open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wrangel

**Wrangel** is de Familiennaam von

,
* Anna Margareta Wrangel (1622–1673), Fro von Carl Gustav Wrangel,
* Anna Wrangel (1876–1941), düütsch-sweedsche Malerin, Teeknerin un Grafikerin,
,
* August Friedrich Ludwig von Wrangel (1774–1851), düütschen Generaalleutnant,
,
* Fabian Graaf vun Wrangel (1651–1737), sweedschen Feldmarschall, Guvernör vun Brüssel,
* Ferdinand Petrowitsch Baron vun Wrangel (1797–1870), russ’schen Admiral un Sibirienforscher,
* Fredrik Ulrik Wrangel (1853–1929), sweedschen Graaf, Maler, Hoffbeamten, Historiker un Schriever,
* Friedrich Ernst von Wrangel (1720–1805), düütschen Generaalmajor,
* Friedrich Heinrich Ernst Graaf vun Wrangel (*„Papa Wrangel“*; 1784–1877), preußschen Heerföhrer, Guvernör vun Berlin,
* Georges Baron Wrangell (1866–1927), Historiker, Jurist, eestländsch-ritterschaftlich Genealoog,
* Gustav von Wrangel (1807–1859), düütschen Landraad,
* Helmold Wilhelm Wrangel (1599–1647), finnschen Generaal,
* Herman vun Wrangel (1584/1587–1643), sweedschen Feldmarschall, Rieksraat, Generaalguvernör vun Livland,
* Karl Freiherr vun Wrangel (1812–1899), preußschen Generaal,
* Margarete vun Wrangel (1877–1932), Wetenschoplersch, eerste düütsche ordineerte Perfessersche,
* Moritz von Wrangel (*Mauritius von Wrangel*; 16. Johrhunnert), düütschbaltschen Bischop,
* Olaf Baron vun Wrangel (1928–2009), düütschen Journalist un Politiker,
* Pjotr Nikolajewitsch Wrangel (1878–1928), russ’schen Generaal,
* Waldemar Wrangel (*Wolmar Wrangel*; 1647–1676), sweedschen Heerföhrer,
* Wilhelm Baron Wrangell (1894–1976), eestlännschen Staatsraat, Präsident vun de düütsche Kulturverwaltung in Eestland,
* Wolf von Wrangel (1897–1987), düütschen Verwaltungsjurist,
* Wolmar von Wrangel (1634–1685), düütschen Offzeer.

**Wrangel** betekent ok

* Mount Wrangell, Vulkan in de Wrangell Mountains in Alaska, USA,
* Wrangeleiland, Eiland in’t russ’sch Polarmeer,
* Wrangell Mountains, Bargen in Alaska, USA,
* Wrangell-St.-Elias-Natschonalpark, Natschonalpark in Alaska, USA.
Alkor (Steern)

**Alkor** is en lütten Steern un warrt ok *„de lüttje Rieder“* nömmt. He steiht bi den Steern Mizar in dat Steernbild Groot Wagen. 

## Astronomie

In de Wetenschup vun de Astronomie driggt he den Nomen „80 Ursae Maioris“. Vun de Eer is he 81 Lichtjohren wiet weg. De Noom „Alkor“ kümmt ut de araabsche Spraak un bedutt so veel as „een, de wegsmeten wurrn is/een, den nümms bruken konn“. 

Alkor is een Steern vun de 5. Kategorie, wat siene Grötten angeiht. Wenn de Heben kloor is, kannst du em mit eegen Ogen sehn sunner Hülpsmiddel. Wenn du den Groten Wagen funnen hest, denn geihst du noh de Diessel vun den Wogen. De Steern in de Midden vun de Diessel, dat is de Mizar. Wenn du gode Ogen hest, denn so kannst du Alkor bi düssen Steern Mizar sitten sehn. Dat sütt so ut, as wenn Alkor un Mizar een Dubbelsteern weeren, man wenn du mit een Teleskop kieken deist, kannst du noch een Hümpel annere Steerns dormank sehn.
Calvin

**Calvin** betekent

* Calvin Klein, en Designer,
* Calvin, en Deel vun dat Comic-Duo Calvin and Hobbes.

**Calvin** is de Familiennaam von

* Andre Calvin (* 1985), US-amerikaanschen Basketballspeler,
* Clémence Calvin (* 1990), franzöösche Löperin,
* Johannes Calvin (1509–1564), Swiezer Reformater,
* Marcus Calvin (* 1965), düütschen Schauspeler,
* Melvin Calvin (1911–1997), US-amerikaansch Chemiker,
,
* William H. Calvin (* 1939), US-amerikaansch Neurobioloog.

Kiek ok bi: Calvinus, Kelvin.
Annaba

**Annaba**, araabsch:عنابة, op franzöösch fröher *Bône*, is een Stadt in Algerien an de Waterkant vun de Middellannsche See, ganz buten in´n Noordoosten vun dat Land. In dat Johr 2005 weern dor üm un bi 385000 Minschen tohuus. De Stadt is Hööftstadt vun de Provinz Annaba. De liggt an de Grenz na Tunesien.
In dat Johr 2004 weern üm un bi 40.000 Studenten an de Universität inschreven. In de Stadt gifft dat ok een internatschonalen Lufthoben.

De Stadt is vun de Phöniziers ut Tyros ünner den Naam *Hippo* grünnt warrn. Later hebbt de Königen vun dat Volk vun de Numider dor jümehr Residenz hatt. Dörüm kreeg de Stadt den tweeten Naam *Regius*. 46. v. Chr. sünd de Römers kamen un hebbt de Stadt innahmen. De Stadt kreeg dat Ansehen vun een Kolonie.

Vun 395 - 430 weer de hillige Augustinus Bischop vun Hippo. He weer just sturven, as de Wandalen de Stadt innehmen döen. Se harrn 18 Maanden vör de Muern legen. Bet dat denn sowiet weer un de Wandalen de Stadt Karthago innahmen harrn, weer eerstmal Hippo jemehr Hööftstadt. 

534 hebbt de Byzantiners de Stadt innahmen un 698 kemen denn de Arabers. Nich wiet weg vun dat ole Zentrum ut de Antike, hefft de Arabers in dat 11. Johrhunnert de nee Stadt Beleb-El-Anab grünnt. Dor is denn bit op düssen Dag de Stadt Annaba vun wurrn. In dat ole Zentrum sünd allerhand ole Boowarken utgraven wurrn. Ok een Basilika ut de fröhe Christentiet hebbt franzöösche Archäologen utbuddelt. Dat warrt seggt, düsse Basilika is woll de Karken, wonehm Augustinus as Bischop in predigt hett.
Ferdinand Petrowitsch Baron vun Wrangel

**Ferdinand Petrowitsch Baron vun Wrangel**, (russisch Фердинанд Петрович Врангель, * 9. Januar 1797 in Pleskau, † 6. Juni 1870 in Derpt) weer Admiraal un Minister in Russland.

Wrangel weer een düütschbaltischen Offzier vun de russisch Marine. He hett vun 1820 - 1824 lange Reisen ünnernohmen noh den Noorden vun Sibirien. He hett de ganze Gegend dor, wo vördem nümms wat vun afwüß, beschreben un up Korten uptekent. Vun 1828 bet 1834 weer he Generolgouverneur vun Russisch-Amerika (vundoog Alaska). 1847 is he Admiraal in Russland wurrn un vun 1853 bet 1858 weer he Minister vun de Marine in Rußland. 

In Alaska dreegt de 4.317 m hoge Vulkan Mount Wrangell un de Wrangell Mountains sienen Nomen. In de Noordpolarsee is dat Wrangeleiland noh em nömmt.
Martina Nöth

**Martina Sofie Nöth** (* 1974 in Würzborg) is en düütsche Schrieversche vun Fantasygeschichten un Romanen un ok Ledermakersche un Singersche.

Opwassen is se in Würzborg un hett in Heidelbarg Psychologie studeert. Ünner ehrn Künstlernaam *Amber* hett se tosamen mit annere Speellüüd een CD mit Leeder na middelöllerliche Oort ünnern den Titel *Bardensang*  opnahmen, de an dat Rullenspeel *[[Das Schwarze Auge]]* (plattdüütsch: *Dat swarte Oog*) anlehnt sünd. Martina Nöth hett dree Romane över de Fantasywelt *[[Aventurien]]* un ok Geschichten in annere Rullspeelsysteme schreven.

Martina Nöth levt in Mannheim und maakt an de Siet vun Beroop, Schrieveree un dat Musikmaaken ok geern ehr Hobby *[[Live Action Role Playing]]* (Dat is en engelsch Wort vör en bestimmt Rebeet von Rullspelen). Twüschendör hett se ook mol vör een Elektro-Band mit den Naam *Dracul* sungen. In dat Johr 2005 hett se ünner ehr Pseudonym tosamen mit ehr Musikgrupp *[[Amber (Grupp)|Amber]]* de CD *Rabenflug* rutbröcht, de mehr so in dat Moderne und Rockige geiht un sik vun’t Rullenspeel loslöst. Vun dat Musikwark hett se 2007 en CD mit Live-Opnahmen publizeert.

Ünner dat Pseudonym *Doria Gray* hett se 2008 en Leed för dat Cyberfantasy-Rullenspeel Shadowrun inspeelt. För dat Speelsystem schrifft se ok. Ehr nee Projekt is dat Swing-Trio *Banned in Boston*, mit dat se siet 2010 jümmer wedder mol op Kunzerten to sehn is. 2012 is vun dit Projekt dat eerste Album rutkamen. In’n September 2014 hett se verheiraat.

## Böker (Utwahl)
* Die Zwergenmaske
* Verborgene Mächte
* Die letzte Schlacht
* Stadt der Geister

## Musikwark
;Albums:
* 2001: Bardensang (as *Amber und Gefährten*)
* 2005: Rabenflug (as *Amber*)
* 2007: Unsterblich (Konzert-Opnahm, as *Amber*)
* 2012: Too Good to Be Legal (as *Banned in Boston*)
* 2014: Godfathers Finest (as *Banned in Boston*)

;Singles:
* Sommerlied (mit Dracul)
* 2007: Wuthering Heights (mit M.le Roy)
* 2008: Into the Shadows (as Doria Gray mit The Retrosic) 
* Ein Atemzug (mit Dementi)

## Weblink
* Literatur vun un över Martina Nöth in’n Kataloog vun de Düütschen Natschonalbökeree
* Websteed vun Martina Noeth (hoochdüütsch)
* Websteed vun Martina Nöth ehr Swing-Projekt Banned in Boston (hoochdüütsch)
* Websteed vun Martina Nöth ehr Musikgrupp Amber (hoochdüütsch)
Droste

**Droste** is en Familiennaam, de vun dat Amt vun’n Drost afkummt. 

Lüüd mit den Naam Droste:

* Wiglaf Droste, en düütschen Journalist, Schriever un Singer. 
* Annette von Droste-Hülshoff, düütsche Schrieversche,
* Clemens August Droste zu Vischering, Arzbischop vun Köln,
* Heinrich Droste, en düütschen Verleger,
* Georg Droste, en plattdüütschen Schriever.
Friedrich Heinrich Ernst Graaf vun Wrangel

**Friedrich Heinrich Ernst Graaf vun Wrangel** (* 13. April 1784 in Stettin; † 1. November 1877 in Berlin) weer Generalfeldmarschall in Preußen.

Siet 1796 weer he in de preußsche Armee un hett as Offzier bi den Krieg gegen Napoleon mitmookt. 1839 is he General wurrn. 1848 weer he Kummandeur vun de Suldaten in Sleswig-Holsteen. In dat sülbige Johr 1848 hett he de Natschonolversammlung in Berlin uplööst. Dormit mook he een Enn mit de Märzrevolutschoon in Preußen. 1856 is he Generalfeldmarschall wurrn un 1864 hefft se em to’n Graaf mookt. Bi den tweeten düütsch-däänschen Krieg 1864 harr he toeerst dat böverst Kummando ober de preußschen un öösterriekschen Truppen. Man he weer al to oolt un keem mit siene Upgoben nich mehr kloor. Dor hett he Bott geben. 

De Lüe hefft em geern lieden mocht vunwegen sien deegten Humor. Sien Ökelnaam weer *Papa Wrangel*.

## Weblenken
Fabian Graaf vun Wrangel

**Fabian Graaf vun Wrangel** (* 1651; † 2. September 1737) weer een Feldmarschall bi de Suldaten vun den Kaiser ut dat Huus Habsborg.

Fabian vun Wrangel stamm vun den eestlännisch Twieg vun de Familie Wrangel af. Toeerst weer he bi de Sweden in Deenst. Dor is he al opfullen 1676 bi de Slacht vun Lund. Later güng he as Suldat na de Hollänners. De wullen em to´n General maken, man he güng in den Kaiser sienen Deenst.

Dor wurr he in dat Johr 1706 to´n Generalmajor maakt. He hett sik besunners goot slaan in den Krieg, wo dat üm de Fraag güng, wer tokümstig op den Thron vun Spanien sitten scholl (Spanischer Erbfolgekrieg). In düssen Krieg hett de Hertog vun Bayern Max Emmanuel 1708 versöcht, de Stadt Brüssel intonehmen, man he hett dat nich schafft.

Denn is he för korte Tiet na de Armee vun Graaf Guido von Starmhemberg na Spanien gahn. Dor hett em de König Karl III. an ´n 6. Januar 1709 to´n Graaf mookt.

1712 wurr he Feldmarschallleutnant, August 1718 Feldzeugmeister un an´n 27. März 1728 wurr he Feldmarschall nöömt. Siet 1717 weer siene böverste Opgav, dat he de Verwaltung vun dat Militär in Brüssel anföhren dö.

He hett sik düchtig mit dat Boon vun Warken to´n Verdeffendeeren vun de Stadt afgeben. Mit Artillerie hett he sik ok oorntlich uteneensett.

Sien Graff is in de Karken vun de Kapuziners in Brüssel.
Mount Wrangell

**Mount Wrangell** is een Vulkan in Alaska, wat een vun de Bundsstaten vun de USA is. Dor liggt he ganz in’n Südoosten, nich wiet weg vun dat Yukon-Territorium in Kanada. He is 4.317 m hooch un höört to de Wrangell-Mountains mit to. Düsse Bargen sünd een Deel vun de Alaska Range un de maakt, ganz an´n Rand, een Deel vun de Rocky Mountains ut. 

Wrangell is ok en Deel vun den Wrangell Volcanic Belt („*Wrangell-Vulkaan-Gördel*“). Dor is he de eenzigst Vulkan, wo sik wat röögt hett in de Tiet, siet dor Minschen sünd. Af un an hett dat een lüttje Explosion geven un Rook un Asch sünd utspeet wurrn. Siet de 50er Johren deit sik dor een beten mehr in düssen Vulkan. Mag angohn, datt he tokümstig noch vun sik hören lett.
Wrangeleiland

**Wrangeleiland** is een Eiland in de Nöördliche Iessee un höört to Russland to. Dat Eiland liggt in Asien up .

De Insel is 150 km lang vun West noh Oost un 80 km breet vun Noord noh Süüd un hett so üm un bi 7.608 km². Dor höört ook noch een poor lüttjere Eilannen mit to. Wrangeleiland liggt 500-600 km in’n Noorden vun’n Polarkreis. De Noordpol is üm un bi 2080 km wiet weg. De meiste Tiet vun’t Johr liggt Snee up de Insel. De Grenz vun dat Packies verlöppt in düsse Gegend so wat bi 100 - 200 km in’n Noorden. Ook in’n Summer kannst du bloß slecht noh dat Eilann henkomen, weil dor allerhand Ies umto swimmt. 

In dat Johr 1823 hett Ferdinand Petrowitsch Baron von Wrangel sik dacht, datt dor een Insel ween mutt. As he dortiets Korten tekent hett vun de Küst vun de Tschuktschen-Halfinsel hett he sehn, datt de Vogels wieter rut up de See flögen. De Tschuktschen, de dor an de Küst wohnen döen, hefft em seggt, dat dat woll wohr is. Man eerst 1849 hett een düt Eiland sehn un denn hett dat noch een poor Johre duurt, ehr een sie Foot dor up sett hett. 

In dat Johr 2004 hett de UNESCO faststellt, düsse Insel scholl Weltnaturarv ween. Dorvun is dat komen, datt dat hüdigendags dat Naturreservat Wrangeleiland gifft.
Peter vun Wrangel

**Peter von Wrangel**, ok **Pjotr Nikolajewitsch Wrangel**, russisch Пётр Николаевич Врангель (* 15. August 1878 in Zarasai, Litauen, † 25. April 1928 in Brüssel). 

He weer een Baron un hett de Witten in´n russischen Börgerkrieg anföhrt. 1917 weer he as Generalleutnant mit de Suldaten, de em ünnerstellt weren, in den Süden vun Russland togang. He stamm ut de bekannte baltendüütsche Familie Wrangel. 1901 treed he freewillig in een Kavallerieregiment in un 1902 is he al Offzier wurrn. Bi den Russisch-Japaanschen Krieg hett he mitmaakt. 1906 güng he ünner den General A.N.Orlow in dat Baltikum. Dor weer op Befehl vun den Zar een Straafexpeditschoon ansett. In den 1. Weltkrieg harr he den Befehl bi een Grupp vun de Kavallerie. Vunwegen de Oktoberrevolutschoon güng he na de Krim. Vun August 1918 an hett he dor mitmaakt bi de freewilligen Truppen vun de Witten. Bi de nee Armee vun de Witten hett he as Kummandeur een Kavalleriedivision övernahmen. In´n Vörjohr 1919 övernehm he dat Kummando öber de freewilligen Verbänne vun de Witten in den ganzen Kaukasus. Dor hett he de Grupp vun de Rode Armee tweislohn un de Sowjets böse tarrt. 

Vunwegen een Striet mit General Denikin müss Wrangel för een korte Tiet in´t Exil. Op´n 4. April 1920 wurr he aver to´n böversten Befehlshebber vun de witten Truppen op de Krim utsöcht. Ut düsse Suldoten hett he de Witte Armee tohopenstellt. 

Man gegen de Bolschewiken keem he nich gegenan. He verleer de Hälft vun sien Armee in den Krieg un müss de Krim verlaten. An´n 14. November 1920 hebbt de lesten witten Suldaten de Krim achter sik laten. He süms seh to, datt he över de Törkie un Tunesien na Jugoslawien keem. He versöch denn, vun dor ut den Striet gegen de Bolschewiken wieder to föhren. Bavenhen hett he noch siene Memoiren schreven. De sünd 1928 ünner den Nomen "Notizen" rutkomen. 

An´n 25. April 1928 is Wrangel in Brüssel storven. He weer blots korte Tiet swoor krank ween. De Verwandschop weer later vermoden, datt een Broder vun sienen Butler em mit Gift umbröcht harr. Düsse Mann weer woll een sowjetsch Geheemagent. Ünner de Eer bröcht hefft se em in Serbien. Sien Graff is een de orthodoxe Karken vun den Oort Kalemegdan. In de Stadt Sremski Karlovsci hebbt siene Frünnen een Denkmal för em opstellt.
Heinrich Mann

**Luiz Heinrich Mann** (* 27. März 1871 in Lübeck; † 11. März 1950 in Santa Monica, Kalifornien) weer en düütschen Schriever.

Mann weer en Söhn ut een oolt lübecksch Koopmannsfomilie, de sik goot stünn. He weer de Söhn vun den Koopmann un Senator Thomas Johann Heinrich Mann un de Broder vun den beröhmten Schriever Thomas Mann. He hett man bloß Middelschool besöcht. 1889 hett he denn een Lehr as Bookhöker anfungen. 1890 bet 1892 hett he as Voluntär bi den Verlag S. Fischer arbeit. Loterhen hett he in Berlin un München studeert. 1931 is he Präsident vun de Literatuur-Afdeelung vun de preußisch Kunstakademie wurrn. 1933 hett Joseph Goebbels em vun düt Amt verdreben. He möß utkniepen un güng in’t Exil.

He hett wunnerbore Geschichten vertellt. Dorbi höll he dat polietsch jümmers mit de Linken un sett sik för een demokrootschen Staat in. 

Böker vun em sünd ünner annern Professor Unrat (1905); Die kleine Stadt (1909); Der Untertan (1918); Die Jugend des Königs Henri Quatre (1935) un Die Vollendung des Königs Henri Quatre (1938). Up Platt is bitherto noch nix vun em rutkamen. 

Noh de Idee vun dat Book „Professor Unrat“ wurr de berühmte Film  Der blaue Engel dreiht. Dor hefft Marlene Dietrich un Emil Jannings mitspeelt.
Sirius

**Sirius**, annere Nomen sünd **Hundssteern**, **Aschere** oder **Canicula**. In de Nacht is he de hellste Steern an’n Heben. Bavenhen is he de Hööftsteern vun dat Steernbild Groot Hund. 

## Astronomie

In lang verleden Tieden wurr de Grote Hund as Bild vun den ooltägyptisch Gott Anubis ansehn. Sirius is de südlichst Steern vun dat Winter-Sösseck. 

Een weet nich genau, wat de Noom Sirius bedüden deit. Kann angahn, de kümmt vun den ooltägyptisch Gott Osiris, vun de grieksche Sirene oder ok vun dat grieksche Woort *seireios*, dat is de, de verbrennen deit. Ünner Umstännen hett dat mit de Hundsdaag in’n Summer wat to kriegen. In düsse Tiet steiht de Sirius dune bi de Sünn. Düsse Dage sünd besunners heet. Fröher hefft de Minschen glöövt, dat Sirius un de Sünn in düsse Tiet tohopen warkt. 

Vun jede Gegend up de Eer, wo Minschen wohnt, kannst du Sirius ankieken. He is bloß 8,6 Lichtjohren vun de Eer weg. Dormit is he een vun de Steerns dune bi de Eer. He röögt sik dorüm süms 1,3 Bagensekunnen in dat Johr. Dat is tämlich veel. 

Sirius maakt een Deel ut vun den Ursa-Major-Stroom, wat bedüden deit, dat he sik üm un bi just so gau as de Delen vun dat Steernbild Groote Boor/Groot Wagen vun’n Pleck röögt. 

Sirius is en Hööftregensteern vun den Spektraaltyp A0 oder A1. De Klass vun sien Lüchtkraft is Vm. Vergleken mit use Sünn hett he 2,4 mal so grote Masse. Sien Dörmeter is 1,8 mal so groot un sien Lüchtkraft 26 mal so groot. De Temperatuur up sien Huut is 10.000 K. Dorüm is he ok so heet.

## Historie

In allerhand Kulturen hefft de Minschen sik wat Besunners ünner Sirius vörstellt. In dat ole Ägypten hefft se em anbeedt. Dorbi hefft se sienen Namen **Sopdet**, up grieksch **Sothis** anropen. Vele Tempels in dat ole Ägypten sünd so boot wurrn, dat sien Licht up den binnersten Altar schienen konn. Dor weer dat ok so, dat de Floot vun den Nil just to de Tiet anfüng, wenn de ’s morgens wedder to sehn weer. Ut düssen Grund dö de Steern dormols baben de Maten veel bedüden. In de Tiet weer dat ganz begäng, vun dat *Sothisjahr* to snacken. 

In´t Middelöller hefft de Lüe glöövt, dat Sothis de Dulleree veroorsaken dö. 

In de laten 1990er Jahren hefft sik Maten vun de Sunnentempler ehre Sekte alltohopen ümbröcht, weil se globen döen, se weeren up’n Sirius nee baren. 

Up Biller ut’n Middelöller öber Lüe, de up’n Jakobsweg unnerwegens sünd, is faken een Hund to sehn. De steiht för den Sirius (Hundssteern). De Jakobsweg warrt ok Steernweg nömmt. Dat kümmt dor vun, dat de Pilgers up jem ehren Weg noh Santiago de Compostela achter den Sirius ranlopen sünd.
Hochtiedsbidder

**Hochtiedsbidders**, ook **Inbidders** oder **Köstenbidders**, mönsterländsch ook **Gästebidder**,  oostwestföölsch ook **Bruudbidder** oder **Dönenbidder**, suurländsch ook **Bruudwigger**, in Bentem  **Brülftennöäger**, westmönsterländsch **Hochtiedsnödiger**, weren fröher de Lüüd, de bi Hochtieden man ook bi Lieken vun de Bruudlüüd oder de Anverwandten anhüürt warrn sünd un vun Huus to Huus güngen, de Naverslüüd, wiederen Verwandten un Bekannten intoladen. In jeed Huus segg de Inbidder sien lütt Vers op. Ook bi de Fier sülvst weer he mit togang un help bi dat Organiseren, sorg dorför, dat dat good wat to Eten geev un dat bi de Fier ans ok allens kloor güng.

Vele Dörper harrn en egenen Inbidder, de faken een vun de lütten Buren weer, de so en lütt Tobroot harr. 

In enigen noorddüütschen Kuntreien is de Bruuk ook vundaag noch lebennig. Een oder ook twee Inbidders gaat in Frack un Zylinner na de Gäst hen, de Lüüd persöönlich intoladen. Op’n Weg na de Hüüs vun de Gäst föhrt de Inbidders to’n Bispeel op een smückt Fohrrad. As Lohn kiregt de Inbidders vundaag meist Snaps un Kööm.

## Literatuur

* Hermann Dettmer: *Die Figur des Hochzeitsbitters. Untersuchungen zum hochzeitlichen Einladungsvorgang und zu Erscheinungsformen, Geschichte und Verbreitung einer Brauchgestalt.* (= *Artes populares.* Band 1). Lang, Frankfurt am Main 1976, ISBN 3-261-01776-7. (zugleich: Freiburg/Breisgau, Univ., Philos. Fak., Diss., 1975. Hermann Dettmer behandelt in wissenschaftlicher Form den Hochzeitslader im gesamtdeutschen Raum und den deutschen Ostgebieten)
* Dirk Koch: *Hochzeit in Thüringen.* Sutton Verlag GmbH, 2014, ISBN 978-3-954-00339-6, S.&nbsp;64 ().
* Georg Buschan: *Die Sitten der Völker.* BoD – Books on Demand, 2012, ISBN 978-3-864-44617-7, S.&nbsp;148 ().

## Weblenken

* 
*
Herman vun Wrangel

**Herman von Wrangel** (* 1584 oder 1587; † 11. Dezember 1643) weer een sweedsch Suldaat un Politiker.

He dö vun een baltendüütsch Familie afstammen. 1621 is he Feldmarschall wurrn, 1630 Raat vun dat Riek, 1643 Generaalgouverneur vun Livland. He weer de Vadder vun Carl Gustav Wrangel. Sien Dochter hett Conrad Christoff Königsmarck heiraadt.
Eerdwetenschoppen

De **Eerdwetenschoppen** (ok **Geowetenschoppen** mit *geo* vun’t gr.: Γεω „Eer“) vereent all Wetenschoppen, de sik mit den Opbo, Tohopensetten, Gestalt und de Aflööp op un binnen de Eer mitsams ehr Atmosphäär befaten doot. Dorto höört verschiedene Rebeden, de sik toeerst man blots deelwies mit de Eer sülvst befaat hebbt un jümmers mehr ünner den Begreep Eerdwetenschoppen tosamendaan warrt. Kannst seggen, dat is en junge Wetenschop. De Eerdwetenschoppen höört na jemehr Inholt to de Naturwetenschappen.

In enkelten sünd dat ne ganze Reeg, de dorto höört, so ünner annern de Geologie, Geographie, Eerdphysik, Mineralogie, Glaziologie, Meteorologie, Petrographie, Paläontologie, Geodäsie un vele annere.

So richtig kloor afgrenzt sünd de Eerdwetenschoppen nich. Veel vun den enkelten Rebeden hefft mit de Eer sülvst nicht veel to doon, man mehr met de Minschen, de op ehr leevt. Wieldat se sik mit de Eer uteneen setten deit, speelt de Ümwelt faken en bedüden Rull. 

Opgaven vun de Eerdwetenschoppen sünd ünner annern: 
* dat Söken von Rohstoffen, de wi so in Alldag bruukt (wie to’n Bispeel Eerdööl, Ierz oder Kahl).
* dat Begriepen von Gefohren (t.B. Eerdbeven, Storm, Överflooten, Vulkanen), üm to kieken, wat een dorgegen doon kann. 
* dat Ünnersöken von flachen Ünnergrund op Bofastigkeit, Ümweltgefohren (t.&nbsp;B. wenn Grundwater dör Schuttkuhlen verdreckt warrt oder Klimaännern).
* torüchtoverfolgen und Sporen to söken, woans de Eer mit allns Leven dorop entstahn is und sik entwickelt hett.
* un eenfach de Grundlagen von dat Tosamenhangen und dat Funkschoneren von de enkelten Aflööp to sammeln un to verstahn, so as de Platentektonik oder woneem dat Eerdmagnetfeld herkummt.
George Orwell

**George Orwell** (* 25. Juni 1903 in Motihari in Bengalen; † 21. Januar 1950 in London) weer en engelschen Schriever.

## Leven

Sien egentlichen Naam is **Eric Arthur Blair**. As Student harr he een Stipendium an de Elite-School vun Eton in England. 1922 bet 1927 deen he bi de Polizei in Birma (Myanmar). Dor hett he aber ut Protest Bott geben. He leev in London un in Paris as Tippelbroder, Schoolmeester un Arbeidsmann. Sien Geld hett he ok mit Töllerwaschen verdeent. In England kreeg he mit, woans dat is, wenn een in’n Bargbo arbeiden deit oder wenn een gor keen Arbeit hett.

## Böker vun Orwell

* 1933: Down and Out in Paris and London (*Erledigt in Paris und London*)
* 1934: Burmese Days (*Tage in Burma*)
* 1935: A Clergyman’s Daughter (*Eine Pfarrerstochter*)
* 1936: Keep the Aspidistra Flying (*Die Wonnen der Aspidistra*)
* 1937: The Road to Wigan Pier (*Der Weg nach Wigan Pier*)
* 1938: Homage to Catalonia (*Mein Katalonien*) 
* 1939: Coming Up for Air (*Opdüken, üm Luft to halen*)
* 1945: Animal Farm (*Farm der Tiere*)
* 1948: Nineteen Eighty-Four (*1984*)
* 1968: The Collected Essays

*Animal Farm* is ok up Platt rutkomen: 

* George Orwell, *Animal Farm up Platt.* nahdicht dör Rainer Kramer, Bremen 1995, ISBN 3-86108-114-8
* *Animal Farm - up ollenborger Platt naovertellt.* vun Paul Brägelmann, Vechte 2008, ISBN 978-3-00-024996-9

## Böker öber Orwell

* Manfred Pabst (Rutgeber): *Über George Orwell*; Diogenes Verlag 1984; ISBN 3-257-21225-9
* Thomas Nöske: *Clockwork Orwell. Über die kulturelle Wirklichkeit negativ-utopischer Science Fiction.*; ISBN 3-928300-70-9

Op Platt is nix öber Orwell rutkomen.
Manfred Hausmann

**Manfred Hausmann** (* 10. September 1898 in Kassel; † 6. August 1986 in Bremen) weer en düütschen Schrieversmann.
 
## Leven

Sien Vadder harr en Fabrik. Vun 1916 af an weer he Suldat in’n Eersten Weltkrieg. 1918 verwundt. Na den Krieg hett he in Göttingen un later in München Philosophie, Philologie un Kunstgeschicht studeert. 1922 hett he sienen Dokter maakt. In dat sülvige Johr hett he *Irmgard Schmidt* heiraadt. He kenn ehr vun dat Studium her. He güng denn na Bremen. Dor hett he een Lehr as Koopmann maakt. Dorna is he bi de Zeitung anfungen as Redakteur bi’t Feuilleton. 1924 sünd de Tweeschen Wolf un Tjark boren. Siet 1927 weer he free Schrieversmann. 1928 slutt he een Verdrag mit den S. Fischer Verlag. 1929 besöch he Amerika. 1930 warrt de Dochter Bettina boren.

Üm dat Johr 1933 wennt he sik na den christlichen Globen hen. Dat keem dorvun, dat he sik üm düsse Tiet mit de Schriften un ook mit de Theologie vun Karl Barth ut’neen sett hett. Dorto lees he Sören Kierkegaard, Fjodor Dostojewski un de Bibel. 

1934 is Samuel Fischer storven. De Reed an dat Graff höll Manfred Hausmann. 1936 weer de Familie kumplett, as de Söhn Martin to’r Welt komen is. 

1939 un 1940 is he woller Suldat ween. 1945-1952 hett he bi den Weser-Kurier in Bremen as Baas vun de Schrieveree arbeit. 1968 is he *Öllstenprediger* bi de reformeerte Gemeende in Rönnebeck wurrn. Wahnt hett he in Bremen-Rönnebeck un sien leste Roh hett he op’n Karkhoff in Bremen-Rönnebeck-Farge funnen.

## Böker vun Manfred Hausmann

Böker vun em sünd 
* *Lampioon küßt Mädchen und kleine Birken* (1928)
* *Abel mit der Mundharmonika* (1932)
* *Abschied von der Jugend* (1937)
* *Martin* (1949)
* *Isabel* (1953) u. a. 
Up Platt is nix vun em rutkomen.

## Böker över Manfred Hausmann

* Schauder Karlheinz: Manfred Hausmann, Dichtung und Deutung, Wupperdaal 1963
* Hajek Siegfried: Manfred Hausmann, Dichtung und Deutung, Wupperdaal, 1953
* Strohmeyer Arn: Der Mitläufer, Bremen 1999
* Jung-Schmidt, Regina: Sind denn die Sehnsüchtigen so verflucht?, Die verzweifelte Suche nach Gott im Frühwerk des Dichters Manfred Hausmann, Neukirchen 2006
Eerdphysik

De **Eerdphysik** is en Wetenschop, de sik mit de Eer befaat un all’ns ünnersocht, wat man över physikalsche Tosamenhäng un Modellen von de Eer und ok de Atmosphäär weten mutt. Vörnehm utdrückt kannst darto ok **Geophysik** seggen. Dat „Geo“ kummt ut dat Greeksche und heet nix anners as „Eer“. Se is dormit een Rebeet von de Eerdwetenschoppen.

Eerdphysik warrt in verscheeden Rebeeten ünnerdeelt. Dorbi warrt jümmers annere Kräft ünnersocht, mit de wi op de Eer to doen hebbt. Un vör jede Kraft gifft dat egen Methoden, de iengelt beschreven warrn schult. Manches dorvun kann man ok op’n Schipp maken. Dat is nich jümmer eenfach to maken, aver anners kummst den Water nich bi. Dat nöömt sik denn *Marine Eerdphysik*. Eenige Forschers wüllt aver ok weten, wat dat buten de Eer mit de Planeten is. Dat Rebeet schimpt sik *[[Planetologie]]*.

Denn kannst dat ok ünnerdeelen in de Lüüd, de sik mit ganz bestimmte Probleme afrieten und disse denn ünnersöken doot un dorvör ok verscheeden Methoden bruukt. De maakt denn *Anwendte Eerdphysik*. Oder kannst eenfach blots weten wulln, woröm de Eer is as se is, wie se binnen in utkiekt, wie se so worrn is, un wat man över de Eer allns weten kann, wat een mitünner ok helpen kann. Dat schimpt sik *Allgemeene Eerdphysik*. Aver eenige Lüüd maakt sik ok Gedanken doröver, wie dat all’ns tosamenlöpt un wie man dat all’ns mit Mathematik schöön in de Reeg kriggt. Dat is denn de *Theoretsche Eerdphysik*.

Enkelte Methoden sünd ünner annern:

* Eerddynamik, dat maakt de Theoretikers, de Modellen maakt un allns utrekent. Dormit warrt t.&nbsp;B. Platentektonik oder Mantelkonvekschoon ünnersocht. 
* Gravimetrie, de ünnersocht de Swoorkraft oder ok Gravitatschoon btw. nipp un nau de Swoorversnellen, de dör de Gravitatschoon tostannen kummt.
* Eerdmagnetik, de ünnersocht dat Magnetsch Feld von de Eer.
* Magnetotellurik, de ok mit dat Magnetsche Feld arbeidt, aver sülbens een Feld anregt un achterran de Reakschoon meten doot.
* Eerdelektrik, de nütt Stroom, öm den Ünnergrund to ünnersöken.
* Eerdradar, de kiekt mit Radarbülgen in de böversten Lagen von de Eer. 
* Seismik, de ünnersocht, wie sik seismische Bülgen in de Eer utbreeden doot. Dorto bruukt se manchmol Sprengstoff, üm de Eer to’n wackeln to bringen.
* Seismologie, de maakt dat lieke, aver nütt natürlich Bülgenborns, de Eerdbeven, un künnt dormit veel deeper in de Eer kieken.
Otto Fenichel

**Otto Fenichel** (* 2. Dezember 1897 in Wien; † 22. Januar 1946 in Los Angeles) weer een Psychoanalytiker ut de so nömmt tweede Generatschoon.

## Leben

Vunaf 1915 studeer he Medizin in Wien. Dorbi besöch he ok den Unnericht bi Sigmund Freud un leet sik to een Psychoanalytiker  utbillen. 1920 al is he Maat vun de „Wiener Psychoanalytische Vereinigung“ wurrn. 

1922 is he ümtogen na Berlin. Dor hett he mit annere tosamen een Grupp vun Psychoanalytikers upmaakt, de sik an Karl Marx siene Lehr holen döen. Toeerst studeer he an dat Psychoanalytisch Instituut in Berlin, vun 1925 af an weer he Lehrmeester vun de Psychoanalyse. In Berlin arbeit he mit Karl Bonhoeffer un Ernst Cassirer tosamen. 

1933 wurr he na Oslo beropen. 1935 güng he na Prag. 1938 wanner he in de USA ut. Dor leef he denn in Los Angeles. 

In Amerika keem he nich so richtig togange. He starv korte Tiet, nadem he sien groot Wark „The Psychoanalytic Theory of Neurosis“ afsloten harr. In Europa hefft se em ansehn as een, de vun de Geschicht vun de Psychoanalyse Bescheed wüß, as anners nüms. 

## Lehr

Fenichel warrt as een vun de wichtigst Lüe ut Freud sien School ansehn, just so as Karl Abraham un Sándor Ferenczi. In den groten Striet um Freud siene Lehr in de 1930er Jahren hett he sunner Twiefeln an de Hoofdsaak vun Freud sien Lehr fastholen. Dat weer de Saak mit den Ödipuskomplex. As sien eegen Upgaav seh he dat an, een Lehr tohopentoschostern ut allens, wat in de Analyse bit dohen utfunnen wurrn weer. He maak sik denn an de Arbeit för een „spezielle Neurosenlehre“. 

1931 kemen vun em twee Böker rut: „Perversionen, Psychosen, Charakterstörungen“ un „Hysterien und Zwangsneurosen“. Blangenbi hett he de Tietschrift „Imago“ rutgahn laten.

Vun Los Angeles ut versöch he, den Berliner Krink tosamen to holen un schreef geheim Rundbreefe, de bloß för düssen Krink bestimmt weren. De Lüe weren midderwielen öber de ganze Eer verdeelt. Düsse Rundbreef kann een eerst siet 1998 lesen. De vertellt allerhand öber de Geschicht vun de Psychoanalyse in Düütschland in de Jahren 1933 bet 1945. Besunners kann een wat Nees rutkriegen öber dat Theater mit Wilhelm Reich. Freud harr dormals dorför sorgt, dat Reich ut de „Psychoanalytische Vereinigung“ rutsmeten wurrn is.

## Böker vun Fenichel

* *Hysterien und Zwangsneurosen*, Wien 1931, nadruckt Darmstadt 1993, ISBN 3-534-06395-3
* *The Psychoanalytic Theory of Neurosis*, 3 vols., 1945/düütsch: *Psychoanalytische Neurosenlehre*, 3 Böker, 1974ff
* *119 Rundbriefe*, rutgeben vun Johannes Reichmayr un Elke Mühlleitner, 2 Böker, 1998

Up Platt is nix vun Fenichel rutkamen. 

## Böker öber Fenichel

* Russell Jacoby: *The Repression of Psychoanalysis*, 1983/ düütsch: *Die Verdrängung der Psychoanalyse*, 1990
* Elke Mühlleitner: *Ich — Fenichel. Das Leben eines Psychoanalytikers im 20. Jahrhundert.* Wien: Paul Zsolnay Verlag 2008 ISBN 978-3-552-05429-5

 
Up Platt is nix öber Fenichel rutkamen.
Madaura

**Madaura**, ok **Madaurus** oder **Madauros**, is en ole Stadt vun de Numidiers in dat hüdige Algerien. Toeerst höör Madaura to dat Königriek vun König Syphax, later hett König Massinissa dat innahmen. Syphax weer in den 2. punischen Krieg up de Siet vun Hannibal vun Karthago. Massinissa hett dat mit de Römers holen. 

An dat Enn vun dat 1. Johrhunnert nah Christus is Madaura een röömsche Kolonie wurrn. Besunners goot Ansehen harrn de Scholen in düsse Stadt. De antik Schriever Apuleius is in Madaura baren. Apuleius het dat Book De gullen Esel schreben. Dat kann een vundaage jümmers noch kopen. 

De Hillige Augustinus studeer een Tiet lang in düsse Stadt. Later hett he an de Inwohners een Breef schreben. Ut düssen Breef kann een sehn, datt in Augustinus sien Tiet veel vun de Inwohners vun Madaura noch keen Christen weeren.

Dree Bischöppe ut Madaura kennt wi vundaag mit Namen. De eerste is Antigonus. He hett dat Konzil to Karthago 349 besöcht. De tweete is Placentius. He besöch dat Konzil vun 407 un een Konferenz vun 411. De drüdde is Pudentius. He weer up een verbaden Bischopskonferenz 484 un is vun de Wandalen ehren König Hunerik, tohopen mit de annern Bischöppe vun düt Dreepen, buten Lands dwungen wurrn. 

Hüdigendags is Madaura een dode Stadt. Man schöne Ruinen kann een dor ankieken. Dichtbi liggt de hüdige Stadt Mdaouroch in dat Departement Constantine in Algerien.

## Weblenken
Gravimetrie (Eerdphysik)

De **Gravimetrie** is en Deelrebeet vun de Eerdphysik un höört to de *Potentialverfohren*. Dorbi warrt dat Swoorfeld (oder Gravitatschoonsfeld) von de Eer vermeten (*gravis* kummt ut dat Latiensch un heet so veel as *swoor*).

Wi dull dat Swoorfeld an en Oort is, hengt dorvon af, woveel Masse sik binnen in de Eer befinnt. Aver ok de Massen in de Ümgeven, so as to’n Bispeel Bargens öövt Influss ut un künnt dat Meten stüürn. Vör dat Ünnersöken bruuks deswegen ganz akraate Instrumente, de Gravimeters schimpt warrt. Wat dorbi meten warrt is an Enn de Swoorversnellen, de von de Swoorkraft utlöst warrt. De Eenheit dorvon nöömt sik Gal. Dat is en Grött ut dat olle cgs-System, wat hüütodaag an sik nich mehr bruukt warrt, man in die Gravimetrie het dat jümmers noch sien Richtigkeit.

De Gravimetrie is en teemlich upwännig Saak, as man dor nich blos de Ümgebung ganz akraat kenn mutt (weswegen sik dat in de Bargens ok nich rech lohnt), sonnern ok de Hööch, wo man meet, en Rull speelt un ok de Temperatur und de Gravitatschoon von den Maand un de Sünn. Disse Saken verännert sik lopend. Üm dat in’n Griff to kriegen wat sik jümmers een Basispunkt socht, wo man no en sünnere Tiet wedderholt meten deit. As de Masse an den Oort jo glieks blifft, sünd de Ännern wegen de optellten Inflüss. Wenn dat faken maakst, kannst dorut den Gang interpoleeren und dormit de annern Meten korrigeeren.

Wenn nu allns wegkorrigeert is, wat dat Meten stüürt, kann man sehn, woveel sik de Swoorversnellen ännern deit in dat ünnersochte Rebeet, un üm woveel de Meetweert afwicht von de Theorie (dat schimpt sik denn Anomalie). Disse Anomalien sünd een Teken dorför, dat wat in de Eer is, dat en annere Dicht hett. Op disse Wies kann man to’n Bispeel Rohstoffen söken, as Ierz jümmers en gröttere Dichte heft. Man wenn dor en Hollruum in de Eer is, sütt een dat ok, as denn jo bannig Masse fehlt.
Rudyard Kipling

**Rudyard Kipling** (* 30. Dezember 1865 in Bombay in Indien; † 18. Januar 1936 in London) weer en engelschen Schriever.

Sien Vadder weer eerst Pastoor bi de Methodisten, later is he aber Professer för Bookunst un Skulptuur wurrn. Mit söss Jahren keem Rudyard to’n eersten Maal na England. 1882 güng he wedder torüch na Indien. Daar hett he as Journalist bi’n Blatt arbeit. 1889 mook he een Reis öber Japan un de USA na England. 1891 weer he in Süüdafrika. 1892 bleef he in de USA besitten. 1896 güng he wedder retour na England un bleef daar ok. 1907 kreeg he den Nobelpries för Literatuur.

He stünn in siene Vertellen achter dat engelsche Empire un vertell vun Land un Lüe in Indien. 

## Warken

* *Plain Tales from the Hills*, hoochdüütsch „Schlichte Geschichten aus Indien“ (1888)
* *The Phantom Rickshaw*, hoochdüütsch „Die gespenstische Rikscha“ (1888)
* *The Jungle Book*, hoochdüütsch „Das Dschungelbuch“ (1894)
* *The Second Jungle Book*, hoochdüütsch „Das neue Dschungelbuch“ (1895). 

Up Platt is vun em rutkomen:

* *Dat Dschungelbook up Platt*, nadicht dör Rainer Kramer, Bremen, 1996, ISBN 3-86108-122-9
Synood vun Dordrecht

Bi de **Synood vun Dordrecht** vun'n 13. November 1618 bit to'n 9. Mai 1619 hebbt sik in de Stadt Dordrecht Afordenten vun de nedderlannschen reformeerten Karken un 28 Theologen ut dat reformeerte Europa drapen. Dor güng dat üm de Lehr vun de Remonstranten un üm de Fraag, ob Gott allens vun Anfang an vörherbestimmt hett, wat denn laterhen passeren scholl. De Statthöller vun de Republik vun de Vereenigten Nedderlannen, dat weer dormols Moritz vun Oranien, harr sik so en Synood wünscht, vunwegen dat de Lehr vun de nedderlannschen Karken fastsett weern scholl. De Afordentenversammeln (*Staten-General*) vun de Nedderlannen hett de Dordtsche Synood denn tohopenropen. 

De Karken vun de Nedderlannen, England, Schottland, de Swiez un Düütschland hebbt dor jem ehre Lüüd henstüert. (Frankriek hett dat Mitmaken verbaden, Brannenborg hett sik lever nich sehn laten bi de Synood). De schollen övereenkomen, wat denn nu eegentlich de Lehr vun de reformeerte Karken in de ganze Welt is. Düsse Lehr scholl denn för de Nedderlannen gellen. Amenn hebbt se beslaten, dat Gott ganz an'n Anfang, ehr dat jichens wat dor weer op de Welt, al fastsett hett, wecke Minschen in den Himmel kamen schullen un wecke nich. In Düütschland hefft ünner annern Bremen un Hessen-Kassel bi de Synood vun Dordrecht mitmaakt.

## Afordenten ut dat Butenland

* England: George Carleton (1559-1628), Joseph Hall (1574-1657), Thomas Goad (1576-1638), John Davenant (1576-1641), Lancelot Andrewes (1555-1626).
* Schottland: Walter Balcanqual 1586-1645), Samuël Ward (storven 1643), Guiliemus Amesius (1576-1633)
* Heidelbarg: Abraham Scultetus (1566-1624), Paul Tossanus (1572-1634), Hendrik Alting (1583-1644)
* Hessen: Georg Cruciger (1575-1637), Paul Stein (1585-1643), Rudolphus Goclenius (1547-1628), Daniel Anglocrator (1569-1635).
* Swiez: Johann Jakob Breitinger (1575-1645), Wolfgang Mayer (1577-1653), Sebastian Beck (1583-1654), Mark Rütimeyer (1580-1647), Hans Conrad Koch (1564-1643).
* Genf: Jean Diodati (1576-1649), Theodore Trochin (1582-1657)
* Bremen: Ludwig Crocius (1586-1653), Matthias Martinius (1572-1630), Heinrich Isselburg (1577-1628).
* Nassau-Wetterau: Johann Heinrich Alsted (1588-1638), John Bisterfeld (storven 1619), Georg Fabricius 
* Emden: Ritzius Lucas Grimersheim (1568-1631), Daniel Bernard Eilshemius (1555-1622).

## Weblenken
* J.Bogerman - de Dordtse Synode
* Acta of Handelingen der Nationale Synode Dordrecht 1618-1619
Gal

**Gal** is en physikaalsche Eenheit ut dat olle cgs-System. Bruukt warrt disse Eenheit vun de Eerdphysikers, wenn de dat Swoorfeld vun de Eer vermeten wüllt, nipp un nau seggt wenn de Swoorversnellen meten wart. Dat Rebeet nöömt sik Gravimetrie.

**1 Gal** = 1000 mGal = 1 g/cm²

Wenn man dat in dat ne’e un gebrüüklichere SI-Eenheit ümreken will, den is 

**1 Gal** = 0,01 m/s²

De Beteken is na Galileo Galilei nöömt, de fröher al mit de Gravitatschoon rümexperimenteert hett. Op de Eer liggt de Weert vun de Swoorversnellen twüschen 978,03 Gal an den Äquater un 983,22 Gal an den Noordpool. Dat liegt doran, dat de Eer dör ehr küseln afplatt is. An’n Pool is man nööger an de Eerdmitt un dorüm is man dor en beten swörer. In Noorddüütschland sünd wi üm un bi 981 Gal - jümmers von NN utgahn, man mit de Hööch warrt de Eerdversnellen jümmers weniger, nipp un nau seggt 305 mGal jeden Kilometer.
Seehusen

**Seehusen** betekent

* Seehusen, Deel vun Bremen,
* Seehusen, Stadt in’n Landkreis Stendal, Sassen-Anholt,
* Seehusen, Oort in de Gemeen Cuxhoben in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Seehusen, Oort in de Gemeen Grasbarg in’n Landkreis Oosterholt, Neddersassen.
* Seehusen, Oort in de Gemeen Oberuckersee in’n Landkreis Uckermark, Brannenborg

**Seehusen** is de Familiennaam von

* Silke Seehusen (* 1953), düütsche Informatikerin.

Kiek ok bi: Sehusen, Seehausen.
Charlotte Ayanna

**Charlotte Ayanna** (boren as *Charlotte Lopez*; * 25. September 1976) is en puerto-ricaansche Schauspelersche. 

Ayanna weer in Puerto Rico boren, aver toog al in junge Johren na Vermont üm. Se harr en swore Kindheit, in de se dörteihn Johren in Pleegfamilien weer, vun wegen dat de Moder mental nich in de Laag weer, sik üm ehr twee Kinner to kümmern.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Ayanna is 2002 bi’t *[[Valenciennes International Festival of Action and Adventure Films]]* as *Beste Schauspelersche* för ehr Rull in *Love the Hard Way* uttekent worrn.

## Weblenken
Albert vun Buxhoeveden

**Albert vun Buxhoeveden** (* üm 1165 bi Bremen; † 17. Januar 1229 in Riga) weer Bischop vun Riga.

Albert keem ut dat Ridderslecht vun Bexhöv bi Bremen. He weer Doomherr in Bremen, as em 1199 sien Unkel Hartwig II. to′n Bischop vun Livland möök. He müss dat Land aver eerstmal innehmen un de Inwahner to Christen maken, denn de weren noch Heiden. He föhr 1200 mit en noorddütsch Pilgerheer, dat vun Paapst Innozenz III. Sündenaflaat toseggt kregen harr, op 23 Scheep to de Münn vun’e Düna, wo he 1201 de Stadt Riga grünn. 

1202 grünn he den Sweertbröderorden. Dörteihn Maal möök he Reisen na Düütschland un ok en poor Maal na Italien un wedder trüch na Livland, dat he bet 1207 innehmen kunn un an′n 1. April 1207 vun Kaiser Philipp as Lehn vun′t Düütsche Riek kreeg. Ok Semgallen nehm he in un richt dor en Bisdom in. Över Estland keem he eerst mit′n Orden vun′e Ridderschop Christi, denn mit König Waldemar vun Däänmark in en langen Striet. Doch 1224 kunn he ok dit Land ünnerkregen un sien Broder Hermann dor to’n Bischop maken. In′t Johr 1225 möök em Kaiser Friedrich II. to′n Fürsten un sien Bisdom to ene Mark vun′t Riek; Paapst Honorius III. harr em denn Unafhangigkeit vun jeden Metropolitanverband toseggt.
Anders Wejryd

**Anders Harald Wejryd** (* 8. August 1948 in Falköping, Sweden) weer de luthersche Arzbischop vun Uppsala.

Wejryd is in Uppsala un Västerås opwussen. He is 1972 in Västerås to’n Preester wieht worrn un weer vun 1976 bet 1985 Pastoor in Munktorp un 1985 bet 1987 Pastoor in Arboga. Siet 1995 weer he denn de Bischop vun Växjö. An’n 30. März 2006 is he to’n Arzbischop vun Uppsala wählt worrn un hett in de Stichwahl gegen Ragnar Persenius mit 176 to 127 Stimmen wunnen. In'n September vun datsülbige Johr hett he sien Amt antreden. Dat Amt harr he bit 2014.

## Weblinks

* Porträt vun Wejryd up de Website vun den Ökumeensch Raat vun de Karken
Bunnendoor

**Bunnendoor** (hoochdüütsch *Buntentor*) is en Oortsdeel vun Bremen un höört to den Stadtdeel Neestadt.

## Laag
Bunnendoor liggt dune bi de olen Grenzen vun de Stadt Bremen in’n Süden vun de Werser. De Grenzen vun den Oortsdeel sünd in Noorden de Lüttje Werser, in’n Süden de Garstfeldstraat, in’n Westen de Friedrich-Ebert-Straten un in’n Oosten Huckelriede. 
In Bunnendoor is hüde dat letzte Stück vun den olen Stadtgraven op de Neestädter Siet vun Bremen to sehn. Dat heet hüde Piepe, weil dat as een Piep utsehn deit. De Piepe wiest, wo de Grenz nah de ole Stadt weer. Dor löppt hüde de Oosterstraten.

## Historie
Bi de Oosterstraten stunn fröher dat „Bunte Door“. Dat weer een vun de twee Porten nah de Stadt rin. Dör düt Door dör föhr een Straat nah buten de Stadt. De güng öber Huckelriede nah Habenhusen oder nah Kattentoorn un Brinkem. Düsse Straat is hüde de Hööftstraat vun dat Bunnendoorsquartier un heet Bunnendoorsteenweg. 

In dat Bunnendoorviddel leven fröher lüttje Lüe. De meisten verdenen ehr Geld as Zigarrenmaker. An de Eck vun’n Bunnendoorsteenweg un den Karkweg steiht hüde een Denkmal för düsse Zigarrenmaker.

De Lüe weeren arm und hefft sik Geld toverdeent bi’t Smuggeln dör de Tollgrenz dör. Besunners hefft se mit Toback smuggelt. De Bläder vun den Toback hefft se sik ünner de Boxen üm de Been ümto tüdelt. Dor kümmt woll ok de Ökelnaam vun de Bunnendoorschen vun her: Se weert in Bremen Geelbeen nömmt.

1875/76 is mit Hölp vun de Binnenmission de St.-Jakobi-Kark boot wurrn. Toeerst höör de Gemeende nah de ole Neestädter St.-Pauli-Kark to. 1884 is de Gemeende sülvstännig wurrn.

## Hüdigendags
Hüdigendags deit sik allerhand in’n Bunnendoor. In de verleden Jahren is een Beginenhoff boot wurrn, een Galerie vun de Stadt Bremen, een Speelstäe för modern Theater. Bunnendoor liggt bi den Sozialindex vun de Stadtdelen un Oortsdelen vun Bremen in de Midden. 

Bi de Wahl för den Bundsdag an’n 18. September 2005 hefft de Bunnendoorschen so afstimmt (tweede Stimm): SPD 38,0 %  CDU 15,4 %  Bündnis 90/De Grönen 26,0 %  De Linke 13,3 %.
Tamazight

**Tamazight** is een Spraak vun de Berbers. Se warrt spraken in de Midden vun Marokko, in Deelen vun Algerien un bi Lüe ut düsse Länner, de nah Frankriek utwannert sünd. 

Dat gifft um un bi 2,5 bit 3 Million Lüe, de up Tamazight snacken könnt. 60% vun düsse snackt ok noch een anner Spraak, meist Araabsch oder Franzöösch. Vun de Jahren 2001/2002 af an is Tamazight de tweete Nationalspraak vun Algerien. Dat bedutt aber nich Amtsspraak. Besunnern Bistand gifft dat för düsse Spraak nich. Schreben warrt dat meist in araabsche Schrift, man ok in een Aart besünnere latiensche Schrift un in de ole Tifinagh-Schrift.
Seehusen (Bremen)

**Seehusen** () is en Oortsdeel vun Bremen an dat linke Över vun de Werser. In dat Jahr 1187 is dat Dörp to'n eersten Mal nömmt as *Sehusen*. Seehusen is anunvörsik een „Duppeldörp“ tosamen mit Hasenbüren, wat blangenan liggt. In Seehusen gifft dat een ole Kark ut dat 13. Jahrhunnert. Düsse Kark is den Hilligen Jakobus toeegent. As Land un Dörp Seehusen in dat 16. bit 18. Jahrhunnert nah Bremen tohören dö, weeren toeerst de Grafen vun Hoya, laterhen de Fürsten vun Brunswieck-Lüünborg und dornah de König vun Hannober de Patroon vun de Seehuser Kark. Dorüm bleef de Gemeende luthersch, wieldeß Bremen reformeert wurrn is. So geef dat allerhand Striet. 1804 hett de Stadt Bremen ok de Karken vun Seehusen öbernahmen. 1995 leven 879 Inwohners in Seehusen. Hüde sünd dat 1.086.
Tschuktschen

**Tschuktschen** (ok **Luoravetlanen** nah jem ehr eegen Spraak) sünd een autochton Volk in den wieten Oosten vun Russland, in Sibirien. 

## Land un Volk

De meisten vun jem leevt up de Tschuktschen-Halfinsel in den Sülvstännigen Kreis vun de Tschuktschen. De een oder anner leevt ok in de Streek dor umto.
Alltohopen gifft dat up de ganze Welt um un bi 15.000 Tschuktschen. Bi 10.400 vun jem snackt de Tschuktsche Spraak, een ole sibiirsche Spraak. 

## Binnenland un See

De Tschuktschen leevt in dat Binnenland un an de Küst vun de Beringstraat un vun de Nöördliche Iessee. De Tschuktschen in’t Binnenland weert *Rentiertschuktschen* nömmt. Dat heet in jem ehr eegen Spraak *cawcw*. Dor kümmt woll ok dat russisch Woort *tschuktsch* vun her. Se befaat sik mit de Tucht vun Rentiere, man ok mit dat fangen vun Fisch un mit de Jagd. De Tschuktschen an de Küst weert *Seetschuktschen nömmt* un jaagt ok grote Tiere as Waalfisch un Walross. Ut de Knaken vun jem ehr Büüt maakt se fein Snittjerwarks. Dat Huus vun de Tschuktschen warrt *Jaranga* nömmt. 

Bloß een Woort ut de Tschuktschen ehre Spraak is ok up Düütsch bekannt. Dat Woort för Lachs is up tschuktsch *qetaget*. Un wi seggt to de Aart vun Lachs, de den Keta-Kaviar afgeben deit, Keta-Lachs (*Oncorhynchus keta*).

## Historie

De Russen sünd in dat 17. Jahrhunnert in de Tschuktschen ehr Land kamen un hefft versöcht, dat intonehmen. Man de Tschuktschen sünd dor bannig gegenan gahn. 1730 hefft se een Trupp vun 400 russisch Suldaten slahn. 1747 passeer dat noch mal. Dor mössen de Russen een Verdrag afsluten un jem ehr Garnison verlaten. Man amenn konnen de Tschuktschen doch nix maken. De Russen weeren to veel. Dat bleben bloß noch wenig Tschuktschen öber. 

In de Tiet vun de Sowjetunion schollen de Tschuktschen to anstännige Russen un Sowjets maakt weeren. Wie dat fröher weer, dat scholl keene Rull mehr spelen. De Kinner lehren russisch up School un de Lüe mössen in faste Hüser un Dörper wohnen un konnen nich mehr dör dat Land tehn, as vördem. De Groten mössen in de Bedrieve arbeiden, de den russisch Staat tohören döen.

## Schriever

Een Schriever ut dat Volk vun de Tschuktschen is hüde in Russland un midderwielen ok in Düütschland bekannt. He heet vun Jurij Sergejewitsch Rytcheu.

## Böker öber de Tschuktschen

* T. Sjomuschkin: *Im Land der Tschuktschen*, Berlin, 1953

Up Platt is nix öber de Tschuktschen rutkamen.