open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Corozal (Distrikt)

De Distrikt **Corozal** () is een von de söss Distrikte von Belize. De Hööftoord is Corozal. De Distrikt hett en Grött von 1860 km² un hett 36.800 Inwahners (Stand 2008).

## Geografie

Corozal liggt in’n Noorden von Belize un grenzt in’n Süden en Stück an den Distrikt Belize, in’n Süüdwesten an Orange Walk un in’n Noorden is Mexiko. In’n Oosten liggt de Karibische See.

### Grenzen

De Grenz na Mexiko in’n Noorden fangt an de Münn von’n Hondo River in de Bucht von Chetumal an un löppt’n Hondo River hoog bet na de Grenz to’n Distrikt Orange Walk bi Douglas.

Von dor löppt de Grenz stuur na Süüdoosten bet an de Steed, an de de twee Arms von’n New River wedder tohoopfleten doot (in’n Süüdwesten von Caledonia) un mit en Knick wieder na’n Freshwater Creek bi Honey Camp. Von hier löppt de Grenz wedder stuur na Süüdoosten bet an en Punkt in’n Süden von Neuland, drippt dor op’n Distrikt Belize un geiht denn na Oosten an de Küst bi Bennetts Lagoon.

## Inwahnertall

De Inwahners weren bi’n Zensus 2000 to 76&nbsp;% Mestizen, to 7&nbsp;% Kreolen, to 7&nbsp;% Mennoniten, to 5&nbsp;% Inders un to 3&nbsp;% Maya. De Rest hett sik op de verscheden annern Volksgruppen von Belize opdeelt.

## Ünnerafdelen

### Gemenen

De Gemenen binnen Corozal sünd: 

### Wahlen

Binnen den Distrikt gifft dat veer Wahlkreise: Corozal Bay, Corozal Noord, Corozal Süüdoost un Corozal Süüdwest.

## Footnoten





## Weblenken

* Websteed von den Distrikt (engelsch)
Cayo (Distrikt)

De Distrikt **Cayo** () is een von de söss Distrikte von Belize. De Hööftoord is San Ignacio/Santa Elena. De Distrikt hett en Grött von 5196 km² un hett 77.000 Inwahners (Stand 2008).

## Geografie

Cayo liggt in’n Westen von Belize un grenzt in’n Noorden an den Distrikt Orange Walk, in’n Noordoosten an Belize, in’n Oosten an Stann Creek un in’n Süden an Toledo. In’n Westen liggt Guatemala.

In den Distrikt liggt ook de Actun Box Ch'iich', de deepste Höhl in Belize.

### Grenzen

De Grenz in’n Noorden na’n Distrikt Orange Walk löppt langs Tu-Tu Creek, Pescado Creek, Crique Negro, Yalbac Creek un Labouring Creek bet na de Steed, an de de Labouring Creek in’n Belize River münnt. De Belize River is denn de Grenz na’n Distrikt Belize bet St. Paul’s Bank. Dor knickt de Grenz af un löppt stuur na Süden bet na’n Nancy Porter Creek un den Sibun River.

Nu is de Stroomloop von Sibun River un Indian Creek de Grenz na’n Distrikt Belize. In de Neegd von Santa Martha drippt de Indian Creek op’n Distrikt Stann Creek. De Grenz springt hier en lütt Stück stuur na Westen un löppt denn an’n Loop von’n Dry Creek langs. Twüschen Santa Martha un Hummingbird Community verlett de Grenz den Loop von’n Dry Creek wedder un löppt denn an de Waterscheed twüschen de Afströömrebeden von North Stann Creek, Sittee River, Monkey River, Rio Grande un Moho River op de Süüdoostsied un Sibun River, Belize River un Río Machaquilá op de Noordwestsied langs.

De Waterscheed drippt bi Champas Quemadas (Municipio Poptún) op de Staatsgrenz na Guatemala (Departamento Petén). De Staatsgrenz is defineert dör dree Punkte: de Gracias-a-Dios-Waterfäll an’n Sarstoon River, de Garbutt’s-Waterfäll an’n Belize River bi Benque Viejo del Carmen un denn stuur na Noorden bet na’n Blue Creek. In’n Fall von’n Distrikt Cayo is dat also de Afsnidd von de Waterscheed twüschen Moho River un Río Machaquilá un den Loop von’n Tu-Tu Creek. De Afsnidd is üm un bi 104 Kilometer lang.

## Inwahnertall

De Inwahners weren bi’n Zensus 2000 to 64&nbsp;% Mestizen, to 18&nbsp;% Kreolen, to 7&nbsp;% Maya un to 5&nbsp;% Mennoniten. De Rest hett sik op de verscheden annern Volksgruppen von Belize opdeelt.

## Ünnerafdelen

### Gemenen

De Gemenen binnen Cayo sünd: 

### Wahlen

Binnen den Distrikt gifft dat söss Wahlkreise: Belmopan, Cayo Noord Oost, Cayo Noord, Cayo Zentraal, Cayo West un Cayo Süüd.

## Footnoten





## Weblenken
Toledo (Distrikt)

De Distrikt **Toledo** () is een von de söss Distrikte von Belize. De Hööftoord is Punta Gorda. De Distrikt hett en Grött von 4413 km² un hett 30.785 Inwahners (Stand 2010).

## Geografie

Toledo liggt in’n Süden von Belize un grenzt in’n Noordwesten an den Distrikt Cayo un in’n Noordoosten an Stann Creek. In’n Westen liggt an Guatemala un in’n Oosten de Karibische See.

### Grenzen

De Grenz fangt in’n Süden an de Münn von’n Sarstoon River in’n Golf von Honduras an un löppt denn in’n Süden üm Sarstoon Island rüm jümmer den Loop von’n Sarstoon langs bet na de Gracias-a-Dios-Waterfäll. Op dat annere Över liggt Guatemala. Bi de Gracias-a-Dios-Waterfäll knickt de Grenz na Noorden af. De Grenz twüschen Guatemala un Belize is denn defineert dör de Gracias-a-Dios-Waterfäll un de Garbutt’s-Waterfäll an’n Belize River bi Benque Viejo del Carmen. De Grenz von’n Distrikt Toledo is aver al vörher bi Champas Quemadas (Municipio Poptún) toenn. Düsse Afsnidd is üm un bi 56 Kilometer lang. Bi Champas Quemadas drippt Toledo op’n Distrikt Cayo. De Grenz twüschen de beiden Distrikte is de Waterscheed twüschen de Afströömrebeden von Moho River, Rio Grande un Monkey River op de Süüdoostsied un Río Machaquilá un Belize River op de Noordwestsied.

Merrn in’n Oorwoold 20 Kilometer in’n Noordwesten von Roseville drippt de Grenz op’n Distrikt Stann Creek. De Grenz is dor för de eersten poor Kilometers de Waterscheed twüschen Trio Branch un Swasey Branch un denn de Waterscheed twüschen Double Fall Creek un Mare’s Nest Branch (de all beid in’n Swasey Branch fleten doot). Söven Kilometer in’n Noordwesten von Roseville flütt de Double Fall Creek in’n Swasey Branch. Von dor af an is de Swasey Branch de Grenz. Dat blifft so bet San Isidro un Bella Vista. Dor geiht de Grenz för en kort Stück na Oosten bet se op’n Big Creek drippt. De Big Creek is denn bet an sien Münn in de Karibische See de Grenz twüschen de Distrikte Toledo un Stann Creek.

## Historie

De Naam von’n Distrikt geiht trügg op Don Felipe Toledo, wat een von de Partners von dat Ünnernehmen Young, Toledo & Company weer, dat in de Midd von dat 19. Johrhunnert de eersten Plantaaschen in’n Süden von Belize anleggt hett.

### Inwahnertall

De Inwahners weren bi’n Zensus 2000 to 65&nbsp;% Maya, to 15&nbsp;% Mestizen, to 7&nbsp;% Garifuna, to 6&nbsp;% Inders un to 5&nbsp;% Kreolen. De Rest hett sik op de verscheden annern Volksgruppen von Belize opdeelt.

## Ünnerafdelen

### Gemenen

De Gemenen binnen Toledo sünd: 

### Wahlen

Binnen den Distrikt gifft dat twee Wahlkreise: Toledo Oost un Toledo West.

## Weertschop un Infrastruktur

En wichtigen Weertschopsfaktor för’n Distrikt sünd de Bananenplantaaschen (Banana Growers Association), de ganz in’n Noorden von’n Distrikt Toledo to finnen sünd.

## Footnoten





## Weblenken
Belize (Distrikt)

De Distrikt **Belize** () is een von de söss Distrikte von Belize. De Hööftoord is Belize. De Distrikt hett en Grött von 4307 km² un  hett 96.600 Inwahners (Stand 2008).

## Geografie

Belize liggt in’n Oosten von Belize un grenzt in’n Noorden an den Distrikt Corozal, in’n Süden an Stann Creek, in’n Süüdwesten an Cayo un in’n Noordwesten an Orange Walk. In’n Oosten liggt de Karibische See.

### Grenzen

De Grenz na’n Distrikt Corozal in’n Noorden fangt an de Küst bi Bennetts Lagoon twüschen Bomba un Neuland an un löppt von dor stuur na Westen bet an en Punkt in’n Süden von Neuland. Dor drippt de Distrikt Belize op’n Distrikt Orange Walk.

De Grenz geiht von dor na Süüdwesten bet an dat Noordenn von de Laguun von Crooked Tree un denn de Laguun dal na Süden bet na de Spanish Creek Lagoon un en lütt Stück den Spanish Creek hoog. Dor knickt de Grenz na Süüdwesten af bet na de Crabcatcher Lagoon un denn na Süden bet an de Steed, an de de Labouring Creek in’n Belize River münnt. De Belize River billt hier nu för en poor Kilometer bet St. Paul’s Bank de Grenz to’n Distrikt Cayo. Dor knickt de Grenz af un löppt stuur na Süden bet na’n Nancy Porter Creek un den Sibun River.

Hier is de Stroomloop von Sibun River un Indian Creek de Grenz na’n Distrikt Cayo. In de Neegd von Santa Martha drippt de Indian Creek op’n Distrikt Stann Creek. Von dor löppt de Grenz üm un bi 25 Kilometer stuur na Oosten bet an an en Siedenarm von’n Mullins River, de för üm un bi twee Kilometer de Grenz billt. Dor wennt de Grenz sik en Stück na Noordoosten bet an’n Mangrove Creek. De Mangrove Creek is för en beten mehr as twee Kilometer bet an sien Münn in’n Golf von Honduras de Grenz twüschen de Distrikte Belize un Stann Creek.

Tosätzlich höört en groten Deel von de Eilannen vör de Küst to’n Distrikt Belize. De Grenz twüschen Caye Caulker un Mexiko löppt an’n Boca Bacalar Chico langs.

## Inwahnertall

De Inwahners weren bi’n Zensus 2000 to 59&nbsp;% Kreolen, to 25&nbsp;% Mestizen, to 6&nbsp;% Garifuna un to 3&nbsp;% Inders. De Rest hett sik op de verscheden annern Volksgruppen von Belize opdeelt.

## Ünnerafdelen

### Gemenen

De Gemenen binnen Belize sünd: 

### Wahlen

Binnen den Distrikt gifft dat dörteihn Wahlkreise: Albert, Belize-Land Zentraal, Belize-Land Noord, Belize-Land Süüd, Karibische Küst, Collet, Fort George, Freetown, Lake Independence, Mesopotamia, Pickstock, Port Loyola un Queen’s Square.

## Footnoten





## Weblenken

* Websteed von den Distrikt (engelsch)
Triboker

De **Triboker** weer en Stamm vun de Sueben dicht bi Straßburg, de sück nah Caesars *De bello gallico* (1,51) in dat Gefolg vun Ariovistus befunnen hebbt. Ok nahdem se tegen  Gaius Iulius Caesar verloren harrn, bleeven se in’n Elsass sesshaft.

## Born

* Tacitus: Germania, 28
Elis Wadstein

**Nils Elis Wadstein** (* 16. Juli 1861 in Torshälla; † 19. Juni 1942 in Stockholm) weer en sweedschen Spraakwetenschopper.

Wadstein is in Torshälla boren un güng in Eskilstuna un Stockholm na School. An de Universität Uppsala hett he denn Germanistik un Skandinavistik studeert. Mit en Stipendium von Jacob Jonas Björnstahl kunn he denn von 1883 bet 1884 ok noch in Leipzig un 1886 bet 1887 in Oslo sien Studium foortsetten. Na sien Afslussexamen 1888 weer he denn noch een Johr in Oslo un hett dor sien Dokterarbeid över dat ooldnoorsche Homilienbook schreven.

He weer denn Dozent un 1893 bet 1894 stellvertretend Perfesser för Skandinavistik in Göteborg. 1894 is he Perfesser för Sweedsch an de Universität Uppsala worrn, güng aver 1900 denn wedder as Perfesser för moderne europääsche Linguistik na Göteborg. Na sien Rohstand hett he in Uppsala leevt un de lesten fiev Johr in Stockholm.

As Spraakwetenschopper hett he sik vör allen ok mit dat Inwarken von de freesche un sassesche Spraak op de skandinaavschen Spraken utenannersett.

## Warken

* *Kleinere altsächsische Sprachdenkmäler.* Soltau, Nörden 1899
Hapax legomenon

En **Hapax legomenon** (von greeksch ἅπαξ *hápax* ‚eenmal‘; λεγόμενον *legómenon* ‚dat, wat seggt warrt‘) is en Woord, dat in en Text, en Textkorpus oder sogor in all opschreven Warken von en ganze Spraak blot eenmal vörkummt. En Bispeel is dat Woord sassesche Woord *thimm*, dat blot eenmal in’n Heliand vörkummt (*thimm endi thiustri*, ‚*thimm* un düüster‘, verwandt mit engelsch *dim*, wat as *Dimmer* un *dimmen* ok wedder Ingang in de düütschen Spraken funnen hett) un ans narms wedder in de sasseschen Schriften. Bi sone Wöör is dat faken swoor oder sogor unmööglich ruttokriegen, wat de genau bedüden schöölt. Wenn en Woord twee, dree oder veer Maal vörkummt, gifft dat dor noch de Begrepen *dis legomenon*, *tris legomenon* un *tetrakis legomenon* för.

Hapax legomena hebbt faken ok Bedüden, ruttokriegen, ’keen en Text schreven hett. Bi de Bibel to’n Bispeel.
Fallward

**Fallward** is en Wort un en ooldsassesch Grafffeld ut de Tied von dat 3. bet 5. Johrhunnert n. Chr. Fallward liggt bi Wremen, Landkreis Cuxhoben, in de Wersermasch twee Kilometer süden de Feddersen Wierde.

Von 1993 bet 1998 hett de Kreisarchäologie Cuxhoben in Fallward graavt. In Fallward sünd en ganze Reeg Funnen ut Holt maakt worrn, de sik dör den Maschborrn good hollen hebbt.

To de wichtigsten Funnen höört dat Graff von en Fro ut de Midd von dat 5. Johrhunnert, de in Eenboom ut Ekenholt bisett worrn is. De Fro weer op Hau lagert un bi ehr in’t Graff weren ok twee Holtschalen un en Hocker. In en tweet Bootsgraff ut desülve Tied hebbt se en 65 Zentimeter hogen Prunksessel funnen, de ut en Boomstamm von Ellernholt maakt is un fein Snittjereen hett. To dissen Sessel höört en Schamel, de mit in’t Graff weer un op den en Runeninschrift op is: *ksamella lguskaᚦi*. Dat eerste Woord warrt as *scamella* düüdt, latiensch för ‚Schamel‘, dat twete kann villicht för *alguskaᚦi* stahn, *algu* ‚Elk‘, ‚Hirsch‘, *skaᚦi* ‚Schaden‘. Op den Schamel is en Hartbuck afbillt, de von en Hund anfullen warrt. De Dode weer villicht Soldat bi de Römers wesen, denn in dat Graff weer ok en Militär-Gördel mit in.

De wichtigsten Funnen sünd nu in dat Museum Borg Beers to sehn.

## Weblenken

* Websteed von dat Museum Borg Beers mit en Bild von’n Prunksessel (hoochdüütsch)
Wapen vun Ägypten

Dat natschonale **Wapen vun Ägypten** is de Adler vun Saladin. In de hüütige Form is dat Wapen siet den 4. Oktober 1984 in Bruuk un is togliek ok dat Emblem vun de Natschonalflagg vun Ägypten.

De Adler vun Saladin driggt in sien Fangen en Schriftband mit den araabschen Naam vun Ägypten: مصرالعربيّة; *Dschumhūriyyat Misr al-ʿarabiyya* „Araabsch Republiek Ägypten“. Op sien Bost driggt de Adler en Wapenschild, dat dat Flaggbild wiest, man in piele Indelen an Steed vun en waagrechte. Noch na dat Enn vun de Vereenigte Araabsche Republiek 1961 harr de Adler bit 1971 an disse Steed twee gröne Steerns. In de Tiet vun 1972 bit 1984 wies dat Wapen an de Steed vun den Adler den Falken vun de Koreischiten.


Bild:Coat of arms of the United Arab Republic (1958–1971).svg|Wapen vun Ägypten 1958-1971
Bild:Coat of arms of the Federation of Arab Republics (1972–1977).svg|Wapen vun 1972-1984
Tony Shalhoub

**Tony Shalhoub** (* 9. Oktober 1953 in Green Bay, Wisconsin; börgerlich: *Anthony Marcus Shalhoub*, Araabsch: طوني شلهوب‎) is en US-amerikaanschen Schauspeler. För sien Dorstellen vun de Titelrull in de US-amerikaansche Feernsehreeg *Monk* is he bit hüüt mit dree *[[Emmy]]s* un een *[[Golden Globe]]* uttekent worrn.

## Leven
Shalhoub stammt ut en libaneesch-maronitischen Familie. Sien Loopbahn as Schauspeler güng Anfang vun de 1990er Johren los. Vörher hett he veer Johr lang an de Yale University bi de *American Repertory Company* Schauspeleree studeert un dor ok sien Afsluss maakt.

Sien eersten grötteren Spood harr he mit de Reeg *Wings*, in de he en italieenschen Taxifohrer speelt hett. De Reeg weer bit 1997 op NBC. In de Tiet hett he blangento in tallrieke Filmen mitspeelt, as to’n Bispeel *Spy Kids*, *Galaxy Quest*, *The Siege* oder *A Civil Action*.

Sien Dörbrook keem mit de Feernsehreeg *Monk*, in de he en neurotischen Detektiv speelt. Bit dorhen hett he jümmer blots Nevenrullen speelt, bevör he 2001 in den Film *Thir13en Ghosts* sien eerste Hööftrull kregen hett.

Shalhoub is siet 1992 mit de Schauspelersche Brooke Adams verheiraat. Tosamen hebbt se twee Kinner adopteert.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Tony Shalhoub is för sien Rullen bit hüüt (Januar 2015) mit 13 Filmpriesen uttekent worrn. För wietere 24 Priesen weer he vörslahn.
* 1997: mit den *[[NSFC Award]]* in de Kategorie *Best Nevendorsteller* för *Big Night*.
* 2002: mit den *[[Best of the Fest]]* vun’t *[[Northampton Film Festival]]* för *Made-up*.
* 2002: mit den Tokiekerpries vun’t *[[SXSW Film Festival]]* in de Kategorie *Best Vertellen* för *Made-up*.
* 2003: mit den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Best Hööftdorsteller in en Kummediereeg* för *Monk*.
* 2003: mit den *[[Golden Globe]]* in de Kategorie *[[Golden Globe/Best Serien-Hööftdorsteller – Kummedie oder Musical|Best Serien-Hööftdorsteller – Kummedie oder Musical]]* för *Monk*.
* 2004: mit den *Actor* vun de *[[Screen Actors Guild Awards]]* in de Kategorie *Rutragen Leistung vun en Dorsteller in en Kummediereeg* för *Monk*.
* 2005: mit den *Actor* vun de *[[Screen Actors Guild Awards]]* in de Kategorie *Rutragen Leistung vun en Dorsteller in en Kummediereeg* för *Monk*.
* 2005: mit den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Best Hööftdorsteller in en Kummediereeg* för *Monk*.
* 2006: mit den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Best Hööftdorsteller in en Kummediereeg* för *Monk*.
* 2006: mit den *[[Family Television Award]]* in de Kategorie *Best Schauspeler* för *Monk*.

## Websteden
Wapen vun Eritrea

Dat **Wapen vun Eritrea** is an’n 24. Mai 1993, den Dag vun de Unafhangigkeitsverkloren, offiziell inföhrt worrn.

Dat Wapen wiest en Dromedar op Wöstenrebeet in natürliche Klören, dat vun en Olivenkranz ümgeven is. Op de Ünnersiet vun den Kranz is en Schriftband mit den Naam vun’n Staat Eritrea in de offizellen Spraken dorstellt: In de Mitt Engelsch, op de linken Siet Tigrinya un rechts Araabsch.
De lütte Ruup Jümmersmacht

**De lütte Ruup Jümmersmacht** is en Billerbook för Kinner von Eric Carle, dat 1969 toeerst as *The Very Hungry Caterpillar* op Engelsch rutkamen is. Dat Book is op de ganze Welt in över 50 Spraken översett un över 30 Millionen Maal verköfft worrn. Op Plattdüütsch is dat 2008 as Höörbook von Jasper Vogt rutkamen.

Dat Book vertellt von en Ruup, de ut ehr Ei slüppt un sik in een Week dör allerhand Soorten Eten fritt. An’t Enn von de Week is se dick un rund, warrt en Popp un denn en Botterlicker.

De Freetlöcker von de Rupp sünd worraftig Löcker in de Sieden von dat Book.

Dat Book is in ganz eenfache Wöör un korte Sätz hollen un is so besünners good för ganz lüttje Kinner lesen to lehren. Dorbi lehrt dat Book blangenbi den Levenszyklus von en Ruup, dat Tellen bet fiev, de Wekendaag un verscheden Soorten Eten.

Carle harr toeerst plaant, dat dat Book *A Week with Willi Worm* heten un von en grönen Worm hanneln schull. Carle sien Verleger seed denn, dat en grönen Worm keen goden Held för dat Book afgifft, un deed en Ruup vörslagen.

## Bookdaten

* Jasper Vogt: *De lütte Ruup Jümmersmacht.* (Höörbook) Jumbo-Verlag, ISBN 978-3-8337-2206-6

## Footnoten
(1053) Vigdis

**(1053) Vigdis** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 16. November 1925 vun de düütsch Astronom Max Wolf in Heidelbarg opdeckt wurrn is. 

De Afkumst vun den Naam is nich överlevert.

## Borns
Zutfent

**Zutfent** (hollandsch *Zutphen*, hoochdüütsch ook *Zütphen*) is ene Stadt mit minder denn 50 000 Inwahners in de Gemeen Zutfent in de Provinz Gelderlaand vun de Nedderlannen, 30 km noordossen vun Arnem. Dor is de Münn vun de Berkel in de Iessel. 
Se is nich wiet vun Apeldoorne, Deutekem un Dèventer. Circa 10 bet 15 % vun de Inwahners sünd Anthroposophen. In Zutfent gifft dat den *Groenmarkt* den *Houtmarkt* un den *Zaadmarkt*. De Stadt hett een Intercity-Bohnhoff. In de Stadt sünd twee Siekenhüüs, dovun een grotet psychiatrischet. 
To de Gemeen Zutfent höört sinds 2005 dat Dörp Warnsveld. 
## Historie
Üm 800 kehm Zutfent in't Frankenriek. Zutfent warr in't 
9. Johrhunnert vun Wikinger angrepen. De *Sint Walburgiskerk* vun uns Tiet warr in't 11. Johrhunnert boot. Vun 1046 weer de Bischop vun Utrecht de Landsherr vun de Graafschop Zutfent. Twüschen 1191 un 1196 kreeg Zutfent de Stadtrechten. Later warr Zutfent de Hööftstadt vun de Graafschop. De Hansestadt nehm an den Oostseehannel Deel. 1572 weer dat *Blootbaad vun Zutfent*. Moritz vun Oranien hett de Stadt 1591 wedder för de Nedderlannen innehmen. So fung ene lange Tiet as Festenstadt an. Dat Johr 1874 weer dat End vun de Feste. 
## Karken
De *Sint Walburgiskerk* warr circa 1050 as ene romaansche Kapitelkark boot, man later utboot. In ehr Toorn befinn sick sess Klocken. Dat *Angelusklokje* is jeden Daag to höörn. To de Kark höört ene Böökerie vun 1561. vele Böker sünd ut dat 15. - 17. Johrhunnert. De *Broederenkerk* is ene ehemaalsche Dominikanerkark ut dat fröge 
14. Johrhunnert. Disse Kark warr as Bökerie bruukt. Ehr Klock släägt jeden Daag, üm an de Gefallenen vun den Tweeten Weltkrieg to erinnern. De *Nieuwstadskerk*, ook *Sint Johannes de Doper* nöömt, is ene kathoolsche Kark, in't Medelöller as *Onze Lieve Vrouwe op de Nieuwstad* bekannt. De Kark warr in't 15. un 16. Johrhunnert utboot un warr ene Hallenkark. 
## Lenk nah de hoochdüütsche Wikipedia
*Luftbild vun Zutfent
Attem

**Attem** (*Hattem*) is ene lütte Stadt in de Gemeen Attem in de Provinz Gelderlaand in de Nedderlannen, süüden vun Zwolle. Attem kreeg 1299 de Stadtrechten vun Graaf Renaldus II., Hertoog vun Geldern. De Stadt weer Liddmaat vun de Hanse. 1401 warr dat Kastel St. Lucia boot. Attem hett kenen Bahnhoff. In de Stadt staht de Möhl *De Fortuin*. Dat Stadtdor Diekdoor (*Dijkpoort*) is dat Wahrteken vun de Stadt un warr in't 14. Johrhunnert boot. Dat gifft een Villenveedel süden vun de Ooltstadt. 
## Historie
1400 is in Attem Katharina vun Bayern, de Fru vun Hartog Willem dood blewen. 1504 un 1507 weern groote Bränd in Attem. Dat Roorthuus warr vun 1619 bet 1625 boot. Vun 1672 bet 1673 weer de Stadt vun Soldaten vun den Bischop vun Mönster besett. Herman Willem Daendels, Generaalgouverneur vun Nedderlannsch-Indien 1807-1810, warr in Attem baren. De Vörwahl is 038. In Attem stahn twee Bäckeriemuseen. In de Stadt gifft dat de gootsche St. Andreaskark. 
## Borns
*de:Hattem
*nl:Hattem
*nl:De Fortuin (Hattem)
*nl:Dijkpoort
*nl:Herman Willem Daendels
*Baedeker Niederlande S. 443
*DORLING KINDERSLEY VIS-A-VIS NIEDERLANDE S. 334
*M. Sypkens Smit: De Geschiedenis van de Stad Hattem
## Weblenken
*Bäckeriemuseum (hollandsch)
*Anton Pieckmuseum (hollandsch)
*Voermanmuseum Hattem
Meideborger Äsop

De **Meideborger Äsop** is en Fabelbook, dat 1402 rutkamen un op Middelsassisch schreven is. Dat Book hett 101 Fabeln, de vör allen ut’n Romulus stammt un wohrschienlich ok den Wulfenbüttler Äsop as Vörlaag hett.

Wokeen dat Book schreven hett, dat is nich rut. Wohrschienlich weer dat en höfischen Kleriker. ’t warrt dor von utgahn, dat he villicht to’n Hoff von Gerd III. vun Hoya höört hett.

De Naam *Meideborger Äsop* kummt dorvon, dat dat Book nu in en Bibliothek in Meideborg liggt.
Halvdüütsch

**Halvdüütsch** (halvdüütsch *Alpteits*, hoochdüütsch *Halbdeutsch*) is de düütsche Ümgangsspraak bi de Eesten un Letten wesen.

To de Tied von de Hanse harrn de Düütschen in Eestland un Lettland all Middelsassisch spraken. Nadem dat mit de Hanse aver vörbi weer, is de Elite in de Städer in dat 17. Johrhunnert bilütten to dat Hoochdüütsche övergahn. Jemehr hoochdüütsch Dialekt weer dat Baltendüütsch. Eestnisch un Lettsch weren to disse Tied noch keen Schriftspraken. De soziale Opstieg weer för de Eesten un Letten blot över de düütsche Spraak mööglich. De Eesten un Letten in’e Stadt hebbt dorüm ok ünner sik versöcht, Hoochdüütsch to snacken. Dit Hoochdüütsch weer denn dörsett mit Wöör un Utdrück, de ut jemehr Moderspraak kemen un harr allerhand Nücken, de op de Besünnerheiten von disse Spraken in Grammatik, Phonologie, Phonotaktik un Akzentueren baseert. Von de Düütschen is dit Düütsch denn spaaßhaftig *Halbdeutsch* nöömt worrn.

Dat Eestnische kennt de Luden *d*, *g* un *f* to’n Bispeel nich un so warrt ut *Gott weiß, wodurch der Freund es sah, dass ich kein Russe war* op Halvdüütsch *Kott weiß woturch tas Wreind es sah, ich sei kein russe Mann*.

To de wenige Literatur in Halvdüütsch höört *Dr. Bertram* sien *Hallerlei nurrige Sichten un soterkleichen* (Allerlei snurrige Geschichten un sodergleichen), dat 1900 in Derpt rutkamen is, un Jacob Johann Malm sien *Oberpahlsche Freundschaft*.

## Footnoten
Grote Pest vun 1709/1710

De **Grote Pest von 1709/1710** weer en Pestepidemie, de vör allen in Oostprüßen toslaan hett.

Dat schall in’n Harvst 1708 wesen hebben, dat de Pest von Polen her toeerst na Westprüßen insleppt worrn weer. Vörher harr dat swore Winter geven un de Aust weer slecht wesen. Bald harr de Pest sik denn na Oostprüßen utbreedt un is denn mit de Tied jümmer mehr na Oosten wannert. Ok de Winter 1709 weer wedder besünners swoor.

Oostprüßen harr to disse Tied so bi 600.000 Inwahners, dorvon sünd so 241.171 in disse twee Johr doodbleven. In enkelte Delen von dat Land sünd aver bet 90 % von de Minschen doodbleven. Lyck to’n Bispeel hett twischen August un Dezember 1710 1800 Dode hatt un blot 273 Lüüd sünd in de Stadt nableven. Ok Prüßisch-Litauen hett dat besünners swoor drapen. Vele Dörper in Oostprüßen weren kumplett wööst un keeneen harr överleevt.

In de Tied na de Pest kemen över 20.000 ne’e Kolonisten na Oostprüßen, mank jem ok vele Mennoniten. Vör de Pest weer de Andeel von Litauers in Prüßisch-Litauen bi 90 %. Mit de ne’en Siedlers güng de Andeel düchtig raf un dat weer ok de Grundsteen, dat jümmer mehr Litauers von de Düütschen assimileert worrn sünd.

## Footnoten
Venedig (Mehrdüdig Begreep)

**Venedig** betekent

* Venedig, Stadt in Italien,
* Venedig, Provinz in Italien,
* Venedig, Republiek un histoorsche Grootmacht in dat ööstliche Middelmeer.
Venedig (Republiek)

De **Republiek Venedig** (*Serenissima Repubblica di San Marco* „Hoocheddele Republiek vun den Hillgen Markus“) weer vun dat 7. un 8. Johrhunnert af an bit hen to dat Johr 1797 en Seemacht in'n Noordwesten vun de Adria. De Republiek hett mit de Johrhunnerten en Kolonialriek upboot, wat vun Böveritalien bit hen na Kreta recken dö. To Tieden hören dor ok de Krim un Zypern to. Dat allens is vun de Stadt Venedig ut regeert wurrn. Bavenhen hett Venedig ok Koopmannskolonien in Flannern, in den Maghreb, in Alexandria, in Akkon, in Konstantinopel, in Trapezunt un in allerhand Städer an de Adria harrt. 

De Republiek is sunnerlich riek wurrn, vunwegen dat se den Ümslag twuschen dat Byzantiensche Riek un dat Hillge Röömsche Riek övernahmen hett. Dor hett se ok en Monopol up wichtige Waren bi harrt. Togode kamen is ehr ok, dat Italien so ut'neen spleten weer. De Feernhannel, de grote Winnsten upbröcht hett, lä dor heel un deel bi in de Hannen vun de Patriziers vun de Stadt. Düsse Patriziers hefft ok jummers mehr de Macht in de Republiek övernahmen - bit hen, dat de Volksversammeln afschafft wurrn is. 

De fröhen Tieden vun Venedig sünd vunwegen ungünstige Borns un en grote Masse vun Legennen bloß man swaar to griepen. Vun dat 13. Johrhunnert af an sütt dat anners ut. Dor gifft dat so veel Borns över de Historie, as anners man bloß noch in Rom. To dat Utfinnen vun Legennen hefft de Historikers, de för den Staat arbeit' hefft, oorntlich wat bidragen. Wat se sunnerlich goot funnen an de Nutied in Venedig, hefft se eenfach torüch leggt up en Grund in dat Verleden. Över en ganzen Barg vun Saken, de jem nich to Pass kemen un nix to kriegen harrn mit ehre Idealen vun Eenheit, Gerechtigkeit un Balance vun de Macht, hefft se eenfach gor nix schreven oder dat umdüüdt. 

De Seemacht hett dat henkregen un hett en vun de eersten Plätz in de Politik rund üm de Middellannsche See ümto innahmen. Dorbi legen ehre Länner baven alle Maten wiet ut'neen un grote Ressourcen geev dat ok nich. Meist vun Anfang an is Venedig twuschen de Grootmächt, as Byzanz, dat Hillge Riek un den Paavst siene Macht, hen un her swooit. Wenn dat um de Slagkraft vun siene Marine güng, kenn Venedig nix. Just so över weer de Republiek de annern Staten vunwegen siene Diplomatie. Venedig möss sik de annern italieenschen Hannelstäder jummers wedder vun'n Halse hollen. So'n Städer weern Amalfi, Pisa, Bologna un sunnerlich Genua. Eerst de groten Staaten as dat Osmaansche Riek un Spanien hefft Venedig siene Militärmacht torüchschuven konnt. Dor hett Venedig avers Johrhunnertelang dat Osmaansche Riek siene Flotte duchtig tosett'. De Weertschop vun Venedig möss denn lütt bi lütt Bott geven an de jungen Natschonen, de in den Hannel na baven streven döen, as de Nedderlannen, Portugal un Grootbritannien. Napoléon hett de Stadt Venedig 1797 innahmen. Dor hett denn de grote Raat an'n 12. Mai 1797 dorför stimmt, de Republiek up to lösen. Vun dor af an weer dat to Enne mit de Republiek. Later hefft ehre Länner to'n groten Deel to Öösterriek-Ungarn höört, bit se an't Enne vun't 19. Johrhunnert, tominnst wat de italieenschen Länner angeiht, na Italien kamen sünd. 

## Belegen
Yangzom Brauen

**Yangzom Brauen** (* 18. April 1980 in Bern) is en Schauspelersch ut de Swiez.
Se is de Dochter vun den Swiezer Ethnoloog Martin Brauen un vun de tibeetsche Künstlersche Sonam Dolma Brauen.

## Loopbahn
De Schauspeleree hett se op de Berner Schauspeelschool („Hochschule der Künste“) lehrt. Dorna hett se lüttere Rullen in't Theater un in’t Feernsehn hett. 2005 hett se mit den Kinofilm Æon Flux ehr Hollywood-Debüt hett. Dor hett se de Rull vun Inari speelt, een vun de bösen Lüüd. Siet dissen Film hett se in ünnerscheedliche amerikansche Produkschonen mitmaakt. För de Reeg *Hallo Hollywood* arbeit se ok as Speelbaas’sche un Produzentin un schrifft ok de Dreihböker dorto.

Blangen de Schauspeleree is Yangzom Brauen en Aktivistsche för de Unafhangigkeit vun Tibet. För se is dat dör de Geschicht vun ehr Familie wichtig. Ehr Grootöllern sünd ut Tibet utneiht, as ehr Mudder man bloots söss Johr oolt weer. Besünners ehr Grootmudder, de jümmers noch leevt, is för se wichtig wurrn, wieldat dat för se en direkten Blick op dat Schicksal vun Tibet wiesen deit.

In de Narichten is se wesen, wieldat de russ’sche Sünnerpolizei se in Moskau fastsett harr, as se in’n März 2001 vör dat Huus vun’t internatschonale Olmympsche Komittee IOC gegen de Wahl vun China as Gastland vun de olympschen Spelen vun 2008 demonstreert harr. Se is dorför een Nacht in’t Kaschott kamen.

Eenmol in de Week geiht se in en Tempel un se is Liddmaat vun de *Tibet Connection*, de eenmol in’n Maand in Los Angeles en Radioprogramm över Tibet maakt.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
* Offizielle Websteed vun Yangzom Brauen
* 
* In Bern geboren, in Hollywood zu Hause, für Tibet im Einsatz Ein Portrait Brauens ut den Tages-Anzeiger vun'n 11. April 2008
FIDE

De **Fédération Internationale des Échecs** (**FIDE**, franzöösch för *Internatschonale Schachföderatschoon*), in de düütschspraakig Länner ok *Weltschachbund* nömmt, is de Dakorganisatschoon vun de natschonale Verbände vun Schachspeler.

## Historie

De Gründung vun de FIDE wurr an’ 20. Juli 1924 in Paris vun Pierre Vincent bekanntgeven. De Delegierten vun 14 Landsverbänden harr vörher de Grundsatzen fastleggt. Togliek wurr en Komitee bildt, dat de Statuten utarbeiten sull. Dat Komitee bestunn ut 
* den Präsidenten Dr. Alexander Rueb ut den Nedderlannen
* den Sekretär Leonard Percy Rees ut England
* den Kassierer A. Nicolet ut de Swiez.

To de Grünnensliddmaten hörrn Argentinien, Belgien, England, Frankriek, Italien, Jugoslawien, Kanada, Nedderlannen, Polen, Rumänien, Swiezz, Spanien, Tschechoslowakei un Ungarn. Düütschland weer as Folg vun de Eersten Weltkrieg nich inladen.

De FIDE stellt sietdem de Speelregeln in’t Schach up. Dorneben vergifft de FIDE de Titel vun Grootmeester, Internatschonaler Meester, FIDE-Meester un Candidate Master för Mannlüü un Froolü. Siet 1970 berekend se ok de offiziell Elo-Weltranglist. 

Ehr Wahlspröök is *Gens una sumus* (lat. *Wi sünd en Familie*).

Van dat Johr 1927 an wurrn ok de Schacholympiaden vun de FIDE utricht. Siet 1948 veranstalt se ok de offiziellen Schachweltmeesterschapen. Dorför harr de FIDE all twee so nömmt Amateurweltmeesterschapen utrich, de vun Hermanis Matisons (Paris 1924) un Max Euwe (Den Haag 1928) wunnen wurrn.

De Utrichtung vun de Weltmeesterschapen dör de FIDE weer ut twee Grünnen eerst nah dat Enn’ vun den Tweeten Weltkrieg mögelk: 
# de Dood vun de amteerend 4. Weltmeester Alexander Aljechin 1946, de to Leevtieden kine Interesse harr, sien Titel an de FIDE aftotreden
# de Upnahm vun de besünners inflootriek sowjeetsch Schachverband nah 1945. 

För de notwendige Stabilität in de lang Qualifikatschoonsetappen un bi de Dörführung vun de WM-Kampf börg de starke sowjeetsch Schachverband, de ok tatsächlich bit 1972 all Weltmeester stell un de meest WM-Kämpe in de UdSSR dörführen kunn. 

Mit de Ünnergang vun de Sowjetunion verlor de FIDE en starken Partner un kreeg in de Folge Schwierigkeiten, WM-Kämpe in en wedderkehrend Zyklus dörtoföhren. Striedereen mit den 13. Weltmeester Garri Kasparow föhren dorto, dat de sück vun de FIDE torüchtrekken de un man jetzt twee konkureerend Weltmeesterschapen harr. Kasparow seh sück in en direkten Linie mit den 1. Weltmeester Wilhelm Steinitz, sien Wettkampbedwinger Wladimir Kramnik bzw. Viswanathan Anand, de Winner vun dat WM-Turnier 2007, bi de Kramnik blots Tweet wurr, sehgt sück in disse 14. bzw. 15. Weltmeester.

De FIDE hett nah de Disqualifizierung vun Kasparow wiederhenn Schachweltmeesterschapen utricht ahn Bedeeligung vun de domolig Weltranglisteneersten. 

De düütsch Liddmatsverband is de Düütsch Schachbund e.V.

## List vun de FIDE-Präsidenten

## Weblenken
* Offiziell Websteed vun de FIDE (engelsch)
Boreas

**Boreas** betekent

* Boreas, Figur ut de greeksche Mythologie,
* (1916) Boreas, en Asteroid,
* HMS ''Boreas'' (H77), Kriegsschipp vun de brietsche Marien,
* Boreas Peak, Nunatak an de Rymill-Küst von Palmerland, Antarktika.

**Boreas** is de Familiennaam von

* Theophilos Boreas (1873–1953), greekschen Philosoof.

Kiek ok bi: Borea.
Boreas (Mythologie)

De **Boréas** (greek. Βορέας, „de Nöördliche”, to verglieken mit de Bora μπόρα, de ok „kolen Regenschuer“ bedüden deit) weer in de Greeksche Mythologie de Gott vun den Noordenwind. He weer de Söhn vun Astraios un Eos. Boreas is tohopen mit siene Bröder Euros, Notos un Zephyros verehrt wurrn. Normolerwiese warrt he dorstellt as en olen Mann mit Flunken un struppelige Haar un willen Baart. Na de Legenn kümmt he ut dat Land vun de Skythen vun den *[[Dnepr|Borysthenes]]* in de hüdige Ukraine. Vun düssen Stroom Borysthenes schall he ok sien Naam vun hebben. As de Grootkönig Xerxes I. vun Persien Athen angriepen dö, dor hett dat Volk vun Athen to Boreas beedt. He schall denn dannige Winnen schickt hebben un 400 Schepe vun de Persers sünd unnergahn. Dor is Boreas en Schutzpatron vun Athen dör wurrn un hett dor ok en egen Tempel kregen. He is as de Mächtigst vun de Windgödder ankeken wurrn. Vunwegen dat he sunnerlich in'n Winter weiht, is Boreas ok en annern Naam för en kolen Noordwind wurrn. In de Röömsche Mythologie heet he **Aquilo**.

## Literatur
* Karl Kerényi: *Die Mythologie der Griechen - Die Götter- und Menschheitsgeschichten*. dtv, München 1994. ISBN 3-423-30030-2 
* Michael Grant und John Hazel: *Lexikon der antiken Mythen und Gestalten*. dtv, München 2004. ISBN 3-423-32508-9 
* Robert von Ranke-Graves: *Griechische Mythologie - Quellen und Deutung*. rororo, Hamborg 2001. ISBN 3-499-55404-6
Windgödder

De **Windgödder** (ooltgreeksch: *Άνεμοι*, Anemoi, „Winnen“) sünd in de Greeksche Mythologie düsse Windgödder ween:

*Boreas: De Noordwind, he hett den Winter mit de kole Luft mitbröcht.
*Notos: De Süüdwind, he hett Summer un Harvst mit sik bröcht, man ok Donnerweer un Störm.
*Zephyros: De Westwind, he bringt dat Vörjohr un de tiedigen Summerbrisen mit

Düsse dree ehr Vadder is de böverste Windgott Aiolos. He hett jem tüügt mit Eos, wat de Göddin vun dat Morgenroot weer.
Greeksche Mythologie

De **Greeksche Mythologie** is, wöörtlich verstahn, de Lehr vun de greekschen Mythen un Sagen. Dor weert Vertellsels un Döntjes över Gödder un Halfgödder in vertellt, un wat düsse Gödder un Halfgödder mit de Minschen to kriegen hefft. 

## Wo dat üm geiht
De Mythologie verklaart, wie de Welt tostanne kamen is un wie dat ween is, as Steerns, Planeten, Minschen, Gödder, dat Böse un de Süken upkamen sünd. Ok Saken, de in de Natur passeert, weert verklaart. 

## Wie an de Mythen rummuddelt wurrn is
De Greeksche Mythologie weer de Grundlaag för den Gloven un för dat Denken vun de olen Greken. Mit de Tied hefft de olen Greken nich bloß jem ehre egen olen Mythen tohopenstellt un in en System bröcht, man se hefft dor ok jummers an rummuddelt un wat Ne'et toföögt. Stammbööme vun bekannte Gödder un mythische Wesen sünd upstellt wurrn, öllere Gödder sünd in de Greeksche Mythologie upnahmen wurrn, ofschoonst se an un for sik ut ganz annere Ecken vun de Welt kerkamen weern, as ut Anatolien, Mesopotamien oder ut dat ole Ägypten. Dor sünd ok nee Mythen bi tostanne kamen, de denn verklaren schollen, wo so en „ne'en“ Gott miteens herkamen is. Ok, wat in de Historie vör lange Tied passeert weer un meist al ganz vergeten weer, is ummuddelt un hooch böört wurrn to en Mythos. So passeer dat bi de Saken rund üm Troja to, de Homer upschreven hett, oder bi de Geschicht vun de Amazonen. Up düsse Aart is de greeksche Mythologie mit de Tied jummers mehr utbreedt wurrn. Amenne is dat swaar, dor richtig dör to finnen. 

## Kiek ok bi
* Olympsche Gödder
* List vun de greekschen Gödder
* Muse
Krater

**Krater** (von greeksch *krater* „Wienkump“ oder latiensch *curator* „Pleger“) betekent

* Krater, en Gelännform, Spezialfäll sünd:
** Vulkankrater, ut den de Vulkan sien Magma speet,
** Inslagkrater, dör en Meteoriteninslag,
** Explosionskrater, dör en Explosion,
** Erosionskrater, dör Erosion,
* Krater, in’t Museum de Person, de för en Sammlung oder Utstellung Verantwoorden driggt.

Kiek ok bi: Crater.
Paolo Bertolucci

**Paolo Bertolucci** (* 3. August 1951 in Forte dei Marmi) is en ehmalger italieensch Tennisspeler. 

Mit Italien kunn he 1976 den Davis Cup winnen. Sien gröttste Enkelderfolg weer de Sieg bi de Internatschonale Düütsche Meesterschapen 1977 in Hamborg, as he Manuel Orantes in veer Satzen besiegen kunn. 1976 harr he all Association of ATP-Turniere in Florenz un Barcelona wunnen.

Van 1997 bit 2001 weer he Baas vun de italieensch Daviscupmannschap. 

## Weblinks
* ATP-Profil (engelsch)
Charles Moss Duke

**Charles Moss „Charlie“ Duke, Jr.** (* 3. Oktober 1935 in Charlotte, North Carolina), USA) is en ehmalger US-amerikaansch Astronaut. He weer de teinte Minsch, de de Maand betreden hett.
__TOC__

Charles Duke is in South Carolina upwussen un studeer nah de High School toeerst Marinetechnik. An de US-Marineakademie kreeg he 1957 en Bachelor. Dornah weer he as Kamppilot in Düütschland statschoneert. 1964 hett he en Studium an dat Massachusetts Institute of Technology (MIT) mit en Master as Luftfahrtingenieur afslooten. 1965 wurr he Utbilder an de Testpilotenschool vun de US Air Force. 

1966 wurr Duke in de Astronautengrupp vun de NASA upnommen. he weer Capcom bi de eerste Maandlandung (Apollo 11) un later Ersatzpilot vun de Landefähre vun Apollo 13. Dör sien Erkrankung an Röteln kunn de Pilot vun de Kommandokapsel Thomas Mattingly nich an de Mission deelnemmen, wiel he kien Antikörper in sien Blood harr un man dorvan utgahn de, dat de Krankheit utbreken kunn, wat aber denn doch nich passeer.

Dornah wurr Duke Pilot vun de Landefähre vun Apollo 16 ünner dat Kommando vun John Watts Young, tosommen mit Thomas Mattingly, de denn jetzt ok to’n Insatz kommen de. Duke hull sück bi de fievte Landung up den Maand in’ April 1972 bi dree Exkursionen all tosommen ruch weg 70 Stünnen up de free Maandböverflach up. 

Duke, de verheiraadt is un twee Söhns hett, is in’ Dezember 1975 ut de NASA utscheden. 

## Besünnerheeten un Rekorde
* Duke ist de jüngste Minsch up den Maand wesen. 

## Warken
* Charles M. Duke, *Moonwalker*, Thomas Nelson Inc, 1990, ISBN 0-8407-9106-2

## Weblenken

* Websteed vun Charlie Duke
* NASA about Duke 12/1994 (en)
* Bio at Astronautix (en)

## Born
* NASA-Biographie (engelsch)
Kolonia

**Kolonia** is en Stadt vun Mikronesien in’ Pazifik. Se liggt in’ Noorden vun dat Eiland Pohnpei un hett 5.681 Inwahhner (Volkszählung 2000). Irrtümlich wurrd Kolonia faken as Hööftstadt vun Mikronesien ansehn. Dat is aber dat 5 km dorvan af up de glieker Eiland liggend Stadt Palikir. 

2 km nöördlich vun Kolonia liggt up dat Eiland *Dekehtik* de Internatschonal Flooghaven vun Pohnpei.
Harle

De **Harle** is en lütten Stroom in de Landkreis Wittmund in Oostfreesland. Se liggt vullstännig up dat Rebeet vun de Stadt Wittmund un mündt in de Oortsdeel Harlesiel dör en Siel in de Noordsee. Dicht bi de Wittmunder Stadtdeel Willen flooten de twee Bornarms Nörderdeep un Süüderdeep to de Harle tosommen. Bi all twee Toströöms hannelt sück dat um Bäken, de hör Oorsprungs in Moorniederungen hebbt. Nörderdeep un Süüderdeep hebbt hör Born in de Nahberstadt Auerk.

De Harle verlöppt ööstlich an de Wittmunder Karnstadt vorbi un löppt denn mäandrierend in Richtung Nörden. Se löppt den dör den Stadtdeel Carolinensiel un mündt dör en Schlüüss un en Schöppwark in den Harlesieler Haben un vun dor in de Noordsee.

Touristisch is de Harle as Paddelrevier un in de Haben vun Carolinensiel as ok Harlesiel ok för den Boots- und Fährverkehr vun Bedüüden. Harlesiel is Fähroort to dat Eiland Wangeroog.

## Weblinks
* De Harle (PDF, 117 kB)
(6) Hebe

**(6) Hebe** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 1. Juli 1847 vun de düütsch Amateur-Astronom Karl Ludwig Hencke in Driesen, jetzt Drezdenko as sösste Asteroid opdeckt wurrn is. 

De Asteroid is nah de greeksch Göddin för de Jöögd Hebe nömmt wurrn. 

Hebe bewegt sück in en Afstand vun 1,9373 (Perihel) bit 2,9133 (Aphel) astronomischen Einheiten, in 3,777 Johren up en exzentrischen Bahn üm de Sünn. De Bahn is 14,7674° tegen de Ekliptik neigt, die Bahnexzentrizität bedroggt 0,2012.

Mit en Dörmeter vun 195 km hörrt Hebe to de gröttsten Asteroiden vun de Hööftgördel. Se hett en relativ hell, silikatriek Böverflach mit en Albedo vun 0,268. Bi de Oppositschoon kummt Hebe up en Helligkeit vun 9,2 mag. Man bruukt aber en Teleskop oder en luchtstark Prismenfeernglas üm de Asteroid to sehn.

## Born
(655) Briseïs

**(655) Briseïs** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 4. November 1907 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. 

De Asteroid is nah de Figur Briseis ut de greeksche Mythologie nömmt wurrn.
Eduard Buchner

**Eduard Buchner** (* 20. Mai 1860 in München; † 13. August 1917 in München) weer en düütsch Chemiker un Nobelpriesdräger för Chemie in dat Johr 1907 för sien Ünnersöken und at Opdecken vun de zellfree Gärung. 

Buchner wurr in München as Söhn vun en Dokter un Perfesser för Gerichtsmedizin boren. In dat Johr 1884 fung her Studien mit Adolf von Baeyer in de Chemie, as ok in de Botanik mit Perfesser Carl Wilhelm von Nägeli an dat botanisch Institut in München an. Nah een befristet Arbeitstied (een Semester) mit Otto Fischer in Erlangen hett he 1888 an de Universität München sien Dokter makt. In de Johren 1898 bit 1909 weer he Perfesser för Chemie an de Landwertschaplich Hoochschool Berlin. 

Buchner hett 1900 Lotte Stahl heiraadt.

In’n Eersten Weltkrieg weer Buchner as Major an verscheeden Fronten insett. He wurr an’ 11. August 1917 in Focşani (Rumänien) swoor verwundt un is twee Daag later an’ 13. August in München storven.

Sien Bröer weer de Dokter Hans Ernst August Buchner (1850-1902).

## Weblenken
* Biographie
Nicolas Appert

**Nicolas Appert** (* 17. November 1749 in Châlons-en-Champagne; † 1. Juni 1841 in Massy) weer en franzöösch Konditer un Utfinner. 

Sien Method, Levensmiddel dör Hittmaken un Luftafsluss in Glasfatten to konserveeren (hüüt ünner Inkaken bekannt), hett he wieder makt un hett af 1812 Wittblickdösen insett, de he in England kennenlehrt harr. 1827 hett he eerstmals Kondensmelk herstellt.

## Warken
* *Die Kunst, alle animalischen und vegetablischen Substanzen mehrere Jahre zu erhalten*. Patris, Paris, 1810.

## Literatur
* Eckehard und Walter Methler: *Von Henriette Davidis bis Erna Horn.* Wetter/Ruhr 2001. ISBN 3-9810130-4-2 (Ausführliche Bibliographie, S. 79ff.)
* Jean-Paul Barbier *Nicolas Appert inventeur et humaniste*, Royer, Paris, 1994.

## Weblenken
* Artikel uts "planet-wissen"
* Artikel in't "Lebensmittellexikon"
* Artikel der "Firma Weck"
* Anner Geburtsdatum bi de "Info-Kalender"
Wapen vun Kamerun

Dat hüütige **Wapen vun Kamerun** stammt ut dat Johr 1986.

## Utsehn
Dat Wapen vun Kamerun besteiht ut en Schild mit elk en Banner doröver un dorünner. Achter dat Schild, wat in de glieken Klören hollen is, as de Flagg vun Kamerun, sünd twee krüüzte Fasces to sehn, de för de Staatsmacht staht.

In’n Middeldeel op de roden Flach, wiest dat Schild en blaue Ümreetkoort vun Kamerun. Doröver is de Waag un dat swert vun de Iustitia afbillt.

Över’n Schild steiht in de beiden Amtsspraken Engelsch un Franzöösch dat Motto vun Kamerun schreven:

::„Paix, Travail, Patrie“
::„Peace, Work, Fatherland“
::(Freden, Arbeit, Vadderland)

Op dat Banner ünner den Schild steiht de Naam vun’n Staat, ok wedder in Engelsch un Franzöösch:

::„Republic of Cameroon“
::„République du Cameroun“
::(Republiek Kamerun)

## Bedüden
Dat rode Dreeeck steiht för den Kamerunbarg, wat mit 4.095&nbsp;m de hööchste Barg in Westafrika is. Dat Dreeeck is butendem belegt mit dat Swert un de Waagschalen vun de Iustitia, de röömsche Göddin vun de Gerechtigkeit.

Ok dat Rutenbünnel mit Biel (Liktorenbünnel) is en Teken för’t röömsche Öllerdom un steiht för de Staatsform Republiek.

## Historie
Dat düütsche Kolonialamt hett för dat *[[Düütsch Schuulrebeet|Schuulrebeet]] Kamerun* en Wapen utklamüstert hatt, dat ünner den kaiserlichen Adler noch den Kopp vun’n en Elefanten vun vörn wiesen de. Dat Wapen is op de Flagg vun’t Düütsche Riek opleggt worrn.

As Kamerun unafhangig worrn is, hett dat Land toeerst blots en Siegel föhrt. En Staatswapen geev dat eerst af den 31. Dezember 1960. Dat Siegel wies in’n böveren Deel vun’n grönen un gelen Striepen elk en blauen Steern.

In’t Johr 1975 is de Flagg ännert worrn un de Steern in’t gröne Feld is wegfallen. Siet 1986 steiht de nu in’n Striepen in de Mitt.

## Literatur
* Karl-Heinz Hesmer: *Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten*. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1

## Weblenken
* Flaggen-Lexikon (Beschrieven vun Flagg un Wapen)
Wiefelstäe

**Wiefelstäe** is en Gemeen in den Landkreis Ammerland in Neddersassen, noorden vun Ollnborg. Se liggt tüschen de Städer Ollnborg un Varel un de Gemeenden Twüschenahn un Raastäe. Dor wahnt 15.475 Inwahners up 106 km². 

De Gemeen Wiefelstäe sett sik ut de Oorten tosamen:
* Bokel
* Borbeck
* Conneforde
* Dringenborg
* Gristäe
* Heidkamp
* Herrenhusen
* Hollen
* Hullenhusen
* Lehe
* Mansholt
* Metjendorp
* Mollbarg
* Neuenkruge
* Nuttel
* Ofenerfeld
* Spohle
* Wehnerfeld
* Wemkendorp
* Westerholtsfelde
* **Wiefelstäe**

De evangeelsche St.-Johannes-Kark is de olesten Kerk in't Ammerland un ward 1057 weiht.

## Politik

### Börgermeesters

### Gemeendirekters
Erwech

**Erwech** is en Gemeen in den Landkreis Ammerland in Neddersassen, westen vun Ollnborg. Dor wahnt 21.093 Inwahners up 113 km². 

## Buernschapen
De Gemeen Erwech sett sik ut 15 Buernschapen tosamen:
* Noord Erwech I
* Noord Erwech II
* Süüd Erwech (tosamen 6.331 Inwahners)
* Friedrichsfehn (neegst Ollnborg, 4.135 Inwahners). 
* Wildenloh
* Husbäke
* Jeddeloh I
* Jeddeloh II
* Lütten Scharrel
* Osterscheps
* Portsloge
* Kleefeld
* Süüddorp
* Westerscheps
* Wittenbargen

## Sehnsweert
* Evangeelsche Sankt-Nikolai-Kark 
* Tollhus up’n Wurnbarg, Museum in Wittenbargen
* Heinje Bergfried von 1476
* Windmöhlen

## Literatur
* Friedrich Winkler: *Chronik der Gemeinde Edewecht*, Edewecht 1974, Nachdruck von 1985
Aap (Ammerland)

**Aap** is en Gemeen in den Kreis Ammerland in Neddersassen, westen vun Ollnborg. Dor wahnt 10.987 Inwahners up 77,83 km². 

## Buerschapen
De Gemeen Aap sett sik ut 9 Buerschapen tosamen:
***Aap**
*Augustfehn I
*Augustfehn II
*Espern
*Hengstforde
*Godensholt
*Nordloh
*Tange
*Vreschen-Bokel

De annern Oorten as Klauhörn, Lengenermoor, Augustfehn III, Aperfeld, Apermarsch, Godensholterweg, Klampen, Winkel, Godensholterfeld, Aperberg, Hengstforderfeld, Nordloh-Kanal, Bokelermoor, Holtgast un Roggenmoor sünd Delen von disse Buerschapen.

## Politik

### Börgermeester

## Sehnsweert

*Männeken-Theater, dat Figurentheater ANNEs Bühne
*Ammerländer Schinkenmuseum; olesten Schinkenrökerei in’t Ammerland, gegr. 1748
*Historsche Iesenhütt in Augustfehn
*St. Nicolai-Kark in Apen
*Kapell in Vreschen-Bokel
*Windmöhl in Hengstforde
*Stratenbrüch an't Aper Tief
*Isenhüttenplatz mit historische Maschinen ut de Fabriktied van de Augustfehner Isenhütt/Stahlwark, 
*un en Bronzedenkmal van de Namenspatron van Augustfehn - Grootherzog Paul-Friedrich-August van Ollnborg (1783-1853)