open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
107 v. Chr.

## Wat passeert is
* Konsul Gaius Marius nümmt in Jugurtha sien Krieg gegen de Numiders unner König Jugurtha den uppersten Befehl över de röömschen Truppen över. 
* In de Tied vun den Treck vun de Kimbern un Teutonen winnt de helveetschen Stämm vun de Tiguriners un Tougeners unner Divico gegen de röömschen Legionen unner Konsul Lucius Cassius Longinus Ravilla in de Slacht bi Agen an de Garonne. De Stadt Toulouse (dormols *Tolosa*), wo de *[[Volcae]]* in wahnen doot, fallt achterna vun dat Röömsche Riek af. 

## Boren
* 
## Storven
110 v. Chr.

## Wat passeert is
* Jugurtha sien Krieg: De König Jugurtha vun Numidien sleiht en röömsche Armee unner Aulus Postumius Albinus.

## Boren
* 
## Storven
Rad (Mehrdüdig Begreep)

**Rad** betekent

* Rad, en Maschienenbodeel,
* Fohrrad, Fohrtüüch över Land,
* Radslag, Figur in’n Turnsport,
* Rad, Figur ut de Wapenkunn,
* Rad, en Folterreedschop,
* *[[Das Rad]]*, düütschen Animatschoons-Kortfilm ut dat Johr 2001,
* Rad, ole Maateenheit för de Strahlendosis,
* rad, Maat för Winkels in’t Bagenmaat.

**Rad** is de Familiennaam von

* Gerhard von Rad (1901–1971), düütschen protestantschen Theoloog,
* Jacob Christoph Rad (1799–1871), Swiezer Ünnernehmer un Utfinner,
* Maxim Rad (* üm 1957), düütschen Singer, Gitarrspeler un Kumponist,
* Michael von Rad (1939–2014), düütschen Mediziner,
* Ulrich von Rad (* 1935), düütschen Geoloog.

**RAD** is afkört för

* Rapid Application Development, en Modell för’t Softwareentwickeln,
* Rational Application Developer, en Software-Entwicklungsümgeven,
* Rieksarbeitsdeenst, en Organisatschoon in’t Düütsche Riek vun 1933–1945,
* Royal Academy of Dance, internatschonale Danzakademie, sünners för klassisch Ballett.
Numidien

**Numidien** is en vörmolig Land in Noordafrika, wat grote Deele vun dat hüdige Algerien un Tunesien umfaten dö. 
## Geschichte
In de Antike hefft Berbers in Numidien leevt un de ehr Naam weer *Numiders* oder *Numidiers*. As Karthago upkamen dö, sund de Numiders vun de Küststreken wegschaven wurrn. Eerst gegen dat Enne vun dat 3. Johrhunnert v. Chr. bi den 2. Puunschen Krieg is unner Massinissa en Königriek Numidien tostanne kamen. Dat hett regeert over dat Achterland vun Karthago un grenz in'n Westen an dat Königriek Mauretanien. 

As Massinissa sien Söhn Micipsa sturven weer, hefft de Römers dat Riek updeelt unner den siene Söhns Adherbal, Hiempsal un Jugurtha. Dor is denn allerhand Striet um de Macht bi rutkamen un ok krieg mit de Röömsche Republiek (Jugurtha sien Krieg). In dat 1. Johrhunnert v. Chr. stunn Numidien unner de Herrschop vun Rom. De leste König vun Numidien weer Iuba I. (60-46 v. Chr.). He hett up Pompeius siene Siet bi den Röömschen Börgerkrieg mitmaakt un is in de Slacht bi Thapsus vun Caesar unnerkregen wurrn. Dor hett he sik denn sülms umbrocht, un Numidien is en Provinz vun Rom wurrn. 

435 n. Chr. is de Küst vun Numidien in de Hand vun de Wandalen kamen. In de Barge sund dormols en Reeg vun röömsch-berbersche Lüttstaten tostanne kamen, as den Masties sien Riek in den Aurès. Nadem de Byzantiners dat Land 534 torüch erovert harrn, is de Provinz *Numidia* wedder upricht' wurrn. Gegen Enne vun dat 7. Johrhunnert is denn dat ganze Land duerhaftig in de Hannen vun de muslimschen Arabers fullen. 

## Herrschers von Numidien

## Geld

## Literatur
* Heinz Günter Horn (Hrsg.): *Die Numider. Reiter u. Könige nördlich der Sahara.* Katalog zur Ausstellung in Bonn 1979-1980. Rheinland-Verlag, Köln 1979. ISBN 3-7927-0498-6 
* Elfriede Storm: *Massinissa. Numidien im Aufbruch*. Steiner, Stuttgart 2001. ISBN 3-515-07829-0
* Serge Lancel: *Saint Augustin, la Numidie et la société de son temps.* De Boccard, Paris 2005. ISBN 2-910023-66-4
* André Berthier: *La Numidie - Rome et le Maghreb.* Picard, Paris 1981. ISBN 2-7084-0063-0
* Yann Le Bohec: *Les unités auxiliaires de l'armée romaine en Afrique Proconsulaire et Numidie sous le Haut Empire.* Ed. du CNRS, Paris 1989. ISBN 2-222-04239-9
Henry Moule

**Henry Moule** (* 27. Januar 1801 Melksham, Wiltshire, England; † 3. Februar 1880 Fordington (vandaag een Stadtdeel van Dorchester) weer en anglikaansch Preester un Utfinner vun de dröge Eerdklosett.
## Leven
Boren un opwussen is he in Melksham. Sin Voder, George Moule weer en Advokat. He het hem to de Marlborough Grammar School bröcht un achteran studeerte Henry Moule an'n St. John's College in Cambridge bet to sienen Afsluss 1821.
Moule heirodt 1824 Mary Mullett Evans, un en Jahr dornah kreeg se en Sähn, Henry Joseph. Vun 1824 bet 1829 arbeidt he in Melksham. 
1829 tog he med siener Familie nah Fordington (vandag Dorchester) wo he as Vikar arbeidt hett un starv dor 1880.
Alltosamen kreegten se 8 Kinners (allens Jungs):

## Wark
### dröge eerd klosett

1849 un 1854 hett sik in Fordington un London de Cholera utbreedt. Dat gaff verscheeden Theorien över de Oorsaak daarvan. 
Henry Moule hett an sien Meenen fasthollen, dat fehlend Rennlichkeit un schietig Water de Oorsaak vun dat Utbreken vun de Süken is. 1859 hett he Versööke mit sien eegen Schiet maakt un is de Utfinner vun de dröge eerd klosett woorn. 1960 he hett dat Patent för dat Dry Earth Closet anmellt un 1861 en eegen Firma gründt, de *Moule Patent Earth Closet Co. Ltd*, de Klosetts upbuen un verköpen schall.
### war he allens opschreven hett
* 1845 *Barrack Sermons* (Kasernenpredigten)
* 1843 *Two Conversations between a Clergyman and one of his Parishioners on the Public Baptism of Infants*, 
* 1846 *Scraps of Sacred Verse*, .
* 1848 *Scriptural Church Teaching*, .
* 1859 *Christian Oratory during the first Five Centuries*, 
* 1860 *My Kitchen-Garden: by a Country Parson*, 
* 1861 *National health and wealth, instead of the disease, nuisance, expense, and waste, caused by cess-pools and water-drainage* (Sundheet un Riekdom anstatt von Sük, Plaag, Kosten und Affall, vunwegen de Schietbecken un dat Waterspölen)
* 1861 *Manure for the Million. A Letter to the Cottage Gardeners of England*, 
* 1862 *Self-supporting Boarding Schools and Day Schools for the Children of the Industrial Classes*,
* 1863 *Good out of Evil. A Series of Letters publicly addressed to Dr. Colenso*, 
* 1865 *Pardon and Peace: illustrated by ministerial Memorials, to which are added some Pieces of Sacred Verse*, 
* 1868 *Our Home Heathen, how can the Church of England get at them*, 
* 1868 *“These from the Land of Sinim.” The Narrative of the Conversion of a Chinese Physician [Dzing, Seen Sang]*,
* 1870 *Land for the Million to rent. Addressed to the Working Classes of England; by H. M.*,
* 1870 *On the Warming of Churches*, 
* 1870 *The Science of Manure as the Food of Plants* (De wetenschop vun de Schiet as Plantenfoder)
* 1872 *The Potatoe Disease, its Cause and Remedy. Three Letters to the Times*, 
* 1877 *Harvest Hymns*,

## Weblenken
* Moules Eerdklosett (en)

## Enkeld Nahwiesen
-
108 v. Chr.

## Wat passeert is

## Boren
* 
## Storven
* Bomilkar, Feldherr vun de Numidiers
* Marcus Livius Drusus de Öllere, röömschen Politiker
109 v. Chr.

## Wat passeert is
* Konsul Quintus Caecilius Metellus maakt wieter mit Jugurtha sien Krieg vun de Römers gegen Numidien sien König Jugurtha. 

## Boren
* 
## Storven
Ben Nsibandze

**Ben Nsibandze** (* 1931) weer Övergangs-Premierminister vun Swasiland in de Tiet van 25. Oktober bis 23. November 1979.

Aktuell is he Vörsitter vun de Natschonale Katastrophenschutzbehörde.

## Enkeld Nahwiesen
113 v. Chr.

## Wat passeert is
* Kimbernkriege: De Stämm vun de Kimbern un Teutonen fallt in de röömsche Provinz Gallia Cisalpina in un maakt dor de Kelten ehre Wahnstäen to Dutt. Achternah weert se ok for Rom gefährlich. 
* De Römers unner Konsul Gnaeus Papirius Carbo weert vun de Kimbern, Teutonen un Ambronen unner Boiorix un Teutobad slahn in de Slacht bi Noreia.

## Boren
* 
## Storven
114 v. Chr.

## Wat passeert is
* De Parthers nehmt to'n eersten Mol de Stadt Dura Europos in. De hett bit dorhen to dat Riek vun de Seleukiden tohöört. 

## Boren
* 
## Storven
115 v. Chr.

## Wat passeert is
* 
## Boren
* um 115 v. Chr. rüm: Marcus Licinius Crassus, röömschen Politiker († 53 v. Chr.)

## Storven
116 v. Chr.

## Wat passeert is
* 
## Boren
* 
## Storven
* 26. Juni: Ptolemaios VIII., Pharao vun Ägypten (* um 180 v. Chr. rum)
* Kleopatra II., Königin vun Ägypten (* um 185 v. Chr. rum)
117 v. Chr.

## Wat passeert is
* König Hiempsal I. warrt an de Siet maakt. So blievt in Numidien de Könige Adherbal un Jugurtha.

## Boren
* 
## Storven
118 v. Chr.

## Wat passeert is
* In Numidien geiht König Micipsa doot. De Römers deelt dat Riek in dree Deele. Könige weert Adherbal, Hiempsal un Jugurtha. 
 
## Boren
* 
## Storven
112 v. Chr.

## Wat passeert is
* Jugurtha nümmt Cirta in. Dat is de Hööftstadt vun Numidien. Achterna lett he König Adherbal an'e Siet maken un ok all Mannslüde, de in de Stadt leevt hefft. Bi düt Massaker kummt ok en Reeg vun röömsche Kooplüde um. Dor is de Senat vun Rom denn dwungen, in to griepen. So duert dat nich lang, un Jugurtha sien Krieg mit Rom geiht los. De duert vun 111–105 v. Chr..

## Boren
* 
## Storven
111 v. Chr.

## Wat passeert is
* Dat Röömsche Riek verklaart den Krieg an König Jugurtha vun Numidien. De Feldtog in Jughurtha sien Krieg unnernümmt Konsul Lucius Calpurnius Bestia.

## Boren
* 
## Storven
120 v. Chr.

## Wat passeert is
* Kimbern un Teutonen treckt vun Jütland un Noorddüütschland na Süden to.

## Boren
* 
## Storven
* um 120 v. Chr. rüm: Hipparchos, greekschen Astronom (+ um 190 v. Chr. rüm)
Chiralität

**Chiralität** is en Kunstwoort, dat vun’n greekschen Woortstamm χειρ~ „hand-“ afleidt is. Dormit warrt de Egenschop vun sünnere Systemen oder Saken betekent, dat jemehr Spegelbild nich dör Dreihn mit dat Original in Övereenstimmen bröcht warrn kann:

* Chiralität (Chemie)
* Chiralität (Physik)
Flemming Weis

**Flemming Weis** (* 15. April 1898 in Kopenhagen; † 30. September 1981 ok dor) weer en däänsch Komponist.

Weis hett van 1916 bit 1920 in Kopenhagen an dat dortige Königlich Konservatorium un dornah van  1920 bit 1923 an de Musikhoochschool in Leipzig studeert un wark af 1923 in sien Heimatstadt as Komponist, Lehrer, Organist un Musikkritiker. He hett twee Sinfonien (1942 und 1943), twee Ouvertüren, een Concerto för Striekorchester, kammermusikalisch Warken, Klaveer- un Örgelstücken, Chorwarken un Leder komponeert. 

## Born
*Alfred Baumgärtner *Propyläen Welt der Musik. Die Komponisten*, Band 5, 1989, ISBN 3549078358, S. 518

## Weblenken
* Weis bi answers.com (engelsch)
David Eggby

**David Eggby** (* 1950 in London, England) is en britischen Kameramann.

## Leven un Wark
Eggby is in London boren, is aver vun fröhe Kindheit an in Melbourne, Australien, opwossen. Mit sien Arbeit füng he as Fotograf bi de Royal Australien Navy an, güng denn aver na de austraalsche Feernsehprodukschoonsfirma Crawfords, wo he bi Produkschonen as *Homicide* oder *Matlock Police* mitarbeit hett. Sien Loopbahn bi’n Film füng 1979 mit *Mad Max* an. Mit sien opregen Opnahmen, de he ünner Insatz vun sien egen Gesundheit achtern op en gau Motorrad dreiht hett, hett he sien Dörbrook hatt. 

## Filmographie (Auswahl)

## Utteken
Eggby is bit hüüt (Stand: Februar 2011) tweemol mit Filmpriesen uttekent worrn:
* 2001: as *[[Kamermann vun’t Johr]]* vun de *[[Australian Cinematographers Society]]* för *Pitch Black*
* 2001: mit den *[[Golden Tripod]]* för *Pitch Black*

## Weblenken
* 
* Porträt un Interview bi kodak.com (eng.) (Indrag bi web.archive.org)
Eckard Koltermann

**Eckard Koltermann** (* 14. November 1958 in Wanne-Eickel) is en düütsch Bassklarinettist, Saxophonist un Komponist.
As Komponist is he Autodidakt un warkt in’t Grenzrebeet tüschen tietgenössisch  Kompositschoon un free Improvisation.

## Leven un Wark
Nah Studien vun de Musik-Ethnologie in Berlin un Bassklarinetten-Studien in Amsterdam bi Harry Sparnaay fung Anfang vun de 1980er Johren sien  professionell Musikerloopbahn an. Koltermann hett dat *Grubenklangorchester* un dat Klarinettenquartett Cl-4 mitbegrünnd. Van 1985 bit 2007 speelt he in Willem van Manen sien *[[Contraband (Big Band)|Contraband]]*, to de Theo Jörgensmann, sien langjohrig musikalischer Partner in dat *[[German Clarinet Duo]]*,  anhörrn dee. Midden vun de 80er Johren hett Koltermann ok in dat *Trio KoKoKo* mit Klaus Koch un Franz Koglmann arbeit. Van 1988 bit 1999 weer he musikalisch Leiter vun dat *[[Moerser Slott|Slott Theater Moers]]*. 2004 grünn he en eegen Quartett mit den Pianisten Stevko Busch, den Kontrabassisten Markus Conrads un Achim Krämer an’t Slagtüüch. Dat Quartett trett ok gemeensam mit Paul van Kemenade un Wolter Wierbos up.

Sien kompositorischen Warken umfaaten Big-Band Stücke in‘ modernen Jazzberiek, instrumental Kammermusik, Literaturvertonungen, Theater-un Danztheatermusik as ok dree Kammernopern un twee experimentelle Musikfilme. Sien Leedenschap is aber de Literaturvertonung.

## Diskographie (Utwahl)
* (1985) *Umtriebe* Eckard Koltermann & Kollegas
* (1986) *Good Night* Trio KoKoKo
* (1990) *Achtung wir senden* Eckard Koltermann Collage 11
* (2000) *Jan Klare / Eckard Koltermann* WDR Big Band
* (2001) *Pagine Gialle* Theo Jörgensmann/Eckard Koltermann
* (2006) *Here comes the moon* Eckard Koltermann Quartett

## Weblenken
* Eckard Koltermann Homepage
* Eckard Koltermann in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Personennaamdatei
Johann Christoph Demantius

**Johann Christoph Demantius** (* 15. Dezember 1567 in Reichenberg, Böhmen; † 20. April 1643 in Freiberg/Sassen) weer en  düütsch Komponist. 

Demantius studeer 1593 an de Universität Wittenbarg un weer dornah ünner annern 1597 Kantor in Zittau in de Oberlausitz un (af 1604) Kantor an de Freiberger Domschool. 

He hett to glieker Deelen Karklich un weltlich Warken komponeert. Besünners herutragend is sien Johannespassion för 6 Stimmen a cappella, de de musikalisch Form vun de Choralpassion to en vun hör letzt Blüten bringt.

## Literatur
* Walter Blankenburg, "Christoph Demantius".  *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, ed. Stanley Sadie.  20 vol.  London, Macmillan Publishers Ltd., 1980.  ISBN 1-56159-174-2 (engelsch)
* Walter Blankenburg/Dorothea Schröder: "Christoph Demantius", Grove Music Online, ed. L. Macy (Accessed July 3, 2007), (Registreeren moot ween) (engelsch)
* Gustave Reese, *Music in the Renaissance*.  New York, W.W. Norton & Co., 1954.  ISBN 0-393-09530-4 (engelsch)
* Manfred Bukofzer, *Music in the Baroque Era*.  New York, W.W. Norton & Co., 1947.  ISBN 0-393-09745-5 (engelsch)

## Weblenken
* Johann Christoph Demantius in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Personennaamdatei
Cypher

**Cypher** betekent

* Cypher, Musikgrupp ut de Nedderlannen,
* Cypher, Musikgrupp ut Australien,
* *[[Cypher (1997)|Cypher]]*, Film ut dat Johr 1997,
* *[[Cypher (2002)|Cypher]]*, Film ut dat Johr 2002,
* Sikorsky Cypher, US-amerikaanschen militäärschen nichbemannten Flaagkörper,
* Cypher Stent, Koronarstent, de Heelmiddels freesett,
* En Figur ut den Film The Matrix.

**Cypher** is de Familiennaam von

* Jon Cypher (* 1932), US-amerikaansch Schauspeler,
* Julie Cypher (* 1964), US-amerikaansche Speelbaasfro.
Mafia (Mehrdüdig Begreep)

**Mafia** betekent

* Mafia, fröher en Geheembund op Sizilien, hüüt en weltwiete Verbrekerorganisatschoon,
* Mafia, tansanisch Eiland in’n Indischen Oezean,
* Mafia, tansanisch Verwaltensbezirk,
* Mafia, Sellschopsspeel för 7 bit 20 Spelers,
* Mafia, Actionspeel för’n Reekner,
* Mafia, poolsche Popgrupp,
* MAFIA, Koppel vun Deenstprogrammen för numerische Software,
* *[[Mafia!]]*, Filmkummedie ut dat Johr 1998.
Magenta

**Magenta** betekent

* Magenta, helle rootvigelette Klöör,
* Magenta, Stadt in Noorditalien,
* Magenta, Gemeen in dat Département Marne, Frankriek,
* Magenta, Algorithmus to’n Verslöteln,
* Magenta, Musikgrupp ut Grootbritannien,
* *[[Magenta (Film)|Magenta]]*, Film ut dat Johr 1996,
* Flaaghaven Magenta, natschonalen Flaaghaven in Neekaledonien.
Mato Damjanović

**Mato Damjanović** (* 23. März 1927 in Djeletovci; † 12. Februar 2011 in Zagreb) weer en jugoslaawsch un kroaatsch Schachgrootmeester.

He kreeg 1962 vun de FIDE de Titel Internatschonaler Meester un 1964 nah sien Spood in Sotschi de Grootmeestertitel verleeht.

1960 nehm he för Jugoslawien an de Schacholympiade in Leipzig deel. 
 
## Turnierresultate
*1964 Sotschi *Tschigorin Memorial*: 2. Platz
*1969 Zagreb: 1. Platz
*1969 Amsterdam *IBM*: 4. Platz
*1970 Bad Pyrmont: 1. Platz
*1972 Zagreb: 2. Platz
*1974 Dortmund: 4. Platz

## Enkel Nahwiesen


## Weblenken

* FIDE-Koort (engelsch)
* Mato Damjanović up chessgames.com (engelsch)
Olympisch Winterspelen 1976/Iesflinkloop

Bi de **[[Olympisch Winterspelen 1976|XII. Olympisch Spelen 1976]]** in Innsbruck wurrn negen Wettbewerbe in‘t **[[Iesflinkloop]]** utdragen. 

## Mannlüüd

### 500 Meter




Datum: 10. Februar



### 1000 Meter




Datum: 12. Februar



### 1500 Meter




Datum: 13. Februar



### 5000 Meter




Datum: 11. Februar



### 10.000 Meter




Datum: 14. Februar



## Fruen

### 500 Meter




Datum: 6. Februar



### 1000 Meter




Datum: 7. Februar



### 1500 Meter




Datum: 5. Februar



### 3000 Meter




Datum: 8. Februar
Walter Booker

**Walter Booker** (* 17. Dezember 1933 in Prairie View, Texas; † 24. November 2006 in New York) weer en US-amerikaansch Jazz-Bassist. Sien Speel weer kenntekent vun stimmenähnlichen Inschuven, Glissandos un Tremolo-Techniken.

## Leven un Wark
Walter Booker truck mit sien Familie in de middlere 1940er Johren nah Washington, D.C..  In‘ College speel he in en Band Klarinette un Altsaxophon. In dat Johr  1959 fung he an, Bass to spelen. He weer domals in de glieker Eenheit in de US-Army, in de ok Elvis Presley Deenst maken dee. Nahdem he ut de Armee entlaaten wurrn weer, speel he in de fröh 1960er Johren mit Andrew White in Washington un dat *JFK Quintet*.

1964 gung Booker nah New York City, wo he in Donald Byrd sien Band arbeiten dee. Dornah speel he mit Ray Bryant, Betty Carter, Chick Corea, Stan Getz, Art Farmer, Milt Jackson, Thelonious Monk, Harold Vick un Sonny Rollins,  bevör he 1969 Liddmaat in dat Quintett vun Cannonball Adderley wurr, en Verbinnen, de bitt o de Dood vun Adderley 1975 andüern sull.  

In de Tiet dornah tour he mit dat Trio vun Shirley Horn dör de USA, an de Siet vun  Billy Hart. In disse Tiet hett Booker dat *Boogie Woogie Studio* in New York up, en Mekka för Musiker weltwiet. Van 1975 bit 1981 weer he  Begleitmusiker för Sarah Vaughan. In de 1980er Johren speel he mit Nat Adderley, Nick Brignola, Arnett Cobb, Richie Cole, John Hicks, Billy Higgins, Clifford Jordan, Pharoah Sanders un Phil Woods.

Booker weer mit de Pianistin Bertha Hope verheiraadt un Liddmaat vun hör Trio, in dat ok Jimmy Cobb mitspeelt. Tosätzlich Tosätzlich to sien eegen Quintett hett he de Formatschoon *Elmollenium* mit Bertha Hope, de de Pleeg vun dat Wark vun  Elmo Hope, Berthas fröheren Ehemann widmet weer. 

Booker is mit 72 Johr in Manhattan, New York City storven

## Diskographisch Hinwiesen
* Cannonball Adderley: *Country Preacher* (Capitol, 1969), *Inside Straight* (Fantasy, 1973), *Phenix* (Fantasy, 1975)
**Flying colors* mit John Hicks, Ricky Ford, Jimmy Cobb, 1980
**Interpretations* mit John Hicks, Ricky Ford, Jimmy Cobb, 1982
* Nat Adderley: *We Remember Cannon* (In & Out, 1989), *On The Move* (Theresa, 1983), *Blue Autumn* (Evidence, 1982), *Mercy, Mercy, Mercy* (Evidence, 1997) 
* Kenny Barron, John Hicks Quartet: *Rhythm-A-Ning* (Candid, 1990)
* Donald Byrd: *Blackjack* (Blue Note, 1967)
* Roy Hargrove: *Family* (Verve, 1995)
* John Hicks: *Inc. 1* (IW, 1994)
* Clifford Jordan: *Repetition* (Soul Note, 1984)
* Lee Morgan: *The Procrastinator* (Blue Note, 1969)
* Archie Shepp:*[[The Way Ahead]]* (Impulse, 1968)
* Wayner Shorter: *Super Nova* (Blue Note, 1969)

## Literatur
* Richard Cook, Brian Morton: *The Penguin Guide to Jazz on CD*. Penguin, Sixth Edition, London 2001
* Bielefelder Katalog 2001

## Weblenken
*All About Jazz
*Jazz Times
* Walter Booker in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Personennaamdatei
Eala Frya Fresena

**Eala Frya Fresena** is en freesch/oostfreescher Wahlspröök un zentraal Utdruck vun de Freesche Freeheit. He wurr an‘ Upstalsboom, en middelöllerich Versammelnsplatz dicht bi Auerk, vun de versammelt Freesen utroopen. 

## Översetten

De Spröök wurrd faken falsch mit  *Oh, ji free Freesen* oder *Heil free Freesen* översett, is aber völmehr en Ümkehren vun dat feudaal Ünnerwerfen vun dat in’t Knee gahn to verstahn. Disse Bedüüden kummt dorum de Översetten  *(Staht) up, (ji) free Freesen!* dichter. Dat eerst Wort *eala* find sück ok in de  Ooltengelsch Spraak as Interjektion ("Wohlauf!"), kann aber nich mit *Eala Frya Fresena* in en direkte Beziehung broch wurrn, dor da oldengelsch Diphthong *ea* in dat Oldfreesch en dehnten *a* entspreken dee. 

## Historie un Bedüüden

De historsch Betüügen vun den Spröök sett eerst laat in, un woll ok nich in  Ost-, man in Westfreesland (Freesland westlich vun de Lauwers). Nah P.&nbsp;Sipma (Eala Fria Fresena, Pompebledden&nbsp;19 [1948], S.&nbsp;21-24) is de offenbor spraaklich verdarvt Spröök in de Ooltfreesch Spraak nicht beleggt, man kummt to’n eersten Mal  1585 as *eele ffrye ffryse* bi C.&nbsp;Kempius up, denn 1617 as *Ela fria fresena/fresa* bi S.&nbsp;Siccama un toletzt 1686 bi S. A. Gabbema in de Form *Eela Fria Fresena*.

De Antwoort up *Eala Frya Fresena* is up oostfreesch Plattdüütsch de Utroop  *Lever dood as Slaav* De Utspröök is up Noordfreesch *Lewer duad üs Slav* togliek Wahspröö in dat noordfreesch Wappen.
Tommy Ladnier

**Thomas J. "Tommy" Ladnier** (* 28. Mai 1900 in Florenceville in Louisiana; † 4. Juni 1939 in New York City) weer en US-amerikaansch Jazz-Trompeter.

In sien berühmt, aber ok notorisch untoverlaatend Autobiographie *Really The Blues* hett hüm de Klarinettist Mezz Mezzrow as "*second only to [[Louis Armstrong]]*" betekent. Kann ween, dat disse Utssag en beten to hooch greepen is, aber Ladnier gellt to Recht as en vun de bedüüdenst Stilisten vun sien Instrument in’ traditionellen Jazz.

Ladnier wurr in Florenceville in’ US-Bundesstaat Louisiana boren, keem aber all in jung Johren in de "Weeg vun den Jazz", also nah New Orleans. As so völ anner jung Musiker ut sien Generation hett he de Stadt aber verlaaten, nahdem dat Vergnöögensveertel Storyville 1917 slooten wurrn weer, um Karriere in de Metropole Chicago to maken. Dor hett he denn wieder makt, sien Stil anhand vun sien Vörbiller Bunk Johnson un King Oliver to formen, un nehm 1924 to’n eersten Mal an en Plattenupnahm deel. 

In dat glieker Johr is Ladnier nah New York översiedelt un hett sück dor de Big Band vun Fletcher Henderson anslooten. Över ditt besünners  renomméeträchtige Engagement funn he 1925 den Weg in de Band vun den Pianisten Sam Wooding, de sück to dissen Tietpunkt funne hett, de Revue *Chocolate Kiddies* up hör Europa-Tournee to begleiten. Bi dat Berlin-Gastspeel hett denn ok ünner annern de jung Alfred Lion, de later dat Labels Blue Note Records grünnd hett, den amerikaanschen Virtuosen hört.

In de Verloop vun de laat 1920er un 1930er Johren speel Ladnier in de Bands vun Henderson, Wooding un Noble Sissle, mit de he jeweils ok immer weer in Europa Gastspeelen geev. Dorbi entstunnen upnahmen för dat Label Swing. Sien gröttsten musikalischen (un kommerziellen)  Spood harr he aber Midden vun de 1920er Johren mit de *New Orleans Feetwarmers*, de he tosommen mit den Saxophonisten un Klarinettisten Sidney Bechet leit hett.

Mit blots 39 Johr is Tommy Ladnier in New York an en Hartinfarkt storven.
Kabinett

**Kabinett** betekent

* Kabinett, en Achterkamer in’t Huus,
* Kabinett, en Sammlung an’n Adelshoff,
* Kabinett, en Koppel vun Lüüd, de dat Seggen in de Regeeren hebbt,
* Kabinett, den Prädikat vun’n Wien.

Kiek ok bi: Cabinet.
Bhekimpi Dlamini

**Bhekimpi Alpheus Dlamini** (* 26. November 1924 in’ Bezirk Hhohho; † 1. November 1999 in Mbabane) weer en swasiländsch Politiker un van 25. März 1983 bit 6. Oktober 1986 Premierminister vun Swasiland.

In‘ Tweeten Weltkrieg hett he in de Riegen vun de Allieerten Strietkräft kämpt. Dornah weer he Liddmaat vun den Swasiland Natschonalraat un hett in dat Departement vun den Premierminister arbeit. In de unruhig Tieden nah den Dood vun König Sobhuza II. stunn he up Siet vun de konservativ Liddmaaten binnerhalv vun de königlich Familie. As Prinz weer he buterdem Liddmaat in‘ Libandla, de beraden Versammlung vun den König, un in‘ Liqoqo (binner Raat ut föffteihn Liddmaaten vun de Königsfamilie un vun Stammeshööftlingen). De reformfründlich un süüdafrikafeendliche Lien vun Premierminister Mabandla Dlamini un vun de  Regentin Dzeliwe gefull hüm nich. He hett sück dorum an den Stört vun disse Personen bedeeligt un wurr dorför mit dat Amt vun den Premierminister belohnt. He hett den Verdrag vun Nkomati mit Süüdafrika in dat Johr 1984 för good befunnen. As 1986 de nee König Mswati III. an de Macht keem, wurr he ut dissen Grund entlaaten, verhaft, wegen Verschwörung tegen de Interessen vun den Staat in‘ März 1988 to föffteihn Johren Gefängnis veroordeelt un keem in’t Gefängnis. Aber all in‘ Juli vun dat sülvig Johr keem he weer ut de Haft free.
Malayalam

**Malayalam** (മലയാളം *malayāḷaṁ*) is en Spraak ut de dravidischen Spraakfamilie. Se wurrd vun ruch weg 33 Million Minschen vör allen in den Bundsstaat Kerala an de Süüdwestküst vun Indien snackt un is nah mit dat Tamil verwandt.
Brian Blessed

**Brian Blessed** (* 9. Oktober 1936 in Mexborough, South Yorkshire, England) is en britisch Schauspeler.

## Leven un Wark

Blessed nehm Schauspeelünnerricht an de Bristol Old Vic Theatre School. In de Johren 1962 bit 1965 weer he in de Feernsehreeg *Z Cars* to sehn, in de he nochmals 1978 uptreden is.

Sien eerst Filmrull speel Blessed in de britisch Familienfilm *The Christmas Tree* ut dat Johr 1966. In de Miniserie *The Three Musketeers* ut dat glieke Johr speel he de Rull vun den *Porthos*. In dat Filmdrama *Die Trojanerinnen* (1971) is he an de Siet vun Katharine Hepburn, Vanessa Redgrave un Geneviève Bujold uptreden. In de britisch Science-Fiction Serie *[[Mondbasis Alpha 1]]* speel he de Rull vun den Wetenschopler Mentor. In de Miniserie *Ich, Claudius, Kaiser und Gott* (1976) mit Derek Jacobi in de Hööftrull vun den Kaiser *Claudius* speel he de Rull vun Kaiser  Augustus.

In de SF-Film *[[Flash Gordon (1980)|Flash Gordon]]* speel Blessed an de Siet vun Sam J. Jones de Rull vun *Prinz Vultan*. In de Historienfilm Henry V. (1989) speel he an de Siet vun Derek Jacobi un Kenneth Branagh de Rull vun *Exeter*. In de Avendüererfilm Robin Hood: Prince of Thieves (1991) weer he as *Lord Locksley* neben Kevin Costner un Morgan Freeman to sehn. In dat Historiendrama *King Lear* (1999) speel he de Hööftrull vun de *König Lear* un für buterdem noch Regie. 

Groot Bekanntheit kreeg he 1983 dör sien utdrucksstark Dorstellung vun den fiktiven *Richard IV.* in de eerst Staffel (Middelöller) in de engelsch Sitcom Blackadder. Ok in de Feernsehreeg The Avengers is he uptreden. 

Blessed is mit de Schauspelerin Hildegarde Neil verheiraat un hett een Kind. He is ’n paschooneerten Bargstieger.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*
Quetschkommood

En **Quetschkommood** (ok **Treckbüdel** oder **Treckfiedel**) is en Musikinstrument dat ok Schipperklaveer nöömt warrt, vun wegen sien Tasten, to verglieken mit’n Klaveer, aver lütt noog dorför, dat en Minsch dat alleen drägen kunn. Dat maakt Töön mit de Luft darwegen dat Schuven un Trecken mit de Hülp vun en Pustersack. 
Towielen hett de Quetschkommood ok Knööp an Steed vun Tasten.
Utfunnen hett dat Instrument 1822 in Düütschland Friedrich Buschmann.

## Enkeld Nahwiesen
-
Hans van Helden

**Hans van Helden** (* 27. April 1948 in Almkerk) ist en ehmalger nedderlannsch Iesflinklöper. Dör Heirat kreeg he Anfang vun de 1980er Johren de franzöösch Staatsbörgerschap un gung af dor för Frankriek an den Start.

He weer aktiv in de Johren 1973 bit 1988. Glieks in sien eerst Johr kunn he bi de Mehrkampmeesterschapen in de Nedderlannen den 3. Platz belegen un bi de Europäisch Mehrkampmeesterschapen wunn he sogor de Sülvermedaille. 1976 und 1977 wunn he de nedderlannsch Meesterschapen un bi de Olympisch Spelen 1976 keem he över 1.500 m, 5.000 m un 10.000 m jeweils up den darten Platz, en Platz, de he ok bi de Weltmeesterschaften in’ Mehrkamp schaff. In 1976 hett he ok noch twee Weltrekorden över 1.500 m un 5.000 m.

Dornah weer dat aber mit grooten Spood aber ok vörbi, ok wenn he dornah noch bit 1988 an mehreren Europa- un Weltmeesterschapen un noch an twee Olympisch Spelen deelnehm, wobi he 1984 noch mal up Platz 4 över 1.500 m keem. 

## Weblenken
* SkateResults.com Hans van Helden bi Akateresults.com (engelsch)
* SportStatistieken.nl van Helden up Sportstatistieken (nedderlannsch)
Ida Njåtun

**Ida Njåtun** (* 6. Februar 1991 in Asker) is en norweegsch Iesflinklöperin. 

Siet de Saison 2010/2011 start se in de A-Grupp in’ Iesflinkloop-Weltcup un harr mit den tweeten Platz över 1500 Mter bi de ISU World Cup in Berlin hör best Platzeeren. 

## Weblenken
* Statistiken vun Njåtun bi ''Speedskatingnews''
* Fotos bi ''DESGphoto''
(14) Irene

**(14) Irene** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 19. Mai 1851 vun de engelsch  Astronom John Russell Hind  in London opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 6,3 

De Naam leit sück vun de Hore Eirene a, de in de Greeksch Mythologie de Verkörperung vun den Freeden dorstell.

Mit en Dörmeter vun 182 Kilometern hörrt Irene to de gröttere Asteroiden vun den Hööftgördel. He hett en  silikatriek Böverflach un wurrd de Grupp vun de S-Typ Asteroiden toordnt.

## Enkeld Nahwiesen
Gene Cherico

**Eugene Valentino „Gene“ Cherico** (* 15. April 1935 in Buffalo, New York; † 12. August 1994 in Santa Monica, Kalifornien) weer en US-amerikaansch Jazz-Bassist.

## Leven
Cherico fung an as Slagtüüchspeler, wessel aber denn up den Bass, as he dat Speel up dat Instrument as Therapie vun en Verletzung dör en Iesenbahnunfall während sien Militärtiet lernt hett. He studeer an dat Berklee College of Music in Boston, wo he de Pianistin Toshiko Akiyoshi kennenlernt hett, mit de he dornah faken tosommenarbeit hett, so bi hör Birdland-Upträe 1961 mit Charlie Mariano un hör Candid-Album *Toshiko-Mariano Quartet*.

He speel denn van 1957 bit 1959 in de Band vun Herb Pomeroy. In de 1960er Johren hett he ünner annern mit Gary Burton, Paul Desmond/Jim Hall, Maynard Ferguson, Red Norvo, Benny Goodman, George Shearing, Stan Getz (*Getz/Gilberto*, 1964 un *Nobody Else But Me*, 1965), Peggy Lee, Carmen McRae un Peter Nero (1966–1970) arbeit.

In de 1970er Johren gung he mit Frank Sinatra un Nancy Wilson up Tournee, hett mit Frank Strazzeri (1973, 1975), Louie Bellson, Lew Tabackin, Gerry Mulligan (1974), un Akiyoshi arbeit. Ansonsten weer he vör allen as Studiomusiker in Los Angeles un ok as Komponist tätig; so schreev he Deelen vun de Filmmusik vun Rod Serlings Serie *Night Gallery*. 1973 is he mit Terry Gibbs up dat Concord-Festival uptreden. Midden vun de 1980er wark he noch bi Upnahmen vun Bill Perkins mit. Denn hett hüm aber en Erkrankung an de  Non-Hodgkin-Lymphom to de Upgaav vun de Musikerkarriere dwungen, bevör he in‘  August 1994 storven is.

## Born
* Bielefelder Katalog 1988 & 2002
* Richard Cook & Brian Morton: *[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz Recordings]]*, 8th Edition, London, Penguin, 2006 ISBN 0-141-02327-9
* Leonard Feather and Ira Gitler, *The Biographical Encyclopedia of Jazz*. Oxford/New York, 1999, ISBN 978-0-19-532000-8

## Weblenken
* Nahroop in de New York Times
Leif Frimann Anisdahl

**Leif Frimann Anisdahl** (* 11. September 1937 in Drammen, Fylke Buskerud) is en norweegsch Grafik-Designer un Breefmarkenkünstler. 

He weer de Designer vun de letzt *[[Europamarke|Europa-Gemeinschaftsmarken]]* (CEPT) in dat Johr 1973.

## Weblenken
* Indrag bi Store Norske Leksikon
Delbert Lamb

**Delbert Thomas Lamb** (* 22. Oktober 1914 in Milwaukee, Wisconsin; † 25. September 2010 in Franklin, Wisconsin) weer en US-amerikaansch Iesflinklöper, de up de Sprintstrecke an meesten Spood harr. 

Bi de Olympisch Winterspelen 1936 in Garmisch-Partenkirchen keem he över  500&nbsp;m  up den 5.&nbsp;Platz, 1948 in St. Moritz wurr he över de glieker Streck sösst. 1969 wurr he in de *National Speedskating Hall of Fame* upnommen.

## Weblenken
* Bericht över sien twee Olympiadeelnahmen (engelsch)
* Delbert Lamb in de Datenbank vun Sports-Reference.com (engelsch)

## Enkel Nahwiesen
Dietrich Stobbe

**Dietrich Stobbe** (* 25. März 1938 in Weepers, Ostpreußen; † 19. Februar 2011) weer en düütsch Politiker (SPD). De Politikwetenschapler weer van 1977 bit 1981 Regeeren Börgermeester vun Berlin.

## Utbillen un Berop
Nah dat Abitur 1958 aan dat Athenaeum in Stood hett Stobbe Politikwetenschap an de Düütsche Hoochschool för Politik un an de Free Universität Berlin studeert un dor denn 1962 as Diplom-Politoloog afslooten. Dornah weer he Verwaltensanstellter. Af 1991 weer he in leiten Funkschoon bi en Beraderünnernehmen. 

Stobbe weer verheiraadt un harr twee Söhns ut en eerst Ehe. 

## Partei
Van 1960 bit to sien Dood weer Stobbe Liddmaat vun de SPD. Van 1979 bit 1981 weer he SPD Landsvörsitter in West-Berlin. Van 1977 bit 1982 hörr he den Bundsvörstand vun de SPD an. 

## Ämter un Mandaten
Van 1963 bts 1966 weer Stobbe Persöönlich Referent vun den Senator för Jöögd un Sport, Kurt Neubauer (SPD). 1967 wurr he Liddmaat vun dat Afordentenhuus vun Berlin. Dree Maand later weer Stobbe Parlamentarisch Geschäftsführer vun de SPD-Fraktschoon un af 1970 deren stellvertreden Vörsitter. 

1973 wurr he in den Senat vun den Regeeren Börgermeester Klaus Schütz as Senator för Bundsangelegenheiten un Bevollmächtigter vun dat Land Berlin bi den Bund beropen. An’ 2. Mai 1977 wurr he denn Nahfolger vun Schütz as Regeeren Börgermeester. In disse Funkschoon weer he den ok van’ 1. November 1978 bit 31. Oktober 1979 Präsident vun den Bundsraat.

Ünner Stobbe wurr de vun Ernst Reuter begrünnt Berliner Höörfunkreeg *Wo uns der Schuh drückt* instellt.

Bi de Wahlen to dat Afordentenhuus 1979 kunn sück de sozialliberale Koalitschoon ünner Stobbes Führung tegenöver de CDU ünner Richard von Weizsäcker behaupten.

Wiel en Nahwahl vun Senatoren an de fehlen Slootenheit vun de Koalitschoon ut SPD un FDP in’ Januar 1981 in dat Afordentenhuus nich klappen dee, is Stobbe togunsten vun Bundsminister Hans-Jochen Vogel torüchtreden. Mit dat Enn’ vun de Legislaturperiood 1981 is he ok ut dat Afordentenhuus utscheeden. 

1983 wurr he denn Berliner Bundsdagsafordenter bit 1990. 

## Weblenken

* [Dietrich Stobbe in de Katalog vun de [Düütsche Natschonalbökeree|Düütschen Natschonalbökeree]
* Körtbiografie Dietrich Stobbe
* Persöönlich Websteed
* Personennaamdatei

## Enkeld Nahwiesen
Jan de Natris

**Johannes ("Jan") Daniël de Natris** (* 13. November 1895 in Amsterdam; † 16.  September 1972 in Amsterdam) weer en nedderlannsch Footballspeler, de sien Land bi de Olympisch Spelen 1920 in Antwerpen as ok 1924 in Paris, vertreden hett. 

Dorbi kunn he 1920 mit de nedderlannsch Mannschap de Bronzemedaille winnen, ok wenn he in dat entscheedend Speel gar nich mehr dorbi weer, wiel he nah en Verletzung vörtied nah Huus schickt wurrn is. 

He hett insgesamt 23 Lännerspelen in de 1920er Johren makt. He speel för Ajax Amsterdam, Vitesse Arnheim un De Spartaan. 1929 hett he sien Karriere beend. 

## Weblenken
* Nedderlannsch Olympisch Komittee
Tremolo

**Tremolo** betekent

* Tremolo, en musikaalsche Vördragsangaav,
* Tremolo, en mechaansch Bodeel bi Gitarren,
* Tremolo, en akustischen Klangeffekt bi de Quetschkommood.
Blackout

**Blackout** betekent

* Utsetter, dat batse kumplette Verseggen vun en Tostand,
* Ohnmachtsspeel, Speel ünner Levensgefohr, dat vun junge Lüüd speelt warrt,
* The Blackout, Musikgrupp ut Süüdwales,
* *[[Blackout (Scorpions)|Blackout]]*, Musikalbum vun de Scorpions,
* *[[Blackout (Britney Spears)|Blackout]]*, Musikalbum vun Britney Spears,
* *[[Blackout (Rap-Album)|Blackout]]*, Musikalbum vun de Rappers Bizzy Montana un Chakuza,
* *[[Blackout (1985)|Blackout]]*, Feernsehfilm ut dat Johr 1985,
* *[[The Blackout (1997)|The Blackout]]*, Film ut dat Johr 1997,
* *[[Blackout (2007)|Blackout]]*, Film ut dat Johr 2007.
Leo VI. (Paapst)

**Leo VI.** (* in Rom; † wohrschienlich Februar 929) weer in dat Johr 928 för söben Maand un en paar Daag Paapst. Sien Naam bedüüd: *de Lööw* (latiensch).

Leo stamm ut en vörnehm röömsch Familie un wurrr, glieks nahdem Johannes X. dör de Senatrix Marozia, de damals de röömsche Politik beherrschen de, afsett wurrn weer, to’n Paapst ernannt. Dat Tietöller is ok as Pornokratie bekannt. Vör sien Ernennung to’n Paapst weer he Kardinalpresbyter vun Santa Susanna in Rom.

Ut sien Pontifikat sünd lediglich Maßnahmen överleefert, de de Metropolitanrechte vun Split in Dalmatien un Kroatien bedrapen. Sien Nahfolger wurr Stephan VII.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblinks
* Leo VI. in dat Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon
* Personennamendatei
Ludwig Abeille

**Johann Christian Ludwig Abeille** (* 20. Februar 1761 in Bayreuth; † 2. März 1838 in Stuttgart) weer en düütsch Pianist un Komponist.

Boren as Söhn vun en fürstlich Kamerdeeners kreeg Abeille sien musikalisch Utbillen bi  Antonio Boroni, Ferdinando Mazzanti un Johann Gottlieb Sämann an de Karlsschool in Stuttgart. 1782 wurr he dor Liddmaat vun de Hoffmusik, 1802 Nahfolger vun  Johann Rudolf Zumsteeg as Konzertmeester in Stuttgart un 1815 Hofforganist, bit he  1832 in den Ruhstand gung.

## Warken
Abeille schreev Klavier-, Kamer- un Gesangsmusiken as ok de  Singspelen *Amor und Psyche* un *Peter und Aennchen*.

**Amor und Psyche*, Singspeel 4 Akten. Libretto: Franz Karl Hiemer. Oorupführen: 18. Januar 1800 Stuttgart, Hofftheater
**Der Hausmeister*, Singspeel 2 Akten. Oorupführen: 1805 Stuttgart
**Peter und Aennchen*, Singspeel 2 Akten. Libretto: Franz Karl Hiemer, nah Charles Simon Favart *Annette et Lubin*. 29. September 1809 Ludwigsburg
* Fantaisie för Klaveer op. 4
* Konzert för Klaveeer 4-hännig & Orchester op.6
* Sonate för Klaveer to veer Hannen op. 22
* *Der Aschermittwoch* op. 11
* *Die entschlafene Liebe*, Lied

## Literatur
* [ADB:Abeille, Ludwig] |Rochus von Liliencron to Ludwig Abeille in  Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 1, Duncker & Humblot, Leipzig 1875, S. 7 f.

## Weblenken
* Abeille in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Indrääg to Johann Ludwig Christian Abeille in de Online-Katalog vun de Württembergisch Landesbibliothek Stuttgart
* Personennaamdatei
Hahl

**Hahl** () is en Deel von de Stadt Stood in Neddersassen, de twüschen de Binnenstadt un Haddörp liggt.

## Ümgegend

Hahl liggt twischen de Nedderelvbahn von Horborg na Cuxhoben in’n Noorden, de Bremervörer Straat in’n Oosten un Süüdoosten, de Bundsstraat 73 in’n Süden un den Haddörper Grenzweg in’n Westen. Haddörp in’n Westen un Wiepenkathen in’n Süden sünd all beid so bi een Kilometer von Hahl weg. De Binnenstadt von Stood liggt so 2,5&nbsp;km na’n Oosten.

Dat Water ut dat Rebeed flütt in’n Noorden över de Landwehr na de Haschenfleter Wettern af.

## Geschicht

Jüst as Haddörp un Wiepenkathen weer Hahl toeerst bloot en enkelt Buurhoff. Disse Hoff weer dor, wo nu de Krüzung von de Bundsstraten&nbsp;73 un 74 is. 1848 harr Hahl man fiev Hüüs un 20 Inwahners. Dat hett sik ok bet in de Tied von’n Tweten Weltkrieg nich ännert. To de Tied weren dat de Hööv von Konerding, Peters un Ropers, dat Gasthuus *Grüner Wald* un dat Goodshuus von dat Good Hahl. De Hüüs in Hahl sünd vör allen in de Johren 1950 un 1960 boot worrn in de Siedlungsbowies von de Tied. In’n westen Deel von Hahl höört de Hüüs to’n groten Deel bi’n sozialen Wahnungsbo.

### Inwahnertall

### Religion

Hahl is evangeelsch-luthersch präägt un höört to de Karkengemeen von de Markus-Kark in Hahl. Vördem de Karkengemeen 1965 grünnt worrn is, hett Hahl to dat Kaspel von de Cosmae-Kark in Stood tohöört.

För de Kathoolschen is de Hillig-Geist-Kark in Stood tostännig.

## Weertschop un Infrastruktur

In Hahl gifft dat en Tanksteed, twee Bankfilialen un en poor Supermärkt un Bomärkt. Ünner annern en Media-Markt un en Marktkauf.

De Filiaal von de Spoor- un Kreditbank Hammoh in Hahl hett 1966 apenmaakt.

### Soziale Inrichtungen

In Hahl gifft dat en poor Behinnertenheims, de von dat DRK bedreven warrt. Dor an anslaten gifft dat ok Behinnertenwarksteden, ünner annern en Wäscheree. Ans gifft dat noch en Olenhuus, de Markus-Kark, de 1966 boot worrn is, un en Karkhoff.

### Scholen

In Hahl gifft dat en Kita (1957 grünnt), en Kinnergoorn un de Grundschool Hahl. De Grundschool warrt ok as Butensteed von dat Vincent-Lübeck-Gymnasium bruukt. Bet 2000 sünd ok de Schölers ut Haddörp na Hahl na Grundschool gahn, bet Haddörp en egen Grundschool kregen hett. De School in Hahl hett nu nich mehr veer Klassen pro Johrgang, man bloot noch twee.

## Footnoten



## Weblenken
Hahl (Mehrdüdig Begreep)

**Hahl** betekent

* Hahl, Stadtdeel von de Stadt Stood in’n Landkreis Stood, Neddersassen.

**Hahl** is de Familiennaam von

* Albert Hahl (1868–1945), düütschen Koloniaalbeamten un Guvernör,
* Bernhard Müller-Hahl (1918–1985), düütschen Politiker,
* Hans Hahl (* 1906), düütschen Weertschopsfunkschonär,
* Lothar Hahl (1912–1941), düütschen Archäoloog,
* Nadine Hahl (* 1978), düütsche Schauspelerin,
* Nils-Gustav Hahl (1904–1941), finnschen Kunsthistoriker un Ünnernehmer,
* Riku Hahl (* 1980), finnschen Ieshockeyspeler,
* Theresa Hahl (* 1989), düütsche Lyrikerin.

Kiek ok bi: Haal, Hal.
Wiepenkathen

**Wiepenkathen** is en Dörp in de Gemeen Stood in Neddersassen. Dat hett so bi 4000 Inwahners. Bi Wiepenkathen höört ok de lüttje Oort Parlbarg.

## Geografie

De Oort liggt veer Kilometer süüdwesten von de Stoder Binnenstadt an de Bundsstraat 74.

De Swing flütt in’n Oosten so bi annerthalv Kilometer weg an Wiepenkathen vörbi.

## Historie

Ut Wiepenkathen gifft dat en Reeg Funnen ut de Vörtied, vör allen en groot Grafffeld ut de Bronztied.

Dat hüdige Wiepenkathen dükert 1204 as *Wiberkote* toeerst in de Oorkunnen op, as Hinnerk V. den Oort tohoop mit Haddörp an dat Klooster St. Marien schenkt hett. 1848 harr dat Dörp 29 Hüüs un 170 Inwahners.

1972 is de Oort bi de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Stadt Stood worrn.

### Inwahnertall

### Wapen

Dat Wapen von Wiepenkathen wiest op sülvern Grund en blauen Striepen von baven na ünnen. Op den Striepen liggt en sülvern Fuustkiel.

### Religion

Wiepenkathen is evangeelsch-luthersch präägt un höört to de Karkengemeen von de Markus-Kark in Hahl. Vördem de Karkengemeen 1965 grünnt worrn is, hett Wiepenkathen to dat Kaspel von de Cosmae-Kark in Stood tohöört.

## Politik

Wiepenkathen is Deel von de Stadt Stood, hett aver as Oortschop en egen Oortsraad un Oortsbörgermeester. De Oortsraad hett 15 Maten.

Oordsbörgermeester is Horst Deede.

## Kultur

### Verenen

De Schützenvereen Wiepenkathen is 1952 grünnt worrn. De Freewillige Füürwehr gifft dat siet 1928. De Sportvereen TSV Wiepenkathen hett sik 1924 grünnt un 1934 wedder oplööst. He is denn aver 1950 wedder neegrünnt worrn. Ans gifft dat an Oortsverenen noch den Tennis-Club Wiepenkathen un en Choor.

## Weertschop un Infrastruktur

In dat Dörp gifft dat en Filiaal von de Spoor- un Kreditbank Hammoh. 1913 is in Wiepenkathen mit de *Spoor- un Dorlehnskass Wiepenkathen* en egene Bank grünnt worrn, de 1965 dör Fusion mit de Spoor- un Kreditbank Hammoh tohoopgahn is.

### Verkehr

Afsehn von en lütten Weg na Lütt Thun is Wiepenkathen bloot över de B&nbsp;74 mit annere Öörd verbunnen. De B&nbsp;74 drippt sik in’n Noorden von dat Dörp mit de B&nbsp;73. Na Süden is de Oort över de B&nbsp;74 mit Swing un Hogenoh verbunnen. Na Westen to is Wiepenkathen dör dat ole Wittenmoor afslaten un na Oosten to dör de Swing.

Per Bus is dat Dörp över de Lien 2009 mit Stood verbunnen. De nächste Bahnhoff is de Bahnhoff Stood an de Nedderelvbahn.

### Scholen

Wiepenkathen hett en Grundschool mit 183 Schölers un 20 Schoolmeesters in negen Klassen (Schooljohr 2010/2011). De School dükert 1741 toeerst in de Oorkunnen op. 1937 is de ole School afbrennt un denn an sien hüdige Steed an de Ole Dörpstraat un Swinger Ackerweg nee boot worrn. 1969 is de School von en Volksschool in en Grundschool ümwannelt worrn. De Middelschool weer denn in Hohenwedel oder för dat Gymnasium de Vincent-Lübeck-School in Stood.

## Literatur

* Jürgen Bohmbach: *Wiepenkathen: Dorf zwischen Moor und Heide. eine Orts- und Schulchronik.* Stood 1991

## Footnoten



## Weblenken
Groot-Steernbarg

**Groot-Steernbarg** () is en Dörp in de Gemeen Hammoh (Samtgemeen Olendörp-Himmelpoorten) in’n Landkreis Stood, Neddersassen.

## Geografie

Groot-Steernbarg liggt an de Süüdkant von dat Kedener Moor. Twischen Groot-Steernbarg un Stodermoor liggt de Roodslamm-Deponie von dat AOS-Wark in Bützfleet.

Dat Water ut dat Rebeed flütt in’n Noorden över den Borgbeekkanaal af un in’n Oosten över de Haschenfleter Wettern.

## Historie

In Groot-Steernbarg gifft dat Hünengräver ut de Vörtied, de *Stellbargen*. De Oort sülvs is aver eerst 1892 as Moorkolonie op 742 Hektar un as Stratendörp grünnt worrn. Dat hett toeerst *Hoochmoor* heten, un 1905 sien hüdigen Naam kregen. De Stellbargen sünd ok eerst 1913 ut dat Moor opdükert, as dat entwässerte Moor tohoopsackt is. De Boden is in de eerste 14 Johr na 1892 üm 2,95 Meter sackt.

An’n 1. Oktober 1938 is de Hoff Lütt-Villah, de vörher to de Gemeen Eenstellige Hööv tohöört hett, Deel von de Gemeen Groot-Steernbarg worrn.

Siet de Gemeenreform in Neddersassen 1972 is Groot-Steernbarg Deel von de Gemeen Hammoh.

An’n 10. Juli 1984 is in Groot-Steernbarg en F-104 Starfighter von de Bundswehr mit en utfullen Motoor dalkamen un in en Buurhuus stört. Dree Lüüd sünd dorbi doodbleven un twee Lüüd sünd swoor verletzt worrn. Den Piloot is nix passeert.

### Inwahnertall

### Religion

Groot-Steernbarg is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Marienkark in Himmelpoorten.

För de Kathoolschen is de Hillig-Geist-Kark in Stood tostännig.

## Verkehr

Groot-Steernbarg is över lüttjere Straten mit Stodermoor in’n Oosten, Hammoh in’n Süden, Ritschermoor in’n Noorden un in’n Westen de Öörd Hammohermoor, Borg un Engelschopp verbunnen.

## Footnoten
121 v. Chr.

## Wat passeert is

## Boren
* 
## Storven
* Gaius Sempronius Gracchus, röömschen Volkstribun (* 153 v. Chr.)
Dierk Anton Witte

**Dierk Anton Witte** (in all Urkunnen blot man *Dietrich Anton Witte*; * 3. März 1667 in Veern; † 15. Februar 1742 in Imßen, Land Wusten) weer en lutherschen Pastor, Proovst un Frund un Kenner vun de Freesche Spraak. He keem an'n 3. Juni 1694 na Imßen an de Bartelmees-Kark un is dor bleven bit up sien Dood. Sunnerlich for dat Wusterfreesch is he wichtig, vunwegen datt he een vun blot man twee Wöerlisten verfaat' hett, de dat in düsse Spraken hüdigendags noch gifft. Düsse List is mit de Hand schreven un liggt hüdigendags in de Königliche Bibliothek in Kopenhagen. Vunwegen datt sien Pastorenhuus 1715 afbrennt is, is an to nehmen, datt de List eerst later schreven wurrn is. In Weddewarden geev dat um 1740 rum noch en poor ole Lüde, de Freesch mit'nanner snacken döen. Witte weer as Pastor vun Imßen ok for Weddewarden tostännig. He hett dor denn en lüttjet Freeschet Wöerbook tohopenstellt un harr sik ok vornahmen, en freesche Grammatik to schrieven. Um 1770 rum weern düsse *Collectanea* verlaren gahn un numms wüss, wo se afbleven weern. De Wöerlist (dat „Wöerbook“) düker eerst gegen 1900 wedder up, as dat in de Bökeree in Kopenhagen funnen wurrn is. Dierk Anton Witte is in de Karken in Imßen begraven. 

Vun Witte stammt de eenzigste Satz, de bit up düssen Dag in Wusterfreesch överlevert is. He schrifft up de sesste Siete vun de Handschrift in Kopenhagen:

:***Kma wit hart ick will di wit tell***

Up Platt heet dat: „Kumm man her, ik will di wat vertellen“

## Kiek ok bi
* List vun Wusterfreesche Wöör (Kopenhagensche Handschrift)
* Lüder Westing

## Belege


## Literatur
### Borns
* Dietrich Anton Witte: *Einige Wurst Friesische Wörter* (Handschrift), Königliche Bibliothek Kopenhagen, Ny Kgl. Saml. 171

### Sekundärliteratur
*  Möllencamp, Rudolf: *Die friesischen Sprachdenkmale des Landes Wursten*. Bremerhaven  1968.
* von der Osten, G.: *Geschichte des Landes Wursten*, 1922² (tweete Uplage von Robert Wiebalck)