open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mathematik

De **Mathematik** is een formale Wetenskap, de, döör logiske Definitschonen sülvst skapene Strukturen, unnersügt. Se is uut et Riäken un Miäten hervörkuomen un daint as Behülpswetenskap för annere Wetenskapen so as Physik, Chemie, Biologie, Spraokwetenskap un alle Ingenieurwetenskapen.

## Geschichte
Mit den Begreep Mathematik wurr ehrmaals de gesamte Wetenschop betekent. Eerst laterhen, as de Wetenschop sik in enkelte Dele upklöven de, verstund man unner Mathematik dat, wat man ok vundaag darunner versteiht, nämlich de Lehr van de Tahlen un Formen. Woans un wennehr de Mathematik ehren Anfang nehm, dat lett sik nich mehr faststellen. Se existeert al so lang, as dat Minschen gifft. Tominnst existeer se al bi de eersten Minschen, wenn de t.B. dat Wild in glieke Delen updelen mussen un denn nix anners deen, as mit Bröök to reken. De Mathematik geiht up socke eenfachen Vörgänge trüch.
## Rullen vun de Mathematik in de Wetenschoppen
Of de Mathematik en Natuurwetenschop is, warrt al lang diskuteert: Wiel de Mathematikers nix mit de Natuur in den strengen Sinn to doon hett, meent wecke Lüüd, dat de Mathematik keen Natuurwetenschop sien kann. Aver an wecke Universitäten gifft dat ok en Dr. rer.nat., wenn en Mathematiker in Mathematik promoveert hett, wiel de Mathematikers dor bi de natuurwetenschopliche Fakultät höört. Op de Fraag, to "welk" Wetenschoppen de Mathematik höört, gifft dat woll keen rechte Antwoort, man en Sellschopswetenschop is dat woll nich.

## Indelen vun de Mathematik
De Mathematik kann in twee grote Rebeden indeelt warrn, de **Reine Mathematik** un de **Anwennte Mathematik**.

To de *Reine Mathematik* höört disse Delen:
* Algebra (t.B. elementare oder algebraische Tallentheorie, Algebra, Geometrie)
* Analysis (t.B. Analysis, Funkschonentheorie - dat is de "Analysis", de sik mit de komplexen Tallen befaat -, gewöhnliche un partielle Differentialglieken)
* Topologie (t.B. mengentheoretische odder algebraische Topologie)

un in de *Anwennte Mathematik* gifft dat disse Delen:
* Numerik (t.B. vun Differentialglieken, lineare Gliekensystemen oder vun dynamischen Systemen)
* Stochastik
* Kombinatorik (de Wetenskap van't tällen)
* Graphentheorie
Johanneum

Dat **Johanneum**, de "Gelehrtenschule des Johanneums", ward 1529 vun Johannes Bugenhagen grünnt un is dat öllste Hamborger Gymnasium.

De School weer eerst in’t säkulariseert St.-Johannis-Kloster, vun wat et sien Naam hett, trock in de 19. Johrhunnert an de Steede vun de ehemaalsche Doom un 1914 in de Komplex vun Buwarken vun uns Tied. 
Hie worr dat Patriziat vun de Stadtrepubliek humanistisch billt. Georg Philipp Telemann un Philipp Emanuel Bach weern hie Kantoren.
Ok vandage kann ener hie sien Abitur mit Latien un Ooltgreeksch maken.

Beröhmte ehemaalsche Schöler:
* Ralph Giordano
* Friedrich Hebbel
* Gerrit Heesemann (Lotto King Karl)
* Heinrich Hertz
* Gerhard Herzberg
* Walter Jens
* Johann Georg Mönckeberg (1766–1842)
* Johann Georg Mönckeberg (1839–1908)
* Hans Erich Nossack
* Wolfgang Petersen
* Hjalmar Schacht
* Friedemann Schulz von Thun
* Gottfried Semper
* Kurt Sieveking
* Aby Warburg
* Johann Hinrich Wichern
* Axel Zwingenberger
Christianeum

Dat **Christianeum** is en humanistisch Gymnasium in Othmarschen in Hamborg in’n Bezirk Altno.

Dat **Krischaneum** wurd 1688 as Latienschool in Altno grünnt, wat dortiets to Sleswig-Holsteen tohören dä. Sleswig-Holsteen weer dormals däänsch. Et harr dor Stiftungen vun 1725 an mit ene vandage noch belangrieke Bibliothek (Wiegendruck vun Dantes „*Divina Commedia*“). Et weer vun 1738 bet 1771 en Hochschool mit al Fachberieke vun de damalsche Tiet. 1864 wurd Altno en Oort in Preußen, 1937 in Hamborg. Över de Johrhunnerte harr dat Krischaneum ene Konkurrenz to’n Johanneum vun de Binnenstadt in Hamborg. De Historiker Theodor Mommsen un de Filossof Friedrich Paulsen weern ok op dat Krischaneum.

Dat dat rieke Börgerdoom an de Ilv vun Nienstedten bet Blankenese all lang siene Kinner to’n Christianeum sendt, weer för dat Niveau un de Pinunsen vun de School good. 1965 kemen de Deerns an’e School; ok Bettina Röhl weer Krischaneerin.

1969 meek de School twee nördddüütsche Ännerungen: de Schölermitberootung bi Tügniskonferenzen un dat Wahlfach Russ’sch an de Steede vun Greeksch. Ok 2005 kann ener dor mit Latien un Greeksch oder Russ’sch oder Mandarin sien Abitur moken. Dat Hin un Her vun de Schölers na Sankt Petersborg löppt gau.

## Kiek ok
Theodorianum

De Historie vun't Gymnasium **Theodorianum** in't Stadtzentrum vun Patterbuorn in Noordrhien-Westfalen is in ene Tied vun mier as 1000 Johr. De eerste Tied vun de School is dat 8. Johrhunnert. Vun de ehemalsch karolingsch Domschool worr in de Hansetied dat humanistisch Gymnasium Salentinianum un dat theodorianische Gymnasium vun de Jesuiten. Dor de Övergang noh Preußen ward de School en neuhumanistisch Gymnasium. Vandage is de School dat enig humanistisch Gymnasium in Paderbuorne un is de latste Schol in ene Bischopsstadt in Ruhr-Westfalen, de in de 5. Klass blots Klassen mit Latien hett. Vandage is de School nich mier typiseert.

* Friedrich Wilhelm Weber (1813 - 1894)
* Karl Weierstraß (1815 - 1897), Mathematiker
* Wilhelm Waldeyer (1836 - 1921), Anatom
* Wilhelm Schneider (1847 - 1909), Bischop vun Paderbuorne
* Franz Hitze (1851 - 1921)
* Clemens Bäumker (1853 - 1924), Philosophiehistoriker
* Engelbert Humperdinck (1854 - 1921), Komponist
* Caspar Klein (1865 - 1941), Erzbischop vun Paderbuorne
* Johannes Linneborn (1867 - 1933), Dompropst
* Wilhelm Cuno (1876 - 1933), Riekskanzler
* Paul Lejeune-Jung (1882 - 1944)
Poitevin-saintongeais

**Poitevin-saintongeais** (Parlanjhe, Parlange) is ene gallo-romansche Spraak vun ene nich groote Tahl vun Minsche in Frankriek, meest Poitou-Charentes. De Bezirke, wo dat snackt ward sün Vendée, Deux-Sèvres, Vienne, Charente, Charente-Maritime, Gironde un Loire-Atlantique. Dat is ene vun de Regionalspraken vun Frankriek. Dat is ene vun de langues d'oïl män hett Tekens vun de Okzitansche Spraak. De Spraak is op de Grens twüschen de twee Spraken, wat ok an de Historie vun de Oortsnamen to sehn is. De langues d'oïl gungen wieder noh Söden un kreegen Tekens vun de Okzitansche Spraak.

François Rabelais schreev dat he düsse Spraak leerte.
De eerste schrewen Bruuk vun düsse Spraak weer in't 13. Johrhunnert. De eerste druckte Text weer vun 1554. Traditschonell sün Dramen un Monologe för de Literatur vun't Poitevin-saintongeais de gröttste Deel. Vun't 19. Johrhunnert gaevv dat Journalistik in disse Spraak (sünners siet dat Weekblad Le Subiet vun 1901). 1973 kehm ene Standardschrievwies, de nun sik dorchsett hett.
Textbispeel:
* Poitevin-saintongeais: Le poetevin-séntunjhaes ét de l'aeràie daus parlanjhes d'oéll, mé le cote l'aeràie de çhélés d'o. O fét que l'at daus marques daus deùs bords. Mé l'at étou daus marques rén qu'a li.
* Platt: Dat Poitevin-saintongeais is ut de Zone vun de langues d'oïl, män se grenzt an't Rebeet vun de okzitansche Spraak. Dat mokt dat dat Tekens vun de twee Rebeete hett. Män dat hett ook Tekens, de en egen sün.
Russische Spraak

**Russ'sch** (rus. *русский язык*, *русский*) is een slaawsche Spraak in Osteuropa un Asien. De Spraak warrt vun 163,8 Mio. Lüde as Muddersprake un vun 114 Mio. Minschen as Tweetsprake snackt.

Russ’sch is Amtsspraak vun Russland, Wittrussland (tohopen mit Wittruss'sch). Bovenhen is dat offizielle Spraak in Kasachstan (tohopen mit Kasachisch as Amtsspraak), Kirgisistan (tohopen mit Kirgisisch as Amtsspraak) un de Autonome Republiek Krim, de to de Ukraine tohöörn deit (tohopen mit Ukrainsch un Krimtartaarsch). Ok in en Reeg vun Oblasten in de Süüdoostukraine is se en regionale Amtsspraak. Dor gifft dat avers vunwegen de Politik allerhand Striet um.

## Alfabet
Hoogdüütsche Dialekten

**(Hooch)düütsch** *((Hauch)düütsch, (Hoogdüütsch))* höört to de westgermaansche Spraaken, de en Deel vun de indogermansche Spraaken sünd. In Düütschland un veer annere Staaten is disse Spraak de Amtsspraak.
Dat gifft 'n ganzen Barg hoochdüütsche Dialekten, kiek bi *[[Düütsche Spraak#hoochdüütsche Dialekte]]*.

## Enkeld Nahwiesen
Warberich

**Warberich** oder **Warborg** is ene Arzbischopsstadt in'n Kreis Höxter in Westfalen. Warborg liggt in Noordrhien-Westfalen, in Oostwestfalen an de Grenz to Hessen. De Stadt hett mehr as 20.000 Inwahners. De gröttste Vörstadt is Schkjerbe. Warberich is dat Middelzentrum vun ene Landweertschapsregion, ok wenn all Gemeenden in'n Kreis Städer sün.
 
## Verkehr
Vun1849 af an gifft dat in Warberich en Bahnhoff un de Stadt is an den Iesenbahn-Verkehr anbunnen. Hüdigendags kann een ok mit den ICE noh Süüddüütschland föhren. Mit de Anslusssteed *Warburg* vun de A 44 (Oost-West-Verbinnen) is de Gegend an dat Autobahnnett anbunnen; de A 7 (Noord-Süüd-Ass) is nich wiet un löppt bi Kassel langs. 

## Historie
Dat geev hier en sassischen Adelssitz in't 8. Johrhunnert. Om 1000 geev dat hier en Borg vun Graaf Dodiko op de Wartberg.

Wegens de Daud vun de Graf Dodiko keem sien Land an den Bischop vun Patterbuorn. Nich veel later kreg de Bischop de Rechten vun den Graaf. In't 12. Johrhunnert kreeg de ole Stadt Stadtrecht. De Neestadt *Wartberg* is in dat 13. Johrhunnert vun den Bischop vun Patterbuorn gründ't wurrn. De ole un de niege Stadt worrn Liddmaten vun de Hanse. 1436 worrn de Steden verenigt. 1568 worr dat Raathuus twischen de vörmoligen Steder buut. De Dörtigjohrige Krieg weer för de Stadt de Grund för den Neddergang. Eerst 1892 harr Warburg de Schulden ut de Dörtigjohrig Krieg aftahlt. 

Johann Conrad Schlaun worr 1695 in Nörde bi Warberich boren. Vun 1802 weer Warberich preuß’sch, man vun 1807 bet 1812 höör dat to Napoleon sien Königriek Westfalen. 
1933 kreeg de Düütsche Zentrumspartei 67,2 % un de NSDAP 21,8 %. 1983 worr Warberich bi de Grünnung Liddmaat vun de Westfäälsche Hansebunn. De Börgermeester is Tobias Scherf vun de CDU. Hier gifft dat dat Gymnasium Marianum, wat ene ole School is. Dat Hamborger Bankhus Warburg hett sien Naam vun en Familiennaam, de vun düsse Stadt herkamen deit.
Ook anner Steden in'n Kreis sünd in de Niege Hanse, ten Bispeel Höxter un Brakel.

## Warbericher Sieten

* http://www.warburg.de
* http://www.thw-warburg.de
* https://web.archive.org/web/20050209235652/http://www.marianer.de/

## Footnoten
Höxter

**Höxter** is ene Stadt mit över 30.000 Inwahners in't Werserbarglann an de Werser. Höxter liggt in Ostwestfalen in Noordrhien-Westfalen. 
## Historie
### Corvey un Höxter
As Ludwig de Fromme dat Klooster Corvey an de Werser in dat Johr 822 grünnen dö, geev he Höxter an dat Klooster.  Dat Klooster in Corvey weer weer bet 1803 de Seet vun en religiösen Staat in't Hillige Röömsche Riek vun de Düütsche Natschoon. 100 Johr lang weer Corvey de eenzige Stäe in dat Land vun de Sassen, wo een studeern kunn. Ansgar, de later Bischop vun Hamborg un Bremen weer un dat Christendom na Skandinavien broch, güng hier na School. Hrabanus Maurus, de Schriever vun Enzyklopädien un ok Arzbischop vun Mainz mit den Titel Praeceptor Germaniae, wat Lehrmeester vun Düütschland heet, weer hie ook an de School aktiv. Veel later is Hoffmann von Fallersleben Bibliothekar in de Klosterbibliothek ween. Hüdigendags sitt dor en germanistisch Institut vun de Patterbuorner Universität in. De Bibliothek hett över 60.000 Böker un ene vun de gröttste Sammlungen vun engelsche Literatur in Düütschland. Dat Westwark vun de ehemaalsche Kloosterkark is dat öllste Buwark ut dat Middelöller in Westfalen. Dat Buwark worr noh de Dörtigjohrig Krieg wedder upbut. Dat keem 1740 to Enn. Vandage hört dat Slott de Hartöög vun Ratibor, de ook Försten vun Corvey sünd. De Schrieverin Agnes Miegel ut Oostpreußen schreev över Corvey: *Würde mich jemand fragen, was er sehen müßte im Weserland, wenn ihm nur ein einziger Tag dafür bliebe, so würde ich ihn nach Corvey führen*. 

### Historie vun de Stadt Höxter

1250 kreeg Höxter de Stadtrechten. Vun 1295 af an höör de Stadt to de Hanse mit to. 
Dat Raathuus vun Höxter worr 1613 in de Werserrenaissance but. In't Tillyhuus vun 1598 weer woll in de Dörtigjohrig Krieg de Feldherr Tilly. De dörtigjohrig Krieg weer de gröttste Katastrophe in de Historie vun de Stadt. Kunsthistorisch vun Bedütung is ook de Dechanei vun 1561. Dat öllste Buwark, wat vandage noch ganz steiht is de Kark St. Kiliani. En gotisch Kunstwark is de Marienkark. In't 17. Johrhunnert weer Höxter 100 % luthersch, män siet lang sün hie mier katholsche denn evangeelsche Inwahners. Vandage is Höxter ene vun de Steden vun de Fackhoogschool Lippe un Höxter. In de Söden vun Höxter is de Cheruskerweg. In Höxter löpen dree Beken dor de Stadt. Ene anner Kreisstadt bi Höxter is Holtsminne in Neddersassen. Op de anner Siet vun de Werser is de Solling. De längste Stedenpartnerschaft vun Höxter is mit Corbie in de Picardie in Nordfrankriek, wat de Nam Corvey gäwen hett. De anner Städer  in'n Kreis, wo dat kene Darpgemeenten gifft, sün Bad Driburg, Beverungen, Borgentreich, Brakel, Marienmünster, Nieheim, Steinheim, Warburg un Willebadessen. Wilhelm Raabe hett in sien Roman Höxter und Corvey över de Öörd Höxter un Corvey schrewen.

Höxter is as ok veele anner Steden in'n Kreis in de Niege Hanse.
De ehemaalige SPD-Liddmaat vun de Bunnsdag Wolf-Michael Catenhusen un Thomas von Heesen, de Speler, Trainer un Manager vun DSC Arminia Bielefeld ween is, stammt ut Höxter.

## Weblinks

* Website van de Stadt Höxter
Płock

**Płock** (Utspraak []) is de derdgröttste Stadt in Masowien, wat de Bezirk in Polen is, in de ok de Hööftstadt Warschau is. Płock (hoochdüütsch inst Plozk) is ene Stadt mit 128.000 Inwahners (2003) an de Wießel nördwestelk vun Warschau, män nich in de Ballungsregion Warschau. Płock weer vun 1975 bet 1998 Hööftstadt vun sien egen Bezirk. Vun 1806 bet 1815 weer de Stadt de Hööftstadt vun en napoleonsch Bezirk. Płock weer ene vun de Hööftöört vun’t Hartogdoom Masowien. Siet 1031 is Płock ene Stadt. In’t 12. Johrhunnert worr de Nam Płock dat eerste Mol nannt. De Płocker Dom hett Gräber vun poolsche Hartöge. Dat Politechnika Warszawska, ene technisch Hoochschool, hett hier en Deel. PKN Orlen, de gröttste poolsche Eulgeselsschap is hie. Dat gifft hier en Pipeline vun Russland na Düütschland. Ene altkatholsche Kark, de *Kościół Starokatolicki Mariawitów* het hier sien Sitz. In Płock gifft dat de eerste-Liga-Vereen Wisła Płock.
Serbokroaatsche Spraak

**Serbo-Kroaatsch** is ene süüdslaavsche diasistem un de gemeen Amtsspraak vun Kroatien un Bosnien-Herzegowina. Dat is de in all Delen vun't Land offizielle Spraak in Serbien un Montenegro. Serbokroaatsch hett ok vele Lüüd, de dat as Moderspraak snackt in Düütschland, Österriek un anner Länner. 

In Ungarn warrt de Dialekte:

De torlakisch Dialekte sünd (4):
* belogradčik-Trn-Breznik in Bulgarien (ekavich-šwakavich)
* srvljiško-zaplanjski in Serbien un Bulgarien (ekavich-šwakavich)
* timočko-lužnički in Serbien (ekavich-šwakavich)
* prizrensko-južnomoravski in Serbien, Kosovo un Noordmakedonien (ekavich-dekavich)

De štokavisch Dialekte sünd (7): 
* kosovsko-resavski (varianten smederevsko-vršački) in Serbien un Kosovo (ekavich-dekavisch)
* šumadijsko-vojvodanski in Serbien (ekavisch-dekavisch)
* zetsko-južnosandžacki in Montenegro (ijekavisch-đekavisch)
* istočnobosanski in Bosnien-Herzegowina (ijekavisch-ščakavisch)
* istočnohercegovački in ijekavich varijenten (Bosnien-Herzegowina-(ijekavisch-ščakavisch)) , (Montenegro-(ijekavisch-đekavisch)), (Serbien-(ijekavisch-ekavisch)) un (Kroatien (ijekavisch-štokavich)).
* zapadni-ikavski in Kroatien in Bosnien-Herzegowina (ikavisch)
* slavonski in Kroatien (ikavisch, ekavisch, ijekavisch)

čakavisch Dialekten (Kroatien) sünd (6):
* buzetski (ekavich-kajkavisch)
* sjevernočakavski (ekavisch)
* srednjočakavski (ekavisch-ikavisch)
* jugozapadni istarski (ikavisch-štokavisch)
* južnočakavski (ikavisch)
* lastovski (ijekavisch)

Kajkavisch Dialekten (Kroatien) sünd (6):
* zagorsko-medimurski (ekavisch in varianten ijekavisch)
* krizevačko-podravski (ekavisch)
* turopoljsko-posavski (ekavisch)
* prigorski (ekavisch-čakavisch)
* donjosutlanski (ikavisch-čakavisch)
* goranski (ikavisch)
Wipperfürth

**Wipperfürth** is ene Hansestadt in de Oberbergisch Kreis. Se is de öllste Stadt in't Bergisch Land un wurr 1131 eerstmals schriftlich nöömt. Se hett 20.879 Inwahner (Stand: 31. Dezember 2021) up en Flach van 118,3 km².

Wipperfürth liggt an de Fluss Wupper, vun de se ok de Nam hett.
De Stadt Wipperfürth hett 8 Bezirke:
# Binnenstadt Wipperfürth
# Egen
# Kreuzberg
# Ohl
# Agathaberg
# Thier
# Wipperfeld
# Hämmern

1328 begunn in Wipperfürth de Prägung vun Groschen in Düütschland. 
Beröhmte Lü, de mit de Stadt in Verbindung weern:
* Konrad Martin (1812-1879), Bischop vun Patterbuorn
* Alois Pollender (1800-1879), Entdecker vun de Miltbrandbazillus (1855)
* Joseph Mausbach (1861-1931), Moraltheolog, Sozialethiker, Parlamentarier
* Ernst Lotz (1887-1948), Eerste Kultusminister vun Rhienland-Palz
* Franz Rudolf Bornewasser (1866-1951), Bischop vun Trier siet 1922
* Udo Lattek

## Literatur

* Peter Opladen, Das Dekanat Wipperfürth, Siegburg 1955;
* Anneliese Triller/Jörg Füchtner, Das Abschriftenbuch der Stadt Wipperfürth, Essen 1969;
* Frank Berger/Fred Antweiler, Wipperfürth gestern und heute, Remsched 1984
* Fred Antweiler/Frank Berger, Wipperfürth und seine Kirchdörfer, Bergisch Gladbach 1986.
Mühlhausen

**Mühlhausen** is de Kreisstadt vun’n Unstrut-Hainich-Kreis in Döringen. Die Stadt liggt an de Fluss Unstrut un hett 38.000 Inwahners.

Mühlhausen hett de gröttste Stadtkirmes vun Düütschland

De Partnerstäder sünd:
* Tourcoing (Frankriek)
* Eschwege (Hessen)
* Mönster (Noordrhien-Westfalen)
* Kronstadt (Russland)
Mühlhausen weer lang in de Hanse un siet 1310 mit de Hansestäder Erfurt un Nordhausen in de
Döringer Dreestäderbund. Mühlhausen weer Friee Rieksstadt.

Mit de Buernkrieg worr Mühlhausen dor Thomas Müntzer ten Zentrum vun de Bewegung. Noh de Nedderlaag vun der Buern worr de radikale Reformater Thomas Müntzer vör de Doren vun de Stadt hinricht. 

In de VEB Mikroelektronik »Wilhelm Pieck« worrn hie de meest bruukte Heimcomputer-Serie vun de DDR maakt: de *Kleencomputer* KC 85/2, KC 85/3 un KC 85/4.

## Scholen in Mühlhausen
* Albert-Schweitzer-Gymnasium
* Tilesius-Gymnasium
* Evangelisches Gymnasium
* Berufliches Gymnasium
* Forstbergschule
* Margaretenschule
* Martinischule
* Nikolaischule
* Stadtbergschule
* Thomas-Müntzer-Schule

## Websteden
Dülmen

**Dülmen** is ene ehemaalsche Hansestadt in’n Kreis Koosfeld in dat Mönsterland mit 47.485 Inwahners. Bullern is de Deel vun de Stadt, de en egen Bohnhoff hett. Dülmen hett ene Grenz mit de Stadt Haltern in’t Ruhrrebeet.

So wat twölf Kilometer westen vun Dülmen, in’n Merfelder Brook, leevt al siet minnestens dat 14. Johrhunnert en Hood vun Dülmener Wildpeer. Hüüt hett de Hood en Grött vun 440 Deeren.

## Historie

Dat eerste Maal worr de Oort Dülmen as „Dulmenni“ 889 nöömt. De Stadtrechten kreeg Dülmen den 22. April 1311. Dülmen worr 1470 Liddmaat vun de Hanse.

Bet 2003 harr Dülmen ene Kaserne vun de Bundswehr.

## Literatur

* *Dülmener Lesebuch Band 1-6.* Laumann-Verlag, Dülmen, ISBN 3-87466-144-X
* Stefan Sudmann (Rutgever): *Geschichte der Stadt Dülmen.* Laumann-Verlag, Dülmen 2011, ISBN 978-3-89960-348-4

## Weblenks

* Websteed vun de Stadt Dülmen (hoochdüütsch)
* Websteed vun de Heimatverein Dülmen (hoochdüütsch)
Kolbarg

**Kolbarg** ([]) oder **Kolberg** ([]) – düütsch *Kolberg* ([]), fröher *Colberg* schreven; poolsch vandage *Kołobrzeg* nöömt ([] ); kaschuubsch *Kòlbrzég* – is ene Hansestadt mit circa 43.000 Inwahners in de Woiwodschop Westpommern, vun 1950 bet 1999 in de Bezirk Köslin in Polen. De Naam is slawsch un hett de Bedüding *bi de Kant*. Kolbarg liggt an de Fluss Persant an de Södkant vun de Oostsee. Kolbarg is de Kreisstadt vun'n Kreis Kolbarg un liggt in de Midd vun Hinnerpommern. Kolbarg weer inst en belangriek Hoben, wiels dat hie Solt geev. Vun 972 bet circa 1013 weer Kolbarg dat eerste Mol in Polen. Kolbarg worr 1000 Bischopssitz. Vandage gifft dat noch de Kolbarger Doom. 1255 worr Kolbarg Stadt mit Lübisch Recht. Denn kehmen ok Lü ut't Römsche Riek vun de düütsche Natschoon. Vun 1637 bet 1721 weer de Stadt in Sweden. Nadem weer de Stadt in Preußen. Kort vör't End vun de Twete Weltkrieg worr de Stadt vun Joseph Goebbels as de Stadt vun de Propagandafilm Kolberg utwählt. De Film gung över de Verdeffenderung vun de Stadt dor't pruißisk Heer 1807 in de napoleonisch Kriegen. Vandage gifft dat hie dat Internatioonale Festival för Folklore Interfolk. Egon Krenz, de laatste Generalsekretär vun de SED worr hie geboren. Agnieszka Rylik, de Weltmeester in't Kickboxen worr ok hie boren. Erich von Manstein weer hie vör de Nazi-Tied bi de Arbeid. Vun Kolbarg noh Pyrzowice is de Snelstraat in Planung. Kolbarg hett de 6. belangriekste Hoben in Polen, wat nich sünners veel is. In de Hoben is ok ene Seebrügge.

## Biller

Latarnia Morska w Kołobrzegu, FOT. Jakub Strzelczyk.jpg|Lüchttoorn (*Latarnia Morska*)
Kołobrzeg - Most Portowy-005.JPG|Persant un Hobenbrügg (*Most Portowy*)
Arensperg

**Arensperg** is ene ehemaalsche Hansestadt an de Ruhr mit 74000 Inwahners (2011) in de Hoochsuerlandkreis in’t södelke Noordrhien-Westfalen. Arensperg is de Sitz vun de Bezirk Arensperg, to de ok de Stede Baukem, Düörpm un Hagen hören. De Bezirk cheiht vun Herne bet ter Grenz to de Hessisch Lahn-Dill-Kreis. Arensperg is vandage kene Kreisstadt; de Kreisstadt is Meskede. Arensperg weer de Stadt vun’t Hartogdoom Westfalen, wat lang en kurKölnisch Rebeet weer. Siet 1237 is Arensperg Stadt.

Dieter-Julius Cronenberg, de inst Viezpräsident vun de Bundsdag weer, is ut Arensperg. Jüstso Andrea Fischer, de ehemaalsche Bunnsministerin vun de Grönen.

An de Ole Markt in't Stadtzentrum sün dat Ole Roothuus vun 1710, de Stadtkapell St. Georg un de Klockendortorm. In de Landsberger Hoff vun 1711 is vandage dat Suerlandmuseum. An de Niegmarkt wieder södelk sün enige klassizistisch Buwarken, ten Bispeel de evangeelsche Kark vun 1825, de deelwies vun Karl Friedrich Schinkel plont worr. De Propsteikark St. Laurentius is dat öllste Buwark vun de Stadt. Se weer inst en Deel vun’t ehemaalsche Prämonstratenserklooster Wedinghausen vun 1173. Dat Kloster weer Johrhunnerte lang ene vun de kulturell belangriekste Institutschoonen in dat ganze Suerland. Dat ehemaalsche Klooster is blots siet dat 19. Johrhunnert Deel vun Arensperg. Dat Hirschberger Dor bi de Propsteikark weer inst vör dat Jagdschloß vun de Kölner Arzbischöpe. 

In Arensperg gifft dat Elektro-, Holt-, Papier- un Metallindustrie. Arensperg is ene Stadt, wo ok de Bunnswehr aktiv is. De Stadt Sundern is op de anner Siet vun de Arensperger Stadtwold. Arensperg is en Luftkuroort op över 200 Meters Höög. Arensperg hett ene ingelsche Partnergemeente, Bexley.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
Bernhard Winter

**Bernhard Winter** (* 14. März 1871 in Neenbrook; † 6. August 1964 in Ollnborg) weer en düütschen Maler.

Berhard Winter hett siene Kinnertiet in Moorriem tobrocht. Dat hett em för sien ganze Leven mit ländliche Kultuur, Traditschoon, Bruukdoom un de plattdüütsche Spraak eng verbunnen. De Familje toog um na Ollnborg, un dar kunn de junge Bernhard ene högere School besöken. Siene Verbinnung mit dat Landleven bleef aver wieterhen bestahn. Ok as he darna up de Kunstakademien Dresden, Berlin, München un Düsseldorp studeerde, muss he twüschendöör ümmer wedder na Ollnborg torüchkamen un siene künstlerischen Vörstellungen na dat Heimatliche utrichten. He keem up Utstellungen aver ok goot mit de Biller an, de nix mit de Ollnborger Heimat to doon harrn.

Bi siene Besöök un längern Feerjen in Ollnborg keem he ok mit den Hoff von den Groothertog in Kontakt. Dat verhulp em to grode Updrääg un maakde em bekannt in dat Ollnborger Land. Mit de Tiet woor he de beröhmteste Kunstmaler in de Ollnborger Sellschup. Vele Porträäts von Ollnborger Prominente hett he maalt. 1903 verlehnde de Groothertog em den Professorentitel, un de Ollnborger Künstlerbund wählde em to sienen Vörsitter.

Professor Bernhard Winters Biller stimmt faken mit de Wirlichkeit övereen, so dat man annehmen kunn, dat hannel sik um Fotografien. Nu gifft dat jo Kritiker, de sowat nich as Kunst gellen laten wüllt, aver se geeft ok to, dat dat ene hoge Kunst is, natuurgetrolich to malen un liekers noch wat anners darbi uttodrücken. Wat Winter in siene Biller uttodrücken verstund, dat weer to’n Bispeel de Charakter von Personen, de Stimmung in Sellschuppen un socke Egenaarten as Stolt, Beschedenheit,Tofrädenheit un Uprichtigkeit. Winter weer befründ mit den Badberger Künstler Karl Allöder, de ok natuurgetrolich malen de, un de em foken in Ollnborg besöchte, wo se tosomen fachsimpelten.

Professor Winter hett sien Huus un siene Warken de Stadt Ollnborg vermaakt. In dat Stadtmuseum hangt ünner annern ok dat Bild „Pingstutfloog“. Dat is nich bloot en Bild von enen Buurnhoff, sünnern ok dat Darstellen von enen Fierdag. Allns is uprüümt. De Hoff strahlt angenähme Rauh un Stillte ut. Den Buur geiht dat goot. He freut sik över den Besöök,de nich in ene vörnehme Kutsch, sünnern up enen eenfachen Ackerwagen angereist kummt. Stolt un Beschedenheit liggt hier dicht bi’nannern.

## Weblenken
Cammin

**Cammin** (poolsch Kamień Pomorski, Utspraak: [IPA 'kamʲɛɲ pɔ'mɔrsci]) is ene Stadt mit 9.700 Inwahners in de Bezirk Westpommern in Polen. Cammin liggt 8 km vun de Ostsee an't Camminer Haff (Zalew Kamieński) un liggt nördelk vun Stettin. De Fläck is 9 km². De Postleettahl is 72-400. 1182 trock de Bischop vun Wollin noh Cammin, wo he bet in de freuge Nutied bliew. Cammin weer inst de Hööftstadt vun't sülvständig Hartogdoom Pommern. Unner Hartog Warcisław I. weer dat Hartogdom mit de Hööftstadt Cammin en poolsch Lehn. 1188 mek de Papst Clemens III. Cammin en Bisdom ahn Unnerornen ten Arzbischop, gegen wat dat Arzbisdom Meideborg weer. Ten Bisdom höörten Delen vun Meckelborg un dat meeste vun de Niegmark. 1274 worr Cammin noh Lübisch Recht Stadt. Cammin weer in de Hanse. Later kreeg Sweden de Stadt. In de Westfälsche Freden kreeg Preußen dat Stift Cammin. In de pruißisk Tied weer de Stadt in'n Kreis *Cammin in Pommern*. Vun 1930 weer dat Rebeet vun't ehemaalsche Bisdom Cammin in't Bisdom Berlin. Siet 1945 is Cammin wedder in Polen. Siet 1972  
is de Stadt de Seet vun't Bisdom Cammin-Stettin. Klausjürgen Wussow worr hie boren. De düütsche Schriever Uwe Johnson worr ok in Cammin boren. Cammin is in de Powiat kamieński (Kreis Cammin), to de ok dat Eiland Wollin höört. In Cammin gifft dat vandage Fischhannel. Dat gifft hie en katholsche Dom St. Johannes in de Backsteengotik. Ok kunsthistorisch belangriek is dat Wolliner Dor. Ene vun de Partnerstäder is Lünen in't westfälsche Ruhrrbeet.

## Weblenken
Moorriem

De ole Landschup **Moorriem** liggt noordoostlich von Ollnborg twüschen de hoge Masch in'n Oosten un dat Hoochmoor in’n Westen. Twölf lütte Dörpen reegt sik hier an de Straat von Moorhusen bit na Neenbrook an’nanner. Well hier döörföhrt, den gefallt de Fachwarkhüüs mit de Reetdacken un de smucken Vörgaarns, aver he ahnt, dat dat hier fröher ene armselige Gegend weer. De Bewahners harrn ehre grode Noot mit dat vele Water. Jeden Harfst un Winter woorn ehre Feller un Weiden överswemmt. Faken kunnen se nich maal froh genoog de ganze Arnte bargen. Darto keem de ungünstige Form von de Bedrieven, de sik as smale Handdöker von’n Heiddiek na’n Kleidiek in ene Längde von acht Kilometer un ene Brede von 30 bit 50 m hentrucken. Dat Ackerland leeg wiet von'n Hoff weg up dat Hoochmoor oder up de Duwockflagen in’e Masch. Siet ungefähr veertig Jahr sünd de Moorriemer darbi, dat Land anners uptodelen, faste Wege to boon un togliek en Nett von Vörfluters antoleggen, so dat dat Water in de Werser aflopen kann.

De Gemeende Moorriem hett sik 1974 mit de Stadtgemeende Elsfleth vereenigt.
Spraken in Frankriek

In Frankrriek givt dat je na Regioon verscheden Spraken. Franzöösch is de Amtssprake un ook de Spraken in den Scholen. De Regionen, de Franzöösch un ene oder meer anner Spraekn spreekt, ligget to’n groten Deel in’n Süden, sunnerlik in Okzitanien un langes de franzöösche Butenkante, to’n Bispeel in’n Elsass an de Kante in’n Oosten, de Bretagne un dat Eiland Korsika in de Middellannsche See. De Minschen in den Översee-Départements (DOM) un Überseeterritorien (ROM) spreekt ook noch anner Spraken, to’n groten Deel Kreolspraken.

De Franzöössche Republik verfolgt ene aktive Sprachpolitik, de up uut is de Eenheid, sunnerlik spraaklik, van de Staat to bewaren, un so de franzöösche Sprake natschonaal un internatschonaal föddert. In de jüngste Tied kemen ook med de Migatschoon Spraken na Frankriek.

In de Schole leert alle Kinner sunnerlik Engelsch as Frömdsprake. Anner Frömdspraken in de Schole sind meest Spaansch, dat 44,2&nbsp;% leert un Hoogdüütsche, dat 15,3&nbsp;% leert. De fransche Staat sammelt kene Daten över de Sprekertallen van Regionaalspraken, man dat givt Studien uut de Wetenschop.

## Spraken

### [[Indoeuropääsche Spraken|Indogermaansche Spraken]]

#### Romaansche Spraken

* Galloromaansche Gruppe
** Langues d’oïl
*** Angevin
*** Bourguignon
*** Champenois
*** Frainc-Comtou
*** Fransch (Francien med: Orléanais, Tourangeau, Bourbonnais)
*** Gallo
*** Lothringsch ''(Lorrain)''
*** Normannsch
*** Percherron
*** Pikardsch
*** Poitevin-Saintongeais
*** Walloonsch
** Frankoprovenzaalsch / Arpitaansch
** Bressane
** Dauphinois
** Forézien
** Jurassien
** Lyonnais
** Savoyard
** Okzitaansch
*** Auvergnat
*** Languedocien
*** Limousin
*** Gaskoonsch (med Béarnais)
*** Provenzaalsch

* Iberoromaansche Gruppe
** Katalaansch
* Italoromaansche Gruppe
** Kors’sch
** Ligursch

#### [[Germaansche Spraken]]

* Hochdeutsch
** Elsäss’sche Dialekte
** Lothringsche Dialekte
** Luxemborgsch
** Jensch
** Süüdfränksch

* Nedderfränksch
** Westfläämsch

* Jiddisch
** Westjiddisch

#### [[Keltische Spraken]]

* Bretoonsch
** KLT-Dialektgruppe:
*** Kerneveg (frz. Cornouaillais)
*** Leoneg (frz. Léonard)
*** Tregerieg (frz. Trégorrois)
*** Goueloù (frz. Goélo)
** Gw-Dialektgruppe:
*** Gwenedeg (frz. Vannetais)

#### [[Indoiraansche Spraken]]

* Romani

### [[Kreoolspraak|Kreolspraken]]

* Antillen-Kreolisch (Guadeloupe, Martinique)
* Réunion-Kreolisch (Réunion)

### [[Austrones’sche Spraken]]

* Spraken van Niekaledonien (Kanak-Spraken)
* Wallisiaansche Sprache (Wallis und Futuna)
* Futunische Sprache (Wallis und Futuna)
* Shibushi/Kibushi (Mayotte)
* Tahitiaansche un anner Marquessche Spraken (Fransch-Polynesien)

### Bantuspraken

* Shimaore/Mahorais, een Swahili-Dialekt (Mayotte)

### Indigene amerikaansche Spraken

* Arawak-Spraken
* Carib-Spraken z.&nbsp;B. Wayana (Fransch-Guayana)
* Tupí-Guaraní-Spraken z. B. Wayapi (Fransch-Guayana)

### Isoleerte Spraken

* Basksch

### Tekenspraken

* Langue des signes française

## Nawiese
Präzession

**Präzession** is allgemeen de Ännern vun de Laag vun en roteernden Krüsel op den en Kraft wirkt. Meest is de Präzession vun de Eerdass meent.

De Präzession is ok bi en Speeltüüchkrüsel to seihn. Wenn de Dreihass vun de Krüsel nipp un nau pielliek to de Eerdöverfläck steiht, wirkt keen Dreihmoment op em, de Gravitatschoon is parallel to disse Dreihass. Dorüm bleevt de Ass pielrecht un dor is keen Präzession.

Wenn man de Krüsel aver schreeg afsett, würr he ümkippen, wenn he nich roteern würr. Aver dör de Dreihmoment warrt he stabiliseert.

## Präzession vun de Eer
De Eer hett keen naue Kugelform, man dör de Rotatschoon hett de Eer en Äquaterwulst vun 21 km. Dör de Tidenkraft vun Maand un Sünn kriegt de Eer en Dreihmoment, dat to de Präzession vun de Eerdass föhrt. De vulle Präzessionsperiood duert 25.780 Johr, dat is denn een **[[platonisch Johr]]**.

De Maandbohn sülvs hett ok en Präzessionsbewegen mit en Periodenläng vun 18,6 Johr, wat mit eer Negen vun 5° un de wesselnden Knüttenlaag to doon hett. Dit hett ok en lütten Effekt op de Präzession vun de Eerass vun circa 20 Bagensekunnen. De Nickbewegen vun de Eerdass, de dorbi optridd, heet Nutatschoon.

## Bedüden
De Präzession vun de Eerdass föhrt dorto, dat dat tropische Johr, dat sik no den Winkel vun de Eerdass to de Sünn richt, en beten kötter is as dat siderische Johr. Dorüm ännert sik de Snittlien Äquater-Ekliptik (de Fröhjahrspunkt), de as en Oort „Nullmeridian“ dent. Dorüm ännern sik ok de Positschonen vun de Steern an'n Heben langsom - üm circa 0,01° pro Johr.

Dit Effekt is al siet över 2000 Johr künnig. De greksche Astronom Hipparchos hett üm 150 v. Chr. de Steernöört vun sien nieg Steernkatalog mit de Daten ut en poor hunnert Johr ole Opteken vergleken un markt Ünnerscheeden. De Babylonier hebbt aver sachts al 170 Jahre fröher de Präzession opdeckt.
Ascherslebbe

**Ascherslebbe** is ene Stadt mit 25.000 Inwahners bi den Hoort in den Salzlandkreis (bet 2007 Landkreis Ascherslebbe-Staßfurt) in’n Süüden vun Sassen-Anholt. 

Ascherslebbe weer inst in de Hanse un is de öllste Stadt in Sassen-Anholt. Stadtrecht hett de Oort siet 1120. 1512 wark hier Thomas Müntzer an de Latienschool. Wallenstein un Tilly, de Hööftfeldherren vun den Dörtigjohrigen Krieg weren hier. In Ascherslebbe weer 2004 de achte Sassen-Anholt-Dag. De Stadt höört to dat ostfälsche Spraakrebeet, ok wenn nich mehr veel Lüüd noch Plattdüütsch snackt.

Dat Adelsslecht vun de Askanier hett sien Naam vun de Stadt.

## Weblinks

* Offizielle Siet vun de Stadt
* IBA Stadtumbau 2010 Aschersleben
* fotochronik-aschersleben.de
Askanier

De **Askanier** weern en Dynastie, de de Naam vun de Naam Aschersleben harr. Siet 1157 geev dat de Markgrafen vun Brannenborg, de bet 1319 Askanier weern. De Arzbischop Siegfried vun Bremen weer Askanier. De meesten Grafen vun Weimar-Orlamünde weern Askanier. Vun 1180 bet 1422 weern Askanier de Hartöge vun Sassen. De Titel Hartog vun Sassen gung na’t End vun de Wittenberger Askanier 1422 na de meißnischen Wettiner. De Hartöge vun Sassen-Loonborg vun 1260 bet 1689 Askanier. Na den Dood vun de Hartog Bernhard worr 1212 dat Fürstendoom Anholt, dat vun de askansche Hööftlinie regeert worr, män snell veele Delen harr.1570 weer dat Fürstendoom wedder vereenigt, man 1603 al wedder updeelt. Mit’t Utstarven vun de männliche Linie Anholt-Zerbst 1793, vun de männliche Linie Anholt-Köthen 1847 un de männliche Linie Anholt-Bernborg 1863 kunn die Linie Anholt-Dessau (siet 1807 enige Hartöge) de ganze anholtschen Länners ten „Hartogdoom Anhalt“ verenigen un bet to'r Novemberrevolutschoon vun 1918 regeeren. De anholtsche Askanierstaten in’t Römsche Riek vun Düütsche Natschoon weern Anholt-Dessau, Anholt-Bernborg, Anholt-Köthen, Anholt-Zerbst un Anholt-Plötzkau.
Horst Janssen

** Horst Janssen** (* 14. November 1929 in Hamborg; † 31. August 1995 in Hamborg) weer en afsunnerlichen Tekner, Grafiker un Schriever. Geboorn is he in Hamborg, aver upwussen in Ollnborg. He weer  en Schöler von Alfred Mahlau an de Hoochschool för bildende Künsten in Hamborg. Siene velen Warke sünd nich bloots in Ollnborg un in Hamborg utstellt un bewunnert woorn, man ok von de USA bit Japan un överall in de Welt.

Vele Städer hefft em Kunst- un Ehrenpriese tokamen laten. 1978 hett he de Biermann-Ratjen-Medaille kregen un 1990 kreeg he den Ollnborg-Pries von de „Ollnborgsche Landschup“. 1992 woor he Ehrenborger von de Stadt Ollnborg. Na sienen Doot leet de Stadt sik dat nich nehmen, för ehren beröhmten Söhn ene wördige Steed för sienen Nalaat intorichten. Wat darbi rutkeem weer de grode, moderne Anbo an dat Stadtmuseum, dat „Horst-Janssen-Museum“, dat in dat Jahr 2000 ferdig stellt woor.

## Weblinks

* DNB-Katalog
Masch

**Maschen** () sünd de Küstenstriepen an de See un an de Ströme, de tostannen kamen sünd in de Tiet, as dat noch kiene Dieken geef un de Tieden tweemaal an’n Dag Slick un Sand över dat Land spöölt hefft. De Kleibodden in de Masch is besunners fruchtbaar un waard tomeist as Weide- un Grasland bruukt. Wiel dat Maschland deelwies sieder liggt as Normaalnull un de Dieken dat natüürliche Aflopen von Water verhinnert, is dat nootwennig, künstlich natohölpen. En Gravennett sammelt dat Water, föhrt dat in Deeps un von dar dör Sielen in de See oder in’n Stroom. Disse Vörgang is bloot bi Ebb mööglich. In de annere Tiet staut sik dat Water vör de toslatenen Sieldore. Loppt dat Water ok bi Ebb nich gau genoog af, denn weert grode Pumpen in de Schöppwarken in Gang sett’.

Kiek ok unner: Wersermasch.

## Weblinks

* Marschen - Aus Watt wird Land
Altenoa

**Altenoa** is ene ehmahlge Hansestadt in’n Märkisch Kreis in’t Suerland in Noordrhien-Westfalen mit 17.595 Inwahners (2013). 

Altenoa weer lang Kreisstadt vun’n Kreis Altena. Altena liggt in’t Dahl vun de Lenne, twischen Iserlaun un Lünsche. De Borg Altena is de öllste Jugendherbarg vun de Welt. Se worr 1910 vun Richard Schirrmann gründt, de in Altenoa Lehrer weer. Noh 1200 gungen de Grafen vun Altenoa noh Mark bi Hamm un weern denn de Grafen vun de Mark. De Borgkapell hett Altäre ut Häirschge un Plettmert. In Altenoa gifft dat dat *Deutsche Schmiedemuseum*.

## Weblenken
Penthouse

**Penthouse** is en Tiedschrift, de in vele Länner un Spraken to kriegen is. Dat is en Magazin för Mannlüde an de Grenz na de Pornografie, dat eenmol elk Maand rutkummt.

Dat Magazin is 1965 vun’n US-Amerikaner Bob Guccione in Grootbritannien grünnt worrn, weer obers ok draad in de USA as Alternativ to dat Playboy-Magazin etableert. In siene besten Tieden harr Penthouse en Oplaag vun mehr as een Million.

Dat Magazin hett vun Anfang an bi de Biller mehr wiest as de annern Magazinen. Dat weer ok een vun de eersten Tiedschriften, de anfungen hebbt, ok de primären Slechtsdeelen un nostellte Sexszenen to wiesen. In de 1970er Johrrn hett de Magazin obers jümmer mehr Konkurrenz vun Magazinen kregen, de, as de Hustler vun Larry Flint, noch dullere Szenen wiesen.

De Utgaav, de dat meeste Opsehn maakt hett, is de Utgaav vun September 1984, in de de Miss America vun dormols, Vanessa Williams, op Fotos mit en annere Fru togang weer. Johren later is denn rutkamen, dat Traci Lords, vun de Biller in disse Utgaav ween sünd, eerst 15 Johr oold ween is.

Bekannt is de Leserbreev-Rubrik *Penthouse Forum*, in de de Lesers von jemehr angeevlich Aventüür vertellt. 

Vun 1998 druckt de Tiedschrift vun wegen de Konkurrenzdruck ok Biller vun Lüüd af, de Sex hebbt, un vun Fruunslüüd, de miegt.

Dat hett obers nix mehr brocht un 2003 weer de Verlag nich mehr in de Laag to tahlen un weer verkeupt. De ne’e Besitter hett denn wedder op Biller sett, de nich so veel wiesen deden.

De düütsche Utgaav is 2002 instellt worrn, vun wegen dat de Oplaag to ring weer. En ne’en Versöök 2003 isal 2004 wedder instellt worrn.
Beifelle

**Beifelle** (düütsch: Bödefeld) is en ehemaalsche Hanseoort in’n Hoochsuerlandkreis in Noordrhien-Westfalen. Beifelle weer in’t Medeloller Sitz vun en Gericht un harr de Titel *Freiheit*. Dat geev hie ene Borg ut’t 15. Johrhunnert. Beifelle liggt bi Sielenkusen.

Hüüd is Beifelle en Oortsdeel vun de Stadt Schmallenberg mit 1110 Inwahnern (Stand: 31. Dezember 2020).
Gripenhagen

**Gripenhagen** (poolsch *Gryfino*, hoochdüütsch *Greifenhagen*) is ene poolsche Stadt mit 22.000 Inwahners (2004) bi Stettin in de Bezirk Westpommern, freuger Bezirk Stettin. Gripenhagen is an de Oder, wat hie de Grenz noh Düütschland is. Gripenhagen kreeg 1254 vun de pömmersch Hartog Barnim I. de Stadtrechten. 1877 kreeg Gripenhagen ene Isenbohnverbindung.
Wollin

**Wollin** (inst slaavsch Julin, poolsch Wolin []) is ene poolsche Stadt op dat Eiland Wollin bi Stettin, wat en poor Kilometer vun Düütschland (Usedom) liggt. 

In Wollin leven 4.872 Inwahner (Stand: 31.12.2005) in en Rebeet vun 14,41 km².

Op Wollin is ok de in Düütschland bekannte Stadt Swinemünn, de an de Grenz to Mekelnborg-Vörpommern liggt. Wollin weer de eerste Seet vun't pommersche Bisdom. Wollin worr 1176 vun de Dänen ünner Bischop Absalon verwööst. So güng de Seet vun't Bisdom na Cammin. Wollin is de Stadt, wo de plattdüütsche Bibel-Översetter ut't 16. Johrhunnert, Johannes Bugenhagen, boren worr. Dat kann wesen, dat Wollin de Steed vun de sagenhafte slaavsch Oort Vineta weer.
Pyritz

**Pyritz** (poolsch *Pyrzyce*) is ene lütte poolsche Stadt in de Powiat pyrzycki (Kreis Pyritz) in de Bezirk Westpommern. Bet 1945 weer de Stadt düütsch un Kreisstadt vun de Kreis Pyritz in de Provinz Pommern. In’t Middelöller weer in Pyritz ene Krüzung vun de Strat Breslau-Stettin.
Treptow an de Rega

**Treptow an de Rega**, vandage Trzebiatów is ene lütte Stadt in Polen. Bet 1945 weer de Stadt düütsch un in de Provinz Pommern. De wendsch Flecken Bollenburg weer hie erst unner en Borgwall ünner de Regaarme. Bet 1456 harr de Stadt de Ostseehoben in Regamünde. De gotisch Hallenkark worr 1370 but, de öllste Deel is de Chor. En anner gotisch Kark is de Hilgen-Geist-Kappell, wat vandage de Kark vun de Rom-truche Ukrainer is. En anner gotisch Backsteenbuwark is de Georgenkappell in de Kolberger Vörstadt. De Stadt weer in't Medeloller as Gerichtsseet un för de Kark belangriek. Johannes Bugenhagen worr hie 1504 an de Latienschool Rekter. In de Dörtigjohrig Orlog worr de Stadt vun Soldaten op de Siet vun de Kaiser plünnert. De Ostseehoben bi de Stadt weer in de Hansetied för Kolberg belangriek. Vandage gifft dat hie Holtindustrie.
Galileo Galilei

**Galileo Galilei** (* 15. Februar 1564 in Pisa; † 8. Januar 1642 in Arcetri bi Florenz) weer en italiensche Astronom, Philosoph un Mathematiker. He weer in ene Kloosterschool. Vun 1589 bet 1592 weer he Mathematikprofesser in Pisa. 1592 bet 1610 weer he denn Mathematikprofessor in Padua. He weer de Entdecker vun de Bargen op de Maand, vun veer Jupiter-Maande un anner Saken. Galilei kunn mit sin Teleskop bewiesen, dat de Eer sik om de Sünn dreiht un nich anners (Heliozentrisch Weltbild). So keem he ok 1633 ter Inquisitschoon un kreeg Huusarrest. Galilei schreev 1610 *Sidereus nuntius*, wat Nahricht vun de niege Steern heet. De anner Böker sünd *aggiatore* vun 1623, *Dialogo sopra i due massimi sistemi* vun 1632 un
*Discorsi e dimostrazioni matematiche* vun 1638. Galilei schreev woans en Pendelklock to boen is.

En Mann, de för de Arbeid vun Galileo Galilei belangriek weer, weer Nikolaus Kopernikus, de Entdecker vun’t Sünnsystem. Galileo weer de Minsch, de entdeckt’t dat de Melkstraat en Steernsysteem is. Zitaten, de Galileo Galilei seggt hebben schull, sünd to’n Bispeel: *Un se bewegt sik.* *Ik hebb mien Leevdaag keen Minsch drapen, de so unintelljent weer, dat ik nix vun em leern künn.* *De Bibel secht us, woans nah'n Heven to gahn un nich woans de Hevens gaht.* Vandage gifft dat in’t Fernsehen de Sendung Galileo un ok de NASA-Sonde Galileo. Eerst 1992 weer dat Inquisitschoons-Edikt vun de römsche Kark tegen Galilei torüchnahmen. Galilei weer en truche Katholik un harr dree Kinner.

## Weblinks

* Indrag in de DNB
Brannenborg (Mehrdüdig Begreep)

**Brannenborg** betekent

* Brannenborg, Bundsland von Düütschland,
* Brannenborg an de Havel, Stadt in Brannenborg,
* Brannenborg, Borg in Brannenborg, de den Naam to de Stadt geven hett,
* Mark Brannenborg, historisch Rebeet,
* Brannenborg, fröhere Provinz von Preußen,
* Bisdom Brannenborg, Bisdom in dat Middelöller,
* Brannenborg, fröheren Naam von de Gemeen Uschakowo in de Oblast Kaliningrad, Russland.
Otto Hahn

**Otto Hahn** (* 8. März 1879 in Frankfort an’n Main; † 28. Juli 1968 in Göttingen) weer en vun de beröhmteste düütsche Chemiker. 

1901 promoveert Hahn in Marburg „Über Bromderivate des Isoeugenols“, en Thema ut’t Rebeet vun de organisch Chemie. 
1904 gung Hahn an’t University College vun de University of London. 
1906 keem he torüch na Düütschland un worr Mitarbeider vun Emil Fischer in Berlin. In de fölgende dörtig Johr weer Lise Meitner, en vun de för de Wetenschap belangriekste Lüüd, siene Mitarbeiterin.

För siene Arbeiden to de Kernspaltung kreeg Hahn 1944 de Chemie-Nobelpries. Vun 1948 bet 1960 weer he de Präsident vun de Max-Planck-Gesellschap. Noh de Tweet Weltkrieg weer he en vun de Lü vun’t Göttinger Manifest.
Dat niege Element Hahnium worr twee Johr noh sien Dod so nöömt.

Otto Hahn is Ehrnbörger vun de Stadt Frankfort an’n Main.
Max Planck

**Max Planck** (* 23. April 1858 in Kiel; † 4. Oktober 1947 in Göttingen) weer en düütsche Physiker. He gung op dat Maximiliansgymnasium München, wo he al mit 16 Johr dat Abitur kreeg. Mit 21 worr he Dokter. 1889 worr he de Nachfölger vun Gustav Robert Kirchhoff an de Berliner Universität. He weer veele Johr Professor för theoretische Physik. 1894 worr he Liddmaat vun de Preußisch Akademie vun de Wetenschoppen un vun 1905 bet 1909 Vörsitter vun de Deutsche Physikalische Gesellschaft. Max Planck kreeg 1919 de Physik-Nobelpries. 1915 kreeg he de Orden „Pour le Mérite“ för Wetenschop un Kunst. Vun 1930 bet 1937 is he Präsident vun de Kaiser-Wilhelm-Gesellschop, de to sien Ehren twee Johr na sien Dood in Max-Planck-Gesellschop umbenannt worr. 1945 gung Planck as ok anner beröhmte Minsche vun de Wetenschop na Göttingen, worr wedder Präsident vun de Kaiser-Wilhelm-Gesellschop un starv twee Johr later.
Vun Max Planck is de Swatte Körper un ok dat Plancksche Wirkungsquantum. Disse Arbeid hett dorto föhrt, dat Planck de Quantentheorie opstellt hett.

Sien Söhn weer Erwin Planck, de to de Wedderstand tegen Adolf Hitler hörrn de un 1945 umbrocht wurrn is. 

## Weblenken
Bokelt

**Bokelt** (westmönsterlannsch: *Bookelt*; hoochdüütsch *Bocholt*) is ene Stadt met so üm de 73.000 (2010) Inwönners in’n Krijs Buorken in’t westelke Mönsterland in Noordrhien-Westfalen. Bokelt weer fröher en Zentrum vun de Textilindustrie. Van 1803 büss 1810 weer Bokelt de Hööftstadt vun’t Förstendom Salm. Bokelt hett ene Grenz mit de Nedderlannen un’t rhiensche Ruhrrebeet. Siet 1222 is Bokelt Stadt. Bokelt weer inst in de Hanse. De Grote Tied vun de Stadt weer in’t 15. Johrhunnert. Ene Stadt bi Bokelt is Buorken, wat kleener as Bokelt is. Bokelt weer lang kreisfrie, män Buorken nich. Op de Bokelter Aasee güff ätt Watersport. In Bokelt is dat Roothuus vun 1620 vun  kunsthistorisch Belang. In’t Stadtrebeet liggt dat barocke Herrenhuus Tenking un de Waterborg Pröbsting. In Bokelt liggt ok de ehemaalsche reformeerte Staat Surk an de nedderlannsche Grenz. Bokelt weer bet in’t 19. Johrhunnert in’t Förstbisdom Mönster.
Ten Rebeet vun Bokelt höört ok dat Huus Diepenbrock in Boarle. Anner historisch Buwarken in’t Stadtrebeet sünd Huus Efing un Huus Büling.
Goslär

**Goslär** is ene Kreisstadt in’t södelke Neddersassen. 

Inst ene Hansestadt, liggt Goslär bi de Hoort. Goslär liggt twüschen Soltgitter, Bad Harzborch un Osterode. In’t Medeloller weer de Stadt an’t End vun de Strat no Düörpm un Aken und weer fröher een friee Rieksstadt. 

Inst worr hier ostfälschet Platt snackt. 

## Besünnerheeten

* Goslär is en Weltkulturarv vun de UNESCO. 
* De Goslärer Palz is de gröttste Palz ut de Saliertied.

## Atrakschoonen
* Bargbumuseum Rammelsberg
* Markt mit dat gootsch Roothuus. 

## Lüüd, de in Goslär boren sünd oder wahnt hebbt

De ehmaalge Ministerpräsident van Neddersassen un jetzig Bunnsminister Sigmar Gabriel is ut Goslär. Adolf Grimme weer ut Goslär un ok de Footballspeler Aaron Hunt.

Hermann Menge, en Bibelöversetter un Olphilologe starv hier.
Jacques Chirac

**Jacques René Chirac** [ʒa.k‿ʁə.ne.ʃi.ˈʁak] (* 29. November 1932 in Paris; † 26. September 2019 in Paris) weer en franzöösch Politiker. He is vun de Partei UMP. He weer 1995 un 2002 to'n Präsidenten vun Frankriek wählt.

Chirac weer Mitarbeider vun de Präsidenten Georges Pompidou in de 1960er un Valéry Giscard d'Estaing in de 1970er Johren. 1974 bet 1976 weer he Premierminister. Vun 1977 bet 1995 weer he denn de Börgermeester vun Paris; vun 1986 bet 1988 denn weer Premierminister. 1981 un 1988 weer Chirac as Kandidat för dat Amt vun de Präsident, hett obers keen Spood. 1995 hett he sik denn gegen siene beeden Hööftkonkurrenten Lionel Jospin un Édouard Balladur dörsett.

2007 is he denn nich noch mal antreden un hett sien Nahfolger Nicolas Sarkozy Bott makt. 

## Weblinks
Michael Faraday

**Michael Faraday** (* 22. September 1791; † 25. August 1867) weer en ingelsche Techniker un Erfinner vun schottsche Herkumst ut en arme Familie in en Oort bi Hackney in Ingland. Faraday weer as de Minsch, de Elektrizität as keen anner bruukbar maakt hett, ener vun de belangriekste Entdecker in de europääsche Historie. Faraday weer de Entdecker vun de Faradaysche Käfig. Dat is en Ruum, in de keen elektrische Feller gahn. De Begrepen Feld, Feldlinien, Elektrolyse, Anode un anner sünd vun Faraday. 1827 worr he Professor an de Royal Institution. Faraday is de Entdecker vun de Induktschoon (1831), vun't Faradaysche Gesetz, vun't Benzol un anner Saken. Faraday hett ok rostfriee Stahllegeerungen maakt. Noh Faraday is de Eenheed Farad för Kapazität un de Faraday-Effekt nannt. Fröher weer dat Bild vun Faraday op de britisch 20-Pund-Noten.

## Zitate

* „Nothing is too wonderful to be true.“ (op platt: Nix is *to* schön om wohr to wesen)
* „Work. Finish. Publish.“ (op platt: Arbeid. Maak trech. Publizeer.)