open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1522

## Wat passeert is
* 9. Januar: De Nedderlänner Adrian vun Utrecht warrt Paapst un nümmt den Naam Hadrian IV. an. Vunwegen dat de Nedderlannen dormals to dat Hillige Röömsche Riek vun Düütsche Nation tohöört, warrt he faken as een Düütschen ankeken
* 9. März: De Reformeerte Kark in Zürich in de Swiez fangt an, mit een Wusteten in de Fastentiet. Ulrich Zwingli verdeffendeert dat un seggt, Fasten, dat weer keen Geboot vun Gott
* 18. März: Juan Sebastián de Elcano finnt de Amsterdam-Insel.
* 26. Juni: De Osmanen versöökt, de Insel Rhodos intonehmen. Dat Eiland warrt verdeffendeert vun den Oorden vun de Johanniters
* 7. September: Juan Sebastián de Elcano is to'n eersten Mal üm de Welt seilt
* Slacht bi Bicocca in Italien twuschen Karl V. un Franz I.
* 9. November: De Mönk Heinrich vun Zutphen höllt in een Kapell vun de Schaarskarken de eerste evangeelsche Predigt in Bremen

## Boren
* 2. Februar: Lodovico Ferrari, Mathematiker († 1565)
* 22. Februar: Lampert Distelmeyer, Kanzler vun den Kurförsten vun Brannenborg († 1588)
* 28. März: Albrecht Alcibiades vun Brannenborg-Kulmbach, Markgraaf vun Brannenborg-Kulmbach († 1557)
* 19. April: Joachim vun Beust, düütschen Juristen († 1597)
* 11. September: Ulisse Aldrovandi, italieenschen Doktor un Naturforscher († 1605)
* 9. November: Martin Chemnitz, Lutherschen Theologen († 1586)
* 18. November: Lamoral Graaf vun Egmond, Strieder för de Freeheit vun de Nedderlannen (henricht' 1568)

## Storven
* 30. Juni: Johannes Reuchlin, düütschen Philosoph un Humanist (* 1455)
* 27. August: Giovanni Antonio Amadeo, italieenschen Bildhauer un Bumeester (* 1447)

### Storven ahn bekannt Datum
* Hero Omken, oostfreesch Hööftling in't Harlingerland
Torsten Frings

**Torsten Frings** (* 22. November 1976 in Würselen) is en düütschen Footballspeler. In'n Momang speelt he för den SV Werder Bremen in de Football-Bundsliga.

He speelt in Middelfeld, ober meestens nich ganz vörn, mehr so Oort Afrümer vör de Verteedigung.

Anfungen mit Footballspelen is he in Alsdorf (Rot-Weiß und Rhenania), denn hett he een Verdrag ünnerschreben bi Alemannia Aachen. För de hett he van 1990 bit 1996 speelt. Dornah fung he bi Werder Bremen an. Dor hett he bit 2002 speelt, bevör he för 2 Johr nah Dortmund gahn is. Denn hett he een Johr bi Bayern München speelt, aber dat hett hüm dor nich gefallen und so is he 2005 weer nah Werder Bremen gahn.

För de düütsche Football-Natschonaalmannschap het he ok all 77 Mol speelt.
Hill-Sphäär

As en **Hill-Sphäär** (ok **Hill-Ruum**) warrt de Ümgegend von en Körper betekend, in welke de egen Gravitatschoon (oder *Sworkraft*) starker is, as de von en annern sworen Körper, de üm em ümlöpt. Sowat gifft dat in de Astronomie t.&nbsp;B. wenn en Maand üm en Planeten löpt. So en Sphäär hett ungefäähr de Form as en Kugel. Nöömt is se na den Mathematiker George William Hill, de sik mit de theoretschen Astronomie befaat harr.

De butenste Grenz von en Hill-Sphäär hingt af von:
* de Gravitatschoon, de von den zentralen Körper utgeiht.
* de Gravitatschoon, de von den ümlopenden Körper utgeiht.
* de Zentrifugalkraft de op dat Betogssystem wirkt, in den de Körper kreist.

Innerhalf von de Sphäär is de Summ ut disse dree Kräft jümmers op den Zentralkörper richt. De Radius von den Hill-Ruum is jüst de Afstand bit to’n eersten oder tweeten Lagrange-Punkt.

## Formel

Den Radius von en Hill-Sphäär kann man bereken ut:

:r \approx a (1-e) \sqrt[3]{\frac{m}{3 M}}

Dorbi is *r* de Radius, *a* de Afstand von de Sworpunkten von beide Körpers, *M* is de Masse vun den Zentralkörper, un *m* de Masse von den Körper, de buten rümlöpt. *e* is de numerische Exzentrizität, de bi de meisten Planeten aver so lütt is (bi de Eer t.&nbsp;B. 0,0167), dat de Utdruck (1-e) ok weglaten warrn kann. De Formel vereenfacht sik denn to:

:r \approx a \sqrt[3]{\frac{m}{3 M}}

## Bispelen

En paar Rekenbispelen wiest de Grötten von Hill-Sphäären:

De Eer hett en Masse von m=5,97·1024 kg un löpt üm de Sünn mit en Masse M=1,99·1030 kg. De dörsnittlich Afstand is dorbi ~149,6·109 m (de middlere Afstand Sünn – Eer warrt ok as 1 Astronoomsch Eenheit (AE) betekend). För de Eer hett de Hill-Ruum also en Radius von ~1,5·109 m oder 0,01 AE. De Maand liggt also mit en Afstand von ungefäähr 3,7·108 m in den Hill-Radius binnen.

De Hill-Sphäär von den gröttsten Planeten Jupiter hett en Radius üm un bi 0,35 AE un is dormit meist so groot as de grote Halfass von de Merkur-Bahn.

Die Hill-Sphäären von natürlich Satelliten as de Maanden sünd meist teemlich lütt. Dorüm is dat ok nich wohrschienlich, dat en Maand över längere Tiet sülvst ok en Trabanten hebben künnt. An’n wohrschienlichsten is dat noch bi grote Maanden, de sik wiet weg von jümmern Planeten bewegt. Ünner de natürlichen Satelliten in dat Sünnsystem hett de Maand vun de Eer mit en Radius von 9,2 mal den Eerdradius de gröttste Hill-Sphäär. Dorna kummt de Titan von den Planeten Saturn mit 8,2 Eerdradien un denn Kallisto von den Planeten Jupiter mit 7,9 Eerdradien.

## Kiek ok
* Dreekörper-Problem
* Roche-Grenz
März (Mehrdüdig Begreep)

**März** betekent

* März, den drütten Maand in dat Johr,
* *[[März (Roman)|März]]*, Roman von Heiner Kipphardt,
* *[[März (Tietschrift)|März]]*, Tietschrift för düütsche Kultur in’t late Kaiserriek.

**März** is de Familiennaam von

* Christoph März (1867–1931), düütschen evangeelschen Paster,
* Christoph Michael März (1956–2006), düütschen Ooldgermanist,
* Claus-Peter März (1947–2021), düütschen Theoloog,
* Daniela März (* 1971), düütsche Schauspelerin,
* Eduard März (1908–1987), öösterriekschen Weertschopshistoriker,
* Fritz März (1927–2003), düütschen Jurist, Bargstieger un Sportfunkschonär,
* Heiko März (* 1965), düütschen Footballspeler,
* Jasper März (* 1986), düütschen Musiker,
* Leopold März (* 1944), öösterriekschen Chemiker,
* Maike März (* 1983), düütsche Handballspelerin,
* Peter März (* 1952), düütschen Historiker,
* Rainer März (* 1950), düütschen Kameramann, Dreihbookschriever, Speelbaas un Produzent,
* Resi März (* 1960), düütsche Lichtathletin,
* Richard März (* 1947), öösterriekschen Biochemiker,
* Robert März (1894–1979), düütschen Schoolmeester un Naturkundler,
* Roland März (1939–2020), düütsch Kunstwetenschopper,
* Roswitha März (* 1940), düütsche Mathematikerin,
* Stefan März (* 1980), düütschen Wetenschopsmanager un Historiker,
* Ursula März (* 1957), düütsche Literaturwetenschopperin, Literaturkritikerin, Schrieversche un Journalistin,
* Volker März (* 1957), düütschen Künstler,
* Winfried März (* 1958), düütschen Wetenschopper,
* Wolfgang März (* 1955), düütschen Rechtswetenschopper.

Kiek ok bi: Maerz, Mertz, Merz, Marz.
Himalia (Maand)

**Himalia** (ok *Jupiter VI*) is en von de Maanden wieter buten von den Planet Jupiter, man dorvon en von de grötteren. De Maand is an’n 3. Dezember 1904 von den US-amerikaanschen Astronomen Charles Dillon Perrine an de Lick-Steernwacht in Kalifornien opdeckt worrn. De Naam kummt ut de greeksche Mythologie, wo de Nymphe Himalia en Leevste von Zeus weer. De Naam is aver eerst 1975 vergeven worrn.

## Ümloopbahn

Himalia hett en middleren Afstand von’n Jupiter von üm un bi 11.461.000 km. He bruukt för een Ümloop ungefäähr 250 Daag, 13 Stünnen un 35 Minuuten. De Maandbahn is üm 27,496 ° gegen den Äquater von’n Jupiter kippt un hett mit 0,1623 ok en teemlich groote Exzentrizität. Dat bedüüd, de Bahn is nich fein rund, man ’n beten in de Läng tagen. De Bahn is von de Egenschoppen en beten liek mit noch en paar annere Maanden. De warrt as de Himalia-Grupp betekend, as Himalia de gröttste von disse Maanden is.

## Egenschoppen

Himalia hett en Dörmeter von rund 170 km. De Dicht is op 2,6 g/cm³ bestimmt worrn, wat teemlich groot is. De Wetenschoplers gaht dorvon ut, dat de Maand gröttstendeels ut Silikat-Steen besteiht – as de anndern ut de Grupp ok. De Bavenflach hett en Albedo von 0,04 – blots 4 % von dat Licht, dat ankummt, warrt ok wedder trüggstrahlt. In 7:47 Stünnen dreiht sik Himalia eenmol üm de egen Ass.

An’n 19. Dezember 2000 hett de Ruumsond Cassini-Huygens Biller von Himalia na de Eer schickt, as se an den Jupiter vörbi flogen is. De Sond weer man teemlich wiet weg, so dat keen Enkelheiten künnig warrt.
Ven

**Ven** (däänsch *Hven*) is en Eiland, dat to Sweden höört un in Öresund tüschen Sjælland und Schonen noordwestlich von Landskrona liggt. Se hört to dat Lehn Schonen.

De Eiland besteiht ut een etwa 40 Meter hooch Plateau (höchste Punkt 45 Meter över de Meeresspeegel), dat nah dat Meer hen meest liek affallt. 

Ven is 7,6 km² groot un hett ruch weg 350 Inwahners. Up de Eiland sünd paar Hotels, een Jöögdharbarg (*Vandrarhem*) un een lütten Campingplatz. Man kann mit een Fährschipp van un nah Landskrona (Sweden) kommen un in de Sömmermonten ok nah Kopenhagen (Däänmark). In jede Saison kommt ruch weg 10.000 Touristen. Dorüm hebbt se dor ok 8.000 Röd, de man utlehnen kann. 

Ven is bekannt wurrn dör de Experimente und Forskeree van Tycho Brahe, de 1576 mit de Eiland belehnt wurr. Brahe hett hier Slott Uranienborg un de Steernwacht Stjerneborg upbaut. De Resten dorvan sünd Anfang van dat 20. Johrhundert utgroben wurrn.


Bild:Tycho Brahe's Stjerneborg.jpg|Stjerneborg
Bild:Uraniborgskiss 45.jpg|Slott Uranienborg

## Weblinks

* Fotos van den Eiland Ven
Isatou Njie Saidy

**Isatou Njie Saidy** (* 5. März 1952 in Kuntaya; ok Aisatu N'Jie-Saidy) is ene westafrikanische Politikerin un ehmalge Viezpräsidentin von Gambia.

Saidy is in dat Dörp Kuntaya in’n Distrikt *Jokadu* in dat Noordöver-Landsafdeel vun Gambia boren. Nadem se ehr School afslaten harr, güng se 1970 op’t Lehrerseminar. Vun September 1983 bet Dezember 1989 weer se denn de Geschäftsföhrersch vun dat Büro för Froenfragen vun Gambia.

Vun Juli 1996 af an bet 2001 weer Saidy Ministersch för Gesundheit un Familie ünner Präsident Yahya Jammeh un hett vun 1996 af an ok dat Ministerium för Froenfragen leidt.

Se weer van'n 20. März 1997 bit Januar 2017 Viezpräsidentin vun Gambia un harr dormit dat tweethööchste Amt in’n Staat.

Saidy is verheiradt un hett veer Kinner.

## Weblenken

* Websteed vun de Viezpräsidentin (engelsch)
Leda

**Leda** betekent

* Leda, greeksch Königin vun Sparta,
* Leda, Maand vun’n Jupiter,
* (38) Leda, en Asteroid,
* Leda, en Programmeerspraak,
* Leda, Stroom in Neddersassen, de in de Eems münnt.

**Leda** is de Familiennaam von

* Otto L. Schmidt-Leda (1852–1907), düütschen Diplomaat.

Kiek ok bi: Ledda.
Lysithea

**Lysithea** betekent

* Lysithea, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Lysithea, Maand von den Planeten Jupiter.
Thebe

**Thebe** betekent

* Thebe, verscheden Frunslüüd in de greeksche Mythologie,
* Thebe, Maand von den Planeten Jupiter,
* Thebe, antike Stadt un Landschop in de lüttasiaatsch Region Troas.
Themisto

**Themisto** betekent

* Themisto, Figur de greeksche Mythologie, Leevste von Zeus,
* Themisto, Maand von den Planeten Jupiter.
Carpo

**Carpo** betekent

* Carpo, in de greeksche Mythologie een von de dree Horen (ok *Karpo* oder *Xarpo* schreven),
* Carpo, Maand von den Planeten Jupiter.
Euporie

**Euporie** betekent

* Euporie, Figur ut de greeksche Mythologie, een von de Horen,
* Euporie, en lütten Maand von den Planeten Jupiter.
Astronaut

Mit **Astronaut** betekent man de Lüüd ut de USA, de mit een amerikaansch Ruumschip över 100 km Höcht floogen sünd, oder dorför traineert hebbt. Bi de Russen wurd deroortig Lüüd Kosmonauten nömmt un bis de Chinesen Taikonauten. All Lüüd, de van anner Staaten kommt, wurd meestens blots Ruumfohrer nömmt.

De Ünnerscheed röhrt doher, dat de Amerikaaners bi dat Thema Weltruum jümmers van *Astronautics* snakken doht un de Russen jümmers van *Kosmos*. 

De eerste Astronaut weer denn Alan Shepard, de sien Floog woll nich as Ruumfloog anerkennt wurd (nich hoch genog), aber he hett dorför traineert un is later henn ok nah de Maand floogen. De meest Lüüd seggen dorüm, dat John Glenn de eerste Astronaut weer. De is woll dreemal um den Eer floogen, weer aber man blots de daarte Astronaut.
Gravimetrie

**Gravimetrie** betekent

* Gravimetrie, en Deelrebeet ut de Eerdphysik, dat sik mit Gravitatschoon befaat,
* Gravimetrie, en Methood för dat Bestimmen von Stoffmengden in de Chemie.
Athalarik

**Athalarik** (* 516, † 2. Oktober 534) weer König van de Ostgoten up de italische Halfeiland. He weer de Enkelsöhn van Theoderik de Grote un is König wurrn, as de 526 dood bleven is.

He werr aber man eerst 10 Johr old, als he König wurrn is, so dat sien Moder Amalasuntha an sien Stee regeert hett. Se hett den versöcht hüm nah röömsch Traditschoon to ertrekken, aber de Adligen van de Goten weern dor gegen. 

De Geschicht vertellt, dat Athalarik all in sien Jöögd düchtig sopen hett. Theodahad hett sük denn an de Macht brocht, aber dat ostgootsche Riek is dornah langsam drup gahn.

## Kiek ok nah bi
*Goten
*Ostgoten
*Westgoten
*List vun de Westgoten ehr Königen
*List vun de Ostgoten ehr Königen
Kassel

De *Documenta-Stadt* **Kassel** (bit 1926 amtlich *Cassel*) is de eenzige Grootstadt in Noordhessen un na Frankfort an'n Main un Wiesbaden de drüttgröttste Stadt vun dat düütsche Bundsland Hessen. Kassel liggt to beide Sieten vun den Fulda-Stroom. Bekannt is se vunwegen den Bargpark Wilhelmshööch un vunwegen de *[[Documenta]]*, een Kunstutstellung, de dor all veer oder fiev Johr stattfinnen deiht. Vunwegen düsse Utstellung driggt Kassel ok vun dat Johr 1999 af an den offiziellen Binaam *Documenta-Stadt*. 

In dat Johr 1899 hett Kassel to'n eersten Mol mehr as 100.000 Inwahners harrt un is dor Grootstadt mit wurrn. 2003 weern dat ruch weg 195.000 Inwahners up een Flach van 106,77 km². Hüdigendags (Februar 2007) sünd dat 193.589 Inwahners. Van’t Grött un van Inwahnertaal her liggt se dormit up Platz 41 in Düütschland.

Hans Eichel, de later henn Bundsminister för Finanzen wurrn is, weer lang Tiet Börgermeester van Kassel.

Kassel is de histoorsche Hööftstadt vun Hessen. Vun 1277 bit 1866 hett se as Hööftstadt deent, toeerst vun de Landgraafschop Hessen un laterhen vun de Landgrafschop Hessen-Kassel. 1866 hett Preußen na den Krieg gegen Öösterriek Hessen dalslaken un to en preußschen Regeernsbezirk maakt. Hüdigendags sitt in Kassel de Regeernsbezirk Kassel un de Landkreis Kassel. Se is en vun de negen Böverzentren vun dat Land Hessen.
August

De **August**, ok as **Augstmaand**, **Augst** un **Aarnmaand** (Oornmoond) bekannt, is na den Gregoriaanschen Klenner de achte Maand in dat Johr. Annere Beteken för de August sünd t.&nbsp;B. *Oorntenmaand*, *Ohrenmaand*, *Ernting* oder *Sichelmaand* wat allns dorop hendüüd, dat in disse Tiet von’t Johr de Oornt inbrocht waart. De August hett 31 Daag un warrt to de Sommermaanden rekend.

De Naam August kummt ut dat Latiensche: Dat weer de Naam von den röömschen Kaiser Augustus, de in dissen Maand in dat Johr 8 v. Chr. sien eerstet Konsulat övernahmen harr. In den röömschen Klenner weer de August de sösste Maand un hett dor ok noch *Sextilis* (lat.: *sex* = *söss*) heeten. De Anfang von dat Johr is 153 v. Chr. denn aver op den 1. Januar leggt worrn.

De Sextilis har toeerst 29 Daag, is denn aver dör de Reform von Julius Cäsar op 30 Daag fastleggt worrn. As he den niegen Naam kregen hett, hett man em denn noch en Daag mehr geven, dormit de Maand jüst so veel Daag har as de Juli, de jo na Caeser nöömt weer. Den Dag överher hett man bi den Februar wegnahmen – dat Johr künn jo deswegen nich länger warrn. Un dormit denn nich dree Maanden achterenanner 31 Daag harrn, hett man de Länge denn bi de nafolgend Maanden September, Oktober, November un Dezember eenfach ümkiehrt.

De August fangt in Schaltjohren mit den lieken Wekendag an as de Februar.

Man dat Woort is aver ok en Vörnaam för Mannslüüd: August (Naam). In Gegendeel to’n Maand warrt de Naam aver op de eersten Sülv betont. Männigmol warrt de ok as en Schimpnaam brukt, wenn een t.&nbsp;B. von’n *dummen August* snackt warrt.
Voyager 1

De **Voyager 1** is en US-amerikaansche Ruumsond, de an’n 5. September 1977 – 16 Daag na Voyager 2 – von Cape Canaveral ut mit en Titan IIIE-Centaur-Rakete afschoten worrn is. Ehr Bahn weer so berekend, dat se an ehr eerstet Teel, den Jupiter noch vör de Süstersond ankamen de. Na en eersten Plan schüll Voyager 1 ünner de Beteken *Mariner 11* as Deel von dat *Mariner-Programm* losflegen.

## Verloop
De eersten Fotos vun’n Planeten Jupiter hett de Sond in’n Januar 1979 maakt. Den lüttste Afstand har se von den Planeten an’n 5. März 1979. To weer se ruch weg 278.000 km wiet weg. As de Jupiter-Mission weer to Ennd weer, haar Voyager 1 meist 19.000 Biller maakt un na Eer funkt. Mit blots 18.640 km is de Sond ok ganz dicht an den Maand Io vörbiflogen. Dorbi künn to’n eersten mal Vulkanismus buten von de Eer nawiest warrn.

Dör de Gravitatschoon von den Jupiter weer de Sond noch wieter gau maakt un hett dorna an’n 12. November 1980 den Saturn in en Afstand von 124.200 km passeert. Ok dor hett Voyager 1 bannig veel Biller maakt. Ünner annern sünd dorbi komplexe Strukturen in dat Ringsystem opdeckt un masse Daten von de Atmosphäär von den Saturn un ok von den Maand Titan sammelt worrn.

Siet 17. Februar 1998 hett Voyager 1 en grötteren Afstand to de Eer as de Ruumsond Pioneer 10, de all siet 1972 ünnerwegs is un ok den Jupiter besöcht hett. An’n 14. Oktober 2005 hett de Sond all üm un bi 17,2 Mrd. km (115 AE) trüggleggt un weer to 14,5 Mrd. km (97,1 AE) wiet weg von de Sünn. Voyager 1 is dormit dat von Minschen boote Objekt, dat an wietsten von de Eer weg is. Mit en Snelligkeit von ~3,6 AE/a (600.000.000 km/a) betogen op de Sünn flüggt de Sond nu wieter. Dat is üm un bi 17 km/s

In en Pressemitdeelen von’n 24. Mai 2005 hett de NASA vertellt, dat Voyager 1 an’n 16. Dezember 2004 as eerstet von Minschen boote Flegtüch dat Termination Shock-Rebeet passert hett un sik nu de Grenz von dat Sünnsystem nöög kummt. Se flüggt nu in dat Rebeet, dat as Heliosheath betekend warrt. De Influss von de Sünn is dor man blots noch lütt. Na de Heliopause schall de Sond na Utkunft von de NASA 2015 henkamen. De wichtigsten Systemen un ok eenige Instrumenten sünd noch jümmer to bruken.

An’n 15. August 2006 hett de NASA bekannt geven, dat de Sond nu 100 AE von de Sünn weg is. Bi disse Snelligkeit künn dat wesen, dat se in de nächsten tein Johr in den interstellarn Ruum ankummt. Man rekend dormit, dat de Kontakt noch bit 2020 hollen warrn kann. Dorna warrt de Radioisotopengenerater nich mehr noog Energie maaken künnen, üm de wichtigen Systemen von de Sond noch to versorgen.

Voyager 1 hett jüst as de Süstersond Voyager 2 ok en golden Schallplaat dorbi mit de *[[Sounds of Earth]]* (platt: *Luden von de Eer*).

## Websteed
*
Hydroxyl-Grupp

En **Hydroxyl-Grupp** (-OH, männichmal ok as *Hydroxy-Grupp* betekend) is en Begreep ut de Orgaansch Chemie. Dat is de funkschonelle Grupp von de Alkoholen un von de Phenolen, kummt aver ok bi Zuckermolekülen un – tohopen mit de Carbonyl- oder Sulfon-Grupp – as Carboxyl-Grupp in de Carbonsüürn oder as Hydroxysulfon-Grupp in Sulfonsüürn vör.

För dat Opkloren von de Struktur von en eenfach Alkohol (t.&nbsp;B. den Ethanol, de to’n Supen is) gifft dat en Experiment, bi dem Natrium to den Ethanol geven warrt. Dorbi entsteiht Waterstoff-Gas. Man kann meten, dat von jedet Molekül Alkohol een Waterstoff-Atom afgeven warrt. Dorut is op de Hydroxyl-Grupp sloten warrn, de as tyypsch Markmal von de Alkoholen ansehen warrt.

Dör de Hydroxyl-Grupp kriggt dat Alkohol-Molekül sien polaren Egenschoppen. Twüschen Ethanolmolekülen künnt sik t.&nbsp;B. Waterstoffbrüchen utbilln. Dordör kummt dat to’n Antrecken un Vernetten von benavert Alkoholmolekülen, wat denn to de fletige Phaas föhrt.

Anners as bi’n Alkohol, hebt de Hydroxyl-Gruppen in de Phenolen suer Egenschoppen, wiel dat Phenolat-Anion, dat bi de Afgav von en Proton entsteiht, mesomeriestabiliseert is (de +M-Effekt is grötter as de -I-Effekt). Dat gült twor ok för aliphatische Enolen, dor liggt aver – in Gegendeel to’n Phenol – bi de Keto-Enol-Tautologie meist blots dat Keton vör, as dat von de Energie her günstiger is. Bi de Phenolen is dat jüst umgekeehrt wegen dat Utbilln von dat aromaatsch System (kiek ok bi Hückel-Regel).

## annere Bedüden
De Hydroxyl-Grupp -OH dröff nich verwesselt warrn mit dat negative OH--Ion (ok Hydroxid-Ion) ut de Anorganisch Chemie un ok nich mit dat Hydroxyl-Radikal, wat t.&nbsp;B. in de Eerdatmosphäär vörkummt.
Amalasuntha

**Amalasuntha** (ok **Amalasuentha**, **Amalaswintha**, **Amalasuintha**; † 30. April 535 up de Eiland Martana in de See van Bolsena, Latium) weer een ostgootsche Königin.

De Dochter van Theoderich de Grote is 515 mit Eutharich († 522) verheiraad wurrn. Dat weer een Westgoot, de sien Bloodlinie bit hen to Ermanarich torüchverfolgen kunn. De beid harrn twee Kinner, Athalarich (* 516; † 534) un Matasuentha (* 518; † later as 550) (ok Mataswintha, Matasuntha).

König Theoderich de Grote is 526 doot bleven un so, at he dat wullt harr, is denn Athalarich sien Nahfolger wurrn. De weer do mal aber eerst 10 Johr oolt, so dat sien Moder Amalasuntha as Vörmund de Regentschop övernommen hett.

Se weer aber stark verbunnen mit de röömsche Kultur. Dorto weer se düchtig klook (se kunn mehrere Spraken) un so weer se dorup, en Utgliek to maken tüschen de Ostgoten und de Römers. Ehr Söhn hett se denn in’ Sinn van de Römers ertrucken, wat de gootsche Fürsten nicht so gern harrn. De Fürsten harrn sük all bi de Beerdigung van her Vader van her afwend’. Se sülvst hett dree gootsche Adelige, van de se dach, dat de tegen her weern, eerst rutsmeeten un denn doot maken laten. Mit Kaiser Justinian I. hett se Verhandlungen föhrt, mit dat Ziel, sük sülms und de gootsche Adel nah Konstantinopel umtosiedeln. 

Athalarich is denn (534) doot bleven, un se wuur denn Königin, hett aber her Cousin Theodahad to’n Mitregenten maakt, um ehr eegen Positschoon starker to maken. Aber all in dat Johr 535 hett Theodahad her in Ravenna gefangen nommen, up de Eiland Martana in’ See van Bolsena fastsett un dornah ümbringen laten. Se hebbt her in’t Bad erwörgt. 

Bold all, wat man an Informatschoonen över Amalasuntha hett, kommt van Breefen, de Cassiodor, Oberminister un literarischen Raatgever van Amalasuntha, schreven hett un van de histoorisch Berichten van Prokop un Jordanes.

## Kiek ok nah bi
*Goten
*Ostgoten
*Westgoten
*List vun de Westgoten ehr Königen
*List vun de Ostgoten ehr Königen
Euanthe

**Euanthe** betekent

* Euanthe, Figur ut de greeksche Mythologie, een von de Chariten,
* Euanthe, Maand von den Planeten Jupiter,
* *[[Euanthe (Botanik)|Euanthe]]*, Geslecht von Orchideen.
Mai (Mehrdüdig Begreep)

**Mai** betekent

* Mai, de föffte Maand von dat Johr,
* Mai, Oort in de Gemeen Soltau in’n Landkreis Heidkreis, Neddersassen,
* MAI Systems, en Maker von Rekners.

**MAI** is afkört för

* dat *[[Multilateral Afkommen över Investischoonen]]*,
* dat Moskauer Staatlich Luftfohrtinstitut ().

**Mai** is de Familiennaam von

* Albrecht Greiner-Mai (1932–2012), düütschen Glasbläser un Glaskünstler,
* Angelo Mai (1782–1854), italieensch Kardinaal,
* Bernhard Mai (* 1964), düütschen Kunservater un Restaurater,
* Christina Mai (* 1961), düütsche Löperin,
* Dominic Mai Luong (1940–2017), US-amerikaanschen Geistlichen,
* Doris Greiner-Mai (* 1945), düütsche Inschenörin, Lektorin un Redaktörin,
* Ekkehard Mai (1946–2020), düütschen Kunsthistoriker un Kurater,
* Ella Mai (* 1994), brietsche Musikerin,
* Elmar Mai (* 1948), düütschen Bioloog un Wetenschopsjournalist,
* Ernst Mai (* 1915), düütschen Jurist,
* Franz Mai (1911–1999), düütschen Jurist un Rundfunkintendant,
* Franz Anton Mai (1742–1814), düütschen Dokter un Soziaalreformer,
* Gerhard Mai (* 1957), düütschen Politiker,
* Günter Josef Mai (1923–1963), düütschen Schriever,
* Gunther Mai (* 1949), düütschen Historiker,
* Hans Mai (* 1944), düütschen Politiker,
* Herbert Mai (* 1947), düütschen Manager un Gewerkschaftsfunkschonär,
* Herbert Greiner-Mai (1927–1989), düütschen Germanist un Verlagslektor,
* Hermann Mai (1902–2001), düütschen Kinnerdokter,
* Iris Mai (* 1962), düütsche Schachspelerin,
* Jochen Mai (* 1968), düütschen Blogger, Journalist, Schriever un Ünnernehmer,
* Johann Mai (1859–?), öösterriekschen Lithograaf, Fotograaf, Teekner un Schriever,
* Johannes Wilhelm Mai (1759–1827), düütschen Aftheker,
* Jordan Mai (1866–1922), düütschen Franziskaner,
* Jose Abelardo Mai, Politiker ut Belize,
,
* Jürgen Mai (* 1951), düütschen Schauspeler un Speelbaas,
,
* Klaus-Rüdiger Mai (* 1963), düütschen Schriever,
* Lars Lukas Mai (* 2000), düütschen Footballspeler,
* Ludger Mai (* 1941), düütschen Organist,
,
* Michael Mai (* 1974), US-amerikaanschen Basketballtrainer,
* Mukhtar Mai (* 1972), pakistaansche Froonrechtsaktivistin,
* Oskar Mai (1892–1945), düütschen Parteifunkschonär un Wedderständler,
,
* Peter Mai (1935–2014), düütschen Kumponist,
* Reinhold H. Mai (* 1957), düütschen Schriever un Översetter,
* Sebastian Mai (* 1993), düütschen Footballspeler,
* Thomas Mai (* 1974), düütschen Schauspeler,
* Udo Mai (1967–2015), düütschen Footballspeler,
* Ulrike Mai (* 1960), düütsche Schauspelerin,
* Vanessa Mai (* 1992), düütsche Sängerin,
* Volker Mai (* 1966), düütschen Lichtathlet,
* Walter Mai (* 1936), düütschen Offzeer un Segler,
* Willi Mai (1912–1945), düütschen Volkskundler,
* Wladimir Senonowitsch Mai-Majewski (1867–1920), russ’schen Generaal,
* Yvonne Mai-Graham (* 1965), düütsche Lichtathletin.

Kiek ok bi: May, Mei, Mey, Maj.
Mai

De **Mai**, ok as **Maimaand** bekannt, is in den Gregoriaanschen Klenner de föffte Maand in dat Johr. He hett 31 Daag un tellt to de Fröhjohrsmaanden. De Naam is vun de Göddin Maia afleidt. Aver dat gifft ok annere Borns, de seggt, dat de Naam vun Jupiter kummt, de dat Wassdom bringt as *Iupiter Maius*.

In’n 8. Johrhunnert hett Karl de Grote den Naam *Wonnemonat* (d. h. „Wäälmaand“) inföhrt as Henwies op de opkamen Warms un dat Opwaken von de Natur. Annere Beteken för den Mai gaht ok op disse Saken trüch. *Blumenmonat* (d. h. „Blomenmaand“) t.&nbsp;B. wiel dat för bannig veel Planten de Hööftbleihtiet is. Aver kannst ok *Weidmaand*  to seggen, as denn dat Veh op de Weid dreven warrt. Seker is de Warms aver – na en oole Överlevern – na de Ieshilligen vun’n 11. bit 15. Mai.

Siet ungefäähr den 13. Johrhunnert warrt de Mai mit Fiern, Utritt oder Ümgäng begahn. In veele Rebeeten in Düütschland is dat Opstellen von Maibööm Bruukdom worrn.

Vörmals, in’n röömschen Klenner, weer de Mai de drüdde Maand in dat Johr. Bi de Katholiken is de Mai sünners Maria de Mudder vun Jesus tostahn (Maiandacht)en. Dorüm warrt de Mai in dit Ümfeld ok *Marienmaand* nöömt.

De 1. Mai is de internatschoonal Fierdag von de Arbeiderbewegen, wat in Düütschland en gesettlich Fiersag is. De tweete Sünndag in’n Mai is in düütschsprakig Länners de Mudderdag.

De Mai fangt mit den lieken Wekendag an, as de Januar vun’t nächst Johr, man keen annern Maand vun’t sülve Johr fangt mit den lieken Dag an as de Mai.
Aurora

**Aurora** (latiensch för *Morgenrööd*) betekent

* Aurora, de röömsche Göddin vun de Morgenrööd,
* Aurora, en Vörnaam för Deerns,
* Aurora, ene Reevsort,
* *[[Aurora (Roman)|Aurora]]*, Roman vun Robert Harris,
* Aurora, ungaarsche Punk-Band,
* *[[Aurora (Oper)|Aurora]]*, Oper vun E. T. A. Hoffmann,
* Aurora borealis un Aurora australis, dat Polarlicht,
* (94) Aurora, en Asteroid,
* Aurora 7, Ruumkapsel vun de Mercury-Mission,
* Aurora, Flegertyp vun dat US-Militär,
* Aurora, Forschungsprogramm vun de ESA,
* *[[HMS Aurora (1861)|HMS Aurora]]*, Fregatt vun de Royal Navy (1861),
* *[[Aurora (1876)|Aurora]]*, schottsch Waalfangschipp (1876),
* *[[HMS Aurora (1887)|HMS Aurora]]*, Panzerkrüzer ut de *Orlando*-Klass vun de Royal Navy (1887),
* *[[Aurora (1900)|Aurora]]*, Panzerdeckkrüzer ut de *Pallada*-Klass vun de russ’sche Marien (1900),
* *[[Aurora (Utbildungsschipp)|Aurora]]*, Utbildungsschipp vun dat Institut Seefohrt in Leer,
* *[[Aurora (Krüüzfohrtschipp)|Aurora]]*, Krüüzfohrtschipp vun P&O Cruises,
* *[[Aurora Borealis (Forschungsschipp)|Aurora Borealis]]*, plaant Forschungsiesbreker,
* Aurora, Oort in Ceará, Brasilien,
* Aurora, Oort in Santa Catarina, Brasilien,
* Aurora, Oort in Neebruunswiek, Kanada,
* Aurora, Oort in Ontario, Kanada,
* Aurora, Stadt in Isabela, Philippinen,
* Provinz Aurora, Provinz op de Philippinen,
* Aurora, Oort in Süüdafrika,
* Aurora, Oort in Alabama, USA,
* Aurora, Oort in Alaska, USA,
* Aurora, Oort in Arkansas, USA,
* Aurora, Oort in Colorado, USA,
* Aurora, Oort in Florida, USA,
* Aurora, Oort in Illinois, USA,
* Aurora, Oort in Indiana, USA,
* Aurora, Oort in Iowa, USA,
* Aurora, Oort in Kalifornien, USA,
* Aurora, Oort in Kansas, USA,
* Aurora, Oort in Kentucky, USA,
* Aurora, Oort in Louisiana, USA,
* Aurora, Oort in Maine, USA,
* Aurora, Oort in Michigan, USA,
* Aurora, Oort in Minnesota, USA,
* Aurora, Oort in Missouri, USA,
* Aurora, Oort in Montana, USA,
* Aurora, Oort in Nebras, USA,
* Aurora, Oort in Neemexiko, USA,
* Aurora, Oort in Nevada, USA,
* Aurora, Oort in’n Cayuga County, New York, USA,
* Aurora, Oort in’n Erie County, New York, USA,
* Aurora, Oort in Noord-Carolina, USA,
* Aurora, Oort in Ohio, USA,
* Aurora, Oort in Oklahoma, USA,
* Aurora, Oort in Oregon, USA,
* Aurora, Oort in Süüd-Dakota, USA,
* Aurora, Oort in Texas, USA,
* Aurora, Oort in Utah, USA,
* Aurora, Oort in’n Florence County, Wisconsin, USA,
* Aurora, Oort in’n Taylor County, Wisconsin, USA,
* Aurora, Oort in’n Washington County, Wisconsin, USA,
* Aurora, Oort in’n Waushara County, Wisconsin, USA,
* Aurora County, Kreis in Süüd-Dakota, USA.
Synnejysk

**Synnejysk** oder **Sønderjysk** (**Süüdjüütsch**) is en Dialekt vun’t Däänsche, wat in Noordsleswig in Däänmark un in Norden vun Sleswig-Holsteen snackt warrt. De Spraak bewohren helpen will de Süüdjüütsche Vereen.

## Weblinks

* Synnejysk Vereen (süüdjüütsch)
* Websteed vun’n süüdjüütschen Rapper L:Ron:Harald (däänsch)
* Trailer to Kunsten at græde i kor (süüdjüütsch)
Aurora (Süüdafrika)

**Aurora ** is en Dörp in de Gemeend Bergrivier, Distrikt Westküst, Provinz Westkap in Süüdafrika. De Oort liggt üm un bi 150 Kilometer noorden Kapstadt op’t Sandveld. 

Utgangspunkt för Aurora weer de Kark op de Farm Rietvlei, de se 1866 hier för de Lüüd ut de Ümgegend boot hebbt. Se höör eerst to de Karkengemeend vun Piketberg. Vun 1906 af an weer Aurora aver en egenstännige Karkengemeend. De Gemeend hett sik 1908 en nee Kark boot.

De eerste Preester vun de nee Kark weer Reverend C. R. Ferreira, de vördem as Buur op Ceylon Kriegsfangener weer. Siene Dochter nööm he dorvunwegen Ceylonia Aurora (Aurora vun latiensch för *Morgenrööd*), vun ehr hett de Oort sien Naam weg kregen.

Bi Aurora liggt dat ene vun twee letzte Rebeden, in de de rore Busch *[[Freylinia visseri]]* noch vörkaamt. 1954 weer de Busch hier man meist utstarven, harr Floors Visser nich en poor Planten reddt un in sien Goorn anplant, nadem en Naver de Büsch ünnerplöögt harr.
Orthosie

**Orthosie** betekent

* Orthosie, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Orthosie, Maand von den Planeten Jupiter.
Vereente Natschonen

De **Vereenten Natschonen** (engelsch **United Nations**, **UN**; faken ok **UNO** för (*United Nations Organization*, *Organisation der Vereinten Nationen*) sünd en Statenbund, de sik to Opgaav geven hett, internatschonaal Freden un Recht, de Gliekheit vun de Minschen un den weertschoplichen Uttuusch to fördern. 193 Staten sünd hüüt Maten vun de Vereenten Natschonen, wat meist all Staten op de Eer sünd.

## Historie

De Vereenten Natschonen hebbt sik 1945 na’n Tweten Weltkrieg as Opfolger vun den Völkerbund grünnt, nadem 51 Staten de Charta vun de Vereenten Natschonen ünnertekent harrn. 2001 kreeg de Institutschoon den Freedensnobelpries.

## Generalsekretär == Heiko Rüger

De aktuelle Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen is António Guterres.

## Literatur
* United Nations (Hrsg.): *Wissenswertes über die Vereinten Nationen*. United Nations, New York 2006, ISBN 92-1-100936-7. PDF.
* Hans von Mangoldt, Volker Rittberger, Franz Knipping (Hrsg.): *Das System der Vereinten Nationen und seine Vorläufer*. Unter Mitarbeit von Martin Mogler u. Stephan Wilske. 3 Bände in 2 Deelbänden. Bern: Stämpfli + CIE AG 1995 u. München: C.H.Beck 1995, ISBN 3-7272-9374-8 (Stämpfli), ISBN 3-406-39107-9 (C.H.Beck).
* Dieter Göthel: *Die Vereinten Nationen: Eine Innenansicht*. 2. Uplaag, Auswärtiges Amt, Berlin 2002.
* Sabine von Schorlemer (Hrsg.): *Praxishandbuch UNO – Die Vereinten Nationen im Lichte globaler Herausforderungen*. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43907-2.
* Günther Unser, Ingo Winkelmann: *ABC der Vereinten Nationen*. 5. Uplaag, Auswärtiges Amt, Berlin 2003. PDF.
* Günther Unser: *Die UNO – Aufgaben, Strukturen, Politik*. dtv, München 2004, ISBN 3-423-05254-6.
* Klaus Dieter Wolf: *Die UNO – Geschichte, Aufgaben, Perspektiven*. C.H.Beck, München 2005, ISBN 3-406-50878-2.
* Aus Politik und Zeitgeschichte 22/2005: *60 Jahre Vereinte Nationen*. Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2005. PDF.
* Swen Bernhard Gareis, Johannes Varwick: *Die Vereinten Nationen*. 4. Uplaag, Budrich, Opladen 2006, ISBN 3-8252-8328-3.
* Paul Kennedy: *Parlament der Menschheit: Die Vereinten Nationen und der Weg zur Weltregierung*. München 2007, ISBN 3-406-56328-7. De Schriever beschrifft todrapend de Funktschoon, nee Upgaven un Erfolge vun de UN – ok kritisch.
Mab (Maand)

**Mab** is de Naam von en lütten Maand von den Planeten Uranus.

## Opdecken un Naam

De Maand is an’n 25. August 2003 von de Astronomen Mark R. Showalter un Jack J. Lissauer op en Opnahm von dat Hubble-Teleskop opdeckt worrn. Dormit weer dat de eerste Maand in’t Sünnsystem, de mit en Teleskop funnen weer. Toeerst hett he de vörlöpig Beteken **S/2003 U 1** kregen, wie dat offiziell von de IAU fastleggt is.  

De Naam Mab is afleidt von en Figur ut *[[Romeo and Juliet]]* (hdt.: *Romeo und Julia*) von William Shakespeare, as dat bi veele Uranus-Maanden so is.

## Ümloopbahn un physikalsch Egenschoppen

Mab hett en middleren Afstand von Uranus von ungefäähr 97.730 km un ümlöpt em eenmal in 22 Stünnen un 9 Minuuten. De Bahn is meist ganz rund un liggt ok teemlich in de Even von den Uranus-Äquater.

De Dörmeter von den Maand is man blots 16 km. He hett en middlere Dicht von 1,3 g/cm³. dat is düdlich weniger as bi de Eer un wiest dorop hen, dat Mab mehrstendeels ut Wateries besteiht. An sien Bavenflach is sien Gravitatschoon so üm un bi 0,0032 m/s², also so bannig weniger as op de Eer (~0,03&nbsp;%).

De Albedo von den Maand is bannig lütt un liggt bi 0,07. Dormit is Mab en teemlich düsteren Himmelskörper, also teemlich schmuddelig. De middlere Temperatur baven op liggt bi ruch weg -184&nbsp;°C.
Jan Goossens

**Jan Goossens** (* 19. Februar 1930 in Genk, Belgien) is en belgischen Philoloog.

Goossens is 1930 as de Söhn vun Michel un Maria Goossens (Deernsnaam Lenaerts) boren. He studeer vun 1951 af an op düütsche un nedderlandsche Philologie an de Universität Löwen, hett dor 1955 sienen Afsluss maakt un denn bet 1961 as Lehrer in Hasselt arbeidt. 1960 möök he in Löwen den Dokter. 1961 güng he as Dozent an de Universität Marborg un wessel vun dor 1965 an de Universität Löwen as Perfesser. Dor bleev he bet 1969. Denn güng he an de Universität Mönster as Perfesser för Nedderlannsche un Nedderdüütsche Philologie, wo he 1995 in den Rohstand güng. 1988 hett he vun de Universität Luuk den Ehrendokter kregen. 

Vun 1971 af an bet 1999 weer Goossens de Präsident vun de Kommischoon för Mundoort un Naamforschung Westfalen mit Seet in Mönster un vun 1975 af an bet 1984 Präsident vun den Vereen för nedderdüütsche Spraakforschung mit Seet in Hamborg. He weer ok lang de Rutgever vun de Tietschrift *[[Niederdeutsches Wort]]* in Mönster. He is Liddmaat vun de Köningliche Akademie för nedderlandsche Spraak- un Literaturkunn un kreeg 1986 dat Grote Verdeenstkrüüz vun de Bundsrepubliek Düütschland.

Den 23. Juli 1956 hett he Magda Vanmaele heiradt, mit de he veer Kinner hett.

## Warken

* *Die niederländische Strukturgeographie und die Reeks Nederlandse Dialectatlassen.* Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij, 1965
* *Strukturelle Sprachgeographie.* Winter, 1969
* *Niederdeutsch - Sprache und Literatur.* Wachholtz, Niemünster 1973
* *Deutsche Dialektologie.* Gruyter, 1977, ISBN 3110072033
* *Reynke, Reynaert und das europäische Tierepos. Gesammelte Aufsätze.* Waxmann, 1998, ISBN 3893256571
* *Historische Phonologie des Niederländischen.* Niemeyer, ISBN 3484600357
Wilhelm Brockhaus

**Wilhelm Bernhard Brockhaus** (* 4. Juli 1923 in Anten; † 12. Dezember 1997 in Patterbuorn) was eun duitsken Perfesser un plattduitsken Schruiver.

Brockhaus is 1923 os Söhn van Karl un Lina (Deernsnaam Sander) Brockhaus boren. 1951 möök heu suin Diplom in Spraakwetenskoppen an de Universität Mönster. Heu was denn van 1953 af an bet 1961 Studienraat an’n Gymnasium in Vechte un dorna bet 1965 Dozent an de Pädagoogske Haugscheole in Vechte. Van 1965 af an bet 1972 was heu Perfesser an de Pädagoogske Haugscheole in Patterbuorn un denn bet 1985 Professer an de 1972 niegrünnte Samthaugscheole Patterbuorn. 1970 bet 1972 was he hür auk Dekan för den Fackbereich *Spraken un Literatur*. 1985 ging heu in den Rohstand. Brockhaus hett ok Böker op Plattdüütsch schreven.

1997 kreig heu den Europääsken Kultuurpries övergeven. Heu wonn in düüsenJohr auk de Plattfoss Schrieverwettstriet.

Brockhaus weer Marietheres Meyer verheiraadt un hett mit ehr dree Kinner.

## Warken

* *Dr. Tötiks Himmelfaohrt un ännere Gedichte un Vertellsels.* Wenner, Ossenbrüch 1993, ISBN 3-87898-338-7
* *Binnenwege. Gedichte un Vertellsels, ok wecke för de Wiehnachtstiet.* Wenner, Ossenbrüch 1996, ISBN 3-87898-346-8
* *Plattdüütsk hört in Kinnermund.* Isensee, rutgeven vun de Ollnborgsche Landschap, 2005, ISBN 389995260X

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
*

## Borns
Seth (Bibel)

**Seth** (auch **Set**; שׁ ת) is een Gestalt ut dat Ole Testament in de Bibel. 

Dornah weer he nah Kain un Abel de daart Söhn vun Adam un Eva. 

Nahdem Abel dootmakt wurrn we un Kain verdreben, hett Eva nah Genesis (1. Book Mose) noch een daarten Söhn kregen un hett hüm Set nömmt (Gen 4,25f). Adam hett to de Tiet all 130 Johr up de Eer leevt.
Tennessee

**Tennessee** is een Bundsstaat in de USA.

De Staat hört to de Südstaaten un is bekannt dör sien Whisky, wat een besünners Soort Schnaps is. De beröhmst Marke dorvan is *[[Jack Daniel’s]]*. Musikaalsch Interesseerte kennen Tennessee dör de Musikrichtung Blues (Memphis) un Country Music, wat in Nashville sien Ursprung hett.

De gröttsten Städer van Tennessee sünd:

* Memphis (ruch weg 672.000 Inwahners)
* Nashville-Davidson (547.000 Inwahners) - Nashville is ok de Hööftstadt van Tennessee
* Knoxville (ruch weg 178.000 Inwahners)
* Chattanooga (ruch weg 155.000 Inwahners)
* Clarksville (ruch weg 109.000 Inwahners)
* Murfreesboro (ruch weg 81.500 Inwahners)
* Jackson (ruch weg 62.000 Inwahners)
* Johnson City (ruch weg 58.000 Inwahners)
* Franklin (ruch weg 48.000 Inwahners)
* Kingsport (ruch weg 44.000 Inwahners).

Tennessee is 1796 de USA bitreden, aber 1861 hebbt se sük weer trennt. Nahdem de Börgerkrieg aber vörbi weer, sünd se 1866 weer in de USA intreden. 

In Tennessee leven all tosommen 5,689 Million Inwahners (Stand: 2000) up een Flach van 109.247 km².

Ut Tennessee stammen:

Aretha Franklin (Singersche), Tamara Jernigan (Astronaut), Andrew Johnson (Präsident), Rhea Seddon (Astronaut), William Shepherd (Astronaut), Roscoe Tanner (Tennisspeler), Justin Timberlake (Singer), Tina Turner (Singersche), Reese Witherspoon (Schauspelersche).

## Politik

Tennessee is opdeelt in 95 Kreise (Countys):

## Weblenken

* Websteed vun Tennessee (engelsch)
Duus

**Duus** betekent

* den Düvel,
* en Twe’er bi’t Wörpeln,
* de hööchste Speelkoort bi’t Kortenspeel.

**Duus** is de Familiennaam von

* Bodil Duus (1915–?), däänsche Badmintonspelerin,
* Jesper Duus (* 1967), däänschen Ieshockeyspeler un -trainer,
* Joernhinrich Duus (* 1942), düütschen Ünnernehmer,
* Peter Duus (1908–1994), Neuroloog un Psychiater,
* Peter Duus (* 1933), Japanoloog.
Praxidike

**Praxidike** betekent

* Praxidike, en Figur ut de greeksche Mythologie,
* Praxidike, en lütten Maand von den Planeten Jupiter.
Thyone

**Thyone** betekent

* Thyone, Figur ut de greeksche Mythologie, Leevste von Zeus,
* Thyone, Maand von den Planeten Jupiter.

Kiek ok bi: Thione.
Tapto

De Utdruck **Tapto** kummt vun de Musiksignaals, de fröher bi dat Militär speelt worrn sünd, dat de Suldaten, de avends in’n Kroog seten, Sluss maken schöölt un na de Kasern trüchkaamt. Dat heet denn also *Tap to*, den Tappen vun’t Beerfatt dicht to maken. Mit de Tiet is ut dit Suldaten-to Bett-schicken to’n Deel en Ritual worrn, bi dat groot mit Musik opspeelt warrt. De Bundswehr to’n Bispeel kennt den Groten Tapto, de dat wichtigste militäärsche Zeremoniell bi de Bundswehr is.
Murfreesboro (Tennessee)

**Murfreesboro** is 1811 ünner de Naam *Cannonsburgh* gründ wurrn un een lütt Sett later nah de Kriegsheld *Hardy Murfree* umnömmt. 

De Stadt is mit 101,5 km² un 81.511 Inwahners de sessgröttste Stadt van de Bundsstaat Tennessee in de USA. Murfreesboro liggt genau in de Midden van de Staat un nich wiet van Nashville af. 

Tüschen 1990 (46.000 Inwahners) und 2000 (69.000 Inwahners) hett sük de Stadt düchtig (üm mehr as 50%) vergröttert. In Murfreesboro givt dat ok Universitäten. 

De Astronautsche Rhea Seddon is in Murfreesboro boren. 

## Weblenken

* Offizielle Website (engelsch)
Nevengrupp

De **Nevengruppen** sünd en Deel von dat Periodensystem, dat in de Chemie brukt warrt. As Gruppen warrt dorbi de Reegen von baven na ünnen betekend. Ganz links un ganz rechts sünd de Hööftgruppen to finnen un dortwüschen sünd de Nevengruppen, von de dat 10 geven deit. Man de Begrepp is en beten ut de Mood kommen un warrt – nich toletzt op Anraden von de IUPAC – hüüt nich mehr so recht brukt.

Fröher is dat so Ünnerdeelt woorn, as de cheemsch Elementen ut de Nevengruppen sik düdlich lieker verhollen doot, as de Elementen ut de Hööftgruppen. Dat kummt von den Opbo von de Elektronenhüll. Bi de Nevengruppen sünd neemlich de butensten Elektronen jümmers liek. Dat sünd de so nöömten Valenzelektronen. Wat sik ännert sünd de d-Orbitalen in de Schaalen dorünner, de na buten nich so'n groot Inwarken hebbt. Man snackt dorüm ok von de d-Block-Elementen, oder ok Övergangselementen, wat ok en cheemsch Serie is.

Fröher harrn de Nevengruppen eegen Nummern, hüüt sünd se na de Richtlinien von de IUPAC tohopen mit de Hööftgruppen dörtellt.

## kiek ok bi
* Övergangselementen
* Lanthanoiden
* Actinoiden
Baryonentall

De **Baryonentall** is en Quantentall un dormit en Begreep ut de Karnphysik, de sik mit de Elementardeelken befaat.

De Baryonentall is 1/3 för Quarks, -1/3 för Antiquarks un 0 för Leptonen. Baryonen as dat Proton un dat Neutron hebbt dormit de Baryonentall 1, jehmer Antideelken -1 un de Mesonen 0

Na dat Standardmodell von de Elementardeelkenphysik is de Baryonentall en afsluut Bestandsgrött, de sik mit de Tiet nich ännert. Dorüm is da liechste Baryon, dat Proton, stabil.

In veele Theorien, de över dat Standardmodell rutgaht warrt de Baryonentall aver nich as exakte Behollengrött ansehn. Dorna fallt Protonen utenanner mit de Tiet, aver mit en bannig grote Halfweertstiet.

Ok de vundaag annahmen Vörgäng von de Baryogenese, de dat Ungliekgewicht von Materie un Antimaterie in dat fröhe Universum – en Wimpernslag na den Oorknall – verklort, sett vörrut, dat de Baryonentall nich afsluut Behollen warrt.
Ernst von Rebeur-Paschwitz

**Ernst Ludwig August von Rebeur-Paschwitz** (* 9. August 1861 in Frankfort an de Oder; † 1. Oktober 1895 in Merseburg) weer en düütschen Astronom und Eerdphysiker.

Ernst von Rebeur-Paschwitz is as Söhn von en Assessor un later denn Präsidenten von de Regeeren opwussen. He hett na sien Abitur in Astronomie un Mathematik studeert – toeerst in Leipzig, naher in Genf un Berlin. 1883 möök he in Berlin sien Dokter mit de Arbeid „Über die Bewegung von Kometen in widerstehenden Medien“. Mehrstendeels hett he sik mit Kometen utenanner sett, de de Sünn nah kommt.

Dorna arbeid he an de Steernwachten in Berlin un in Karlsruhe, wo he mit dat Kieken na de Sünn befaat weer. 1888 müss he sien Assistentensteed aver opgeven, as he an Tuberkoloos leed. En Johr later künn he aver in Halle sien Habilitaschoon för dat Fack Astronomie warven. He is dorna för länger na Teneriffa gahn, wo he mit sien Kieken wieter maakt hett. Man sien Hapen, dat sien Gesundheit breter wart, hett keen Spood bröcht.

En Sworpunkt von sien Arbeiden weer de Verbetern von en Horizontalpennel, dat an sik för’t Meten von Ännern von de Lootrichten dör dat Inwirken von Himmelskörpers boet weer. Dorvon stünn een in Potsdam un een in Willemshoben, woneem Ernst von Rebeur-Paschwitz 1889 de Boddenbewegen von en Eerdbeven optekend hett, dat wiet weg in Japan passeert weer. Dat weer de eerste Opteken, de je von en Feernbeven maakt worrn is, so dat von Rebeur-Paschwitz hüüt as en Vadder von de modern Seismologie ankeken warrt. Dree Johr later hett he noch so en Feernbeven opteken kunnt, ditmal in Straßburg.
 
Trotz sien swore Tuberkoloos un sien Gesundheit, de jümmer slechter warrn de, künn he sien Ergevnisse noch publizeeren. De letzten Johren leev he in sien Öllernhuus, wo he bit to sien Dood plegt weer.

In’n Andieken an de Opdecken un Leisten von den Forscher, de bannig jung dootbleev, warrt von de Düütsche Eerdphysikalsche Sellschop (hdt.: *Deutsche Geophysikalische Gesellschaft* (DGG)) för rutragend wetenschopplich Leisten in de Eerdphysik de Rebeur-Paschwitz-Pries verlehnt.

## Literatur
* *Das Horizontalpendel und seine Anwendung zur Beobachtung der absoluten und relativen Richtungsänderungen der Lothlinie*, Nova Acta der Kais. Leop. Carol. Deutschen Akademie der Naturf., Bd. 60, Nr. 1, Halle 1892. (hoochdüütsch)
* *Horizontalpendel-Beobachtungen auf der Kaiserlichen Universitäts-Sternwarte zu Straßburg 1892-1894*, Beitr. zur Geophysik, Bd II, Stuttgart, 1895. (hoochdüütsch)
* *Über den Kometen von 1882*, Habilitationsschrift, Veröffentlichungen der Sternwarte zu Karlsruhe, Bd. 3, 1889. (hoochdüütsch)
* *Über das Zöllner'sche Horizontalpendel und neue Versuche mit demselben 1886*, Verhandl. des naturwiss. Vereins zu Karlsruhe, 1888. (hoochdüütsch)
* *The Earthquake of Tokio 18. April 1889*, Nature, Bd. 40, 1889. (engelsch)

## Nettlenken/Borns
* Kottbiografie op hoochdüütsch von de TU Bronswiek
* Kottbiografie op hoochdüütsch
* Opteken von von Rebeur-Paschwitz
Hippo

**Hippo** betekent

* Hippo, korte Form vun dat greeksche, latiensche un engelsche Woort *Hippopotamus* för en Nilpeerd,
* Hippo, korte Form vun de noordafrikaansche Stadt Hippo Regius, so as in den Naam Augustinus vun Hippo.
Iocaste

**Iocaste** oder **Jokaste** betekent

* Iokaste, Figur ut de greeksche Mythologie, Moder von Ödipus,
* Iocaste, Maand von den Planeten Jupiter,
* (899) Jokaste, en Asteroid.
Eurydome

**Eurydome** betekent

* Eurydome, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Eurydome, Maand von den Planeten Jupiter.
Arche

**Arche** () betekent

* Arche Noah, Schipp ut de Bibel, dat Noah boot hett,
* Arche, lütten Maand von den Planeten Jupiter,
* Arché, in de antike Philosophie de Oorstoff, wo de Welt ut maakt is,
* dat christlich Kinner- un Jöögdhelpswark „De Arche“,
* L’Arche, von Jean Vanier grünnte Gemeenschop, wo behinnerte un nich behinnerte Minschen tohopen leevt,
* De Arche, von Lanza del Vasto grünnte gewaltfre’e Levensgemeenschop,
* Die Arche, Kabarett un Satiretheoter in Thüringen,
* Die Arche, fre’e Künstlervereenigen Ünnerweser e.V.,
* Arche-Verlag, Verlag in Hamborg un Zürich.