open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sun Yat-sen

**Sun Yat-sen** (*12. November 1866 in Cuiheng, † 12. März 1925 in Peking) weer en wichtigen Politker in Historie vun China. He weer de Gründer vun de Republiek China un en utstekend politisch Leeder. Sien Bemöhen speelden en wichtige Rull in’n Enne vun’t chineesche Kaiserriek un in’n Opstellen vun ene Republik in China.

Sun Yat-sen is op’n 12. November 1866 in Cuiheng in’n süüdchineeschen Guangdong, tiendens de late Qing-Dynastie boren. Ut en Familie vun Buren, is he later för siene Uutbildung na Hawaii un hett denn in Hongkong Medizin studeert. De westliken Ideen vun Demokratie un Natschonalismus nemen so Inflood up em, dat Sun de Idee vun en modern China uutdachte.

Sun Yat-sen sien politsche Ideologie kann een in dree Prinzipien tohoopfaten: Natschonalismus, Demokratie un dat Lievgood vun de Lüüd. Disse Prinzipen sünd dat Fundament för sien Vischoon vun en modern un demokraatsch China. Sun hett sik dat Ziel sett, de Chineesche Lüüd to verenigen un de frömde Heerschop to beenden. Sun hett för de repräsentative Demokratie as dat ideale Systeem to regeren insett. Sun hett sück den Wohlstand vun de Chineesche Lüüd to verbetern insett.

Sun Yat-sen hadde ene wichtige  Rull in de Xinhai-Revolutschooon 1911, de de Qing-Dynastie daalstörte un so en Ende med dat Kaiserriek make. He hett korte Tied as de provisionelle Präsident vun de nee Republick China deent

No Sun sien Dood op’n 12. März 1925 in Peking, hett sien politsche Partei, de Kuomintang (KMT), en grote Rull in de chineesche Politik speelt, mit Personen as Chiang Kai-shek, de sien Arv övernahmen hett.

## Weblenke
* Encyclopaedia Britannica - Sun Yat-sen
Süleyman I.

**Süleyman I.** (* 6. November 1494 in Trabzon, Osmaansch Riek; † 6. September 1566 in Szigetvár, Habsborger Riek) was en bedüüdsamen Sultan vun’t Osmaansch Riek. He geld för een vun de gröttsten Osmaanschen Sultane un warrt ok as „**Süleyman de Prächtige**“ nöömt.

Süleyman I. woor op’n 6. November 1494 in Trabzon, wat vandage de Türkie is, boren. He weer de Sohn vun Sultan Selim I. un stünn in de Riekstraditschoon vun enen kloken un vörbedachten Heerscher. In sien Jöögdtied hett Süleyman sick nich blots mit dat Heerschen leren befaat, man ok en groten Deel van siene Tied mit de Studien in Literatur, Kunst un Wetenschop tobrocht.

Süleyman I. övernahm de Thron vun’t Osmaansch Riek in’t Johr 1520 na den Dood vun sien Vader. Sien Regentschap geld för de Hoogtied vun’t Osmaansch Riek. De Periode twüschen 1520 un 1566 is daarümme bekannt as de„ Süleymansche Tied“.

As Feldheer hett Süleyman I. en Reeg vun militärischen Siege wunnen. He hett de Macht vun’t Osmaansch Riek utbreed un grote Delen vun Süüdoosteuropa, Westasien un Noordafrika verovert. Süleyman sien Armee harr een großen Sieg in’r Schlacht bi Mohács 1526, wo de Osmaanschen de Ungarn besiegen

Süleyman I. weer nich blots en goden Feldheer, man he födde ok Kultur un Wetenschop. In sien Hov harr he ene Grupp vun Dichters, Schrievers un Gelehrten, de as de „Süleymansche School“ bekannt weer. He hett sück ok en Namen as Rechtsgelehrter maakt. Sien grootste Birdrag to’t Osmaansche Riek is de „Süleymansche Rechtsorde“ (Kanunî Osmanî), de he inföört het, en enheeedlik Rechtssystem, dat över all Gebeden vun’t Riek güllig weer, uptorichten.

Süleyman I. is op’n 6. September 1566 in Szigetvár in en Schlacht gegen de Habsborger storven. Sien Dood markert dat Enn vun en Tied, in den dat  Osmaansche Riek wuss un siene Pracht un Stärke allen wisen konn. Süleyman I. warrt vandaag as een vun de gröötsten Osmaanschen Sultans beken. Sien Leven un Regentschao hebbt en groten Inflood up de Osmaansche Historie hatt.

## Weblenks
* Encyclopaedia Britannica - Suleiman the Magnificent
Avicenna

**Avicenna** (Ibn Sina) (* ümme 980 in Afshana, Buchara, Samaniden-Riek – † 1037 in Hamadan, Seltschuken-Riek) weer en wichtigen Philosoph, Dokter un Gelehrten in de muslimsche Welt. He gellt för en vun de gröttsten intellektuellen Figuren in de Goldene Tied vun den Islaam. Avicenna is ümme 980 in Afshana, bi Buchara, wat vandage Usbekistan, boren. Al in sienen fröhen Johren wurr sien Talent för de Wetenschoppen düüdlik. He hett sik sülvst en ümmefangriek Weten in verscheden Fäcker bibrocht.

Avicenna hett en bedüüdsame Rolle in de Philosophie speelt. Sien Höövdwark, dat „al-Qanun fi al-Tibb“ oder „Medizinsche Kanon“ heet, gellt lange Tied as en Standardwark in de Medizin. Sien Philosoophsch Schrivten, sünnerlik sien "al-Ilahiyyat" un "al-Nafs" (De Seel), hebbet en groten Inflood op de islaamsche Philosophie namen. Avicenna sien Bidrag to de Medizin is ook wichtig. In sien „Medizinsche Kanon“ hett he dat medizinsche Weten vun sien Tied tosammenfatt un systemaatsch vörstellt. Disse Wark weer in Europa över Jahrhunnerten en Standardrwark för dat Medizinstudium.

Avicenna is 1037 in Hamadan, vandage in’n Iran, storven. Sien Ansehn is groot in de muslimsche Welt un daröver rut in de Geschicht vun de Wettenschoppen allgemeen.

## Literatuur
* McGinnis, Jon, and Reisman, David C. "Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources." Hackett Publishing, 2007.

## Weblenke
* Stanford Encyclopedia of Philosophy - Avicenna (Ibn Sina)
Tim Berners-Lee

**Tim Berners-Lee** (* 8. Juni 1955 in London, Vereenigd Köningriek) is en bedüdsamen Informatiker un de Utdfinner vun’t World Wide Web, den Internett. He hett en groten Inflood op de moderne Kommunikatschon un Informatik hatt.

Tim Berners-Lee is in Londeo in’t Johr 1955 boren. He harr al vun frö an en Interesse an Elektronik un Reekners. Sien Öllern, de ok Informatikers weern, hebbt em al frö up dissen Weg fördert. 1989 hett Tim Berners-Lee en Konzept uutarbeid, dat de Grundlage för dat World Wide Web leggt hett. He hett dat Hypertext-Protokoll (HTTP) upricht un de eerste Web-Browser schapen. De eersten Websteden gung 1990 in’t CERN (Europääsch Organisatschoon för Kernforschen) in Genf online.

Dör sien Utfund,  dat World Wide Web hett Tim Berners-Lee de Welt en nee Aard vun Kommunikatschon un Informatschoonsöverdragt in de Welt brocht. Siene Bidrege hebbt en groten Inflood op de Technologie- un Informatikwelt namen. He hett sik ok insett, dat’t Nett open un frie blivt. Tim Berners-Lee is nich bloots de Uutdfinder vun’t World Wide Web, man hett sik ok as Aktivist för de Internet-Frieheed un Datenschuul insett. He is de Direkter vun’t *World Wide Web Consortium* (W3C), wat sik för enen Standard vun Internettechnologien insett. För sien Verdeensten hett he en Rieg vun Ehren un Priese kregen, ook de Nobelpries för Informatik.

## Literatur
* Berners-Lee, Tim. *Weaving the Web: The Original Design and Ultimate Destiny of the World Wide Web.* HarperOne, 1999.

## Weblenke
* W3C - Tim Berners-Lee
* Nobelpries in Informatik 2022
Brahmagupta

**Brahmagupta** (* ümme 598 in Bhinmal, Malava, Guptariek; † ümme 668) was en Mathematiker un Astronoom uut den oolden Indien. He gellt as en wichtigen Gelehrten in de indsche Mathematik un hett belangrieke Bidrege to de Algebra un Astronomie levert. Brahmagupta is ümme 698 in Bhinmal, wat vandage in Rajasthan liggt, boren. He was en groten Mathematiker in de indsche Antike un wurr as een vun de belangrieksten in sien Tied ansehn.

Brahmagupta sien belangrieke Bidrege to de Mathematik liggt vör allen in sien Wark „Brahmasphutasiddhanta“. In disse Schrivt hett he wichtige Konzepte in de Algebra beschreven, un ook de Lösungen vun quadratschen un indizschen Glieken. He was en vun de eersten, de mit negativen Talen un Nulle narbeed hett. As Astronom hett Brahmagupta sik ok enen Namen maakt. Sien Wark „Brahmasphutasiddhanta“ beschrivt ook astronomsche Theorien un Berekenungen. He hett de Bewegung vun de Planeten un de Ekliptik untersöcht.

Brahmagupta sien Warken hebbt en för lange Tied Inflood op de indsche Mathematik un Astronomie namen. Siene Konzepte un Theorien hebbt de Grundlage för wiedere Idee in disse Fächer levert.

## Literatur
* Joseph, G. G. *The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics*. Princeton University Press, 2011.

## Weblenke
* Encyclopaedia Britannica - Brahmagupta
Thomas Edison

**Thomas Edison**, med vullen Namen **Thomas Alva Edison** (* 11. Februar 1847 in Milan, Ohio, USA; † 18. Oktober 1931 in West Orange, New Jersey, USA) weer en US-amerikaanschen Uutfinder vun velen Technologien. He gellt as en van de wichigsten Uutfinders in de Historie un hett mit sienen Uutfünden groten Inflood up de Moderne namen.

Thomas Edison is in Milan, Ohio, USA, boren. He hett nich veel Schoolbildung kregen un weer grootendeels Autodidakt. Al in sienen Kinderjahren hett he en groten Drang nh Weten un Experimenteeren hatt.

Edison is bekannt för sien Uuufinden vun vele Elektrizitätsinventschonen. Sien wichtigste Werk ümfaat de de Glühbirn, den Phonographen, un den Kinetoskoop för dat fröhe Kino. De Edison-Glühbirn weer de eerste praktisch bruukbare Glühbirn, de in grote Skala produzeert wurr. Thomas Edison sien hadde groten Inflod op de Technologie un Industrie hatt.

## Literatur
* Israel, Paul. *Edison: A Life of Invention.* John Wiley & Sons, 1998.

## Weblenke
* Thomas Edison National Historical Park
* Edison Muckers - Thomas Edison sien Labor
Euklid

**Euklid**,  *Eukleídēs*,  (* ümme 365 v. Chr. in Alexandria, Ägypten; † ümme 275 v. Chr. ook daar) weer en antiken greekschen Mathematiker, de as de Vader vun de Geometrie gellt. Sien bekanntest Werk is dat Book "Elemente", wat över Jahrhunnerten en Standardwark in de Mathematik bleven is. Euklid is um 365 v. Chr. in Alexandria, Ägypten, boren. Wi weet över sien fröhe Leven wenig un dat meiste vun sien Biographie is nich nableven. He hett sien Bildung wahrscheinlich in Athen krägen. 

Euklid sien gröttst Bidrag to de Mathematik is dat Wark "Elemente." Disse Book is en Systematik vun de geometrischen Kennisse in siene Tied. Dat Book ümfaat nich bloots Geometrie, man ok Algebra un de Theorie vun de Tahlen. Sien Methode vun logischen Bewiesen hett grote Inflood op de Mathematik utöövt un gellt as en klassisch Vörbild för’t wetenschoplik Arbeiden.

## Literatur
* Heath, Thomas L. "The Thirteen Books of Euclid's Elements." Dover Publications, 1956.

## Weblenke
* Encyclopaedia Britannica - Euclid
Al-Chwarizmi

**Al-Chwarizmi** (* ümme 780 in Khwarizm, Choresmien; † ümme 850) weer en persisch Mathematiker, Astronom un Geograf. He gellt as en van de wichtigsten Gelehrten in de islaamsche Welt tiedens de fröhe Middelöller un hett bedüütsame Bidrege to de Algebra un Wetenschapen levert.

Al-Chwarizmi is ümme 780 in Khwarizm, wat hüüd to Usbekistan höört, boren. He weer en groten Gelehrten in sien Tied un wurr as een vun de Köppe in de Wetenschoppen dat Leid hebbt ansehn.

As Mathematiker is Al-Chwarizmi besonders bekannt för sien Wark "Kitab al-Mukhtasar fi Hisab al-Jabr wal-Muqabala" (Dat Kort Book över de Rekenung dör de Reden un de Glieken). Disse Schrift leggt de Grundlagen för de Algebra. Dat Wöört "Algebra" sülvst kummt ut dat Titelwoord "al-Jabr" in sien Wark. Al-Chwarizmi hett sück ok mit Astronomie befaat. Sien Wark "Zij al-Sindhind" is en Astronomiebook, dat sik mit de Bewegung vun de Himmelstellichs beschäftigt.

## Literatuur
* Rashed, Roshdi. "Al-Khwarizmi: The Beginnings of Algebra." Saqi Books, 2009.

## Weblenken
* Encyclopaedia Britannica - Al-Khwarizmi
Louis Pasteur

**Louis Pasteur** (* 27. Dezember 1822 in Dole, Jura, Frankriek; † 28. September 1895 in Saint-Cloud, Hauts-de-Seine, Frankriek) weer en franschen Chemiker un Biologe. He gellt för en van de Begrünners vun de Mikrobiologie un hett wichtige Bidrege to de Immunologie levert. Pasteur is besonders bekannt för sien Arbeiden op dat Gebeed vun de Desinfektschoon, Impen un Fermentatschoon. Louis Pasteur is in Dole, Jura, Frankriek, boren. He harr ursprünglich en Jura studeren wollen, hett man denn belsuten de Naturwetenschoppen to studeren. Nah sien Promotschoon hett he an de Universität Lille lehrt. 

Pasteur sien wichtigsten Arbeiden ligget op dat Gebeed vun de Mikrobiologie. He hett bewiesen, dat de Fermentatschoon dör Mikroorganismen veroorsaakt warrt, un hett de Basis för de Keimtheorie leggt. Sien Forschen överstreckt sik över dat Gebeed vun de Bakteriologie un Virologie. Pasteur weer en vun de eersten, de en Impstoff gegen de Dullsüke uutdacht hett, wat em weltwiet Beröhmtheit inbrocht. Louis Pasteur hett ok op dat Gebeed vun de Desinfektschoon wichtige Arbeiden levert. He hett Methoden uutdacht, mit de Krankmaker un Kieme in Fleetstoffen un op Böverfläcken doodmaakt warrn. Disse Methoden hebbet sik in de Medizin, de Lebensmiddeltechnologie un annere Berieken as good wiest.

Pasteur sien Arbeiten hebbt nich blots en groten Inflood up de Naturwetenschoppen hatt, man ook up de Medizin, de Buuree un de Lebensmiddelindustrie. He gellt as en vun de groten Pioniere in de Historie vun den Natuurwetenschoppen.

## Literatur
* Geison, Gerald L. "The Private Science of Louis Pasteur." Princeton University Press, 1995.

## Weblenke
* Institut Pasteur
* Encyclopaedia Britannica - Louis Pasteur
Erwin Schrödinger

**Erwin Schrödinger**, med vullen Namen **Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger** (* 12. August 1887 in Wien, Öösterriek; † 4. Januar 1961 in Wiena, Öösterriek) weer en öösterriekschen Physiker. He is bekannt för sien Bedrag to de Quantentheorie, besunners för de Schrödingerequatschoon, de ene fundamentale Stell in de moderne Physik het Erwin Schrödinger is in Wien boren. He hett an de Universitäten van Wien un Jena studeert. 

In sien Fröhtiet hett he al en gröt Interesse an de Theoretische Physik wiesen. Schrödinger sien bedüdensten Bidrag to de Physik is de Schrödingerequatschoon, de he 1926 uutdacht hett. Disse Glieken is en fundamentale Theorie in de Quantenmechanik un hett de  beschrivt woans sik subatomare Deelkens, as ok vun Licht, beweegt. He hett dor en niege Mathematik tovörbrocht, de sik sietdem as en wichtige Grundlage för de Moderne Physik bewiesen hett.

In’t Johr 1933 kreeg Erwin Schrödinger, gemeensam mit Paul Dirac, de Nobelpries för Physik för sien Bidrag to de  Quantentheorie uuttodenken.

Na sien Tied in de Physik hett Schrödinger sik ok mit annere Disziplinen befaat, as de Biologie un de Philosophie. Sien Interesse an de Grundsätz vun’t Leven un dden Bewusstsien hett sik in siene late Arbeid uutdrückt. Erwin Schrödinger sien Arbeiden in de Quantenmechanik hebbt en groten Inflood op de Moderne Physik hatt. Sien Gliekung is hüüt en zentraler Deel vun de Physik.

## Literatur
* Schrödinger, Erwin. "What is Life?" Cambridge University Press, 1944.
* Moore, Walter J. "A Life of Erwin Schrödinger." Cambridge University Press, 1994.

## Weblenke
* Nobelpries - Erwin Schrödinger
* Denkschrivtt Erwin Schrödinger
Dmitri Iwanowitsch Mendelejew

**Dmitri Iwanowitsch Mendelejew** (*, – Schrievwiese dunntomalen:  – , Transliteratschoon: **; *  in Tobolsk, Russisch Kaiserriek; †  in St. Petersborg) was en russ’schen Chemiker. He is besünners bekannt för sien Periodensystem, dat de Basis för de moderne Orgaansche Chemie leggt hett. Dmitri Mendelejew is in Tobolsk, en Stad in Sibirien, in’n Johr 1834 boren. He hett sien Studium an de Universität von Sankt Petersburg afsloten. In de folgenden Johren hett he vööl in de Chemie forscht un sik en  goden Namen maakt

Mendelejew sien gröttste Bidrag to de Chemie is dat Periodensystem, dat he in’t Johr 1869 uutdacht hett. Dör sien Systematik de cheemschen Elemente no Atoomtahl un Atoomegenschapen antoornen, hett he en System schapen, wat de Chemiker in de ganze Welt bruukt hebbet. He hett ok so ook de Stellen för Elemente vöruutseggt, de to de Tied noch nich bekannt weern. To’n Bispeel hett he dat Element Germanium vörherseggt, dat later wirklich funnen wurr. Dmitri Mendelejew hett för sien Verdiensten in de Chemie vööl Ehr kregen. He is een vun de gröttsten in sien Fack un hett de Grundlagen leggt för wiedere Forscherslüüd in de Chemie. Sien Periodensystem is en Mielesteen in de Wetenschop.

## Literatur
* Mendeleev, Dmitri. *Prinzipien der Chemie.* Verlag Chemie, 1897.

## Weblenke

* Encyclopaedia Britannica - Dmitri Mendeleev
* Nobel Prize - Dmitri Mendeleev
Ernest Rutherford

**Ernest Rutherford**, med vullen Namen **Ernest Rutherford, 1. Baron Rutherford of Nelson** (* 30. August 1871 in Spring Grove, Nieseeland; † 19. Oktober 1937 in Cambridge, Vereenigt Königriek) was en neeseeländisch-britschen Physiker. He gellt as en van de Gründers vun de moderne Atomphysik un hett wichtige Bidräge to’n Verständnis vun de Atomstruktuur levert. Ernest Rutherford is in Spring Grove, Nieseeland, boren. He hett sien Studium an de Universität Cambridge in’t Vereenigt Königriek maakt. In siene Loopbahn in de Wetenschop hett he sik dat Gebeed vun de Physik spezialiseert.

Rutherford sien wichtigsten Bidräge liggt op dat Gebeed vun de nukleare Physik. He hett de Theorie vun’n Atomkern uutdacht un de Existenz vun düssen Kern in’n Atom nawiesen. Sien beröhmten Goldfolien-Experiment ut dat Johr 1909 hett dorna to en nie Konzept vun de Atomstruktur föhrt, wat as „Rutherford-Modell“ bekannt is. Dör sien Arbeid hett he de Grundlage leggt, dat de Karnphysik un de Nukleartechnik ranwassen könnt.

Ernest Rutherford sien Arbeiden hebbt en markanten Inflood op de Physik hatt. Wat he in de nuklearre Physik un Atomstruktur updeckt het, hebbt de Weeg för tokomen Forschers in disse Gebeden even maket. He gellt as en mang de belangrieksten Physikers in siene Tied.

## Ehren
* Nobelpries för Chemie in’t Johr 1908.
* Ritter vun’n Order of Merit.

## Literatur
* Einstein, Albert. "Ernest Rutherford: A Memorial Lecture." Nature, 1938.

## Weblenke
* Rutherford - Neeseelands offizielle Website
* Nobelpris - Ernest Rutherford
James Clerk Maxwell

**James Clerk Maxwell** (* 13. Juni 1831 in Edinburgh, Schottland; † 5. November 1907 in Cambridge, Vereenigt Königriek) weer en schottschen Physiker, de as een vun de gröttsten in de Geschichte vun de Physik gellt. He hett grote Bidräge to’n Verständnis vun de Elektromagnetismus levert un de Maxwell’schen Glieken is na em benöömt. James Clerk Maxwell is in Edinburgh, Schottland, boren. Sien Familie weer good bild un hett em al fro in de Naturwetenschoppen föddert. Sien Talente in de Mathematik un Physik sind al fro vörtüüg komen. Maxwell sien Arbeit in de Theoreetsche Physik un de Elektromagnetismus hebbt en groten Inflood op de Moderne Physik nommen. Sien beröhmtest Wark is de „Maxwell’schen Glieken“, de en Set vun veer Diffentschaalglieken sünd, de de elektromagneetschen Felder beschrieven. Disse Glieken hebbt dat Verständnis vun de Elektromagnetismus revolutschoneert un hett den Weg frie maakt för de Radiotechnik un anner Technologien. Na sien Arbeit in de Physik hett Maxwell sik ok för annere Disziplinen intresseert, as för de Astronomie un de Farbfotografie.

## Verdeensten un Ehren
* 1871 is he to’n Ehr-Mitglied vun de Royal Society wurrn.

## Literatur
* Maxwell, James Clerk. *A Treatise on Electricity and Magnetism.* Oxford University Press, 1873.

## Weblenke

* Encyclopaedia Britannica - James Clerk Maxwell
* Royal Society - James Clerk Maxwell
Carl Friedrich Gauß

**Carl Friedrich Gauß** (* 30. April 1777 in Bronswiek, Hillig Röömsch Riek; † 23. Februar 1855 in Göttingen, Königriek Hannover) weer en düütschen Mathematiker, Astronom un Physiker. He gellt as een vun de gröttsten Mathematiker in de Historei un hett belangrieke Bidräge to verscheden Wetenchaften levert. Carl Friedrich Gauß is in Bronswick, dat to de Tied in’t Hillige Röömsche Riek liggt hett, boren. 

Sien Talent för Mathematik is fröh to Dage kamen. Mit 21 Johr hett he al en Formel funden, mit de he de Summ vun de natürlichen Tahlen (1, 2, 3, ...) berekenen kunn. Düssere Formel is as de Gaußsche Summformel bekannt wurrn. Gauß sien Bidrag to de Mathematik is düchtig groot. He hett wichtige Konzepte in de Algebra, Analysis, Geometrie un Statistik uutdacht. De Gauß’sche Normaalvedelen, de Gauß’sche Ganztaalensatz un de Gauß’sche Eliminatschoon  sünd blots een poor Bispelen för sien Bidräge.

In de Astronomie hett Gauß sik en Namen maakt dör sien Arbeid in’t Bereeknen vun de Planetenbahnen Kometen. He hett ok bi dat Projekt mitarbeidt, dat de Hannoversche Landvermeten dörführt hett. Op dat Gebeed vun de Physik hett Gauß Bidräge to de Elektrostatik levert un hett wichtige Gesetze in de Magnetismus utarbeit. Sien Wark in disse Disziplinen hett de Basis leggt för wietere Forschung.

Carl Friedrich Gauß sien Wark un Ideen hebbt en groten Inflood op verscheden Wetenschapsgebeden hatt. He gellt för een vun de gröttsen Weten­schoppers in de Historie un is as de „König vun de Mathematik” bekannt.

## Literatur
* Dunnington, G. Waldo. "Carl Friedrich Gauss, Titan of Science." Exposition Press, 1979.

## Weblenke

* Encyclopaedia Britannica - Carl Friedrich Gauss
Galen

**Galen** (; * 129 in Pergamon, Röömsch Provins Asien; † ümme 200 in’n Röömschen Riek) weer een greekschen Anatom, Medikus un Philosoph in de Antike. He gellt as een vun de wichtigsten Persöönlichkeiten in de Historie vun de Medizin. Galen is in Pergamon, en Stadt in de röömsche Provins Asien, boren. He hett en gode Uutbilden genoten un weer nich bloots in de Medizin, man ok in de Philosophie un de Naturwetenschoppen bewandert.
Galen hett vör allen as Medikus arbeed. Na sien Studium in Pergamon is he no Rom gohn, wo he sik en Reputatschoon as grootaardigen Anatom un Medikus verdeent. In Rom hett he ok an de Gladiatoren-Scholen warkt un hett över sien Kennis in de Anatomie schreven. Galen siene Bidrege to de Anatomie un Medizin sünd van groten Belang. He hhadde en detailriek Kenntnis vun de minschlike Anatomie. Sien Warken, hüüt bekannt as de "Galeenschen Schriften", hebbt över Jahrhunnerten een grooten Inflood op de Medizin hatt. De Galensche Medizin weer över en langen Tiet de Lehr in Europa un’n Orient, de Toon angav.

Galen sien Weten in de Medizin hebbt de Disziplin för en lange Tiet präägt. Sien Warken weren bet in froe Neetied Standardwarken för de Medizin un Anatomie

## Literatur
* Kudlien, Fridolf. "Galen und das Imperium Romanum." Steiner, 1982.

## Weblenke

* Encyclopaedia Britannica - Galen
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** (* 29. September 1901 in Rom, Italien; † 28. November 1954 in Chicago, Illinois, Vereenigte Staten) weer en italieensch-amerikaanschen Karnphysiker. He gellt as een vun de gröttsten Physikers in’n 20. Johrhunnert un hett wichtige Bidräge to’n Verständnis vun de Karnreaktschoon levert. Enrico Fermi is in Rom boren. He hett an de Universität *La Sapienza* in Rom studeert un al fröh en groten Drang to’n Experimenteren un Forschen wiest. Sien Fröhwark in de Physik hett em bald in’t Rampenlicht bröcht .Fermi sien wichtigsten Bidräge liggt op dat Gebeed vun de Karnphysik. He hett sik intensiv mit de Karnreaktschoon befaat. In’t Johr 1934 hett he ruutfunnden, dat een Atomkarnen spalten kan un so Energie winnen kann,. Dat was de Grundlage för de Atomtechnik. Na dat de Natschonaalsotschlisten in Düütschland de Macht övernomen hadden is Fermi 1938 in de USA uutwannert. Dor hett he wieder forscht un van 1942 an mitarbeit de eersten Atomwapen uuttowickeln.

Enrico Fermi sien Arbeiden in de Karnphysik un sien Arbeid an den eersten de Atomwapen hebbt en groten Inflood op de moderne Physik un de Historie weltwied  hatt.

## Ehren
* Nobelpries för Physik in’t Johr 1938.
* Fermilab, en bedüden Forschungseinrichtung in de USA, is na em nömmt.

## Literatur
* Segre, Emilio. "Enrico Fermi: Physiker, Pionier der Atomphysik." Piper, 1970.

## Weblenke

* Nobelpris - Enrico Fermi
* American Institute of Physics - Enrico Fermi
Henry Ford

**Henry Ford** (* 30. Juli 1863 in Greenfield Township, Michigan, USA; † 7. April 1947 in Fair Lane, Dearborn, Michigan, USA) weer en US-amerikaanschen Industriellen un Pionier in’n Automobilbu. He gellt för en van de wichtigsten Personen in de Historie vun de Autoindustrie un hett mit sien Ideen över de Loopbandproduktschoon de Massenproduktschoon vun Automobilen prägt.

Henry Ford is in Greenfield Township, Michigan, boren. Sien Vöörfahern weern Lüüd ut’n Noorden vun Düütschland un ut de Swiez. Ford hett in sien Jungjohren in de Laandweerdschop arbeit un hett en groten Drang to Technik un Maschinen wiest. In’t Johr 1896 hett Ford sien eersten eigen Konstruktshoon, den „Quadricycle“, vörstellt.

Dat Gröttste, wat Henry Fords henkregen het, is de Ford Motor Company in’t Johr 1903 to grünnen. Mit dat *Modell T* hett Ford en Automobil op de Markt brocht, dat sik dör sien eenfachun billigg was Dat Modell T is beröömt worrn, ümme dat’t licht to bedenen is un kumplett op’n Loopband produzeert woor. So hett Ford de Produktschoonskosten bannig senken konnt un Automobile to’n eersten Maal för een gröter Publikum togoänglich maakt. Henry Ford sien bedüüdsaamten Bidrag is de de Loopbandproduktschoon in de Autofabrikatschoon to bringen. Disse Innovatschoon hett dat Tempo vun de Produktschoon stiegert, de Produktschooonskosten verminnert un so de Auto för de brede Masse betaalbaar maakt. De Effitschenz vun dat Loopbandprinzip hett sik nich bloots in de Autoindustrie uutbred, man werdt nu ok in annere Gebden bruukt.

Henry Ford hett en Inflood in de Historievun de Technik un Industrie achterlaten, de lange nablivt. Sien Pionierarbeed in de Autoindustrie un de Loopbandproduktschoon intofören, hebbt de Weeg för moderne Produktschoonsmethoden free maakt.

## Literatur
* Watts, Steven. "The People's Tycoon: Henry Ford and the American Century." Vintage Books, 2006.

## Weblenke

* Henry Ford Museum of American Innovation
* History - Henry Ford
Johannes Gutenberg

**Johannes Gutenberg**, egetnlich **Johannes Gensfleisch** (* ümme 1400 in Mai, nz, Hillig Röömsch Riek; † 3. Februar 1468 in Mainz) weer en düütschen Uutfinner un Drucker, de as de Begünner vun de moderne Bookdruckeree mit Lettern, de een uuttuuschen kann, bekannt is. Sien UUtfund vun de Bookdruckkunst in’n 15. Johrhunnert hett stark inwarkt, dat Böker un Informatschonen allerwegens to kriegen sind. Johannes Gutenberg is um 1400 in Mainz boren. Över sien fröhe Leven is nich veel bekannt.

Gutenberg sien bedüdensten Bidrag is den Bookdruck, med Lettern, de een uuttuuschen kann, uutodenken. Tovöör weern Böker bloot med de Hannen afscheven wurrn. Mit de Bookdruckkunst kunn Gutenberg Texte mechaansch drucken, wat de Produktioon vun Bökern düchtig swänker un billiger make. In den Johren um 1440 hett Gutenberg de Technik utwickelt, de dat Setten vun Text mit individuellen Lettern mööglich mook.

De eerste bekannte Book, dat mit de Technik vun Gutenberg druckt wurr, is de „Gutenberg-Bibel“. Disse Bibel is um 1455 druckt worrn un gellt as en Meisterwark vun de Bookdruckkunst. Se hett de Johrhunnerte överstann un is en Mielenstten in de Bookgeschicht.

Wat sik Johannes Gutenberg in de Bookdruckkunst uutdachte, is een vun de gröttsten Uutfünnen in de Historie vun de Drucktechnik. He hett een wichtigen Bidrag levert, Weten in moderne Tied to verbrede.

## Literatur
* Febvre, Lucien, un Henri-Jean Martin. "The Coming of the Book: The Impact of Printing 1450-1800." Verso, 1997.

## Weblenke

* Johannes Gutenberg - Projekt Gutenberg
* Encyclopaedia Britannica - Johannes Gutenberg
David Hilbert

**David Hilbert** (* 23. Januar 1862 in Königsberg, Königriek Preußen; † 14. Februar 1943 in Göttingen) weer en düütschen Mathematiker un Hoogschoollerer, de as en vun de wichtigsten in de Historie vun de Mathematik gellt.

Vele mang sienen Arbeden leggeen de Grundstene för verscheden Deelgebede in de Mathematik un de mathemaatsche Physik. Wat he vöörslaan het, heet „Formalismus“, un het towege brocht de Grundlagen van de Mathematik kritsch to analyseren un na de Achtergrünne van Definitschonen un den mathemaatsch Bewies to fragen. 

## Weblenke

* Encyclopaedia Britannica - David Hilbert
* School of Mathematics and Statistics - David Hilbert
James Prescott Joule

**James Prescott Joule** (Uutsprake: ; * 24. Dezember 1818 in Salford Vereenigt Königriek; † 11. Oktober 1889 in Sale, Cheshire, Vereenigt Königriek) weer en britsch en Physiker, de wichtige Bidräge to’n Verständnis vun de Thermodynamik levert hett. Sien Naam warrt ok in de Maateinheit „Joule“ för Energie bruukt.

James Prescott Joule is in Salford, ene Stad bi Manchester, boren. He weer de Söhn vun’n Bruer Benjamin Joule. In sien Kinnertied kam sien Interesse an de Natuurwetenschoppen up un hett sik en eegen Labor in’t Huus inricht.

Joule sien bedüdenste Wark is den Eersten Höövdsatz vun de Thermodynamik to formuleren. He hett de Idee utarbeidt, dat Arbeit un Wärmde in de Physik en Form vun Energie sünd. Sien beröhmten Experimenten, wo he Arbeit in Wärme bi ümsett hett, hebbt bidregeno den Eersten Höövdsatz toetableren. Dör disse Arbeid hett he ok de „Mechanik vun’n Joule-Effekt“ beschreven, de besunners  in de Ingenieurswetenschoppen wichtig is

Joule hadde ook Interesse för annere Gebede, as för de Botanik, de Astronomie un de Musick. 

## Ehr un Anerkennung
* 1852 is he as *Fellow* in de Royal Society upnaamen.
* 1870 is he to’n Ehrendoktor vun de University of Oxford maakt wurrn.
* De Einheit för Energie, dat „Joule“, dregt to siene Eer sienen Achternamen

## Literatur
* Joule, James Prescott. "The Scientific Papers of James Prescott Joule." Cambridge University Press, 1884.

## Weblenke

* Encyclopaedia Britannica - James Prescott Joule
* National Trust - James Prescott Joule
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** (* 27. Dezember 1571 in Weil der Stadt, Hertogdom Württemberg, Hillig Röömsch Riek; † 15. November 1630 in Regensburg, Hertogdom Bayern, Hillig Röömsch Riek) weer en düütschen Astronoom un Mathematiker, de wichtige Bidräge to de Astronomie levert hett. He is besünners bekannt för sien wetenschoppliken Arbeiden över de Planetenbahnen un de „Keplerschen Gesette“.

Johannes Kepler is in Weil der Stadt, dat to den Hertogdom Württemberg höört hett, boren. He hett an de Universiteet Tübingen studeert un weer en Anhänger vun den Astronoom Nikolaus Kopernikus. Later hett he in Graz arbeed, wo he sück befaar, woans sik de Planeten up den Banen beweegt. Kepler hett sik in sien Arbeid vun de Theorien vun Tycho Brahe anregen laten un hett de Planeten, besünners den Mars, intensiv ünnersöcht. He hett dree Gesette formuleert, de beschrivt woans sik de Planeten in’n Sünnenysteem beweegt. 

In sien Werk „Harmonices Mundi“ („De Harmonie vun de Welt“) ut dat Johr 1619 hett Kepler sik ok mit sien Theorien över de harmoonsche Ordnung vun de Planetenbewegungen un de Musik in de Natur befaat.

## Literatur
* Kepler, Johannes. *Astronomia Nova* (1609).
* Gingerich, Owen. "Johannes Kepler: Astronomer of the Scientific Revolution." Oxford University Press, 1993.

## Weblenke

* Encyclopaedia Britannica - Johannes Kepler
* NASA - Johannes Kepler
James Watt

**James Watt** (Uutsprake: ; * in Greenock, Schottland; † 25. August 1819 in Heathfield Hall, Staffordshire, England) weer en  Ingenieur un Uutfinner vun de Dampmaschine. He gellt as en vun de belangrieksten Persöönlichkeiten in de fröhen Historie vun de Industriellen Revolutschoon.

James Watt is in Greenock, en Havenstadt in Schottland, boren. He hett an de Universiteet vun Glasgow studeert un sien Talent för Mechanik un Mathematik uutarbeed. Nah sien Studien hett he as Mechaniker arbeit un sik in verschedene Gebeden vun de Ingenieurswetenschoppen wiederbild.

Watt sien wichtigst Uutfund weer de Dampmaschine. In Samenarbeit mit dem Ingenieur John Roebuck hett he an de Dampmaschinen arbeit.  Wat he better maakt het, weer de Separatschoon vun de Kondensatschoon un dat Damptügen. SO verbetern konnen Dampmaschinen effitschent un weerdschoplik arbeiden. Sien Patent darför hett he 1769 anmeldt.

Na he med mit Roebuck tohoop arbeed hadde, is Watt en Partnerschop mit dem Industriellen Matthew Boulton in Birmingham ingaan.. Gemeensam hebbt se de Watt’sche Dampmaschine in de Praxis ümsett un wieder verbetert. De Dampmaschine weer en wichtig Element in de Industrialisatschoon, denn se kunn effitscheent in verscheden Industriebereken insett warrn.

James Watt sien Arbeiten an de Dampmaschine hebbt en markanten Inflood op de industirelle Revolutschoon un de Technologie in de 18. un 19. Johrhunnert hatt

## Ehrungen
* De Eenheed „Watt“ dregt sienen Namen

## Literatur
* Dickenson, H. W. "James Watt: Craftsman and Engineer." Cambridge University Press, 1925.

## Weblenke

* Scottish Inventor - James Watt
* History Scotland - James Watt
Alan Turing

**Alan Turing** (* 23. Juni 1912 in London, Vereenigt Königriek; † 7. Juni 1954 in Wilmslow, Cheshire) weer en britsch Mathematiker, Logiker, Kryptologe un Informatiker. He gellt as en vun de wichtigsten Theoretikers vun de moderne Informatik un hett en bedüüdsamne Inflood op de Computertechnologie un künstlike Intelligens hatt.

Nah sien Schooltiet hett he an de Universiteet Cambridge studeert, wo he sik mit de Grundlagen vun de Mathematik befaat hett.

Turing hett wichtige Bidräge to de theoreetsche Informatik levert. Sien „Turingmaschine“ gellt as en theoretisch Modell för en Reekner un weer en vun de eersten Konzepten, de den Grundsteen för de modernen Computers un de Informatik vandage.

Tiedens den Tweten Weltkrieg weer Turing as Kryptologe in’n Deenst un dhet den gehemen Enigma-Kood van den düütschen Militäär uutslötelt. Sien Arbeit wart as ene vun de Faktoren ansehn, de biedregen dat de Allieerten den Weltkrieg wunnen.

Ook wenn he grote Verdeenstee vullbrochte, is Alan Turing nich immer respektvull behannelt worrn. In 1952 is he wegen siene Homosexualiteet straafrechtlich verfolgt worrn. 1954 heet een Turing dood in sienen Huus in Wilmslow funden. Waarümme he nu storven is, is ook vandage noch ümmestreden. 

## Ehren
* *Turing Pries*, en wichtige Pries in de Informatik, is na em nöömt.
* 2019 hett de Bank of England verküniigt, dat Alan Turing op de nie Banknote vun £50 to sien Ehr is.

## Literatur
* Hodges, Andrew. "Alan Turing: The Enigma." Vintage, 1992.

## Weblenke

* Alan Turing - Biografie
* Alan Turing Archive

## Nawiese
Albrecht Dürer

**Albrecht Dürer** (* 21. Mai 1471 in Nürnberg, Hillig Röömsk Riek; † 6. April 1528 ook daar) weer en düütschen Kunstmooler un Grafiker in de Tied vun de Renaissance. He gellt as en vun de wichtigsten Künstlers in de düütsche Renaissance un hett en groten Inflood op de europääsche Kunst utöövt. Albrecht Dürer is in Nürnberg, ene wichtige Hannelsstadt in dat Hilige Röömsche Riek, boren. Sien Vadder weer en Goldschmedd, so dat he sienn Söhn een Verständnis vun Handwark ,man ook Kunst wiedergeven het. Frö is Dürer in de Leer bi den Moler Michael Wolgemut gaan un hett sien Handwark dor lehrt. He hett ok Reisen in dat butenlannsche Europa maakt, wo he sik mit de Kunst vun sien Tied vertruut mookt hett.

Dürer sien Œuvre ümfatt ene grote Tahl vun Werken in de Maleree un Grafik. Sien beröhmtest Bild is dat „Sülvstportree“ ut dat Johr 1500, wo he sück as stolten un sülvstseker Künstler maald het. He hett ok religiööse Werken schapen so as de „Betüning op de Goudsiek“ un de „Veer Apostels“. In de Grafik hett Dürer groten Inflood up de Drucktekniken hatt. Sien „Rhinoceros“ ut dat Johr 1515, en Holtsnidd,  is en bekannt Exempel dorvun.

Neven sien praktisch Arbeit as Künstler weer Dürer ok as Kunsttheoretiker bedüüdsaam. He hett dat Book  "Unterweisung der Messung mit dem Zirkel und Richtscheit" (1525) rutgeven, in dat he sik mit den Themen Proportschonen un Perspektive in de Maleree befaat hett. Disse Publikatschoon is as een vun de frühen Theoretiker för de Kunstwetenschop ansehn wurrn.

Albrecht Dürer is in Nürnberg in’t Johr 1528 doot bleven. Sien Arv leevt vullendig in sien Werken un sien Theorien över de Kunst wieder.

## Literatur
* Panofsky, Erwin. "The Life and Art of Albrecht Durer." Princeton University Press, 1955.

## Weblenke

* Albrecht Dürer Huis, Nürnberg
* The Metropolitan Museum of Art - Albrecht Dürer
Henri Matisse

**Henri Matisse** (* 31. Dezember 1869 in Le Cateau-Cambrésis, Frankriek; † 3. November 1954 in Nice, Frankriek) weer en franschen Kunstmoler un Bildhauer. He gellt as en vun de wichtigsten Vertreter vun de Moderne un hett en groten Inflood op de Kunst van de 20. Johrhunnert utöövt.

Henri Matisse is in Le Cateau-Cambrésis in’n Johr 1869 boren. Sien Öllern  weern Kooplüüd un Matisse is opwussen in enem smucken man ok armen Umfeld. He hett eerst Jura studeert, aver nah ene Blinddarmoperatschoon, wegen de lange Tied bedhuddersch was, hett he de Kunst för sik entdeckt. Dat Malen hett em so to seggen ne’e Leven ingeven.

Matisse sien Werk wiest ene Manngfooldiheed in Techniken un Sujets. Sien Fröhphase is dör den Impressionismus präägt Sien later Werke wiest na’n Fauvismus, en Kunststil, de sik dör starke Farben uttekennet. In de 1920er un 1930er Johren hett sik Matisse mit de Bildhaueree un Plastik befaat. He hett Papierutsneden maakt un ok Skulpturen schapen. Sien Werke sünd präägt dör de reduzeerde Formen un en harmoonsch Farvenspill. 

In de 1940er Johren hett Matisse Probleme med de Sundheed kregen, de em an’t Bett bunden hebbt. Aver ok in disse Tied hett he noch kreativ warkt. Mit de Technik vun den Papiercut hett he sik de „Snipp- un Kleve“-Methode angeignet. Dat hat em mööglich makt, groote Kunstwarken to schapen, sülvs wenn he nich mehr stahn kunn. Disse Phase in sien Leven is besonders dör dat Book „Jazz“ bekann wurrn, en Kollektschoon vun 20 Kollagen, de sien Werke un Texten kombiniert.

## Literatur
* Spurling, Hilary. "The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse, Vol. 1, 1869–1908." University of California Press, 1998.

## Weblenke

* The Henri Matisse Archives
* MoMA - Henri Matisse
Peter Paul Rubens

**Peter Paul Rubens** (* 28. Juni 1577 in Siegen, Hillig Röömsch Riek; † 30. Mai 1640 in Antwerpen) weer en düütsch-fläämschen Kunstmoler un Diplomaat in de Tied vun de Barock. He gellt as en vun de wichtigsten Molers in siene Tied un hett en groten Inflood op de fläämsche Kunst uutöövt.

Peter Paul Rubens is in Siegen in Westfalen in’n Johr 1577 boren. Sien Vadder Jan Rubens weer en Avkaat un sien Moder Maria Pypelinckx weer en Dochter vun enem vermögen Koopmann. Vunwegen de politische Lage, hett sik de Familie vun Rubens sik na Köln begeven. No den Dood vun sien Vadder is de Familie  na Antwerpen in de Spaansche Nederlannen wannert.

Rubens is kunsthistoorsch, denn he was düchtig produktiv un hett in sien Atelier vele Werke schapen. He hett nich allnes sülvst maalt, man hett en ganz Atelier vun Assistenten un Lüüd de sien Ideen uutföhrt hebbt. Sien Stil wiest de barocke Formenspraak un hett en groote Bandbreed vun Sujets umfaat. To sien bekanntesten Werken höört de Historienbilder. He hett ok för de Karken in de Stadt Antwerpen maalt un dorbi de barocken Bustil in den Karken mitprägt. Noh sien Studium in Latiensch un Greeksch in Antwerpen kreeg Rubens en Baantje bi de flämsche Regierung in Brüssel. Bi disseBaantje hett he ok diplomatsche Uptreeden för de Spaansche Nederlannen doon. He weer över längere Tiet an de Hööf vun de diplomatischen Misschoon in Spanien, Engeland un de Nederlannen, wat he mit sien künstlersch Doon verknüppe un verbund. De letzten Johren hett he vörnehmlich an sien egen Warken arbeit un is mit sien Familie up sien Landsitz in Elewijt dicht bi Brüssel trocken. He is in’t Johr 1640 in Antwerpen doot bleven. Sien Arbeit un sien Inflood in de Kunstgeschicht bleev sik över de Johren hen bihollen un he gellt as een vun de grötsten Moolers uut de Barock.

## Literatur
* Burchard, Ludwig. "Rubens: A Portrait." University of Chicago Press, 1952.

## Weblenke

* Rubenshuis, Antwerpen
* The Life and Work of Peter Paul Rubens
Antonín Dvořák

**Antonín Leopold Dvořák** (* 8. September 1841 in Nelahozeves, Königriek Böhmen; † 1. Mai 1904 in Prag) weer en tschechschen Komponist. He is bekannt för sien Musik, de  klassische europääsche Musiktradition un de folkloristschen Elementen ut Bömen verbind. Antonín Dvořák gellt as een vun de wichtigen Komponisten in de Romantik.

Antonín Dvořák is in Nelahozeves, en Dörp bi Prag, boren. Sien Vadder weer en Slächter. In de School kam al Dvořák sien Musiktalent vörtüüg. He hett sien eerste Musikunnerricht vun sien Lehrer František Račický kregen. Nadat he sik en beten Geld verdent harr, hett Dvořák sien Musikstudium an de Orgelschool in Prag anfangen. Hier hett he sien Talent för de Kompositschoon wiest. In de Tied hett he ok als Violinist in en Kneipenorchester mitspäält.He arbede as Musiklehrer un Organist in en böhmsche Dörpsgemeen

In’t Johr 1873 hett Dvořák bi en Kompositschonsweddstried den ersten Pries för sien Kompositschon „Waldesleben“ kregen. Disse Ehr hett em Bekanntheed in de Musikwelt in Europa bröcht. To de Tiet harr he sik al as en Komponist enen Namen maket un harr ok en Riege vun Kamermusik un Operetten schreven. Dör sien grote Erfolg is he vun de *National Music Society* in den Vereenigten Staten vun Amerika utlöövt wurrn, dat he en Johr in de USA as Direkter un Komponist arbeiten schull. Düsse Tied in den Staten hett en groten Infloot up sien Werke hatt. Hier hett he sik ok intensiv mit de traditschonelle Melodien vun de afroamerikaansche un indiaansche Kulturen befaat.

Noh sien Tiet in Amerika is Dvořák na Böhmen tuüggekomen un weer denn daar deDirekter  vun’t Prager Konservatorium.. Sien later Werke umfatt grote Sinfonien, Kamermusik, Opern un een tschechisch Requiem. He is in’t Johr 1904 in Prag doot bleven.

## Ehrungen
* En Asteroid dregt sienen Namen: 4037 Dvořák
* De Dvořák-Hall in’t Rudolfinum in Prag is to sien Ehr nah em nöömt.

## Literatur
* Clapham, John. "Dvořák." Dent, 1935.

## Weblenke

* Antonín Dvořák - Biography and Works
* Classic FM - Antonín Dvořák
Giovanni Pierluigi da Palestrina

**Giovanni Pierluigi da Palestrina** (* 3. Februar 1525 in Palestrina, Karkenstaat; † 2. Februar 1594 in Rom) weer en italieenschen Komponist vun geistliche Musik in de Renaissance. He gellt as en vun de bedüdenste Meisters in disse Musik. Palestrina maak sien musikaalsche Karriere ton groten Deel in Rom. He hett up verschedene wichtige Posten in de röömsch-kathoolsche Kark deent.

Sien Musik präägt Harmonie un Rienheed. Besünners wichtig is sien Birdrag to’n Konzil vun Trient (1545–1563), wo de Karkenmusik ene Reform kregen hadde. Mit sien Warken, isunnerlik mit den Zyklus vun de Messen, hett he en Grundlage leggt för de barocke Karkenmusik. Sien Stil is as *stile antico* bekand, wat heet dat he klassische Elemente uut Olingstieden wedder in Karkmusik brochte. Giovanni Pierluigi da Palestrina is in’n Johr 1594 in Rom storven. Sien Arv leevt wiet över sien Dood hen wieder Sien Warke warrt noch hüütsdaags spellt un hadden enen Inflood op de geistliche Musik in de katholsche Kark, de bet vandage bleven is.

## Literatur
* Atlas, Allan W. "Palestrina." Oxford University Press, 1994.

## Weblenken

* Encyclopaedia Britannica - Giovanni Pierluigi da Palestrina
Igor Strawinsky

**Igor Fjodorowitsch Strawinsky** (* 17. Juni 1882 in Oranienbaum, Russland; † 6. April 1971 in New York, Vereenigte Staaten) weer en russ’sch-US-amerikaanschen Komponist un Dirigent. He is een vun de bedüdensten Komponisten in de Moderne. 

Igor Strawinsky is in’t Johr 1882 in Oranienbaum in Russland boren. Sien Vadder weer en beropen Bassist un hett em fröh an de Musik föhrt. Strawinsky hett sien Musikstudium an de Universität Sankt Petersburg begunnen un hett in disse Tied eerst mool an de traditschonelle russ’sche Musik anknöppt. Sien fröhe Kompositschonen, as dat Ballett „De Vuurvoogel“ (1910) un „Petruschka“ (1911), sünd noch vun dissen Inflood präägt. Mit sien Werken ut de Tied vun de Neen Musik hett Strawinsky en nie Stilin de Musik brocht. In sien Wark „Le Sacre du Printemps“ („Frühlingsopper“, 1913) het radikaal med Traditschoon braken un hett een Diskusschoon över dat nee Musikverständnis utlöst. De Uraufföhrung in Paris is sogar in’n Johr 1913 mit en Skandal verbunnen, wiel dat Publikum de radikalen Töne un Rhythmen skandalöös fund.

Na’n Eersten Weltkrieg un de Oktoberrevolutschoon in Russland is Strawinsky eerst Europa un later in de USA utwannert. In den USA hett he sien Karriere as Komponist un Dirigent wiederborcht. Sien Werken ut disse Tied, as „Symphony in Three Movements“ (1942–45) un „Orpheus“ (1947). Igor Strawinsky is in’n Johr 1971 in New York City storven. Sien Wark hett een Inflood op de Welt vun de Klassische Musik harrt. He hett mehr as sesssveerrtig Johren lang an sien Musik arbeit un is as en vun de inflootrieksten Komponisten in de Moderne ansehn wurrn.

## Literatur
* White, Eric Walter. "Stravinsky: A Critical Survey." Victor Gollancz Ltd., 1935.

## Weblenken

* Boosey & Hawkes - Igor Stravinsky
* Encyclopaedia Britannica - Igor Stravinsky
Pjotr Iljitsch Tschaikowski

**Pjotr Iljitsch Tschaikowski** (* 7. Mai 1840 in Wotkinsk, Russland; † 6. November 1893 in Sankt Petersburg, Russland) weer en russ’sch Komponist vun de Romantik. He hett en wichtige Stell in de klassische Musik un is för sien melodisch un emotschonaal Warken bekannt. Tschaikowski is in’t Johr 1840 in Wotkinsk, en lütt Stadt in Russland, boren. He hett an den Sankt Petersborg Konservatorium studeert un is dor in de Musikklass vun Anton Rubinstein gaan. Sien Fröhtiet as Komponist weer dör dat Interesse an de Volksmusik vun Russland un dat Studium vun de Klassiker as Mozart un Beethoven präägt.

Tschaikowski hett en grote Tahl Warken för verschedene Genres schreven. Sien Ballettmusiken sünd bannig beddüdsaam. Dat Ballett „Swanensee,  „De Nöötknacker“  (1892) un „Doornrööschen“ sünd allerwegens bekennt. Sien Oper „Eugen Onegin“ (1879) un de „Symphony No. 6“ („Pathétique“, 1893) sünd annere bekennte Werken vun em. Pjotr Iljitsch Tschaikowski is in Sankt Petersburg in’t Johr 1893 doot bleven.

## Literatur
* Warrack, John. "Tchaikovsky." Charles Scribner's Sons, 1973.

## Weblenken

* Tchaikovsky Research
* Encyclopaedia Britannica - Pyotr Ilyich Tchaikovsky
Giacomo Puccini

**Giacomo Puccini**, med vullen Namen **Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini** (* 22. Dezember 1858 in Lucca;† 29. November 1924 in Brüssel, Belgien) weer en italieensch Komponist, de bekannt is för sien Opern. He gellt as een vun de bedüdensten Opernkomponisten in den laten 19. un fröhen 20. Johrhunnert.

Giacomo Puccini is in’t Johr 1858 in Lucca in de Toskana boren. He weer de Söhn vun en Familie, de al en lang Traditschoon in de Musik harr. Sien Vadder weer Organist an de San Martino Kark in Lucca. Puccini hett sien musikalische Uutbildung an de Musikhochscholen in Milaan un Pisa krägen. De de erste grote Erfolg hett Giacomo Puccini mit sien Oper „Manon Lescaut“ (1893) hatt. Disse Oper weer de Anfang vun sien Loopbahn as beröhmten Opernkomponist. He hett en grote Rull in de Oper speelt un hett en egen Stil utbild, de sik vun den vun sien Vörgängers, as Richard Wagner, ünnerscheeden dee.

Puccini sien bekanntest Werken umfaten Opern as „La Bohème“ (1896), „Tosca“ (1900), „Madama Farfalle“ (1904) un „Turandot“ (bleev unvullendet, fullendet vun Franco Alfano na sien Dod). Sien Opern sünd för ehr Melodiösität un Drama bekannt un warrt noch hüüttodaags weltwiet opföhrt. Giacomo Puccini is in’n Johr 1924 in Brüssel, Belgien, storven.

## Literatur
* Carner, Mosco. "Puccini: A Critical Biography." Alfred A. Knopf, 1958.

## Weblenken

* Giacomo Puccini Website
* Encyclopaedia Britannica - Giacomo Puccini
Sarah Bernhardt

**Sarah Bernhardt** (* 22. Oktober 1844 in Paris, Frankriek; † 26. März 1923 in Paris) weer en franzöösch Theaterspelersche un hürt to de bedüüdendsten Schauspelerschen in de Historie vun dat Theater. Se was enen mang den bröhmsten Schauspelersche in ere Tied un kann as enen mang de eersten Weltstar gelden.

Sarah Bernhardt is in Paris in’t Johr 1844 boren. Se hett ehr Debut op de Böhn in de *Comédie-Française* hatt un is dor för ehr uutdruckstark un charismatisch Böhnenspeel bekannt worrn. Ehr spelersch Anlaag un ehr Veelsiedighhed hebbt ehr to en internatschonaal Steern maakt. 

Eer Karriere as Schauspelersche bi an, hett Sarah Bernhardt sik ok as Direktice arbeed. Se hadde dat Leid in egen Theaters in Paris leedt un het vele Innovatschonen in’t Theater brocht . Ehr Energie un ehr moderne Ansichten maken ehr in dat Theater een vun de Representantschen vun de *[[Fin de Siècle]].*

In de Historie vun dat Theater gellt Sarah Bernhardt as enallerbest Schauspelersche, de groten Inflood up dat Theater in’n 19. Johrhunnert namen het. Se is in Paris in’t Johr 1923 doot bleven.

## Literatur
* Bernhardt, Sarah. "Ma Double Vie: Mémoires de Sarah Bernhardt." Flammarion, 1907.

## Weblenken

* Encyclopaedia Britannica - Sarah Bernhardt
* Internet Broadway Database - Sarah Bernhardt