open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blötenhüll

De **Blötenhülle** oder de **Perianth** is de Naam for all Blöer in de Blöte vun Todecktsadige, de nich fruchtbor sünd. Se sitt unnen oder buten an de Blöten. De Blötenhüll hett de Upgave, de fruchtboren Deele vun de Blöte to schulen, so lang, as se noch en Knuppen is. Later, wenn de Blome al bleihen deit, schall se Insekten to'n Bestuven anlocken. 

## Formen
En Blötenhüll, de unnerdeelt is in Kelk un Kroon, warrt *unlieke Blötenhüll* nömmt (wetenschopplich: *heterochlamydeesch*), en Blötenhüll, de nich in Kelk un Kroon updeelt is, is en *lieke Blötenhüll* (*homoiochlamydeesch*) un warrt Perigon nömmt.
Wenn de Blötenhüll fehlen deit, as bi *[[Fraxinus excelsior]]*, warrt seggt, de Blöte is naakt (Fackbegreep: *apochlamydeisch*).

De sunnerlichen Deele vun en Blötenhüll könnt tosamenwussen ween. Dat heet denn bi en lieke Blötenhüll *Syntepalie*, bi'n Kelk *Synsepalie* un bi de Kroon *Sympetalie*.

## Historie

De Begreep *Perianth* is toeerst 1678 vun Jungius bruukt wurrn. Man he meent mit *Perianth*, just so, as Ray 1682 un Linné 1751 den Kelk. Dormols menen de Wetenschoppslüde, de Blöte, dat weer an un for sik blot man de Kroon. Eerst vun 1815 af an warrt dör Mirbel de Perianth so, as hüdigendags, for de ganze Blötenhüll bruukt.
Thorsten Schütt

**Thorsten Schütt** (* 25. Juli 1963 in Itzehoe) is en düütsch Bildhauer.

Schütt hett Technisch Tekner lehrt, hett aber ok all as Bau- un Möbeldischer arbeit. Siet 1998 is he as Bildhauer tätig.

Warkutstellungen vun hüm geev dat all in Willemshaven, Hamborg, Berlin, Düsseldörp, Düörpm, Gießen, Elmshorn, eenig däänsch Städer, as ok in New York. Doröver herut nehm he an dat ll.&nbsp;Festival International de Sculpture sur Bois/Camille Claudel in La Bresse in Frankriek deel. Schütt hett an sien Wahnoort in Hörsten bi Freebörg veer internatschonaal Bildhauer-Symposien, an de Künstler ut alle Welt deelnommen hebbt, organiseert 2006 nehm he an en Symposium in Wiesmoor deel.

De so entstahn Warken sünd in’ Freebörger Ruum, aber ok in Friesland utstellt.

## Weblenken
* Thorsten Schütt - Skulpturen

## Enkeld Nahwiesen
María Vento-Kabchi

**María Vento-Kabchi** (* 24. Mai 1974 in Caracas) is en ehmalge venezolaansch Tennisspelerin. 

## Karriere
Vento-Kabchi fung mit söss Johren mit Tennisspelen an. Up de WTA-Tour kunn se insgesamt veer Düppel-Titel winnen. 1999 wunn se bi de Panamerikaansch Spelen de Goldmedaille in’ Eenzelwettbewarf. Bi de Olympisch Sömmerspelen 2000 in Sydney weer se Liddmaat vun de venezolaansch Olympiamannschap. Mit Düppelpartnerin Milagros Sequera keem se in de Düppelkonkurrenz up Platz fiev. 

2006 hett se hör Karriere afslooten. 

Hör best Platzeeren in de WTA-Tennisranglist weer Platz 26 in’ Eenzel un Platz 15 in’ Düppel, beid in 2004. Se hett för Venezuela in 35 FedCup-Spelen mitmakt.

## Turniersiege
### Düppel

## Weblenken
* WTA-Profil (engelsch)
* ITF-Profil (engelsch)
* FedCup-Statistik (engelsch)
Heinke Hannig

**Heinke Hannig** (* 22. April 1957 in Högel, Noordfreesland as *Heinke Sörensen*) is en plattdüütsche Schrieversche.

Hannig hett in Husum dat Abitur maakt un von 1976 af an in Kiel studeert. 1980 hett se as Schoolmeestersche an’e Realschool in Husum anfungen un weer denn op Helgoland un in Bredstedt. 1994 hett se as Schoolmeestersche ophöört un leevt vondaag in Drelsdörp.

2005 hett se den Freudenthal-Pries wunnen un 2011 noch wedder tohoop mit Jutta Engbers den Freudenthal-Förderpries. 2013 hett se för ehr Höörspeel *Schattenkind* den Hans-Henning-Holm-Pries kregen.

2023 hett se de Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln kreegen.

## Warken

* *Wo gifft dat so wat!* Mohland, Goldebek 1999, ISBN 3-932184-45-9
* *Wullmüüs in de Buuknabel. Un annere Vertellen.* Mohland, Goldebek 2000, ISBN 3-932184-75-0
* *Geschichten vun dat Glück.* Mohland, Goldebek 2004, ISBN 3-936120-72-2

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen
Laszlo Lajos Kletz

**Laszlo Lajos Kletz** (* 13. Mai 1950 in Szikszo, Ungarn) is en ungaarsch Kunstmaler un Grafiker, de sünners dör politisch Neutralität charakteriseert wurrn kann un will. 

He hett vör allen in ungaarsch Städer sien Utstellungen; alleen tüschen 1972 un 2005 harr er mindst 94 Utstellungen. In Budapest wurr Kletz 2001 de MSZOSZ-Utteknung för sien „völsiedig un hochqualifizeert Arbeit“ as Kunstmaler, Kunstmanager un för sien „herutstekend pädagoogsch Arbeit“ verleht. 2003 kreeg he den Grooten Pries vun de Stadt Miskolc. Siet 1983 weer he 11 Johr lang in den middeleuropäisch internatschonalen Kunstvereen Tokay tätig. Kletz is mit den ungaarschen Maler Zoltan Dunai befrüendt.
Bruus (Koortenspeel)

**Bruus** is een Kordenspill, wat aff un to in Noordfreesland spellt ward. To Bruus brukt man 4 Lüüt, un imme 2 Lüüt spellen tosomen. Dat Kordenspill hett 36 Korden: immer de 6, 7, 8, 9, 10, Buer, Dohm, Köni und As von Karo, Harten, Pik und Krüz. Jede Speeler het immer 3 Korden op de Hand; de höchste Trumpf is de Krüz Buer; de tweetbeste is den Harden Köni, und dorna kumt de pik Acht. De Söömsen sind wat ganz besunneres; und de Kordenspeelers, de 5 Stich kreegen hebt, de kriegen "Holt" (= een Strieker), wenn de annern uk een Stich kreegen hebt. Sin se ower "jand" bleem, giv dat sogor 2 Holt! Bi twölf Holt hett man gewunnen!
Wer geern Dobbelkopp oder Skat speeln mach, mut eerstmol alles öwer dat Kordenspeeln vergeten, beför man Bruus speeln kann. Over dat mokt düchti Spooss, un dat Beste is, dat sik dat Blatt so gau ännern kann!
Paraurethraldrüüs

De **Paraurethraldrüüs** (lat.: Glandula paraurethralis) oder **Skene-Drüüs** (na Alexander Skene 1838–1900), ok **Prostata feminina** („Prostata vun de Fro“) is in de Anatomie en akzessoorsche Geslechtsdrüüs vun de Fro.

Disse Drüsen hebbt – jüst so as de Prostata bi Mannslüüd, wat ok för den Binaam *Prostata feminina* veratnwoortlich is – mehrere Utgäng: Se münnt in dat Enn vun de Harnröhr as ok rechts un links dorvun. Ehr Sekret is vun de Tosamensetten un de Enzymmusters to verglieken mit Sekret vun de Prostata bi Mannslüüd (kiek ok bi Ejakulatschoon bi Fronslüüd).

## Patholoogsche Ännern
Mitünner kann dat to en Sweer vun de Paraurethraldrüüs kamen. Beschreven worrn is ok en tumoröös Utorden (Karzinom). De Utföhrgäng vun de Paraurethraldrüüs künnt butendem Utgangsöörd för’t Utbilln vun Urethral-Divertikels wesen.

## Kiek ok
* Bartholinsche Drüüs
* Orgasmus

## Literatur
* Milan Zaviačič, Beverly Whipple: *Update on the female prostate and the phenomenon of female ejaculation*. In: *Journal of Sex Research*. Band 30, 1993, S. 148–151.

## Weblenken
* The Paraurethral, or "Skene's Glands" in Scientific Literature
* Female Ejaculation is prostatic fluid from the female prostate – the G-spot! mit 3D-Bildern (3D Animatschoon vun de Paraurethraldrüüs 1 360° piel Rotatschoon)
* Lexikon vun’t Dokterzentrum Isartor, München
René Vermandel

**René Vermandel** (* 23. März 1893 in Zelzate; † 20. April 1958 in Anderlecht) weer en belgisch Radrennfohrer.

Wegen den Eersten Weltkrieg wurr René Vermandel eerst mit 27 Johren Profi-Rennfohrer. He wurr to en vun de spoodrieksten Straatenrennfohrer vun de 1920er Johren. 1921 wurr he Belgisch Meester in‘t Querfeldein-Rennen; in dat sülvig Johr wunn he todem de Belgien- as ok de Flannern-Rundfohrt; 1922 nochmal de Belgien-Rundfohrt. 1923 un 1924 wunn he den Klassiker Lüttich-Bastogne-Lüttich. 1922 un 1924 wurr he Belgisch Meester in’t Straatenrennen, bi dat eerste Mal in Form vun en Eendaggsrennen in Spa, bi dat tweet Mal nah en Punktwertung vun mehreren Rennen. 1922 wunn he todem dat *[[Criterium des As]]*. In völ anner Rennen keem he ok up den eersten Platz. Eenmal, 1921, nehm he ok an de Tour de France deel, hett aber bi de darte Deelstreck upgeven. 

To’n Enn vun sien Loopbahn hett Vermandel denn noch elf Sössdaagsrennen; 1927 kunn he dat in Düörpm gemeensam mit Pierre Rielens winnen. 1929 belegg he mit Jules Vanhevel den darten Platz bi dat Sössdaagrennen in Düörpm;  de Verlegger vun de belgisch Tietschrift *Sportwereld*, Karel Van Wijnendaele, harr to Steigerung vun de Uplaag de beid Rennfohrer tovör as Antagonisten upbaut.

Nah dat Enn‘ vun sien aktiv Radsport-Karriere wurr Vermandel Schrittmacher bi Steherrennen vun Willy Michaux un Raymond Impanis. Buterdem führ he en Sportcafé in Kuregem, en Oortsdeel vun  Anderlecht, un weer lang Johren Vörsitter vun de Radfohrclub „Kuregem Sportief“.

René Vermandel wurr - wegen sien upfällig Frisur: Middelscheitel bi utpräägt  Lockenmähn - „Le Frisé“ nömmt, aber ok de „belgisch Lapize“.

## Literatur
* Herman Laitem, Jozef Hamels: *De Tricolore Trui. 1882–2007. 125 Jaar Belgische Kampioenschappen.* Pinguin Productions u. a., Balegem u. a. 2008, ISBN 978-90-73322-21-9, S. 64f.

## Weblenken
* Vermandel in de Datenbank vun Radsportseiten.net
Steve Jobs

**Steven „Steve“ Paul Jobs** (* 24. Februar 1955 in San Francisco, Kalifornien; † 5. Oktober 2011 in Palo Alto, Kalifornien) weer en US-amerikaansch Ünnernehmer. He weer Mitbegrünner un langjohrig CEO vun Apple Inc. un en vun de bekanntst Persönlichkeiten vun de Computerindustrie. Tosommen mit Steve Wozniak un Ron Wayne hett he 1976 Apple grünnd un hett maatgevend dorto bidragen, dat Konzept vun en Heimcomputer mit den Apple II populär to maken. Jobs weer todem Geschäftsführer un Hööftaktionär vun de Pixar Animation Studios un weer nah en Fusion gröttst Eenzelaktionär vun de Walt Disney Company. Sien Vermögen wurr in’ März 2011 vun dat Wertschapsmagazin Forbes Magazine up 8,3&nbsp;Mrd.&nbsp;US-Dollar schätzt.

An’ 24. August 2011, wenig Week vör sien Dood, is Jobs as CEO vun Apple torüchtreden un wurr to’n Vörsitter vun den Verwaltensraad wählt.

## Weblenken

* 
* DNB-Katalog
* Steve-Jobs-Körtbiografie (Apple Presseinformatschoon)
* Daniel Eran Dilger: *[http://www.appleinsider.com/articles/11/10/05/steve_jobs_a_lifetime_of_visionary_disruption_in_advancing_technology.html Steve Jobs: a lifetime of visionary disruption in advancing technology]*. Appleinsider, 5. Oktober 2011.

## Enkeld Nahwiesen
Adam Guy Riess

**Adam Guy Riess** (* 16. Dezember 1969 in Washington D. C.) is en US-amerikaansch Astronom, de sien Forschen sück mit dat Bruuken vun Supernovae as kosmologisch Entfernungsmaatstaff befaat. 2011 wurr hüm de Nobelpries för Physik tospraken.

## Leven
Riess hett an dat Massachusetts Institute of Technology (Bachelor-Afsluss 1992) studeert un hett sien Doktertitel Ph. D. 1996 an de Harvard University mit en Arbeit över Typ-I-Supernovae, makt. Betrüet wurr he dorbi vun Robert Kirshner. Af 1992 weer he an dat Lawrence Livermore National Laboratory. Riess weer Deel vun Brian Schmidt sien *High-z Supernova Search Team*, een vun de beid Gruppen, de Enn’ vun de 1990er Johren middels Supernovae nahwiest hebbt, dat sück dat Universum immer gauer utdehnt. Riess gung denn 1996 (as Miller Fellow) an de University of California, Berkeley un 1999 bit 2005 as Senior Staff Scientist an dat Space Telescope Science Institute. 

Siet 2006 is he Perfesser för Physik un Astronomie an de Johns Hopkins University. 

Mit dat Hubble Space Telescope verfolg he en Söökprogramm nah Supernovae bi noch höhger Rootverschuuven, dat bit in de fröh verzögert Utdehnensphasen vun dat Universum reckt.  

2011 wurr hüm gemeensam mit Saul Perlmutter un Brian Paul Schmidt de Nobelpries för Physik tospraaken. Würdigt wurr hör Opdecken vun de beschleunigt Expansion vun dat Universum dör dat Beobachten vun feern Supernovae.

Riess is siet 2008 Liddmaat vun de American Academy of Arts and Sciences un siet 2009 vun de National Academy of Sciences.

## Utteknungen
* 2002: Helen-B.-Warner-Pries
* 2006: Shaw Prize
* 2008: MacArthur Fellowship
* 2011: Albert-Einstein-Medaille
* 2011: Nobelpries för Physik

## Weblenken

* Autobiographisches
* Homepage
*Biographie bi de APS

## Enkeld Nahwiesen
Banjo

**Banjo** betekent

* Banjo, en Musikinstrument,
* Banjo, Schokoladenriegel to’n Snückern,
* Banjo, Bezirk in de ehmalige Kolonie Düütsch-Kamerun,
* Banjo, en Segelfleger,
* *[[Banjo (1947)|Banjo]]*, US-amerikaanschen Film von Richard Fleischer ut dat Johr 1947,
* *[[Banjo (2016)|Banjo]]*, indischen Film ut dat Johr 2016,
* Banjo Corporation, fröheren US-amerikaanschen Autohersteller,
* *[[Banjo-Kazooie]]*, Videospeel för dat Nintendo 64.

**Banjo** is de Familiennaam von

* Ashley Banjo (* 1988), engelschen Danzer, Choreograaf un Schauspeler,
* Chris Banjo, US-amerikaanschen American-Football-Speler,
* Jordan Banjo (* 1992), brietschen Danzer,
* Olli Banjo (* 1977), düütschen Musiker,
* Tunji Banjo, nigeriaansch-eirschen Footballspeler.

Kiek ok bi: Bagno, Baños.
Rafael Correa

**Rafael Vicente Correa Delgado** (* 6. April 1963 in Isallawi in’n Cantón Guayaquil in dat Departement Guayas, Ecuador) weer vun den 15. Januar 2007 bit 24. Mai 2017 Präsident vun Ecuador. Bovenhen weer he de Baas vun de sozialistische Partei vun Ecuador, Alianza PAIS (AP).

An'n 7. April 2020 wurr he in Afwesenheit dör en ecuadoriaansch Gericht wegen Besteeklichkeit to acht Johren Haft veroordeeelt.

## Weblinks
Eugen Grimminger

**Eugen Grimminger** (* 29. Juli 1892 in Crailsheim; † 10. April 1986 in Schanbach bi Stuttgart) weer Liddmaat vun de Wedderstandsbewegen Weiße Rose.

He weer tätig as Revisor, Wertschapstrüehänder un nah den Tweeten Weltkrieg as Präsident vun den Landsverband vun wertschaplich  Genossenschaften in Württemberg. 

He weer mit Robert Scholl, de Vader vun Hans un Sophie Scholl befrüend. 

De Wedderstandsgrupp Weiße Rose hett he vun Stuttgart ut maatgeven dör Sachspenden (dorünner en Vervielfältigungsgerät) un hooch Geldbedrääg, de he deelwies bi sien Kunden sammelt harr, ünnerstütt. An‘ 2. März 1943 wurr he verhaft un an‘ 19. April 1943 in‘ tweeten prozess tegen Liddmaaten vun de Weiße Rose wegen Ünnerstütten to’n Hoochverrat to teihn Johren Tuchthuus veroordeelt; de  Staatsanwaltschaft harr för hüm ok de Doodsstraaf fordert, kunn hüm aber letztlich blots een Geldövergaav nahwiesen, nich aber, wat he tatsächlich över den Verwennenszweck wusst hett. Sien jöödsch Fru Jenny Grimminger, bit dorhenn vör  Verfolgung schuult, wurr deporteert un in Auschwitz ümbrocht.

## Literatur
* Inge Scholl: *Die Weiße Rose* (Fischer Verlag) ISBN 3596118026
*Armin Ziegler: *Eugen Grimminger: Widerständler und Genossenschaftspionier*, Crailsheim: Robert Baier Verlag, 2000, ISBN 3929233215

## Film
**[[Die weiße Rose (Film)|Die weiße Rose]]*, düütsch Speelfilm van 1982, Regie: Michael Verhoeven

## Weblenken
* DNB-Katalog
* Crailsheim über den Sohn der Stadt
* Arbeitskreis Weisse Rose över Eugen Grimminger
The Bourne Supremacy

**The Bourne Supremacy** betekent

* *[[The Bourne Supremacy (Roman)|The Bourne Supremacy]]*, Roman vun Robert Ludlum,
* *[[The Bourne Supremacy (Film)|The Bourne Supremacy]]*, Film, de an den Roman anlehnt is.
Daniel Shechtman

**Daniel „Dan“ Shechtman** (* 24. Januar 1941 in Tel Aviv) is en israeelsch Physiker. 2011 wurr hüm de Nobelpries för Chemie för dat Opdecken vun de Quasikristalle tospraaken.

## Leven un Wark
Nah sien Dokterarbeit hett Dan Shechtman as NRC-Fellow in de Forschenslaboren vun de Wright-Patterson Air Force Base in Ohio arbeit. Wiels sein dreejohrig Forschenupenholt hett he sück mit de  Mikrostruktur un de physikalisch-metallurgischen Eegenschapen vun Titan-Aluminiden befaat. Af 1975 hett he an dat Institut för Materialwetenschapen vun de Technisch Universität Technion in Haifa, Israel, arbeit. Van 1981 bit 1983 hett he in’ Rahmen vun en  Sabbaticals an de Johns Hopkins University mit sück gau fastwurrn Aluminium-Metall-Legeeren arbeit un hett dor de so nömmt ikosaedrische Phase opdeckt, de dat nee Forschensrebeet vun de quasiperioodschen Kristalle apenmakt hett. 

Dan Shechtman is Perfesser an dat Technion un forscht an dat Louis Edelstein Center un an dat Wolfson Centre, de he he ok vörsteiht. Siet völ Johren fördert he Ünnernehmensgrünnen vun Afsolventen vun dat Technion, indem he Ünnernehmen to Vördrääg dorhen inlaaden deiht.

## Utteknungen
*1986: Physics award of the Friedenberg Fund for the Advancement of Science and Education 
*1987: International Award for New Materials (vergeven dör de American Physical Society)
*1987/88: New England Academic Award of the Technion for Academic Excellence
*1990: Rothschild Prize in Engineering 
*1993: Weizmann Prize in Science
*1999: Wolf-Pries in Physik
*2000: Gregori-Aminoff-Preis för Kristallographie vun de Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen
*2011: Nobelpries för Chemie

## Utwählt Warken

*D. Shechtman: *Twin Determined Growth of Diamond Wafers*, in: Materials Science and Engineering A184 (1994) 113
*D. Shechtman, D. van Heerden, D. Josell: *fcc Titanium in Ti-Al Multilayers*, in: Materials Letters 20 (1994) 329 
*I. Goldfarb, E. Zolotoyabko, A. Berner, D. Shechtman: *Novel Specimen Preparation Technique for the Study of Multi Component Phase Diagrams*, in: Materials Letters 21 (1994), 149-154 
*D. Josell, D. Shechtman, D. van Heerden: *fcc Titanium in Ti/Ni Multilayers*, in: Materials Letters 22 (1995), 275-279

## Weblenken
*Vörstellen up de Siet vun dat Technion
*Verlehen vun den  Aminoff-Pries

## Enkeld Nahwiesen
Grad Fahrenheit

**Grad Fahrenheit** is en physikaalsche Eenheit vun de Temperatur, de na den düütschen Physiker un Utfinner Daniel Gabriel Fahrenheit nöömt is. Se warrt in’t Angloamerikaansche Maatsystem bruukt.

## Historie
Fahrenheit hett sien Temperaturskala na en Besöök bi den däänschen Astronom Ole Rømer in Kopenhagen utklamüstert. Rømer weer de eerste wesen, de en Thermometer konstrueert hett, dat mit Help vun twee Fixpunkten kalibreert worrn is. Na de Rømer-Skala liggt de Klaampunkt vun’t Water bi 7,5 Grad, de Kaakpunkt bi 60 Grad un de dörsnittliche Temperatur vun’n Lief vun’n Minsch bi 22,5 Grad.

Fahrenheit hett as Nullpunkt för sien Temperaturskala de deepste Temperatur nahm, de in sien Heimatstadt Danzig in den strengen Winter 1708/1709 meten weer. Mit en Mischen ut „Ies, Water un Salmiak oder Seesolt“ (*[[Küllmischen]]*) künn he dorna den Nullpunkt oder den eersten Fixpunkt wedder herstellen (−17,8&nbsp;°C). Sien Afsicht weer dorbi, ahn negative Temperatur uttokamen, as se bi de Rømer-Skala al in’n Alldag begäng weern.

As tweeten un drüdden Fixpunkt legg he 1714 den Klaampunkt vun rein Water (Iespunkt) bi 32&nbsp;°F un de „Lieftemperatur vun en gesunnen Minschen“  bi 96&nbsp;°F fast. De Nadeel bi disse Skala weer aver, dat sünners de ünnere un de bövere Fixpunkt na hüütige Standards nich nau noog to bestimmen sünd. Dorüm müss en ne’e Definitschoon her.

För de Definitschoon vun en Temperaturskala bruukt een blots twee verschedene, dorför aver mööglichst nipp un nau reproduzeerbore Temperaturen un dorto en Fastleggen vun’t Indeelen vun Skalendeelen twüschen de beiden Temperaturen un en Nullpunkt. As ne’e Fixpunkten sünd dorüm de Klaam- un de Kaakpunkt vun Water nahmen worrn. De ne’e Definitschoon schüll aver ok mööglichst goot to de fröhere Definitschoon passen. Dorüm is för den Klaampunkt vun’t Water de Skalenweert vun 32&nbsp;°F bibehollen un dat Intervall twüschen de Fixpunkten in 180 Skalendeelen opdeelt worrn. Op disse ne’en Skala liggt de dörsnittliche Normaltemperatur vun’n minschlichen Lief bi 98,6&nbsp;°F (37&nbsp;°C), also ’n beten höger as de 96&nbsp;°F, as Fahrenheit dat oorsprünglich fastleggt harr.

De Fahrenheit-Skala weer in Europa lange Tiet bruukt, bit se denn dör de Celsius-Skala aflöst worrn is. Vundaag is de Fahrenheit-Skala blots noch in de USA un en poor annere engelschspraakige Länner begäng.

## Ümreken

## Borns
Binnigkeit

De **Binnigkeit** (ok *Binn[[Weertigkeit (Chemie)|weertigkeit]]*) gifft de Tall vun Atombinnen an, de en Atom vun en cheemsch Element in een Molekülingahn kann. In de Lewis- oder Strukturformel warrt se dör de Tall vun de Valenzstreken utdrückt, de vun en Atom utgaht.

To’n Bispeel sünd de beiden Kohlenstoffatomen (C) in’t Ethan (C2H6) veerbinnig – d. h. se hebbt en Binnigkeit vun 4, vunwegen dat se veer Binnen opwiest. De Waterstoffatomen (H) hebbt dorgegen jümmer blots een Binnen un sünd dorüm eenbinnig. In’t Ammoniak (NH3) is dat Stickstoffatom (N) dreebinnig, wiel de Waterstoffatomen wedder eenbinnig sünd. In’t Formaldehyd (CH2O) kummt en Dubbelbinnen vör: de Kohlenstoff is hier wedder veerbinnig, de Waterstoff wedder eenbinnig un de Suerstoff (O) is tweebinnig.

Bild:Ethane-flat.png|Ethan
Bild:Ammoniak.svg|Ammoniak
Bild:Formaldehyde-2D.svg|Formaldehyd


De Binnigkeit warrt vör allen dör de Tall  vun de eenfack besetten Atomorbitalen (AO) fastleggt. Eenfack besett hett hier, dat op dat Orbital blots een Elektron sitt. De Waterstoff bargt blots en eenfack besett s-Orbital (1s1) un is dorüm eenbinnig. Bi’n Stickstoff sünd dat dorgegen dree eenfack besette p-Orbitalen (1s2, 2s2, 2p3), de dat Element dreebinnig maakt.

Man, dorbi is to bedenken, dat dat ok cheemsche Elementen gifft, de dör Hybridiseeren vör’t Binnen in en energeetsch högeren Tostand bröcht warrt. Dor mutt denn de Tall vun de eenfack besetten Hybrid-Orbitalen tellt warrn. De Kohlenstoff is en Bispeel dorför, de in sien Grundtostand wegen sien beiden eenfack besetten p-Orbitalen (1s2, 2s2, 2p2) an sik tweebinnig weer. Vör’t Binnen warrt de Kohlenstoff aver to den Valenztostand (1s2, 2sp3) anregt un hett denn veer eenfach besette sp3-Orbitalen. Dormit warrt he veerbinnig.

En wietere Utnahm stellt de Atomen dor, de fre’e Elektronenpoor bargt. Hier künnt disse fre’en Elektronenpooren för en Binnen insett warrn, wenn de beiden Elektronen vun’t Elektronenpoor in de Binnen mit ingaht. En Bispeel is de Stickstoff, de in’t Ammoniumion (NH4+) an veer Waterstoffatomen anbinnt, vunwegen dat he mit sien free Elektronenpoor en veerte Binnen maakt. Dormit is de denn veerbinnig.
Todecktsadige

De **Todecktsadigen Planten**, kortweg **Todecktsadigen** (**Magnoliopsida**, vörmols **Angiospermen** oder **Magnoliophyta**), towielen ok blot **[[Blöte]]nplanten** nömmt, sünd de grottste Klass mank de Saatplanten. 

## Kenntekens
De Todecktsadigen verscheelt sik ünner annern dör düsse Kennteken vun annere Saatplanten: In dat Phloem (de *Borken*) kaamt *Sichtergölen* un *Geleitzellen* ut en gemeensome Mudderzell. De Stoffblöer dreegt an'e Sieten twee Stoffbüdel-Paare, wo de Pollen in sitten deit. De Stoffbüdels hefft en Endothecium ünner de buterste Huut (hypodermal). De Pollenköörn hefft meist keen lamineerte Endexine. De männlich Gametophyt besteiht ut dree Zellen. De Saatanlagen sünd ünnerbrocht in en afslaten Fruchtblatt (vundeswegen de Naam *Todecktsadige*). An de Wannen vun de Megasporen sitt keen Sporopollenin. Dat gifft en dubbelt Befruchten un in düssen Tosamenhang en sekundäär Endosperm.

## Systematik
Mit 226.000 bekannte Aarden sünd de Todecktsadigen de Plantengrupp mit de meisten Aarden. Over de Fraag, wo se mank de Saatplanten vun de Systematik her henhören doot un over ehre Herkumst warrt jummers noch veel snackt in de Wetenschop. Man vun de 1990er Johre af an steiht ehre binnere Systematik up fastern Grund, as vordem. Dat liggt sünnerlich an de Arbeit vun de Angiosperm Phylogeny Group (APG). Blangen de groten Gruppen vun de  Monokotyledonen un Eudikotyledonen gifft dat noch en Reeg vun Ornen, de stoht for sik.
Hermann Teuchert

**Hermann August Teuchert** (* 13. März 1880 in Loppow; † 13. Januar 1972 in Heidelberg) weer en düütschen Germanist un Dialektoloog.

Teuchert is 1880 as Söhn von Friederike (borene Mekelburg) un den Buur Martin Ludwig Teuchert in Loppow boren un hett 1901 in Berlin dat Abitur maakt. Von 1901 bet 1907 hett he Klassische Philologie un Germanistik an de Universitäten Straßborg un Berlin studeert. Sien Dokter hett he 1907 mit de Arbeid *Laut- und Flexionslehre der neumärkischen Mundart* an de Universität Berlin maakt. 1907 bet 1908 weer he Assistent bi dat *[[Rheinische Wörterbuch]]* in Bonn ünner Johannes Franck.

1908 bet 1910 weer he Studienreferendar un Assesser in Berlin un denn 1910 bet 1920 Oberlehrer an’t Paulsen-Realgymnasium in Berlin-Steglitz. An’n Eersten Weltkrieg hett he in en Infanterieregiment deelnahmen un weer toletzt Hauptmann. He weer von 1920 af an Perfesser för plattdüütsche Philologie an de Universität Rostock. De Steed hett he bet 1954 hatt, as he in Rohstand gahn is. 1971 is he to sien Kinner na Heidelberg trocken, de em pleegt hebbt, bet he 1972 doodbleven is.

## Priesen

1954 hett Teuchert den Bröder-Grimm-Pries von de Universität Marburg kregen un 1961 den Nationalpries I. Klass för Wetenschop un Technik. 1964 hett he den Joost-van-den-Vondel-Pries von de Universität Mönster utlangt kregen. Toletzt hett he noch 1970 den Ehrendokter von de Universität Rostock kregen.

## Warken

* *[[Mecklenburgisches Wörterbuch]].* (tohoop mit Richard Vosslo von 1937 af an rutgeven)
* *[[Brandenburg-Berlinisches Wörterbuch]].*
* *Der mecklenburgische Sprachraum.* 1929
* *Niederdeutsche Mundarten. Texte aus alter und neuer Zeit.* Leipzig 1935
* *Die Sprachreste der niederländischen Siedlungen des 12. Jahrhunderts.* Niemünster 1944
* *Die Mundarten der brandenburgischen Mittelmark und ihres südlichen Vorlandes.* Berlin 1964
Thomas John Sargent

**Thomas John Sargent** (* 19. Juli 1943) is en US-amerikaansch Ökonom. 2011 wurr hüm de Nobelpries för Wertschapswetenschapen tospraaken. He kreeg de Utteknung gemeensam mit Christopher Albert Sims för sien Forschen up dat Rebeet vun de Makroökonomie.

Sargent hett an de University of California, Berkeley studeert. Nahdem he sien Doktertitel an de Harvard University kreegen harr, weer he First Lieutenant un Captain vun de US Army. Ansluutend harr he Lehrtätigkeiten an de University of Pennsylvania un de University of Minnesota, af 1975 as Perfesser, as ok an de Stanford University. Siet 2002 is he *Berkley Professor of Economics and Business* an de New York University.

Siet 1987 is he todem *Senior Fellow* vun de konservativ Hoover Institution an de Stanford University.

As Mitbegrünner vun de nee klassisch Makroökonomie neben Robert Emerson Lucas hett he bedüüdend Bidrääg to de Theorie vun de ratschonaal Verwachten leefert. Sien mit Neil Wallace upstellt These vun de *Politikineffektivität* seggt, dat en systematisch un dorher vöruttosehn Geldpolitik kien realen Infloot up de Wertschap hett. 

## Warken
* Robert E. Lucas, Thomas J. Sargent (Hrsg.): *Rational Expectations and Econometric Practice*. 1981, ISBN 0-8166-0917-9
* Lars Peter Hansen, Thomas J. Sargent: ''Rational Expectations Econometrics''. 1991, ISBN 0-8133-7800-1
* Lars Ljungqvist, Thomas J. Sargent: *Recursive Macroeconomic Theory*. 2001, ISBN 0-262-19451-1
* Lars Peter Hansen, Thomas J. Sargent: *Robustness*. 2007, ISBN 0-691-11442-0

## Weblenken
* DNB-Katalog
* Thomas J. Sargent, persönlich Websteed an de New York University
* Hoover Institution: Thomas J. Sargent
* Personennaamdatei

## Enkeld Nahwiesen
Darc

**Darc** betekent

* Jeanne D’Arc, in en histoorsche Schrievwies.

**DARC** is afkört för

* Düütsch Amateur-Radio-Club,
* Verband vun de düütschen Alpine un Renault Clubs (D’ARC),
* Duffy Antigen Receptor for Chemokines, en Zellmembranprotein.

**Darc** is de Familiennaam von

* Mireille Darc (1938–2017), franzöösche Schauspelersche.
Robert Emerson Lucas

**Robert Emerson Lucas** Jr. (* 15. September 1937 in Yakima, Washington; † 15. Mai 2023) weer en US-amerikaansch Ökonom. Hüm wurr 1995 de Nobelpries för Wertschapswetenschapen tospraaken. He wurr ünner annern bekannt dör de nah hüm nöömt Lucas-Kritik. Lucas is in de Ideengeschichte vun de Volkswertschapslehre de Nee Klassische Makroökonomik totoordnen.

## Leven
Lucas hett an de University of Chicago studeert un dor 1959 sien Bachelor in Geschichte un 1968 sien Doktertitel in Wertschapswetenschapen maakt. Dornah hett he bit 1975 an de Graduate School of Industrial Administration (hüüd Tepper School of Business) vun de Carnegie Mellon University lehrt, bevör he Perfesser in Chicago wurr.  

Lucas sien ehmalge Ehefru harr 1988 in de Scheedungspapeeren fastleggt, dat se in’n Fall vun en Nobelpries för hör Mann binnverhalv de nächst söben Johr de Hälft vun dat Geld kriegen sull. Lucas hett disse Afmaaken mit sien Fru dormit kommenteert,, dat afmaakt eben afmaakt weer. Lucas is mit de Ökonomin Nancy Stokey verheiraadt.

2002 stunn Lucas de American Economic Association as wählt Präsident vör. He is buterdem siet 1980 Liddmaat vun de American Academy of Arts and Sciences, siet 1981 vun de National Academy of Sciences un siet 1997 Liddmaat vun de  American Philosophical Society.

## Wirken
Lucas kreeg 1995 för de vun hüm up de Makroökonomik anwennd *Theorie vun de [[Ratschonale Verwachten|ratschonale Verwachten]]* den Nobelpries för Wertschapswetenschapen. Dorbi greep he Ideen vun John Fraser Muth up, de de Theorie oorsprünglich för de Mikroökonomik entwickelt harr. Dat Lucas-Paradoxon besteiht in de Fraag, worum nich mehr Kapital vun Länner mit entwickelter Wertschap in Entwicklungslänner flooten deiht, ofschons dit nah de klassisch Theorie passeeren sull, wiel dor dat insett Kapital pro Arbeitskraft minner is.

## Schriften (Utwahl)
* *Expectations and the Neutrality of Money*, Journal of Economic Theory, Band 4, 1972, S. 103–124 
* *Econometric Policy Evaluation: A Critique*, Carnegie-Rochester Conference Series on Public Policy, Band 1, 1976, S. 19–46
* *On the Mechanics of Economic Development*, Journal of Monetary Economics, Band 22, 1988, S. 3–42
* *Why Doesn't Capital Flow from Rich to Poor Countries*, American Economic Review, Band 80, 1990, S. 92–96
* *Studies in Business-Cycle Theory*, MIT Press, 1981
* *Monetary Neutrality*, Nobel Lecture 1995
* mit Nancy Laura Stokey, Edward Christian Prescott: *Recursive Methods in Economic Dynamics.* Harvard University Press, 1989

## Weblinks
* DNB-Katalog
* Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Speer

**Speer** betekent

* Speer, en Reedschop to’n Smieten in Krieg un Lichtathletik,
* Speer, en Deel vun de Dackkonstruktschoon.

**Speer** is de Familiennaam von

,
* Andreas Speer (* 1957), düütschen Philosoof,
* Anton Speer (* 1958), düütschen Politiker,
* Bernhard Speer (* 1983), öösterriekschen Filmmaker un Gitarrspeler,
* Christian Speer (* 1975), düütschen Historiker un Schriever,
* Christina Speer (* 1987), US-amerikaansche Volleyballspelerin,
* Daniel Speer (1636–1707), düütschen Schriever un Kumponist,
* Dieter Speer (* 1942), düütschen Biathlet,
* Emory Speer (1848–1918), US-amerikaanschen Politiker,
* Ernst Speer (1889–1964), düütschen Psychiater,
* Eugen Speer (1887–1936), düütschen Politiker,
* Eugene Speer (* 1943), US-amerikaanschen Mathematiker,
* Florian Speer (1953–2012), düütschen Historiker un Archivar,
* Gotthard Speer (1915–2005), düütschen Musikpädagoog, Musikwetenschopper un Rutgever,
* Helmut Speer (* 1943/1944), düütschen Bildhauer,
* Helmuth Speer (1921–1992), düütschen Politiker,
* Ilona Stumpe-Speer (* 1964), düütsche Schrieversche,
* Julius Speer (1905–1984), düütschen Forstwetenschopper,
* Karl Speer (* 1954), düütschen Levensmiddelchemiker,
* Klaus Speer (* 1944), düütschen Boxpromoter,
* Marion Speer (* 20. Johrhunnert), US-amerikaansche Autorennfohrerin,
,
* Mary Speer (1906–1966), US-amerikaansche Mathematikerin,
* Norbert Speer (* 1946), düütschen Höörspeelbaas, Höörspeelspreker un Schauspeler,
* Ortwin Speer (1938–1995), düütschen Schauspeler un Synchroonspreker,
* Paul Meyer-Speer (1897–1983), düütschen Maler un Designer,
* Peter Moore Speer (1862–1933), US-amerikaanschen Politiker,
* Rainer Speer (* 1959), düütschen Politiker,
,
* Rudi Speer (* 20. Johrhunnert), düütschen Footballtrainer,
* Rudolph Speer (1849–1893), düütschen Architekt,
* Rut Speer (1936–2019), düütsche Journalistin,
* Thomas J. Speer (1837–1872), US-amerikaanschen Politiker,
* Wilhelm Franz Speer (1823–1898), düütschen Kumponist, Organist un Choorbaas,
* William Henry Speer (1863–1937), brietschen Organist un Kumponist,
* Wolfgang Speer (1926–2015), düütschen Maler un Grafiker,
* Yorck Felix Speer (* 1969), düütschen Sänger.

Kiek ok bi: Spehr, Spear, Speers, Spier.
Jobst Sackmann

**Jobst Sackmann** (faken ok **Jacobus** nöömt; * 13. Februar 1643 in de Calenberger Niestadt von Hannober; † 23. Mai 1718 in Limmer) weer en evangeelschen Theoloog, de vör allen för siene plattdüütschen Preddigten beröhmt is.

Sackmann is 1643 as Söhn von en Slachter un Karkenvörstaher in de Calenberger Niestadt in Hannober boren un hett de Latienschool un dat Gymnasium Illustre in Bremen besöcht. He hett 1665 bet 1667 in Jena Theologie studeert un is 1680 Pastoor an de Nikolaikark in Limmer worrn. Beröhmt worrn is Sackmann denn dör siene Preddigten, de he in Calenberger Platt hollen hett un in de he ok Kritik an Kark un Staat bröcht hett.

## Warken

* *Jobst Sackmann's Plattdeutsche Predigten*. Nebst Bericht über sein Leben und seine Zeit. Mit einer Zugabe von andern merkwürdigen Predigten, gehalten zu Anfang des vorigen Jahrhunderts. Celle 1878. Nachdruck: Hannover-Döhren: von Hirschheydt 1977. (Deutscher Volkshumor auf der Kanzel) ISBN 3-7777-0869-0
* *Die höchst ergötzlichen Predigten des Jobst Sackmann, weiland Pastors zu Limmer*. Vorwort ('Inleitung') von Ch. H. Kleukens. Insel-Bücherei Nr. 476, Leipzig o.J.
* *Unziemliche hoch- und niederdeutsche Predigten des Jacobus Sackman*. Hrsg. und mit einem Nachwort versehen von Reimer Hansen. Breese im Bruche: Hansen 1982. (Breeser Blätter. 4)

## Literatur

* Wilhelm Blumenberg: *Jacobus Sackmann und seine Zeit.* Geibel, Hannover 1911
* Hans-Werner Dannowski: *Jacobus Sackmann und die Kurfürstin Sophie*. In: *Geschichten um Hannovers Kirchen. Studien, Bilder, Dokumente*. [Hrsg.:] Hans Werner Dannowski und Waldemar R. Röhrbein. Hannover: Lutherhaus-Verlag 1983, S. 162-165. ISBN 3-87502-145-2
* Helmut Zimmermann: *Jacobus Sackmann. Porträt eines Calenberger Predigers*. Hannover: Harenberg 1984. ISBN 3-89042-009-5
* Reimer Hansen: *Die Leichenpredigt auf Michael Wichmann, eine "echte" Predigt Jacobus Sackmanns?* In: *Hannoversche Geschichtsblätter*. N.F. Bd. 38 (1984) S. 77-84.

## Weblenken

*
Mario Aerts

**Mario Aerts** (* 31. Dezember 1974 in Herentals) is en belgisch Radrennfohrer. 

Sein Profi-Loopbahn fung 1996 bi Vlaanderen an. In de Johren 1998 bit 2002 is för för  *Lotto - Mobistar* bzw. later *Lotto - Adecco* antreden. 2003 un 2004 stunn he bi Team Telekom bzw. T-Mobile-Team ünner Verdrag. Siet de Saison 2005 is he bi dat Nahfolgeteam vun sien fröheren Arbeitgever Davitamon-Lotto bzw. Predictor Lotto tätig.

He gellt as  Klassikerspezialist, weer aber ok all fiev Mal bi de Tour de France an’ Start. 

Eerste Platzen gelungen hüm blots selten. 2002 kunn he allerdings dat Rennen La Flèche Wallonne winnen  un wurr in dat Johr ok Tweet in de Bargwertung vun de Tour de France. 
Bi dat Straatenrennen vun de Olympisch Spelen 2008 keem he up en gooden 7. Platz

Enn’ vun de Saison 2011 will  Mario Aerts sien Loopbahn afsluuten, wiel he all siet Johren an Hartrhythmusstörungen litt.

## Weblenken
* Offiziell Websteed
* Mario Aerts in de Datenbank vun Radsportseiten.net
* Mario Aerts in de Datenbank vun de Tour de France (engelsch)
* Mario Aerts in de Datenbank vun Sports-Reference.com (engelsch)
Georg Schambach

**Georg Schambach** (* 9. Januar 1811 in Göttingen; † 15. April 1879 in Aimbeck) weer en düütschen Germanist, Volkskundler un Gymnasialdirekter.

Schambach is 1811 as Söhn von Wilhelmine (boren Thümmel) un den Schoostermeester Georg Schambach in Göttingen boren. Na sien Studium weer he Schoolmeester in Göttingen un later Gymnasialdirekter von dat Progymnasium (vondaag Gymnasium Goetheschool) in Aimbeck. Blangen sien Beroop hett he vör allen Volksvertellen sammelt. Siene *Niedersächsische Sagen und Märchen Aus dem Munde des Volkes* mit alltohoop 261 Sagen un 34 Määrken hett he tohoop mit Wilhelm Müller sammelt. För de plattdüütsche Spraak wichtig weer ok sien *Göttingisch-Grubenhagen’sches Idiotikon*, en Wöörbook, in dat he de plattdüütsche Spraak op dat ole Rebeed von de Förstendömer Grubenhagen un Göttingen optekent hett.

1961 hett en Straat in Berlin-Kladow na em ehren Naam kregen.

## Warken
* ''Die Plattdeutschen Sprichwörter der Fürstenthümer Göttingen und Grubenhagen.'' 1851
* ''Niedersächsische Sagen und Märchen Aus dem Munde des Volkes gesammelt.'' (tohoop mit Wilhelm Müller) 1855
* ''Wörterbuch der niederdeutschen Mundarten der Fürstenthümer Göttingen und Grubenhagen oder Göttingisch-Grubenhagen’sches Idiotikon.'' Wiesbaden, 1858
* ''Niederdeutsche Sprichwörter der Fürstenthümer Göttingen und Grubenhagen. Zweite Sammlung.'' 1863

* *Deutschlands Verfall und Wiedererhebung: Eine Schulrede.* Aimbeck, 1872

## Weblenken
Wilhelm Konrad Hermann Müller

**Wilhelm Konrad Hermann Müller** (* 27. Mai 1812 in Holtsminne; † 4. Januar 1890 in Göttingen) weer en düütschen Germanist. 

Müller is 1812 as Söhn von en Stüürbeamten in Holtsminne boren. 1832 hett he dat Gymnasium in Holtsminne afslaten un denn acht Semester in Göttingen studeert, ünner annern bi Heinrich von Ewald, Otfried Müller, Friedrich Dahlmann, Jacob Grimm, Georg Friedrich Benecke un Friedrich Herbart. An’n 13. Juni 1837 hett he dat Staatsexamen in Geschicht un Düütsch un in’n Januar 1841 sien Dokter maakt. He hett denn in Göttingen lehrt un tohoop mit Georg Schambach Sagen un Määrken ut siene plattdüütsche Heimaat sammelt.

## Warken

* *System und Geschichte der altdeutschen Religion.* 1844
* *Niedersächsische Sagen und Märchen Aus dem Munde des Volkes gesammelt.* (tohoop mit Georg Schambach) 1855

## Weblenken
Antoine Darquier de Pellepoix

**Antoine Darquier de Pellepoix** (* 23. November 1718 in Toulouse; † 18. Januar 1802 in Toulouse) weer en franzöösch Astronom.

He hett in sien Heimatstadt Toulouse arbeit. De Beobachten, de he tüschen 1748 un 1773 makt hett, hett he in dat Book *Observations Astronomiques faites à Toulouse* (Avignon 1777) rutgeven. 

Bi de Söök nah den Kometen van 1779 hett he in’ Januar den Ringnebel M57 opdeckt, blots en paar Daag vör Charles Messier. He hett dat Utsehn vun M57 mit dat Utsehn vun en Planeten vergleeken. 

Tüschen 1791 un 1798 hett he en Katalog upstellt mit Positschonen vun Steerns, de denn vun Jérôme Lalande för sien 1801 rutgeven Steernkatalog bruukt wurr. 

De rechtsextreme un antisemitische Politiker Louis Darquier seggt fälschlicherwies vun sück, dat he en Nahfohr vun Antoine Darquier de Pellepoix is.

## Weblenken
* Antoine Darquier de Pellepoix bi Wolfgang Steinicke
* Biographie bi SEDS
* DNB-Katalog
* Personennaamdatei
Andreas

**Andreas** betekent

* Andreas, en Vörnaam, de an un for sik ut de Greeksche Spraken kummt,
* Andreas, de Naam vun den Apostel Andreas, Simon Petrus sien Broder.
Gitta Franken

**Gitta Franken** (borene Kleen; * 1959 in Haag) is en plattdüütsche Schrieversche un Ledermakersche.

Se is 1959 in Haag boren un in Leezdörp un Grootheid opwussen. Franken schrifft Kinnerböker, Körtgeschichten, Theaterstücken, Hörspelen, Gedichten un Leedtexten op Plattdüütsch, se komponeert ok de Melodien to ehr Leder un is de Baas von de Musikgrupp Gitta Franken-Dreebladd, de ut Gitta Franken, Udo Franken un Ute de Haan besteiht.

Se is mit Udo Franken verheiraadt un hett twee Söhns (Jan un Keno Mennenga). Se leevt in Süüdbrookmerland un hett lange Jahren as Baasfroo von verscheden Kinnergoorns arbeidt.

## Priesen

För ehr Insetten för Plattdüütsch in’n Kinnergoorn hett Franken 1993 den Keerlke-Pries in’e Hand kregen. 2006 weer se nomineert för den Freudenthal-Pries, 2007 weer se nomineert för den Lüttjepütt-Pries. Nadem se 2005 al tohoop mit ehren Mann den Borsla-Pries wunnen hett, hett se em 2011 noch maal wedder kregen, ditmaal alleen un för ehr Höörspeel *En Müür*. 2013 hett se för ehr Vertellen *Swiegen* den Johann-Friedrich-Dirks-Pries wunnen.

## Warken

* *De Steernenkinner.* Oostfreessche Landschup, Auerk 1994
* *Komm, sing un danz mit mi.* Oostfreessche Landschup, Auerk 1995
* *Buur Hermann up Reisen.* Sülvtsverlag, Süüdbrookmerland 1998
* *Dat moiste Bild.* Hebus-Verlag, Leer 2001, ISBN 3-935083-03-3
* *De Steernenkinner.* Mahnke, Veern 2001
* *Doornroosje.* Mahnke, Veern 2001
* *Dat is ja woll verhext.* Mahnke, Veern 2002
* *Hinni in Gefahr.* Leda-Verlag, Leer 2004, ISBN 3-934927-54-8
* *En Fall för Willi.* Mahnke, Veern 2004
* *Koornblömen un Mohn* (CD) Sülvstverlag, Südbrookmerland [2004]
* *In Toornhusen geiht wat scheev.* [Bösel] 2005
* *Toornmanntjes Trick.* Soltau-Kurier-Norden (SKN), Nörden 2006, ISBN 3-928327-92-5
* *Dat Leven even.* (CD) Sülvstverlag, Süüdbrookmerland [2009]
* *Plattdütsk is cool* (CD) Sülvstverlag, Südbrookmerland [2009]
* *Plattdütsk is cool* (Lederheft), Soltau-Kurier-Norden (SKN), Nörden 2009, ISBN 978-3-939870-28-9
* *En Müür* (Hörspeel) [Borsla-Vereinigung, Bösel] 2011
* *De Gedanken sünd freei* (CD) Sülvstverlag, Südbrookmerland [2011]

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken
* http://www.dreebladd.de
Andreas (Apostel)

**Andreas** (Greeksch: Ανδρέας, *Andreas*, "de Mannliche, de Modige") is en Jünger vun Johannes den Döper ween. Na den siene Exekutschoon is he en Apostel vun Jesus vun Nazaret wurrn, just so, as sien Broer Simon. He warrt as de Grünner un eerste Bischop vun de Karken vun Byzanz ankeken. Vundeswegen warrt he ok ankeken as Schutzheiligen vun dat Ökumeensche Patriarchat vun Konstantinopel.

## Leven
Boren is he in Bethsaida. Just, as sien Broer weer he Fischer vun Beroop An dat Enn vun sien Leven schall Andreas as Merteler sturven sien in de Gemarken vun Achaia an en diagonal Krüüz. Vundeswegen warrt düsse Soort Krüüz bit up den hüdigen Dag Andreaskrüüz nömmt. De Traditschoon mellt, dat he nich an just so en Krüüz starven woll, as Jesus sülms. Andreas schall begraven wurrn ween in de Stadt Patras in Grekenland. Dor warrt he noch hüdigendags bannig verehrt. De Patriarch vun Konstantinopel warrt as de Nafolger vun Andreas ankeken, just so, as de Bischop vun Rom as Nafolger vun Petrus gellen deit. De Patriarch vun Konstantinopel warrt as de bedüdenste Bischop vun de weltwiede Gemeenschop vun de Orthodoxe Karken ankeken. Vundeswegen warrt he *Ökumeensch Partriarch* nömmt. Ökumene kummt vun dat greeksche Woort for de *bewohnte Welt*.

## Verehren
De Naamdag vun düssen Hilligen is an'n 30. November. Düsse Dag is ok en Markeldag, wo düsse Weerspröök bi tohören deit:
:*Wenn Sankt-Andrees unner [[Snee]] sik mutt bücken, schall dat tokamen Johr keen [[Koorn]] glücken.*
Andreas is de Schutzheilige vun Russland, Schottland, Spanien, Grekenland, Sizilien, Nedderöösterriek, Burgund, Achaia, Neapel, Ravenna, Brescia, Amalfi, Mantua, Pesaro, Avranches, Bordeaux, Wemeldinge, Aartrijke, Brügge, Patras, Berchtesgaden, Bruunswiek, Hattem, Hartogdom Holsteen, Lampertsheim, Luxemborg, Minnen, Plymouth, dat Bisdom Konstantinopel, dat Bisdom Grand Rapids, den Schottschen Orden vun de Diessel un denn ok noch vun de Fischers, de Fischhökers, de Singers, de Spinners, de Seilers un de Steenhauers. He warrt anropen gegen Jicht, Stieven Nacken, Krämpe un Dysenterie, bovento noch for Hochtiedsglück un Kinnersegen.

## De Orden vun Sankt Andreas

De Orden vun Sankt Andreas in Russland un in Barbados un de Schottsche Orden vun de Diessel bruukt sien Naam, dat Andreaskrüüz oder sien Bild. De Russ’sche Federatschoon hett as hööchst Ehrenteken den „Orden vun Sankt Andreas Protocletos“ inricht'. *Protocletos* is Greeksch un bedutt *eerstberopen*.

## Belege


## Weblenken
Freddie Gruber

**Freddie Gruber** (* 27. Mai 1927 in de Bronx, New York City; † 11. Oktober 2011 in Los Angeles) weer en US-amerikaansch Jazz-Slagtüüchspeler un Musikpädagoog.

## Leven un Wark
De Vader vun Gruber weer Ballsaaldanzer. Nah Studienjohren ünner annern bi Henry Adler (1941/42) hett he mit Morey Feld, Mickey Scrima un Cozy Cole arbeit. Af 1943 weer he as  professionell Musiker tätig, so harr he in de 1940er Johren en Trio mit Ram Ramirez, dat in dat New Yorker Greenwich Village uptreden is, buterdem speel he mit Benny Ventura. In en Metronome-Artikel *(The Shape of Jazz to Come)* hett  Barry Ulanov sien polyrhythmisch Konzept hervörhaben. Gruber weer en Leven lang mit Buddy Rich Früend, mit de he tietwies ok tosommen wahnt hett. Enn’ vun de 1940er Johren speel he mit Tony Scott, Jackie Paris, Rudy Vallee, in dat Three Deuces mit Harry „The Hipster“ Gibson, Dave Schildkraut, Tony Fruscella un Buddy DeFranco. He hörr ok to de Gene-Roland-Probenband un speel dor mit so bekannt Musikers as Charlie Parker, Al Cohn/Zoot Sims, Red Rodney un Anfang vun de 1950er Johren mit Oscar Pettiford.

1955 truck he nah Kalifornien, hett kört in Las Vegas arbeit un wark in de tweet Hälft vun de 1950er Johren in Los Angeles an Sessions mit Scott LaFaro, Gary Peacock, Charlie Haden, Hampton Hawes, Dexter Gordon, Bobby Hutcherson, Walter Norris un Dave Pike mit; Midden vun de 1960er Johren speel he mit Art Pepper. In disse Tiet fung he an, mehr to ünnerrichten, eerst in Clubs un in Terry Gibbs sien Musikgeschäft (1965–67), denn in sien eegen Huus. To sien Schölers hebbt ünner annern  John Guerin un Don Ellis hörrt, later Neil Peart, Vinnie Colaiuta, Steve Smith, Dave Weckl, Peter Erskine, Adam Nussbaum, Anton Fig, Jim Keltner oder Mitch Mitchell. Buterdem hull he regelmaatig Workshops un Kurse in Europa.

De Slagtüüchspeler Elvin Jones tell Gruber to sien Hööftinflooten.

## Diskographisch Henwiesen
* Gene Roland Band: *The Band That Never Was* (Spotlite, 1948)

## Borns/Weblenken
* Freddie Gruber bi ''Drummerworld''
* Feature över  Freddie Gruber in *[[JazzTimes]]*
* Porträt bi ''Yamaha.com''

## Lexikalisch Indrag
* Leonard Feather, Ira Gitler: *The Biographical Encyclopedia of Jazz.* Oxford University Press, Oxford usw. 1999, ISBN 978-0-19-532000-8.

## Enkeld Nahwiesen
Martin Chalfie

**Martin Chalfie** (* 15. Januar 1947 in Chicago, Illinois) is en US-amerikaansch Bioloog, de gemeensam mit Osamu Shimomura un Roger Yonchien Tsien 2008 den Nobelpries för Chemie kreeg. 

## Leven un Wark
Chalfie hett 1977 an de Harvard University sien Doktertitel in Physiologie makt. 1982 wurr he außerordentlich Perfesser för Biologie an de Columbia University. Later wurr he William-R.-Kenan-Jr.-Perfesser för Biologie an de glieker Universität.

Chalfie hett up dat Rebeet vun de Telldifferenzeeren warkt. Besünners interessert he sück för de Entwicklung un Funktschoon vun Nerventellen, de he an dat Bispeel vun den Fadenwürm *[[Caenorhabditis elegans]]* ünnersöcht hett. Buterdem entwickel he nee experimentelle Methoden för disse Ünnersöken. So kunn he 1994 dat Gen vun dat gröön fluoreszeeren Protein eerstmals buterhalv vun de Qualle *[[Aequorea victoria]]* to Expression bringen. Dat weer de Dörbröök vun dat Protein as en genetisch Marker.

Chalfie is mit Tulle Hazelrigg verheiraadt, de ok en Professur an de Columbia University innehett, un hett een Dochter.

## Schriften
* Martin Chalfie und Steven Kain: *Green Fluorescent Protein. Properties, Applications and Protocols*. 2. Uplaag, Wiley & Sons, Hoboken 2006, ISBN 0-471-73682-1

## Utteknungen
* 2006 Lewis S. Rosenstiel Award for Distinguished Work in Basic Medical Science
* 2008 E. B. Wilson Medal
* 2008 Nobelpries för Chemie

## Liddmaat
* National Academy of Sciences
* American Academy of Arts and Sciences

## Enkeld Nahwiesen


## Literatur
* *Who's Who in America*, 2007, S. 737, ISBN 0-8379-7006-7
** American Men and Women of Science*. 19. Uplaag, Band 2, S. 150, ISBN 0-8352-3463-0

## Weblenken
*
* Martin Chalfie up columbia.edu (engelsch)
* Martin Chalfie up columbia.edu (engelsch)
* Interview mit Martin Chalfie (engelsch)
* Bob Nelson: ''Mystery of Sense of Touch Is within Scientist's Reach''. In: *Columbia University Record*. Band 22, Nr. 9, 15. November 1996
* Chalfie up de Siet vun den Nobelpries
* Personennaamdatei
Edyta Geppert

**Edyta Geppert** (* 27. November 1953 in Nowa Ruda) is en poolsch Singerin. 

Edyta Geppert fung mit Gesang in de Folkloregrupp *Zespół Pieśni i Tańca Nowa Ruda* an. Hör Gesangsausbildung kreeg se an de Musikschool Frederic Chopin in Warschau. Hör Dörbröök harr se 1984, as se dat poolsch Chansonfestival in Breslau un in dat glieker Johr den Grand Prix des Festival vun dat poolsch Leed in  Oppeln wunn. Dit Festival wunn se mit dat Leed *Jaka róża, taki cierń* *(As de Roos, so de Doorn)*. De Song wurr hör eerst Hit in Polen un weer Grundlaag vun hör wiedergahn Spood. Dat Festival in Oppeln hett se ok noch in de Johren 1986 un 1995 wunnen. 

Edyta Geppert singt vör allen Chansons un vertoont Poesie. To hör Repertoire hörrn vör allen Leeder ut de Feer vun Agnieszka Osiecka.

## Weblenken
*Offiziell Homepage (poolsch)