open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vereniging Oudheidkamer Twente

De **Vereniging Oudheidkamer Twente** is een Verein, de sik för dat Uutforsken van de Regionaolhistorie in Twente insett. De Verein grünne sik 1905 mit de Afsicht Dokumente to regionaole Historie un Kultuur to sammeln un dat Uutforsken to dat Thema to föddern. To’n Beginn arbeide de Verein eng mit dat Rieksmusuem Twente tohaupe.

## Historie
Den 28. Oktober 1905 kemen H.B. Blijdenstein, J.J. van Deinse, J.H. van Heek un mr. G.J. ter Kuile kemen in Eanske tohope, daaröver to beraden een Verein för twentske Regionaalhistorie un -kultuur to grünnen. De Grund was de Wunsk ene Kollektschoon aule Münten van de Familie Van Doorninck uut Zwolle siäker ünntertobrengen. 

Dat dat Grünnen van een niegen Verein in’n Gang kümmt stellen enen Vüörslag för Statuten up, in de se bestemmen, dat de Verein ene Antiquitätenkamer (oudheidkamer) in Eanske uprichten, in Stand haulen, vergröttern un allgemeen togänglik maken sall, de allens wat wit de Historie un de Lüüd in Oaveriessel, besünners in Twente to doon het, föddern sall. De sammelten Objkete söllt enen Indruck van dat Liawen in aulen Dahgen vermiddeln. 

To’n Beginn wärke de Antiquitätenkamer eng mit dat Rieksmuseum Twente tohaupe. Dat Tohauparbeiden was 1993 to Enne. De Verein gung tohaupe mit de Twentse Academie in dat Van Deinse Instituut up, dat later een Deel van dat Museum Twentse Welle worrn is. 2007 is besluoten worrn wedder as aparten egen Verein wieder to maken. De Kollentschoon van de Vereniging Oudheidkamer Twente bleev man as Leigaowe in dat Musuem Twentse Welle. 

## Literatur

* J.J.H. Meijer:Honderd Jaar Behoud Twents Erfgoed - Vereniging `Oudheidkamer Twente' 1905-2005. 2005, Van Deinse Instituut - Eanske. .
* ''Oudheidkamer blaast historisch tijdschrift 't Inschrien nieuw leven in'', Tubantia, 6. Dezember 2007

## Weblenk

* Webstia van de ''Vereniging Oudheidkamer Twente''
Benny Holtrop

**Benny Holtrop** (* 14. September 1938 in De Jouwer) is en westfreesk Schriever uut de Nederlannen, de up Westfreesk un Stellingwarfs schrivt.

## Leven
Holtrop is bit to sien 21. Levenjaars in en streng reformeert Huushollen groot worden. Sien Öllern weren in de ''Nationaal-Socialistische Beweging'' (NSB), ene faschistiske un natschonaalsozialistiske Partei in de Nederlannen. He arbeidde lang Tied as Schoolmeester un begunn 1993 up Westfreesk un Stellingwarfs Gedichten un Geschichten to schrieven.

## Wark

* *De teloargong fan Eden* (2005)
* *Mooi veur joker* (2001)
* *Gezichten aachter matglas* (roman, 1996)
* *Lyts ferdomme* (1995)
* *Van twie kaanten* (versen, 1995)
* *Skarsterlân by Sikko Mulder* (1995)
* *Skriuwersmiel 1994* (1994)
* *De boarstrok fan Fenna* (1994)
* *De smaak fan narkoaze* (1993)
* *In appel foar ûnderweis : fragminten út in libben* (1993)
* *Keallepoaten en koarstekoeke* (versen, 1989)
* *Fuorgen yn mul sân* (versen, 1989)
* *Rock 'n Roll Ma Non Troppo, symfony yn trije kleuren*

## Priesen

* Rely Jorritsmapriis 
*: 1993, för *De smaak fan narkoaze*
*: 1994, för *Lyts ferdomme*
*: 1995, för *It pypke kryt*
*: 1996, för *Luside ynterval*

## Kiek ok bi

* List van plattdüütsken Schrievers
Klaas Knillis Hofstra

** Knilli(e)s Hofstra** (* 26. April 1959 in Oosterwoolde) is en nederlandsken Dichter, Speelbaas un Moderater. He schrivt besunners in sien Moderspraak Stellingwarfs, man ok up Grönnegs un Nederlandsk.

He broch dree Stellingwarfse Gedichtbannen, twee Gedenkboken un seven Theaterstücken so as ok verscheden Kolumnen in Bladjes un Tiedschriften.

He her faken dat botanisk Festival *Dichters in de Prinsentuin* as Moderater präsenteert. He is Lidd in de Dichtclub in Grönneng, wo he ok leven deit.

## Weblenk

* ''Klaas Knillis Hofstra'' in de Nederlandse Poëzie Encyclopedie
Daor Klept de Klokke Weer

***Daor Klept de Klokke Weer*** is en nederlandsk-neddersassischen Kortfilm mit en Spöölduur van 30 Minuten un de eerst Film up Stellingwarfs. De Historiker Thomas Rover het de Film up Initschativ van de *[[Stellingwarver Schrieversronte]]* dreit.

De Kortfilm het H. Hoogeveen sien Romaan mit de sülve Titel as Grundlaag un vertellt de Freeheidsstried tegen de sassische Hartog Albrecht in de Stellingwarven um 1500.

## Afloop
1499 plünnern Söldners uut dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon de Stellingwarven. Se staan in de Deenst van Hartog Albrecht van Sassen, de en Jaar tovören de Herrskupp övernommen harr. De Buur Franke beslütt mit en Schaar Lieksinnigen to de Wapens to griepen, tegen de butenlandsk Indringers to fechten un de daarför  to sorgen, dat de Stellingwarven sülvststännig bleven. 

De Stried was man vergeevs, denn de Övermacht van de Sassen was to groot. Franke un sien Mannen moten hörs Stried tegen de Sassen upgeven un de Stellingwarven worden en för all Maal en Deel van Freesland ünner de Herrskupp van de sassisken Hartogen. 

## Produktschoon
De Initschativ för den Film keem van de Stellingwarver Schrieversronte, de mit en Stellingwarfs Film den neddersassisk Dialekt in de Stellingwarven stütten wull. Dat Thema söchte sük de Schrieversronte uut, üm dat se menen, dat de Stellingwarvers allgemeen meest nix över düt Stremel uut de Historie van de Regioon afweten doon. Daarum nemen se de Romaan *Daor Klept de Klokke Weer*, den H. Hoogeveen 1959 ruutbrocht harr, as Grundlaag för de Film.

De Speelbaas Sietske Bloemhoff van de Schrieversronte keem mit den jungen Historiker Thomas Rovers uut Grönnneg in Kontakt, de för sien Masterarbeid en Skript för en historisk Film över italieenske Söldner, de in de Tachtentigjarige Oorlog in dat spaanske Herr in de südelk Nederlannen denen. Rovers leeste dat Book van Hoogeveen un schreev up Grundlaag van de Romaan en Filmskript. He brochte sük dann sülvst de Umgang mit Kamera un de Filmontage bi un maakte de Film glieks der achteran meest vullstannig egenhannig.

De Höövdrullen spölen Dirk Nijk, Lute Evert Wedekind, Emma Winter un Evert Pultrum, de sük up Upropen van de Schrieversronte in lokaal Bladen un sotschaal Medien un Anfragen bi Laienspööldelen mellen. 

De Film word in de Sömmer 2017 in acht Dagen in de Delleboersterheide, de Aekingerzaand, bi de Klockenstool in Ni’jberkoop, up de Borg Stoutenburght in Blesdieke un in dat Drentske Museumsdörp Orvelte opnommen.

Der achtern het Rovers in good en Jaar dat opnommen Materiaal to en Film tosamensneden. De Kosten hebben verscheden Organisatschonen, Bedreven un Personen dragen. De Verband ''It Fryske Gea'' geev Verlööf in dat Natuurschuulrebeed Delleboersterheide to dreien.

De Film harr de 21. Februar 2019 sien Premieer bi de Slieker Film in Liwadden un word dann up allen Basisscholen un wiedergaan Scholen in Oost- un Weststellingwarf vörspöölt.

## Borns

* Karin de Mik: *Film belangrijk voor identiteit Stellingwerven*, yn: de *[[:fy:Ljouwerter_Krante|Ljouwerter Krante]]*, 14 febrewaris 2019, s. 27.

## Kiek ok bi

* List vun plattdüütsche Films un TV-Serien
Hendrik Johannes Bergveld

**Hendrik Johannes Bergveld** (* 20. Dezember 1902 in Appelsche, † 14. Oktober 1966 in Oosterwoolde) was en nederlandsk Schriever, Dichter, un Heimaatförsker, de Körtgeschichten unGedichten up Stellingwarfs schreev. 

He tellt to den wichtigsten Stellingwarfs Schriever in de 20.&nbsp;Jhd. He schreev man ok Artikels över Heimaat- un Volkskunn up Nederlandsk. 

## Leven un Wark
Hendrik Johannes Bergveld keem 1902 in Appelsche in de Süüdoosthook van de Stellingwarven up de Welt. Al vör de Twede Weltkrieg schreev he Körtgeschichten, Riemsels un Gedichten, de he in de Tiedschrift ''De Oost-Stellingwerver'' ruutbroch. 

Na de Krieg schreev he in dat Blad ''De Nieuwe Oost-Stellingwerver''. He schreev neet alleen Literatuur, man ok över Stellingwarver Volks- un Heimaatkunn. Tosamen mit Martnus Bakker gellt Bergveld as en van de wichtigsten Schrievers för de Stellingwarfs Literatuur in dat 20. Jhd. 1949 keem sien bekannt nederlandsk Artikel *De Stellingwervers en Hun Dialect* in de ''Drentsche Volksalmanak'' ruut. In den 1950-er schreev de dat ''Stellingarfs volkslied''. 

He bleev 1966 twee Maanden vör sien 64. Boortsdag dood.

De groot Deel van Bergveld sien Wark wurr posthum van de Stellingwarver Schrieversronte in de Sammelbannen *De Oolde Pook* (1971) un *Klaeterjaegers* (1976) ruutgeven. 2013 broch Henk Bloemhoff un de Stellingwarver Schrieversronte de Sammelband *Bergveld Lest Veur uut Eigen Wark* mit allen Warken uut de beiden Banden, de tovör ruutkemen, un Aritkels, de betto nich afdruckt worden. 

## Andenken
Bergveld bruuk för sien schreven Warken ene konsequente Schrievwies, de Bergvelds Schrievwiese. Se sluut an de Drentsken Schrievwiesen un de Nederlandske Schrievwies an. In de 1970-er Jaren het de Stellingwarver Schrieversronte sien Schrievwies övernommen un se 1976 as offitschelle Schrievwies för dat Stellingwarfs fastleggt. 

1981 begünnen de Gemeenden Ooststellingwarf un Weststellingwarf de H. J. Bergveld-Pries för schreven un spraken up Stellingwarfs to vergeven.

## Warken

* 1949 – *De Stellingwervers en Hun Dialect* (in: de *Drentsche Volksalmanak*)
* 1971 – *De Oolde Pook,* Kulturele Raod van Oost-Stellingwarf
* 1976 – *Klaeterjaegers*, Stellingwarver Schrieversronte
* 2013 – *Bergveld Lest Veur uut Eigen Wark*, Stellingwarver Schrieversronte, ISBN 978-90-6466-168-6

## Kiek ok bi

* List van plattdüütsk Schrievers
Andre Bralts

**Andre Bralts** (* 1945 in Eksel, † 29. August 2010 in De Wylgen) was en nederlansk Schriever, Redakteur un Singer. He schreev un sung up Westfreesk un Grönnengsk.

Na en afbraken Nedderlandistikstudium an de Rieksuniversität Grönneng, begunn ok weer in Grönneng Frisistik oto studeren. He sloot sien Studium mit en Arbeid över de Lyrik vun Jan J. Bijlsma af.   

Bet 1995 harr he ene regelmatige poleemsk Kolumn in de westfreesk Tiedschrift ''De Strikel''.   

Na dat *De Strikel* instellt wurr, wennde he sik dat Schrieven van Musik up Grönnengsk to. In de 1970-er wurr he tosamen mit Paul Morris as André Barré in dat Duo Paul & André bekannt. Later keem de Akkordeonspeler Joop Douwma daarbi. 2000 grünnden he un Douwma de Band *Waorom Nait*. Hör bekannst Leed is *Hol mie tegen*. Mit Sido Martens un Trienke Martens broch he de CD *De keuning te ryk* ruut. 

## Diskografie

* *De keuning te ryk*
* *Wat ik altied mooi von* (mit Sido Martens, 2009)
Roel Oostra (Schriever)

**Roel Oostra**, mit vullen Naam **Roelof Jacobs Oostra** (* 29. August 1921 in Oosthem, 20. November 2025)   weer en nederlandschen Schriever un Speelbaas van de westfreesche Kabarettgrupp ''De Spinnekop''. He schreev ok op för dat ''Stellingwarfs kabberet'' up Stellingwarfs.

## Leven
Roel Oostra gung in Wolvege op School, 1962 wurr Oostra Direkter van dat Kultuurzentrum ''De Lawei'' in Drachten un weer hier 25 Jaren lang aktiv. 1971 kreeg de he Freesche Presspries. Twüschen 1996 un 2002 schreev un produzeer Oostra noch fiev Programmen up Stellingwarfs för dat *Stellingwarfs kabberet.*

2008 nööm dat Kultuurzentrum *De Lawei* de lütte Saal in dat Zentrum *Roel Oostra-Saal*. 2021 fier he sien 100. Boortsdag.

## Footnoten
Roel Oostra

**Roel Oostra** is de Naam von

* Roel Oostra, westfreesch Schriever un Speelbaas,
* Roel Oostra, nedderlandsch Moderator un Journalist.
Johannes Peetsma

**Johannes Peetsma**, bekannt as **TikTok Tammo**, (* 10. März 1990 in Midwolle) is en nederlandsk Influencer un Musiker, de in de Tied van de Coronapandemie mit sien satirisk Sketchen över de ruug un klunterig Grönneger. 

## Leven un Wark
Peetsma gung up de Popakadmie in Liwwadden un grünn mit sien freesch Kommolitoon Marius van der Leij en Band. Wegen de Coronapandemie kunnen se nich meer uptreden un dreiden daarum Tik Tok-Sketchen un dachten sik Tik Tok Tammo mit satirisken Sketchen över de ruug un klunteirig Grönnegers. In dat Vörjaar van 2023 gung Peetsman mit Leder van Ede Staal op Tournee. Peetsma wunn verscheden Priesen för sien Insatt för de Grönneger Dialekt.

## Borns

* Leeuwarden Courant, 21-1-2023, TikTok Tammo zingt Ede Staal: Tussen Melancholie En Bombast ''Riedplachte op 4-4-2023''
* Dagblad van het Noorden, 20-11-2023, Haide Bliksem Award voor TikTok Tammo ''Riedplachte op 4-4-2023''
* Dagblad van het Noorden, 9-10-2021, Alsof ik door de graanvelden van Oost-Groningen loop’ ''Riedplachte op 4-4-2023''
Stellingwarver Schrieversronte

De **Stichting Stellingwarver Schrieversronte** is en Organisatschoon för Taal un Literatuur up Stellingwarfs, so as ok Kultuur un Historie van de Stellingwarven. Mit um un bi 1.300 Leden is de Organisatschoon de grootste nederlandsk-nedersassisch Streektaalorganisatschoon in Nederland. De Stichting Stellingwarver Schrieversronte sitt in binnen de Gemeend Ooststellingwarf in dat Doörp Berkoop. De Organisatschoon is 1972 grünnt worden.

## Warkrebeed
De *Schrieversronte* befaat sük alleen mit dat Stellingwarfs binnen de Provinz Freesland. Dat Stellingwarfs in Overiessel liggt in dat Rebeed van de Iesselakademie  in Kampen, wiels dat  Stellinwarfs van Drenthe in dat Huus van de Taol in Beilen versorget word. Alle dree Organisatschonen bünd Deel van SONT, de Bund van Streektaalorganisatschonen in dat Nedersassische Taalrebeed.

## Publikatschonen up Stellingwarfs
De Stichting maakt verscheden Uutgaven van Stellingwarver Boken mögelk. Sowal för vullwassen Lüüd as ok för Kinners kommt jeed Jaar Titles ruut. De Stellingwarver Schrieversronte givt ok de Stellingwarfs Tiedschrift *De Ovend* ruut. Dat Blad kummt, sieddem dat de Organisatschoon grünnt worden is, in sess Uutgaven dat Jaar ruut.

## Dat Stellingwarfs Woordenbook
Vanof 1975 het dat *Instituut veur Stellingwarver tael en kultuur* mit dat Nedersaksisch Instituut an de Rieksuniversität Grönnen, an de Uutgaav van een groot Stellingwarfs Woordenbook warkt. Na een jarenlang Anloop kwam 1994 de eerst Deel van dat *Stellingwarfs Woordeboek* ruut. Dat weer Deel II mit  de Woorden van F  bet K. 1997 keem de Deel III, van L bet R un 2001 Deel IV, van S bet Z.  Toletzt keem 2004 Deel I mit de Woorden van A bet E.

## Weblebk

* Stichting Stellingwarver Schrieversronte
Sallands Volksleed

Dat **Sallands Volksleed** is de regionale Hymne (volkslied) vun Salland, de B. H. Brouwer komponeert het. 

## Text
: De Text vun dat Leed is:

: *In de darpen met bargen en busse*
: *van oons Oaveriessels laand,*
: *Is zo rustig en kalm nog et leaven*
: *en ie veult nog de Saksische baand.*

: *Sallaand, woar Iessel en Regge*
: *eur weg zeukt langs diek en langs wal.*
: *Ik verlang' noar oew heed en oew busse,*
: *<nowiki/>'t Is et laand det mie geet boavenal!*

: *Sallaand, Sallaand, hier is mien stea,*
: *woar ‘t leaven verdan geet*
: *in röste en vrea!*

: *Noe wal duzenden joaren ‘eleden*
: *leep'n beeste vrie in ‘t rond.*
: *Tut de mens' kwam met hebb’n en holl’n*
: *uut et Oosten noar Sallaandse groond.*

: *are wön mangs wal e-offerd un de hebbt dat nich mehr afkregen.*
: *Kark von dat Kaspel is de Sankt Jørgens Kirke in'n Oort St. Johannesborg.*
: *"n Süüdoosten geiht de Kreisstraat 13 na Bremervöör un in't Noorden löppt se över dat Dörp an.*
: *Oort liggt an de Werser un hett en egene freewillige Füürwehr.*

: *sünd denn in de Tied vun'n Middeloller un later ok vondaag noch veel bruukt.*
: *Naam vun de Stadt kummt ut dat latiensche Woort „Jesus" („Christus", dt.*
: *Oort liggt an de L 103, bi dat Dörp Mekelborg-Vörpommern.*
: *gifft en ganze Reeg vun verschedene Formen, de sik faken noch mol ännert.*
Halstenbek

## Historie
Funnsaken wiest, dat in Halstenbek all in de Steen-, Bronze- un Iesentiet Lüüd leevt hebbt. Eerst schrifftlich nöömt ward dat Dörp 1296. Dat höört eerst to de Graafschaft Holsteen-Pinnebarg un vun 1460 an to Dänemark.

In de Kriegen vun de 17. un 18. Johrhunnert weer Halstenbek mehrmol plündert. Mit de Industrietiet wurrn de Boomschulen wichtig, besünners na den Hamborger Brand 1842. 1867 kaam dat Dörp na Preußen un kreeg 1883 en Bahnhoff.

In beide Weltkriegen hett Halstenbek groot Schadden afkriegen. Na 1945 stunn dat unner brittsche Besatzung. Later kamen niee Gewerbegebieten, un mit de A23 wurr de „Woonmeile“ oder „Möbelmeile“ bekannt.

## Naam-Herkunft vun Halstenbek

De Naam Halstenbek lett sik in de Schriefform Halstenbeke bit na 1296 torüggverfögen. Ok in späteren Karten vun 1650 un 1730 doken annere Formen op, as Halsebeck oder Halsebek. De Naam sett sik tosamen ut dree Delen: *Hal* (gotisch vun Hal/Hallus), *sten* (plattdüütsch vun Steen) un *bek* (vun Bach). Dorüm bedüüdt Halstenbek „**Steenbach**“ oder wortwörtlich „**Steensteenbach**“.

*
Norbert Hof

**Norbert Hof** (* 2. Februar 1944 in Wien; † 4. Juli 2020) weer en  öösterrieksch Footballspeler, de meestens as Afwehrspeler oder in’t Middelfeld insett wurr.

## Karriere
Sien Loopbahn fung bi den Wiener Sport-Club an, för den he van 1962 bit 1964 spelen dee. Denn hett he för een Saison bi Wacker Wien speelt un kehr denn 1965 to’n Wiener Sport-Club torüch. Nah veer Johren hett he den Vereen weer verlaaten un he wessel 1959 in de düütsch Football-Bundsliga to’n Hamborger SV. To de Saison 1970/71 speel he weer bi den Sportclub Wien, bevör he to Rapid Wien wesseln dee. Van 1976 bit 1980 klung sien Loopbahn bi den Wiener Sportclub ut.

## Erfolge
Tweemal hett he mit Rapid Wien den öösterriekschen Cup wunnen. Tüschen 1968 bit 1975 keem he dorto to 31 Lännerspelen, in de he een Door schaaten hett. 

## Persönliches
Norbert Hof weer de jüngere Bröer vun Erich Hof.

## Weblinks
* Norbert Hofe in de Datenbank vun Weltfußball.de

## Enkeld Nahwiesen
Karl Koller (Footballspeler)

**Karl Koller** (* 8. Februar 1929; † 24. Januar 2009) weer en öösterrieksch Footballspeler. 

He speel as Middelfeldspeler (Löper) tonächst af 1945 bi ASK Blumau, bevör he 1949 för Vienna Wien spelen dee. 1955 wurr he mit sien Vereen öösterrieksch Meester.

För de öösterrieksch Natschonalmannschap hett he van 1952 bit 1965 insgesamt 86 Lännerspelen maakt in de he fief Doren schaaten hett. 1954 hett he an de Football-Weltmeesterschap deelnommen un mit de Mannschap den darten Platz beleggt. Tosommen mit Ernst Ocwirk bill he dorbi dat Middelfeld. Bi de Football-Weltmeesterschap 1958 is de öösterrieksch Mannschap mit hüm nich wiet kamen. 

Nah sien aktiv Loopbahn weer he noch kört as Footballtrainer aktiv.

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
List vun Temperaturdaten bi’n Flughafen Hamborg

De **List vun Temperaturdaten bi’n Flughafen Hamborg** umfasst de Maandmiddelt-Temperaturen un de Johrmiddelt-Temperaturen, de bi de DWD-Messstasjon Hamborg-Fuhlsbüttel ermittelt worrn sünd.

De DWD-Messstasjon Hamborg-Fuhlsbüttel (Stasjons-ID: 01975) liggt op’n Gelände vun’n Flughafen Hamborg, hööch 11 Meter över NN. Se hett de Koordinaten 53° 38′ N un 9° 59′ O. Seit dat Johr 1936 warrt dor lopend dat Wedder opzeichen, inkluusief Luftdrück, Regen, Wind, un ok de Temperaturs – min un max – un dormit de Dag-, Maand- un Johrsmittelwerte.

De Daten sünd ok op’n Open-Data-Server vom Düütschen Wedderdeenst to kriegen.

## Johrsmitteln
De Johrsmitteltemperaturen sünd as „glättete“ Durchschnittswäärt över de vörgaangene 20 Johr in’n Diagramm darstellt. De Monatswerte gahn wedder bis 1936 torüch, aber de glättete Kurv fangt mit dat Johr 1955 an. Dat hett eerst ungefähr 25 Johr bi üm de 8,5 °C dor blieven, but vun rund 1985 af sik de Temperaturen merklich hoochschoben hebbt. Bi 2024 liggt de Kurv deutlik över 10,0 °C.

Quell: Düütschen Wedderdeenst

## Fröhjohr-Mitteltemperaturen
Fröhjohr-Mitteltemperaturen as 20-Johr-Glät, beginnen recht platt üm 7,5 °C för circa 30 Johr. Awer ab etwa 1988 geeft dat ’n klaren Anstieg, un bit 2025 sünd de Middeltemperaturen deutlich över 9,0 °C komen.

Quell: Düütschen Wedderdeenst

## Sömmer-Mitteltemperaturen
In de ersten 12 Johr gahn de Durchschnittswäärt wat taalfallend vun 16,5 °C af ok 16,0 °C. Awwer no 1968 steiht dat weer op, un bi 2025 is’t Durchschnittswäär deutlich över 17,5 °C.

Quell: Düütschen Wedderdeenst

## Harvst-Mitteltemperaturen
Dor bringt de Glätkruv de Temperaturen eerst för rund 50 Johr nich över 9,5 °C. Awer no 2005 steig de Kurv merklich, un bi 2024 liggt de Middeltemperatur över 10,5 °C.

Quell: Düütschen Wedderdeenst

## Winter-Mitteltemperaturen
De Winterkurv, de in dat Johr van’t Winterenn afsluten wordt, fangen unregelmäßig unter +0,5 °C in 1956 un steigert bit 2025 över +2,9 °C. De deutlichere Anstieg fangt ok ungefähr 1988 an.

Quell: Düütschen Wedderdeenst

## Maandmiddelt un Johrmiddelt Temperaturen

Quell: Düütschen Wedderdeenst

## Weblinks

* Klimadaten vun utwählte Statschonen vun den Deutschen Wedderdeenst
* Open-Data-Server vun den Düütschen Wedderdeenst mit Togang to de Daten vun all Statschonen

## Einzelnachweise
William Forsyth Sharpe

**William Forsyth Sharpe** (* 16. Juni 1934 in Cambridge, Massachusetts) is en US-amerikaansch Wertschapswetenschapler.

Sharpe weer van 1961 bit 1968 Hoochschoolperfesser an de University of Washington in Seattle un van 1970 bit to sien Emeriteeren 1989 an de Stanford University’s Graduate School of Business.

## Forschungsarbeiten
William Forsyth Sharpe kreeg 1990 gemeensam mit Merton Howard Miller un Harry Max Markowitz den Alfred-Nobel-Gedächtnispries för Weertschapswetenschapen för sien Forschungen up dat Rebeet vun de Priesbillenstheorie in’n Kapitalmarkt (Kapitalmarkttheorie). Sharpe is en vun de Mitbegrünner vun dat Kapitalgootpriesmodell (, afkört CAPM), en vun de bedüüdendst  Kapitalmarktgliekgewichtsmodelle ünner Ungewissheit. He hett den Sharpe-Quotienten entwickelt, en Kenntaal to dat Meeten vun dat Rendite-Risiko-Verhältnisses (Performance) vun Kapitalanlagen, de Binomial-Methood to dat Bewerten vun Optschonen, de Gradient-Methood to dat Optimeeren vun de Vermögensallokatschoon (also de praktisch Ümsetten vun de Erkenntnisse ut de Portfoliotheorie), as ok de renditebaseert Analyse to dat Bewerten vun den Stil un de Performance vun Investmentfonds.

## Böker un Publikatschonen
William Forsyth Sharpe hett söss Böker schreven. To sien  bekanntst Warken hörrn *Portfolio Theory and Capital Markets* (McGraw-Hill, 1970 un 2000), *Asset Allocation Tools* (Scientific Press, 1987), *Fundamentals of Investments* (gemeensam mit Gordon J. Alexander un Jeffrey Bailey, Prentice-Hall, 2000) un *Investments* (ebenfalls gemeensam mit Gordon J. Alexander un Jeffrey Bailey, Prentice-Hall, 1999). Sien aktuellst Wark is *Investors and Markets* (2007).

Doröver herut hett he tallriek Artikel in ansehn wertschapswetenschaplich Tietschriften as *[[Management Science]], [[The Journal of Business]], [[The Journal of Finance]], [[Journal of Financial Economics]], [[Journal of Financial and Quantitative Analysis]], [[The Journal of Portfolio Management]]* as ok *[[Financial Analysts Journal]]* herutbrocht.

## Wiedere Verdeensten
Sharpe is ehmalger Präsident vun de American Finance Association. He is en Verwalter vun den AXA Rosenberg Investmentfonds un Liddmaat in den Upsichtsraat vun de *Financial Engines, Inc.*

## Akademische Grade
William Forsyth Sharpe kreeg de Titel Ph.D., M.A. un B.A. in  Wertschapswetenschapen vun de  Universität Kalifornien in Los Angeles. Dorto is he Doctor of Humane Letters, Honoris Causa vun de DePaul Universität, Dokter Honoris Causa (Universität vun Alicante (Spanien)) un kreeg de UCLA Medal, de höchste Utteknungen vun de UCLA.

## Veröffentlichungen
* *Investors and markets. Portfolio Choices, Asset Prices and Investment Advice.* Princeton University Press, 2007
** *Märkte und Investoren. So treffen Sie mit der richtigen Portfolioauswahl die beste Investmententscheidung.* FinanzBuch-Verlag, München 2008, ISBN 978-3-89879-273-8

## Weblinks
* DNB-Katalog
* Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)
* William F. Sharpe up de Website vun de Stanford University (mit Levensloop)
Jerome Isaac Friedman

**Jerome Isaac Friedman** (* 28. März 1930 in Chicago, Illinois) is en US-amerikaansch Physiker. 1990 kreeg he tosommen mit Richard Edward Taylor un Henry Way Kendall den Nobelpries för Physik för Experimente vun de deepinelastisch Streen vun Elektronen an Protonen un Neutronen, utführt Enn’n vun de 1960er Johren. De hemm de experimentelle Bestätigung vun dat Quarkmodell leefert, wornah de Karndeelken ut punktförmigen lüttgeren Deelken bestahn.

## Leven
Friedman, de Söhn vun russischstämmiger Inwannerer, wull tonächst Kunst studeeren un harr ok all en Stipendium, is denn aber to de Physik wesselt, de he an de University of Chicago noch bi Enrico Fermi studeeren dee (Masterafsluss1953, Promotschoon 1956). 1957 hett he sück as Taylor un Kendall ok de Grupp vun Robert Hofstadter an dat Stanford Linear Accelerator Center (SLAC) anslooten, wo he ok mit Wolfgang Panofsky an de Entwicklung vun Elektronenbeschleunigern mitmaken dee un later de Nobelpries-kröönt Arbeiten mit sien beid Kollegen Kendall un Taylor utfführen dee. Af 1960 weer he an dat Massachusetts Institute of Technology tätig, wo he siet 1980 Direkter vun dat Labor för Karnphysik (Nuclear Studies) un van 1983 bit 1988 Leiter vun de Physikfakultät weer.

1980 wurr he in de American Academy of Arts and Sciences un 1992 sowohl in de National Academy of Sciences as ok in de American Association for the Advancement of Science upnommen. 2002 wurr he wählt Liddmaat vun de American Philosophical Society. 2016 wurr hüm de groot Orden der Aufgehenden Sonne am Band verleeht. Seit 2017 is he utwärtig Liddmaat vun de Academia Europaea. 1989 kreeg he mit Kendall un Taylor den Panofsky-Pries.

## Weblinks

* Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Mary Kerridge

**Mary Antoinette Kerridge** (* 3. April 1914 in London; † 22. Juli 1999 in Windsor) weer en britische Schauspelerin.

## Leven un Loopbahn
Mary Kerridge 1914 in London boren, weer verheiraadt mit John Counsell, en Geschäftsführer vun dat Theatre Royal, mit den se siet völ Johren an dat Theater arbeiten dee. Hör Dochter is de Schauspelerin Elisabeth Counsell. Se wurr för hör Arbeit in‘t Feernsehn un in’t Theater, sowohl as Dorstellerin as ok as Speelbaas bekannt. 1948 speel se in de Anna Karenina-Verfilmung vun Speelbaas Julien Duvivier mit Vivien Leigh, Ralph Richardson un Kieron Moore in de Rull vun de Dolly Oblonskaya. 1955 speel se in de Verfilmung vun Laurence Olivier vun  Richard III de Rull vun de Königin Elisabeth.

## Filmografie (Utwahl)
* 1937: When Thief Meets Thief
* 1948: Anna Karenina
* 1948: Under the Frozen Falls
* 1955: The Blue Peter
* 1955: Richard III
* 1958: Herzlich willkommen im Kittchen *(Law and Disorder)*
* 1965: Curse of the Voodoo
* 1976: No Longer Alone

## Weblinks
* 

## Enkeld Nahwiesen
Richard Edward Taylor

**Richard Edward Taylor**, CC, FRS, FRSC (* 2. November 1929 in Medicine Hat, Alberta; † 22. Februar 2018 in Stanford, Kalifornien) weer en kanaadsch Physiker un Nobelpriesdräger vun 1990. He weer Perfesser an de Stanford University.

## Leven
Taylor führ sien Physikstudium an de University of Alberta in Edmonton dör. 1950 kreeg he den Bachelor- un 1952 den Master-Afsluss. Af 1952 gung he för dat  Gradueertenstudium nah Stanford. Van 1954 bit 1958 hett he dorin dat Labor för Hoochenergiephysik, van 1958 bit 1961 in Frankriek an dat in’n Upbau befindlichen Linearbeschleuniger in Orsay. 1962 hett he in Stanford bi Robert Fred Mozley sein Dokter maakt.

1961 fung Taylor as wetenschaplich Mitarbeiter in dat Lawrence Berkeley National Laboratory in Berkeley an, 1962 gung he torüch nah Stanford un nehm dor an den Upbau vun dat Stanford Linear Accelerator Center deel. 1968 wurr he in Stanford in de Fakultät beropen. Van 1971 bit 1972 weer Taylor dör en Guggenheim-Stipendium an dat CERN in Genf tätig, dornah hett he weer in Standford arbeit. 

1981 gung he mit en Alexander-von-Humboldt-Stipendium an dat DESY in Hamborg. Bit 1989 weer he Berader för den LEP an dat CERN.

Van 1982 bit 1987 weer Taylor Associate Director vun de Forschungsafdeelen vun dat SLAC. 1986 wurr he Fellow vun de American Physical Society. He wurr 1992 to’n Liddmaat vun de American Academy of Arts and Sciences un 1993 in de National Academy of Sciences vun de USA wählt. He is Fellow vun de Royal Society of Canada as ok siet 1997 vun de Royal Society in London ween. He weer Ehrendokter vun de Universitäten in Paris, Edmonton, Calgary un Lethbridge. 1990 kreeg Taylor tosommen mit den US-Amerikanern Jerome Isaac Friedman un Henry Way Kendall den Physik-Nobelpries för den Nahwies vun de Substruktur vun dat Proton. 1994 hull he de eerste Wolfgang-Paul-Vörlesung in Bonn.

## Wark
Taylor weer en vun de führend Köpp achter de groot Fortschritte, de an dat SLAC in de experimentellen Karn- un Deelkenphysik maakt wurrn. He hett anfangs mit Elektronen- un Photonenstrahlen an elastisch un inelastisch Elektronenstreen arbeit, besünners hensichtlich de Paritätsbesehren. Later hett he de binnere Struktur vun Proton un Neutron erforscht, womit he wesentliche experimentelle Befunde to dat Fastsetten vun de vun Murray Gell-Mann entwickelten Quark-Theorie leefern dee.

## Weblinks
* Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)
* 

## Enkeld Nahwiesen
Michail Sergejewitsch Gorbatschow

**Michail Sergejewitsch Gorbatschow** (russisch: Михаил Сергеевич Горбачёв , wetenschaplich  Transliteratschoon *;* * 2. März 1931 in Priwolnoje; † 30. August 2022 in Moskau) weer en sowjeetsch-russisch Politiker. He weer van März 1985 bit August 1991 Generalsekretär vun dat Zentralkomitee vun de Kommunistisch Partei vun de Sowjetunion (KPdSU) un van März 1990 bit Dezember 1991 Staatspräsident vun de Sowjetunion]]. He hett mit Glasnost („Apenheit“), en Bekenntnis to de Meenensfreeheit, un Perestroika („Umbau“), insbesünnere mit dat Afschaffen vun de Plaanwertscha, nee Akzente in de sowjeetsch Politik sett. In Afrüstensverhanneln mit den USA htt he dat Enn’n vun den Kollen Krieg inleit. 1990 kreeg he den Freedensnobelpries.

## Enkeld Nahwiesen
Dave Peyton

**Dave Peyton** (* 19. August 1889; † 30. April 1955 in Chicago) weer en US-amerikaansch Songwriter, Pianist, Arrangeur, Orchesterleiter un Musikkritiker. He schreev Kolumnen för den *Chicago Defender*.

Peyton fung sien Loopbahn as Pianist in dat Trio von Wilbur Sweatman an, tosommen mit George Reeves, wo he van 1908 bit 1912 speel. Ansluutend hett he sien eegen Ensembles in verscheeden Theatern in Chicago leit. To sien Sidemen hörrn Charlie Allen, George Mitchell, Bob Shoffner, Ruben Reeves, Kid Ory, Bud Scott, Jasper Taylor, Jimmy Bertrand, Baby Dodds, Preston Jackson, Darnell Howard, Jerome Don Pasquall, Joe King Oliver un Lee Collins. Ofschons he blots eenmal ünner sien eeegen Naam upnommen hett [mit Richard M. Jones an dat Klaveer in Baby o’ Mine (1935, Decca 7115) oder Joe Louis Chant), nehm sien Orchester 1928 ok ünner de Naam Fess Williams up (Dixie Stomp/Drifting and Dreaming, Voc. 15690). In den 1930er Johren hett he en Orchester in dat Regal Theater leit un speel vun Midden vun de 1930er bit Enn’n vun de 1940er Johre al Solist in Bars un Nachtclubs. In den 1950er Johren hett he sien Loopbahn afslooten un he hett en chemische Reinigung apen maakt.

Peyton weer för sien Organisatschonstalent bekannt. He hett as Musikünnernehmer arbeit un hett up Anfraag Orchester för de nah Rassentrennung trennt Veranstaltungsöörd besett. Dat weer hüm ünner annern dör sien Tosommenarbeit mit Earnie Young (en vun de Grünner vun de Music Corporation of America) mögelk. Peyton weer ok en gooden Arrangeur un kunn Leeder för de Künstler personaliseeren, sodat hör Dorbeeden vun populär Leeder unverwesselbar wurr. Dat hett he för Stars as Al Jolson un Eva Tanguay maakt. Van 1925 bit 1929 schreev he jeder Week en Musikkolumne in den Chicago Defender.

Peyton is för allen för sien Leeder bekannt, vun de eenige to groot Hits wurrn; dorünner de Klassiker „I Ain't Got Nobody“ as ok de Stücke „Hey Stop Kissin' My Sister“ un „Roumania“, beid sungen vun Fats Waller.

## Weblinks
* https://www.discogs.com/de/artist/967530-Dave-Peyton Dave Peyton bi Discogs
* ImdB

## Enkeld Nahwiesen
Margaret Sarah Carpenter

**Margaret Sarah Carpenter**, borene Geddes (* 1793 in Salisbury; † 13. November 1872 in London) weer en engelsch Malerin.

## Leven

Margaret Carpenter wurr 1793 as Dochter vun den Hauptmann Alexander Geddes un de sien Fru Harriet, borene Edison, in Salisbury boren. Dor kreeg se fröh Tekenünnerricht vun en dor levend Lehrer. Af 1812 hett se Porträts malt, för de se in de folgend Johren Utteknungen vun de Royal Society of Arts kreeg. 1814 truck se nah London, wo se to’n eersten Mal in de Royal Academy utstellen un sück as en ansehn Porträtmalerin fastsetten dee. Tüschen 1818 un 1866 hett se regelmatig in de Royal Academy, aber ok in de British Institution utstellt.

1817 hett se William Hookham Carpenter heiraadt, de an dat Britisch Museum tätig weer. Twee vun hör Kinner, William un Percy, wurrn later ok Maler. Se hett ok hör Süster Hariett mit den Maler William Collins bekannt maakt, un de beid hemm 1822 heiraadt. Nahdem hör Mann 1845 in Rente gahn weer, versörg se de Familie mit de Innahmen ut hör Maleree. Nah den Dood vun hör Mann 1846 kreeg se en jährliche Pension vun de Königin Victoria.

Margaret Carpenter weer en ansehn Porträtmalerin. Se hett över 250 Porträts maalt. Dree vun hör Warken befinnen sück hüüd in den National Portrait Gallery in London.

## Literatur
* Lionel Lambourne: * Victorian Painting.* London 1999.
* William Cosmo Monkhouse: *[[s:en:Carpenter, Margaret Sarah (DNB00)|Carpenter, Margaret Sarah]]*, in: *Dictionary of National Biography*. Bd. 9, 1887

## Weblinks
Mike Wofford

**Mike Wofford** (* 25. Februar 1938 in San Antonio, Texas; † 19. September 2025) weer en US-amerikaansch Jazzmusiker (Piano, Kompositschoon).

## Leven un Wirken
Wofford is in San Diego/Kalifornien upwussen un harr sien eersten professionellen Upträen mit James Moody in dat *[[Lighthouse Cafe]]* in Hermosa Beach un hörr later den Bands vun Shelly Manne un Shorty Rogers an. In den Folgejohren hett he mit Musikern as Zoot Sims, Joe Pass, Barney Kessel, Robert Conti, Harry „Sweets“ Edison, Eddie „Cleanhead“ Vinson un Bud Shank arbeit.

Af 1979 hett he de Singerin Sarah Vaughan begleit; later is he mit Benny Carter uptreeden. 1989 hett he an *All That Jazz* mitwarkt, dat letzte Studioalbum vun Ella Fitzgerald, mit de he bit 1992 up Tour gung. Buterdem hett he mit sien Quartett de Singerin Lorez Alexandria begleit. Dornah wurr he Liddmaat vun de Band vun Kenny Rankin. As Huuspianist vun de Jazzclubs *Elario’s* un *Horton Grand Hotel* in San Diego is he ünner annern mit Kenny Burrell, Benny Golson, Art Farmer, Charlie Haden, Slide Hampton, Clifford Jordan un Ray Brown uptreeden. He hett eegen Bands leit un weer Co-Leader vun en Quartett mit sien Fru, de Fleutissin Holly Hofmann. 2000 speel he in en Trio mit Anthony Ortega un Joe LaBarbera *(Scattered Clouds)*. In den Beriek vun den Jazz weer he luut Tom Lord tüschen 1962 un 2013 an 164 Upnahmesessions bedeeligt, toletzt mit Holly Hofmann *(Low Life: The Alto Flute Project)*.

He is an de Elektrolytstörung Hyponatriämie storven.

## Diskographie (Utwahl)
* *Strawberry Wine* mit John Doling, John Guerin, 1966
* *Sure Thing* mit Tom Azarello, Monty Budwig, John Guerin, Jim Plank, Andy Simpkins, 1967
* *Summer Night* mit Monty Budwig, John Guerin, 1967
* *[[Scott Joplin]]: Interpretations ’76* mit Chuck Domanico, Shelly Manne, 1976
* *Afterthoughts*, Soloalbum, 1978
* *Mike Wofford Trio Plays [[Jerome Kern]]* mit Jim Plank, Andy Simpkins, 1980
* *Mike Wofford Quartet Plays Jerome Kern, Vol. 2* mit Jim Plank, Andy Simpkins, 1980
* *Plays Jerome Kern, Vol. 3* mit Jim Plank, Andy Simpkins, 1981
* *Funkallero* mit Sherman Ferguson, Andy Simpkins, Paul Sundford, 1987
* *Plays [[Gerald Wilson]]: Gerald’s Peoplet* mit Richie Gajate Garcia, Rufus Reid, 1988
* *Live at Maybeck Recital Hall, Vol. 18*, Soloalbum, 1992
* *Synergy* mit Joe LaBarbera, Rob Thorsen, 1998
* Bertram Turetzky / Mike Wofford *Transition & Transformation*, mit George Lewis, Glen Campell, Mary Lindblom, Lorie Kirkell, Kristin Korb, 2000
* *Time Cafe* mit Duncan Moore, Darek Oleszkiewicz, 2001
* *Live at Athenaeum Jazz* mit Victor Lewis, Peter Washington, 2004
* Mike Wofford / Holly Hofmann Quintet: *Turn Signal*, 2011
* *It’s Personal*, Soloalbum 2013

## Weblinks
* Website vun Mike Wofford (engelsch)
* Indrag bi Discogs (engelsch)
* Mike Wofford bi Allmusic (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Elvgermaansch

**Elvgermaansch, Irminoonsch** oder **Erminoonsch** is een Vörslag för ene Ünnergrupp binnen dat  Westgermaansch, de op den düütschen Linguist Friedrich Maurer (1898–1984) torügggeet un de fröhen westgermaanschen Varietäten Ooldbaiersch, Ooldalemannsch, Langobardsch un Oolddöringsch ohoopfaat.

## Begreep
De Begreep *Irminoonsch* geet op de Irminonen torügg, ene Grupp germaansche Stammen, de Tacitus in sien *[[Germania]]* nöömt Plinius de Öllere schrivt daarto, dat de Irmionen in’t Binnenland leevt, also wieder af vun de Rhien un de Noordsee.

Op de Grundlaag vun Plinius beschreev Maurer de Dialekten vun de Sueben, Bajuwaren,  Alemannen un Langobarden as irmioonsch.

## Theorie
Maurer bekeek dat klassische Stammboommodel för Spraakverwandschop as unpassig de Relatschonen twüschen de germaanschen besünners de westgermaanschen Spraken to beschrieven. Statts Ooldengelsch, Ooldnedderfranksch, Ooldsassisch, Ooldfreesch un Ooldhoogdüütsch as Telgen vun een gemeensam Oorwestgermaansch to seen, ünnerdeel Maurer de fröhen westgermaanschen Spraken na gemeensamen Markmalen in Dialektünnergruppen, de een egen Oorspraak as Schridd daartwüschen harrn

## Kiek ook bi

* Noordseegermaansch
* Werser-Rhien-Germaansch
Allophoon

Een **Allopho(o)n** ( un , also ‚annerer Klang‘) betekent in de Spraakwetenschop ene Luudvariant vun en Phoneem. Anner Naams för Allophonen sünd ook **Phoneemvarianten** oder **subphoneme Varianten**.

## Allophoontypen
Verscheden Allophoontypen sünd

; Fre’e Variatschoon
: De Varianten sünd gliekberechtigste Uutspraken vun dat Phoneem, t.&nbsp;B. dat Tungen- und Huuk-r op Hoog- un Plattdüütsch. De ünnerschhedliche Uutspraak verännert de Uutspraak nich.

; Kombinatoorsche Variatschlon
: De Varianten kaamt afhangig vun dat phonoloogsche Ümfeld op, t.&nbsp;B. dat *ch, dat op Platt un Hoog na* „hellen“ Vokalen (/iː/, /ɪ/, /aɪ̯/, /eː/, /ɛ/, /æː/, /æ/, /yː/, /ʏ/, /ɔʏ̯/, /øː/, /œ/) palataal is, na Achtervokalen man velar is.

: So‘n Slag Allophonenheet ol Allophonen in „komplementäre Distributschoon“.

## Literatuur

* Karl-Heinz Best: *LinK – Linguistik in Kürze mit einem Ausblick auf die Quantitative Linguistik.* 5., dörkeken Oplaag. RAM Verlag, Lünsche 2008, S.&nbsp;4. Kene ISBN. Kapitel: *Phonetik und Phonologie (= Phonemik) des Deutschen*, S.&nbsp;3–8 und S.&nbsp;12&nbsp;f.
* Hadumod Bußmann (Ruutgever) ünner Mitarbeid vun Hartmut Lauffer: *Lexikon der Sprachwissenschaft.* 4., dörkeken und bibliograafsch verwiedert Oplaag. Kröner, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-520-45204-7, Lemmta: *Allophon, Phonem, Phonemanalyse.*
* Theodor Lewandowski: *Linguistisches Wörterbuch.* Band 1, 2; 4. Oplaag. Heidelbarg 1984; ISBN 3-494-02020-5, ISBN 3-494-02021-3, Lemmata: *Allophon, Phonem, Phonemanalyse.*
Äthioopschen Klenner

De **äthioopsche Klenner** is ene Variant vun de koptsche Klenner. Bi dat Tellen vun de Johren geit de äthioopsche Klenner den Koptschen üm 276 Johren vöruut. He is in Äthiopien un bi Dokumenten vun de äthioopschen un eritreeschen orthodoxen Tewahedo-Kark in Bruuk. 

## Tellwies
De äthioopsche Tellwies löppt de gregoriaanschen Klenner 7 Jahren un rund 8 Maanden achterran. In den Johren 1900 bet 2100 na de gregoriaansche Klenner begünnt dat äthioopsche Klennerjohr allgemeen op den 11. September, dat Johr *na enen äthioopschen* Schaltjohr man op den 12.&nbsp;September (dat is de 12.&nbsp;September *vör ene gregoriaansch* Schaltjohr). So begünn to’n Bispeel op den 12.&nbsp;September 2007 dat äthioopsche Johr 2000.

Üm dat de äthioopsche Klenner so as de juliaansche, man anners as de gregoriaansche, kene Uutnahmen vun de Veerjohrszyklus bi de Schaltjohren kennt, sünd christliche Fierdaag in Vergliek to dat gregoriaansch Datum versett. Binnen jeden Veerjohrszyklus, de den Naam vun en Evangelisten dregt, is en Schaltjohr (to’n Bispeel dat äthioopsche Johr 1999) en  ‚Johr vun Lukas‘.

## Maanden

(Anmarksel: De Daten sünd alleen vun 1900 bet 2100 güllig.)

## Literatuur

* Emmanuel Fritsch: *The Liturgical Year of the Ethiopian Church. The Temporal: Seasons and Sundays.* St. Francis Major Seminary, Addis Abeba 2001 (*Ethiopian Review of Cultures*, Special Issue Band 9–10, ZDB-ID 2007294-6).
* Friedrich Karl Ginzel: *Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie. Das Zeitrechnungswesen der Völker.* Band 3: *Zeitrechnung der Makedonier, Kleinasier und Syrer, der Germanen und Kelten, des Mittelalters, der Byzantiner (und Russen), Armenier, Kopten, Abessinier, Zeitrechnung der neueren Zeit, sowie Nachträge zu den drei Bänden.* J. C. Hinrichs, Leipzig 1906.
Skokkers

**Skokkers** () is de nedderlandsch-neddersassische Dialekt, de bet in 19.&nbsp;Jhd. op dat Eiland Schokkelaand in de ole Südersee snackt worrn is. So as dat Urkers het de Dialekt ene plattdüütsche Grundlaag, man enen groten hollandschen Inflood.

As Skokkelaand 1859 rüümt worrn is, wurrn de Bewaners na Volendam, Kampen un Veno ümsedelt.

## Kenteken
De verscheden Öörd op dat Eiland harrn ok Dialektünnerscheed. De Noorden vun datt Eiland, Emmeloord harr also en annern Dialekt as Ens in de Süden. In dat Emmeloords heten "Vadder" un "Moddder"  *tate* un *didde*, in Ens man *taote* en *memme*. Dialektkennteken hangt vun ook van dat Dörp af. De typische *aoLuud* van de Süden  (*taote*) was in de Noorden  minner opfällig. Kenteken de, över heel dat Eiland gliek weren sünd de *ie* voor dat nederlandsche "ij" (*bliev'm* - blijven) un dat konsequente Uutspreken vun de slot-*n* bi Verben. 

Dat Skokkers harr meer Gemeensamkeiden mit denOaveriessels Dialekten as dat Urkers.
Bennie Huisman

**Bennie Huisman** ( * 1947 in Heerenveen) is en westfreeschen Singer, Verteller, Musiker un Schriever.

## Leven
In de 1970-er begunn he mit dat Översetten van Chorwarken un  Musicals uut dat Hoogdüütsk in’t Westfreesk un Nederlandsk. Daarna folgen Leedjes to’n Singen. De Leder bünd deelwies egen Dichtwark un deelwies vertoont Dichteree van anner Lüüd.

2010 keem sien eerst Romaan, *Lytse histoarje fan langst ruut*. Dat Jaar daarup keem  de CD *Tusken dream & die ruut*. An de CD hebben mere Musikanten bidragen, so as Corinne Staal un Frederike Kleefstra.

2012 brocht he en biograafsk Book över en Dichter un Schriever uut Makkum ruut: Wibren Altena, in swalker yn 'e geast. To dat Book höört ook en CD mit histoorsk Materiaal un Leedjes un Vertellsels över Wibren Altena sülvst.
Oeze Volk

***Oeze Volk*** (vanaf Märt 2008:* *'Oeze Volk / Maandewark**') was en Maandblad för Schrieveree op Drentsk Plat. 

De Ünnertitel van *Oeze Volk* was van 1992 an *Maondblad in de Drentse taol*. De Tiedschrift drucke Vertellsels, Gedichte, Bookrezenschonen, Nies uut Drenthe un Informatschonen üöwer Warken, de op Drentsch ruutkuomen sind, af. Daarto weren Afbiller an Dörper, aulen Handwiärke, Natuur un traditschonelle Kultuur uut Drente afdrucket.
Ellsworthbargen

De **Ellsworthbargen** () liggt in dat westantarktsche Ellsworthland un is de högste Barggrupp in de Antarktikas. Vele hoge Bargen reckt sik hier uut dat Antarktsche Iesschild. De Barggrupp streckt sik opslaten un licht bagenförmig över ca. 350&nbsp;km vun Noord-Noordwest  na Süüd-Süüdoost to. Tohoop mit den Whitmorebargen billt de Ellsworthbargen ene geoloogsche Eenheid: dat Ellsworth-Whitmore Mountain-Terran bezeichnet wird.

Op oder bi enen 1600 bet 1370 Millionen Jaren oold Sockel het sik sik vun dat Kambrium an een Beken billt. In düssen Beken sammel sik ene bet to 13.000&nbsp;m mächtige Sequenz uut ünnerkambrischen bet permschen Sedimenten. In de Gondwanied-Orogenees hebbt sik de aflagert Sedimenten an de Kant vun ene Subduktschoonzoon tektoonsch överpräägt un foolt.

## Historie
De US-amerikaansche Polaarforscher Lincoln Ellsworth het de Barggrupp den 23.&nbsp;November 1935 op den eersten transantarktschen Flog vun dat Dundee-Eiland na dat Ross-Schelfies opdeckt un kreeg vun eem eerst den Naam *Sentinel Range* (von ). As in’n Verloop vun dat Kartogaferen döör dat  USGS ruutkeem, dat de Sentinel Range sik uut twee verscheden Barggruppen tohoopsett, is de Naam op den Noorddeel inschränkt worrn. De Süüddeel kreeg den Naam Ellsworthbargen na den Opdecker.

## Literatuur

* I. W. D. Dalziel: ''The Ellsworth Mountains: Critical and enduringly enigmatic.'' In: *U.S. Geological Survey and the National Academies*, USGS OF-2007-1047, Short Research Paper 004.
* John C. Behrendt: ''Crustal geology of Ellsworth Land and the southern antarctic peninsula from gravity and magnetic anomalies.'' In: *Journal of Geophysical Research*, Volume 69, Issue10, 15 May 1964, Pages 2047–2063.
* G. F. Webers, C. Craddock und J. F. Splettstoesser: ''Geology and Paleontology of the Ellsworth Mountains, West Antarctica.'' In: *Geological Society of America*, Volume 170, January 01, 1992.

## Weblinks

*
Kirshenbaum

**Kirshenbaum** (Uutspraak:  oder ), ook **ASCII-IPA** oder **erkIPA** is een Systeem dat Internatschonale Phoneetsche AlphabeetIPA) alleen mit ASCII-Teken to schrieven. So kann een op jede Tastatuur alle IPA-Teken intippen. Dat Systeem is för Usenet uutdacht worrn, besünners för de Narichtengruppen sci.lang un alt.usage.english un dregt den Naam vun Evan Kirshenbaum
## Weblenken

* Kirshenbaum specification (PDF file)
* Tutorial and guide with sound samples
* History
Otto-von-Gruber-Bargen

De **Otto-von-Gruber-Bargen** (, ) is ene lüttje Barggrupp in dat Königin-Maud-Land de Antarktis, de den noordoosten Deel vun dat Wohlthatmassiv uutmaakt.

## Literatuur

*
Albin Kitzinger

**Albin Kitzinger** (* 1. Februar 1912 in Schweinfurt; † 6. August 1970 ok dor) weer en düütsch Footballspeler. 

He speel as Löper van 1924 bit 1946 bi 1. FC Schweinfurt 05. För anner Vereene is he nich antreeden.  Dor speel he tosommen mit Andreas Kupfer, mit den he ok in de Natschonalmannschap good tosommenspelen dee.

För de düütsch Natschonalmannschap hett he van 1935 bit 1942 insgesamt 44 Lännerspelen maakt in de he twee Doren schaaten hett. 1938 hett he an de Football-Weltmeesterschap deelnommen. Kitzinger hett ok för Utwahlen vun Bayern un Süüddüütschland speelt. Eenmal is he gemeensam mit Kupfer in de Kontinentalutwahl antreeden.

## Literatur
* Jürgen Bitter: *Deutschlands Fußball. Das Lexikon.* Sportverlag, Berlin 2000, ISBN 3-328-00857-8.
* Werner Skrentny (Hrsg.): *Als Morlock noch den Mondschein traf. Die Geschichte der Oberliga Süd 1945–1963.* Klartext, Essen 1993, ISBN 3-88474-055-5.
* Raphael Keppel: *Deutschlands Fußball-Länderspiele. Eine Dokumentation 1908–1989.* Sport- und Spielverlag Hitzel, Hürth 1989, ISBN 3-9802172-4-8.

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Mount Erebus

De **Mount Erebus** is een  hogen Vulkaan op dat Ross-Eiland in de Rosssee in Antarktika, wat den Barg den süüdlichsten aktiven Vulkaan op de Eer maakt. De Vulkaan is sied 1972 aktiv un tellt to den wenigen Vulkanen op de Eer, de döörgaans enen Lavasee in’n Krater hebbt.

De Barg kreeg sienen vun dat Schipp HMS Erebus (1826), een vun twee Scheep bi de Expeditschoon vun den Briten James Clark Ross, de dat Ross-Eiland 1841 opdeckt het. Den Vulkaan het 1908 een Liddmaat vun de Nimrod-Expeditschoon ünner Ernest Shackleton bestegen. Vun daar an geev dat in den korten antarktischen Winter verscheden Expeditschonen, so as de vun Jean-Louis Étienne 1993/1994. Man dat extreme Klima maakt dat lastig den Vulkaan to ünnersöken. Forscherlüüd ünnersöökt besünners de Historie vun sienen Eruptschonen, siene petroloogschen un geophysischen Egenschoppen un den Lavasee in’n Krater, de vulkaanschen Gasen un de slichten Leevwesen, de alleen an bestemmten Häng dicht bi de Fumarolen överleevt.

1979 is bi Mount Erebus een swaar Flegermalöör passeert, bi dat de 257 Passageren an Boord vun de Air-New-Zealand-Floog 901 dood bleven. 

## Naam
Mount Erebus dregt den Naam vun dat Schipp HMS Erebus (1826), een vun twee Scheep bi de Expeditschoon, de dat Ross-Eiland un siene beiden Vulkanen 1841 opdeckt het.. Erebus is in de greeksche Mythologie de Godd vun de Düüsternis.

## Literatuur

* Haroun Tazieff, Erebus : Volcan antarctique, Actes Sud, 1994 (ISBN 978-2-7427-0201-5)
* Jean-Louis Étienne, Expédition Erebus, Albums Aventure, 1999 (ISBN 978-2-7003-1051-1)