2016 in Düörpm) weer en düütsch Footballspeler – un trainer.

De Middelfeldspeler bzw. Halfstörmer fung sien Loopbahn bi de SpVgg Berhofen an un speel af 1956 bi Borussia Düörpm, wo he 1968 sien Loopbahn ok utklingen laaten dee. För den Bundsligisten hett he 81 Bundsligaspelen maat un dorbi 19 Doren schaaten.

Nah sien aktiv Loopbahn weer he Trainer ünner annern bi SSV Jahn Regensburg (1968-1970), Kickers Offenbach, Preußen Münster, FK Pirmasens un denn weer bi den SSV Jahn Regensburg. 

För de düütsch Natschonalmannschap hett he in de Johren 1957 bit 1964 insgesamt 25 Lännerspelen maakt, in de he 8 Doren schaaten hett. 1958 keem he bi de Football-Weltmeesterschap to’n Insatz und reck de 4. Platz mit de Mannschap.

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Latinsche Schrift

De **latinsche Schrift** oder **Latinschrift** is een Schriftsysteem, dat van den latinschen Alphabet afstammt un sik sied de Renaissance, as de Schrift de Form vandage kriegen her, uut 26 Bookstaven tohope sett.

De gröttste Deel romaansche, germaanschen, slaawsche un finno-ugrische Spraken bruukt de latinsche Schrift. In de Tied van den Kolonialismus her sik de latinsche Schrift weltwied uutbreed, sunderlik in Amerika, Afrika un Ozeanien. Sömmige Länner hebbet de latinsche Schrift ook freiwillig övernomen, to’n Bispeel de Törkie. So ist dat latinsche Schriftsysteem, dat weltwied de meesten Spraken bruukt. Allens tohope bruukt över Länner de latinsche Schrift.

Dat latinsche Schriftsysteem sülvenst is man keen Alphabet, denn för alle Schriftteken tohope – de 26 Grundbookstaven un öve 90 besunner Teken för verscheden Spraken – givt’t kene Bookstavenrege, de för all de Spraken, de dat latinsche Schriftsysteem bruukt, allgemeen geld. To’n Bispeel is de Bookstave *[[ö]]* in’n düütschen Alphabet ene Variante van *[[o]]*, in’n sweedschen man de letzte Bookstave na *[[z]]*, *[[å]]* un *[[ä]]*. De latinsche Schrift oder dat latinsche Schriftsysteem sett sik also uut velen verscheden Alphabeten för verschieden Spraken tohope. Liekers seggt een faken *Latinsch Alphabet* un meent de latinsche Schrift, also alle latinschen Alphabete tohope.

So höört vele Bookstaven, de alleen een paar Spraken bruukt, to de latinsche Schrift. Daar mang sind vele Bookstaven med diakritschen Teken.

## Latinsche Schrift

De Teken van de latinsche Schrift sind de Bookstaven uut allen Alphabeten, de sik uut den latinschen Grundbookstaven afleid. De verscheden Alphabeten bruket alle 26 Grundbookstaven oder daar tomindsten den groten Deel van:

## Literatuur
* Johannes Bergerhausen, Siri Poarangan: *decodeunicode: Die Schriftzeichen der Welt*. Hermann Schmidt, Mainz 2011, ISBN 978-3-87439-813-8.
* Carl Faulmann: *Das Buch der Schrift, enthaltend die Schriftzeichen und Alphabete aller Zeiten und aller Völker des Erdkreises*. 1878.
* Harald Haarmann: *Geschichte der Schrift*. Beck, München 2002, ISBN 3-406-47998-7.
* Harald Haarmann: *Universalgeschichte der Schrift*. Campus, Frankfort an’n Main, New York, NY 1990, ISBN 3-593-34346-0.
* Hans Jensen: *Die Schrift in Vergangenheit und Gegenwart*. 1987 (Nadruck), ISBN 3-326-00232-7.
* Albert Kapr: *Schriftkunst. Geschichte, Anatomie und Schönheit der lateinischen Buchstaben*. Verlag der Kunst, Dresden 1971, ISBN 3-364-00624-5.
* Rudolf Wachter: *Altlateinische Inschriften*. Lang, Bern 1987, ISBN 978-3-261-03722-0, S.&nbsp;324–33: *Die Erfindung des Buchstabens G*

## Nettverwiese

* Unicode-Codetabellen bei *www.unicode.org* (alle PDF, je ca. 150 kb): Basic Latin, Latin-1 Supplement, Latin Extended-A, Latin Extended-B, Latin Extended Additional

## Nawiese
(7391) Strouhal

**(7391) Strouhal** is en Asteroid vun den Hööftgördel.De wurr an’n 8. November 1983 vun den tschechischen  Astronomen Antonín Mrkos an dat Kleť-Observatorium up den Kleť dicht bi de Stadt Český Krumlov in Südböhmen opdeckt. De afsolute Helligkeit bedrocht 14,48 mag.

De Asteroid wurr nah den Phsiker up dat Rebeet vun de Hydrodynamik Vincent Strouhal (1850–1922) nöö,mt, de en Fackmann vun de Experimentalphysik un en vun de Grünner vun de Physik-Fakultät an de Karls-Universität Prag weer.

## Weblinks
* Asteroid Strouhal: Discovery Circumstances nah dat Minor Planet Center der Internationalen Astronomischen Union bi dat Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, Cambridge, USA
* [Asteroid Kundera in der Small-Body Database vun dat Jet Propulsion Laboratory vun de [NASA] bi dat California Institute of Technology, Pasadena, USA]
* Indrag in de Datenbank vun de  „Asteroids – Dynamic Site“ (AstDyS-2, engelsch)