open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ut mine Stromtid

Dat Book **Ut mine Stromtid** vun Fritz Reuter is in Reuter sien Bookreeg *Olle Kamellen* rutkamen un möök dor de Delen III, IV un V ut (1862 bet 1864 rutkamen). Dat is een vun de ganz groten plattdüütschen Klassikers un dat Book möök Reuter to’n mehrstlesenen Schriever in Düütschland in de Tiet.

## Wo dat üm geiht

Dat Book speelt in Mäkelborg in de eerste Hälft vun dat 19. Johrhunnert. De Hööftfigurn sünd de Inspekter Bräsig un Karl Hawermann.

Hawermann mutt sien Hoffsteed opgeven, nadem sien Fro doodbleven is. Sien Dochter Louise gifft he to de Pastoornfamilie Behrens un he sülvs hüürt, vermiddelt dör sien olen Fründ Bräsig, as Inspekter op Good Pümpelhagen an.

## Wat annere dor vun maakt hebbt

Dat Book is ok mehrmaals as Film rutbröcht worrn. 1919 as *[[Ut mine Stromtid (1919)|Ut mine Stromtid]]* vun Hubert Moest un 1925 as *[[Kampf um die Scholle]]* vun Erich Waschneck, dat weren all beid Stummfilms. In Sweden hett Ivan Hedqvist dat 1924 as *[[Livet på landet (1924)|Livet på landet]]* verfilmt. Bror Bügler hett 1943 sien Film ok *[[Livet på landet (1943)|Livet på landet]]* nöömt. 1936 hett Erich Waschneck sik noch wedder mit den Stoff befaat un *[[Onkel Bräsig (1936)|Onkel Bräsig]]* dreiht. 1989 hett de Noorddüütsche Rundfunk mit Carlheinz Caspari as Speelbaas dat ganze as Feernsehfilm maakt.

1978 hett de ARD de Reeg *Onkel Bräsig* mit 28 Folgen dreiht, de 1980 as *Onkel Bräsig erzählt* mit 14 Folgen foortsett worrn is.

As een vun ganz wenige Schrievers hett Reuter sien *Ut mine Stromtid* sogor op de sprakene Spraak inwarkt, de de Figurn *Pomuchelskopp* un *Bräsig* as charakterliche Prototypen övernahmen hett.

## Weblenken

*Dat sülbe in'n SPEGEL-Projekt Gutenberg: ''Ut mine Stromtid'', Kapittel 3 (ock annere Kapittels an't Enn)
Bianca (Maand)

In de Astronomie betekend **Bianca** (ok: **Uranus VIII** oder **S/1986 U9**) en vun de Maanden vun den Planeten Uranus. Bianca is en vun de inneren Maanden, över den aver noch nich ganz veel künnig is. De Uranus-Maanden hebbt all Naams vun Figuren ut dat Wark von William Shakespeare oder Alexander Pope; Bianca is en Figur ut Shakespeares Kummedie *[[The Taming of the Shrew]]* (dt.: „Der Widerspenstigen Zähmung“).

## Opdecken
De Maand is an’n 23. Januar 1986 vun den Astronomen Bradford A. Smith op Biller vun de Ruumsond *[[Voyager 2]]* opdeckt worrn. He hett toeerst de vörlöpig Beteken S/1986 U9 kregen.

## Ümlopbahn
Bianca bruukt ungefäähr 10 Stünnen un 26 Minuuten, üm eenmol üm Uranus rümtolopen. Dorbi hett he en middler’n Afstand von 59.165 km. De Maandbahn hett en Exzentrizität von 0,00088 un is dormit meist kreisrund. De Bahn is üm un bi 0,19° gegen den Äquater vun’n Uranus kippt. 

## Opbo
De Dörmeter vun Bianca liggt in’n Dörsnitt bi ungefäähr 514, km. Mit 1,3 g/cm³ liggt de Dicht düdlich ünner de vun de Eer. De Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat de Maand to’n gröttsten Deel ut Wateries besteiht. De Bavenflach vun Bianca is bannig düster mit en Albedo vun 0,07. Dat heet, dat 7 % vun dat Licht, dat op den Maand ankummt, wedder afstrahlt warrt. Vun wegen de lütte Mass is de Sworversnellen op de Bavenflach mit 0,0093 m/s² ok man blots düchtig lütt.
Normalbedingen

As **Normalbedingen** (ok STP nöömt vun’t engl. „Standard Temperature and Pressure“) warrt de Grötten Temperatur un Druck betekent, de vörliggen schüllt, wenn man de Egenschoppen vun Gasen ünnersocht. De warrt in Düütschland in de Norm DIN 1343.

Fastleggt sünd dorvör
* Temperatur T = 273,15 K ≙ 0 °C und
* Druck p = 101325 Pa = 101325 N/m² = 1013,25 hPa = 101,325 kPa = 1013,25 mbar

Disse Tostand warrt faken verwesselt mit de Standardbedingen (ok NTP för „Normal Temperature and Pressure“). De Normalbedingen (STP) gellt weltwiet gliek, wieldat de Standardbedingen (NTP) vun bi ünnerscheedlich Regionen aver ok in ünnerscheedlich Weertschapstwieg verscheeden wesen künnt. De Begreep warrt vör allen in de USA bruukt. In de engelschen Literatur warrt de NTP faken ok STP nöömt, so dat een nipp un nau dorop achten mutt, wokeen Tostann denn tatsächlich meent is.

Vundaag sünd **ne’e Normalbedingen** (ok SATP för „Standard Ambient Temperature and Pressure“) begäng:

* Standardtemperatur T = 298,15 K ≙ 25 °C (analog to STP)
* Standarddruck p = 100.000 Pa = 1000 hPa = 100 kPa = 1 bar

(Standardbedingen t.&nbsp;B. bi de Enzymkinetik)
Standardbedingen

De **Standardtostand** warrt utgahnd vun de konzentratschoonsafhangig Formuleereng vun’t cheemsch Potential vun een schieren Stoff as de Tostand defineert, bi den de Weert vun’t Överföhrenslidd Null is.

aktuell Weert = Standardlidd + Överföhrenslidd

\mu_{i(*)} (T,P) = \mu_{i(*)}^\circ (T,P) + RT \ln\left\{a_i\right\} 

För den Druck kann man dat jüst so formuleeren:

\mu_{i(*)} (T,P) = \mu_{i(*)}^\circ (T) + RT \ln\left\{ \frac{P}{P^{\circ}} \right\} 

Standardtostand \leftrightarrow \ln\left\{ \frac{P}{P^{\circ}} \right\} = 0 \leftrightarrow  P = P^{\circ}

In de Praxis sünd de **Standarbedingen** in’n Ünnerscheed to de Normalbedingen nich weltwiet eenheitlich defineert

För Europa gellt historsch de Bedingen ut Amsterdam:

* Standarddruck *p* = 1 atm = 101325 Pa = 1013,25 hPa = 101,325 kPa = 1,01325 bar
* Standardtemperatur *T* = 298,15 K ↔ **25&nbsp;[[Grad Celsius|°C]]** un dorbi is de Luftdicht *ρ* = 1,184 kg/m3.

Begäng is aver ok *T* = 293,15 K ↔ 20&nbsp;°C un dorbi is de Luftdicht *ρ* = 1,204 kg/m3.

In de Chemie, sünners in de physikalschen Chemie un de cheemschen Thermodynamik warrt ünner de Standarbedingen en Druck vun 1 bar oder 100 kPa, bi mehrere gasförmig Stoffen en Deeldruck vun je 1 bar verstahn. Bi löste Stoffen (t.&nbsp;B. Ionen) bedüüd dat en Konzentratschoon vun 1 mol/l. In öllere Lehrböker steiht manchmol ok noch 1 atm (= 101,325 kPa) as Standarddruck. De Standardtostand betücht sik nich op en sünnere Temperatur.

In de Biochemie gellt noch en wietere Definitschoon. De Standardtostand för de Waterstoffionen-Konzentratschoon (H+) bedriggt 10-7 mol/l pH = 7. Water gellt dorüm bi 22&nbsp;°C as cheemsch neutral, wat praktisch ungefäähr physiologschen Bedingen entsprekend deit.
Wiesbaden

**Wiesbaden** is de Landshööftstadt vun Hessen un mit sien 15 Thermal- un Mineralborns en vun de öldsten  Kurbäder vun Europa. De Stadt liggt an’n Rhien in’n Süüdwesten vun Hessen. 

Wiesbaden hett 278.474 Inwahner (Stand: 31.12.2019) up en Flach vun 203,93 km². De Landdag un de Staatsregeern vun Hessen sünd dor to Huus.

## Bekannt Lüüd ut disse Stadt
* Olaf Buhl (1953-2024), düütsch Journalist
* Daniel Deußer (*1981), Springrieder
* Jürgen Grabowski (1944-2022), Footballnatschonalspeler
* Paul Kaiser (1891-1952), Astronom
* Paul Kuhn (1928-2013), Pianist, Bandleader un Singer
* Folkert Meeuw (*1946), Swemmsportler

## Kiek ok
* Hessen
* List vun de Grootstäder in Düütschland
* Düütschland

## Weblinks

## Enkeld Nahwiesen
Verklamen

As **Verklamen** oder **Fast Warrn** warrt in de Physik de Övergang vun en Stoff vun’n fletigen in’n fasten Tostand nöömt. Bi Water un waterige Lösen warrt dorto ok **Freren** seggt. Man dat Woort Freren hett in de Ümgangsspraak noch’n annere Bedüden un warrt ok bruukt, för dat Infreren bi deepe Temperaturen, üm Levensmiddel holltbor to maken.

De Phaasövergang vun en Stoff löpt bi en vörgeven Druck jümmer bi en sünnere Temperatur af, de as Klaampunkt betekend waart. De ümgekehrte Vörgang warrt Smölten nöömt. Bi reine Stoffen is dat nipp un nau liek den Smöltpunkt. Bi den Övergang vun de Phaas blifft de Temperatur gliek. De Tostandsännern sett so veel Warms free, dat de Stoff so lang nich wieter afköhlt. Bi’t Fast Warrn kristalliseert veele Stoffen. Dorbi nimmt de Brownsche Bewegen vun de Deelen af.

In de Vulkanologie versteiht man ünner Verklamen dat Fast Warrn vun Vulkaniten, wenn de sik afköhlt. Ümgangsspraklich un facklich in de Zoologie kann ok Verklamen dorto seggt warrn, wenn en Leevwesen as Reakschoon op en Stören oder en annern Reiz mit sien Bewegen ophöört un still steiht.
Amalthea-Grupp

De **Amalthea-Grupp** warrt ut veer lütte Maanden vun’n Jupiter billt. Se bewegt sik all binnen de Ümloopbahn vun Io un sünd dormit de nöögsten an’n Jupiter. Den Nam hett de Grupp vun den gröttsten Maand, Amalthea, vun de veer kregen. De anneren dree sünd Metis, Adrastea un Thebe. De Maanden sünd all veer teemlich lütt un hebbt en Form as en Kantüffel. Wiel se blots en lütte Gravitatschoon hebbt, warrt annahmen, dat Meteoriten bi’n Opslag Dele vun de Maanden rutslahn künnt un dit Material denn den Gossamer-Ring billt.
Rosalind (Maand)

In de Astronomie betekend **Rosalind** (ok **Uranus XIII** oder **S/1986 U4**) en vun de lütteren Maanden vun den Planeten Uranus. De Uranus-Maanden hebbt traditschonell all Naams vun Figuren ut dat Wark von William Shakespeare oder Alexander Pope; Rosalind is de Dochter vun den Hertog ut Shakespeares *[[As You Like It]]* (dt.: „Wie es Euch gefällt“).

## Opdecken
De Maand is an’n 13. Januar 1986 vun den Astronom Stephen P. Synnott opdeckt worrn op Billers, de vun de Ruumsond *[[Voyager 2]]* maakt werrn.

## Ümloopbahn
Rosalind bruukt ruch weg 13 Stünnen un 24 Minuuten für een Ümloop üm Uranus. Dorbi hett de Maand en middler’n Afstand von 69.927 km. De Maandbahn hett en Exzentrizität vun 0,0 un is somit nipp un nau kreisförmig. De Bahneven is üm 0,28° en lütt beten gegen den Äquater vun’n Uranus kippt.

## Opbo
De Dörmeter vun Rosalind liggt bi ungefäähr 72 km. Mit 1,3 g/cm³ liggt de Dicht düdlich ünner de vun de Eer. Man geiht dorüm dorvun ut, dat de Maand in eerster Lien ut Wateries besteiht. Rosalind is ok teemlich düster. Siene Albedo is 0,07 – d. h. 7 % vun dat Licht, dat op den Maand ankummt, warrt also wedder afstrahlt. De Sworversnellen bedriggt an de Bavenflach ungefäähr 0,013 m/s².
Oskar Korschelt

**Oskar Korschelt** (* 18. September 1853 in Bertheldorf/Sassen; † 4. Juli 1941, Sassen) weer en düütschen Chemiker un Ingenieur, de dat japaansche Brettspeel Go na Europa inföhrt hett.

1875 keem Korschelt na Japan, wonehm he an de medizinsche Hoochschool vun Tokio en Lehropdrag annahmen harr. 1880 geev he dit Baantje op un arbeid för de japaansche Regeren.

In disse Tiet hett he dat Go-Speel kennenlehrt. De Lüüd vertell, dat he gegen Murase Shuho, de later Honinbo wurr, söss Steen Vörgaav kreeg. Dat heet, he weer en goden Amateurspeler. Mit de Help vun Shuho hett he 1880 en Artikelserie mit den Titel *Das Japanisch-chinesische Spiel "Go". Ein Concurrent des Schach* maakt un in de *Mittheilungen der Deutschen Gesellschaft für Natur- und Völkerkunde Ostasiens* publizeert. Dat weer dat eerste Maal, dat över dit Speel in den Westen wat detailleert to lesen weer. He hett ok de Markeren vun de Lienen vun't Gobrett mit latineschen Bookstaven un europääschen Tallen inföhrt. Sien Bedüden för dat Gospeel in Europa un Noordamerika kann wohl nich hooch noog schätzt warrn. 1884 hett he över Go noch en Book schreven, dat noch vundaag op Engelsch druckt warrt.

In de Mitt vun den 1880er Johren is Korschelt na Düütschland trüchkehrt un hett in Leipzig wahnt. Över sien Go-Aktivitäten na disse Tiet is nich veel bekannt.

## Wark
* Korschelt, Oscar: *The Theory and Practice of Go* (ISBN 0-8048-3225-0). Tuttle.

## Weblenken
* de Fröhgeschichte vun Go in Europa (hoochdüütsch)
Jumpin’ Jack Flash

**Jumpin’ Jack Flash** is de Titel vun en US-amerikaansche Filmkummedie vun 1986. De Titel speelt op dat bekannte Leed mit de lieken Titel vun de Musikgrupp The Rolling Stones an.

## Inholt
*Terry Doolittle* arbeit in en Grootruumbüro in en Bank un kümmert sik üm dor an’n Rekner üm dat Transfereeren vun Geldbedrääg. Mitünner, wenn ehr langwielig is, klönt se geern mit de utlännsch Kollegen un kriggt deswegen ok al Arger mit den Baas. Op en Dag kriggt se op ehr’n Bildschirm en Naricht vun en Frömden. Se finndt rut, dat op de annern Siet en britschen Geheemagent is, de in böse Mucken stickt un Help bruukt. De nöömt sik *Jack* un hett sien Naricht verslötelt mit en Begreep ut dat Leed. Terry kriggt dat Woort rut un kann mit em Kontakt hollen. As Terry na de britsche Bottschopp geiht, üm en Bott vun Jack to överbringen, warrt se torüchwiest un warrt op mol överwacht.

Op Anwiesen vun Jack hollt se ut sien Wahnung en Braadpann un nimmt Kontakt op mit Agenten, vun denen de Naams achtern op de Pann inritzt sünd. Een dorvun dröpt se ok an, man as se sik drapen wüllt, warrt de Agent doodschaten un Terry löpt vun nu an vun een Gefahr in de neegste. Twüschen CIA un KGB findt Terry an’n End en Weg, den Spion free to kriegen.

As se em later drapen will, üm mit em Eten to gahn, kann Jack nich kommen. Terry is dalslaan un ok ’n beten suer op em, man in’n tweeten Anloop klappt dat denn un beide künnt sik in de Arms sluten.

## Kritiken
Roger Ebert hett in de Chicago Sun-Times vun’n 10. Oktober 1986 schreven, dat an den Film blots Whoopi Goldberg intressant un originell is. He kritiseer dat Dreihbook un de „unsekere“ Regie vun Penny Marshall.

## Bornen


## Weblenken
* 
* Jumpin’ Jack Flash op Rotten Tomatoes
Nootnagel

En **Nootnagel** weer fröher en Deel, womit de Füerwehr utstaffeert weer. De Nootnagel weer för den Fall, dat bi’t Brandbekämpen de Torüchweg ut en Huus dör dat Füer afsneden warrn un de Füerwehrmann nich mehr rut na buten kunn. In so en Fall künn he aver den Nootnagel inslahn un sik dör en Finster afseilen. De Nagel harr dorför an’n End en Öös. He weer in en lütte Tasch an’n Hakenreem fast maakt.

Ut dissen Redschap hett sik na un na dat Sprickwoort billt as Utdruck för en Nootlösen, wenn mol wat nich so klappt hett, as man dat wull.
SpongeBob SquarePants

**SpongeBob SquarePants** (op platt so veel as „Swammfrisur Quadraatbüx“; hoochdüütsch *SpongeBob Schwammkopf*) is en US-amerikaansche animeerte Reeg.

Dat geit in de Reeg üm den Charakter *SpongeBob SquarePants* un siene Aventüürs. Dat is en gelen Swamm, de ünner de See leevt. Annere wichtige Figurn sünd siene Frünn *Patrick Star* (en Seesteern), *Squidward Tentacles* (en Blacksprütter), *Sandy Cheeks* (en Eekkatersch, de sik ünner de See en Huus ünner en grote Schuulklock inricht hett un ut Texas stammt) un sien Baas *Mr. Krabs* (en Krabb, he hett en Restaurant). Dat Setting is temlich maritim, allens is en beten op Seefohrt maakt. De Fisch, de in de Stadt *Bikini Bottom* op’n Seegrund leevt, fohrt to’n Bispeel mit Bööd op Räder dör de Gegend. En wichtigen Blangencharakter is de *[[Flegen Hollanner]]* un in de hoochdüütsche Synchronisatschoon snackt de Figur *Mr. Krabs* sogor af un an en poor Wöör Plattdüütsch (he snackt SpongeBob to’n Bispeel faken mit *mien Jung* an).

Utdacht hett sik de Reeg Stephen Hillenburg, de fröher mal as Seebioloog arbeidt harr, un dat is denn toeerst 1999 op Nickelodeon in de USA wiest worrn. Vun de Reeg sünd bet 2012 teihn Staffeln mit 140 Folgen maakt worrn. Ok en Kinofilm is 2004 rutbröcht worrn.

## Weblenken
Frank-Walter Steinmeier

**Frank-Walter Steinmeier** (* 5. Januar 1956 in Deppelt) is een düütschen Politiker van de SPD un de twölfte Bundspräsident van de Bundsrepublik Düütschland. 

He weer Butenminister van de Bundsrepublik Düütschland van 2005 bit 2009 un van 2013 bit 2017. Van 1999 bit 2005 weer Steinmeier Chef van dat Bundskanzleramt. 

Steinmeiers Öllern weern Discher bzw. Fabrikarbeiterin. He sülvst is verheiraat un hett een Dochter. 

1975 is he in de SPD intreeden und 1991 hett he sien Doktortitel in Juristeree an de Universität Gießen makt. Sien Parteikarriere hett he in Neddersassen anfungen un he is quasi mit Gerhard Schröder immer mittrucken, eerst in Hannover un denn nah Berlin.

För de Bundsdagswahl 2009 is he as Kanzlerkandidat för de SPD kürt wurrn. Siet 19. Määrt 2017 is he de twölfte Bundspräsident van de Bundsrepublik Düütschland.
Laurie Johnson

**Lawrence "Laurie" Reginald Ward Johnson** (* 7. Februar 1927 in Hampstead; † 16. Januar 2024) weer en britschen Komponist, de Filmmusik för en grote Tall vun Filmen un Feernsehserien maakt hett.

## Leven un Wark
Laurie Johnson is vör allen bekannt worrn, dör sien Filmmusik, de he för de Feernsehserien *[[The Avengers (Feernsehreeg)|The Avengers]]* in de 1960er un de Nafolger dorvun ut de 1970er *[[The New Avengers]]* (op dt. beid as *Mit Schirm, Charme und Melone*), as ok de *[[The Professionals]]* (dt.: *Die Profis*), de in de 1970er un 1980er in’t Feernsehen to sehn weern. Sünners för de *Avengers* hett he en grote Tall ünnerscheedlich, an de enkelten Folgen anpasste Themen komponeert. Eenige Leedtitels sünd: *Travelling Free* (1965), *This Is Your Life* (1969), *The Beauty Jungle* (?), *The Shark (Avengerstheme)* (1965). Aver sien Gesamtwark belöpt sik op Titel un Themen to mehr as Hunnert Filmen un Serien.

Kenntekend för Johnsons Musik weer de Verbinnen vun Orchestermusik, un sünners Striekinstrumenten, mit de in de enkelten Tieten modernen Instrumenten, as t.&nbsp;B. de Wah-Wah-Gitarr, de in de 1970er sünners populäär weer.

Neven sien Hööftarbeit as Filmkomponist, hett Laurie Johnson ok af un to mol as Dirigent oder as musikalschen Direkter bi’n Filmdreih arbeidt. In de 1990er Johren weer he ok as Produzent ünnerwegens.

Laurie Johnson leevt in Stanmore, Middlesex in England.

## Filme un Feernsehserien (Utwahl)

## Websteden
* 
* Laurie Johnson bi ''Soundtrack Collector''
Zgierz

**Zgierz** is en middelgrote Kreisstadt in Zentralpolen. Se liggt in de Woiwodschap Lodz in dat Daal vun den Bzura-Stroom. In dat Johr 2007 leven 58.164 Inwahners in de Stadt.

## Industrie un Weertschap
In Zgierz gifft dat allerhand wichtige Industrie, as Maschinenbo un Textilindustrie, cheemsche, Bo- un Elektroindustrie. 57% vun de Inwahners, de arbeiden könnt, sünd hüdigendags in dat Rebeet vun de Deenstleisten togange. 5.000 Bedrieven sünd in de Stadt inschreven, dormank 2.000 Een-Mann-Ünnernehmen.

## Glöven
Bi 90 % vun de Inwahners vun Zgierz sünd röömsch-kathoolsch. Man in de Stadt gifft dat noch Karken vun allerhand annere Gemeenden. Alltohopen gifft dat düsse Karkboten, wo se sik in drapen könnt:
* fiev röömsch-kathoolsche Karken
* een Evangeelsch-Augsborgsche Kark
* een Ooltkathoolsche Kark
* een Adventisten-Kark
* een Baptisten-Kark
* een Mormonen-Kark
* een Kark vun Jehova sien Tügen. Babenhen gifft dat noch Liddmaten vun de Greeksch-Orthodoxe Kark un vun de Reformeerte Kark in de Stadt, man dat sünd bloß so'n poor, de höört nah de Gemeenden in Lodz to.

## Weblenken

*Zgierz (poolsch)

## Biller

Bild:Zgierz-kosciol.jpg|Kathoolsche Kark St. Kathrien
Bild:Panozgierz2.JPG|Panorama Zgierz
Bild:Laznia w Zgierzu.jpg|Swemmbad vun de Stadt Zgierz (1926 boot worrn)
Bild:Domy tkaczy w Zgierzu.JPG|Weverhüüs
Ösentang

De **Ösentang** is en Warktüüch, womit man en *Öös* insetten deit. En Öös is en Ring ut Metall, Kunststoff oder Ledder, de in en Lock insett warrt. Dat kann passeeren, üm den Rand vun dat Lock starker un bestänniger to maken oder annere Saken as en Band vör den scharpen Rand vun dat Lock to schulen. Anwennen sünd t.&nbsp;B. Löcker in Schoh oder Kledaasch, wo Bänner dörföhrt warrt to’n Tobinnen. Dör de Öös warrt verhinnert, dat dat Lock inrieten deit. Mit de Ösentang kann de Öös ganz licht in dat Material indrückt warrn.

Eenige Ösentangen hebbt en Kopp to’n Dreihn, wo verscheden grote Ösen mit insett warrn künnt, wenn man den Kopp jüst so hindreiht, dat man de richtige Grött to faten kriggt. An eenige Tangen sünd ok Pinns an to’n stanten, womit man de Löcker överhööft eerst maken deiht.

In’n Fackjargon warrt Metallösen ok as *Kauschen* betekent, lütte Metallösen warrt bi de Seelüüd ok *Gattchen* nöömt.
Öös

**Öös** betekent

* Öös, en lütt Ring, Saken fasttomaken,
* Öös, Dackkant, von de de Drüppens fallt,
* Öös, Oort in de Gemeen Basdaal in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen.
Fiede Kay

**Fiede Kay** (* 26. September 1941 in Breklum; † 2. September 2005) weer en plattdüütschen un freeschen Singer un Ledermaker.

## Leven
Kay is 1941 in Breklum boren un dor ok opwussen. Sien Vader, Max Kay, weer dor Knecht bi en Buern. Na de School hett he toeerst Mürger lehrt un weer denn op de Technikerschool. Later harr he denn en Kroog in Bredstedt. He hett denn tohoop mit Knut Kiesewetter ok en Schallplatt opnahmen un is so to de Musik kamen. To Kiesewetter un Kay ehr Platt *Leeder, Lüüd und Freesenland* is vun NDR ok en Feernsehfilm maakt worrn.

## Utteknungen
In Bredstedt is 2011 de *Fiede-Kay-Platz* vor sien Kroog na em nöömt.

## Warken

### Soloalben

* 1975: *Sing Man to.* Polydor
* 1976: *Ik sing een Leed.* Polydor
* 1977: *Der Wind treibt mich weiter.* Polydor
* 1978: *Leeder achter’n Diek.* Polydor
* 1979: *Vier Gesichter hat das Jahr.* Polydor
* 1980: *En Festdag op’t Dörp.* Polydor
* 1981: *Brüder, es zieht ein Geruch übers Land. Fiede Kay singt [[Carl Michael Bellman]].* (Ut den Sweedschen översett vun Hein Hoop), Polydor
* 1982: *Mien egen Leed.* Polydor
* 1985: *Wiehnachten – so hett dat fröher klungen.* Polydor
* 1986: *Fiede Kay singt [[Hermann Löns]].* Polydor
* 1992: *Der Volkssänger aus dem Norden.* ARC Music
* 1992: *Rauhe Schale, weicher Kern.* DSB
* 2005: *Fiede Kay singt...* (4 CDs), Membran

### Alben tohoop mit annere

* 1977 *Leeder, Lüüd un Fresenland.* (mit Knut un Sigrun Kiesewetter un de Grupp Moin, Regine Kiesewetter un Hein Hoop), Polydor
* 1977 *Wiehnachten is nich wiet.* (mit Knut und Sigrun Kiesewetter), Polydor 
* 1982: *Plattdütsche Leeder.* (mit Ursel Wolf), Polydor
* 1983 *Norddeutsche Weihnachten.* (mit Knut un Sigrun Kiesewetter un de Finkwarder Speeldeel, Polydor
* 1985: *Min flachet Land 2* (mit Godewind un Günter Willumeit, Annegret Behrend, De Brookers, Butendieks un Häppi Platt, Brook
* 1986 *Us Plattdüütsch Wiehnacht.* (mit Knut un Regine Kiesewetter, Godewind un de Finkwarder Speeldeel), Polydor
* 1992 *Wenn Wiehnachten kummt.* (mit Knut Kiesewetter, Peter Beil, Caroline Kiesewetter, Sylvia un Karlheinz Reichert), ARC
Margaret (Maand)

In de Astronomie is **Margaret** (ok **XXIII** oder **S/2003 U3**) de Naam vun en vun de lütteren Maanden wieter buten vun den Planeten Uranus. De Uranus-Maanden hebbt all Naams vun Figuren ut dat Wark von William Shakespeare oder Alexander Pope; Margaret is de latere Fro vun’n König Hinnerk den Sössten ut Shakespeares *[[King Henry VI]]*.

## Opdecken
De Maand is an’n 29. August 1993 vun de Astronomen Scott S. Sheppard un David C. Jewitt opdeckt worrn, ofschonst he egentlich al’n poor Daag fröher vun Matthew J. Holman un John J. Kavelaars sehn weer. Man ut de Daten harrn se keen Bahn utreken künnt, un jem weer ok nich klor worrn, dat se en Maand sehn harrn, de noch gor nich bekannt weer.

## Ümlopbahn
De Maand Margaret bruukt ungefähr 1687 Daag, för een Ümloop üm den Planeten. Dorbi hett he en middler’n Afstand von 14.345.000 km. De Ümloop is rechtlöpig, also in’n lieken Dreihsinn as de Rotatschoon vun’n Uranus. All de anneren buteren Maanden loopt torüchlöpig üm den Planeten. De Maandbahn hett en Exzentrizität vun 0,661 un is dormit al en teemlich lang togen Ellips. De Bahn is dorbi ok noch üm ungefäähr 56,63° gegen den Äquater vun’n Uranus kippt.

## Opbo
Över den Maand is opstunns noch nich veel bekannt. Sien Dörmeter warrt mit ruch weg 20 km angeven. De Albedo liggt na en Schätzen bi 0,04 un de Dicht bi 1,5 g/cm³, wat ungeääfr dat is, wat man vun de anneren lütten Maanden ok kennt.
De Reis’ nah Konstantinopel

De Roman **De Reis’ nah Konstantinopel oder de meckelnbörgschen Montecchi un Capuletti** is dee söfte Deel von Reuter sien *Ollen Kamellen*. Dat is ook dat letzte Wark, wat he fahrig schreven hett. De Handlung speelt mehrstendeels uterhalv von Mekelnborg, dorüm hebbt ok eenige Kritikers bemängelt, dat he nu von sien Heimat afkamen weer. Reuter leev to disse Tieden in Isenack. Dat Book sülven harr goode un slechte Kritiken kreegen in de dormalige Tiet. Reuter harr nämlich siene Reis nah Konstantinopel (hüüt Instanbul) verarbeit. In't Fröhjohr 1864 weer he mit sien Frau up een Orientreis west, de Indrücke, de he dor nu von kreegen harr, hett he so ok mit to Papier bröcht. Obgliek he dor ok wedder satirsche un ernste Themen behannelt, hett Reuter den Text donn nich so goot funnen, dat he denn ok uphöör to schrieven. 

## Wo dat üm geiht

De Grundbesitter Anton Groterjahn is to Riekdoom kamen un mit sien Familie nah Rostock treckt, wiel sien Fruu meen, dat dat för de Bildung von ehr Kinner beter weer. So bestimmt se denn ok, dat blots noch Hoochdüütsch snackt warrt. Ok de olle Jahn, en Nahwer ut dat Dörp, wo se herkamen sünd, is nah Rostock treckt. De beiden Familien hebbt sick eens vertürnt und leven nu in Fiendschaft neveneenanner. Jeanette Groterjahn beslütt donn, mit ehr Familie en Bildungsreis nah Konstantinopel to maken, awer de oll Jahn is tofällig ok mit dorbi.

## Worüm man dat Book lesen schüll

Mag wesen, dat is nich Reuter sien beröhmtestes Book, awer liekers sünd dor Themen in, de ok hüüt noch bannig interessant sünd. In dat Vörwort von den Text beschrifft Reuter den sogenannten „Fetthamel“, dat sünd Landlüü, de riek worden sünd un donn in de Stadt treckt sünd. Se hebbt denn versöcht, Hoochdüütsch to snacken, wiel Platt ja wat ungebild weer. Mehrstendeels is dat denn awer Missingsch west, wat se dor snackt hebbt. Reuter beklagt nu, dat disse Lüü ehr Plattdüütsch afleggen doot, blots wiel se sick wat för feiner hollen doot. In den Roman is Jeanette Groterjahn de Person, de ehrn Mann un ehr Kinner dat Hoochdüütsche inremsen will. Ehr Dochter Helene snackt so ok blots noch Hoochdüütsch. Reuter wiest donn dor awer nu up hen, dat nich de Sprak wichtig is för de Bildung. Dor sünd nämlich de weck, as de olle Jahn, de Platt snacken doot un liekers klook un „gebild“ sünd, wieldes eenige von de Hoochdüütschsnackers so as Jeanette Groterjahn eben gor keen Ahnung hebbt.
 
As dat all in den Titel steiht, hett Reuter ok dat Romeo un Julia Motiv verarbeit. Anton Groterjahn sien Dochter un de Söhn von den ollen Jahn hebbt sick in eenanner verleeft, man Jeanette Groterjahn will, dat ehr Dochter en Baron friegt.

## Weblenken
Romeo un Julia Motiv

Een von de beröhmtesten Theoderstücke von William Shakespeare is woll de Tragödie *Romeo un Julia*. Dat Motiv von dat Stück is awer wat öller. In fröhe Tieden, in de Antik, is dat all bruukt worden. In de wat nie'ere Tieden hett de Italiener Masuccio in sien Novell *Novellino*  von 1476 all 'ne ähnliche Geschicht vertellt: Dor leven sick Mariotto un Gianozza in Siena, man  Gianozza schall jemand anners friegen. Wieldes sleiht Mariotto en Börger in Siena doot un warrt verbannt. Gianozza nimmt denn Gift, dat se deep inslöppt un jeder denkt, dat se doot bleven is. So bruukt se denn nich to friegen. Mariotto höört von ehrn Dood, geiht nah Gianottan ehr Gruft un warrt dor denn fastnahmen un mööt starben. Gianozza geiht donn in een Kloster un stürvt dor denn trurig. Dat gifft denn noch täämlich vääle italiensche Schriever, de dat Motiv donn upnahmen hebbt. In de „Historia novellamente ritrovata di due nobili amanti“ von 1524 hett Luigi da Porto de Handlung denn nah Verona versett. Dor leven sick donn Romeo Montecchi un Julia Cappelletti. So ähnliche Namens hett laterhen ok Fritz Reuter in sien Reis nah Konstantinopel bruukt. Nie is ok, dat dor twee Familien in Fiendschaft leven doot, un Romeo den Vedder von Julia dootsleiht. Ok hier denkt Romeo, dat Julia doot is un bringt sick denn sülven üm. Julia blifft donn awer gliek dornah doot.  So hett dat donn ok Shakespeare schreven. Dat Motiv is ok in wat anner Länner to finnen, t. B. in Frankriek, England, Spanien un so wieder.

De beröhmteste Text is awer *Romeo and Juliet* von William Shakespeare. De hett de Tragödie woll üm 1595 rüm schreven. Dor duuert dat alls blots noch fief Daag an, wat Romeo un Julia in Verona passeert: Romeo Montague verleevt sick in Julia Capulet. Dee beeden Familien leven awer in Fiendschaft. Liekers leven sick de beeden. Bie en Striet warrt Mercutio, de Vedder von Julia denn von Romeo dootslahn. He mööt ut de Stadt weg. Julia will Romeo friegen, dorüm nimmt se ein Slapmiddel, dat ehr Familie denkt, se weer doot, un so warrt se in en Gruft bisett. Dor wull se denn egentlich Romeo wedder sehn un denn friegen. Romeo geiht nu nah de Gruft hen un denkt awer ok, dat siene Julia nich mehr levt un bringt sick üm. Julia wakt up un süht, dat ehr Romeo Gift nahmen hett. Se küsst em un kriggt so ok wat von dat Gift mit af un stürvt.

Veel Künstlers hebbt sick denn von dit Theoderstück inspireern laten, t. B. Gottfried Keller mit *Romeo und Julia auf dem Dorfe* von 1856. Ok in de plattdüütsche Literatur is dat Motiv to finnen, t. B. bie Fritz Reutern, de dat in sien *Reis nah Konstantinopel* en beten wat anners bruukt hett.
Waltrud Bruhn

**Waltrud Bruhn** (* 8. Februar 1936 in Sebarg; † 27. August 1999 in Glückstadt) weer en plattdüütsche Schrieversche un Lyrikerin.

Ehr Lyrik (so as de Band *Windlast*) höört to de bedüdensten Warken vun dat Plattdüütsche in de moderne Tiet un se hett dormit ok ünner Bewies stellt, dat Plattdüütsch ok för hoge Literatur döggt. Se hett för ehre Warken 1983 den Freudenthal-Pries un 1989 den Fritz-Reuter-Pries kregen.

## Warken

* *Dat grote Matjesvergnögen.* Augustin, Glückstadt 1974, ISBN 978-3870300913
* *Glückstadt an der Elbe.* Husum 1977, ISBN 978-3880420472
* *Köstlichkeiten aus der Marsch im Spiegel der königlichen Glückstadt. Teils plattdeutsche Beiträge.* Husum 1981, ISBN 978-3880420816
* *Cimbersches Silkendei.* Augustin, Glückstadt 1982, ISBN 978-3870300937
* *Greekenland.* Augustin, Glückstadt 1984
* *De Wiehnachts-Krüff.* Augustin, Glückstadt 1986, ISBN 978-3870300951
* *Windlast.* Augustin, Glückstadt 1987, ISBN 978-3870300968
* *Gras - Adern - Fragmente.* Quickborn-Verlag, Hamburg 1997, ISBN 978-3876512037
* *Vun Ag un Ok, vun't Ach.* Quickborn-Verlag, Hamburg 2002, ISBN 978-3876512495

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen
Falko Weerts

**Falko Weerts** (* 6. Januar 1942 in Emden) is en plattdüütschen Moderator.

Weerts weer vun 1995 af an bet 2006 Utfrager bi de Sendung Talk op Platt bi’n Noorddüütschen Rundfunk. Bi’n NDR hett he vun 2003 af an bet 2007 ok bi *Sportclub live* veer Saisons lang Kommentor to de Football-Bundsliga op Platt maakt. 2007 hett he as Narichtensnacker anfungen bi Radio Bremen bi de plattdüütschen Nahrichten. He hett ok in de plattdüütschen Films *[[Apparatspott – Gerangel in Ruum un Tied]]* un *[[Apparatspott – Dat mokt wie gistern]]* Rullen speelt.

## Warken

* *Hör mal to!* (Höörspeel) Michael Jung, 2005, ISBN 3898820602
* *De [[Apparatspott]]. Die Schience-Fiction Story der Sulinger filmemoker.* Weerts-Verlag, Weyhe 2007; ISBN 978-3-940807-01-4; 120 S. m. veelen Billers
Primtalltweeschen

**Primtalltweeschens** sünd Primtallen, de vunenanner den Afstand 2 hebbt. Bispelen sünd (3 un 5) oder (5 un 7) oder (11 un 13). Oder mathemaatsch utdrückt:

Primtalltweeschens sünd twee Primtallen p_1 un p_2, de de Differenz p_2 - p_1 = 2 hebbt. De Primtall p_2 = p_1 + 2 warrt denn ok Primtalltweeschen to de Primtall p_1 nöömt.

Den Begreep "Primtalltweeschen" hett de Mathematiker Paul Stäckel inföhrt.

## Dat gröttste bekannte Poor
Primtalltweeschens gifft dat ok bi gröttere Tallen. Dat (betto) gröttste Poor hett Eric Vautier ut Frankriek an'n 15. Januar 2007 mit Help vun sien Reekner funnen: 2003663613 · 2195000±1. Disse Tallen hebbt 58711 Talltekens.

## Wo vele Primtalltweeschens gifft dat?
In de Tallentheorie hebbt de Mathematikers al lang de Fraag ünnersöcht, wo vele Poren vun Primtalltweeschens dat gifft. Dat lett so, as wenn dat unendlich vele Primtalltweeschens gifft, aver en Bewies dat dat so is, hebbt se nich funnen. Un ok keen Bewies, dat dat nich so is.

En empiersche Analys vun allen Primtallen betto 4.35 · 1015 wiest, dat de Antall vun Primtalltweeschens, de lütter as x sünd, 
x·f(x)/(log x)2 is. Dorbi is f(x) üm un bi 1,7, wenn x lütt is un üm un bi 1.3 wenn x na Unendlich streevt. De Grenzweert vun f(x) warrt as 
: 2 \prod_{p \geq 3} (1 - \frac{1}{(p-1)^2}) = 1.3203236\ldots;
vermoodt.
PL Kyodan

**Perfect Liberty (PL) Kyodan** oder de **Kark van Perfekte Freeheit** is ’n internatschonale religiöse Bewegung, wat sik to Anfang dat 20. Johrhunnert ut de japaansche buddhistsche Zen-Kultur rutbillt hett. PL Kyodan is 1946 dör Miki Tokuchika nee grünnt worrn, nadem de Bewegung en Tiet lang verbaden wesen is. De Bewegung seggt vun sik sülvs, dat se weltwied sowat 2,5 Millionen Leden hett. Dat Hööftquarteer vun PL Kyodan is in Habikino nahbi Osaka.

PL Kyodan is nich mit de annern groten japaanschen religiösen Traditschonen verbunnen un bekiekt dat kreative Sülvsutdrücken as dat belangriekste Teel van dat minschliche Leven. Folgens de Lehr is Leven ’n „Kunst“. De Minsch is dus geboren üm sien unieke Individualität in allens wat he deit uttodrücken. PL Kyodan nöömt dit dat „Schöppen van wohre Kunst“. 

## Weblenken

* Websteed vun PL Kyodan (engelsch)
19. November

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1942: Bi de Slacht vun Stalingrad gaht de Russen nu to de Offensive över

### Wetenschoppen un Technik
* 1816: De Universität Warschau warrt grünnt.
* 1905: De *[[Allgemeine Berliner Omnibus AG]]* (ABOAG) lett in Berlin de beiden eersten motoriseerten Omnibussen (Kraftomnibussen) föhren.
* 1969: Charles „Pete“ Conrad, de Kommandant vun *[[Apollo 12]]*, is as drütte Mensch op’n Maand, folgt vun Alan LaVern Bean.
* 1999: De Volksrepubliek China maakt mit *[[Shenzhou 1]]* jemehrn eersten noch unbemannten Ruumflaag vun de Raketenstartsteed Jiuquan ut.

## Boren
* 1770: Patrice de Coninck, süüdnedderlannsch Jurist un Politiker († 1827)
* 1886: Jules Masselis, belgisch Radrennfohrer († 1965)
* 1887: James Batcheller Sumner, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1955)
* 1888: José Raúl Capablanca, kubaansch Schachspeler un -weltmeester († 1942)
* 1904: Rudolf Meyer-Ronnenberg, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1973)
* 1905: Tommy Dorsey, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1956)
* 1908: Heidi Oetinger, düütsch Verlegerin († 2009)
* 1915: Anita Lizana, Tennisspelerin ut Chile († 1994)
* 1917: Indira Gandhi, Ministerpräsidentsche vun Indien († 1984)
* 1930: Christian Schwarz-Schilling, düütsch Politiker un Bundsminister
* 1841: Karl Nerger, düütschen Schoolmeester un plattdüütschen Philoog († 1913)
* 1944: Klaus Fichtel, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1944: Agnes Baltsa, greeksch Mezzo-Sopranistin un Kammersingerin
* 1953: Robert Beltran, US-amerikaansch Schauspeler
* 1956: Eileen Marie Collins, US-amerikaansch Astronautin
* 1957: Ofra Haza, israeelsch Singerin († 2000)
* 1959: Engelbert Wrobel, düütsch Jazzmusiker
* 1962: Sean Parnell, US-amerikaansch Politiker
* 1991: Johannes Kühn, düütsch Biathlet

## Storven
* 498: Anastasius II., Paapst (* weet man nich)
* 1828: Franz Schubert, öösterrieksch Komponist (* 1797)
* 1850: Richard Mentor Johnson, US-amerikaansch Politiker (* 1780)
* 1939: Martha Müller-Grählert, plattdüütsch Schrieverin (* 1876)
* 1975: Rudolf Kinau, plattdüütsch Schriever (* 1887)
* 1985: Uwe Dallmeier, düütsch Schauspeler (* 1924)
* 2004: John Robert Vane, britisch Biochemiker un Nobelpriesdräger (* 1927)
* 2005: Bob Enevoldsen, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1920)
* 2013: Frederick Sanger, britisch Biochemiker un tweefack Nobelpriesdräger (* 1918)
* 2016: Paul Sylbert, US-amerikaansch Artdirector un Szenenbillner (* 1928)
* 2017: Jana Novotná, tschechisch Tennisspelerin (* 1968)
* 2020: Harald Ringstorff, düütsch Politiker un Ministerpräsident vun Mekelnborg-Vörpommern (* 1939)
Musée maritime fluvial et portuaire de Rouen

Dat **Musée maritime fluvial et portuaire** is en Museum över de Historie vun den Haven un de Schippfohrt, de Binnenschipperee (met en Slüüsmodell), un de Schippbo in Rouen. Dat Museum gifft dat siet dat Johr 1999.

## Weblenken

* Websteed vun dat Museum (hoochdüütsch/franzöösch)
Rouen

**Rouen** [ʁwɑ̃] is en Habenstadt an de Seine. Se liggt vun de Küst af an bi 80 km de Seine rup un is vun Paris bi 120 km wiet weg. Rouen is de Hööftstadt vun dat Département Seine-Maritime un vun de Region Haute-Normandie. In de Stadt leevt 108.380 Inwahners (2005) up 21,38 km². Mit de Gemeenden dor ümto (in de Agglomeratschoon) sünd dat bi 417.000 Lüde. 

## Historie
Rouen is um dat Johr 100 n. Chr. rüm vun de Römers ünner den Naam *Rotomagus* grünnt wurrn. Vun dat 4. Johrhunnert af an weer de Stadt de Seet vun en Bischop. 841 hefft de Wikingers de Stadt to'n eersten Mol angrepen un erovert, un 911 hett de Normannen-Hartog Rollo Rouen to de Hööftstadt vun sien Normannen-Hartogdom „Normandie“ maakt. 

## Museen
* De Musée des beaux-arts is de Kunstmuseum vun de Stadt
* De Musée maritime fluvial et portuaire is et Museum over de Historie vun de Haven un de Schippvaart.
Hans Ehrke

**Hans Ehrke** (* 10. April 1898 in Demmin; † 29. Oktober 1975 in Kiel) weer en plattdüütschen un hoochdüütschen Schriever.

Ehrke is 1898 as Söhn vun en Tollbeamten in Demmin boren. He güng in Schönbarg na de Volksschool un vun 1905 af an in Kiel op Realschool. 1913 bet 1921 weer he op de Präparandenanstalt un dat Lehrerseminar in Kiel un arbeidt denn in Kiel un Rendsborg as Lehrer. 1938 warrt he in Kiel Rekter un blifft dor bet he 1961 pensioneert warrt.

Ehrke hett vele Priesen för siene Warken kregen: 1924 Pries in’n Eenakter-Wettbewarf vun de nedderdüütsche Bühn Flensborg för dat Stück *Dat Pastür*. 1924 den 1. Pries in dat Lustspeel-Priesutschrieven vun de nedderdüütsche Bühn Hamborg för dat Stück *Narrenspeegel*. 1931 den Stavenhagen-Pries vun’n Nedderdüütschen Bühnenbund un de NORAG för nedderdüütsche Dramatik. 1937 den Sleswig-Holsteenschen Literaturpries för dat Gesamtwark. 1938 den John-Brinckman-Pries vun’n Go Mekelnborg. 1942 den Mekelnborgschen Schriftdomspries vun’n Go Mekelnborg för dat Gesamtwark. 1959 den Fritz-Stavenhagen-Pries un 1968 den Klaus-Groth-Pries.

## Warken

* *[[Hans Brüggemann]].* 1930
* *Batallion 18.* Quickborn, Hamborg 1936
* *Der Stumme.* Westermann, Brunswiek 1936
* *Makedonka. Ein Buch der Balkanfront.* Westermann, Brunswiek 1938
* *Gahn un Kamen.* Fehrs-Gill, Hamborg 1956 
* *Bemöten.*Georg Christiansen, Itzehoe 1964
* *So fungen se an. Moderspraak-Böker.* Georg Christiansen, Itzehoe 1965
* *Knäp un Schelmstücken. Smustergrienige Geschichten.* Georg Christiansen, Itzehoe 1967 
* *Gegen Abend.* Fehrs-Gill, Hamborg 1969
* *Wunnersam - sunnersam Leben.* Georg Christiansen, Itzehoe 1975

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Charles Amberg

**Charles Amberg** (* 8. Dezember 1894 in Kessenich (Bonn); † 16. April 1946 in Berlin; eegentlich *Karl Amberg*) weer een Texter van Operetten und Schlagern.

Een van sien erfolgriekst Warken is dat Libretto to de Operette Clivia van Nico Dostal. Ok mit Fred Raymond hett Amberg bi verscheeden Revuen und Schlagern tosommenarbeit. Völ van sien Schlagertexten sünd dör Könstler as Hans Albers oder de Comedian Harmonists bekannt maakt wurrn.

To de Tiet van de Tweete Weltkrieg weer Amberg in’t KZ Neigamm interneert.

## Bekannt Titel
* Der verliebte Bimbambulla
* Die schöne Josefine in der Badekabine
* Hein Mück aus Bremerhaven
* Ich reiß´ mir eine Wimper aus
* Liebe ist ein Geheimnis
* Lieder, die uns der Zigeuner spielt
* Mein Bruder macht beim Tonfilm die Geräusche
* Uns´re Tante Henriett hat im Bett Flundern
* Wochenend und Sonnenschein (in't engl. Original „Happy Days Are Here Again“)

## Weblenken
* 
* Filmographie
Portia (Maand)

**Portia** (ok: **Uranus XII** oder **S/1986 U 1**) betekent in de Astronomie en vun de lütten Maanden vun den Planeten Uranus. Portia is en vun de inneren Maanden, över den aver noch nich ganz veel künnig is. De Uranus-Maanden hebbt all Naams vun Figuren ut dat Wark von William Shakespeare oder Alexander Pope; Portia is en Figur ut Shakespeares Kummedie *[[The Merchant of Venice]]* (dt.: „Der Kaufmann von Venedig“).

## Opdecken
De Maand is an’n 3. Januar 1986 vun den Astronomen Stephen P. Synnott op Biller vun de Ruumsond *[[Voyager 2]]* opdeckt worrn. He hett toeerst de vörlöpig Beteken S/1986 U 1 kregen.

## Ümlopbahn
Portia kreist in ungefähr 12 Stünnen un 19 Minuuten eenmol üm Uranus. Dorbi hett he en middler’n Afstand vun 66.097 km. De Maandbahn hett en Exzentrizität von 0,0001 un is dormit meist kreisrund. De Bahn is üm un bi 0,6° gegen den Äquater vun’n Uranus kippt.

## Opbo
De Dörmeter vun den Maand liggt in’n Dörsnitt bi ungefähr 135,2 km. Mit 1,3 g/cm³ liggt de Dicht düütlich ünner de vun de Eer. De Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat de Maand to’n gröttsten Deel ut Wateries besteiht. De Bavenflach vun Portia is teemlich düster mit en Albedo vun 0,07. Dat heet, dat 7 % vun dat Licht, dat op den Maand ankummt, wedder afstrahlt warrt.
Rendsborg

**Rendsborg** (ok: *Rensborg* - hoochdüütsch: *Rendsburg*) is een Stadt in Sleswig-Holsteen. Se liggt in de Midden van dat Bundsland un verbind de beid Landsdeelen Sleswig un Holsteen. Se liggt an de Noord-Oostsee-Kanal an de historisch Ossenweg un an de Düütsche Fährstraat.
 
De Stadt hett 28.470 Inwahners (Stand: 31. Dezember 2018) up een Flach van 23,72 km² un is Sitt van de Verwalten van de Kreis Rendsborg-Eckernföör.

De Stadt Rendsborg is üm 1150 grünnt wurrn un 1199 as „Reinoldesburch“ eerstmals schriftlich in de „Chronica Slavorum“ vun Arnold vun Lübeck erwähnt wurrn. Wiels de Oldstadt up een Eiland in de Grenzstroom Eider anleggt weer, hebbt se sück faaken streeden, of de Stadt nu to Sleswig oder doch to Holsteen hören de. In dat Johr 1253 (villicht aber ok all 1239) har se dat Stadtrecht. 

Bekannt is ok de Rendsborger Hoochbrüch, de tüschen 1911 un 1913 ut Stahl makt wurrn is, un de Sweevfähr.

Ut Rendsborg stammen de Singersche Hanne Haller un de Moderator Gerhard Delling.

## Weblinks
*
Kenneth Kaunda

**Kenneth David Kaunda** (* 28. April 1924 in de Lubwa Mission in Chinsali; † 17. Juni 2021 in Lusaka) weer en Politiker ut Sambia. 

He weer de jüngste van acht Kinner. Sien Vader weer Paster, Missionar un Schoolmeester van de reformeerte Schottsche Kark. 

Van 1964 bit 1991 weer Kenneth Kaunda de eerste Präsident van de Staat Sambia, nahdem he vörher för in de Unafhängigkeet kämpft hett.

## Weblinks

## Enkeld Nahwiesen
Applikaat

De **Applikaat** is en Begreep ut de Mathematik, nipp un nau seggt ut de Geometrie. Se steiht gliekermaten för de drüdde Tall, de een Koordinaten-Weert angifft, as ok för de Ass sülvst, op de in dat karteesch Koordinatensystem disse Weert afmeten warrt. To de Ass, warrt ok *z-Ass* seggt.

De Applikaat wiet dat tweedimensionale Koordinatensystem mit de Abszisse un de Ordinaat to en rüümlich dreedimensional Koordinatenkrüüz ut un gifft in’n normalen Fall de Hööch an (op’n Bild steiht de Applikaat na vör’n).

Applikaten speelt en Rull in de Mathematik, Physik, Geodäsie un in de Astronomie – överall dor, wo Bewegen un Öört in’n dreedimensionalen Ruum beschreven oder utmeten warrn schüllt.
Tallentheorie

De **Tallentheorie** is en Deelrebeet vun de Mathematik, dat de Egenschoppen vun Tallen un besünners vun helen Tallen ünnersöcht, un ok all de Problemen, de een dorbi finnen kann, t.B. de Fraag, wat dat unendlich vele Primtallen gifft (gifft dat) oder wat dat unendlich vele Primtalltweeschens gifft (warrt al lang so vermoodt, is aber nich bewiest).

Den Anfang mit de Tallentheorie hebbt al de Lüüd ut de Antike maakt. Euklid hett t.B. den Euklidschen Algorithmus rutfunnen, mit den een den gröttsten gemeensamen Deler vun twee helen Tallen gau utreken kann.

Üm 1800 hebbt de Mathematikers Legendre un Gauß de eersten systemaatschen Böker över de Tallentheorie schreven. Gauss sien Disquisitiones Arithmeticae (1801) gellt as de Anfang vun de moderne Tallentheorie.
1253

## Wat passert is
* De Stadt Rendsborg kriggt Stadtrecht
* De Dominikaners boot in Bremen jem ehr *St. Katharinen-Klooster*

## Boren

## Storven
* 11. August: Klara vun Assisi, Oordensgrünnerin.
1710

## Wat passeert is
* 1710/11: De Kuntreien vun dat hüdige Algerien kaamt vun dat Osmaansch Riek free
* Henry St. John, 1. Viscount Bolingbroke warrt Butenminister vun Grootbritannien
* Sweden verleert na 149 Johren Eestland. Revel kümmt nu na Russland. In de Stadt is de Pest utbraken un dor leevt bloß noch bi 2.000 Inwahners.
* Bi de Grote Pest von 1709/1710 blievt twee Drüddel vun de Inwohners vun Oostpreußen doot. Ok in Russland un Polen geiht de Süke mank de Inwohners tokehr.  

## Boren

* 22. November: Wilhelm Friedemann Bach, düütsch Muskant un Komponist († 1784)

## Storven
* 10. Mai: Georg Dietrich Leyding, düütsch Komponist (* 1664)
1893

## Wat passeert is
* Frankriek nümmt dat Grootriek vun Mali in un regeert dat ünner den Naam Franzöösch-Sudan

## Boren
* 2. Januar: Félix Sellier, belgisch Redrennfohrer († 1965)
* 11. Januar: Paul Gurran, düütsch Offizier († 1944)
* 12. Januar: Alfred Rosenberg, düütsch Politiker un Kriegsverbreker († 1946)
* 26. Februar: Fritz Broistedt, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1972)
* 7. März: Luitpold Popp, düütsch Footballnatschonalspeler († 1968)
* 12. März: Erwin Planck, düütsch Politiker un Wedderstandskämper gegen den Natschonalsozialismus († 1945)
* 18. März: Costante Girardengo, italieensch Radrennfohrer († 1978)
* 23. März: René Vermandel, belgisch Radrennfohrer († 1958)
* 5. April: Clas Thunberg, finnisch Iesflinklöper († 1973)
* 6. April: Friedrich Karl von Preußen, düütsch Prinz un Springrieder († 1917)
* 30. April: Gyula Breyer, ungaarsch Schachspeler († 1921)
* 30. April: Joachim von Ribbentrop, düütsch Politiker un Kriegsverbreker († 1946)
* 6. Mai: Hinnerk Willem Kopp, düütsch Politiker un Ministerpräsident vun Neddersassen († 1961)
* 26. Mai: George Grosz, düütsch-amerikaansch Maler († 1959)
* 5. Juni: Albert Mähl, plattdüütsch Schriever († 1970)
* 14. Juni: Arthur Marohn, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer († 1975)
* 17. Juli: Wilhelm Dieckmann, düütsch Offizier un Wedderstandskämper († 1944)
* 26. September: Mao Zedong, chinesisch Politiker († 1976)
* 20. Oktober: Jomo Kenyatta, keniaansch Politiker un Staatspräsident († 1978)
* 30. Oktober: Roland Freisler, düütsch Jurist un Vörsitter vun den Volksgerichtshoff († 1945)
* 13. November: Edward Adelbert Doisy, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger († 1986)

## Storven
* 17. Januar: Rutherford Birchard Hayes, US-amerikaansch Politiker un Präsident (* 1822)
* 28. Mai: Karl Ernst Hermann Krause, düütsch Historiker un Spraakforscher (* 1822)
* 11. September: Adolphe Yvon, franzöösch Maler (* 1817)
* 6. November: Pjotr Iljitsch Tschaikowski, russ’sch Komponist (* 1840)