open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shanghai

**Shanghai**, ook **Schanghai** schrèven,  () es de wichtigste Industriestad in’r Volksrepublik China un ene van den gröttsten Städen weltwied.

To Shanghai höört buten de Binnenstad, in de wat bi 15&nbsp;Millionen Minschen lèvet, vèle Stadbezirke in’n Ümmeland, in de 8&nbsp;Millionen Lüde wònet. De Binnenstad es dicht bebuuwd, man de Butenbezirken lett os up’n Lande. Olns tohope lèvet 24.870.895 Minschen in Shanghai (Stand: Zensus 2020). Dat sind œver ene Millionen meer as bi den Zensus 2010, as bi 23 Millionen Minschen in’r Stad lèven. Bummelig 15,9 Millionen Minschen lèvet duurhaft in Shanghai () un 7,1 Millionen, med enen Uphooldverlööv up Tied, lèvet för korte Tied in’r Stad ().

Shanghai ist ene unmiddelbaar verwalt Stad, dat heet, de Status kümmt ene Provinz liek. De Stad es man 6340,5&nbsp;km² (2012) groot. An den Jangtsekiang winnt de Stad man jümmerto Land, denn daar koget se den Stroom in.

De Haven van Shanghai es med 47,28 Millionen TEU dat Jaar de gröttste Containerhaven weltwied (Stand: 2022). 

De Stad es een wichtigen Verkeersknütten un wichtig för de Kultuur med vèlen Museums, Theaters, Hoogscholen, Universitäten un Forschinstituten.

## Bilder

SkylineShanghaiPudongSeptember2021.jpg|Skyline van Shanghai
Shanghai Landsat-7 2005-08-15.jpg|Satelitenbild van Shanghai
Shanghai - Yu Garden - 0035.jpg|Yu-Gaarden
Old City of Shanghai, China (December 2015) - 13.JPG|Ooldstad
Jing'an Temple Shanghai 6.jpg|Jing’an-Tempel


## Nawiese
Frans Melckenbeeck

**Frans Melckenbeeck** (* 15. November 1940 in Lede) is en ehmalger belgisch Radrennfohrer un natschonaler Meester in’n Radsport.

## Sportlich Loopbahn
As Amateur hett he in de Saison 1961 36 Siege reckt, dorünner twee Deelstrecken in de Belgien-Rundfohrt, de *Limburg-Rundfohrt*, as ok de belgisch Meesterschap in dat Straatenrennen wunnen. Bi den Sieg vun Jean Jourden bi de UCI-Straaten-Weltmeesterschapen 1961 keem he up den 5. Platz. 1962 wunn he en wiederen natschonalen Titel, as he bi de belgisch Bahnmeesterschapen in dat Tweeer-Mannschapstietfohren mit Romain De Loof winnen dee.

Dornah wurr he Profi in dat franzöösch Team Mercier, in dat Raymond Poulidor Kapitän weer. 1963 wunn he mit dat Rennen Lüttich-Bastogne-Lüttich een vun de  Monumente vun den Radsport vör Pino Cerami un Vittorio Adorni. Bi sien eerst Tour de France 1962 is he utscheeden, een Johr later wunn he de veerte Deelstreck un is denn aber up de 9. Deelstreck utscheeden, ebenso 1964.  Bi de Flannern-Rundfohrt 1963 keem he up den 2. Platz (achter Noël Foré, aber vör Tom Simpson, Willy Vannitsen un annern.

1964 konnte er das Rennen Omloop Het Volk (vör Arthur Decabooter, Yvo Molenaers, Frans Aerenhouts un annern winnen, as ok een Deelstreck bi Paris–Nizza un tweel Deelstrecken bi de Vuelta a España. 1965 wunn he nochmals en Deelstreck in de Vuelta. 1972 hett he sien Loopbahn afslooten. Bi hüm sünd all tohoop 71 Siege verteekent, dorvan alleen 39 bi Straatenrennen un 17 Deelstreckensiege.

## Weblinks

* Indrag bi Radsportseiten.net
* Frans Melckenbeeck in de Datenbank vun ProCyclingStats.com

## Enkeld Nahwiesen
Jakarta

**Jakarta**  (bet 1972 **Djakarta**) es de Höövdstad van Indonesien. De 10,04 Millionen Minschen (2018), de in’r Stad lèvet, maket Jakarta de gröttste Stad in Süüdoostasien. De Metropoolregioon Jabodetabek es med 34&nbsp;Millionen Minschen ene mang den gröttsten weltwied. De Status binnen Indonesien kümmt ene Provinz liek med enen Gouverneur, de Jakarta regeert. 

Jakarta is in Indonesien dat politsche, weerdschoplike un kulturelle Zentrum un enen wichtigen Verkeersknütt med Universitäten, Hoogscholen, Theaters un Museums. De Minschen in Jakarta hebbet gans verscheden Achtergründe un underscheedlike Afkumst. Et givt Minschen med malaischen, araabschen, indschen, nèderländschen un chineeschen Achtergrund.

## Bilder

Datei:Jakarta.jpg|Skyline Jakarta
Central_Jakarta.JPG|Zentrum Jakarta


## Nawiese


## Weblenke

* Düütsche Boodschop Jakarta
* Goethe-Instituut Jakarta
Złoty

De **Złoty** is de offizielle Geldsoort vun de Republiek Polen.

## Schänen un Münten
### Geldschänen
Op de Banknoten sünd siet 1994 historsch bedüüdend Herrscher vun Polen afbildt. 2014 wurrn nee 10-, 20-, 50- un 100-Złoty-Schänen mit verbetert Sekerheitsmerkmalen rutgeven, dat Design wurr gröttstendeels behollen. Bit 2015 gifft dat fief verscheden Oplagen. Mit nee’e Sekerheitsmalen utstatt 200-Złoty-Schänen wurrn af 2016 rutgeven. 2017 keem en ganz nee 500-Złoty-Schien rut.[11] 2021 hett Adam Glapiński ankünnigt, dat de 1.000-Zloty-Schän in Verkehr bröcht wurr.

### Münten
Optisch gliekt de 1-Euro-Münt stark de 2-Złoty-Münt un de 2-Euro-Münt vun de 5-Złoty-Münt.
All Münten wiest op een Sied dat Wappen vun Polen as Motiv. De Wertsieden wurrn smückt dör Bläder un Kränze, deren Antall de Weert vun de Münten in Złoty oder Grosz gliek is. An'n 3. März 2014 wurrn nee 1-, 2- un 5-Grosz-Münten rutgeven. Se sünd ut Stahl un meetplatt.
Af 2017 wurrn ok nee 10-, 20- un 50-Grosz-Münten as ok en nee 1-Złoty-Münt rutgeven. De Siet mit de afbildt Müntweert is gliek bleven un de Rücksiet wurr optisch minimal ännern

## Weblenken
•https://nbp.pl/
•https://www.ecb.europa.eu/stats/policy_and_exchange_rates/euro_reference_exchange_rates/html/eurofxref-graph-pln.en.html
Sanda Dubravčić

**Sanda Dubravčić** (* 24. August 1964 in Zagreb, Jugoslawien) is en ehmalge  jugoslaawsche Ieskunstlöperin.

Dubravčić wunn bi de Europameesterschap 1981 in Innsbruck de Sülvermedaille achter Denise Biellmann aber vör Claudia Kristofics-Binder. Bi Weltmeesterschapen weer hör best Ergevnis Platz 9 in dat Johr 1984. 

Tweemal hett Dubravčić an Olympisch Winterspelen deelnommen. 1980 keem se up Rang 11 un 1984 keem se in Sarajevo, wo se tovör as finale Fackeldrägerin vun hör Land uptreeden weer, up den 10. Platz. 

Dubravčić is Ärztin un Liddmaat vun de medizinischen Kommission vun de ISU för Kroatien as ok internatschonale Punktrichterin.

## Weblinks
* Sanda Dubravčić in de Datenbank vun Olympedia.org (engelsch mit Bild)
Hillman Hawk

De **Hillman Hawk** is en veerdörig Böverklassen-Limousine, de Hillman 1936 herutbrocht hett.

He hett en siedenstüürt Sösszylinder-Reihenmotor mit 3181&nbsp;cm³ Hubruum, de de Achterrööd andrifft. De Wagen weer as veerdörige Limousine to kriegen un reck en Geschwindigkeit vun 123 km/h. In dat Folgejohr warr dat Modell aber weer instellt.

Mit dem glieken Motor wurr de Hillman 80 hp anboden.

## Literatur
* David Culshaw, Peter Horrobin: *The Complete Catalogue of British Cars 1895–1975.* Veloce Publishing, Dorchester 1997, ISBN 1-874105-93-6.

## Weblinks
Barossadüütsch

**Barossadüütsch** is en Dialekt vun de düütsche Spraak in Australien, de in dat Barossa Valley in South Australia snackt wurr.
De Dialekt hett de düütsch Spraak mit dat Engelsche verbunnen. En Bispeelsatz is: „Der rabbit ist über den fence gejumpt und und hat die carrots abgenibbelt.“

## Historie
Op de Söök nah religiöös Freeheit sünd af 1842 veel Düütsche ut Posen un Preußen nah Australien utwannert. So hett sik de Spraak in de düütsch Siedlungen verbreedt. As dat Düütsch Riek in’n Eersten Weltkrieg mit Australien verfeind weer, wurr de düütsch Kultur un Spraak in Australien ünnerdrückt un de Inwannerung stoppt. De düütsch Öörd wurrn umnömmt. De meisten Düütschen hebbt dat Engelsche lehrt. Barossadüütsch warrt vondaag bloot noch vun wenig Minschen verstahn.

## Weblenken
* Düütsch in Australien
Kanton Seelmann

De **Kanton Seelmann** weer en administrative-territoriaal Rebeedskörperschap vun de Wolgadüütsche Republiek.

## Geschicht
De Kanton wurr 1922 as Kanton Rownoje grünnd un 1926 to Kanton Seelmann umnömmt. De Kanton wurr 1941 op un de dort leven russlanddüütsche Inwahners deporteert. 

## Geographie
De Kanton befunn sück in de wolgadüütsche Republiek binnen de Russ'sch Sozialistisch Föderativen Sowjetrepubliek. Dat weer en Unionrepubliek vun de Sowjetunion. De Kanton harr en Rebeed vun 1655,1 km2. In dat Rebeet befunnen sück 12 Dörper. De Hööftstadt vun den Kanton weer Engels.

## Inwahners
De Kanton harr to'n eersten Januar 1941 üm un bi 30.500 Inwahners. 87,5 % vun de Inwahners weern Wolgadüütsche. 15.300 Inwahners vun den Kanton weern Mannslüüd un 15.200 Fronslüüd. De Kanton harr en Bevölkerungsdicht vun 18,4 Inwahners pro km2.

## Weblenken
• https://enc.rusdeutsch.eu/articles/1318
Karl Rainer

**Karl Rainer** (* 5. Februar 1904 in Wien; † 9. Juni 1987 ok dor) weer en öösterrieksch Footballspeler.

De Afwehrspeler speel van 1920 bit 1936 för Vienna Wien, mit den he tweemaal össterrieksch Meester wurr.

För de öösterrieksch Natschonalmannschap hett he van 1924 bit 1935 insgesamt 40 Lännerspelen maakt. He weer Liddmaat vun dat öösterrieksch „Wunderteam“.  1940 is he in de NSDAP intreeden.

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Smartwings Slovakia

**Smartwings Slovakia** is en slowaaksch Floogsellschopp mit Sitt in Bratislava un en Dochterünnernehmen vun de tschechisch Smartwings.

## Geschichte
Smartwings Slovakia wurr in’n Mai 2010 dör de Modersellschopp Smartwings grünnd.

## Floogteelen
Smartwings Slovakia bedeent vun de Slowakei ut hööftsächlich Urlaubsdestinatschonen rund um dat Middelmeer.

## Flotte
Mit Stand Mai 2022 besteiht de Flotte vun Smartwings Slovakia ut en 18,4 Johr olt Floogtüüch:

## Weblinks

*Webpräsenz vun de Smartwings

## Enkeld Nahwiesen
Qaraghandy (Noordkasachstan)

**Qaraghandy** (kasachsch Қарағанды, russ'sch Караганды *Karagandy*, bit 2009 *Karagandinskoye*) is een Dörp in Kasachstan in'n Rebeed Noordkasachstan. Dat Dörp liggt in'n Landkreis Nogajbaj bi.

## Historie
De Oort Qaraghandy wurr op den 15. Oktober 1935 ünner den Naam Karagandinskoje as „Staatsfarm“ grünnd. Se harr to Anfang mehrere Instrumente un Veeh. Af 1939 entstunnen mehrere Hüüs as en Postamt, en Bäckeree, een School un mehrere Wahnhuus. 
De in' Sommer 1941 anfungen Düütsch-Sowjeetsch Oorlog hett den Op ophollen. In den Krieg wurr en wievlich Traktorbrigade bildt. Wiels den Kollen Krieg harr de Oort mehr as 2000 Inwahners. In letzte Tied harr de Oort en groot Bevölkerungsverlust to teken.
2009 wurr dat Dörp to Qaraghandy umnömmt.

## Geografie
Qaraghandy befind sück in dat Landkreis Nogajbaj bi in' Maghschan Schumabajew audany in de Oblast Noordkasachstan. 45 Kilometer noordwestlich befind sück de Stadt Bulaevo. Wenige Kilometer wiet weg befind sück de Grenz to de russisch Oblast Omsk.

## Inwahners
De Inwahnertall nehm stark af in de letzt Johrteihnten. Bi de Volkszählung 1989 tellen Qaraghandy 2343 Inwahners, bi de Volkszählung 1999 weern dat noch 1593, bi de Volkszählung 2009 1077 un bi de Volkszählung 2021 bloot noch 568.
Bi de Volkszählung 1989 weern 55% russ'sch un 22% kasach'sch.

## Weblenken
* https://web.archive.org/web/20231110234423/https://skolib.kz/letopis-sovhoza-karagandinskij/
Alexander Alexandrowitsch Missurkin

**Alexander Alexandrowitsch Missurkin** (; * 23. September 1977 in Jerschitschi, Oblast Smolensk, Russische SFSR) is en ehmalger russisch Kosmonaut.

## Kosmonautentätigkeit
Vun August 2009 bit Februar 2011 hett he en Training för de ISS maakt. Siet Januar 2011 hett he för de ISS-33/34 Mission un de Sojus TMA-M as Bordingenieur traineert, wiel he bi de Mission Sojus TMA-06M in de Ersatzmannschap indeelt weer.

To sien eersten Langtietfloog is Missurkin an‘n 28. März 2013 upbraken. He is mit dat Ruumschipp Sojus TMA-08M tosommen mit den Kommandanten Pawel Wladimirowitsch Winogradow un Christopher John Cassidy to de ISS flagen.He hett do ras Bordingenieur vun de ISS-Expeditschonen 35 un 36 arbeit. An Bord weern dor all Chris Austin Hadfield, Thomas Henry Marshburn un Roman Jurjewitsch Romanenko, de den nahderhen aflöst wurrn dör Karen Lujean Nyberg, Fjodor Nikolajewitsch Jurtschichin un Luca Parmitano. An’n 24. Juni 2013 hett Missurkin sien eersten Butenbordinsatz tosommen mit Fjodor Jurtschichin harrt. De bei hemm Wartungsarbeiten an dat Köhlsystem vun dat russisch Segment vun de ISS vörnommen. Buterdem hemm se Klammern för Stroomkabel för dat tokünftige Modul Nauka monteert.
Missurkin un Jurtschichin hemm ok twee wetenschaplich Experimente in de ISS torüchhaalt un en nee an dat Butere vun de Statschoon anbrocht. An’n 11. September 2013 is de Mannschap weer to de Eer torüch ween. In’n August 2016 wurr he as Held der Russischen Föderation un Fliegerkosmonaut der Russischen Föderation uttekent.

An‘n 12. September 2017 is Missurkin as Kommandant vun dat Ruumschipp Sojus MS-06 to sien tweet Mission flagen. Tosommen mit Mark Vande Hei un Joseph Acaba hörr he tonächst de ISS-Expedition 53 (gemeensam mit Randolph James Bresnik, Sergei Nikolajewitsch Rjasanski un Paolo Nespoli an. An‘n 14. Dezember övernehm he dat Kommando vun de Expedition 54, to de denn af 19. Dezember noch Anton Nikolajewitsch Schkaplerow, Norishige Kanai un Scott David Tingle keemen. Ok bi disse Mission harr he weer en Butenbordinsatz gemeensam mit Schkaplerow. De Landung tosommen mit Vande Hei und Acaba weer an’n 28. Februar 2018.

Sien dart Ruumfloog fung an’n 8. Dezember 2021 an. As Kommandant vun dat Ruumschipp Sojus MS-20 hett he de beid japaansch Weltruumtouristen Yusaku Maezawa un Yozo Hirano to de ISS brocht. Dor weern to de Tiet Anton Schkaplerow, Raja Chari, Thomas Henry Marshburn, Matthias Maurer un Kayla Jane Sax Barron. De Rückkehr vun hüm un de beid Japaner weer an’n 20. Dezember 2021.

An’n  31. März 2022 is he ut den Kosmonautenkorps vun Roskosmos utscheeden.. Insgesamt hett he över 346 Daag in’n Weltruum verbrocht.

## Leven
Alexander Missurkin is verheiraadt un hett twee Kinner.

## Weblinks

* Körtbiografie bi spacefacts.de
* Indrag in de Encyclopedia Astronautica (englsch)
* Biografie bi dat Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum (russisch)

## Enkeld Nahwiesen
Weerdschopswetenschop

De **Weerdschopswetenschop** (ook **Ökonomie** oder **Ökonomik**) is de Wetenschop, de sik med de Weerdschop befaat.

## Allgemeen
De Weerdschopswetenschop unnersöcht woans wi med knappen Ressourcen, de man swaar to krigen sind, sinnig ümmegaan künnt.

Aristoteles het aleen ene moraalsche Kritik an de Ökonomie formuleert, man nich ene egenständige ökonoomsche Theorie, de ökonoomsche Perzesse unersöken kann. De philosoophschen Motive, de Aristoteles leiden, wenden man af, dat weerdlschoplike Perzesse analyseren dö. Joseph Schumpeter see daar 1965 to, dat Aristoteles „ganz im Geiste vorwissenschaftlichen gesunden Menschenverstandes seine Werturteile über eine Wirklichkeit fällt, deren weite Regionen er unergründet ließ.“ För Aristotles was Doon in Ökonomie, dat up een Maal uut is legitim (ooldgreekschh οἶκος ; ooldgreeksch νόμος ; „na Gesetten huusholen“) legitim. He make enen Underscheed twischen den Krigen un Bruken van materillen Midels na de natuur för dat gode Leven altgriechisch οἰκονομικέ) un  (naturwidrigen) de Aard sone Middels to krigen, de hinnerlichför de Natuur isl (altgriechisch χρεματιστικέ ). De gröttste Deel van siene ökonoomsche Theorie find sik den Wärken*Politik* un *Nikomachische Ethik*.

De Weerdschopswetenschoppen höört vandage den Sotschaalwetenschoppen to un deelt sik in de Deeldisziplinen Bedreivsweerdschopslere, de sik med den Bedriv un Unnernehmen befaat, un de Volksweerdschopslere, de Volkweerdschoppen un den Huushoolden med Ressourcen befaat. Weerdschopswetenschoppen gripet faken Begrepe uut ander Wetenschoppen up so as Anpassung uut de Psycholoige, Liekwicht uut de Physik oder Weerdschopskrinkloop na den Bloodkrinkloop in de Muedizin.

## Kik ook bi

* Alfred-Nobel-Gedächtnispreis für Wirtschaftswissenschaften

## Literatuur

* Alfred Bürgin: *Zur Soziogenese der Politischen Ökonomie. Wirtschaftsgeschichtliche und dogmenhistorische Betrachtungen,* 2. Upl., Marborg 1996
* Karl Eman Pribram: *Geschichte des ökonomischen Denkens*. Översett van dat Originaal *A History of Economic Reasoning*. Eerste un twede Band. Suhrkamp Verlag, Frankfort an’n Main 1998, ISBN 3-518-28956-X
* Adam Smith, 1776: *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations*
* Joachim Starbatty (Heruutgever): *Klassiker des ökonomischen Denkens: Von Platon bis John Maynard Keynes*. Deel 1 un 2 in ene Samtuutgave. Hamborg 2008, ISBN 978-3-937872-92-6

## Nawiese
Peter Boeve

**Peter Boeve** (* 14. März 1957 in Uddel) is en ehmalger nedderlannsch Footballspeler un -trainer.

Sien eerst Club in‘n Profifootball weer Vitesse Arnheim, für den he van 1975 bit 1979 speel. Dornah wessel he to Ajax Amsterdam, bi den he bit 1987 bleev un mit den he veer Mal Landsmeester wurr. 1988 leet he sien Karriere bi AC Beerschot utklingen. För de nedderlannsch Nationalmannschap hett he in de Johren 1982 bit 1986 insgesamt 16 Lännerspelen maakt. 

Nah sien aktivLoopbahn weer he bi mehreren Vereens as Trainer tätig.

## Weblinks

* Profil (nedderlannsch)
* Peter Boeve bi National Football Teams
Ashoka

**Ashoka**, ook **Aśoka** (Sanskrit: अशोक Aśoka; egens **Aśokavardhana**, Sanskrit अशोकवर्धनाः *aśokavardhanāḥ*;, ook **Aśoka Adiraja** „Eerste Köning Ashoka“; *304 v. Chr.; †232 v. Chr.) was een Köning un Heerscher van de ooldindsche Mauryadynastie. He beheersche dat Riek 268 bet 232 v. Chr. un was de Sòne van Bindusara un Chandragupta Maurya sien Grootkind, de dat Mauryariek gründ hadde. Under siene Heerschop brede sik de Buddhismus in Indien stark uut un he geld för ene Slötelfigur düsse Religion un Philosophie up den Subkuntinent groot to maken.

## Literatur
* Ludwig Alsdorf: *Aśokas Separatedikte von Dhauli und Jaugaḍa* (= *Abhandlungen der geistes- und sozialwissenschaftlichen Klasse der Akademie der Wissenschaften und der Literatur in Mainz.* Jahrgang 1962, Nr. 1).
* Devadatta R. Bhandarkar: *Aśoka* (= *The Carmichael lectures.* 1923). 4. Auflage. Calcutta University Press, Calcutta 1969.
* Harry Falk: *Asokan Sites and Artefacts. A Source-book with Bibliography* (= *Monographien zur indischen Archäologie, Kunst und Philologie.* 18). Philipp von Zabern, Mainz 2006, ISBN 3-8053-3712-4.
* Hermann Kulke, Dietmar Rothermund: *Geschichte Indiens. Von der Induskultur bis heute.* Sonderausgabe. C. H. Beck, München 2006, ISBN 3-406-54997-7.
* James M. MacPhail: *Asoka.* The Associative Press u.&nbsp;a., Calcutta u.&nbsp;a. 1918 (Digitalisat).
* John S. Strong: *The Legend of King Aśoka. A Study and Translation of the Aśokāvadāna.* Princeton University Press, Princeton NJ u.&nbsp;a. 1983, ISBN 0-691-06575-6.
* Radhakumud Mookerji: *Asoka.* Macmillan and Co., London 1928 (Digitalisat).
* Anuradha Seneviratna (Hrsg.): *King Aśoka and Buddhism. Historical and Literary Studies.* Buddhist Publication Society, Kandy – Sri Lanka 1994, ISBN 955-24-0065-1 ().
* 
* Romila Thapar: *Aśoka and the decline of the Mauryas. With new afterword, bibliography and index.* 2. Auflage. Oxford University Press, Delhi u.&nbsp;a. 1997, ISBN 0-19-564445-X.
* 
## Nettverwiese

* 

## Nawiese
Mahatma Gandhi

**Mahatma Gandhi**, med vullen Namen **Mohandas Karamchand Gandhi** (Gujarati: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, Hindi: मोहनदास करमचंद गांधी *Mohandās Karamchand Gāndhī*; * 2. Oktober 1869 in Porbandar, Gujarat; † 30. Januar 1948 in Nie-Delhi) was een indschen Avkaat, Publizist, Pazifist un Askeet, de enen groten Deel bidregen het de indsche Unafhängigkheed van den Britschen Riek in den Gang to bringen.

## Nettverwiese

*
Che Guevara

**Ernesto „Che“ Guevara** (*&nbsp;offitschiell 14. Juni 1928, na anderen Borns ook 14. Mee 1928 in Rosario, Argentinien; †&nbsp;9. Oktober 1967 in La Higuera, Bolivien) was een marxistschen Revolutschonär, Guerillastrieder un Schriever. He was in de Tied van 1956 bet 1959 een Anförer, de *()*, van de kubaansche Rebellenarmee un es tohope med Fidel Castro ene wichtigste Symboolfiguur för de kubaansche Revolutschoon.

## Litteratuur
* Jon Lee Anderson: *Che. Die Biographie.* Ullstein, Mönken 2002, ISBN 3-548-60122-7.
## Nettverwiese
*
* 
* 

## Anmärkels

## Nawiese
Josef Stalin

**Josef Stalin**, med vullen Namen **Josef Wissarionowitsch Stalin** (), boren os **Iosseb Bessarionis dse Dschughaschwili** (, ; *  in Gori, Gouvernement Tiflis, Russisch Kaiserriek, vandage Georgien; † 5. März 1953 in Kunzewo bi Moskau) was een Politiker in de kommunistsche Sowjetunion. He was siene Afkumst na georgsch un in de Tied van 1927 bet 1953 Diktator in de Sowjetunion. Dat Pseudonym *Stalin*, de verscheden Borns os „de Stalern“ düüd, gav he sik 1912.

## Nettverwiese

* 

## Nawiese
Jawaharlal Nehru

**Jawaharlal Nehru** (Hindi जवाहरलाल नेहरू, Javāharlāl Nehrū, ; * 14. November 1889 in Allahabad; † 27. Mee 1964 in Nie-Delhi) was een indschen Wedderstandsstrieder, Politiker un de eerste Premierminster van de Republik Indien.

## Nettverwiese

*
Wladimir Michailowitsch Barnaschow

**Wladimir Michailowitsch Barnaschow** (; * 26. Februar 1951 in Rjasany, Oblast Omsk, Russische SFSR, Sowjetunion) is en ehmalger russisch Biathlet, de för de Sowjetunion antreeden is.

Barnaschow weer af 1977 Liddmaat vun de sowjeetsch Biathlon-Mannschap. In’n Eenzel weer sien gröttste Spood de darte Platz bi de Biatlon-Weltmeesterschap 1978/79 achter Klaus Siebert un Frank Ullrich. 

Mehr Spood harr he aber mit de Staffel. Mit de reck he wiels de Biathlon-Weltmeesterschapen 1979, 1981 un 1982 jewiels de Bronzemedaille, bi de Olympisch Winterspelen 1980 in Lake Placid, aber an de Siet vun Wladimir Alexandrowitsch Alikin, Alexander Iwanowitsch Titonow un Anatoli Nikolajewitsch Aljabjew de Goldmedaille.

Later wurr he Trainer vun de Natschonalmannschap. Dat Amt harr he van 1984 bit 1992.  Van 1992 bit 1998 weer he Trainer vun dat Natschonalteam vun Kroatien.

## Weblinks
* Indrag bi Olympedia (engelsch)
* Wladimir Michailowitsch Barnaschow up *DatabaseOlympics.com* (engelsch)
Qin Shihuangdi

**Qin Shihuangdi** ( ),  egens **Ying Zheng** (; * 259 v. Chr. in Handan; † 10. September 210 v. Chr. in Shaqiu) was de eerste chineesche Kaiser un gründe de Qin-Dynastie.

## Nettverwiese

*
530 v. Chr.

## Storven
August: Kyros de Grote, persischen König vun de Achänemiden-Dynastie (* 590 v. Chr. – 580 v. Chr.)
;Ahn bekannt Datum
* Bias vun Priene, greekschen Reedner, een vun de Söven Wiesen vun Grekenland (* üm 590 v. Chr.)
590 v. Chr.

## Wat passeert is
### Politik

* De Lyders ünner König Alyattes II. un de Meders ünner Kyaxares II. begünnt enen Krieg.

* üm 590 v. Chr.: De Meder unter Kyaxares II. nehmt Tušpa un bringt so dat Urartääsch Riek to’n Fall.

### Wetenschop un Technik
* In dat 14.&nbsp;Johr vun siene Herrschop (591 bet 590 v.&nbsp;Chr.) röppt de babyloonsche König Nebukadnezar II. den Schaltmaand Addaru&nbsp;II uut, de op’n 21.&nbsp;März begünnt.
* In’n Babyloonsch Klenner fallt de Johrsanfang vun de 1.&nbsp;Nisannu op en 20.–21.&nbsp;April

### Kultuur
* üm 590 v. Chr.: In Athen is de Gorgo-Maler to Gang, een attischen Vasenmaler.

## Boren
* üm 590 v. Chr.: Bias vun Priene, greekschen Reedner, een vun de Söven Wiesen vun Grekenland († üm 530 v. Chr.)
* üm 590 v. Chr.: Krösus, König von Lydien († üm 541 v. Chr.)
580 v. Chr.

## Wat passeert is

### Politik
* Twüschen de Greekschen Kolonie Selinunt un Segesta op Sizilien, dat de Elymers grünnt harrn, givt militäärsch Stried.
* Kambyses I. folgt sienen Vadder Kyros I. op den Throon vun Anschan
* üm 580 v. Chr.: König Battos II. givt enen Oproop ruut, sik in Kyrene daaltolaten.

### Kultuur



* üm 580 v. Chr.: De Pholoe-Maler uut Korinth fardigt sien beröhmst Wark, enen Skyphos.
* üm 580 v. Chr.: In Korinth is de Kavalkade-Maler to Gang, de Warken inn swartfigurigen Stil maakt.
* üm 580 v. Chr.: In Korinth is ok de Gorgoneion-Grupp in de Vasenmalerei aktiv.
* üm 580 v. Chr.: Timonidas uut Korinth is de eerste greeksche Vasenmaler mit enen Naam, de överlevert is.

## Storven
* üm 580 v. Chr.: Alkaios vun Lesbos, greekschen Lyriker (* üm 630 v. Chr.)
Virtual International Authority File

De **Virtual International Authority File** (**VIAF**) es ene internatschonale Normdatei un es dat gemeensame Projekt van verscheden Natschonaalbibliotheken, dat de Online Computer Library Center (OCLC) bedrivt.

## Bökeriegen un Organisatschonen, de daar bi sind

### Bökeriegen, de up Prove daarbi sind

## Nawiese


## Weblenke
* VIAF bi OCLC
Meten

**Meten** betkekent dat Bestimmen van Dingen, Saken, Begèvenheden un Schenissen œren Egenschoppen un Kennteken, ümme se med een to verglieken. Anders seggt: Meten es een Perzess wo groot oder lüttk ene physikaalsch Grötte es verglèken to ene liekaardige Referensgrötte.

Bi’n Meten es dat Resultaat eerstmaal een Meetweerd. Düsse Weerd stimmt man meest nemaals med den waren Weerd œvereen, denn meestto wärket Dinge in’n Ümmefeld in un stöört dat Resultaat. Dat vullständige Meetresultaat vertellt daarümme ok woans de Meetweerde afwieken könnt.

Welke physikaalsche Grötten kann een nich direkt mèten, man een bruukt de passliken Meetapparate, de ene oder mere andere Grötten mètet, dat een so up de Grötte, de egens to mèten es, sluten kann. So mèter vèle Wagen nich de Masse, man de Gewichtskraft binnen den Swaarkraftfeld van’r Eerden. De Wage wist an’n Ende denn doch dat Resultaat in ene passlike Eenheed för Masse, as Kilogramm.

De theoreetschen un praktschen Grundlagen to’n Mèten undersöket de Metrolgie un de Meettechnik. 

## Grundlagen
In DIN 1319 is dat Meten so defineerd:

## Probleme bi’n Meten

### Meetbaarheed
Een Grötte kan mèten werden, wenn een Meetprinzip daar es, na de een œr mèten un wenn se also binnen ene phykaalsche Sicht ene sinnige Definitschoon het un sik so quantifizeren lett. Dat heet ook, dat Meerrsultaten repeteteert werdn könne müüt. 

## Weblenke

* Wolfgang Balzer: *Theorie und Messung.* Springer, Berlin 1985 (URN)
* Oliver Schlaudt: *Messung.* In: Thomas Kirchhoff (Hrsg.): *Online Encyclopedia Philosophy of Nature / Online Lexikon Naturphilosophie.* Universitätsbibliothek Heidelberg, Heidelberg 2020 .
* Era Tal: ''Measurement in Science.'' In: Edward N. Zalta (Hrsg.): *The Stanford Encyclopedia of Philosophy.* 2020.

## Nawiese
NATO

De **NATO**, kort för **' (), plattdüütsch „**Noordatlantsche Verdragsorganisatschoon**“ (NAVO), ook **Atlantsche Bund** oder **Noordatlantikpakt''', es een Militärbund twischen 32 Staten  – 30 in Europa un twee in Noordamerika. De Bund gründe sik na den tweden Weltkrieg, os de eersten twelv Staten den 4. April 1949 den „Noordatlantikverdrag“ ( ) in Washington, D.C. underschreven. De Verdrag maket fast, dat de Staten, de Liddmaat in de NATO sind, sik gemeensaam verdeffenderen, wenn een Staat buten den Bund een Liddmaat angript. In de Tied van den Koolden Krieg was de NATO de Wedderpart to de Sowjetunioon un den Warschauer Pakt.

De Höövdseed liggt in Brüssel, de dat Militär sitt dicht bi Mons in Belgien. Dat Militär van ollen Liddmaten tohoperekend het de NATO wat bi 3,5&nbsp;Millionen Saldaten un Lüde, de för den Bund arbeed. Wat de Staten in de NATO gemeensam för Militär uutgevet maket 55&nbsp;% van den millitäärschen Uutgaven weltwied. De NATO-Staten hebbet ook afmaked, dat jeedenen Staat up’t mindste 2&nbsp;% van sienen Bruttobinnenlandprodukt för dat Militär uutgeven sall.
## Nawiese
Heinz Schneiter

**Heinz Schneiter** (* 12. April 1935 in Thun, Kanton Bern; † 4. Juli 2017) weer en Swiezer Footballspeler.

De Afwehrspeler fung sien Loopbahn bi FC Thun an, bevör he to Young Boys Bern wesseln dee. 1962 hett he bi Lausanne Sports anhüürt.  Dornah speel he noch twee Saisons bi Young Boys Bern speelt. 1969 hett he sien Profiloopbahn afslooten. 

För de Natschonalmannschap vun de Swiez hett he van 1957 bit 1966 insgesamt 44 Lännerspelen maakt un he weer ok bi de Football-Weltmeesterschapen 1962 un 1966 dorbi.  

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Dominic Fritz

**Dominic Samuel Fritz** (* 28. Dezember 1983 in Lörrach) is en düütsch-rumäänsch Politiker (fröher Gröne, nu USR). Fritz is siet den 30. Oktober 2020 de Börgermeester vun Timișoara.

## Weblenken

* https://www.dominicprimar.ro/autoportret
Aikidō

**Aikidō**  ( oder ) is en japaansche Kunst vun dat Kämpen, de vun Morihei Uyeshiba in dat vergahn Johrhunnert grünnt wörrt un kummt vun dat *Daito-ryu Aiki Jujutsu* (), en Kampkunst ahn Wapen vun de Samurai. De Naam sett sik tosammen ut den dree japaanschen Wörr  „Harmonie“,  „Energie vun dat Leven“ un  „Weg vun dat Leven“.

Een öövt de Techniken mit de Afsicht, dat egene Bewegen beter to maken bit dat se ganz vun sülvst aflopen, wenn een angrepen warrt. In dat Aikidō geiht dat dorüm sik wehren to könen, wenn dor een kummt un wat Böses will. Dat geiht nich dorüm, annern Schaden to doon. Dorüm schall bi en Aikidōtechnik keeneen to Schaden kamen, nich de, de sick wehrt, un ok nich de, de angriept.

Dat de Techniken to’n Afwehren dor sünd, bedüüdt, dat in den Aikidōtechniken keen Angriepen öövt warrn deit, man dat bedüüdt nich, dat dat dor gor keen Treed und Slääg bi gifft. So wat heet denn *Atemi* ( oder ) un is dorför dor, de Angrieper, de *Uke* ({IPA|ɯkɛ} ) ut de Waag brocht warrt un nich so oppasst, wat *Nage*, de Verdediger () mit em maakt.

Vun de Bewegen is das Mehrste in Form vun Krinken un Spiralen un dat warrt mit de Kraft ut dat Angriepen arbeitet un nich veel egene Kraft anwennt. Dat geiht veel dorüm, dat Denken un Doon un dat Luft halen in Gliekklang to bringen. Een deit de Bewegen öven, bit dat ok de Denkwies vun dat Aikidō op een övergeiht.

Vunwegen dat mehr en „Wehrkunst“ as en Kampkunst is, sünd de mehrsten Techniken ahn en Wapen, bloot de *Uke* hett mannigmal en Pook, de *Tantō* (). Nu hebbt aver vele de Menen, dat een Aikidō nich verstahn kann, ahn de Wapen to kennen, un so gifft dat uk *Aikiken* ( mit en Sweert un *Aikijō* () mit en langen Holtstock.

Dat gifft intwüschen vele verschedene Oorten vun Aikidō, vunwegen dat vele verschedene Schölers vun Uyeshiba geev un de dat, wat se bi em lehrt hebbt, alle in ehr egen Wies wiederföhrt hebbt.

Bi dat Öven driggt een en Antog ut en een Jack, de *Gi* , en Büx un en Gördel, de witt oder bi de Meesters swatt is. En Meester ({{lang|ja|先生|sensei) driggt dor in velen Scholen noch en düüsterblauen oder swatten *Hakama*   tu. Normalerwies is een bi dat Öven in dat¯en Sporthall, de *Dōjō* () heet. Dor gifft dat en paar Regeln för dat Bedregen*.* Dor hört to'n Bispeel to, dat een sik vörenanner verbögen deit.

## Literatur
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Heinz Patt: Aikidō – Harmonie und Erfahrung (englisch) Gebundene Ausgabe, Hrsg.: Reuverton Editions Bonn 2007, ISBN 978-3-00-021624-4
* 
* 
* 
* Taisen Deshimaru: *Zen in den Kampfkünsten Japans.* Knaur, München 1985, ISBN 3-426-04130-8
* Coralie Camili: *Kampfkunst*. Merve Verlag, Berlin 2021, ISBN 9783962730468.

## Weblinks

;Allgemein

* Allgemeen Infos to Aikidō (hoogdüütsch)
* Aikidōjournal (hoogdüütsch)
* Aikidō-Infosite, med Datenbank (Dojos, Kontaktadressen, etc.) (hoogdüütsch)
Aikidō Toho Iai

**Aikidō Toho Iaidō** (auch *AikiToho Iai* oder *Nishio Ryu*) is en Oort vun de japaansche Kampkunst Iaido un kummt vun de Kunst vun de Kamp mit de Sweert vun de Samurai in’t ole Japan. De Naam sett sik tosammen ut de japaanschen Wörr  „Harmonie“,   „Energie vun dat Leven“,  „Schweerttechnik“,  „trecken“ un  „Weg vun dat Leven“.

Anners as in dat Kendō geiht dat in dat Iaido nich dorüm, in Wettstrieden gegenenanner to kämpen un so beter to warrn, man dat gifft Katas, de een löppt un mit de een lehrt, dat Sweert to föhren un in den Vergliek mit sik sülven beter to warrn. Dat Besünnere in dat Iaidō is, dat een dat Sweert so gau treckt, dat een dor glieks mit snieden kann. Bi dat Iaido gifft dat vele verschedene Scholen, vunwegen dat verschedene Meesters geven hett, de all en beten wat anners maakt hebbt un all goot begrünnt hebbt, wat se daan hebbt, sodat vundaag keeneen seggen kann, dat dat Ene verkehrt is. Fröher weer dat so, vunwegen dat verschedene Familien geev, de mit Sweertern kämpen kunnen un de Samurai utbillt hebben.

In dat Aiki Toho Iaido (een vun de Iaidowiesen) gifft dat föffteihn Katas (Regen vun Bewegen de vörschreven sünd), de bi de Prövens pröövt warrt un noch en paar ole Katas, de een bloot so to den Pläseer lopen kann. Düsse Katas wöör in de Tiet üm un bi 1960 vun *Shōji Nishio* tosammen stellt un gaht op en paar Aikidotechniken torüch, wiel dat he sik dacht hett, dat he ok öven will, wenn he dor graad keen *Uke* (Partner de angriepen deit) för hett un wiel dat he dacht hett, dat een keen Aikidō maken kann, wenn he dor nich de Arbeit mit de Wapen to versteiht.

Bi dat Öven driggt een en Antog ut en Gi, en Jack, en Büx, en Gördel un dorto en *Hakama,* en traditschoonel japaansche, lange Büxenrock, in en düüstern Klöör, mehrst düüsterblau oder swatt. Wenn een al heel lang en Meester is, kann een ok en helleren Klöör as to’n Bispill gries dregen. Normalerwies is een bi dat Öven in dat Dojo, en Sporthall un dor gifft dat en paar Regeln för dat Bedregen.

De Wapen sünd na Vörbild vun de licht bagene, japaansche Sweert, de *Katana*, maakt. Dat gifft dat *Bokken* oder *Bokutō,* en Holtsweert, dat *Iaitō*, en stuuf Metallsweert, dat faken en Iesen-Tink-Mischmetall an de Lemmel hett un dat *Shinken*, en scharp Metallsweert. Dat *Bokken* is dat mit dat een anfangen deit un wenn een al wat beter is, denn dörv een mit en *Iaito* öven, man bit dat een en *Shinken* verwennen dörv, duert dat böös lang un brukt bannig veel Öven. Neven de Sweertern gifft dat noch den *Jō,* en lang Holtstock, as Wapen.

## Literatur

* Michael Russ: *Aikido Toho Iai. Aikido und Schwertkunst.* Meyer & Meyer Verlag, Aachen 2006, ISBN 3-89899-136-9.
Kintetsu Railway

**Kintetsu Railway Co., Ltd. ** (, kort:) is de  Iesenbahn-Firma in Japan.De Sellschop hett ehren Seet in Tennōji-ku in Osaka.
## Lienen

* Kintetsu-Osaka-line ()
* Kintetsu-Nara-line ()
* Kintetsu-Kiōto-line ()
* Kintetsu-Namba-line ()
* Kintetsu-Minamiōsaka-line ()
* Kintetsu-Yoshino-line ()
* Kintetsu-Nagano-line ()
* Kintetsu-Dōmyōji-line ()
* Kintetsu-Keihanna-line ()
* Kintetsu-Ikoma-line ()
* Kintetsu-Tawaramoto-line ()
* Kintetsu-Tenri-line ()
* Kintetsu-Nagoya-line ()
* Kintetsu-Yamada-line ()
* Kintetsu-Toba-line ()
* Kintetsu-Shima-line ()
* Kintetsu-Yunoyama-line ()
* Kintetsu-Suzuka-line ()
## Weblenken

* Websteed (japaansch)
Volker Bajus

**Volker Bajus** (* 5. Januar 1964 in Bremerhoben) is en düütsch Politiker (B90/Gröne).

## Leven
Bajus is in Beers op. Sien Vadder wurr in Rumänien baren. He studeert vun 1984 bet 1991 in Hamborg un Ossenbrügge Soziologie. Siet 1996 hett he in verscheeden Positschonen för dat entwicklungspolitisch Kinnerhülpwark terre des hommes arbeit. Bajus hett twee Kinner un is verheiraadt. 

## Politik
Bajus is 1993 de Partei Bündnis 90/De Grönen bitreden. Siet 1996 hörrt he för sien Partei den Raat vun de Stadt Ossenbrügge an. Aktuell is he Frakschoonsvörsitter vun sien Frakschoon in'n Staadraad. Bi de Landdagswahl in Neddersassen 2013 recken he över de Landslist en Mandat in' Neddersassischen Landdag. In de Gröön Landdagsfrakschoon Neddersassen weer he ümweltpolitisch un kulturpolitisch Spreker. Nah de Landdagswahl 2017 is he eerst ut den Landdag utscheeden, hett aver in' März 2020 för de in den DGB-Bundsvörstand wählt Anja Piel in dat Parlament drückt. In de 18. Periood weer he Spreker vun de Gröön Landdagsfraktschoon för Sozialpolitik, tostännig för Kinner, Jöögd un Familie as ok Justizvulltrecken. Bi de Landdagswahl 2022 wurr he weer över den Landwahlvörslag in dat Parlament wählt. He is sietdem as Parlamentarischen Geschäftsführer un stellvertreden Vörsitter för sien Frakschoon tätig.

## Weblenken

* Websiet vun Volker Bajus
* https://www.abgeordnetenwatch.de/profile/volker-bajus
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** (* 10. Juli 1856 in Smiljan, Öösterriek, † 7. Januar 1943 in New York City, USA) weer en serbisch-amerikaansch Uutfinder, Elektroingenieur un Physiker. He gellt as en van de gröttsten in de Welt vun de Elektrotechnik.

Sien an de Interesse an an de Technik kam al fro up. In de USA wurr Tesla en Pionier in de Elektrotechnik un dachte sik dat Wesselstroomsystesm, de Tesla-Spole uut un hett bedüüdsame Theorien över Radiowellen upstellt. Nikola Teslas Arbeit hett groten Infloot op de Welt vun de Elektrotechnik namen. Sien Ideen, sien Uutdenkels un Uutfünde sünd ene wichtige Grundlage för moderne Technologien.

## Weblenks
* Nikola Tesla Society
* Museum Nikola Tesla - Smiljan, Kroatien
Le Corbusier

**Le Corbusier** (* 6. Oktober 1887 in La Chaux-de-Fonds, Swiez; storven 27. August 1965 in Roquebrune-Cap-Martin, Frankriek) weer een swiez-franzööschen Architekt, Designer, Maler un Stadtplaner.

## Leven
Le Corbusier, den sien richtigen Naam Charles-Édouard Jeanneret weer, is in La Chaux-de-Fonds, en Stadt in de Jura-Rebeed van de Swiez, boren. Sien fröhe Johren prägden sien Interesse an Architektur un Design, deen em later to een vun de wichtigstenn Figuren in de Modernismus maken sull.

Na sien Schooltied in La Chaux-de-Fonds, hett Le Corbusier en Tiedlang in Wien as Lehrjunge in en Architekturbüro arbeit un hett dorbi sien eerst Weten in de Architektur sammelt. Later hett hem siene Reisen dör Europa fört to wichtige kulturelle Zentren, wo he sien Frömdsprakenkenntnisse verbetter.

Le Corbusier sien Berufsleven weer marked by wegweisende Projekten. Eens davon weer de Villa Savoye, en ikonische Residenz, de för ehr minimalistisch Design un de Betonpfeiler beröömt is. Anner wichtige Wärken ümfaat de Unité d'Habitation, en modernistisch Wohngenossenschaftsbau, un dat Capitol Complex in Chandigarh, Indien.

## Philosophie
Sien Philosophie von Architektur weer dör de Ideen vun den Purismus" un "Licht un Schatten" beinfloot. Le Corbusier glöv, dat de Architektur de Levenskwaliteit för de Minschen verbetter kann. He hett sik ok för de "Fünf Punkte to een Neue Architektur" utprochen, de de Grundlagen för modernistische Baukonzepte vörstellt.

## Inflood
Le Corbusier sien Infloot op de Architektur is blieven un wiest sik in de Wärken vun veel anner Architekten. He warrt weltwiet as een vun de Gründervöders vun de modernistische Bewegung erkend un sien Wohntenker hett de Architektur för generatschonen prägt.

## Bibliografie
Le Corbusier hett en Reeg vun belangrike Böker schreven, to'n Bispeel:
* *In Richtung einer neuen Architektur* (1923)
* *Die Stadt von Morgen und ihre Planung* (1929)
* *Vers une architecture* (1921)

## Uttekens
* Fondation Le Corbusier
* ArchDaily - Le Corbusier
* Biography - Le Corbusier
Raffael

**Raffael**  (* 6. April 1483 in Urbino, Kärkenstaat; † 6. April 1520 in Rom, Kärkenstaat) was een italienischen Maler un Architekt in den Tied van de Renaissance. Anner Gebortsdaten bi hüm sünd 7. April bzw. 28. März.

## Leven
Raffael, den sien vullen Naam Raffaello Sanzio da Urbino was, is in Urbino, en Stadt in de Bandage in Italien liggt, man to de Tied to den Kärkenstaat höör, boren. He is ol fro in Kuntakt med de Kunst kommen un hett de Grundlagen vun dat Malen in de Werksteed vun sien Vadder, den Maler Giovanni Santi, leert.

Later is Raffael na Perugia gahn, wo he bi den Maler Pietro Perugino in de Lehre gung. In de Tied bi Perugino hett Raffael sien technisch Können verbetert un sien egen Stil utformt. He hett ok de Werke vun Leonardo da Vinci un Michelangelo studeert, wat sien künstlersch Horizont utbreed het. 

1504 is Raffael na Florenz, dat n Zentrum vun de italieensche Renaissance, wo he vele Künstlers un Intellektuelle uut siene Tied kennelere. Sien Wärken ut disse Periode, to de ook de 'Madonna della Seggiola' dat he sien Können, Geföhl un Spiritualität med technische Perfektschoon verbinden kann.

1508 is Raffael na Rom gahn un hett bald de Stütt vun Paapst Julius II. kregen. Mit de Geld vun den Paapst hett he Meesterwärken schapen, as to'n Bispeel de 'School van Athens, en Fresko in de Vatikaan Stanze della Segnatura, de sien Verständnis för Perspektiv, Komposition un Harmonie illustreert.

Raffael hett bit to sien Dod in 1520 an verschilligen wichtigsten Utgaben warkt, to wat Fresken in de Stanze di Raffaello in de Vatikaan tohöört. Sien Bidrag to de Kunstwelt un sien Fähigkeit, de Idealen vun de Tenaissance to in to fangen, hebbt sien Naakommen vormt.

## Infloot un Erve
De Kunst vun Raffael hett noch lange Tied na sien Dod en Infloot op veel Generatschonen Künstler utövt. Sien harmonische Kompositschonen un technisch Fähigkeiten hebbt later Meister inspirert un sien Namen in de Geschichte vun de westliche Kunst prägt. Sien Werken warrt noch hüüt as Höögtepunkt vun de Italienische Renaisance ansehn.

## Wichtige Wärke
* 'Madonna della Seggiola' (um 1513)
* 'School of Athens' (1509-1511)
* 'Transfiguration' (um 1516-1520)

## Nettverwiese
* Raffaello Sanzio Museum - Urbino
* Web Gallery of Art - Raffael
* Britannica - Raphael
Leonhard Euler

**Leonhard Euler**,  (* 15. April 1707 in Basel; †  in Sünne Petersborg, Russland) was en Swiezer Mathematiker, Physiker un Ingenieur. Boren in Basel, studeer an de Universiteet Basel. Siene Arbeid in de Mathematik geven em Acht un Lov weltwied.

## Nettverwiese

* Euler Archive - MAA
* Biography - Leonhard Euler
Archimedes

**Archimedes** (* um 287 v. Chr. in Syrakus, Sizilien; † um 212 v. Chr. ook daar) weer en ooldgreekschen Mathematiker, Physiker, Ingenieur un Utdenker. He gellt as en vun de wichtigsten Wetenschoppers in de Antike. Archimedes hett de meeste Tied in sienen Leven Syrakus tobracht, wo he een groten Schridd na vörn in Mathematik un Physik maakt hett. Sien Bidrege to Geometrie, Rekenkunst hebbet dat wetenschoplik Denken in siene Teid präägt. 

Ünner sien vele Uutdenkels finnt sik dat Archimeedsche Prinzip. De Idee vun de Archimeedsch Schruuv stammt ok vun em, en Apparaat to'n effitschenten Wateranheven.

## Literatur
* Heath, Thomas Little. "The Works of Archimedes." Cambridge University Press, 1897.

## Weblenks
* Britannica - Archimedes
* History - Archimedes
Abraham

**Abraham** (
**Abraham** ( volksetymoloogsch: „Vader vun velen [Völker]“ [Genesis 17,4 f.] vun אַבְרָם Avram „(De) Vader is verheven“, , , ) is en zentraal Figuur in de religiöse Traditschonen vun Jodendom, Christendom un Islam.

Boren in Ur in Chaldäa (vundaag Irak), wannert Abraham  in sienen fröhen Leven dör dat Land. Na religiösen Texten het he en gödlichen Roop kregen, siene Heimat to verlaten un na’t Land Kanaan to wannern. 

In’t Jodendom gellt Abraham as de Vader vun dat joodsche Volk un veel vun de Versprekens vun den Verbund. In’t Christendom warrt Abraham för sien Glöv hoog acht un warrt im Ne’en Testament as en geistlich Vöörfahr nöömt. In’n Islaam,, wo Abraham as Ibrahim bekannt is, warrt he as en Prophet eert. Hebron, wo Abraham sachtens begraven liggt, is en hillige Stede in all dree abrahamitschen Religioonen. 

## Kiek ok bi
* Monotheismus
## Literatuur
* Christfried Böttrich u.&nbsp;a. (Ruutgever): *Abraham. In Judentum, Christentum und Islam.* Vandenhoeck & Ruprecht, Chöttingen.
* Søren Kierkegaard: *Furcht und Zittern.* Kopenhagen 1843.
* Karl-Josef Kuschel: *Streit um Abraham. Was Juden, Christen und Muslime trennt – und was sie eint.* Mönken 1994, ISBN 3-492-03739-9.
* Michael Niehaus, Wim Peeters (Ruutgever): *Mythos Abraham. Texte von der Genesis bis Franz Kafka.* Reclam, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-15-020180-0.
* Abraham Segal: *Abraham, enquête sur un Patriarche.* Plon, Paris 1995, ISBN 2-259-02664-8.
* Peter Weimar: Artikel *Abraham.* In: *Neues Bibellexikon.* Band 1. Zürich 1991, S. 14–21.
* Benjamin Ziemer: *Abram–Abraham.* Berlin / New York 2005, ISBN 3-11-018294-7.

### Christliche Facklexika
* Robert Martin-Achard: *Abraham – I. Im Alten Testament*. In: *Theologisches Realenzyklopädie* Band 1, S. 364–372.
* Klaus Berger: *Abraham – II. Im Frühjudentum und Neuen Testament*. In: *Theologisches Realenzyklopädie* Band 1, S. 372–382.
* Rolf P. Schmitz: *Abraham – III. Im Judentum*. In: *Theologisches Realenzyklopädie* Band 1, S. 382–385.
* Jan Hjärpe: *Abraham – IV. Religionsgeschichtlich*. In: *Theologisches Realenzyklopädie* Band 1, S. 385–387.
* Scherer, Steinmeyer: *Abraham, Abram*. In: *Realenzyklopädie für protestantische Theologie und Kirche* 3. Oplaag, Band 1, S. 102–112.
* Thomas Hieke: *Abraham, Abram*. In: *Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon* Band 24, Spalten 1–49. Online-Verschoon: https://web.archive.org/web/20070608075649/http://www.bautz.de/bbkl/a/abram.shtml.

## Weblenken
Adolf Bannier

**Adolf Bannier** (* 3. Mai 1937 in Bronswiek) is en düütsch Politiker (FDP). He weer Liddmaat van den Landdag vun Neddersassen. 

## Leven
Bannier warrd 1937 boren in Bronswiek in Neddersassen. He hett toeerst de Volksschool in Brome besöcht un later na de Realschool in Wittingen wesselt. Nah sien Afsluss fung he en Lehre to'n Mauer an, de he ok spoodriek afslooten hett. Dornah hett in Hamborg en Studium to’n Ingenieur anfungen. Bannier fung nah dat Studium sien Tätigkeit as sülvstännigen Bauünnernehmer in Brome un hett 1972 un 1985 Eenzelhannelsgeschäfte apen maakt.

## Politik
Bannier fung sien politisch Karriere 1964 as Gemeenraadsafordneter van Brome an. 1974 wurr he Liddmaat bi de FDP un in den Kreisdag van den Landkreis Gifhorn. Van 1976 bet 2006 weer Bannier Börgermeester vun Brome. He weer vun 1986 bet 1990 FDP-Frakschoonsvörsitter. För de twölf Wahlperiood van'n eersten Januar 1991 bet to'n 20. Juni 1994 wurr he to'n Liddmaat vun den Landdag van Neddersassen wählt.

## Weblenken

* https://www.waz-online.de/lokales/gifhorn-lk/brome/ex-buergermeister-bannier-zieht-sich-aus-politik-zurueck-R7WOCJZRHWECVHX3BYALY2Y27A.html%3foutputType=valid_amp
Saladin

**Saladin** (* 1137 in Tikrit, Irak, † 4. März 1193 in Damaskus) was een kurdschen Militäärsleidamann un de eerste Sultan vun Ägypten un Syrien. He wurr wied över de Grenzen vun sienen Riek bekannt för siene Rull den Islam gegen de Krüüzridder to verdeffendren.Saladin kam in Tikrit, as dat Kind van ene kurdsche Familie up de Welt. Siene militäärsche Gaav un siene Leidkraft kemen al bi sienen Deenst under den musliemschen Generaal Schirkuh vöörtüüg.

No den Dood vun sien Mentor Schirkuh begunn Salsadin den Deenst under den muslimschen Kalifen in Ägypten. 1171 het de dat to Wege brocht, dat ägyptisch-syrisch Riek to vereenigen, dör dat he dat Fatimiden-Kalifaat överwinne. Saladin is besonders beröömt för sien Militärkampagnen gegen de Krüüzridders. 1187 het he ene wichtige slcht wunnen un un Jerusalem van de Krüüzridders torüg verovert. Sien barmhertig Ümgang vun de daaldwungen Soldaten un Zivilisten maak ook siene Gegener ene achten.

Up Saladin besinnt een sik as een Symbool vun Eenheed un as enen Leder,de Gerechtigkeit un Barmhertigkeit as wichtig gelden leet. Sien Reputatschon as enen eddel un eerbaar Heerscher blivt in velen Vertellens un Literatuur bestaan. Saladin bleev den 4. März 1193 in Damaskus dood. Sien Liek liggt in enen Mausoleum begraven. Dat Leven un de Heldendaden vun Saladin sünd in verschedene Films, Böker un annere Medien wesen worrn. 

## Weblenke
* Muslim Heritage - Saladin
ʿUmar ibn al-Chattāb

**ʿUmar ibn al-Chattāb** (* 584 in Mekka, † 3. November 644 in Medina) was ene wichtigte  Figuur in’n fröhen Islaam un was de twede Kalif. He is bekannt för siene wiese Leederschop, administrative Reformen un sien direkten Betog to’n Propheten Muhammad.
584 in Mekka boren höört ʿUmar to den Adi-Stamm vun’n Quraisch-Stamm. För siene Konverschoon to’n Islam gull he för en Mann vun Verstand, mit enen starken Karakter un Leidkraft. ʿUmar weer in de eerst gegen de Lehren vun’n Prophet Muhammad, is man in’t Johr 616 to’n Islam övertreden un hett dorbi groten Inflood up de frohe muslimsche Gemeennschop utöövt. 
ʿUmar weer en amng de neegsten Begleiders vun’n Prophet Muhammad. Sien Konverschoon make de muslimsche Gemeenschop stark un was wichtig, denn he gav den Uutslag in verschedene Slachten, ook i de Slacht bi Badr un de Slacht bi Uhud. Sien Engaschement för den Islam un sien Stütt för’n Prophet hett em groot Ansehn in de fröhe muslimsche Welt inbrocht.

No den Dood vun’n ersten Kalif, Abu Bakr, in’t Johr 634, folge ʿUmar folge as den tweten Kalif. Sien Tied as Kalif weer prägt vun administrativen Reformen, un den Utwieden vun’n islamischen Riek. Gerechtigkeit, Eenfachhhed  un en Sorg för dat Wohl vun de Lüüd weren Kennteken för den Heerschop van ʿUmar.

Tiedens siene Regentschap breide sik dat islamische Riek bannig uut,vun Persien över Syrien bet no Ägypten. Op’n 3. November 644 wurr ʿUmar bi den Fajr-Gebet in Medina mit en Mess angräpen, wat enne ene döödlike Wunne inbrochte. Sien Dood markert is dat Ende vun de fröhe islaamsche Tied. ʿUmar sien Arv hett wied över de Johrhunnerten up islamische Heerschers Inflood nommen un enn besinnt sik up een as en vun de gröttsten Kalifen in de islamsche Historie. ʿUmar ibn al-Chattāb geld för gerecht un wiesinnig med sienen administrativ Reformen. Sien beröhmten Snack "Föörch di, de du hast" wiest sien Engagement för Gerechtigkeit, ok in persönlichen Saken. Sien Bidrege to’n Islam un de Utwieden vun’n islamischen Riek hebbet up Duur enen Effekt op de Historie vun de muslimsche Welt nalaten.

## Weblenks
* Encyclopaedia Britannica - ʿUmar ibn al-Chattāb