open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gauderhandviddel

**Gauderhandviddel** is een Gemeen in de Samtgemeen Lüh in’n Landkreis Stood. Se hett .

## Geografsche Laag

De Gemeen liggt in'n Süüdwesten vun Hamborg in de Mitt vun dat Olland, wat een vun de gröttsten Rebeeten för de Aaftbueree in Düütschland is. De Stroom Lüh liggt up de Grenz to de Navergemeenden Neekark un Steenkark. 

## Historie

De Oort kummt 1524 as *im Ghuderhandeverndeil* toeerst in de Oorkunnen vör. To’n Naam gifft dat twee Theorien: de een is, dat de Oort von Steenkark ut keken na de gode (rechte) Hand hen liggt, un de annere, dat de Oort as Veerdel ahn egen Kark in de Hannen von Godd leggt is.

### Verwaltungsgeschicht

In de Franzosentied hett de Oort toeerst 1810 bet 1811 binnen dat Königriek Westfalen to de Mairie Gauderhandviddel  in’n Kanton Steenkark höört un denn von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon un dor to de Mairie Steenkark in’n Kanton Jörk.

De Oort hett vör 1852 de Hauptmannschop Gauderhandviddel in dat Grevengericht Oolland billt, weer denn von 1852 bet 1885 Deel von dat Amt Jörk un von 1885 bet 1932 in’n Kreis Jörk. 1932 is dat an’n Landkreis Stood kamen.

An’n 1. Januar 1971 hett de Gemeen Gauderhandviddel sik de Samtgemeen Lüh anslaten.

### Inwahnertall

### Wapen un Flagg

Dat Wapen von de Gemeen wiest op blauen Grund övereenanner dree sülvern Mesten mit gollen Grepen. Op de Klingen is je een blau Krüüz to sehn.

Düt Wapen hett de Gemeen von de Familie von Zesterfleet övernahmen.

De Flagg is blau mit en sülvern Balken in de Midd, op den dat Wapen von de Gemeen to sehn is.

## Politik
### Gemeenderoot

;Liddmaten:
* 2016:
*: CDU: Johann Dammann, Peter Gründahl, Marco Hartlef, Annette Hebbeler, Jan-Peter Heinrich, Marc Stechmann
*: SPD: Heinzfrieder Dürkes, Rosemarie Roßkamp-Essser, Eileen Schultz
*: FDP: Martin Hollmichel
*: Gröne: Svenja Ernst

### Börgermeesters

* vör 2011: Hans Gosch (CDU)
* na 2011: Marco Hartlef (CDU)

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

Gauderhandviddel hett 2014 Oortsschiller kregen, op de ok de plattdüütsche Naam blangen den hoochdüütschen mit opsteiht.

### Scholen

In Gauderhandviddel gifft dat de Grundschool Gauderhandviddel.

### Ver- un Entsorgung

För dat Afwater is de Afwaterverband Oolland un Geestrand mit dat Klärwark Wetterndörp tostännig.

## Lüüd

De Schauspelerin Elisabeth Flickenschildt harr en Hoff in Gauderhandviddel un is dor 1977 doodbleven.

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed von de Gemeen Gauderhandviddel (hoochdüütsch)
Plasmaspenn

De **Plasmaspenn** is en Vörgang in de Transfusschoonsmedizin, bi denn en Minsch freewillig wat vun sien Bloodplasma afgifft. Dat Plasma warrt denn för Transfuschonen oder för’t Herstellen vun Medikamenten bruukt.

## Afloop
De Plasmaspenn geiht meist för den Spenner jüst so vör sik as en normale Bloodspenn, blots mutt dat Plasma eerst noch vun de restlichen Bestanddeelen in’t Blood afscheed warrn. Dat geiht över de Plasmapherees, en Sünnerform vun de Apherees, welke dat normalerwies klore, gele Plasma vun de roden Bloodkörpers splitten un disse denn achteran wedder in Lief torüch föhren deit. Wenn dat Blood bannig fett is, denn is dat Plasma nich fein klor, man dat sütt den wat wittlich-drööv ut. Mitünner kann dat ok so dull wesen, dat dat Plasma nich to bruken is.

Dordör, dat blots dat Plasma afnahmen warrt, kann so en Spenn alle poor Daag maakt warrn, also düüdlich fakener as en normale Bloodspenn, wo all Bestanddelen bruukt warrt. Dat Plasma kann neemlich vun’n Lief veel gauer wedder namaakt warrn. Wo lang en Plasmaspenn duert, hangt vnu’n Hämoglobinweert af. Wenn de Hooch is, duert de Afnahm lang. Normalerwies warrt bi de SPenn ungefähhr 800 ml Plasma afnahmen. Dat warrt denn för en half Johr bi -40°C lagert un de Spenner op Krankheiten ünnersocht. Wenn de Spenner nich opfallig is mit Krankheiten, de över dat Bloodplasma överdragen warrn künnt (t.&nbsp;B. Hepatitis, HIV, Syphilis), denn warrt sien Plasma verwennt. Sonst mutt dat tonicht maakt warrn.

## Vörutsetten
En Plasmaspenn kann maken, wokeen vulljohrig is un tomindst 50 kg wägen deit. Versteiht sik vun sülvst, dat en Spenner keen Drogen nahmen hebben dröff, tomindst de letzten veer Weken dorvör nich. Und he dröff ok in de letzten veer Weken dorvör keen Blood spennt hebben. Ok Alkohol dröff en poor Stünnen vör en Plasmaspennen nich drunken warrn. Fronslüüd künnt ok nich spennen, wenn se en Kind kriegt, oder in de letzten söss Maanden dorvör swanger wesen sünd.

Twüschen twee Plasmaspennen mööt tomindst twee Daag liggen, bi de meisten Spenndeensten gifft dat bito aver noch en Grenzmengde för’t Johr. Man kann also nich dat ganze Johr över jeden drüdden Dag spennen. Vele Deensten betahlt jemehr Spenners en Schadensgeld för den Opwand. Dat liggt en Dörsnitt bi ruchweg 20 Euro för een Spenn.

## Weblenkens
Wolfgang Overath

**Wolfgang Overath** (* 29. September 1943 in Siegburg) is en ehmalger düütsch Footballspeler un weer van Juni 2004 bit November 2011 Präsident vun den 1. FC Köln. 

He is anfungen mit Football bi de Vereen *Siegburger SV 04*. 1962 is he to’n 1. FC Köln wesselt. As de Bundsliga 1963 anfangen de, weer he en vun de jüngste Spelers, de meld weern. Bit 1977 hett he för de Kölner 765 Spelen makt mit 287 Dooren, dorvan in de Bundsliga 409 mit 83 Dooren. Mit sien Vereen is he düütsch Meester in dat Johr 1964 und DFB-Pokalwinner in dat Johr 1968 wurrn. 

Tüschen 1963 un 1974 hett he 81 Mal in de düütsche Natschonalmannschap speelt un 17 Dooren schaaten. Bi de Weltmeesterschap 1966 in England wurr de Middelfeldspeler Viezweltmeester, 1970 in Mexiko hebbt se Platz 3 belegt un to’n gooden Letzt 1974 is he in Düütschland ok Football-Weltmeester wurrn.

Nah sien Karriere hett he eerst as Repräsentant bi en Sportartikelfirma arbeid, weer ok mal Lidmaat vun Verwaltungsraat vun sien Vereen. Nahdem he sück lang wehrt harr un kien Vereensposten annemmen wull, hett he sück 2004 doch breetslahn laten un is Präsident vun de 1. FC Köln wurrn. Dat Amt hett he an' 13. November 2011 vör de Tiet beend.

He is ok Ehrenbörger vun Siegburg. He is verheiraat un hett 2 Söhns un een brasilianisch Adoptivdochter.
Manuel Friedrich

**Manuel Friedrich** (* 13. September 1979 in Bad Kreuznach) is en düütsch Footballspeler. 

In sien Jöögd hett de Afwehrspeler för *SG Guldental 07* speelt un is 1995 to den 1. FSV Mainz 05 wesselt. Dor hett he denn ok bald de Sprung in de Profi-Mannschap schafft un speel ok in de tweede Bundsliga. He weer so good, dat SV Werder Bremen hüm verplicht hett. Denn hett he sück aber twee Mal dat Krüüzband reeten, hett en paar Regionalspelen mitmakt un een Bundsligaspeel. In Januar 2004 is he weer nah Mainz torüchgahn, eerst hebbt se hüm utlehnt, un nahst köfft. In de Folgetiet weer he en vun de best Mainzer Spelers un hett dat sogor in de Natschonalmannschap schafft. 9 Länderspelen hett he all tosommen maakt un dorbi een Door schaaten. As Mainz denn aber weer ut de Bundsliga afstegen is, hett Friedrich 2007 bi Bayer 04 Leverkusen anhüürt.

Nahdem he nah de Saison 2012/13 en tietlang kien Vereen mehr harr, wurr he in' November 2013 vun Borussia Düörpm verplicht.

## Weblenken
* Spielerportrait bi bundesliga.de
* Profil bi Fussballdaten.de
* Profil bi Weltfussball.de
* Profil bi Transfermarkt.de
Hans Scholl (Astronom)

**Hans Scholl** (* 14. November 1942 in Heidelbarg) is en düütschen Astronom un Mitopdecker vun irregular Maanden vun de Planeten Saturn un Uranus.

## Biographie
To Tiet arbeid he an dat Observatoire de la Côte d'Azur in Nizza. In de Johren 1999 un 2000 weer he Lidmaat vun dree verscheden Astronomen-Teams, de nahfolgenden Maanden opdeckt hebbt:

* de Saturnmaanden XIX Ymir, XX Paaliaq, XXI Tarvos, XXII Ijiraq, XXIII Suttungr, XXIV Kiviuq, XXV Mundilfari, XXVI Albiorix, XXVII Skathi, XXVIII Erriapo, XXIX Siarnaq un XXX Thrymr
as ok
* de Uranusmaanden XVIII Prospero, XIX Setebos un XX Stephano.

## Trivia
Nah hüm is de Asteroid (2959) Scholl = 1983 RE2 nöömt wurrn.

## Weblenken
*Observatorium von Nizza
Giuseppe Baldo

**Giuseppe Baldo** (* 27. Juli 1914 in Piombino Dese; † 31. Juli 2007 in Montecatini Terme) weer en italieensch Footballspeler. 

De Middelfeldspeler hett eerst för Padua speelt un is denn to Lazio Rom gahn, för de he 7 Saisons speelt hett. He hett ok för de italieensch Football-Natschonalmannschap speelt (4 Mal) un weer ok dorbi, as de Italieners 1936 in Berlin bi de Olympiade dat Football-Turnier wunnen hebbt. He weer de letzte ut disse Mannschap, de noch leevt hett.

För Lazio Rom hett he 169 Meesterschapsspelen makt un 6 Europapokalspelen.
Charlie Sheen

**Charlie Sheen**, boren as *Carlos Irwin Estévez*, (* 3. September 1965 in New York City) is en US-amerikaanschen Schauspeler, de spaansch-irische Öllern hett. Sien Vadder is Martin Sheen, vun den he ok den Künstlernaam övernahmen hett. He hett twee Bröder, Emilio Estévez un Ramón Estévez Jr., un en Süster, Renée Estévez, de ok all Schauspelers sünd.

## Loopbahn un Arbeid

Sheen hett 1984 sien Filmloopbahn anfungen mit den Film *Red Dawn*. Man an sik harr he teihn Johr fröher al en lütten Optritt as Kind. Groot Acht funnen hett he för sien Hööftrull in den uttekenten Anti-Kriegsfilm *Platoon*. 1987 weer he tohopen mit sien Vadder in *Wall Street* to sehn. Speelbaas weer bi beide Filmen Oliver Stone.

Dorna hett Charlie Sheen vör all Spood hatt mit verscheeden Rullen in Kummedien, de em teemlich bekannt maakt hebbt. So t.&nbsp;B. *Major League*, en Kultfilm ut de 1980er Johren, oder an de Siet vun sien Broder Emilio in *Men at Work*. Een vun sien bekannsten Rullen hett he 1991 as „Topper Harley“ in den Film *Hot Shots!* speelt, de twee Johr later mit *Hot Shots! Part Deux* wietergahn is, wo binnen eenige Kriegs- un Horrorfilmen parodeert worrn sünd. 2003 un 2006 hett he in den drüdden un veerten Deel vun de *Scarie Movie*-Reeg mitspeelt, de jüngere Horrorfilmen op’n Arm nahmen hett. Sheen hett dormit sien Slapstick-Traditschoon wietermaakt. Veel Spood hett he aktuell ok mit de Sitcom *Two and a Half Men*. Neven de Schauspeleree weer Charlie Sheen ok al bi veer Filmen as Produzent mit dorbi un hett ok al Dreihböker schreven.

## Privatleven

Privat hett Sheen faken al Problemen mit Drogen hatt un weer dormit al faken in de Daagblööd. ok schall he al mit en Scheteree to kriegen hebben hatt. Sien Loopbahn is dorüm fakener ünnerbroken worrn, vun wegen dat de in Drogenkliniken weer un Enttog maken müss. Sien Perioden, in de he sik ut Sicht vun normale Lüüd dorneven benehmen deit, gifft sien politischen Insatz wedder. He hett t.&nbsp;B. för twee Johr mit de Pornodorstellerin Ginger Lynn tosamenleevt. Un in de Presse weer he ok faken mit Callgirls un annere anrökig Saken in Verbinnen brocht, de angeevlich för sien Ehproblemen verantwoortlich wesen sünd.

Sheen weer vun 1995 an twee Johr lang mit *Donna Peele* verheiraadt, harr aver en Tiet vörher wat mit *Paula Profit*, mit de tosamen he sien erste Dochter Cassandra (*1985) hett. 2002 hett he de Schauspelerin Denise Richards heiraadt, de sik aver 2004 wedder vun em splitt hett, as bekannt weer, dat Sheen Kontakt to en Hoor harr. Mit ehr hett he twee Kinner, de 2004 un 2005 boren weern.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Charlie Sheen hett opstunns dree Filmpriesen kregen un weer för ölven wietere Priesen nomineert. Wunnen hett he:
* 2002: den *[[Golden Globe]]* as *[[Golden Globe Award/Best Serien-Hööftdorsteller – Kummedie oder Musical|Best Serien-Hööftdorsteller – Kummedie oder Musical]]* för *Spin City*.
* 1994: Sien Steern op’n *[[Walk of Fame]]*.
* 1989: den *[[Bronze Wrangler]]* för *Young guns*.

## Weblenken
* 
* Charlie Sheen-Websiet (engelsch)
Themisto (Maand)

**Themisto** (ok *Jupiter XVIII*) is en vun de lütten Maanden vun den Planet Jupiter. 

## Opdecken
De Maand is an’n 30. September 1975 vun de Charles Kowal un Elizabeth Roemer opdeckt worrn un hett toeerst de vörlöpige Beteken *S/1975 J 1* kregen. Dat weer denn aver nich mööglich, noog Beobachten to maken, üm de Ümloopbahn nipp un nau noog to bestimmen, so dat de Maand denn wedder verschütt güng.

2000 hebbt denn Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández un Eugene A. Magnier dacht, dat se en ne’en Maand opdeckt harrn, de denn S/2000 J 1 nöömt worrn is. Dat hett sik denn aver wiest, dat disse Maand de sülve wesen müss, as de, de 1975 al opdeckt worrn is.

Den offiziellen Naam hett de Maand 2002 kregen. De kummt ut de greeksche Mythologie, wo Themisto en Leevste von Zeus weer. Se weer een vun de Nereiden.

## Ümloopbahn

Themisto hett en middleren Afstand vun’n Jupiter vun ruchweg 7.507.000 km. Een Ümloop duert ungefäähr 130 Daag. De Maandbahn is üm 47,75 ° bannig dull gegen den Äquater vun’n Jupiter neegt un hett mit 0,2420 ok en teemlich groote Exzentrizität. Dat bedüüdt, de Bahn is nich fein rund, man al teemlich in de Läng tagen. Ok de Neegen is utermatig groot. Överhööft hett de Maand ’n teemlich ungewöhnliche Bahn, wieldat he sik twüschen de Galileischen Maanden un de Himalia-Grupp ophollen deit un denn even ok disse utermatige Bahnlaag un -form opwiest.

## Egenschoppen

Themisto hett en Dörmeter vun ruchweg 8 km. De Dicht is op 2,6 g/cm³ schätzt worrn, wat ganz ordig is. De Wetenschoplers sluut dorut, dat de Maand gröttstendeels ut Silikat-Steen besteiht. De Bavenflach hett en Albedo von 0,04 – blots 4 % von dat Licht, dat ankummt, warrt ok wedder torüchstrahlt. Dat is as bi de meisten annern Maanden ok.
Hullern-Twielenfleth

**Hullern-Twielenfleth** is en Gemeen in de Samtgemeen Lüh in’n Landkreis Stood. Se hett .

## Geografsche Laag

De Gemeen liggt in’n Süüdwesten vun Hamborg an de Waterkant vun de Elv in Olland, wat een vun de gröttsten Rebeeten för de Aaftbueree in Düütschland is. To den Oort höört de twee beropen Deele Hullern un Twielenfleth un de lüttjere Oortsdeel Bassenfleth.

## Historie

De Öörd weren vör 1885 Deel von dat Amt Jörk un weren denn in’n Kreis Jörk. 1932 sünd se an’n Landkreis Stood kamen.

De hüdige Gemeen hett sik 1966 dör dat *Gesett över dat Tohoopsluten von de Gemenen Hullern un Twielenfleet in’n Landkreis Stood* billt. De twee Gemenen hebbt sik tohoopslaten un hebbt denn „Gemeen Hullern“ heten. Eerst nadem sik in’n Februar 1976 de Börgerschop Twielenfleet grünnt hett, de sik insetten dee, dat de Naam Twielenfleet bewohrt blieven schall, hett de Gemeen denn to’n 1. Juli 1984 den ne’en Naam Hullern-Twielenfleet annahmen.

## Politik
### Gemeenderaat

### Börgermeester

* vör 2006: Lotte Schwander (CDU)
* 2006-2008: Gert Melchert (CDU)
* 2008-2011: Jürgen Meyer (CDU)
* na 2011: Timo Gerke (FWG)

## Kultur un wat to bekieken is
Twielenflether Windmöhl „Venti Amica“ (latiensch: Fründin vun’n Wind)

## Weertschop un Infrastruktur
### Verkehr
In de Gemeen Hullern-Twielfleth föhrt de Buslinie 2357 vun Stood över Hullern-Twielfleth, Steenkark un Jörk no Hamborg-Cranz.
Dat gifft noch en por annere Busstreken för Ünnernehmen un Scholen. De Oort liggt ok an den Ooftmarschenweg, de de Gemenden an de Ünnerelv verbinnt.

### Scholen

In Hullern-Twielenfleet gifft dat de Grundschool Hullern-Twielenfleet.

### Ver- un Entsorgung

För dat Afwater is de Afwaterverband Oolland un Geestrand mit dat Klärwark Wetterndörp tostännig.

## Lüüd

De Politiker Heinrich Brüning is 1836 in Hullern boren.

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed von de Samtgemeen Lüh (hoochdüütsch)
* Websteed mit Informatschoon över Hullern-Twielenfleth (hoochdüütsch)
* Websteed mit Informatschoon över Twielenfleth  (hoochdüütsch)
Doberan

**Bad Doberan** is en Stadt in’n Landkreis Rostock in Mekelnborg-Vörpommern. Se liggt twischen Rostock un Wismer. Dat Kfz-Kennteken is LRO, BÜZ, DBR, GÜ, ROS, TET.

## Historie
Bad Doberan weer 1177 as „villa Slavica Doberan“ in en Oorkunn nöömt. Na den Tweeden Weltkrieg weer Bad Doberan denn an de Sowjetschen Besetters gahn un höör vun dor af to de DDR.

Bad Doberan hett en grote Kark ut Backsteen, de Münster.

Dat Friderico-Francisceum is dat eenzigste Gymnasium vun Bad Doberan.

## Beröhmte Lüüd
* Carl Theodor Severin (1763–1836), Architekt in Doberan und Heiligendamm
* Ehm Welk (* 29. August 1884 in Biesenbrow, † 19. Dezember 1966 in Bad Doberan), Schriever, leevt siet 1950 in Bad Doberan

## Partnerstäder
* Bad Schwartau, (1989)

## Weblenken
* Websteed vun de Stadtverwaltung Bad Doberan (hoochdüütsch)
* Tourismuswebsteed vun Bad Doberan (hoochdüütsch)
Ernest Hemingway

**Ernest Miller Hemingway** (* 21. Juli 1899 in Oak Park, Illinois; † 2. Juli 1961 in Ketchum, Idaho) weer en US-amerikaansch Schriever un Nobelpriesdräger.

He is all fröh ut School un Öllernhuus flohen un hett en Abenteuerleven föhrt. 1918 weer he Sanitäter an de italieensch Front, dornah Korrespondent in Europa (1921-1927), Spaansch Börgerkrieg (1935/36), China, Kuba un bi de Invasion in Frankriek. He verkörper so wat as de amerikaansch Levensoort. He much de Herutforderung, weer in Krieg, much Stierkamp, Grootwildjagd un Hoochseefischeree.

Nahdem sien Gesundheet dat aber nich mehr so mitmaken dee, hett he sück sülvst umbrocht.

In sien Kortgeschichten un Romans schreev he en realistischen Stil un sien Stil weer bispeelgeevend för de moderne Literatur. 1954 kreeg he deswegen ok de Nobelpries för Literatur.

Sien bekanntste Titel sünd:

* The Sun Also Rises (1926, dt.: *Fiesta*)
* A Farewell to Arms (1929, dt.: *In einem anderen Land*)
* The Snows of Kilimanjaro (1936, dt.: 'Schnee auf dem Kilimandscharo*')
* For Whom the Bell tolls (1940, dt.: *Wem die Stunde schlägt*)
* The Old Man and the Sea (1952, dt.: *Der alte Mann und das Meer'').
Oostfresen

De **Oostfresen** bünd de oostelk Deel van de freeske Volksgrupp. As Fresen hören se tegen de Dänen, de Sorben un de Sinti un Roma to de anerkennt nationaal Minnerheiden in Dütskland. De Saterfresen bünd Nakomers van Oostfresen, de van d' Waterkant in Binnenland trucken bünd.

En dicht Verwandskupp van de Oostfresen besteiht mit de Noordfresen un de Westerlauwersk Fresen. Dat Tohuus van de Oostfresen is Oostfreesland in d' Noordwesten van Dütskland. Faken worden ok all freeske Inwahners van de oostelk freesk Kuntreien (Oostfresen, Saterfresen, Ollenbörgske Fresen, Rüstringer Fresen, Wurtfresen un anner) tosamen as Oostfresen betekend.

Vandag word daarvan utgahn, dat de meeste Minsken in Oostfreesland noch Oostfresen bünd. Heel genau weet dat kien een, umdat sük elk un een sülvst to en Minnerheid bekennen dürs, sünner dat de Staat dat offragen un tellen deit. De Oostfresen bünd al leep fröh de Oostfreeske Spraak quietworden. Hör Taal is vandag dat Oostfreeske Platt. In d' Fresenraad sitten se in de *Sektion Oost*.

Bekennt wurren de Oostfresen dör lüttje Döntjes, de Oostfresenjoken.
Anaxagoras

**Anaxagoras** () betekent

* Anaxagoras vun Klazomenai, bekannten greekschen Philosophen,
* Anaxagoras, König vun Argos in de greeksche Mythologie,
* Anaxagoras, Bildhauer ut dat 5. Johrhunnert,
* Anaxagoras (*Pierre-Gaspard Chaumette*), Politiker wiel de Franzöösche Revolutschoon,
* (4180) Anaxagoras, en Asteroid ut den Hööftgördel,
* Anaxagoras, en Maandkrater.
Kurosawa

**Kurosawa** is de Familiennaam von

* Ai Kurosawa (* 1982), japaansch Model un Pornodorstellerin,
* Akira Kurosawa (1910–1998), japaansch Filmspeelbaas un Dreihbookschriever,
* Eiichi Kurosawa, japaansch Phytopatholoog,
* Haruki Kurosawa (* 1977), japaanschen Autorennfohrer,
* Hisao Kurosawa (* 1945), japaansch Filmproduzent, Söhn vun Akira Kurosawa,
* Kiyoshi Kurosawa (* 1955), japaansch Speelbaas,
* Takuya Kurosawa (* 1962), japaanschen Rennfohrer.
Kurt Wüthrich

**Kurt Wüthrich** (* 4. Oktober 1938 in Aarberg) is en Swiezer Chemiker. 

Wüthrich studeer van 1957 bit 1962 in Bern Chemie, Physik un Mathematik un promoveer in dat Johr 1964 an de Universität Basel in de Grupp vun Silvio Fallab. denn folgen Uphollen an de University of California, Berkeley (Postdoktorand bi Professor Robert E. Connick, 1965–67) und bi de Bell Laboratories in Murray Hill (Dr. Robert G. Shulman, 1967–69). 1969 is he weer in de Swiez gahn un hett dornah an de ETH in Zürich arbeid. Dor wurr he 1970 Privatdozent ,1972 Assistenzprofesser, 1976 uterordig Professer un 1980 is he to’n Profeseer för Biophysik beropen wurrn.

2001 is he dorto ok noch to’n Cecil H. and Ida M. Green Visiting Professor of Structural Biology an dat Scripps Research Institute beropen wurrn.

Wüthrich is beröhmt wurrn för sien bahnbrekend Arbeiten to de Strukturopklärung von Proteinen mit de karnmagnetisch Resonanzspektroskopie. Tosommen mit John Bennett Fenn un Kōichi Tanaka hett he 2002 den Nobelpries för Chemie kregen.

## Weblenken
* Pressemitdeelen (düütsch)
Alan Ruck

**Alan Ruck** (* 1. Juli 1956 in Cleveland, Ohio, USA) is en US-amerikaanschen Theater- un Filmschauspeler.

Ruck is internatschonal bekannt worrn, as he 1986 in de Rull vun *Cameron* as Schoolfründ vun *Ferris* (speelt vun Matthew Broderick) in de Highschool-Kummedie *Ferris Bewler’s Day Off* speelt hett. Ofschoonst he to de Tiet al 29 Johr oolt weer, hebbt de Tokiekers em den Teenager afnahmen. Dorvör hett he al in *Bad Boys* un *Class* mitmaakt un weer dorüm to dat Ümfeld vun dat so nöömte Brat Pack tellt.

Alan Ruck harr 1994 en Nevenrull in den Actionfilm *Speed* an de Siet vun Sandra Bullock un Keanu Reeves. Dorna harr he gröttere Rullen in *Twister*, *Cheaper by the Dozen* un in *Star Trek: Generations*, wobinnen he den Nafolger vun Cpt. Kirk dorstellt.

Vun 1996 bit 2002 weer he in de Sitcom *Spin City* in de Rull vun den zyynschen un froenfeendlichen *Stuart* to sehn. Över de Johren harr he faken ok Gastrullen in verscheeden annere bekannte Feernsehserien.

Ruck speelt siet 2005 in de Broadway-Version vun den Film *The Producers* as *Leo Bloom*. In’n Film un to Anfang vun de Show is disse Rull al vun Matthew Broderick speelt worrn.

## Filmografie (Utwahl)

## Websteed
Ruck

**Ruck** betekent

* Ruck, in de Kinetik de Ännern vun de Versnellen mit de Tiet.

**Ruck** is de Familiennaam von

* Adelheid Ruck-Schröder (* 1966), düütsche evangeelsch-luthersche Theologin,
* Alan Ruck (* 1956), US-amerikaansch Schauspeler,
* Berta Ruck (1878–1978), brietsche Schrieversche,
* Carl Ruck (1912–1980), düütsch Hockeyspeler,
* Christian Ruck (* 1954), düütsch Politiker,
* Erwin Ruck (1882–1972), düütschen Jurist,
* Florian Ruck (* 1992), düütschen Footballspeler,
* Gina Ruck-Pauquèt (*Katja Romin*; * 1931), düütsche Schrieversche,
* Ina Ruck (* 1962), düütsch Journalistin,
* Isolde Elisabeth Ruck (* 1957), düütsche Kulturmanagerin un Pianistin,
* Jürgen Ruck (* 1961), düütschen Gitarrspeler,
,
,
* Wolfgang Ruck, düütsch Chemiker.
Veehbrook

Dat **Veehbrook** is en Landstreek in de nöördlichen Region Hannober un den süüdlichen Landkreis Heidkreis. Dör dat Veehbrook flütt de Stroom Grindau. Dat Rebeet warrt to groten Deelen as Weid- un Wischenflachen för de öörtlich Veehweertschap nütt.

Bekannt worrn is dat Veehbrook dör en düchtigen Bruuk vun Drinkwater, wat ut dat Rebeet afpumpt worrn is, un dordör den vörmoligen moorigen Tostand tonicht maakt hett. As de Drinkwaterwinnen denn wedder torüch nahmen weer, hett sik tomindst an eenige Steden de fröhere Form wedder herstellt.
Chaplin

**Chaplin** is de Familiennaam von

* Alexander Chaplin (* 1971), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Ben Chaplin (* 1970), brietsch Schauspeler,
* Blondie Chaplin (* 1951), süüdafrikaanschen Gitarrspeler un Sänger,
* Carmen Chaplin (* 1972), US-amerikaansche Schauspelerin,
* Charles Chaplin (1825–1891), franzöösch Maler un Koppersteker,
* Charles Chaplin junior (1925–1968), US-amerikaansch Schauspeler un Söhn vun Charlie Chaplin,
* Charlie Chaplin (1889–1977), brietsch Speelbaas un Schauspeler,
* Charlie Chaplin, Dancehall-Singer ut Jamaika,
* Christopher Chaplin (* 1962), swiezersch-brietschen Schauspeler un Kumponist,
* Dolores Chaplin (* 1979), Schauspelerin un Enkelin vun Charlie Chaplin,
* Edward Chaplin, brietsch Bottschopper in’n Irak,
* Eugene Chaplin (* 1953), Swiezer Toontechniker un Dokumentarfilmer,
* Geraldine Chaplin (* 1944), US-amerikaansche Schauspelerin un Dochter vun Charlie Chaplin,
* Hannah Chaplin (1865–1928), brietsche Danzerin un Sängerin,
* Henry Chaplin (1840–1923), brietsch Politiker,
* Josephine Chaplin (* 1949), US-amerikaansche Schauspelerin,
* Judith Chaplin (1939–1993), brietsch Politikerin,
* Kiera Chaplin (* 1982), brietsch Fotomodell un Schauspelerin,
* Michael Chaplin (* 1946), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Oona Castilla Chaplin (* 1984), Dochter vun Geraldine Chaplin,
* Saul Chaplin (1912–1997), US-amerikaansch Komponist un Musikdirekter,
* Sid Chaplin (1916–1986), brietsch Schriever,
* Sydney Chaplin (1926–2009), US-amerikaansch Schauspeler un Söhn vun Charlie Chaplin,
* Victoria Chaplin (* 1951), US-amerikaansche Schauspelerin un Zirkuskünstlerin.

**Chaplin** betekent ok

* *[[Chaplin (Film)|Chaplin]]*, biograafschen Film vun Robert Attenborough över Charlie Chaplin ut dat Johr 1992,
* Chaplin, Oort in Connecticut, USA,
* Chaplin, dütsche Musikgrupp,
* Chaplin Head, Landspitz op Süüdgeorgien in’n Süüdatlantik,
* Chaplin Peak, Barg in Ellsworthland, Antarktika,
* (3623) Chaplin, en Asteroid.

Kiek ok bi: Caplin.
Thomas Edmund Dewey

**Thomas Edmund Dewey** (* 24. März 1902 in Owosso, Michigan; † 16. März 1971 in Bal Harbour, Florida) weer en US-amerikaansch Afkaat un Politiker. 

He weer Gouverneur vun de US-Bundsstaat New York van 1943 bit 1955 un hett sück tweemal vergebens bemöht, Präsident vun de USA to wurrn. 1944 un 1948 hett he jewiels tegen Franklin Delano Roosevelt bzw. Harry S. Truman verloren.

Dewey stamm ut Michigan un weer in sien Jöögd as Journalist tätig. Later henn weer he Staatsanwalt in New York un is 1942 to’n Gouverneur wählt wurrn.

Nahdem dat mit de Politik dahn weer, is he weer Afkaat wurrn bi de Kanzlee Dewey Ballantine. He is an en Hartinfarkt storben. 

## Weblinks
Hellebecke

De **Hellebecke** (*hauchdüütsch*: der Hellbach) is en Beek, de in de Iämscher geiht. He is ca. 10 km lang en fleet dör Riäkelhusen en Riäkelhusen-Süd. Tegenöver vun Herne münnt de Beek in de Iämscher.

## Websteden
In Oostfreesland is’t am besten

Dat plattdütske Leed **In Oostfreesland is’t am besten** is sowat as de inoffiziell Streek- un Lanneshynmne van Oostfreesland. Se wurr schreven van Enno Hektor un het de sülvige Wies as dat dütske Karken- un Kinnerleed „Weißt du wieviel Sternlein stehen“.

In dat Jahr 1850 sall Enno Wilhelm Hektor ut Door'm up’n Reis in de Weertshuus in Dernau tüsken Köln un Bonn en Paus maakt un dit Leed schreven hebben. He harr van Oostfreesland weg mutt, umdat he daar kien Geld verdenen kunn. Toeerst was de Naam van dat Leed „Sehnsucht nach der Heimat“, man word vandag blot „In Oostfreesland i’t am besten“ of „Oostfresenleed“ nöömt. De Text is nett so weekmodig as sülvstironisk un maakt Riebelee van mennig oostfreesk Egenarden. Lüü menen, dat dit Leed sowat as en Parodie up dat Dütsklandleed wesen sull, dat nett tovöör up Helgoland upschreven wurr.

## Text van dat Leed


In Oostfreesland is t am besten,
Aver Freesland geit der nix,
War sünt woll de Wichter mojer,
War de Jungens woll so fix?
In Oostfreesland mag ick wesen,
Anners nargens lever wesen,
Aver Freesland geit mi nix.

Nargens bleit de Saat so moje,
Nargens is de Buur so riek,
Nargens sünt de Kojen fetter,
Nargens geit de Ploog so liek,
Nargens gift so faste Knaken,
Weet man leckerder to maken
Botter, Kees' un Karmelkbree.

Nä, t is nargens, nargens bäter
As war hoch de Dieken stahn,
War upt Eiland an de Dünen
Hoch henup de Bulgen slaan;
War so luut de Noordsee bullert,
War ji könen up de Dullert
Dreemast-Schepen fahren sehn.

War in d Wagen Törf un Kinner,
Worden haalt vant Hochmoor her;
War de ganse Welt sück lüstig
Makt upt Ihs bid' t Genferbeer;
War s' int Feld mit Kloten scheten,
War se Bookweit-Schubbers eten,
Harm up Freërsfoten geit.

Vör Oostfreesland, vör Oostfreesland
Laat ick Bloot un Leven gern,
Weer ick man wär in Oostfreesland,
War so mennig söte Dern.
In de Frömde wünsk ick faken:
Kunk doch Moders Breetpott kaken
Hören wär in d Hörn bi t Für.
18. Mai

## Wat passeert is
* 1152: Hinrich II. *[[Huus Plantagenet|Plantagenet]]*, Hartog vun de Normandie un later König vun England heiraat Eleonore vun Aquitanien

## Boren
* 1533: Johannes Caselius, düütsch Humanist un Philosoph († 1613)
* 1783: Jabbo Oltmanns, düütsch Mathematiker un Astronom († 1833)
* 1889: Gunnar Gunnarsson, ieslandsch Schriever († 1975)
* 1897: Edgar Colle, belgisch Schachmeester († 1932)
* 1911: Hans-Joachim Wegener, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 1993)
* 1919: Wolfgang Behrendt, düütsch Nahrichtenspreker († 2001)
* 1920: Karol Józef Wojtyła, laterhen Paapst Johannes Paul II. († 2005)
* 1922: Kai Winding, däänsch-US-amerikaansch Jazzmusiker († 1983)
* 1928: Pernell Roberts, US-amerikaansch Schauspeler († 2010)
* 1930: Fred Saberhagen, US-amerikaansch Science-Fiction- un Fantasy-Schriever († 2007)
* 1930: Mike Zwerin, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2010)
* 1939: Peter Grünberg, düütsch Physiker un Nobelpriesdräger († 2018)
* 1950: Tuula Vilkas, finnisch Iesflinklöperin
* 1951: Ben Feringa, nedderlannsch Chemiker un Nobelpriesdräger
* 2002: Alina Ilnasowna Sagitowa, russische Ieskunstlöperin

## Storven
* 1643: Henri de Sponde, franzöösch Jurist, Historiker un Bischop (* 1568)
* 1853: Lionel Kieseritzky, Schachmeester ut Livland (* 1806)
* 1870: Ferdinand Westhoff, plattdüütsch Schriever (* 1812)
* 1896: Eduard Smelzkop, plattdüütsch Schriever (* 1814)
* 1911: Gustav Mahler, österrieksch Komponist un Dirigent (* 1860)
* 1918: Toivo Kuula, finnisch Komponist (* 1883)
* 1947: Karl Luyken, düütsch Geophysiker un Polarforscher (* 1874)
* 1959: Apsley Cherry-Garrard, britisch Polarforscher (* 1886)
* 1970: Camillo Ugi, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1884)
* 1974: Tyree Glenn, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1912)
* 1975: Kasimir Fajans, poolsch-US-amerikaansch Chemiker (* 1887)
* 1985: Hermann Schridde, düütsch Springrieder un -trainer († 1937)
* 1989: Hermann Höcherl, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1912)
* 2007: Pierre-Gilles de Gennes, franzöösch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1932)
Tabu (Mehrdüdig Begreep)

**Tabu** betekent

* Tabu, Hanneln, Doon oder Vörgahn wat na olen Bruuk, Moral oder Gesett verboden is,
* Tabu, en Sellschapsspeel,
* *[[Tabu (Film)|Tabu]]*, Film ut dat Johr 1931,
* Tabu, Muschelgeld ut Papua-Niegguinea,
* Tabu, indische Schauspelerin,
* twee Warken vun den Dichter Peter Rühmkorf ut de Johren 1995 („Tabu I“) un 2004 („Tabu II“).

Kiek ok bi: Taboo.
Limmerg

**Limmerg** (hoochdüütsch *Hohenlimburg*) is en Deel vun de Stadt Hagen in’t Siuerland in Westfalen. Dat weer vördem bet 1975 en egen Stadt. Limmerg hett 27.337 Inwahners (Stand 2004).

## Historie

Graaf Dietrich I. von Isenberg hett 1240 en Borg nee anleggt, de later to’n Slott Limmerg utboot worrn is. Bet to’n 17. Johrhunnert is dat bi de Borg bleven. Denn eerst hebbt sik Lüüd bi de Borg ansiedelt un üm de Borg is ene Stadt wussen. In de Weertschop weer in disse Tiet vör allen de Produkschoon vun Draht wichtig. Stadtrecht hett Limmerg 1903 kregen.
Wilhelm Bleicher

**Wilhelm Bleicher** (* 5. März 1940 in Limmerg; † 18. Januar 2016 in Iserlaun) war en düütschen Heimatkundler un Schriever.

Bleicher is 1940 as Söhn vun en Warkarbeider in Limmerg boren. He hett toeerst Germanistik, Geografie, Geschicht un Philosophie studeert. Denn hett he Oor- un Fröhgeschicht an de Westfäälsche Wilhelms-Universität in Mönster studeert un dor ok sien Dokter maakt. 1966 is he Lehrer an dat Märkische Gymnasium in Iserlaun worrn un 1975 dor denn ok Studiendirekter. He is 2004 in Pension gahn un leevte in Iserlaun.

Bleicher hett so bi 400 Opsätz to de Landskunn schreven. He hett för sien Warken 1991 de sülverne Ehrennadel vun de Stadt Iserlaun kregen. En Deel vun dat, wat he schreven hett warrt vun annere Historikers aver as „spekulativ“ ansehn.

Ok för dat Opteknen un Bewohren vun dat Westfäälsche in dat Siuerland deit Bleicher veel. Siet 1979 is he bi’n Arbeitskreis Plattdüütsch vun’n Heimatbund Märkischer Kreis mit togang un hett welk Böker un annere Schriften över un op Platt schreven.

## Schriften

* *Vam aollen Holtrichter un annere Döünekes ut Nachroa-Wibbelwär.* Volksbank Limmerg mit de Gemeend Nachroa’-Wibbelwär, Iserlaun 1985
* *Ne Kiepe vull Iserlöhner Platt.* (Rutgever), Mönnig, Iserlaun 1986, ISBN 3-922885-32-2
* *Märchen aus der alten Grafschaft Mark.* Iserlaun, 1988, ISBN 392288542X
* *Hohenlimburger Sagen.* Hagen, 1991, ISBN 3-922885-18-7
* *Üt’m Süerlanne. Plattdüütsch im Limmerg.* Limmerg 1994
* *Iserlohner Sagen.* Verlag Fragomeli, Hagen, 2006, ISBN 3-938587-05-9

## Literatur

* Ernst Dossmann, Karin Müller: *Wilhelm Bleicher*. Altena, 2000, ISBN 3-926890-19-3 (mit Biografie un Bibliografie)

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Krinktall

De **Krinktall** \pi (pi) is en mathemaatsche Kunstant. Ehr numerisch Weert is

:\pi = 3{,}14159...

Se betekent in de Geometrie de Proportschoon twischen den Ümfang vun en Krink un sien Dörmeter. Disse Proportschoon hangt nich vun de Grött vun den Krink af. As Symbol för de Krinktall warrt de greeksche Bookstaav Pi bruukt. Dat steiht för greeksch *perifereia* (Randrebeet) un *perimeter* (Ümfang). 

## Definitschoon

Dat gifft mehr as een Definitschoon för de Krinktall \pi. De Tall is jümmers desülvige:
* de Proportschoon vun den Ümfang vun en Krink to sie Dörmeter oder
* de Flach vun en Krink mit den Radius 1.

In de Analysis is dat eenfacher, toeerst den Kosinus över sien Taylor-Reeg to defineren un denn de Krinktall as
* twee Mal de lüttste positive Nullsteed vun den Kosinus (na Edmund Landau).

## Irratschonalität un Transzendenz
De Tall \pi is en reelle Tall aver keen ratschonale Tall. Dat heet, een kann se nich as Bröök vun twee helen Tallen schrieven. Dat hett Johann Heinrich Lambert al 1761 (na annere Borns: 1767) bewiesen. 

Ferdinand von Lindemann hett 1882 sogor bewiesen, dat \pi ok transzendent is. Dat heet: dat gifft keen Polynom mit ratschonale Koeffizienten, dat \pi as Nullsteed hett. Dat bedüüdt: dat is nich möglich, \pi blots mit helen Tallen, Bröken oder Wörteln to schrieven un dat heet ok, dat de Quadratur vun den Krink nich möglich is.

## de eersten 100 Tallteken na dat Komma
Wieldat \pi en irratschonale Tall is, is dat in keen Stellenweertsystem mööglich, de Tall vullständig antogeven: se is unendlich lang un nich perioodsch. De eersten 100 Tallteken na dat Komma sünd:
 

: \pi = 3,14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510 58209 74944 59230 78164 06286 20899 86280 34825 34211 70679 ...

## Keedbröök
En annere Möglichkeit, reelle Tallen optoschrieven, is de Keedbröök. Wieldat \pi transzendent is, is ok disse Schrievwies unendlich lang.

Anners as bi de Eulersche Tall *e* hebbt de Mathematikers bi de Keedbröökschrievwies vun \pi nix funnen, wat regelmatig is.

Mit 194 Deelnömers is de Tall op 200 Steed na dat Komma akraat un süht so ut:

\pi = [3; 7, 15, 1, 292, 1, 1, 1, 2, 1, 3, 1, 14, 2, 1, 1, 2, 2, 2, 2, 1, 84, 2, 1, 1, 15, 3, 13, 1, 4, 2, 6, 6, 99, 1, 2, 2, 6, 3, 5, 1, 1, 6, 8, 1, 7, 1, 2, 3, 7, 1, 2, 1, 1, 12, 1, 1, 1, 3, 1, 1, 8, 1, 1, 2, 1, 6, 1, 1, 5, 2, 2, 3, 1, 2, 4, 4, 16, 1, 161, 45, 1, 22, 1, 2, 2, 1, 4, 1, 2, 24, 1, 2, 1, 3, 1, 2, 1, 1, 10, 2, 5, 4, 1, 2, 2, 8, 1, 5, 2, 2, 26, 1, 4, 1, 1, 8, 2, 42, 2, 1, 7, 3, 3, 1, 1, 7, 2, 4, 9, 7, 2, 3, 1, 57, 1, 18, 1, 9, 19, 1, 2, 18, 1, 3, 7, 30, 1, 1, 1, 3, 3, 3, 1, 2, 8, 1, 1, 2, 1, 15, 1, 2, 13, 1, 2, 1, 4, 1, 12, 1, 1, 3, 3, 28, 1, 10, 3, 2, 20, 1, 1, 1, 1, 4, 1, 1, 1, 5, 3, 2, 1, 6, 1, 4, ...]
27. Dezember

## Wat passeert is
* 2007: Bi en Anslag in Rawalpindi blifft de pakistaansche Ministerpräsidentin Benazir Bhutto dood. 

## Boren
* 1555: Johann Arndt, düütsch Theoloog († 1621)
* 1822: Louis Pasteur, fransch Bioloog, Chemiker, Immunoloog († 1895)
* 1879: (oder 1889) Bunk Johnson, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1949)
* 1887: Boris Markowitsch Werlinski, sowjeetsch Schachspeler († 1950)
* 1896: Maurice De Waele, belgisch Radrennfohrer un Tour de France-Winner 1929 († 1952)
* 1896: Louis Bromfield, US-amerikaansch Schriever († 1956)
* 1901: Marlene Dietrich, düütsch-amerikaansche Schauspelersche un Singersche († 1992)
* 1916: Hinnerk Kruus, plattdüütschen Schriever († 1994)
* 1925: Gerhard Reichhardt, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1969)
* 1931: Walter Norris, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2011)
* 1939: John Amos, US-amerikaansch Film- un Feernsehschauspeler un ehmoligen professchonellen American-Football-Speler († 2024)
* 1939: Wolfgang Bordel, düütsch Footballspeler († 2024)
* 1939: Olav Jordet, norweegsch Biathlet
* 1948: Gérard Depardieu, franzöösch Schauspeler
* 1949: Klaus Fischer, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1960: Anton Rop, sloweensch Politiker un Ministerpräsident
* 1961: Guido Westerwelle, düütsch Politiker un Bundsminister († 2016)
* 1971: Falko Zandstra, nedderlannsch Iesflinklöper
* 1976: Piotr Morawski, poolsch Bargstieger († 2009)
* 1978: Lisa Jakub, kanaadsch Schauspelerin
* 1981: Emilie de Ravin, austraalsch Schauspelerin

## Storven
* 1849: Jacques-Laurent Agasse, Swiezer Landschaps- un Deertenmaler (* 1767)
* 1918: Carl Schlechter, öösterrieksch Schachmeester (* 1874)
* 1968: Emil Theil, Bremer Senator (* 1892)
* 1974: Ned Madrell, de leste Minsch, de Manx as Muddersprake snackt hett (* um 1877 rüm)
* 1982: John Leonard Swigert, US-amerikaansch Astronaut (* 1931)
* 1989: Walter Schlüter, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1921)
* 2007: Benazir Bhutto, pakistaansch Politikerin (* 1953)
* 2011: Christine Rosholt, US-amerikaansch Jazzsingerin (* 1965)
* 2011: Julie Ann Sampson, US-amerikaansch Tennisspelerin (* 1934)
* 2016: Carrie Fisher, US-amerikaansch Schauspelersche un Schrieversche (* 1956)
Cecil Scott Forester

**Cecil Scott Forester**, eegentlich Cecil Lewis Troughton Smith (* 27. August 1899 in Kairo, Ägypten; † 2. April 1966 in Fullerton, Kalifornien, USA) weer en engelsch Schriever un Journalist.

## Leeven

De Söhn vun en engelschen Regierungsbeamten is in England ertrucken wurrn. He hett denn eerst Medizin studeert aber dat afbroken. Dornah ist he ünner de Naam Cecil Scott Forester free Schriever wurrn.

He weer aber ok Korrespondent bi de Londoner Tietschrift *Times* und hett an de Spaansche Börgerkrieg deelnommen. Forester hett ok völ Reisen in Middeleuropa ünnernommen, meest up Strooms un Kanälen. Af 1932 is he denn immer mehr nah de USA gahn, wiels he dor ok as Filmautor tätig weer. Up'd Öller hett he ganz in de USA leevt. 

He hett meestens Kriegsvertellsels schreevenas ok See- un Avendürerromans. Hier sünd insbesünnere de Geschichten vun *Captain Horation Hornblower* to nömmen, en erfunne Figur ut de Britsch Marine to de Tiet vun Napoleon. Disse Böker sünd ok verfilmt wurrn.

## Warken (Utwahl)

* 1933: The Gun (dt. *Die Kanone*
* 1935: The African Queen (dt. *Die African Queen*)
* 1936: The General (dt. *Der General*)
* 1938: A Ship of the Line (dt. *An Spaniens Küsten*)
* 1938: Flying Colours (dt. *Unter wehenden Flaggen*).

## Literatur

* Cyril Northcote Parkinson: *The life and times of Horatio Hornblower.* London: Joseph 1971.
* Sanford Sternlicht: *C. S. Forester and the Hornblower saga.* Syracuse: Syracuse Univ. Press 1999. ISBN 0-8156-0621-4

## Weblenken

*Bolitho & Co. Marinehistorische Romane (privaten Websteed)
*C.F. Forester Society upropen an  25.02.08
*DNB-Katalog
Amalthea (Maand)

**Amalthea** (ok *Jupiter V*) is een vun de binneren Maanden vun den Planet Jupiter, de ok al teemlich fröh opdeckt worrn is.

## Opdecken
Amalthea höört to de Jupitermaanden, de al teemlich lang bekannt sünd. Opdeckt weer de Maan an’n 9. September 1892 vun den Astronom Edward Emerson Barnard an de Lick-Sternwacht. Dat weer de eerste opdeckte Jupitermaand na de Galileischen Maanden, de 1610 funnen worrn weern. Butendem weer Amalthea ok de letzte Maand, de dör Bekieken mit’t blote Oog dör en Teleskop opdeckt worrn is. All lateren Maanden sünd op fotografsche Opnahmen funnen worrn.

De Naam kummt ut de greekschen Mythologie, woneem Amaltheia en Nymph wesen is, de Zeus mit Zegenmelk groottogen hett. Vörslahn worrn is de Naam vun den franzööschen Astronom Camille Flammarion un weer ok al Johrteihnte lang in Bruuk. Man offiziell hett de Internatschonale Astronoomsche Union (IAU) den Naam eerst 1975 vergeven. Dorför weer sien vörlöpig Beteken eenfach blots *Jupiter V*.

## Ümloopbahn
De middlere Afstand vun’n Jupiter liegt bi ruchweg 181.400 km. För een Ümloop bruukt de Maand üm un bi 12 Stünnen. De Bahn is en lütt beten gegen den Jupiter-Äquater neegt, nipp un nau üm 0,380°. De Exzentrizität ist mit 0,0032 ok nich övermatig groot, wat heet, dat de Bahn ok meist rund is ’n Krink.

## Egenschoppen un Opbo
Amalthea wiest en unregelmatig Form op mit Grötten vun ungefäähr 270 km × 168 km × 150 km. De Maand is mit de Längsass op Jupiter wiesend utricht. De Dicht is mit 0,86 g/cm³ bestimmt worrn. Dat is bannig wenig un snackt dorvör, dat de Maand ut porösen Wateries besteiht. Wohrschienlich is de wieter buten in’t Jupitersystem oder sogor wieter weg vun de Sünn tostanenn kamen un later eerst vun de Gravitatschoon vun’n Jupiter infungen un op de hüütige Ümloopbahn dwungen worrn.

De Bavenflach vun Amalthea is bannig düster mit en Albedo vun 0,09 un hett en deeprode Klöör. De Klöör kann villicht dör aflagerten Swevel verklort warrn, de vun den Maand Io dör sien vulkaansch Aktivität in den Weltruum sleudert worrn is. Bito sünd een poor helle, gröne Strukturen opdeckt worrn, wovun noch keeneen weet, wat dat wesen kunn.

De Maand wiest ok en Veeltall vun Inslagkraters an sien Bavenflach, wovun eenige düchtig groot sünd, vergleken mit de Utdehnen vun’n Maand sülvst. *Pan*, de gröttste Krater op Amalthea hett en Dörmeter vun ruchweg 100 km un is üm un bi 8 km deep. *Gaea* is sogor 16 km deep bi en Dörmeter vun 90 km. Gifft ok twee Barglannen op den Maand: Mons Lycas un Mons Ida, de ungefäähr 20 km hooch reckt.

Amalthea roteert in 11 Stünnen un 57 Minuuten eenmol üm de egen Ass. As de annern Jupitermaanden hett dormit ok Amalthea en bunnen Rotatschoon. Jüst so as Io gifft de Maand mehr Warms af, as he vun de Sünn kriegen deit. Man glöövt, dat dat dör elektrisch Strööm kummt, de bi’t Bewegen dör dat Magnetfeld vun Jupiter dör elektromagneetsch Indukschoon tostannen kamt.

## Weblenken

* Över Dicht un Opbo vun Amalthea (eng.)
König (Speelkoort)

De **König** is en Speelkoort mit dat Bild vun en König. De Weert vun den König is tomehrst so as wenn he 13 weer. He steiht över de Daam. De Koort hett en Symbol: in Düütschland den eersten Bookstaven vun **K**önig, op Ingelsch gifft dat ok en "K" för **k**ing. Op franzöösch warrt en "R" för **r**oi bruukt

In't franzöösch Blatt hebbt de Königen en traditschonelle Bedüden:
* Krüüz-König: Alexander der Große
* Piek-König: König David
* Harten-König: Karl de Grote
* Ruten-König: Julius Caesar
Gerd Christian

**Gerd Christian** (* 16. Juli 1950 in Griepswoold) is en düütschen Singer, de vör allen Slagers singt. Blangen siene hoochdüütschen Leder hett he ok al en Album op Plattdüütsch maakt.

Christian is 1950 in Griepswoold boren un hett dor ok Platt lehrt. 1960 is he mit sien Familie na Berlin ümtagen. He hett later en Lehr as Timmermann maakt. 1971 bet 1973 hett he an de Musikschool in Friedrichshain en Utbillung to’n Singer maakt. He hett denn bi Michael Fritzen sien *Fritzens Dampferband* anfungen un dor sungen. Mit dat Leed *Sag ihr auch* keem he 1979 dat eerste Maal in de Hitparaden in de DDR. 1980 keem denn en Album mit densülven Naam rut. Dat hett sik mehr as ene Million Maal verköfft un dat Leed is sietdem ok al faken vun annere Singers in egene Versionen opnahmen worrn. 1988 hett he för dat Noorddüütsche Festival vun dat plattdüütsche Leed Leder op Platt schreven. Welk vun disse Leder sünd ok op sien plattdüütsch Album *Mien Boom steiht hier* mit op, dat he 1997 rutgeven hett. 2004 weer Christian ok för de Gollen Hehn nomineert.

## Alben

* *Sag ihr auch.* LP, Amiga, 1980
* *Gerd-Christian und seine großen Erfolge.* CD, Bit-Musikverlag, 1993
* *Mien Boom steiht hier.* CD, BT-Music, 1997
* *Ich werde da sein.* CD, da-music, 2003
* *Sind die Lichter angezündet.* CD, da-music, 2004
* *Tanz mit mir.* CD, 2007

## Weblenken

* Websteed vun Gerd Christian (hoochdüütsch)
Daam (Speelkoort)

De **Daam** is en Speelkoort mit dat Bild vun en Daam oder Königin. De Weert vun de Daam is tomehrst so as wenn dat en 12 weer. De Daam steiht tomehrst twischen den König un den Buer. De Koort hett en Symbol: in Düütschland en „D“ op disse Koort för **D**aam. Op Ingelsch warrt en „Q“ för **q**ueen bruukt. 

In't franzöösch Blatt hebbt de Damenen traditschonelle Bedüden:
* Krüüz-Daam: Argine, en Anagramm aus *regina* (lat. *Königin*)
* Piek-Daam: Pallas Athene, de greeksche Göttin för de Wiesheit
* Harten-Daam: Judit ut de Bibel as Ideal vun de Frömmigkeit
* Ruten-Daam: Rachel ut de Bibel as Ideal vim de Schöönheit
1824

## Wat passeert is

## Boren
* 22. Februar: Pierre Jules César Janssen, franzöösch Astronom († 1907)
* 12. Juli: Eugène Boudin, franzöösch Maler († 1898)
* 27. Juli: Alexandre Dumas, franzöösch Schriever
* 4. September: Anton Bruckner, öösterrieksch Komponist († 1896)
* 26. September: August von Heckel, düütsch Maler († 1883)
* 4. Oktober: Dorette Wellenkamp, plattdüütsche Schrieversche († 1904)
* 6. Dezember: Emmanuel Frémiet, franzöösch Bildhauer († 1910)
; Üm 1824
* Zarafa, eerste Giraff up’n europääschen Kuntinent in de Neeteid († 1845)

## Storven
19. April: Lord Byron, engelsche Dichter un Schriever uut de Tied vun de Romantik (* 1788)
1100 v. Chr.

## Wat passeert is
* In Copán in Honduras siedelt de eersten Jägers ut dat Volk vun de Maya

## Boren

## Storven
Sozialistische Linkspartei

**Sozialistische Linkspartei** betekent

* Sozialistisch Linkspartei (SLP), Partei in Öösterriek,
* Sosialistisk Venstreparti, sozialistisch Linkspartei vun Norwegen.
PPM

**PPM** oder **ppm** is afkört för

* parts per million, Maatangaav för de Konzentratschoon vun Lösen un Stoffmischen,
* Partido Popular Monárquico, politische Partei in Portugal,
* Utstüermeter, Reedschap to’n Kontrolleeren un Utstüern vun Audiosignalen (Peak program(me) meter),
* Potain Poclain Matériel, ehmoligen franzööschen Bomaschinen- un Kraanhersteller,
* Portable Pixmap, Dateiformat to’n Spiekern vun Biller vun Sun Microsystems,
* Pulsphasenmodulatschoon, sünnere Oort Modulatschoon vun digitale Spraak.
Georges Pompidou

**Georges Jean Raymond Pompidou** [] (* 5. Juli 1911 in Montboudif, Cantal, † 2. April 1974 in Paris) weer nah Charles de Gaulle de tweete Präsident vun de V. franzöösisch Republik. He regeer van 20. Juni 1969 bit to sien Dood an 2. April 1974. 

## Leven

Pompidou sien Öllern weern beid Schoolmeesters. 1935 hett he in dat Fack Literaturwetenschap habiliteert un is ok Schoolmeester wurrn. Eerst weer he in Marseille un denn in Paris tätig. In de Tweete Weltkrieg is he to de Mitarbeiterstaff vun Charles de Gaulle kommen. 

Ok as de Gaulle in't Exil gahn is, hett he to hüm hollen un as de Gaulle weer in de Politik torüchkommen is, weer Pompidou eerst Kabinettschef un van 1962 bit 1968 Premierminister vun Frankriek. Nahdem de Gaulle denn torüchtreden is, wurr Pompidou sien Nahfolger. 

To'n Ennen hett Pompidou an Morbus Waldenström leden, een besünners Oort vun Krebserkrankung. Sien Nahfolger wurr denn Valéry Giscard d'Estaing.

## Weblinks

* DNB-Katalog
* Dossier to Georges Pompidou vun Spiegel Online
* ''Georges Pompidou – Gaullist, Humanist und Kunstförderer'' In: *Zeitblende* vun *[[Schweizer Radio und Fernsehen]]* van'n 6. April 2019 (Audio)