open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mummendörp

**Mummendörp** is een Dörp op de Insel Fehmarn un een Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Kreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Grött: ca. 320 ha.
*Inwahners: ca. 90 (2006)
*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04371
*Laag: In de Mitt vun de Insel Fehmarn in de Oostsee, Naberdörper sünd Landkarken, Blieschendörp, Teschendörp un Borg. Een kümmt na Mummendörp, wenn een na de Fehmarnsundbrüch de örste Affohrt nimmt und dann wieder na Landkarken föhrt. Bevör een na Landkarken rinkümmt, geit dat rechterhand na Mummendörp af. 

## Geschicht

In dat Waldemar-Erdbook vun 1230 ward dat Dörp *Mummaenthorp* betekend un harr 8,5 mansi Land. 

De Schriever Klaus Groth hett vun 1846 bit 1852 nich wied weg von Mummendörp in Landkarken wahnt. Op de Mummendörper Steenbargskoppel is Groth to een vun siene bekannteste Gedichte anreegt woren: „Lütt Matten, de Haas, de maak sik en Spaß, he weer bi’t Studeern, dat Danzen to leer’n.“ Groth harr ankiekt, wie de Buern een Fossbuu utgravt un een doden Hasen funn hebbt. 

Een ole Spottgedicht öwer Mummendörp geit so:

:„*To Mummendörop, to Mummendörp dor eten se fette Göse*
:*un drink dorto dat brune Beer ut dicke blaue Kröse*
:*Opp de Mummendörper ehre Reep un wiete Marken*
:*dohr lehrt de Quardt-Marten dat stille un lute Quarken“*
(ut: Ewald Höpner, Fehmarndörfer, Lübeck 1981, S. 70)
Strukkamp

**Strukkamp** is een Dörp op de Insel Fehmarn un een Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Kreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Grött: ca. 307 ha.
*Inwahners: ca. 140 (2002)
*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04371
*Laag: Op de Südsied vun de Insel Fehmarn in de Oostsee, Naberdörper sünd Gold, Avendörp un Alwersdörp.

De Strukkamper Dörpstraat geit vun Süd na Nord. Op beide Sieden stahn Hüüs und Schüün. Achter de Dörp weer de sogenannte "Platen", Wieschen, de lang ünner Water stein doot. 

## Geschicht

In dat Waldemar-Erdbook vun 1230 ward dat Dörp mit 8,5 mansi Land anföhrt.

De Strukkamper Dörpslüüd hebbt fröher de Plicht hatt, Lüüd, de vun’n fasten Wall ut Holsteen na Fehmarn öwersett hatt, op Anforderung mitsamt ehr Gepäck in de anner Dörp to transporteeren. Dorför hett dat een fast Prieslist geven. Mit de Tied hett sick deshalb direkt an den Sund een lütte Sund-Siedlung entwickelt. Bi de Stormfloot 1872 is de Huus vun de Lots Kruse vun dat Water wegdrieven woren - mit de Lots und sin Fruu un sin Kinner op`n Dack drop. De Lots un sin Fruu un een Kind sünd afsupen, een 13-jähre Jung hett dat Mallör öwerlevt. Em hebbt se later in de Kieler Bucht opfischt. 

## School
In dat Johr 1741 hett Strukkamp een egen School kregen. Üm dat Johr 1804 is de School mit de School vun Albertsdörp tosamenleggt woren. Een List vun de Schoolmeisters in de Tied vun 1741 bit 1814 tellt 9 Schoolmeister op, vun weke 5 op Fehmarn boren sünt:
*J.E. Bensich 1741
*Hinrich Witt 1764
*Joachim Meier 1766
*Claus Ehler
*Martin Witt 1782
Hüüt gaht de Kinner ut Strukkamp in Burg to School. 

Een ole Spottgedicht öwer Strukkamper hört sick so an:

:„*Du oll Strukkamper Grootschnut*
;*puuß du mi mal dat Lich ut*
;*denn tast dee Höhner in din Stall*
;*gah denn too Bett - bist mi to mall*
;*uller legg di dahl in Höhnerstall“*

Een anner geit so:

;„*Too  Strukkampe ... too Strukkampe ...*
;*dohr sünt se woll geseten*
;*mit hogen Spint doht se dor eeten*
;*Dohr sünt veel Müüs un gele Katten*
;*In Stinken-Graben wöhlt dee Rotten“*
Alwersdörp

**Alwersdörp** (düütsch: *Albertsdorf*) is een Dörp op de Insel Fehmarn un een Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Kreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Grött: ca. 330 ha.
*Inwahners: ca. 110 (2002)
*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04371
*Laag: Op de Südsied vun de Insel Fehmarn in de Oostsee, Naberdörper sünd Gold, Strukkamp, Avendörp, Blieschendörp, Teschendörp un Westerbargen.

De Dörp steiht in Nord-Süd-Richtung. De Hüüsreeg sünd 86 m uteenanner. In Norden von Alwersdörp weer fröher een seeorte Neederung, de sogenannte Reihde (ca. 20 ha.). De Reihde weer dörch de lütte Fleet Reusensteert mit de Oostsee verbunnen. Na de Stormfloot 1872 hebbt se 1873 een Diek bi Alwersdörp boot. 

## Geschicht

Na dat Waldemar-Erdbook vun 1230 harr Alwersdörp 14 mansi Landbesitt.

An den Alwersdörper Strand weer fröher een grote Steenkamer (de sogenannte Alwersdörper Steenkist), awer de is all vör veel Johr tweigahn. Dor hebbt se Koorn utföhrt un Holt inföhrt. De Schipper- un Hannelsfirma Hiß harr ok een Kalkaben bi Alwersdörp. Dor hebbt se Kalk ut Seeland inföhrt un brannt un as Bookalk verhökert. Later is de Firma na’n Staaken trocken un de Anlagen sünd afreten woren. 

Een Spottgedicht öwer Alwersdörp:


„*So schnaaks see oftmals sünt*
*un so kommodig see ook sünt*
*annerthalv von een Kalwersdörper*
*warrt ümmer blots een Alwersdörper*
*Un ehr Dörplöpersch dee hött Flöh.“*


Een anner geit so:

„*Too Alwersdörp... too Alwersdörp...*
*dohr fangen see veele Fische*
*op Gold geiht lustig denn to Dische*
*verbiestert mal mit Hot un Hund*
*kopheistert een in’n natten Sund.“*
Wentendörp

**Wentendörp** (düütsch: *Wenkendorf*) is een Dörp op de Insel Fehmarn un een Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Landkreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Grött: ca. 371 ha.
*Inwahners: ca. 100 (2002)
*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04372
*Laag: In Norden vun Fehmarn in de Oostsee gelegen, Naberdörper sünd Gammendörp, Dänschendörp un Olendeel.

Wentendörper Flurnaam sünd:
*Gamby Kroog
*Stubben
*Op Peelsche

## Geschicht

In dat Waldemar-Erdbook vun 1230 is Wentendörp as *Waenaekenthorp* betekend und weer 6 mansi groot. 

Dörpspeegel:
:1709: Wentendörp harr 213 ha. Land, opdeelt op 16 Landbesitter. 1 Muermann, 1 Schooster, 1 Timmerer, 1 Radmaker.
:1730: 15 Wahnhüüs, 9 Schüün, 4 Veehhüüs.
:1833: 30 Hüüs, 100% mit Strohdack.
:1854: 16 Hööf.
:1872: Bi de Stormfloot sünd 5 Hüüs tweigahn un 6 Kreaturen afsupen.
:1908: 13 Hööf, 88 Inwahners. 

## School
Een School hett dat sied 1766 in Wentendörp geben. De letzte Schoolmeister hett 1966 dat Licht utmakt. Een Sünnerheit weer de lütte Tahl von Schoolkinner. 

40 Johr vun 1922 bis 1962 weer de Schriever Jep Andersen Schoolmeister in Wentendörp. In sin Book "Ut den olen Soot" schrifft he: "...un mit düß dree Kinner heff ick dat sülwige Johr noch mien tweet Examen makt. Dorbi weern wi 'lieker stief', dat heet veer Mann kemen to Examineeren - un wi weern veer dogegen - un dorüm heff ick denn ja woll bestahn."

De Volksmund öwer Wentendörp:

:„*Too Wentendörp... dohr rieden see hooge Peerde*
:*Dee ohrnt ehr Korn in - mit luter Rupp un Stupp*
:*Dee Wentendörper Duwen dee künnt keen Arfen sehn - see freet see op.“*
18. März

De **18. März** is de 77. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner. In en Schaltjohr is dat de 78. Dag.

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 37: Caligula warrt an de Steed vun Tiberius Kaiser vun Rom.
* 731: Gregor III. warrt to'n Paapst wählt un folgt Gregor II. na. 
* 2012: Joachim Gauck is to'n elften Bundspräsident vun de Bundsrepubliek Düütschland wählt wurrn.

### Religion
* 731: Gregor III. wurrd to'n Paapst wählt. 
* 417: Zosimus folgt Innozenz I. as Bischop vun Rom un as Paapst up

## Boren
* 1783: Johann Friedrich Danneil, düütsch Historiker († 1868)
* 1837: Stephen Grover Cleveland, US-amerikaansch Präsident († (1908)
* 1847: Joahannes Paulsen, plattdüütschen Paster un Schriever († (1916)
* 1889: Wilhelm Schleef, plattdüütsch Schriever († 1968)
* 1893: Costante Girardengo, italieensch Radrennfohrer († 1978)
* 1899: Jean Goldkette, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1962)
* 1900: Marten von Barnekow, düütsch Springrieder († 1967)
* 1919: Christopher Challis, britisch Kameramann († 2012)
* 1922: Egon Bahr, düütsch Politiker un Bundsminister († 2015)
* 1926: Peter Graves, US-amerikaansch Schauspeler († 2010)
* 1928: Miguel Poblet, spaansch Radrennfohrer († 2013)
* 1930: Helmut Barwig, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 2023)
* 1932: John Updike, US-amerikaansch Schriever († 2009)
* 1934: Adolf Merckle, düütschen Ünnernehmer († 2009)
* 1936: Frederik Willem de Klerk, süüdafrikaansch Politiker un Freedensnobelpriesdräger († 2021)
* 1937: Rudi Altig, ehmalge düütsche Radrennfohrer († 2016)
* 1943: Ubbo Gerdes, plattdüütschen Schriever
* 1949: Åse Kleveland, sweedsch-norweegsch Musikerin und Politikerin
* 1954: James Francis Reilly, US-amerikaansch Astronaut
* 1959: Klaas-Hinrich Ehlers, düütschen Spraakwetenschopper
* 1960: Max Tidof, düütsch Schauspeler
* 1963: Peter Spaenhoven, belgisch Radrennfohrer
* 1979: Anja Knauer, düütsch Schauspelerin
* 1981: Tora Berger, norweegsch Biathletin
* 1985: Jamie Gregg, kanaadsch Iesflinklöper
* 1987: Arnd Peiffer, düütsch Biathlet
* 1993: Alan Aisenberg, US-amerikaansch Schauspeler un Filmproduzent

## Storven
* 1227: Paapst Honorius III. (* um un bi 1148)
* 1745: Robert Walpole, eerst britsch Premierminister (* 1676)
* 1933: Ludwig Amadeus vun Savoyen, italiensch Marineoffizier un Forscher (* 1873)
* 1941: Henri Cornet, franzöösch Radrennfohrer (* 1884)
* 1956: Louis Bromfield, US-amerikaansch Schriever (* 1896)
* 1978: Robert Schraudolph, düütsch Maler (* 1887)
* 1986: Helmuth Jahn, düütsch Footballnatschonalspeler  (* 1917)
* 2003: Karl Kling, düütsch Formel 1-Rennfohrer (* 1910)
* 2016: Lothar Späth, düütsch Politiker un Ministerpräsidenten von Baden-Württemberg as ok Manager (* 1937)
* 2016: Guido Westerwelle, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1961)
* 2020: Irmgard Wempner, plattdüütsche Schrieversche, Schauspelersche un Speelbaas (* 1926)
* 2024: Thomas Patten Stafford, US-amerikaansch Astronaut  (* 1930)
30. Dezember

## Wat passeert is
* 1370: Pierre Roger de Beaufort wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück de Naam Gregor XI.
* 1922: De Sowjetunion warrt grünnt.
* 2006: Saddam Hussein warrt ophungen. 

## Boren
* 39: Titus Flavius Vespasianus, röömschen Kaiser († 81)
* 1865: Rudyard Kipling, engelsch Schriever († 1936)
* 1889: Georg von der Vring, düütsch Schoolmeester, Schriever un Maler († 1968)
* 1925: Wilhelm Stöckl, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 2006)
* 1928: Henri Debehogne, belgisch Astronom († 2007)
* 1929: Barbara Nichols, US-amerikaansch Schauspelerin un Pin-up Model († 1976)
* 1941: Bruno Parma, jugoslaawsch-sloweensch Schachspeler († 2026)
* 1946: Patti Smith,  US-amerikaansch Lyrikerin, Punk- un Rockmusikerin, Singer-Songwriterin, Fotografin un Malerin
* 1946: Berti Vogts, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer
* 1948: Randy Wayne Schekman, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger 
* 1961: Ben Johnson, kanaadsch Loopsportler
* 1970: Bart Rouwenhorst, nedderlandsch Maler
* 1996: Justus Strelow, düütsch Biathlet

## Storven
* 274: Felix I., Paapst (* weet man nich)
* 1879: Jean Baptiste Alphonse Dechauffour de Boisduval, franzöösch Lepidopterloog un Botaniker (* 1799)
* 1880: Achille Guenée, franzööösch Entomoloog un Lepidopteroloog (* 1809)
* 1893: Samuel White Baker, britisch Afrikaopdecker (* 1821)
* 1923: Édouard Jean-Marie Stephan, franzöösch Astronom (* 1837)
* 1968: Trygve Lie, norweegsch Politiker und Generalsekretär vun de UNO (* 1896)
* 1973: Alexander Maes, belgisch Radrennfohrer (* 1901)
* 1989: Erich Kauer, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1908)
* 1993: Giuseppe Occhialini, italiensch Physiker (* 1907)
* 2004: Artie Shaw, US-amerikaansch Jazz-Klarinettist, Arrangeur, Komponist, Bandleader un Schriever (* 1910)
* 2010: Paul Calle, US-amerikaansch Künstler (* 1928)
* 2012: Rita Levi-Montalcini, italieensch Neurologin un Neurobiologin as ok Nobelpriesdrägerin (* 1909)
* 2017: Bernd Spier, düütsch Slagersinger (* 1944)
* 2019: Jan Fedder, düütsch Schauspeler (* 1955)
* 2020: Eugene Wright, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1923)
* 2022: Rex Hartwig, austraalsch Tennisspeler (* 1929)
24. Januar

## Wat passeert is
* 1458: Matthias Corvinus warrt König vun Ungarn.
* 1634: De kaiserliche Feldherr Wallenstein warrt vun Kaiser Ferdinand II. vun sien Amt as böverst Befehlhebber freestellt. He schall en Putsch plaant hebben.
* 1690: De König vun Ungarn un latere Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, Joseph I., warrt Röömsch-düütschen König.
* 1742: Kurförst Karl I. Albert vun Bayern warrt in Frankfort an'n Main as Karl VII. to'n Kaiser wählt.
* 2011: Bi en Sülvstmordanslag up den Flooghaben Moskau-Domodedowo kommt mindst 35 Minschen to Dood un 130 wurrn verletzt.

## Boren
* 1679: Christian Wolff, düütschen Gelehrten in dat Tiedöller vun de fröhe Opklärung († 1754)
* 1712: Frederik II. König vun Preußen († 1786)
* 1826: Emanuel Gurlitt, plattdüütsch Schriever († 1896)
* 1848: Wassili Iwanowitsch Surikow, russischen Maler († 1916) 
* 1900: Heinz Hax, düütsch Modern Fievkämper, Scheetsportler un Offizier vun de düütsch Wehrmacht as ok de Bundswehr († 1969)
* 1917: Ernest Borgnine, US-amerikaansch Schauspeler († 2012)
* 1933: Erwin Waldner, düütsch Footballnatschonalspeler († 2015)
* 1940: Joachim Gauck, düütsch Theologe, Paster un Bundspräsident
* 1941: Daniel Shechtman, israeelsch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1943: Peter Struck, düütsch Politiker un Bundsminister († 2012)
* 1944: Kåre Hovda, norweegsch Biathlet († 1999)
* 1949: John Belushi, US-amerikaansch Singer un Schauspeler († 1982)
* 1958: Hovik Abrahamyan, armeensch Politiker un Ministerpräsident
* 1981: Mario Eggimann, Swiezer Footballnatschonalspeler
* 1992: Kevin Krawietz, düütsch Tennisspeler

## Storven
* 41: Caligula, Kaiser vun Rom (* 12)
* 772: Stephan III. (Paapst), Paapst
* 817: Stephan IV. (Paapst), Paapst
* 1672: Michael Havemann, düütsch luthersch Theoloog (* 1597)
* 1814: Andreas Wilke, plattdüütsch Schriever un Pastoor ut Mekelnborg (* 1776)
* 1965: Winston Churchill, britisch Staatsmann, Schriever un Nobelpriesdräger (* 1874)
* 1969: Theodor Spitta, düütsch Politiker (* 1873)
* 1978: Georges Speicher, franzöösch Radrennfohrer (* 1907)
* 1991: Walter Köster, hoog- un plattdüütschen Schriever un Schoolmeester (* 1903)
* 2009: Karl Koller, öösterrieksch Footballnatschonalspeler (* 1929)
* 2010: Pernell Roberts, US-amerikaansch Schauspeler (* 1928)
* 2011: Bernd Eichinger, düütsch Filmproduzent, Dreihbookschriever un Speelbaas (* 1949)
* 2015: Toller Cranston, kanaadsch Ieskunstlöper (* 1949)
* 2022: Hubertus Kramer, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Noordrhien-Westfalen (* 1959)
Petersdörp op Fehmarn

**Petersdörp op Fehmarn** (düütsch: *Petersdorf auf Fehmarn*) is een Dörp op de Insel Fehmarn un een Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Kreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Grött: ca. 329 ha.
*Inwahners: ca. 500 (2002)
*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04372
*Laag: Petersdörp is dat Hauptdörp in Westen vun Fehmarn in de Oostsee, Naberdörper sünd Lempendörp, Gollendörp, Kopendörp, Beuendörp, Schloosdörp un Dänschendörp.

Dat gröttste Dörp von Fehmarn hett ümmer een gröttere Rol speelen wullt, awer dat Dörp hett nie Stadtrecht kregen. Dat Dörp weer ümmer een Handwerkerdörp un keen Buerndörp. 

## Geschicht
Ton örsten Mol ist Petersdörp in dat Waldemar Erdbook as *Pethaersthorp* opföhrt woren. In düsse Tied hett dat Dörp 12 mansi Land hatt. De domalige Thingplatz weer in de Mitt vun dat Dörp. Hüüt is dat een Grönanlog neben den Dörpsdiek. 

In dat Johr 1730 hett Petersdörp 125 Wahnhüüs, 22 Schüün, 25 Veehhüüs un 10 anner Gebüüd. In een List ut dat glieke Johr ward de Profeschoon vun de Lüüd optellt: dree Kramer, twee Barbeer, veer Bruer, twee Schmitt, twee Glaser, een Pelzmaker, een Radmaker, dörtein Schooster, veer Böttcher, fiev Drechsler, twee Timmerer, een Muermann un een Perücken-Maker. 

Inwahnertahlen vun Petersdörp:
*1730: 529
*1803: 675
*1845: 662
*1885: 734
*1925: 620

Kiek uk: Södermöhl (Petersdörp)

De Volksmund öwer Petersdörp:

:„*Too Petersdörp... dohr hört man dee Hamer klingen*
:*Mit groote Herrn is meist nich goot Nöt eeten*
:*Kinner- und Kalwer-Maat - dat mütt dee Ohlen weten*
:*Dee Petersdörper Karktorn schweet - gifft anner Weder.“*

## Kark
De grote Kark vun Petersdörp mit ehr 62 m hoge Karktorn is 1250 boot woren. De Spitz von de Karktorn is een Orienteerungsmark för de Schipper in de westliche Oostsee. 

## School
Ton örsten Mol ward een School in Petersdörp 1596 noteert. In dat Johr 1757 hebbt se een Parochial- un een Distriktschool hatt. Kinner vun söss bit nein sünd na de Distriktschool gahn un dörna bit to de Konfirmatschoon na de Parichialschool. 1965 ward in Petersdörp een Dörpergemeinschapsschool inricht.
Södermöhl (Petersdörp)

De **Södermöhl** in Petersdörp is een vun de oldest Möhlen op Fehmarn. Düsse Saken sünd öwer de Möhl bekannt:

* 1438: Reparatur vun de Södermöhl op Veranlassung vun de Amtmann ut Slott Glambeck. 
* 1631: De Möhl brennt af. Op Befehl vun den Bischop boot Möller Joachim Barges de Möhl mit Material vun een afbraken Möhl ut Grömitz wedder op, mit verstärkte Flögel. 
* 1648: De Möhl ward in de Landesbeschrievung vun Danckwarth opföhrt. 
* 1657: De Möller Heinrich Wulf maakt Murks un lett sin Möhlentwangsgäst to lang teuben. 
* 1694: Hertog Christian Albrecht köfft de Möhl de Landschap Fehmarn af. 
* 1697: Pächter is Anton Dübker, kümmt ut Laaland. 
* 1712: Pächter is Claus Hohors, Schipper ut Hilgenhaben. 
* 1794: Pächter Jürgen Flettmann kriggt sick mit een Möllergesell in de Wull. De Gesell hett böös wat afkregen. 
* 1830: Pächter is Nikolaus Hammer. 
* 1833: Möhlenhuus ward nie boot. 
* 1837: Pächter is Johann Wick. Sin Curator stellt de Möhl in Twischenpacht. 
* 1845: De Möhl brennt af. De, de ehr ansteken hett, ward söcht. 100 Rthl. Belohnung gifft dat dorför. 
* 1846: De Möhl ward as Holländer-Möhl wedder opboot. Erbpächter ward Möller Johann Resthöft un sin Kinner. 
* 1893: De Möhl brennt al wedder. De niege Holländer-Möhl ward vun August Gäfke boot. 
* 1900: Möller is Karl Gäfke. 
* 1948: Möller is Franz Glatzik. 
* 1950: De Möhl ward stillleggt. 
* 1953: Pächter Hans Conrad stellt op elektrische Möhl üm. 
* 1958: De Möhl ward as Loger brukt. 
* 1971: Peter Rickert köfft de Möhl un boot ehr to een Möhlenrestaurant üm. 
* 1978: Pächter is Helmut Mayer.
Waldemar-Erdbook

Dat **Waldemar-Erdbook** (latiensch: *Liber Census Daniæ*, düütsch: "Waldemar Erdbuch") is een Book ton erfaten von Stüürn, dat de däänsche König Waldemar II. Sejr 1231 in latiensche Spraak hett anleggen laten. Dat Book vertekend den Besitt un de Innahm vun de König. 

De Bedüdung vun dat Erdbook is dorin to finnen, dat veele Orte und Verwaltungsbezirke vun dat damalige däänsche Riek ton örsten Mol nannt woren sünd: (Däänmark, Sleswig, Fehmarn, Schonen, Halland, Blekinge un Estland). Een bekümmt een goden Indruck vun de Macht- un Sozialstruktur vun de damalige Tied. De mehrbände Original op Pergament, de sogenannte *Codex Holmiensis*, ward siet sine Öberföhrung 1929 ut Stockholm in dat Däänsche Staatsarchiv in Kopenhagen opbewohrt.

Dat Erdbook is örst 1688 dörch een Matrikelbook aflöst woren.

## Textutgav

* Aakjær, Svend (Hrsg), Kong Valdemars Jordebog 1-3, København 1926-43
Beuendörp

**Beuendörp** (düütsch: *Bojendorf*) is een Dörp op de Insel Fehmarn un een Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Kreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Grött: ca. 193 ha.
*Inwahners: ca. 50 (2002)
*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04372
*Laag: Beuendörp is ganz in Westen vun Fehmarn in de Oostsee, Naberdörper sünd Kopendörp, Petersdörp, Schloosdörp un Westermarkelsdörp.

## Geschicht
In dat Waldemar-Erdbook vun 1230 is Beuendörp as *Boyenthorp* betekend, weer 6 mansi grot und harr 11 Landbesitter.

Dörpspeegel:
:1709: Beuendörp harr 143 ha. Land, opdeelt op 11 Landbesitter.
:1730: 14 Wahnhüüs, 7 Schüün, 3 Veehhüüs.
:1833: 37 Hüüs, 62% mit Strohdack, 22% Gevel ut Breed
:1854: 11 Hööf.
:1872: Bi de Stormfloot sünd 17 Hüüs tweigahn un 8 Kreaturen afsupen.
:1908: 14 Hööf, keen Handwerker, 47 Inwahners. 

De Volksmund öwer Beuendörp:

:„*Dee Beuendörper sparrt abends dee Sünn in Schapstall in ...*
:*Dat is de Sünnenunnergang.*
:*See is so lang as uns Sohtstang.*
:*Too Beuendörp... too Beuendörp...*
:*dohr wahnt dee Hawenlüde...*
:*Dee Marlsdörper hett Licht ansteken*
:*nu gaht bald to Puch.“*

Beuendörper Hirtenleed

:„*Dee Schap dee lop naa Beuendörp... von Beuendörp naa Püts...*
:*Wenn dee Hund mit`n Schwanz an`n Dornpuß stött.*
:*Un dee Harr sin Schaap op`n Thingsteen hött.*
:*Wenn dee Katten mit dee Katers rümjaugt*
:*un dee Schaapsherr sine Ollsch verhaugt.*
:*Wenn deee Schaapsharr mit sin Hund rümnarrt*
:*un dee Jungs dee Sünn in Schaapstall sparrt.“*

## Hüüt
Hüüt sünd in Beuendörp blot noch veer Buern, dat meiste Geld ward in Tourismus verdeent.
Michael Collins (Astronaut)

**Michael Collins** (* 31. Oktober 1930 in Rom; † 28. April 2021) weer en US-amerikaansche Astronaut.

He hett anfangen as Pilot un is 1963 van de NASA as Astronaut utsöcht wurrn. 1966 hett he sien eerst Floog makt. Mit Gemini 10 is he tosommen mit John Watts Young meest 3 Daag in’t All wesen. Collins dorbi twee Weltruumspazeergänge, so nömmt EVA's, makt.

Richtig bekannt wurrn is he aber 3 Johr later. Mit dat Ruumschipp Apollo 11 is he tosommen mit Neil Armstrong un Buzz Aldrin na de Maand flogen un Armstrong un Aldrin sünd as eerste Minschen up de Maand land. Collins muss aber mit dat Moderschipp üm de Maand ümtoflegen, dormit sien Kollegen dornah ok weer andocken kunnen un weer all heel torüch to kommen. 

1970 is he van de NASA weg gahn un is later henn Baas van dat Natschonaale Luft- un Ruumfohrtmuseum wurrn.

## Weblinks

## Enkelt Nahwiesen
24. Oktober

## Wat passeert is
* 1648: De Westfäälsche Freden warrt slaten. Dor geiht de Dartigjöhrige Krieg mit to Enn.
* 1918: De Slacht vun Vittorio Veneto fangt an. Düsse Slacht bringt an't Enn den Ünnergang vun Öösterriek-Ungarn mit sik

## Boren
* 51: Domitian, Kaiser vun Rom, († 96)
* 1515: Gianantonio Capizucchi, italieensch Kardinal († 1569)
* 1887: Octave Lapize, franzöösch Radrennfohrer († 1917)
* 1932: Pierre-Gilles de Gennes, franzöösch Physiker un Nobelpriesdräger († 2007)
* 1932: Robert Alexander Mundell, kanaadsch Volkswertschapler un Nobepriesdräger († 2021)
* 1938: Marron C. Fort, US-amerikaansch Spraakwetenschopler († 2019)
* 1947: Kevin Kline, US-amerikaansch Film- un Theaterschauspeler
* 1948: Kristi Zea, US-amerikaansche Szenenbillnersche, Kledaaschmakersche un Filmproduzentin
* 1940: Jean-Pierre Genet, franzöösch Radrennfohrer († 2005)
* 1972: Ruxandra Dragomir, rumäänsch Tennisspelerin
* 1986: Johannes Wolko, düütsch Synchroonsnacker
* 1980: Christian Vander, düütsch Footballspeler
* 1989: Maren Hammerschmidt, düütsch Biathletin un Skilanglöperin

## Storven
* 1601: Tycho Brahe, däänsch Astronom (* 1546)
* 1909: Feodor Kelling, neeseelandsch Politiker (* 1820)
* 1981: Edith Head, US-amerikaansch Kledaaschmakersche (* 1897)
* 1993: Heinz Kubsch, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1930)
* 2005: Rosa Parks, US-amerikaansch Minschenrechtsaktivistin un Börgerrechtlerin (* 1913)
* 2010: Lamont Johnson, US-amerikaansch Schauspeler un Speelbaas (* 1922)
* 2012: Margaret Osborne duPont, US-amerikaansch Tennisspelerin (* 1918)
* 2016: Jorge Batlle Ibáñez, uruguayisch Politiker un Präsident (* 1927)
* 2025: Max Lorenz, düütschen Footballnatschonalspeler (* 1939)
Fehmarnsch Daagblatt

Dat **Fehmarnsch Daagblatt** (düütsch: Fehmarnsches Tageblatt) is een Daagblatt för de Insel Fehmarn un ward vun Mandag bit Sünnabend rutbracht. De Oploog liggt ünner 3000. 

In dat Johr 1815 is de örste Blatt för Fehmarn publizeert woren, de *Fehmarnsch Korrespondenz*. Düsse Tiedschrift keem een bit tweemol in Maand rut und harr twee Sieden. Bald wör se wedder instellt. 

1820 hett dat een anner versöcht, een Blatt in’t Leben to ropen. De *Fehmarnsch Wochenzeitung* vun de Advokaat Jes Greger, awer korte Tied later weer se wedder instellt. De Herutgeber hett seggt, dat de fehmarnsch Buer to fuul ton Lesen weeren, „un nu in de Oren doot se gonnix mehr lesen“. 

Örst 1856 hett dat een mit Erfolg versöcht, een Blatt för de Fehmaraner to maken. De Verleger O.L. Rathje bröcht dat *Fehmarnsch Wochenblatt* rut. An Anfang harr he 157 Abonnenten. Vun dat Johr 1924 is dat Blatt nu as *Fehmarnsch Tageblatt* dägle rutkamen. In de Tied vun 1944 bit November 1949 keem dat Blatt nicht rut, örst dorna hebbt se vun de britische Besatzungsmacht een Lizenz kregen.

Siet 1989 gehört de Fehmarnsch Daagblatt to een Gruppe vun lütten Tiedschriften. Druckt ward dat Fehmarnsch Daagblatt in Neddersassen, awer de Redakschoon sitt in Borg.

Lang Johr weer Henning Wolff Chefredakteur un Herutgeber vun dat Daagblatt. 

## Weblenken
* Internetutgav mit aktuelle Norichten (hoochdüütsch)
Maya

**Maya** betekent

* Maya, Volk vun de Indianers in Middelamerika,
* Maya, Familie vun Spraken in Middelamerika,
* Maya, Göddin ut de indisch Mythologie un en Grundlaag vun de indisch Philosophie,
* Maya, Vörnaam för Froonslüüd,
* *[[Maya (Kriegsschipp)|Maya]]*, Kriegsschipp ut Japan in’n Tweten Weltkrieg,
* Maya, Stroom in Russland, de in’n Aldan münnt,
* Maya, en Software.

**Maya** is de Familiennaam von

* Belén Maya (* 1966), spaansche Danzerin un Choreografin,
* Edward Maya (* 1986), rumäänschen Sänger un Kumponist,
* H. P. Maya (1944–2012), öösterriekschen Künstler,
* Joan Clapera i Mayà (1929–2018), katalaanschen Maler,
* Jorge Maya (* 1944), uruguayschen Basketballspeler,
* José Heredia Maya (1947–2010), spaanschen Literaturwetenschopper un Dichter,
* Joseph Yegba Maya (* 1944), Footballspeler ut Kamerun,
* Mario Maya (1937–2008), spaanschen Danzer un Choreograaf.
El Mirador (Maya)

**El Mirador** is de gröttste Stadt vun de Maya ut de Tiet, bevör de klassisch Tiet vun de Maya dor weer (Präklassik). De Ruinen liggt ganz in'n Noorden vun Guatemala in El Petén. Üm dat Johr 50 rüm hefft de Inwahners de Stadt verlaten, nümms weet, worüm. Eerst 1926 is se wedderfunnen wurrn. Dor gifft dat twee bannig grode Pyramiden: De een heet „El Tigre“ un is bi 55 Meter hooch, de anner ehr Naam is „La Danta“, de streckt sik bi 72 Meter hooch in'n Heben un baben up throont en Tempel. In El Mirador sünd veel Biller vun den Vagelgott Vucub Caquix funnen wurrn. 

## Kiek ok bi
* List vun de Maya-Ruinen

## Weblinks
* Videoclip vun dat ZDF öber El Mirador
* Korten Artikel un Bild vun El Mirador
* Mirador Basin - Foundation for Anthropological Research and Enviromental Studies
Kopendörp

**Kopendörp** (düütsch: *Kopendorf*) is een Dörp op de Insel Fehmarn un een Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Kreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Grött: ca. 529 ha.
*Inwahners: ca. 100 (2002)
*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04372
*Laag: Ganz in Westen vun Fehmarn in de Oostsee, Naberdörper sünd Petersdörp, Beuendörp, Püttsee un Sulsdörp.

## Geschicht

Dat Waldemar-Erdbook vun 1230 betekend Kopendörp as *Cubbaenthorp* un schrifft, dat dat Dörp 11 mansi Land un 26 Landbesitter hett. 

Dörpspeegel:
:1709: Kopendörp harr 289 ha. Land, opdeelt op 26 Landbesitter. In´t Dörp leevt uk 1 Schmitt, 2 Timmerer un 1 Glaser.
:1730: 33 Wahnhüüs, 6 Schüün, 7 Veehhüüs.
:1833: 34 Hüüs, 74% mit Strohdack, 52% Gevel ut Breed
:1854: 20 Hööf.
:1872: Bi de Stormfloot sünd 11 Hüüs tweigahn un 8 Kreaturen afsupen.
:1908: 14 Hööf, keen Handwerker, 47 Inwahners. 

## Kopendörper See
In Westen von Kopendörp weer fröher de 400 ha. grote Kopendörper See. Veel Privatlüüd hebbt versöcht, düsse Flach intodieken un trocken to leggn. Awer dörch een Stromfloot is de Diek ümmer wedder tweimakt woren. Na de Stormfloot vun 1872 hebbt se en grote Diek boot un nu is dat seker. Hüüt is dat dat Waterfagelreservat Wallnau. 

## De Volksmund över Kopendörp

:„*Too Kopendörp... dohr sünd dee jungen Brüde...*
:*Dor wart dee Dörpsoll opdeelt mit öwer´n Duum*
:*Man schall nich to veel eeten, ook keen Pannkoken*
:*dat man ümmer noch een laten kann, wenn´t wesen mütt.“*
List vun de Kaisers vun Rom

De **List vun de Kaisers vun Rom** wiest all Kaisers vun dat Röömsche Riek vun Augustus bit Romulus Augustulus, de in den Westen vun dat Riek de leste Kaiser weer un de denn 476 afsett wurrn is un bit hen to den ooströömschen Kaiser Justinian I., den sien Dood in dat Johr 565 as een vun de möglichen Ennen vun de Antike ankeken warrt. De List vun de Kaisers, de de Macht an sik reten hefft (Usurpators) is nich vullstännig. Dor staht bloß de wichtigsten Mannslüde in. 

De Tiet vun de Kaisers vun Rom kann groff indeelt weern in dat Prinzipat, in de Tiet vun de Krise vun dat Röömsche Riek in dat 3. Johrhunnert un in de Late Antike. Bi de List, de ünnen steiht, weert de Naams so bruukt, as se in de Kuntreien vun de Düütsche Spraak begäng sünd. De een oder anner Kaiser hett sien Naam in den Loop vun sien Leben mol ännert. Dat kann passeert ween, wenn he to’n Söhn vun en Kaiser annahmen wurrn is oder wenn he up’n Throon steeg. De Gegenkaisers un Ünnerkaisers sünd inrückt. De Gegenkaisers hefft ok noch en griesen Achtergrund.

## Liste vun de Kaisers vun Rom

### Fröhe un hoge Tiet vun de Kaisers (Prinzipat)

### De Krise vun dat Röömsche Riek in’t 3. Johrhunnert

### Late Antike

## Kiek ok bi

* Röömsch Riek
* List vun de röömschen Konsuln

## Böker

* Manfred Clauss (Rg.): *Die römischen Kaiser. 55 historische Portraits von Caesar bis Iustinian*. 2. Uplaag, Beck, München 2001, ISBN 3-406-47288-5.
* Marieluise Deißmann: *Daten zur antiken Chronologie und Geschichte*. Reclam, Stuttgart 1990, ISBN 3-15-008628-0.
* Dietmar Kienast: *Römische Kaisertabelle. Grundzüge einer römischen Kaiserchronologie*. 2. Auflage, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1996, 3. Uplaag (Nee druckt) 2004, ISBN 3-534-18240-5.
* Klaus-Jürgen Matz: *Wer regierte wann? Regententabellen zur Weltgeschichte*. 6. Uplaag, dtv, München 2002, S. 38–41, ISBN 3-423-32523-2.

## Weblinks

* En Online-Enzyklopädie öber de Röömschen Kaisers (engelsch)
* Internetlexikon öber dat ole Rom mit ganz gode Artikels öber de Kaisers
Muhammad as-Sahhaf

**Muhammad al-Sahhaf** (arab. **محمد سعيد الصحاف** *Muḥammad Sa<sup>c</sup>īd as-Saḥḥāf*; * 1940 in Hilla, Irak) weer Butenminister ünner Saddam Hussein un later Informatschoonsminister vun den Irak. He is in den drüdden Golfkrieg dör sien Propaganda bekannt worrn, de so absurd weer, dat keeneen dat glöövt harr.

Sahhaf hett toeerst (so as sien Vadder) Zigaretten verköfft. Man dat hett he na blots een Maand hensmeten. Denn hett he Journalismus studeert un wull Engelschlehrer warrn. He hett mit de revolutschonäre Baath-Partei sympatiseert un is ok Liddmaat worrn. Na de Revolutschoon vun 1968 is he Baas vun den Militärrundfunk warrn. Twee Johren later wurr he denn Baas vun't iraaksch Feernsehn. 1972 hebbt se em rutsmeten wieldat he lever de letzte Runn vun een Ringkamp utsennt harr as en Militärparaad.

Dorna hebbt se em as Diplomat na Indien schickt. In't Butenministerium hett he Karriere maakt un Saddam Hussein hett em denn as Butenminister beropen. Dat bleev he, bet Tariq Aziz em aflöös. He wurr den Informatschoonsminister un dormit is he beröhmt warrn.

In den Krieg hett he jümmers vermellt, wo stark de iraaksche Armee weer un wat se allens tostand kregen harr. He hett allens so dreiht, dat de Irakis goot utsehn hebbt un hett sik sogar Saken utdacht, wo de Irakis Spood harrn. Wat de Amerikaners innahmen harrn, hett he nich vertellt. He hett dat so dull dreven, dat he meist ein komische Figuur wurr un de Press hett smucke Ökelbiller vun em maakt. Dormit hett he sien egen Fangemeen funnen.

Besünners dull weer sien Pressverkloren, wonehm he vertell, dat de US-Suldaten vör den Doren vun Bagdad vunwegen de Stärkte vun de iraaksche Armee so bang weern, dat 'n grote Tall vun jüm dorbi weer, sik dat Leven to nehmen. Dat weer jüstemang to de Tiet as de US-Truppen anfungen harrn, de Stadt intonehmen un dat Enn vun Saddam sien Regime weer blots noch 'n poor Stünnen weg. Sahaf weer noch an't Snacken, dat de amerikaansche Angreep afwehrt weer un dat de Amerikaners verloren hebbt, dor kunn een den Larm vun de Wapen al in den Mikrofonen hören.

Körte Tiet later is he ünnerdükert. An'n 24. Juni 2003 hebbt US-Truppen em opgrepen un verhöört. Aver wieldat he nich op de List vun de meestsöchten Kriegsverbrekern weer, hebbt se em gau wedder freelaten.

In'n Jahr 2005 weer al-Sahhaf bi "Abu Dhabi TV" to sehn un hett en Interview geven. Vundaag leevt he mit sien Familie in de Vereenigten Araabschen Emiraten. 

## Weblinks
* „Fantasierhetorik“ op rhetorik.ch
* welovetheiraqiinformationminister.com mit velen Originalzitaten (engelsch)
562

## Wat passeert is
* In Middelamerika brickt de grode Krieg twuschen de Maya-Rieken vun Calakmul un Tikal ut

## Boren

## Storven
650

## Wat passeert is
* üm 650 rüm: De grode Maya-Stadt Chichén Itzá warrt grünnt

## Boren

## Sturben
* 3. Dezember: Birinus, ersten Bischop vun Wessex
Verband vun de natschonalen Minnerheiten in Düütschland

De **Verband vun de natschonalen Minnerheiten in Düütschland** weer en Verband, de vun 1924 bet 1940 bestahn dee.

In’n Vörjohr 1924 hebbt de natschonalen Minnerheiten in dat Düütsche Riek, de Dänen, Sorben, Polen un Fresen enen Verband grünnt. 1927 sünd ok de Litauers dor to kamen. Themen, för de de Verband sik insett hett, weren ünner annern en Minnerheitenschoolsystem un dat de Noordfresen as natschonale Minnerheit in Düütschland gellen laten warrt.

De Verband hett vun 1925 af an de Tietschrift *Kulturwehr* (bet 1926 heet se *Kulturwille*) rutgeven.

## Literatur

* Tanja Rigitta Schumacher: *Mellem nationale interesser og mindretalsloyalitet. Det danske mindretal og samarbejdet i Forbundet af nationale mindretal i Tyskland 1924-39.* 2002, ISBN 87-90163-89-3
Autauga County

**Autauga County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Alabama. He hett 54.571  Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.544 km². De Sitt vun de Verwalten is in Prattville.

## Historie

De Kreis is an’n 1. November 1818 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 43.671 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 21.167 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 18.518 US-Dollar. 21.717 Minschen harrn ’n Afsluss an de Highschool maakt. ’N Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 4.972 Minschen maakt. 10,8 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

2,8 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 1,2 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 80,7 % vun de Minschen Witte, 17,1 % Swarte, 0,5 % stammt ut Asien un 0 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,4 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,4 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,9 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun verschedene Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 1,4 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* U.S. Census Bureau (engelsch)
292

## Wat passeert is
* In Tikal finnt sik de eerste Stele vun de Maya, wo en Johr up angeven is

## Boren

## Storven
Viktor Dyk

----

**Viktor Dyk** (* 31. Dezember 1877 in Pšovka bi Mělník; † 14. Mai 1931 up de Insel Lopud Jugoslawien) weer en tschechischen Dichter, Schriever, Politiker un Afkaat.

## Leven
Nah dat Gymnasium hett he up de Juristisch Fakultät vun de Karls-Universität in Prag studeert.

## Warken

### Gedichten

* A porta inferi, 1897
* Síla života, 1898
* Marnosti, 1900
* Buřiči, 1903
* Satiry a sarkasmy, 1905
* Milá sedmi loupežníků, 1906
* Pohádky z naší vesnice, 1910
* Giuseppe Moro, 1911
* Prohrané kampaně, 1914
* Lehké a těžké kroky, 1915
* Zápas Jiřího Macků, 1916
* Noci chiméry, 1917
* Anebo, 1918
* Okno, 1921
* Pan poslanec, 1921
* Poslední rok, 1922
* Podél cesty, 1922
* Domy, 1926
* Zpěvy v bouři, 1928
* Devátá vlna, 1930

### Vertellen

* Hučí jez a jiné prózy, 1903
* Píseň o vrbě, 1908
* Příhody, 1911
* Krysař, (Rattenfänger) 1915
* Tichý dům, 1921
* Tajemná dobrodružství Alexeje Iványče Kozulinova, 1923
* Můj přítel Čehona, 1925
* Holoubek Kuzma, 1928

### Romanen

* Konec Hackenschmidův, 1904
* Prosinec, 1906
* Prsty Habakukovy, 1925
* Soykovy děti, 1929

### Stücken för't Theater

* Epizoda, 1906
* Smuteční hostina, 1906
* Posel, 1907
* Zmoudření Dona Quijota, 1913
* Veliký mág, 1914
* Zvěrstva, 1919
* Ondřej a drak, 1920
* Revoluční trilogie, 1921
* Napravený plukovník Švec, 1929

### Memoiren
* Vzpomínky a komentáře, 1927

## Böker öber Viktor Dyk

J. Med: Viktor Dyk, Prag 1988
Neendörp (Fehmarn)

**Neendörp** (düütsch: *Niendorf*) is en Dörp op de Insel Fehmarn un en Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Kreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Grött: ca. 471 ha.
*Inwahners: ca. 120 (2002)
*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04371
*Laag: Neendörp liggt in Oosten vun Fehmarn in de Oostsee, Naberdörper sünd Gahlendörp, Kloosdörp, Schloosdörp, Bannsdörp, Oostermarkelsdörp un de Stadt Burg op Fehmarn.

## Geschicht
In dat Waldemar-Erdbook vun 1230 is Beuendörp as *Nyanethorp* betekend, weer 12 mansi grot un harr 12 Landbesitter.

Dat Dörp is keen Stratendörp man is as Rechteck opboot. Na Süden hin weern de Wischen und Weiden in Gemeenbesitt, na de anner Sieden weer Privatland. 

Dörpspeegel:
:1709: Neendörp harr 409 ha. Land, opdeelt op 24 Landbesitter. In dat Dörp leev ok 1 Schmitt, 1 Timmerer, 2 Schnieder, 1 Wever un 1 Schipper.
:1730: 35 Hüüs, 7 Schüün, 87% mit Strohdack, 45% mit  Gevel ut Breed.
:1833: 30 Hööf.
:1854: 27 Hööf.

## Dat grote Huus

De *grote Huus* weer dat Huus vun een Neendörper Grotbuer un is üm dat Johr 1600 boot woren. De Maße vun dat Huus weer 27 x 14 Meter. De grote Döns güng na trüwarts un harr en Breed vun 7 Meter. Na den Krieg is e Deel un de Balken na Amerika verköfft woren, de Rest is tweigahn. Hüüt steit dat Huus nich mehr. 

## De Volksmund över Neendörp
:„*Too Neendörp... , dohr sünt dee schönsten Jungfruwen.*
:*Dee Neendörper sünd bi Schnaps un Köhm man wat nerich.*
:*Hee is an´t Armenhuss man eben noch bilang vörbikam.“*
Quickborn (Book)

**Quickborn** is en Book vun Klaus Groth. De vulle Titel heet: *Quickborn. Volksleben in Plattdeutschen Gedichten ditmarscher Mundart*.

De Schriever Klaus Groth keem in dat Johr 1847 arm un krank ut Dithmarschen na Landkarken op Fehmarn un fünn bi sien Frönn, de Organist un Schoolmeister Leonhard Selle, Opnahm. In sien Erinnerungen schreevt he: „Oftmals weer ik fief bit söben Maand nich ut Schlafrock un Pantüffeln.“ Mit de Tied hett he sik berappelt un is ut ’t Huus rutgahn. In dat Naberdörp Mummendörp hett he mol tokeken, wie de Buern en Fossbu utgraavt un en doden Haas funnen hebbt. Ut düsse Beleevnis is dat Gedicht „Matten Has’“ worrn. Dat Haas-Gedicht un annere Gedichten, de meist in Dithmarscher Platt schreven sünd, hett Groth to den Gedichtband „Quickborn“ tosamenfaat. Dat Book is 1852 rutkamen, un mit een Slag weer Klaus Groth en bekannten Mann. 1853 is Groth na Kiel trocken un hett mit de Kieler Professer Karl Müllenhoff an de Feststellung vun de plattdüütsche Grammatik arbeidt un wiedere Utgaven vun sien Quickborn-Book klaarmaakt. 

För sien Gedichtbook hett Groth ok den Ehrendoktor vun de Universität Bonn kregen.

## Weblenken
Büsen

**Büsen** (Hoochdüütsch: *Büsum*) is en lüttje Stadt an de Noordseeküst. De Stadt hett 4904 Inwahner up en Flach von 8,27&nbsp;km² un liggt in dat düütsche Bundsland Sleswig-Holsteen. .

De Habenoort liggt direkt an de Noordsee un is siet dat 19. Johrhunnert Seebad un nah Övernachtungstallen achter Sankt Peter-Ording un Westerland de dartgröttste Fremdenverkehrsoort an de sleswig-holstienschen Noordseeküst.

Oorsprünglich en Eiland, is Büsen siet 1585 mit’n fasten Wall verbunnen. Vör allem de Fremdenverkehr präägt de Gemeend, de Utflugs- un Fischereehaben präägt dat Ortsbild. Bekannt sünd se dör de Büsener Krabben.

## Weblenken
Ümlooptiet

De **Ümlooptiet** betekent in de Astronomie de Duer, de en Himmelskörper bruukt, üm op sien Ümloopbahn eenmal kumplett üm en Betogspunkt rümtolopen – oder anners utdrückt: Eenmal üm 360° üm dissen Betogspunkt to küseln.

De nipp un naue Tiet hangt dorbi af vun de Wahl vun’n Betogspunkt, as dat dor ünnerscheedliche Mööglichkeiten gifft. Bi de Ümlooptiet vun’n Maand t.&nbsp;B. kann een blots de Bewegen vun em sülvst angeven oder gliekstietig ok noch de Bewegen von de Eer üm de Sünn mitbirekent warrn. De leggt jo in de glieken Tiet ok noch en lütten Weg torüch.

In de Regel warrt för de Ümlooptiet en mööglichst fastet (*staatsch*) Betogssystem utwählt. Dat is denn tomeist de Steernhimmel, as de Steerns jo fast sünd över lütte Tietduern. Man snackt denn von de *sidersche Period* (betogen op de Steerns). Oder man gifft de Ümlooptiet in de Ümloopbahn sülvst an, as se sik ut dat Drüdde Keplergesett afleidt. Denn warrt dat *anomalistisch Period* oder ok *Bahnperiod* nöömt. So warrt t.&nbsp;B. ok bi de Planeten angeven.

Betogspunkt kann aver ok de schienbare Oort vun de Sünn (*synoodsch Period*), de Knütten von enkelte Planetenbahnen (*drakonitisch Period*), de gemeen Sworpunkt vun’t kumplette Sünnsystem oder von twee Körpers dorbinnen (*baryzentrisch Period*) oder jichtenseen annern Punkt in dat Weltall wesen.
Cobalt

**Cobalt** betekent

* en Schrievwies för dat cheemsch Element Kobalt,
* en Version von dat Betriebssystem Palm OS,
* Cobalt, en Marskrater,
* Cobalt, Stadt in Ontario, Kanada,
* Cobalt, Stadt in Connecticut, USA,
* Cobalt, Stadt in Idaho, USA,
* Cobalt, Stadt in Missouri, USA.
Henning Wolff

**Henning Wolff** (* 20. September 1929 in Birkenwerder, Brannenborg; † 29. Dezember 2006 in Burg) weer Schriewer, Redakteur un Herutgeber vun dat Fehmarnsch Daagblatt. 

Wolff het bi de Husumer Norichten volunteert und dann as Sportredakteur bi de Haller Kreisblatt arbeid. He is Journalist dörch un dörch weest. 1958 is Wolff Chefredakteur vun dat Fehmarnsch Daagblatt woren un 35 Johr bleven. In düsse Tied hett he vun´t Leven op Fehmarn bericht, uk as Korrespondent vun de Düütsche Presseagentur. Veel vun sin Kommentoren sünd vun anner Blääd in Sleswig-Holsteen öwernahm woren. In dat Johr 1975 is Wolff Herutgeber vun dat Fehmarnsch Taagblatt woren. Politisch stünn Wolff op de rechte Sied, dorut hett he nie en Geheemnis makt, he het ümmer verlangt, "de Kommunismus mit de Wöddel uttoreeten".
Isonoe

**Isonoe** betekent

* Isonoe, Figur ut de greeksche Mythologie, Leefste vun Zeus,
* Isonoe, Maand vun den Planeten Jupiter.
Chaldene (Maand)

**Chaldene** (ok *Jupiter XXI*) is en vun de lütten Maanden wieter buten vun den Planeten Jupiter.

De Maand is an’n 26. November 2000 dör de Astronomen-Grupp S.&nbsp;Sheppard, D.&nbsp;Jewitt, Y.&nbsp;Fernández un E.&nbsp;Magnier opdeckt worrn. Toeerst weer he as S/2000&nbsp;J&nbsp;10 nöömt, later denn hett he den Naam vun en Leefste ut de greekschen Mythologie kregen.

## Ümloopbahn
Chaldene löpt in en middleren Afstand von 23.100.000 km üm den Jupiter un bruukt dorför 723 Daag, 16 Stünnen un 48 Minuuten. Mit en Exzentrizität von 0,259 wiekt de Bahn bannig vun en Kreis af. De Bahn is butendem üm 165,191° gegen de Jupiter-Bahn kippt. Dormit löpt Chaldene *retrograd*, also gegen den Dreihsinn vun’n Jupiter üm den Planeten rüm.

Von wegen disse Bahnegenschoppen warrt Chaldene to de Carme-Grupp tellt, de na denn Jupiter-Maand Carme nöömt is.

## Physikalsch Egenschoppen
De Dörmeter vun Chaldene is ungefäähr 3,8 km, wat för en Maand bannig wenig is. De Dicht warrt op 2,6 g/cm³ schätzt. Man nimmt an, dat de Maand vör allen ut Silikat-Steen besteiht. Chaldene is ok bannig düster un hett en schienbar Helligkeit von 22,5m. De Bavenflach reflektiert blots 4 % vun dat infallend Sünnenlicht torüch un hett dormit en Albedo vun 0,04.
Lüchfüer Flügg

De **Lüchfüer Flügg** steit in Südwesten vun de Insel Fehmarn. De Lüchfüer keunt all Lüüd ankieken, de good de Wenneltripp hochkamt. Büst du al baben, hest du en feinen Utkiek öwer de Insel, de Fehmarnsundbrüch, de Oostsee un den fasten Wall vun Holsteen, bit röwer na Hilgenhaben un Grotenbro. 

De Füer sitt op en Hööch vun 38,0 Meter. De Toorn is boot in de Johrn 1914 un 1915 un ut Muerwark. De Lich is en 400 W/HQI-Lamp. De Lüchfüer is för de Schipp in` Fehmarnsund vun Bedüdung. 

 

Bild:Fehmarn_Flügge_013.jpg|Lüchfüer Flügg
Bild:Fehmarn_Flügge_020a.jpg|Dat is de Spitz
Bild:Fehmarn_Flügge_003.jpg|Lüchfüer Flügg Detail
Bild:Fehmarn_Flügge_008.jpg|Lüchfüer Flügg vun binnen mit de Wenneltripp
Bungsbarg

De **Bungsbarg** is mit 168 m de gröttste Barg in Sleswig-Holsteen. De liggt in de Holsteensche Swiez (Oostholsteen). 

Hüdtodag is dat een Punkt, van wor man bit nah de Oostsee kieken kann. 1861 hebbt se dor all een Torn upsett, de Elisabeth-Torn, de man aber nu nich mehr betreden kann.

De Bungsberg is dat eenzige Wintersportrebeet in Sleswig-Holsteen. Se hebbt do sogor een Skilift. Up de Bungsberg steiht noch een Feernseehtorn un een Feernmeldetorn.
Atommass

De **Atommass** betekend de Masse vun de Atomen vun cheemsch Elementen. In Formeln warrt de Atommass mit dat Teken **A** schreven. Fröher weer dorto ok Atomwicht to seggt, wat aver physikalsch nich ganz richtig is.

Man kann twüschen relative Atommass (**A<sub>r</sub>**, ahn Maateenheit) un afsluute Atommass (angeven in kg, g oder u) ünnerscheeden.

## Bedüden

De relativen Atommassen warrt bruukt, üm de Molekülmassen von chemisch Verbinnen to bereken. Dorut kann denn de Molmass afleidt warrn, de wedderüm bruukt warrt, üm de Massen- un Volumenproportschoonen vun de Stoffen to bereken, de an een cheemsch Reaktschoon bedeeligt sünd.

## Historie

John Dalton hett 1805 de eerste Tabell mit relative Atommassen publik maakt. De hett he ut de de Massenproportschoonen bi cheemsch Reakschoonen kregen, wobi he dat lichste Atom – dat vun den Waterstoff – eenfach op 1 fastleggt worrn is.

Later weer de Bereken von de relativen Atom- und Molekülmassen för de Elementen un Verbinnen, de as Gas  vörliggt, den op de Grundlaag von dat Avogadrosch Gesett vörnommen. D. h. dör Afwegen von en bekannt Volumen. Und denn weern ok de Faradaysch Gesetten anwendt.

Later denn, 1865, keem Jean Servais op den Infall, den Suerstoff as Betogsmass to nehmen, den he de Mass 16 todeelen de.

Siet 1961 gellt nu aver dör en Entscheeden vun en Komission vun de IUPAC de Kohlenstoff as Betog, nipp un nau dat Isotop 12C mit de Betogsmass 12. De relative Atommass gifft an, wo veel grötter as 1/12 vun de Mass vun dat Kohlenstoffisotop de Mass vun en bestimmt Atom is. Dat 12C besteiht ut 6 Protonen un 6 Neutronen. Beid Nukleonenoorden hebbt en lieke Mass, dorüm ist de Atommass vun en Isotop ungefäähr gliek de Tall vun beid tohopen. Man seggt dorto ok Massentall. Lütte Afwieken kommt dör den lütten Ünnerscheed bi de Massen von Protonen un Neutronen aver ok dör den atomaren Massendefekt.

De nafolgend Tabell wiest en por relative Atommassen in jümmer Afhangigkeit von de verscheeden Betogsmassen:

## Afsluut Atommass
De afsluut Mass vun en Atom is bannig lütt un liggt in en Rebeet üm un bi 10-27 kg. Na de Definitschoon hett de twölfte Deel vun een Mol vun dat Isotop 12C en Mass von 1 g. De afsluut Mass warrt dormit op dat Gramm betogen (manchmal ok as Grammatom betekend). Vun wegen de bannig lütten Zahlen warrt aver faken de atomare Masseneenheit u (1 u = 1,66056*10-24 g) verwennt. Dat is denn ok de twölfte Deel vun de Atommass von dat 12C, aver man mutt nicht jümmers mit all de Nullen achtern Komma reken. De Tallenwiert vun de Mass von een Deelken in u is jüst liek de Mass von 1 mol vun dat lieke Deelken in g.

## Middlere Atommass
Hüüt warrt Atommassen mit en Massenspektrometer bestimmt. Dorbi künnt de Massen vun de enkelten Isotopen ganz akkerat rutkregen warrn. Üm de relative Atommass to bestimmen, mutt man dorför noch de Proportschoon vun de Isotopen toeenanner weten.

Bi de op de Eer natüürlich vörkommend Elementen warrt in de Chemie de dörsnittlichen Atommassen vun dat natüürlich Isotopengemisch in de Eerdkrust angeven. In sünnere Fäll mutt dorop acht warrn, wo en Proov herkummt. In de Physik warrt tomeist blots Atommassen vun enkelte Isotopen ankeken.