Chineeschen Klenner

De **chineesche Klenner** was de offitschelle Klenner van dat Kaiserriek China.

## Namen

### Namen vandage
De chineesche Klenners is vandage noch os „Burenklenner“ () bekannt. Anner Namen sind „Maanklenner“ (), *Jiùlì* () oder *Chuántǒnglì* ().

### Traditschonelle Namen
De traditschonellen Namen weren *Xiàlì* () un *Huánglì* () – läter mit de homophonen Betekenis „Kaiserliche Klenner“ () schreven.

## Gebruuk vandage
De chineesche Klenner is noch in heel de chineeschsprakigen Ruum traditschonelle chineesche Fierdage in Bruuk. Bovento is de Klenner ook Grundlage för de chineeschen Astrologie oder Fengshui-Meisters os Grundlage för „astrologisch günstige“ Dage, för Hochtieden oder anner Festen to bereken, un „astrologisch ungünstige Dage“ to ümgaan.

De meisten traditschonellen chineeschen Feste richten sik na den Maanklenner. Wichtige Uutnamen sind dat Qingming-Fest un dat Wintersonnnenwennenfest

## Regelwärk
De chineesche Klenner is ene Kombinatschoon uut enen bunnen Maanklenner (Lunisolarklenner = Maanklenner mit Schaltmaanden, de to’n Afgliek mit den Sonnenjaar inföögt wärrt) un enen Sonnenklenner. Et givt parallel dat Maanjaar () un dat Sonnenjaar (). De Naam in Ümgangssprake is „Burenklenner“ het fröher alleen de Sonnenklenner betekent.

### Sonnenklenner
Dat Sonnenjaar *sui* beginnt op den Dag van de Wintersonnnenwenne un is – so os in’n Gregoriaanschen Klenner – jümmer 365 oder 366 Dage lang.

De Bahn, de de Sonne binnen een troopsch Jaar van 365,24 Dagen schienbaar up de Ekliptik döörlöppt, wärrt in 24 Dele van je 15° unnerdeelt. Düt sind de 24 Statschonen (). Jede twede Statschoon is een *Zhongqi* (), wo de Sonnenwennen Dagunnachglieken veer van de twölf *Zhongqi* sind. De Tiedafstand van enen *Zhongqi* to’n annnern belöppt sik in’n Middel up een Twölftel van en troopsch Jaar oder 30,44 Dage. He varieert licht wegen de elliptische Umloopbaan van de Erde ümme de Sonne.

De 24 Statschonen sind traditschonell wichtig för de chineesche Burie un steit noch in den meisten Klenners in China. Klimatisch bekeken koomt de Statschonen eer mit Noordchina övereen, för Süüdchina weniger. Se worrn 2016 in de UNESCO-Liste van dat immateriell Kultuurärve van de Minschheid upnomen.

Je sess Statschonen höört to ene Jaarstied. Wieldes in’n westliken Klenner de Jaarstieden mit den Dag van de Sonnenwenne oder de Dagunnachtglieke beginnt, ligget in’n chineeschen Klenner düsse Dage in de Midde van de Jaarstied. Een tellt de Statschonen van den Vöörjaarsanfang – *lichun* an, hier un daar gellt de Vöörjaarsanfang (un nich de Wintersonnnenwenne) os Beginn van dat *sui*-Jaar.

Dat Maanjaar *nián* wärrt in Maande () unnerdeelt, de je enen Maanphasenzyklus liekkoomt. Een Maanphasenzyklus (synoodsche Maand) duurt in’n Middel 29,53 Dage un is so en betken körter os de middelste Afstand twischen twee *Zhongqi*. Een Maanjaar mit 12 Maanmaanden is ca. 354 Dage lang un so ümme ca. 11 Dage körter os dat Sonnenjaar. Olle twee oder dree Jare wärrt een drüteggenten Maand (Schaltmaand) inschoven. So blivt de Beginn van dat Maandjaar (chineesch Niejaar) jümmer in de sülve Jaarstied (twischen 21. Januar un 21. Februar).

De Klenner vundage gellt sied de Reform van 1645, bi de Jesuiten so as Adam Schall van Bell helpen. He lött sik in den tokomen fief Regels tohoopfaten:

# Betogspunkt is de Meridian, de de Tiedzone van Peking liekkümmt (vandage: 120°O).
# De Dag beginnt ümme Middernacht.
# De Niemaan fällt jümmer up den eersten Dag van enen Maand.
# De Wintersonnnenwenne up de Nooddhalvkugel fällt jümmer in den 11. Maand.
# Is een Schaltmaand nödig, so is dat de eerste Maand twischen twee Wintersonnenwennen, up den keen *Zhongqi* fällt.

De eerste Maand van dat Jaar heet Zhēngyuè (), de annern Maande wärrt van 2 bet 12 döörtellt. De 12. Maand wärrt ook Làyuè () heten. Een Schaltmaand krigt de sülve Nummer os de Maand tovöre; wenn de Schaltmaand to’n Bispeel den tweden Maand () folgt, denn heet he „extra zweiter Maand“ (). 19 Sonnenjare lkoomt miest exakt 235 Maanumlopen (Meton-Zyklus) liek. So wärrt in je 19 Jaren ollens tohope 7 Schaltmaanden inschoven (19&thinsp;×&thinsp;12&thinsp;+&thinsp;7&thinsp;=&thinsp;235). De Schaltmaanden ligget meist in’n Sommerhalvjaar, denn wegen de elliptische Umloopbaan van de Erde mit Periheldöörgang Anfang Januar de Statschonen in’n Winterhalvjaar fixer döörlopen wärrt.

De Maande hebbet 29 Dage () oder 30 Dage (). De Dage wärrt döörtellt. Een Jahr mit 12 Maanden is meist 354, selten 353 oder 355 Dage lang; een Jahr mit Schaltmaand is meist 384, selten 383 oder 385 Dage lang.

Den chineeschen Klenner is daarwegen so komplizeert, üm dat se nich up den Middelweerden, man up den exakten astronoomschen Stand van Maan un Sonne os grundlage het. Wieldes in’n gregorianischen Klenner un in’n jüüdschen Lunisolarklenner de Schaltjahre enen festen Rhythmus folget un de Schalttage oder Schaltmaanden sun ook de Längede van de Maande fastleggt sind, is dat in’n chineeschen Klenner nich so. Boento varieert de synodische Maand twischen 29,27 un 29,84 Dagen un is af un an länger os de Tiedafstand twischen twee *Zhongqi* (29,45 … 31,45 Dage). So kümmt et selten vöör, dat up enen Maand twee *Zhongqi* fallt oder dat up enen Maand keen *Zhongqi* fällt, he man keen Schaltmaand is.

### De Dag
De Dag (van Middernacht bet Middernacht) worr eerst in 100&nbsp;Eenheden (*Ke* , Pinyin *kè*) unnerdeelt. Een *Ke* keem also 14,4&nbsp;Minuten liek. In Körter Afsnede van de chineeschen Historie unnerdeel een en Dag man ook in 120=10·12, 108=9·12 oder 96=8·12&nbsp;*Ke*.

De Tiedeenheed *Ke* worr in 100 oder 60&nbsp;*Fen* () unnerdeelt, de so rund 9 oder 15&nbsp;Sekunnen liekkemen.

Bovento wärrn ook de 12 traditschonellen chineeschen Stunnen (*Shichen*, ) begägn, van de ene twee Stunnen, so as wi in’n Westen de kennt, liekkümmt.Läter worr de Dag ook in twee maal 12&nbsp;Stunnen (*Shi* )  unndeelt un *Ke* up ene Veerdelstunne verlängert.

## Tellwiese för de Jaren
Jare to tellen worr de Maanklenner bruukt.

### Devise (Ära)
De Tellwiese van de (Maan-)Jare richte sik na de Heerschop van de Kaiser. Wenn de Kaiser up den Throon steeg, denn reep he ene Desvise uut, de traditschonell twee Schrifttekenhadde. Faken gav ook een Kaiser in’n Verloop van siene Heerschoop anner Devisen uut. Mit jede Devise begünn ene niege Ära mit egen Tellwiese för de Jare. Dat Jahr&nbsp;1 worr *Yuan* () heten. De letzte Ära () worr na den Enne van de Kaiserzeit 1912 uutropen, os de Republik China grünnt worrn is un wärrt vandage noch up Taiwan bruukt. De Versöök van de chineesche Präsident un Militärmachthebber Yuan Shikai, 1915 ene niege Ära mit’n Name Hongxian uutoropen, gung na 83 Dagen schhev. Up den 22.&nbsp;März 1916 kreeg dat Jahr *Hongxian 1* wedder de Name *Minguo 5.*

### De 60-Jare-Zyklus
De Jare folgt enen Zyklus, de över 60 Jare löppt. He sett sik uut enen Zyklus de teggen Hevensstämme () un de twölf Eerdtelgen (), beter bekannt os de twölf Deeteken, tohope. Et givt 60 Kombinatschonen van Stamm un Telgen () – ook na de eersten Kombinatschoon *jiǎzǐ*,  heten. De 60 Kombinatschonen wärrt döör de 60&nbsp;Jaarsgödder personifizeert.

Düsse Zyklus was unafhängig van de aktuelle Dynastie un so weer  in’n Falle van en Dynastiewessel meer Verlaat up de Zyklus.

## Geschichte
In’n Verloop van de Jaarhunnerden worr de chineesche Klenner jümmer wedder verbettert. In’n Verloop van de Tied kemen ook indische, persische un europääsche Ideen na China un verännnern de Grundlage mit de chineesche  Astronomen den Klenner bereken deen. So weren deelwiese verscheden Klenner togliek in Bruuk.

Shen Kuo dachte sik den *12-Qijie-Klenner* in de Song-Dynastie (960–1127) uut .Up persische Grundlage het Guo Shoujing (1231–1316), den *Shoushi-Klenner* (ook: *Shou shih li* – ) uutfunnen. He worr to Beginn van de Yuan-Dynastie (1279–1368) 1280 inföört un was noch lange güllig. In de Tied  van de Ming-Dynastie (1368–1644) kemen Jesuiten na China. So kamm et, dat in de fröhen Qing-Dynastie (1644–1911) de düütsche Missionar Johann Adam Schall van Bell den *Shixian-Klenner* upstellt het. Dat is dat Systeem, dat vandage noch in’n Bruuk is.

## Inflood up anner Klenners
De chineesche Klenner worr över China henweg  in’n oostasiaatschen Kultuurruum övernomen. So baseert de traditschonelle koreaansche Klenner, de japaansche Klenner un de vietnameesche Klenner up den chineeschen Klenner. Dat koreaansche Niejaarsfest „Seollal“ un dat vietnameesche Niejaarsfest „Tết Nguyên Đán“ ligget wärrt darümme meist to de glieke Tied os dat chineesche Niejaarsfest fiert.

## Literatuur
* Helmer Aslaksen: *The Mathematics of the Chinese Calendar.* Singapore 2010, (Draft), , (alternative Version; PDF; 5,1&nbsp;MB, engelsch)
* Wilhelm Brandes: *Alte Japanische Uhren.* Klinhardt & Biermann, München 1984, ISBN 3-7814-0233-9, S. 6–21.
* Friedrich Karl Ginzel: *Handbuch de mathematischen un Technischen Chronologie.* Bd. 1: *Zeitrechnung de Babylonier, Ägypter, Mohammedaner, Perser, Inder, Südostasiaten, Chinesen, Japaner un Zentralamerikaner*, Leipzig 1906 [Reprint van de Originaaluutgave, Universität Innsbruck, o. J.] – (online in Internet Archive)

## Weblenken

* Bernhard Peter: Einführung in den chineeschen Klenner un Kalendersysteme Asiens. 2005. In: kultur-in-asien.de (hoogdüütsch)
* Erich Hartmann: Wann is Vöörjaarsfest ? – 22. Februar 2006. In: mathematik.tu-darmstadt.de, (PDF; 68&nbsp;kB, hoogdüütsch)

* Helmer Aslaksen: The Mathematics of the Chinese Calendar. In: herongyang.com (engelsch)
* Helmer Aslaksen: The Mathematics of the Chinese Calendar – Draft: 17. Juli 2010. In: vdocuments.mx, (PDF; 775&nbsp;kB, engelsch)
* Helmer Aslaksen: Heavenly Mathematics: The Mathematics of the Chinese, Indian, Islamic and Gregorian Calendars. In: mathcircle.berkeley.edu, (PDF; 5,1&nbsp;MB, engelsch)
* Hong Kong Observatory – Gregorian-Lunar Calendar Conversion Table (chineesch, engelsch)
* Universität Bonn – History of Astronomy: Topics: Calendars, Time and Chronology (engelsch)

## Footnoten