open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kenny Dorham

**Kenny Dorham**, *McKinley Howard Dorham* (* 30. August 1924 in Fairfield, Texas; † 5. Dezember 1972 in New York City, New York) weer en US-amerikanischer Jazz-Trompeter, Singer un Komponist. 

Dorham weer en vun de aktivst Bebop-Trompeter. He speel in de Ensembles vun Dizzy Gillespie un Billy Eckstine, in Kenny Clarkes Be Bop Boys, den Orchestern vun Lionel Hampton un Mercer Ellington, in dat Charlie Parker Quintett, un den oorsprünglichen Jazz Messengers (*[[Horace Silver and the Jazz Messengers]]*). Dorneben hett he Thelonious Monk un Sonny Rollins begleit un Clifford Brown in dat Max Roach Quintett ersett. In disse Tiet wurr besünners en Session 1958 mit Cecil Taylor un John Coltrane bekannt, *artists with a style quite different from Dorham’s*. Neben sien Rull as Begleitmusiker, hett he aber ok eegen Gruppen as de *[[Jazz Prophets]]* (nömmt in Analogie to Art Blakey Jazz Messengers) harrt, in de ok Bobby Timmons mitspeel. The *Jazz Prophets* hebbt 1956 dat Blue Note Live Album *’Round About Midnight at the Cafe Bohemia* inspeelt. För dat lütt Label Jaro entstunn 1960 *The Arrival* mit Tommy Flanagan un Charles Davis.

1963 nehm Dorham den 26johrigen Tenorsaxophonisten Joe Henderson in sien Grupp auf, de later dat Album *Una Mas* inspeelt hett (de Grupp speel ok mit de jung Tony Williams). De Früendschap tüschen de beid Miskers führt denn to wieder Alben, etwa  Hendersons Debütalbum *[[Page One]]* (1963), *[[Our Thing]]* un *In ’n’ Out*. Dorham speel regelmaatig in den 1960erJohren för Blue Note and Prestige Records, as Leader un as Begleiter vun Henderson, Jackie McLean, Cedar Walton, Andrew Hill, Milt Jackson u.&nbsp;a.. 

Während sien letzt Levensjohren hett Dorham en Nierenleeden harrt, an dat he ok storven is. 

He hett den Jazzstandard *Blue Bossa* komponeert, de up dat Album vun Joe Henderson *Page One* verapenlicht wurr.

## Diskographie (Utwahl)
* 1957: *The Modern Touch* (OJC) mit Benny Golson, J.J. Johnson, Wynton Kelly 

## Weblenken
* Biografie up AllMusic.com
* Detailleert Diskographie
* Dorham in de Katalog vun de Deutsche Nationalbücherei
* Personennaamdatei
Kid Ory

**Edward „Kid“ Ory** (* 25. Dezember 1886 in LaPlace, Louisiana; † 23. Januar 1973 up Hawaii, bisett in New Orleans) weer en US-amerikaansch Jazz-Musiker.

Nah sien Instieg in de Musik as Banjospeler un Versöök up dat Kornett wurr he stilbildend Basuunist vun de New Orleans Jazz. Eerst Profiuptreden harr he all mit knapp teihn Johren. He speel de typisch „Tailgate Trombone“, bi de de Toogbasuun de Melodielinien vun de Trompet mit kört Phrasen rhythmisch kontrasteert un begleit; typisch sünd hier de uptaktigen Glissandi.

Van 1912 bit 1919 weer he Baas vun de populärste Band in ganz New Orleans. Völ Musiker vun den „Hot Jazz“ hebbt in disse Tiet mit Ory speelt, dorünner King Oliver, de jung Louis Armstrong, de Oliver ersett hett, Johnny Dodds, Punch Miller, Sidney Bechet un Jimmie Noone.

1919 truck Ory up Anraden vun sien Dokter in dat warmere Kalifornien. Tosommen mit anner New Orleans-Musikern speel he denn ünner de Naam „Kid Ory’s Creole Orchestra“ an de Westküst. 1922 weer se de eerst swaart Band, de en Schallplatt upnommen hett (allerdings ünner dat Pseudonym „Spike’s Seven Pods of Pepper Orchestra“), ünner annern mit de  Kompositschonen' „Ory’s Creole Trombone“ un de „Society Blues“.

1925 truck Ory wieder nah Chicago un speel dor regelmatig mit King Oliver, Louis Armstrongs „Hot Five“ un „Hot Seven“, Jelly Roll Morton un eenig anner Bands ut de Ümgegend, as bi Boyd Atkins. Während de Depression truck sück Ory wietgahnd vun de Musikszene torüch un bedreev mit sien Bröer en Höhnerfarm. In’ Tosommenhang mit de  Dixieland-Revival vun de 1940er hett he 1943 sien „Creole Orchestra“ weer upleven laaten (ünner annern mit Jimmie Noone) un weer aktiv as Livemusiker un bi Plattenupnahmen bit to sien endgültigen Rücktoog ut de Musik in dat Johr 1966. 

## Wichtig Kompositschonen
* Muskrat Ramble
* Ory’s Creole Trombone

## Ehrungen
* 1986 wurr he in de Big Band and Jazz Hall of Fame upnommen. 

## Weblenken
* Kid Ory in de Katalog vun dat Düütsche Musikarchiv
* Kid Ory in de Katalog vun de Deutsche Nationalbücherei
* Personennaamdatei
Herbie Fields

**Herbie Fields** (* 24. Mai 1919 in Asbury Park oder Elisabeth (New Jersey); † 17. September 1958 in Miami, Florida) weer en US-amerikaansch Jazz-Saxophonist un Klarinettist vun den Swing.

Fields hett van 1936 bit 1938 de Juilliard School of Music in New York besöcht. Dornah weer he bi Raymond Scott un dat Leonard Ware Trio. Van 1941 bit 1943 weer he Suldat un hett in Fort Dix en Army Band leit. Dornah hett he en eegen Band grünnd un speel 1944  Altsaxophon und Klarinett bi Lionel Hampton, as eenzig witt Musiker un Nahfolger vun Earl Bostic. Dor harr he mit „Hey Bop a Rebop“ en Hit un wunn 1945 den *New Star Award* vun dat Esquire Magazine för Altsaxophon. 1946 harr he weer en eegen Band bit 1947, de för RCA Victor upnehmen dee. In de Band hebbt ünner annern Neal Hefti, Bernie Glow, Manny Albam, Al Klink, Marty Napoleon un Serge Chaloff speelt. Se hebbt sück anfangs an de Hampton Band orienteert, hebbt aber Danzmusik mit Rhythm and Blues-Inslag speelt, womit se mäßigen Spood harrn. Fields hett denn de Big Band in en Quintett un denn in en Septett ümbildt. Dorin hebbt 1949/50 Jimmy Nottingham, Jim Aton, Bill Evans, Frank Rosolino un Tiny Kahn speelt. Fields is denn nah Miami trucken, wo he en Restaurant führen dee. Sien letzt Upnahmen hett he in’ Februar 1958 makt. In’ September vun dat sülvig Johr hett he sück mit Slaaptabletten üm’d Leven brocht. 

## Weblenken
*Bigband Database
Jimmie Noone

**Jimmie (Jimmy) Noone** (* 23. April 1895 in Cut Off bei New Orleans; † 19. April 1944 in Los Angeles) weer en US-amerikaansch Klarinettist vun den traditionellen Jazz.

Noone, de sien Ton as week un romantisch beschreven wurrd, gull neben Johnny Dodds un Sidney Bechet as en vun de best Klarinettisten vun de 1920er Johren. 

Nah Ünnerricht bi Lorenzo Tio un dör den eerst 13 Johr olden Sidney Bechet harr Noone eersten lokalen Spood in sien Heimatstadt New Orleans (er spielte u. a. in der *Olympia Brass Band* mit Freddie Keppard), de he aber ok 1917 verlaaten hett un nah Chicago, um dor mit Freddie Keppard in dat *Original Creole Orchestra* (vun Bill Johnson) to spelen. Nahdem disse Band ok in de Brüch gung wurr he Liddmaat in de Band vun King Oliver. He hett in disse Tiet ok mit Kid Ory speelt. 1920 is he in Doc Cook's Dreamland Orchestra intreden un bleev dor söss Johr. Af Harvst 1926 leit he sien eerst eegen Band in’ Apex Club in Chicago („Jimmie Noone´s Apex Club Orchestra“). 1927 un 1928 weer Earl Hines Liddmaat vun sien Band. 1929 entstunn de vun Noone komponeert „Apex Blues“. 1931 weer he ok för en körten Tiet in New York. In’ März 1931 harr he en Hit för Vocalion in de Billboard *Top 30* mit de vun Mildred Bailey sungen „Travlin´ All Alone“ (#20). Ok in de 1930er Johren leit he en eegen Band in Chicago in de Apex Club, in de 1939 ok Joe Williams uptreden is. Ok  Lonnie Johnson speel in sien Band.
As de New Orleans Revival weer insetten de, gung he 1940 to Kid Ory nah Los Angeles. Dor is he överraschend 1944 an en Hartinfarkt storven. 

Noone harr grooten Infloot up den Swing vun de 1930er und 1940er Johren.

## Ehrungen
* 1987 wurr he in de Big Band and Jazz Hall of Fame upnommen un he is ok in de American Jazz Hall of Fame indragen. 

## Weblenken
*Körtbiographie up Engelsch bi Redhotjazz
*The Africa American Registry
Monique Chaumette

**Monique Chaumette** (* 4. April 1927 in Paris) is en franzöössch Schauspelerin.

Se fung hör Karriere Enn’ vun de 1940er-Johren up de Theaterbühnen an un wurr as Dorstellerin vun dat vun Jean Vilar leit *Théâtre National Populaire* und at vun Vilar grünnd Festival vun Avignon bekannt. 1962 hett se ehrn Kollegen Philippe Noiret († 2006) heiraadt, mit de se een Dochter hett. Monique Chaumette is ok in tallriek Film- un TV-Produktionen uptreden, faken ok an de Siet vun hör Mann. 

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*
Dischfootball

**Krökeln** is een Naam för Diskfootball. Bi düssen Speel könnt twee bet veer Lüüd metmaken. An iesern Stangen (Krökeln) sünd lütte Footballspelers. Een mutt de Stangen draien un trekken un so een lütten witten Ball in dat Maal pedden. Dat Woord "Krökeln" stammt ut Nedersassen/Landskupp Hannober un hett to doon met de Iesenstangen. De Disk heet "Krökeldisch" or "Krökler".
Muse (Grupp)

**Muse** is en engelsch Alternative Rockband ut de Stadt Teignmouth in Devon. Se wurr vun Matthew Bellamy (Gesang, Gitarr, Tasteninstrumente), Chris Wolstenholme (Bass) un Dominic Howard (Slaagtüüch) grünnt. Bi Liveuptritten warrn se siet da "Black Holes and Revellations"-Tour mehr noch vun Morgan Nicholls ünnerstütt.
Schwaren

**Schwaren** sünd an un for sik in Noorddüütschland un in Westfalen in de fröhe Nutied de *swaren* Sülver-Pennige ween. Vunwegen dat de Münten jummers minner weert ween sünd, sünd dor mit de Johrhunnerte Kopper-Pennige vun wurrn. En Bremer oder Ollnborger Groten hett 1872 fiev Schwaren köst. 

## Geschichte
De „Dickpennig“ mit 1&nbsp;Gramm is in Bremen in dat 14. Johrhunnert bekannt ween, man dat duer nich lang, dor hett he den Naam „Sware Pennige“ kregen, later is he unner den Naam „Schwaren“ vun 1400 bit 1872 in Bruuk ween. He stunn toeerst för 1/2&nbsp;Witten oder 5&nbsp;Scherf, later is he bit 1872 de foffte Deel vun en Groten ween. För een Rieksdaler weern 360&nbsp;Schwaren to betahlen. Um 1800 weer he nich mehr ut Sülver, man ut Kopper.

## Kiek ok bi
* Bremer Münten
Witte (Münte)

**Witte** (ok **Witten**, **Wittenpennig**, **Veerling**) is en Münte, in'n Weert vun veer Pennige. Se hett den Naam kregen, vunwegen datt se „witt“ utsehn hett vun dat Wittkoken. In Orkunnen hett de Witte "penningh van veer penninghen" heten. 

De Witten sünd na 1330, toeerst in Lübeck, denn in Hamborg un Wismer slahn wurrn. Later sünd de Städer Lüümborg, Rostock un Stralsund folgt. Se sünd sik binnen den Wendischen Müntvereen eenig wurrn, wie de Witte utsehn scholl, wat he wegen scholl un wie groot de Sülver-Andeel ween scholl. Buten düssen Müntvereen sünd düsse Münten in Pommern un in Holsteen bruukt wurrn. Um 1400 rum is de Münte to'n eersten Mol in Bremen slahn wurrn.

In dat 15. Johrhunnert is de Witte vun annere Münten aflööst wurrn, as den Dreeling, Schilling un Dubbelschilling. Bloß noch eenmol, un bloß an'n Anfang vun dat 16. Johrhunnert is in den Wedischen Müntvereen de Witte präägt wurrn. Namaakt wurrn sünd düsse Witten denn in de Graafschop Hoya, in Deefholt un Rietbarg, in dat Bisdom Veern un in Stood. 

## Kiek ok bi
* Bremer Münten
* Schwaren
Russ Freeman (Pianist)

**Russ Freeman** (*Russell Donald Freeman*; * 28. Mai 1926 in Chicago, Illinois; † 27. Juni 2002 in Las Vegas, Nevada) weer en  US-amerikaansch Jazz-Pianist.

Freeman, de en klassisch Klaveerausbildung harr, hett in de 1940er Johren in Los Angeles mit Musikers as Howard McGhee, Al Killian, Dexter Gordon, Wardell Gray, Sonny Criss, Shelly Manne, Shorty Rogers un Art Pepper arbeit. 1947 is he mit Charlie Parker uptreden un hett 1954 in Boston rosommen mit Serge Chaloff upnommen. 1953-54 weer he Liddmaat vun dat eerste Quartett vun Chet Baker un arbeit siet 1955 för eld Johr mit den Slagtüüchspeler Shelly Manne in de sien Band *[[Shelly Manne & His Men]]*, dorneben 1958-59 ok mit Benny Goodman. He weer an Schallplatten vun Zoot Sims, Art Pepper, Maynard Ferguson un Clifford Brown, as ok Lambert, Hendricks & Ross bedeeligt.

Siet Anfang vun de 1960er Johren truck he sück immer mehr vun de Musikbedriev torüch. 1962 hett he en Verlag grünnd, hett Slager komponeert, speel Soundtracks för Feernsehn un Film is un is blots noch af un an uptreden. 

## Diskographisch Henwiesen
**Russ Freeman Trio [Pacific Jazz]*, 1953
**Trio With [[Richard Twardzik]]* (mit Joe Mondragon, Monty Budwig, Shelly Manne), 1953 
**Freeman/Baker Quartet*, 1956  
**Double Play*, 1957 
**One to One* (Contemporary Records, 1982) mit Shelly Manne
Hopsten

**Hopsten** is ne Gemainde in dat Landraodsamt Stemmert. Et lig in de Landschup Tecklenburger Land tüsken Ippenbürn in’n Süden, Riäke in’n Ausen, Försnau in’n Nuorden und Spelle im Wessen.

Hopsten is dat iärste Moal 1265 in ne Urkunne schriwtlik näömt wuorden. 1400 mos de Graof van Tiäkenbuorg Hopsten to dän Füörstbischup van Mönster aftriäten. To Hopsten häöert siet 1975 auk de Kiärspels Halwer un Schaole.

För dat Uutbellen van de Kinner giw’t ene Grundschole, ene Hauptschole un ene Schole van frie Driägers. Dao sint ene Hannelsschool un ene Middelschool unnerbragt. Bes 2019 gaw’t ne egene Middelschool.
Witte

**Witte** is de Familiennaam von

* Andreas Witte (* 1961), Slagtüügspeler,
* Emanuel de Witte (1617–1692), nedderlandsch Maler,
* Hermann Witte (1889–?), plattdüütsch Schriever,
* Jan de Witte, hollannsch Banker un Wallenstein sien Finanzmanager,
* Karl Witte (1893–1966), Landsbischop in Hamborg,
* Karl Heinrich Gottfried Witte (1767–1845), düütsch Pädagoog un Schriever,
* Ludolf Witte († 1636), düütsch Bildhauer,
* Samuel Simon Witte (1738–1802), Theoloog un Philosoof,
* Siegfried Witte (1897–1961), meckelnborgsch Politiker,
* Willi Witte (1891–1955), plattdüütsch Schriever,
* Willi Witte (* 1930), Hamborger Politiker (SPD).

**Witte** betekent ok

* Witte, en Minschengrupp na Huudfarv,
* Witte, ok Witten, Wittenpennig oder Veerling, noorddüütsche Münte vör 1872.
Reppin

**Reppin** ( hoochdüütsch *Neuruppin*) is de Kreisstadt vun den Landkreis Oostprignitz-Reppin in Brannenborg. Nadem in dat Johr 1993 de Stadt Olden Reppin un 13 Dörper to de Gemeende toslahn wurrn sünd, leevt in de Stadt hüdigendags um un bi 32.000 Inwahners. To'n Andenken an den Dichter Theodor Fontane, de in Reppin boren is, driggt de Stadt ok den Binaam *Fontanestadt*. Reppin höört in Brannenborg mit to de Arbeitsgemeenschop „Städer mit histoorschen Stadtkarn“. Se liggt in dat ole Reppiner Land, wat bit 1524 en sülvstännige Graafschop ween weer. 

## Geografie
In Düütschland höört Reppin to de Städer mit de wietlöftigsten Gemarken mit to. De Stadt liggt bi 60 km nöördlich vun Berlin. In'n Süden besteiht se ut verschedene Oortsdeele, de sik langs den Reppiner See (ok *Rhinsee*) hentrecken doot, dormank de egentliche Stadt Reppin un Olden Reppin. In'n Norden geiht se över de Reppiner Schweiz bit in de Kyritz-Reppiner Heide. Düsse Heide is in de Sowjettied as Scheetplatz för de Truppen bruukt wurrn. 

## Wie de Stadt updeelt is
Düsse Wohnstäden un annere Siedlungen höört vun 1993 af an to de Stadt

### Oortsdeele
De Stadt Reppin besteiht ut de Stadt an sik un 13 Oortsdeele. De Düütsche Post hett dor verschedene Postkoods för:

* Reppin an sik (PK: 16816; offiziell keen Oortsdeel)
* Olden Reppin (16827)
* Buskow (16816)
* Gnewikow (16818)
* Gühlen-Glienicke (16818, mit de Öörd *Gühlen Glienicke*, *Nee Glienicke* un *Rhinsbarg Glienicke*)
* Karwe (16818)
* Krangen (16827, mit de Öörd *Krangen*, *Zippelsförde* un *Zermützel*)
* Lichtenberg (16818)
* Molchow (16827)
* Nietwerder (16816)
* Radensleben (16818)
* Stöffin (16833)
* Wulkow (16835)
* Wuthenow (16818)

## Kiek ok bi
* Gentzrode

## Weblinks

## Belege
Karl Sanner

**Karl Sanner** (* 10. Mai 1928 in Köln; † 4. Juli 1966 in Monte Carlo) weer en düütsch Jazzslagtüüchspeler.

Sanner hett anfangs af 1946 mit de Band vun Joe Wick, later denn in de Combot vun  Hans Koller (1950 bit 1953), denn mit Joki Freund speelt. 1955 hett he mit Jutta Hipp, dornah mit Albert Mangelsdorff un Attila Zoller arbeit. 1957 weer he bi Bob Cooper un Bud Shank. Af 1958 weer he Liddmaat vun dat *WDR-Tanzorchester*. Sanner is ok Jazzfestivals uptreden un gung up internationale Tourneen (z.&nbsp;B. mit Hipp nah Jugoslawien). Buterdem speel he mit Dizzy Gillespie un mit Tony Scott.

De Saxophonist Willi Sanner is sien öllere Bröer. 

## Born
* Reclams Jazzführer
(2487) Juhani

**(2487) Juhani** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 8. September 1940 vun de finnisch Astronom Heikki A. Alikoski  in Turku opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 12,943. 

De Asteroid is nah de Söhn vun Alikoski nömmt wurrn.
Å

**Å**, lütt: *å*, is een Bookstaav, de in de skandinaavschen Spraken för een dumpet *a* of een *o* stait. Fröher hebbt de Lüüd in Skandinavien den Luut meerst *aa* schreven.

In't „Frasch“, wat een noordfreesken Streektaal ümto dat Rebett van Niebüll is, warrd meerst ook een *å* schreven, ümdat Frasch een Ünnerscheed tüsken *aa* un *åå* maakt.

Dat gifft Lüüd bi de Plattdütschen, de wullt dat *å* as egen Bookstaav („Bookstååv“, „lååt“, „pråten“) hebben. Dat Problem met dat lange *a* is, dat welke dit as „a“, anner Lüüd as „o“ utspreken doot. Dat Hööftargument för *å* is, dat älkeen dat lesen kann, as een dat will.

Dat gifft bi den Plattdütschen een Orthographie-Striet. Meerst drait sik dat üm dat „å“ un üm dat so nöömt „hochdeutsche Dehnungs-h“.

Schrieverslüüd as Klaus Groth hefft ok Œ of Æ vör apen "Ö" schreven (Klaus Groth, *[[Vær de Gærn]]*).

## Literatur
* Birgit Keller: *Zwischen Anlehnung und Abgrenzung - Orthographische Vereinheitlichung als Problem im Niederdeutschen.* 2007, ISBN 9783825314217, DOI 10.2307/40505255
Middsümmer

**Midsümmer** is de Nååm van een Fest, wat in Nordeuropa meerst an'n 21. Juni, dat is de längste Dag van't Johr, fiert warrd. In Sweden söökt se sik jümmers den Freedag rut, de meerst dichtebi de kötteste Nacht is. Düsse Freedag heet "Midsommerafton". In anner Streken fiert de Lüüd an'n Saterdag bi Midsümmer. In Düütschland warrd dat Fest ook "Sommersonnenwende" nöömt, man dat hett een stark negativ Bedüten, ümdat de Nazis dat Fest korrumpeert hebbt. In Noorddütschland hebbt se lange Tied för "Midsümmer" ook "Johannisdag" seggt. De Christen hebbt dat ole haidsche Fest ümdüüt as Fest för Johannes den Döpersmann, so as se ook Wiehnacht to de Wintersünnenwenn stellt hebbt. In Skandinavien finns ook vandåge noch Bruukdum, wat met de Midsümmernacht to doon hett. So schall een Deern Blamen ünner dat Koppkissen liggen låten un denn van hör Bröögam drömen. Fröher glöven de Minsken, dat bi Midsümmer Elfen un Trolle upp'n Patt sünd. Över dat Tövern un de Leevde to Midsümmer kann sik een bi Shakespeare sien Spill "A Midsummer Night’s Dream" künnig måken.
Joe Marsala

**Joseph Francis „Joe“ Marsala** (* 4. Januar 1907 in Chicago; † 4. März 1978 in Santa Barbara (Kalifornien))  weer en US-amerikaansch Jazz-Klarinettist, Saxophonist (Alt,Tenor), Big-Band-Leader un Leedkomponist vun den Oldtime Jazz un Swing.

Marsala hett sück dat Saxophonspeel sülvst bibrocht, studeer aber Klarinett bi en klassischen Musiker. Deelwies mit sein Bröer Marty, en Slagtüüchspeler un Trompeter, speel he in Danzhallen un Speakeasies in Chicago (tietwies weer he ok Liddmaat vun de „Territory Band“ vun Harold West). 1929 un 1933 speel he bi  Wingy Manone un tietwies ok bi Ben Pollack. 1935 truck he nah New York, wo he mit Manone in’ „Hickory House“ in de 52nd Street speel. Nah Manones Weggang nah Chicago 1936 speel he dor mit sien eegen „Joe Marsala Orchestra“ (ok „Joe und Adele Girard-Marsala Orchestra“), dat he mit sien Fru, de Harpspelerin Adele Girard (1913 - 1993, Heiraadt 1937), mit Ünnerbreken bit 1948 führ. Hör Band-Erkennungsmelodie weer *Singing the Blues*. 

Leonard Feather schreev, dat se bi hör Jamsessions sönndags in dat Hickory House Enn’ vun de 1930er Johren mehr to dat Överwinnen vun de Rassschranken in Jazz-Bands dahn hebbt as Benny Goodman to glieker Tiet. 1945 nehm he ok mit Dizzy Gillespie up. Vun de Marsala-Band existeeren Upnahmen van 1939 bit 1942 (z.B. Decca 1941). Marsala nehm to disse Tiet ok ünner de Naams „Joe Marsala and his Delta Four“, „Joe Marsala and his Chosen Seven“ un „Joe Marsala and his Chicagoans“ up. To de Band hörrn anfangs Eddie Condon, Joe Bushkin un Red Allen. Tietwies hebbt ok Buddy Rich, Shelly Manne (de 1940 für Dave Tough keem), de Gitarrist Carmen Mastren, Marty Marsala (as Trompeter), Bobby Hackett un Max Kaminsky in’t Orchester. 1945 sünd Sextett-Upnahmen för Black & White Records un Musicraft entstahn.

Af dat Enn’ vun de Bigband-Ära üm un bi 1945 sünd se seltener uptreden un van 1949 bit 1953 leev Marsala in Colorado. In Aspen schreev he en Musical, dat ok in Denver upführt wurrn is. 1954 gung he nah New York torüch un hett en Musikverlag mit de Naam *Beatrice Music* grünnd. He schreev Leeder  u. a. för Frank Sinatra un Patti Page. To sien Hits tellen „Little Sir Echo“ (dat he ok in sien Big Band mit sien Fru sung), „Don’t Cry Joe“ (för Sinatra), „And so to sleep again“ (för Patti Page). Enn’ vun de 1960er Johren speel he weer mit sien Fru Adele Girard (an de Harp un an’t Klaveer) in Clubs.

## Weblenken
* Big Band Database

## Lexigraphisch Indrääg
* Carlo Bohländer u.&nbsp;a: *[[Reclams Jazzführer]]*. Stuttgart, Reclam, 1970
* Ian Carr, Digby Fairweather, Brian Priestley: *Jazz Rough Guide*. Stuttgart, Metzler 1999, ISBN 3-476-01584-X
* Leonard Feather und Ira Gitler, *The Biographical Encyclopedia of Jazz*. Oxford/New York, Oxford University Press 1999, ISBN 978-0-19-532000-8

## Born un Anmarkungenn
Adele Girard

**Beatrice Adele Girard** (* 25. Juni 1913, nah de Heiraadt *Adele Girard Marsala*; † 7. September 1993 in Denver, Colorado)  weer en US-amerikaansch Jazz-Harpspelerin un Pianistin vun den Swing.

De Dochter vun en Opernsingerin un vun en Violinisten, de as Konzertmeester för Victor Herbert arbeit harr, kreeg klassisch Harp-Ünnerricht. Anfangs speel se Klaveer eerst in Hotels un sung 1933 in dat Orchester vun Harry Sosnik in Chicago. Dor fung se an, ok 1934 as Harpspelerin uptotreden. Dormit weer se en vun de eersten in’ Jazz  – Casper Reardon keem hör um 1936 en beten tovör  – un damals en „Novelty“ Nummer, de de Band dorto deenen sull, sück vun annern aftoheven. Vörövergahnd hett se ok lütt Rullen in Hollywood speelt, in en vun de Filme wurr ok hör „Harp Boogie“ upommen. Se speel mit  Frankie Trumbauer un Jack Teagarden (in de sien „The three T´s“, wo se Reardon an de Harp ersett hett) bispeelswies in de Club (un Steak-Restaurant) „Hickory House“ in de 52nd Street in New York, wo se ok af 1937 in de Band vun  Joe Marsala speel, de se in dat glieker Johr ok heiraadt hett.  Gemeensam harrn se bit etwa 1948 en Big Band un sünd ok noch Enn’ vun de 1960er Johren gemeensam in Clubs uptreden, toletzt 1970 in’ „Donte“ in  Hollywood. In de 1960ern hett se ok as Pianistin un in Musiktheatern arbeit un weer tietwies an de Theater-Fakultät vun de University of Southern California as Instrukteurin tätig. Ok nah de Dood vun Marsala 1978 is se noch uptreden un 1992 hett se ok noch een CD mit den Klarinettisten Bobby Gordon, wat en Schöler vun Marsala weer, bi „Arbors“ upnommen. 

## Literatur
* Linda Dahl, *Stormy Weather. The Music and Lives of a Century of Jazzwomen.* Quartet Books. London 1984. ISBN 0-7043-2477-6 

## Weblenken
*Atteberry „Adele Girard and Joe Marsala- Sweethearts of Swing“, Mississippi Rag 1996, Interview
*Scott Yanow in’ All Music Guide
*Bigband Database to Marsala un Girard
Generisch Maskulinum

En **generisch Maskulinum** is dat, wenn de maskuline Form vun en Woort ok Froenslüde mit bedüden deit. Dat kümmt sunnerlich vör bi Beteknungen för Berope un bi Substantive, de Lüde beteken doot, de wat maken doot (Nomina agentis). Blangenbi gifft dat ok noch generische Feminina un generische Neutra. 

## Wenn warrt en generisch Maskulinum bruukt
En generisch Maskulinum warrt na de Traditschoon denn bruukt, „wenn dat for de Sake unwichtig is, of sik dat um Froenslüde oder Mannslüde hannelt, oder wenn dor Froenslüde just so mit meent sünd, as Mannslüde. Dat Maskulin maakt dor denn doch en neutrale, allgemeene Saak vun (dat is ‚generisch‘)“ Vunwegen datt dat Maskulinum nich bloß generisch bruukt weern kann, man ok ‚spezifisch‘ (also bloß for Mannslüde), mütt sunnerliche Henwiese geven weern, wat nu meent is, oder dat mutt ut de Situatschoon vun Sellschop oder Person rutlesen weern, wo dat um geiht.

## Bispeele
*Froenslüde sünd *ok mit meent*.
***De Italieners hefft sik bannig freit över de Football-Weltmeesterschop*. Hier warrt vun Mannslüde un Froenslüde snackt, vunwegen datt all Italieners sik dor över freit, nich bloß de Mannslüde.
***Kannst keen Tovertroon to hebben, to de Politikers*. Ok hier sünd all Politikers mit meent, of dat nu Mannslüde oder Froenslüde sünd. 
***Ik vermahn Jo avers, leve Bröer* (1. Kor. 1,10). De Apostel Paulus schrifft an siene Gemeende in Korinth, he vermahnt de *Bröer* un meent dor avers ok de *Susters* mit. 
* Bloß man eendüdige Froenslüde weert mit maskuline Begrepe nömmt:
***Se is us beste Ingenieur*
***He hett den Unnernehmer siene Fro as Börg nahmen*
***De beiden lesten Singers, de uptreden sünd, sünd Lisa un Anna ween.*
* En Vereen oder Sellschop driggt in ehren Naam en männlichen Begreep, man dor höört ok Froenslüde mit to:
** De *„Habenhuser Kösterbroderschop“*, wo Mannslüde un Froenslüde sik in versammelt. 

Hen un wenn weert Lüde ok mit *generische Femina* („de Person“) oder mit *generische Neutra* („dat Kind“, „dat Opper“) nömmt.

## Belege
Mölnlycke

**Mölnlycke** is en Stadt in de sweedsch Landschap Westgötland. Mölnlycke hett en Volkshoochschool („Wendelsbergs Folkhögskola“).

In de Stadt leevt 15.289 Inwahners, de gesamte Gemeen hett 34.007 Inwahners.

## Weblenken
* Kommun Härryda (sweedsch)
* Wendelsbergs Folkhögskola (sweedsch/engelsch)
Coupe Jules Rimet

De **Coupe Jules Rimet** (fr. för *Jules-Rimet-Pokal*) is vun 1930 bit 1970 de Pokal wesen, de bi de Football-Weltmeesterschop utspeelt weer. Toeerst weer he eenfack as *Weltpokal* (**Coupe du Monde**) betekent, is na’n Tweeten Weltkrieg denn aver na den dormoligen FIFA-Präsident Jules Rimet ümnöömt worrn.

## Utsehn
De Coupe Jules Rimet weer en Statue ut vergoldt Sterlingsülver vun 35&nbsp;cm Grött. Se harr en Gewicht vun 3,8&nbsp;kg un stünn op’n blauen Sockel ut Lapislazuli. An de Sieten vun den Pokal weern Goldplaketten anbröcht, worop de Naam vun de Pokal ingraveert weer as ok de Naams vun de negen Weltmeesters, de em wunnen hebbt.

Utklamüstert hett de Statue Abel Lafleur. Se weer in Form vun en Fro utföhrt, as dat bi vele fröhe Pokalen begäng weer. Disse Frongestalt schüll de greeksche Göddin vun’n Sieg, Nike, dorstellen. Ehr Arms weern na baven streckt un harrn Flögels. Ünner de Statue weer Ruum för de Naams vun de Winners.

## Winners
* 1930  Uruguay
* 1934  Italien
* 1938  Italien
* 1950  Uruguay
* 1954  Düütschland
* 1958  Brasilien
* 1962  Brasilien
* 1966  England
* 1970  Brasilien

To Anfang vun de Football-Weltmeesterschop 1930 is künnig maakt worrn, dat de Verband, de mit sien Utwahlmannschop dreemol de Meesterschop winnen kann, den Pokal behollen dröff. As de brasilaansche Mannschop in’t Johr 1970 to’n drüdden mol den Pokal wunen harrn, is de dormit in jemehrn Besitt wesselt.

De Nafolger vun’n *Coupe Jules Rimet* is de FIFA WM-Pokal, de siet de WM 1974 utspeelt warrt. Anners as sien Vörgänger, warrt de nich duersom vergeven, man de Winnerverband kriggt för veer JOhren en Kopie vun den Pokal utleht. Dat Original blifft ut Grünnen vun de Sekerheit bi de FIFA.

## Woneem de Pokal opbewohrt weer
De Weltmeester dröff den Wannerpokal bit to de nächsten Weltmeesterschop opbewohren, so weer dat fastleggt. Wiel den Tweeten Weltkrieg weer de Pokal dorüm in Italien – de Viezpräsident vun de FIFA, Ottorino Barassi, hett em in sien Land in en Schohschachtel ünner sien Bett opbewohrt.

Schandaal geev dat üm den Roof vun’n *Coupe Jules Rimet* in’t Vörfeld vun de WM 1966. De Pokal weer korte Tiet vörher vun’n brasiliaanschen Footballverband wedder in de Verantwoorten vun de FIFA övergeven worrn, un weer as Deel vun en Utstellen „Sport in Breefmarken“ in de Westminster Central Hall in London utstellt, as he an’n 20.März 1966 verswunnen weer. Dat is passeert, wiel in en annern Deel vun’t Bowark en Gottsdeenst afhollen weer. Nipp un nau een Week later is de Pokal wedder togang kamen: en Hund mit den Naam *Pickles* hett em opspöört, as he in en Vörgoorn in’n Londoner Süüden Gassi föhrt worrn is.

As de *Coupe Jules Rimet* na de WM 1970 duersom an den brasiliaanschen Fottballverband gahn is, is de Pokal an’n 19. Dezember 1983 in Rio de Janeiro noch mol wedder klaut worrn. De Polizei hett rufunnen, dat de Deven den Pokal insmölt hebbt, so dat dat Original verloren is. De brasiliaansche Footballverband is vundaag in’n Besitt vun en Kopie, de in’t hessische Hanau maakt weer un 1984 in’t Düütsche Goldsmeedhuus vör Oort an en brasiliaansche Delegatschoon övergeven worrn is.

## Borns
Johanna Sacco

**Johanna Sacco** borene Richard, nöömt Madame Sacco (* 16. November 1754 in Prag; † 21. Dezember 1802 in Wien) weer en düütsch Schauspelerin un Danzerin. 

## Leven

Johanna Richard wurr 1754 in Prag boren un is nah de Dood vun hör Öllern as Pleegekind vun dat Schauspelerehepaar Koppe 1761 nahwieslich eerstmals uptreden. In Hamborg weer se 1771 eenig Maand Liddmaat vun de Ackermannsche Sellschap un wurr dör Friedrich Ludwig Schröder in Schauspeleree un Danzünnerricht. 1773 is se nah de Heiraat mit den Ballettmeester Sacco to de Ackermannsche Sellschap torüchgahn. 

Nahdem dat Ehepaares Sacco nah Wien ümtrucken weer, debuteer se an’ 10. Juli 1776 in de Rull vun de Eugenie in de glieknaamig Kummedie vun Beaumarchais. Hör gröttste Spood weer de Hööftrull in Engel un Gotters Tragödie Medea. Johanna Sacco weer in allen Klassen vun de Wiener Sellschap populär. Fördert wurr se ünner annern dör Kaiser Joseph II., de sück an de Inrichtung vun hör Wahnung bedeeligt un Madame Sacco immer weer finanziell ünnerstütt hett.

1793 hett Johanna Sacco hör Karriere an’t Burgtheater beend. Se is 1802 in Wien storven.

## Literatur

* Gutkas, Karl: *Österreich zur Zeit Kaiser Joseph II*, Niederösterreich Kultur, 1980, S. 643
* Vierhaus, Rudolf: *Deutsche biographische Enzyklopädie 8*, 2007, S.644

## Weblenken
* Paul Schlenther: Sacco, Johanna. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 30, Duncker & Humblot, Leipzig 1890, S. 111.
* Johanna Sacco in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
Samen (Volk)

De **Samen** (*Sami*, ook *Lappen*) sünd Lüüd in Noorn van Fennoskandinavien. Dor höört alltohopen um un bi 70.000 Minschen to. De Streektålen van de Samen hebbt nix to doon met de noordgermannschen Språken Norweegsch un Sweedsch, man de warrd to de finno-ugrische Språåkgrupp tellt. De Samen leevt al langen in'n hogen Noorn, tominnst länger as de germaanschen Lüüd. In ole Tiden is dat Rebett van de Samen ook meer in Söden (de Midd van Sweden) ween. Bi de Levenswies van de Samen dreiht sik veel üm Rendeerten. Fröher hebbt de annern Lüüd de Samen minnachtig ankeken. So schüllen de Samen in Norwegen blots Noorwegsch snakken, un neet in jümeer egen Taal. De Samen un jümeer Deerten harrn sünners ünner dat grode Mallör van Tschernobyl to lieden. De Samen hebbt een egen Wies van dat Singen, de warrd dat "Joiken" nöömt.

## Weblinks

* Raat vun de Samen
Herman van Veen

**Hermannus Jantius van Veen**, (* 14. März 1945 in Utrecht) is een nedderlannschen Musiker, Clown, Lederkeerl, Speelmann un Schriever. Hermann van Veen singt sien Leder in männig Språken. Dat gröttste Publikum buten van de Nedderlannen hett he in Düütschland. Bekannt binnen Düütschland is sien Leed "Ich hab ein zärtliches Gefühl" (Nedderlannsch: Ik heb dat tedere gevoel). Hermann van Veen schrifft sik sien Leder sülvst, man he singt ook Leder van anner Lüüd, as Bispill van Jaques Brel. Hermann van Veen hett in Utrecht Fiddel studeert. Bi dat Studium is hüm 1961 Erik van der Wurff inne Mööt kwamen. Düsse Keerl spillt Piano un is siet düsse Tied met Hermann van Veen upp'n Patt. Hermann van Veen hett ook Böker, Romane un Gedichten schreven. He harr in de Nedderlannen sien egen Serie bi de Televischoon "De wonderliken avonturen van Hermann van Veen". Buten van dat hett sik Hermann van Veen de Trickfilm-Aant "Alfred Joducus Kwak" utklamüseert. Hermann van Veen leevt hüüt upp een olen Hoff in de Nöögde van Utrecht.
Robert Cvek

**Robert Cvek** (* 6. Januar 1979 in Krnov) is en tschechisch Schachspeler.

1993 wurr he tschechisch U14-Meester un bi de Europameesterschap U14 in dat glieker Johr keem he up den tweeten Platz. 1994 weer he tschechisch U16-Meester un 1980 U20-Meester.  2009 wunn he dat *Metalmex Open* in Liberec mit 8,5 Punkten ut 9 Partien un twee  Punkten Vörsprung.

Mit de tschechisch Natschonalmnannschap nehm he an veer Mitropa Cups deel (1999, 2000, 2002 un 2006). Den meesten Spood harr he dorbi 2006 in Brünn, wo he an dat eerste Brett den tweeten Platz mit de Mannschap belegg un en individuell Goldmedaille för sien Ergebnis van 6 Punkten ut 9 Partien kreeg. Dorto weer dat ok darte Grootmeester-Norm dor. Den Titel kreeg he denn in’ Januar 2007. För de tschechisch Natschonalmannschap nehm he ok an de Schacholympiade 2006 deel (tweet Reservebrett), as ok bi de Europäisch Mannschapsmeesterschap 2009 (eerst Reservebrett). 

Cvek is ok in mehreren Schachvereenen tätig, so speel he in Düütschland för den *[[SC Bann]]* un *SK Passau 1869*. 

Sien aktuelle Elo-Tall bedrocht 2495 (Stand: Mai 2010). In’ Juli 2007 harr he sogor en Tall vun 2546

## Weblenken

* FIDE-Koort (engelsch)
* Partien vun Cvek up chessgames.com (englisch)
Piepe

**Piepe** betekent

* Piepe, Appraat to’n Musikmaken,
* Piepe, Appraat to’n Smöken,
* Piepe, Diek in Bremen, de Överrest vun de vörmoligen Wallanlagen in’e Neestadt,
* en Deel vun en Vogelkoje,
* *[[Krischan mit der Piepe]]*, en Book vun Willem Busch.
Piep

**Piep** betekent

* Piep, en Apparaat to’n Musikmaken,
* Piep, en Apparaat to’n Smöken,
* en Deel von en Vogelkoje,
* Piep, Priel vör de Küst von Dithmarschen,
* Piep, Deel von’n Oort Nincoperdiek an’n Rand von Oolland.
Ieslannsche Spraak

**Ieslannsch**( ok *Ieslannsk*, *Ieslandsch*; Egennaam: *íslenska*) is een noordgermaansche Spraak, de up Iesland praten warrd. Ieslannsch stammt tomeerst van westnorweegsche Dialekten af. Ieslannsch hett een Barg ole Flekschonen, veel mehr as dat Hoog- oder Nedderdütske. Dat Snacken hett sik söder de Wikingertied een beetjen ännert, man wokeen Ieslannsch lesen kann, kann ook de Texten ut dat Middelolder (so as de Edda) ton Deel verstahn.

## Schrievwies

Ieslannsch hett noch de germaanschen th-Luut so as dat Ingilsche. De ieslannsche Schrievwies hett twee egen Teken: Ð (groot) un ð (lütt) för den weken Thorn-Luut un Þ för den harden Thorn-Luut. De Bookstaav Þ stammt van een germaansch Ruunteken af.

## Weblenken

*
Noordlandflagg

De **Noordlandflagg** is en inoffitschelle Flagg för Plattdüütsch Land un Spraak. De Flagg is maakt as en Skandinaavsche Krüüz. De Klören vun de Flagg schöllt en typisch Plattdüütsch Landschop in't Vörjohr simboleren: Mit (vun buten na binnen) gröön för de Wischen un Feller, geel för Raps un Blamen, blau för de See un de wiete Heven.

## Geschicht vun de Flagg
De Flagg kümmt ut de alternative Heimatbewegung vun de laten 1980e Johren. De Flagg hett hör Wutteln bi de olle Flagg vun't Land Ollnborg, de ook en Krüüzflagg was. De Flagg is autonoom, dat bedüüt, dor is keen änkel Parti achter un de stait neet för en bestemmt politisch Direktschoon. Een vun de dore Strieder för de Noordlandflagg as överregional Plattdüütsch Symbool is de Schriever Snorre Björkson, de meest alltiet bi sien Theaterwark un sien Lesen en Noordlandflagg hissen lett.

## Kritik an de Flagg

Wat tegen de Noordlandflagg snackt is, dat ene annere Minnerheet de Vepsen, en finnougrisch Volk in Russland, al siet 1992 de sülve Flaage bruukt.. De Noordlandflagg het twors ehren Orsprung in de laten 1980e Johren un is so villicht en lütt beten öller as de vepsische Flagg, man de Unnerschhed is de vepsische Flagg warrt, anners as de Noordlandflagg, auk offitschell bruukt.

## Kiek ok na bi
* Groep fan Auwerk (Freesk Flagg)

## Literatur
* "Wåår is dat Nordland?" Snorre Björkson in: Soltauer Schriften, 1999
* "Oh, dieses Plattdeutsch" Reihe Fremdsprech, Conrad Stein Verlag, 2012

## Weblenken

* Plattdüütsche Flagg 
* Kritik an de Noordlandflagg un Vörschlääg för ene Alternative

## Borns
FIFA WM-Pokal

De **FIFA WM-Pokal** (eng.: *FIFA World Cup Trophy*) is de Pokal vun de FIFA, de bi de Football-Weltmeesterschop utspeelt warrt. Da is de Nafolger vun den Coupe Jules Rimet, de bi de Weltmeesterschoppen vun 1930 bit 1970 utspeelt worrn is un mit den drüdden Sieg vun Brasilien in’t Johr 1970 in den duersomen Besitt vun den brasiliaanschen Football-Verband övergahn is. De FIFA WM-Pokal is in Frankfort an’n Main bi de Utlosen to de Football-Weltmeesterschop 1974 to’n eersten mol vörstellt worrn un warrt siether vergeven.

## Utsehn
De FIFA WM-Pokal is 1971 vun den Italiener Silvio Gazzaniga utklamüstert woorn un weer 1973 vun de bekannten Gold- un Sülversmeed-Warkstatt Bertoni G.D.E. S.r.l. in Mailand herstellt. De Pokal is en Goldstatue, de so groot is as’n Selter-Buddel. Se hett en Gewicht vun 6,2&nbsp;kg, wovun 4,9&nbsp;kg 18-karatig Gold sünd, un en Hööch vun 36,8&nbsp;cm. As de Statue en teemlich lütt Gewicht hett, kann man dorvun utgahn, dat de Pokal binnen in holl is. De Stuate wiest twee jubileeren Footballspelers, de tosamen de Weltkugel in jemehr utreckten Hannen hollt.

De Statue steiht op’n runnen Sockel, in den twee Kränz ut Malachit-Halfeddelstenen inleggt sünd. Dortwüschen is de engelsche Inschrift *FIFA World Cup* anbröcht as ok 17 Flachen, de toeerst för de Gravuren vun de Winners vörsehn weern. Man, de Titeldrägers warrt mit Johrestall vun de FIFA op de Ünnersiet vun de runnen Standflach vun’t Original ingraveert.

Op de Rüchsiet vun’n Sockel vun de Repliek, de de Weltmeester kriggt (de *FIFA WM-Winnerpokal*), warrt dorgegen en Platt mit de Beteken vun’t Turneer, at Johr un den Weltmeester anbröcht. För de vör 2006 in Düütschland vergeven Pokal is dat vun de FIFA nadräglich för all fröheren Winnerpokals maakt worrn.

## Enkelte Exemplaren
Dat Original vun’n FIFA WM-Pokal warrt ünner normalen Ümstännen in’t *Home of FIFA* in Zürich, also in’t Hööftquarteer vun’n Football-Weltverband opbewahrt.

Anners as sien Vörlöper, den Coupe Jules Rimet, de na’n dreemoligen Sieg vun Brasilien behollen warrn dröff, sett de Regeln vun de FIFA vör, dat dat Original nich mehr in duersomen Besitt wesseln kann. De aktuelle Weltmeester kriggt den Pokal bit to de nächsten WM un denn duersom en en vergoldte Repliek ut Bronze – den so nöömten *FIFA WM-Winnerpokal*.

De swääbsche Ünnernehmer Rolf Deyhle is de eenzige private Person, de en Repliek vun den Pokal in Originalgrött besitten deit. Den hett he 1979 kregen, vun wegen dat he sik vell üm den Weltfootballverband verdeent maakt hett. Dehyle hett ünner annern dat Logo vun de FIFA utklamüstert.

## Winners
De nafolgen Mannschoppen hebbt in verleden Tieten den FIFA WM-Pokal wunnen:
* 1974  Düütschland
* 1978  Argentinien
* 1982  Italien
* 1986  Argentinien
* 1990  Düütschland
* 1994  Brasilien
* 1998  Frankriek
* 2002  Brasilien
* 2006  Italien
* 2010  Spanien
* 2014  Düütschland

## Borns


## Weblenken
* Informatschonen vun de FIFA to’n Pokal
* informatschonen to all FIFA-Pokalen
Fiddel

Een **Fidel** (Fiddel) is een Instrument met Sneers un een Bagen. De Bagen warrd över de Sneers trocken un so gifft dat een Luut. Een Fidel warrd ton gröttsten Deel ut Holt maakt.

## Historie van de Fidel

De Fidel stammt ut dat fröe Middelolder. De öllsten Texte över een Fidelinstrument sünd ut dat 11. Jaarhunnert. Tominnst bi dat Rebec, een Fidel van daartomaal Tiden, kann man wisen, dat dat sien Wutteln in'n Orient (of in de arabisch Rüümte) hett. In'n Middelolder geev dat Fideln, de in Quinten un welke, de in Quarten stimmt worrn. Later hebbt sik männi Instrumentenfamilien rutbildet as de Folkfiddeln, de klassischen Vigelininstrumenten, de Gambeninstrumente un so füdder.

## De Fidel in de klassisch Musik

In een Symphonieorchester speelt de Fideln meerst de Hööftrull. De Fidel in de klassisch Musik nöömt sik Vigelin ook Violin (Sopran) un Viola (Alt). Buten dat gifft dat noch dat Cello un de Bass. De Vigelin hett hör Sneers in Quinten stimmt.

## Folkfiddeln

Binnen de Folkmusik gifft dat een Koppel egen Fiddeln. So hebbt de Lüüd upp Kreta een Fiddel, de nöömt sik Lyra un warrd upp de Knee holln. In Skandinavien finns de Hardangfel (met veer Höftsneers in Kwinten un Bordunsneers, de neet grepen warrd) in Norwegen un de Nyckelharpa in Sweden. Sweden hett ook een grood Speelmanntradischoon för de Vigelin, tomeerst sünd dat Danswiesen (Polkas un so wieter). Een van de bekanntesten Fiddelspeelmannen in Sweden was Ole Bull.

Ook Irland hett een egen Tradischoon för de Vigelin. Daar warrd de Vigelin meerst Fiddel nöömt un de Danswisen heet Fiddeltunes.
Vigelien

De **Violin** oder **Vigelin** is de Naam van de Fiddel in de klassisch Musik. Violin bedüüt egens "lütte Viola". De Violin is bi de Fiddeln dat Sopraninstrument. De Kwinten gaat upp G-D-a-e'. För dat Violienspeel gifft dat een Barg Literatur. To dat Rebett van een Solo-Violinspeler höört tot Bispeel Johann Sebastian Bach sien Solo-Sonaten. Dat gröttere Altinstrument warrd Viola of Bratsche nöömt.

## Weblinks
Tartaree

De **Tartaree** (Latiensch: *Tartaria* oder *Tataria Magna*) is vun dat Middelöller bit to dat 20. Johrhunnert de europääsche Naam för de Länner in'n Osten vun den Ural un vun de Kaspische See bit an den Pazifik ween. Vör de Tied vun de Updeckers Zheng He un Christoph Kolumbus hefft Lüde ut Europa mit de *Tartaree* meist elkeen Deel vun de Welt buten Europa un Afrika meent. In düsse Gemarken wohnen törksche un Mongoolsche Völker. As de Russen de Tartaree erovert harrn, hefft se ehr den neen Naam *[[Sibirien]]* geven. 

## Kiek ok bi
* Tartarstan
Freddy Gardner

**Freddy Gardner** (* 1910 in London; † 26. Juli 1950) weer en britisch Jazz- Musiker (Klarinette, Saxophon) un Bandleader vun den Swing un de Danzmusik.

Freddy Gardner tell in de 1930er un 40er Johren to de bekanntst Saxophonisten in England, as he in de Bands vun Syd Lipton, Billy Bissett un Bert Firman speel. Buterdem weer he as Sessionmusiker good fraagt un wark bi Upnahmen vun Jay Wilbur, Benny Carter, Teddy Foster, Valaida Snow, Ray Noble un Buck Washington mit. Gardner is ok regelmatig in Radiosendungen uptreden un nehm van 1936 bit 1939 för de Label Interstate, Parlophone un Rex mit eegen Ensembles un sien *Swing Orchestra* up, in de u. a. de Basuunist Ted Heath speel. Nah den Militärdeenst in’ Tweeten Weltkrieg weer he Solist bi Peter Yorke & His Concert Orchestra. Nah en Slaganfall is he Enn’ Juli 1950 storven. 

## Diskographisch Henwiesen
**Original Recordings 1939-1950* (Naxos)
* 'Freddy Gardner* (Decca, 1951)
**In The Mood For Love (Empress, ed.1999)
**Swing Orchestra 1937–1939/Small Groups 1936–1937* (Harlequin)
**Sideman Supreme* (Harlequin, ed. 2006)
** The Essential Collection*

## Weblenken/Born
* Biographie bi Allmusic
Đồng Hới

**Đồng Hới** is de Hööftstadt vun de vietnamesische Provinz Quảng Bình, den an’n Gulf vun Tonkin liggt. Se hett 103.988 Inwahners (Stand 2007). Dat Rebeet vun de Stadt bedrocht 154,55 km².
Flooghaven Tân Sơn Nhất

De **Flooghaven Tân Sơn Nhất** is de Flooghaven vun Ho-Chi-Minh-Stadt (Saigon) in Vietnam. He liggt 7 Kilometer vun dat Stadtzentrum af bi’n Oort Ho-Chi-Minh-Stadt.

De Flooghaven hett twee Start- un Lannbahnen. De gröttere warrt vör allen för Flöög na butenlands bruukt, de lüttjere för Flöög binnenlands. De Flooghaven Sunan is de Hööftstüttpunkt vun de noordkoreaansche Flooglien Vietnam Airlines. 

De Flooghaven hett 47 Parkbuchten för Flegers un twee Hangars.
Flooghaven Đồng Hới

De **Flooghaven Đồng Hới** (Sân bay Đồng Hới) is de Flooghaven vun Đồng Hới, Hööftstadt vun de vietnamesisch Provinz Quảng Bình in Vietnam. He liggt 6 Kilometer vun dat Stadtzentrum af bi’n Oort Đồng Hới, 450 km vun Hanoi.

## Reference
Ho-Chi-Minh-Stadt

**Ho-Chi-Minh-Stadt** is de gröttste Stadt in Vietnam. Se liggt an’n Stroom Saigon un hett 7.123.340 Inwahners (Stand 2009). Dat Rebeet vun de Stadt bedriggt 2.095 km². Bit April 1975 weer de Stadt unner ehrn olen Naam Saigon de Hööftstadt vun de Republiek Vietnam.

## Weblenken
Leonid Denissowitsch Kisim

**Leonid Denissowitsch Kisim**, russisch:Леонид Денисович Кизим, weetenschaplich Transliteration *Leonid Denisovič Kizim*; * 5. August 1941 in Krasnij Liman, Oblast Donezk, Ukrainische SSR; † 14. Juni 2010) weer en sowjetischer Kosmonaut.

De Testpilot un Fallschirmspringer vun de sowjeetsch Luftstrietkraften  hett de Luftwapenhoochschool afslooten. Nahdem he an‘ 23. Oktober 1965 dör dat Kosmonauten-Trainingszentrum utwählt wurrn weer, hett he vun November 1965 bit Dezember 1967 de Kosmonautengrundutbilden *OKP* absolveert. Kisim weer in de Folgetiet mehrfak Ersatzmann för Sojus-Missionen, bit he an‘  27. November 1980 as Kummandant vun de neegente Gastmannschap vun Saljut 6 mit Sojus T-3 in den Weltruum floog. 1984 weer he denn Kummandant vun de darte Stammbesatzung vun Saljut 7, Saljut 7 EO-3 un floog mit Sojus T-10. An‘ 2. Oktober 1984 kehrt he mit Sojus T-11 torüch.  Sien Upenhalt düer 236 Daag. In disse Tiet ünnernehm Kisim söss so nömmt EVA’s, hööftsächlich för Reparaturen un Utbauten vun Saljut 7.

Dat letzte Mal floog Kisim 1986 als Kummandant vun de eerste Stammbesatzung vun de Ruumstation Mir mit Sojus T-15. Up disse Mission ünnernehm Kisim twee Butenboordarbeiten, um den Gittermast vun de Mir uptobauen un Experimente to bargen. 

Nahdem Leonid Kisim an‘ 13. Juni 1987 ut dat Kosmonautenkorps utscheeden weer, wurr he stellvertredend Direkter vun dat Satellitenkontrollzentrums vun dat sowjeetsch Verteidigungsministerium. Van Mai 1995 bit to sien Versetten in den Ruhestand 2001 weer Leonid Kisim Direkte vun de militärisch Ingenieursakademie för Luft- un Ruumfohrt in Sankt Petersburg. Sietdem weer he Generaloberst vun de Reserve vun de russisch Luftstrietkraften. 

Kisim weer vereheiraadt un harr twee Kiner. Sien Dochter wurr boren, as he in’t All weer. He hett hör to’n eerstan Mal sehn, as se 4 Maand old weer. 

## Literatur
* Peter Stache, Raumfahrer von A bis Z, Militärverlag der Deutschen Demokratischen Republik, Berlin [Ost], 1988 SBN = 3-327-00527-3

## Weblenken
* spacefacts.de: Körtbiografie
*space.kursknet.ru: Körtbiografie (engelsch/russisch)
Gordon Audley

**Gordon Vernon Audley**  (* 20. April 1928 in Winnipeg, Manitoba; † 1. Oktober 2012)) is en ehmalger kanaadsch Iesflinklöper.

He hett an dree Olympisch Winterspelen deelnommen un wunn 1952 in Oslo tosommen mit den Norweger Arne Johansen de Bronzemedaille över 500 m. Dat bleev aber ok sien eenzig Spitzenplatzeerung bi internatschonal Wettkampen. In Kanada weer he ok noch dreemal Viezmeester. 

## Weblenken
* Profil up Skateresults.com
* Statistik bi ''Speedskatingnews''
* Audley in de Datenbank vun Sports-Reference.com (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen