open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marie Curie

**Maria Skłodowska-Curie** (**Marie Curie**; * 7. November 1867 in Warschau; † 4. Juli 1934 in Sancellemoz, Haute-Savoie, Frankriek; boren Skłodowska, Vörnaam ok Maria) weer ene poolsche Chemikerin un Physikerin. Se worr an’n 7. November 1867 as Maria Salomea Skłodowska in Warschau boren. Ehr Vader Władysław Skłodowski weer Lehrer för Mathematik un Physik, de Moder Bronisława weer de Direktersche vun en Marjellenpengsioonaat. Dat harr den Effekt, dat de fief Kinner, vun de Maria dat jöngste weer, ene gode Bildung kregen. 
As Maria Curie Kind weer, leevt se in den Deel vun Polen, de vun Russland regeert worr. Poolsch as Spraak vun den Ünnerricht weer verbaden. In’t Marjellenpengsioonaat, op dat Marie Curie för ene Tied weer, geev dat illegaalen poolschen Spraak- un Geschichtsünnerricht. 

As eerste Fru worr se 1906 Professerin för Physik an de Pariser Universität Sorbonne, 1922 as eerste Fru Liddmaat in de Pariser *Academie de Médicine*.

Mit ehr Mann Pierre Curie un den Physiker Antoine Henri Becquerel kreeg se 1903 den Nobelpries för Physik, för jemehr Arbeiden över Radioaktivität.

1911 kreeg se för dat Opdecken vun dat Radium un dat Polonium ok de Nobelpries för Chemie, ok as de eerste Fru.

## Warken

* *Recherches sur les substances radioactives.* mit Pierre Curie, 1904
* *Traité de radioactivité.* 2 Bänn, 1910, düütsch: *Die Radioaktivität.*
* *La radiologie et la guerre.* 1920
* *L'Isotopie et les éléments isotopes.* 1924
* *Les rayons α, β, γ des corps radioactifs en relation avec la structure nucléaire.* 1933
* *Radioactivité.* 1935

## Weblenken
Patterbuorn

**Patterbuorn** (ok *Paterboärn*; hoochdüütsch *Paderborn*) is de tweetgröttste Stadt in Ostwestfalen. Patterbuorn höört to dat düütsche Bunnsland Noordrhien-Westfalen un is de Kreisstadt von’n Kreis Patterbuorn. Dat Gymnasium Theodorianum, ene vun de öllste Scholen in Noordrhien-Westfalen, steiht hie. De School un ok de Stadt sünd ut de Karolingertied.
 
Patterbuorn is de Seet vun ene Karkenprovinz vun de röömsch-kathoolsche Kark. In de Tied vun de DDR höörten groote Deelen vun de DDR to't Arzbisdom Patterbuorn un so weer dat dat gröttste Bisdom noh de Fläck in Düütschland. 

Patterbuorn is kene rieke Stadt, män harr bi welke Bunnsdagswahlen de hööchste Andeel vun de CDU bi de düütsche Steder över 100 000 Inwahners. Patterbuorn harr vun 1614 lang ene Universität. Dat weer denn keene Universität mier. Friedrich Wilhelm Adam Sertürner, entdeckt't hie üm 1803 dat Morphin. In Patterbuorn geev dat ene *Gesamthochschule*, vandage is dat de Universität. Vun de Stadt secht ener *schwarz, schwärzer, Paderborn* un *schwarz, Münster, Paderborn*. Patterbuorn hett vandage en bekannt technisch Museum, wiels hie ene vun de wichtigste Firmen vun de düütsche IT-Industrie weer, dat Heinz-Nixdorf-Forum. Rüdiger Hoffmann is vun hie. De Schuulpatron vun Patterbuorn is de Hillige Liborius.

## Literatur


## Weblinks

* Offiziell Siet van de Stadt
Willem Wisser

**Heinrich Willem Wisser** (* 27. August 1843 in Klenzau, Oostholsteen; † 13. Oktober 1935 in Ollnborg) weer en Gymnasialprofessor un Märkensammler.

De Söhn von den Schohmakermeester un Egenköter Wisser harr sienen eersten Unnericht in ene Landschool. Von 1855 bit 1862 besoch he dat Gymnasium in Eutin un darna studeerde he ole Spraken un Germanistik in Kiel un Leipzig. 1869 promoveer he to’n Dr. phil. 1870 woor he Gymnasiallehrer in Eutin. Von 1867 bit 1877 weer he Baberlehrer an dat Mariengymnasium in Jever un kehr darna wedder trügg na Eutin. 1902 leet he sik an dat Gymnasium in Ollnborg versetten.

In Eutin un ok in Ollnborg sammel Wisser plattdüütsche Märken. De leet he sik von över 200 öllere Lüe vertellen. En Deel von disse Märken woorn in Sammelbänn för all Lüe publik maakt. („Wat Grootmoder vertellt“, „Plattdüütsche Volksmärken“, „De Wundersteen“), annere kemen in Klenners un Tietschriften herut.

För siene Arbeit is de „Märkenprofesser“ up verschedene Aart un Wies ehrt woorn. In Ollnborg is ene Straat na em benöömt un in Eutin ene School. Sien Dochter Hanna Wisser weer de beste Fründin vun de plattdütsche Schrieversche Alma Rogge. 

## Weblenken

* Biografie (hoochdüütsch)
* Vertelln (plattdüütsch)
* Woans Willem Wisser anfung Geschichten to sammeln (plattdüütsch)
Ostwestfäälsch

**Oustwestvealsk** is eyn westvealsken tungenslag, dee in dem Ossenbrüggsken Lande un in Oustwestfålen küäderd wird. Hee hev dee besünderheyd, dat hee harder ryke an diphtongen is. In Byleveld ov Paterboarn liavet nicht meyr viale lüde, dee dat küäderet. Men in düäsen steaden is ouk eyn miskmask van Oustwestvälsk un Houchdütsk to vinden, dat Missingsk uut Byleveld. To dem tungenslage uut Minden steyt in wat bökern, dat hee al to dem Nordnedersassisken höyrde.

## Literatur
* August-Wilhelm Aufderheide: *Van jungen un eaulen Luien - Voatehlsels iuden Buiner Lanne*, Druckerei Mail, Bünde (im Rahmen der Reihe "Bünder Autoren - Begegnung mit Literatur" (Band 8), Herausgeber: Kulturamt der Stadt Bünde, Rathaus, 32257 Bünde)
* Matthias E. Borner: *Pölter, Plörre und Pinöckel - Grundwortschatz zum Überleben im Kreis Gütersloh*, Verlagsunion Vox Rindvieh, 2004; ISBN 3000142495 (In düt Beok es (up *Häogduitschk*) en ganzen Batzen Woierde beschrieben, de iut dat Plattduitschke in dat Häogduitschk van de Gütseler Luie Intogg halen hätt. Meiher teo düt Phänomen fuint jui äok unner Missingsch.)
* Erwin Möller:
** *Lustern un Liasen - Plattduitschket Liasebeok for Lütke un Gräode*, heka-Verlag (Heinz Kameier) Leopoldshöhe, 1997; ISBN 3-928700-41-3
** *Segg et up Platt - Niederdeutsches Wörterbuch in der Ravensberger Mundart*, heka-Verlag (Heinz Kameier) Leopoldshöhe, 1998; ISBN 3-928700-47-2
* Friedrich Möllering:
** *Frittken vanne Hermannshöhe - Vötellsels und Dönkens von Friedrich Möllering* (De Boiker hätt olle ne korde Liste met de benoidigten plattduitschken Woierde innen Anhang.)
** *Frittken vanne Hermannshöhe - De tweite Band - Vötellsels und Dönkens von Friedrich Möllering*, Westfalen-Verlag GmbH, Dortmund, Bielefeld, 1. Auflage, 1982; ISBN 3-88918-002-7
** *Frittken vanne Hermannshöhe - De dritte Band - Vötellsels und Dönkens von Friedrich Möllering*, Westfalen-Verlag GmbH, Dortmund, Bielefeld, 1. Auflage, 1983; ISBN 3-88918-004-3
** *De Wittekindsagen*', Westfalen-Verlag GmbH, Bielefeld, Dortmund, Münster, 1. Auflage, 1984; ISBN 3-88918-025-6
* Elfriede Sudbrink: *Erinnerungen ut miene Kinnertiet in'n twäiten Weltkriege*, Rahden/Westfalen, Berlin, Veröffentlichungen in der "Rahdener Zeitung", Privatdruck, Bezug über D. Sudbrink, Lettestr. 8, 10437 Berlin
Anton Günther vun Ollnborg

**Anton Günther**, Graaf von Ollnborg un Delmenhorst (* 10. November 1583 in Ollnborg; † 19. Juni 1667 in Raastäe)

De leste un politisch klöökste Graaf ut dat Ollnborger Grafengeslecht, Graaf Anton Günther, unnernehm al in sien Jöögd vele Reisen na Förstenhüüs in Düütschland un in Naverlänner. So kreeg he enen goden Inblick in de politischen Umstännen von dat domalige Europa. De Lenks, de he darbi setten kunn, kemen laterhen ok sien Land goot topass.

Mit 20 Jahren övernehm he 1603 dat Regeer un gung foors an de Upgaven, de sien Vadder Johann anfungen harr: den Diekbo an'n Jadebusen un dat Ringen um den Wersertoll.
1615 woor bi Ellens de Damm dör dat „Swarte Brack“ fardigstellt. 2000 Jück Grodenland weern indiekt woorn un togliek weer de Weg na dat Jeverland, dat siet 1575 to Ollnborg höörde, endlich tostannen kamen. De oostfrees'schen Grafen, de ümmer wedder versocht harrn, sik bit an de Jaad uttodehnen, weer dar nu en Regel vörschaven woorn.

Anton Günthers gröttste Verdeenst weer de sture Kamp um den Wersertoll. He bestund darup, dat Ollnborg dat Recht harr, von de Hannelsscheep, de up der Werser föhren, enen Toll to kasseren. As Grund geev he an, dat dat Lüchtfüür up de Insel Wangeroog un dat Fastmaken von de Öwers an de ollnborgsche Küst mit hoge Kosten verbunnen weern. De Bremers wullen dar aver nix von weten un strüven sik gegen de Schadensklagen. Anton Günther verstund dat, sik von den Kaiser un von de Kurförsten dat Tostimmen intohalen. Liekers toog sik dat Ut'nannersetten mit Bremen noch 25 Jahr in de Läng. Eerst in'n Westfaalschen Freden von 1648 woor dat Tolldiplom internatschonaal gellen laten. 1653 weer dat denn endlich so wiet, dat Ollnborg in Elsfleth ene Tollstatschoon uprichten kunn, de in wecke Jahren mehr as 100.000 Rieksdaler inbroch.

De Verehrung un Leev von siene Unnerdanen warv Anton Günther sik in'n Dartigjahrigen Krieg. Dör sien klook Verhanneln broch he dat fardig, dat sien Land vör Noot, Elend un Verwöösten bewahrt bleev.

Graaf Anton Günther weer en Leefhebber un Tüchter von eddel Peer un grünn de Peertucht in sien Ollnborger Land. Dat he darum de „Stallmeester von dat 
Röömsche Riek vun de düütsche Natioon“ nöömt woor, dat maak em nix ut.

Na ene Regeertiet von 60 Jahren sturv Anton Günther in'n Oller von 83 Jahren in sien Jagdslott Raastäe. Siene Eh mit de Prinzessin Sophie von Holsteen-Sonderborg weer ahnen Kinner bleven un darum harr Anton Günther to Lehnsarven von de Duppelgraafschup Ollnborg-Delmenhorst den König von Däänmark un de Hertöge von Holsteen-Gottorp bestimmt. De König von Däänmark stamm ut dat Huus Ollnborg. Sienen unehlichen Söhn, den Graaf Anton von Aldenborg, överdroog he dat Amt Varel, de Herrlichkeit Kniphusen, de Vaagtee Jaad un dat Vörwark Hahn. Siene Süster kreeg de Herrschap Jever.
Of dat klook weer, den Staat so uptodelen, dat betwievelt vele Geschichts- un Heimatforscher, denn de Geschichte von dat rohmrieke Ollnborger Grafengeslecht neeg sik so för ümmer to'n Enn.
Wachholtz Verlag

De **Wachholtz Verlag** GmbH is en Verlag ut Kiel. De Verlag hett Saken över Sleswig-Holsteen herutgeeven, to’n Bispeel  *Historischer Atlas Schleswig-Holstein 1867 - 1945*.

De Verlag is 1924 von Karl Wachholtz in Niemünster grünnt worrn un hett toeerst noch *Karl Wachholtz Verlag* heten. 1945 hett de Söhn Ulf Wachholtz den Verlag övernahmen, 1969 Ulf siene Fro Gisela Wachholtz un 1994 Gisela ehre Swegerdochter Gabi Wachholtz. 2012 hett de Verlegger Sven Murmann den Verlag övernahmen. He kummt ut Kiel un dorüm is de Wachholtz Verlag in’n Januar 2015 na Kiel ümtagen.

De Verlag gifft ok en Klenner herut. In’n Verlag gifft dat ok de *Zeitschrift der Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte (ZSHG)*.
De Bedüden vun de Verlag is dat Plattdüütsch-Hoochdüütsch Wöörbook SASS, wat vun Johannes Sass begründt worr. De Wachholtz Verlag gifft ok noch anner wichtige Wöörbook rut, to’n Bispeel dat Mekelborgsche, Sleswig-Holsteensche un Pommersche Wöörbook. Bekannt is he ok wegen dat *[[Niederdeutsches Jahrbuch|Niederdeutsche Jahrbuch]]*, dat eenmal in Johr rutkummt.

## Weblenken

* Websteed vun den Verlag (hoochdüütsch)
Kaschuubsche Spraak

**Kaschuubsch** (ook **Kaschubsch** schräven, kaschuubsch: *kaszëbsczi*, poolsch *kaszubski*), ook **(Slaawsch) Pommersch** (kaschuubsch: *pòmòrsczi*, poolsch *pomorski*) nöömt, is ’n westslaawsche Spraak in Noordpolen. Se ward in’n Danziger Ruum snackt. In öllere Tieden snacken se ähr ook in Vörpommern, ehr dat dat Plattdüütsche in dat Rebeed begäng worrn is. Poolschspräkers kœnt de Spraak nich good verstahn. Liekers staht se as lechietsche Spraak mit dat Sleessche un dat nu utstorvene Polaabsche dat Poolsche tonehgst. Dat Slovinzische, dat in’t 20. Jahrhunnert utstorv, ward vun ’n Barg Minschen as ’n kaschuubsche Dialektgrupp ankäken, vun annere Minschen as ’n egenstänne Spraak.

Dat Kaschuubsche harr lang enge Kuntakten mit dat Plattdüütsche. In Pommern snacken vääl Kaschuben ook plattdüütsch. Dat Kaschuubsche hett ’n groten Barg plattdüütsche Lehnwöörd’ annahmen un harr up de pommerschen Dialekten vun’t Plattdüütsche ook ’n besünner Inwarken. In verlädene Tieden dään se in Polen so, as weer dat Kaschuubsche ’n poolsche Dialektgrupp, man nu laat se’t as egenstännige Regionaalspraak gellen.

## Oortsnaams
Rupie

De **Rupie** (ok *Rupiah*) is dat Geld vun Indien. Ok in annere Länner warrt Geld, dat Rupie heet, maakt. Ene Rupiah warrt in 100 Paise ünnerdeelt. De ISO-4217-Code is INR.

In Indien gifft dat Münten to 1, 2 un 5 Rupien un Banknoten to 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 500 un 1000 Rupien.

Inst weer ene Rupie in 16 Ana deelt, dat Veedel dovun as Pice betekent, wat in dree Delen deelt weer.

Hoge Tahlen heten anners:

1 Lakh = 100.000 Rupees

1 Crore = 100 Lakhs = 10.000.000 Rupees

In Bhutan gillt ok de Indisch Rupie as gesettlich Tahlmiddel, 1 INR = 1 Ngultrum (ISO: BTN).
Holocaust

De **Schoah** (hebrääsch שואה för „groot Unheel“ un ok „Grootbrand“), op engelsch „**Holocaust**“ (vun greeksch ὁλοκαύτωμα, *holokáutoma* för „vullstännig verbrennte Saken“, d. h. „Brandopper“) , weer de Genozid an sess Millionen Juden dör dat Drüdde Riek in't Düütschland vun'n Natschonalsozialismus. De Schoah weer in verscheedene Wies eenzigoordig. De Nazis glövten, dat se bi ene Herrenrass höörten, de sik tegen de anneren Lüüd mit en Krieg un Macht dörchsetten müss.

Vun 1933 af, as Adolf Hitler Riekskanzler worr, weer de Antisemitismus in Düütschland ok offizielle Politik, ok wenn de Antisemitismus al vör 1933 an't Wassen weer. 1938 geev dat ene Reeg vun Pogromen tegen de Juden. 

Dör den Tweeten Weltkrieg worr dat för de Nazis veel eenfacher, ehr Ideologie ümtosetten. In de groten poolschen Städer müssen de Juden in Ghettos ümsiedeln. Dat eerste KZ weer al vun 1933 af in Dachau in Bayern. Vun 1941 af geev dat ok Vernichtungslager in Polen un Wittrussland. Dat Eerste weer in Auschwitz. In Auschwitz worrn de Lüüd, nadem se dorhin brocht worrn, in Lüüd, de as fähig to'n Arbeiden ansehn worrn, un annere indeelt. De eersten müssen Sklaveriearbeiden doon, de dat Teel harrn, dat se nich mehr leven kunnen. In Auschwitz weer de Arzt Josef Mengele togange, de qualvolle Versöken maak, bi de de Lüüd starven müssen.

## Statistik vun de Schoah
Ca. 90% vun de Lüüd, de in de KZs weern, worrn dor ümbrocht. Dat geev in Ungarn en sweedschen Diplomaat, Raoul Wallenberg, de de Redder vun 20.000 bet 100.000 Juden weer. In Polen worrn de mehrsten juudschen Polen ümbrocht. De Hööftrollen in de Schoah harrn de SS vun den villicht mächtigsten Mann in de Nazi-Diktatuur, Heinrich Himmler, de de Lager kontrolleer, un de düütsche Armee. Imagesamt is bi de Schoah üm un bi 6 Millionen Minschen storven.

## Wedderstand gegen de Schoah
In Bulgarien, Finnland un Däänmark geev dat Wedderstand mit Spood tegen de Schoah. Ok in Düütschland geev dat Lüüd, de Juden versteken helen. De mehrsten Düütschen, de to disse Tied vun de Schoah wüssen, deen nix, üm sik för de Lüüd intosetten.

## Weblenken
•http://lernen-aus-der-geschichte.de/Lernen-und-Lehren/Magazin/8881
Westerwolds

**Westerwolds** is dat Nedderlandsch-neddersassisch, dat in Westerwolde in de Nedderlannen snackt warrt. Westerwolds warrt in de Därper Troapel, Zèln, Vlagtwedde, Onstwedde, Wedde, Vraiskeloo un Bellenwôlde praat.
Oostjiddisch

**Oostjiddisch** is een vun de germaanschen Dialekten, de de Juden van Zentraaleuropa vör den Tweten Weltorlog sproken un noch hüüt vun circa 4 Millionen Minschen snackt warrt, vörall in de USA, de Ukraine un in Israel, ok wenn dat in eerste Linie de derde Phaas is, de dat snackt. Oostjiddisch is en Dialekt vun't Jiddische, de anner is dat Westjiddische. Dat warrt secht, dat dat en Afkörten vun *Jiddisch Taitsch*, „Jüüdsch Düütsch“ is. Dat Oostjiddisch is en hoochdüütsch Dialekt, ok wenn de hoochdüütsche Schrievwies nich vun Belang is un veel mehr de hebrääsche un ingelsche Schrievwiesen bruukt warrt. De mehrsten nich-hoochdüütsche Wöör sünd hebrääsch, ok wenn't do romaansche, slaavsche un anner Wöör gifft, de't nich in't Hoochdüütsche gifft.
 
De Verfolgung vun de Juden - de söss Millionen jüüdschen Oppers vun de Schoah wörrn vörnehmlich Moderspraak-Sprekers vun't Jiddisch - en de dorop folgende Emigratschoon na Israel möök de Tall vun Sprekers vun't Oostjiddische minder. 

Vele Jiddische Wöör sünd in't Hollandsche, in't Rotwelsche un 't Limborgsch kamen. 
De mehrsten hollandschen Juden vundaag snackt vör allen Hollandsch un de mehrsten amerikaanschen Juden vör allen Engelsch.

En oostjiddisch schreven Literatuurnobelpriesdräger weer Isaac Bashevis Singer.
Raastäe

**Raastäe** is en Gemeen un Luftkuroort in den Landkreis Ammerland in Neddersassen mit 20.053 Inwahners (Stand vun’n 30. Juni 2003) op en Fläch vun 123,03 km².

De ole plattdüütsche Naam vun den Oort is „Raast“, aver hüdigendaags seggt man mehrstens „Raastäe“. De Luftkuroort Raastäe liggt in de schöne Parklandschup an’n Geestrand 10 km nördlich von Ollnborg. De Gegend weer wahrschienlich ok al in de jüngere Steentiet und in de Bronzetiet besiedelt. Smuckstücken un Warktüüch ut disse Tieden sünd darför de Bewies. De eersten schriftlichen Narichten stammt ut de Tiet um dat Jahr 1100. Graaf Huno grünn 1059 de St.-Ulrichs-Parrkark in Raastäe, un de Arzbischop Albert in Bremen deel disse twete Kark up'n Ammerlannen de Buerschuppen Nethen, Hahn, Bekhusen, Lehmden, Rehorn, Loy, Hostemost, Hankhusen un Raastäe as Karkspeel to.

Um 1091 woor de Basilika von dat Klooster Raastäe inweiht. De Abt von dat Klooster stund in den Rang von enen Bischop un weer de hööchste Prälat in dat Bisdom Bremen. Von den Arzbischop leet he sik aver kiene Vörschriften maken, un ok mit den Ollnborger Graaf un siene Vöögt leeg he fakender in Striet.

In de Reformatschoonstiet um 1529 woor dat Klooster uplööst, de Krüüzgang un dat Abthuus woorn 1643 un de dreeschippige Kloosterkark 1757 afbraken. Blots en paar Sülen, de man in’n Raastäer Park sehn kann, tüügt noch von de vergahne Pracht. An de Steed von dat Abthuus leet Graaf Anton Günther en Lusthuus uprichten, dat aver 1773 wedder afreten woor, wiel dar en „Buitenplaats“ (en Landhuus) boot weern schull. 

Hertog Peter Friedrich Ludwig koff 1777 dat Huus, leet dat umboen un anboen un so entstund dat Slott, dat tosamen mit dat Palais un den groten Landschupspark de Sommerresidenz von de Ollnborger Groothertöge weer un na 1918 de Wahnsitt von den Arvgroothertog is.

In de lesten Jahrteihnten hett Raastäe enen starken Upswung mit siene Wirtschup nahmen
Ne’e Wahnhüüs, Ladens, Scholen, Warksteden un Fabriken sünd boot woorn un geevt den Oort en fründlich Utsehn.

## Bökers
* Marit Strobel (Hrsg.), Margarethe Pauly (Hrsg.), Manfred Migge (Hrsg): *Rastede. Eine Sommerresidenz*, Isensee, Oldenburg 2000, ISBN 3895982598
* Hans Wichmann: *900 Jahre Rastede*, Gemeinde Rastede, Rastede 1959, ISBN B0000BMMCG
* Hermann Lübbing: *Die Rasteder Chronik. 1059-1477*, Holzberg Verlag, Oldenburg 1976, ISBN 387358087X

## Weblenken

* Websteed vun de Gemeen Raastäe (hoochdüütsch), afroopen an' 6. Februar 2017.
* Feerjenoort Raastäe, afroopen an' 6. Februar 2017.
Westjiddisch

**Westjiddisch** is en vun de germaanschen Dialekten, de de Juden van Düütschland, de Swiez, Belgien, de Nedderlannen, Luxemborg, Slowenien un Delen vun Frankriek, Österriek, Italien un anner Länner bit in't 19. un 20. Johrhunndert sproken warrt.

Westjiddisch is en Dialekt vun't Jiddische, de anner is Oostjiddisch. Dat warrt secht, dat Jiddisch en Afkörten vun Jiddisch Taitsch, „Jüüdsch Düütsch“ is. Dat Westjiddische is en hoochdüütsch Dialekt, ok wenn de hoochdüütsche Schrievwies nich vun Belang is un veel mehr de hebrääsche un ingelsche Schrievwiesen bruukt warrt. De mehrsten nich-hoochdüütschen Wöör sünd hebrääsch, ok wenn't do romaansche, slaavsche un anner Wöör gifft, de't nich in't hoochdüütsche gifft.

De Verfolgung vun de Juden – de söss Millionen Jüüdsche Oppers vun de Schoah wörrn vörnehmelich Moderspraak-Sprekers vun't Jiddisch – en de dorop folgende Emigratschoon na Israel möök de Tall vun de Spreker vun't Jiddische minder.

Vele Jiddische Wöör sünd in't Hollandsch, in't Rotwelsche un in't Limborgsch kamen. De mehrsten hollandschen Juden vundaag snackt vör allen Hollandsch un de mehrsten amerikaanschen Juden vör allen Ingelsch.
Malaische un indonessche Spraak

De **Malaische Spraak** (*Bahasa Melayu dan Indonesia*), ene vun de austronesische Spraken, is de Amtsspraak in Malaysia un in Indonesien. Dat is ene vun de 50 gröttste Spraken up de Eer.
Bahasa Melayu is en Dialekt vun de Spraak un ward in Malaysia, Myanmar, in Hongkong un in de USA snackt.
Bahasa Indonesia is de amtlich Dialekt in Indonesien. För 21 Millionen, vun de de meeste op Java, in Saudi-Arabien, Singapur, de Nedderlannen un de USA leevt, is dat de Moderdialekt. 

    
Malaisch is siet 2000 Johr de Hannelsspraak in en groot Rebeet. Inst worr de Spraak mit arabsche Teken schreven, in uns Tied meest mit latiensche.

Op Singapur, ene inst malaische Insel, spreken mier lü ingelsch denn malaisch.
Dat Woort Orang-Utan is malaisch un heet Waldminsch. En anner malaisch Woort is Amok.
Renminbi

**Renminbi** (Renminbi Yuan) is dat Müntteken vun de Volksrepubliek China. De internatschoonaale Afkörten nah ISO 4217 is **CNY**, in China ward **RMB** brukt, dat Symbol is ¥. De Eenheiten vun de Müntteken sünd **Yuan**, **Jiao** un **Fen**. En Renminbi Yuan sünd 10 Jiao un 100 Fen.

In de Spraak vun de Alldag ward ok **Kuai** to de Müntteken secht.

Dat gifft Banknoten to 100, 50, 20, 10, 5, 2 un 1 Renminbi Yuan, 5, 2 un 1 Jiao un 5, 2 un 1 Fen. Münten gifft dat to 1 Renminbi Yuan, 5, 2 un 1 Jiao, 5 un 1 Fen. 

Ener kann nich CNY-Bedrääg noh China överwiesen.

De Weert vun de Renminbi orienteert sik siet 1994 inoffiziell an’n US-Dollar. Ener kann 8,267 Renminbi Yuan pro US-Dollar betahlen. De chineesische Zentralbank höllt de Wert mier oder minner konstant.

## Weblenken
* Yuan Renminbi (Noten) 1953-2019 (hoochdüütsch un engelsch) 
* Yuan FEC (Noten) 1980-1994 (hoochdüütsch un engelsch)
Winnipeg

**Winnipeg** is de Hööftstadt vun Manitoba un hett 633.451 Inwahners (Stand 2006). Dat is de sesstgröttste Gemeente in Kanada. 
Dat gifft hie 7 Fernsehsenders. Winnipeg is traditionell för Sportmannschapen bekannt. Dat gifft hie de Universität Manitoba (ok mit Ukrainistik), de Universität Winnipeg un de Kanaadsche Mennonitsche Universität. Kanada, wo de Ukrainer lang sünners vele weern hett nich vele Steder mit mier Ukrainers denn Winnipeg. De ehemaalsche Börgermeester Glen Murray is vun ukrainsche Herkumst. Denn is hie ok de Mennonite Literary Society, de een Plautdietsch Wöörbook herutgeven hett. Winnipeg is ene vun de wichtigste Städer vun de Mennonitismus op de Eer, as dat de Seet vun de *Canadian Conference of Mennonite Brethren Churches* is.

Vun 1992 bet 1998 weer Susan Ann Thompson de Börgermeestersche, vun 1998 bet 2004 weer Glen Murray hie Börgermeester, de eerste apen homosexuelle Börgermeester vun ene groode Stadt up de noordamerikaansche Kontinent. Siet 2004 weer de Börgermeester Sam Katz. 2014 wurr Brian Bowman to'n Börgermeester wählt.

## Bekannt Lüüd ut disse Stadt
* Gordon Audley (1928-2012), Iesflinklöper
* Tiny Parham, (1900-1943), Jazzmusiker
* Shannon Rempel (1984), Iesflinklöperin
Julius Stinde

**Julius Ernst Wilhelm Stinde** (* 28. August 1841 in Kirchnüchel bi Eutin, † 5. August 1905 in Olsberg in’t Suerland) weer en düütschen Chemiker, Journalist un Schriever. 

An’n 28. August 1841 weer Julius Ernst Wilhelm Stinde in Kirchnüchel in Holsteen as tweet Kind vun de Paster Conrad Georg Stinde un Holdy Anna Constantine Stinde boren.

Sien eerst Wark weer 1865 „Kurzer Katechismus der mikroskopischen Untersuchung des Schweine- und Menschenfleischs auf Trichinen“. (Hamborg, J. F. Richter). Sien Theaterstücken harrn lang Spood. He hett aver ok för Blööd schreven, to’n Bispeel för dat *Hamburger Gewerbeblatt*, de *Spener’sche Zeitung*, *Jahreszeiten*, de *Hamburger Novellenzeitung* un de *Münchner Fliegenden Blätter*.

In en Berliner Vereen weern in de Schriften „Äolsharfe“, „Äolsharfenkalender“ un „Äolsharfenalmanach“ humoristische Warken vun Stinde herutgeven.

Annere Warken vun Stinde sünd:

* Buchholzens in Italien (1883)
* Die Familie Buchholz (1884)
* Pienchens Brautfahrt (1891)
* Der Liedermacher (1893)
* Das Torfmoor (1893)
* Ut’n Knick. Plattdeutsches (1894)
* Martinhagen (1900)
* Emma, das geheimnisvolle Hausmädchen oder der Sieg der Tugend über die Schönheit (1904)

## Literatur
* Ulrich Goerdten: *Bibliographie Julius Stinde.* Builefeld, Aisthesis 2001. (Bibliograpfien to de düütschen Literaturhistorie, Band&nbsp;10) ISBN 3-89528-330-4

## Weblenken
* Julius Stinde (hoochdüütsch)
Iserlaun

**Iserlaun** is ene vun de Städer in Düütschland, de nie mehr as 100.000 Inwahners harrn. An'n 31. Dezember 2023 leven dor 91.884 Inwahners. Iserlaun liggt in den Märkischen Kreis in Noordrhien-Westfalen, wat in't Suurland bi't Ruhrrebeet liggt.

## Dagblääd
Na Iserlaun kehm 1842 vun Hagen dat Blatt *Öffentlicher Anzeiger für die Grafschaft Limburg*.
Dat weer af 1898 de *Iserlohner Kreisanzeiger und Zeitung*. Na den Krieg weer wedder en Blatt *Iserlohner Kreisanzeiger und Zeitung* grünnt, wat vundaag en *Koppblatt* vun't ehemalsche CDU-Blatt *Westfalenpost* ut Hagen is.
In Iserlaun wörr 1874 dat liberale *Volksblatt* grünnt. Wenige Johren later heet dat Blatt *Iserlohner Anzeiger*, geev den liberalen Charakter op, un sunk, wat ene Sünnerheit is, to en ganz't Inseratenblatt af. 
Op vundaag nich mehr navulltreckbor Wies entwickel sik de Iserlohner Anzeiger to en Kääsblatt mit 
demokraatsch Tendenz un kathoolschen Charakter, de denn ok in *Echo der Mark*, *Märkisches Echo* un 
in *Märkisches Volksblatt* ümbenannt warr. Ünner dissen Naam un den Druckoort Hamm weer se en Orgaan vun de Zentrumspartei. Körter weer de Tiet vun de 1926 vun H. Grabinski grünnte *Iserlohner Wochenpost*, wat dat sülve Johr en Daagblatt wörr. As Daagblatt mit en düütsch-demokraatsch Tendenz harr se eerst Spood, aver as ok de Partei heel dat nich lang vör. De Verlagdrechten kreeg 1935 de *Iserlohner Kreisanzeiger und Zeitung*. 

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
Fouad Ibrahim

**Fouad Ibrahim** (* 3. Dezember 1938 in Damanhur, Ägypten) is en *Professor emeritus* an dat Institut für Geographie vun de Bayreuther Universität. He hett de düütsch un ägyptisch Staatsbörgerschap.

Fouad Ibrahim is een vun de bekannteste Lüüd, de in de düütsche Wetenschap sik mit den Sudan utenannersett hett. 2004 schreev he in de Tiedschrift *bedrohte Völker* den Artikel „Völkermord in Darfur - Verbrannte Erde“. Ibrahim is in Düütschland een vun de Hööftschriever över Waterproblemen in den noordoosten Deel vun Afrika.
Ibrahim leevt vundaag in Wunsdörp.

## Warken
* Ägypten: [Geographie, Geschichte, Wirtschaft, Politik] zusammen mit Barbara Ibrahim, Darmstadt: Wiss. Buchges., 2006. - XIV, 224 S.: Ill., Kt., graph. Darst.; 270 mm x 210 mm; (düütsch), ISBN 3-534-17420-8
* Desertification in Nord-Darfur: Untersuchung zur Gefährdung des Naturpotentials durch nicht angepasste Landnutzungsmethoden in der Sahelzone der Republik Sudan / von Fouad N. Ibrahim. In Verbindung mit d. Inst. für Geographie u. Wirtschaftsgeographie d. Univ. Hamburg. Hamburg: Hirt, 1980. - XIII, 175 S.: 16 Ill., 42 graph. Darst. u. Kt. & Kt.-Beil (6 Bl.); (düütsch) (Hamburger geographische Studien; 35)

* Bidraag vun Ibrahim in de taz (hoochdüütsch)
Powys

**Powys** is de noh de Fläck gröttste Gemeente in Wales un weer inst en egen Königriek. Powys is ene Barglannschap mit enige Öörd vun städtisch Wesen un hett ene grenz to de Ossen noh England. Sir Frycheiniog, Sir Faesyfed, Sir Drefaldwyn weern bet circa 20 Johr noh de Tweete Weltkrieg egen Graafschapen in Powys. Sir Drefaldwyn is ok en Wahlkreis vun't britische Parlament, de de Sünnerheit harr, dat he mit een Utnahm över 100 Johr in de Hänn vun de liberalen bleven is, man nu en konservativen Afortnten hett. De Wahlkreis hett een vun de hööchste Andelen vun de Methodisten un Calvinistisch Methodisten in de britisch Inseln un villicht ok Europa. Sir Faesyfed is dat mit de höchste Andeel vun Baptisten in Grootbritannien un woll ok Europa. Sir Faesyfed hett een vun de höchste Andelen vun Anglikaners in Wales. Sir Frycheiniog hett een vun de höchste Andelen vun Anglikaners un tominst inst Presbyterianers un Kongregationalisten in Wales. De Gemeente hett de Sünnerheit, dat se vun Södwales af, de eenzige Gemeente in Wales is, de ümmers konservative Rootslüüt hett.
Tenochtitlán

**Tenochitlán** weer de Hööftstadt vun de medelamerikaansch Hoochkultuur vun dat Aztekenriek an de Steed vun Mexiko-Stadt vun uns Tied. Dat weer woll üm 1500 een vun de gröttsten Städer up de Eer. De Stadt worr in’t 14. Johrhunnert grünnt. De Azteken hebbt glöövt, dat en witten Gott to jem kummen warrt. Dat harr dat Resultat, dat se de spaanschen Kriegers ünner Hernán Cortés 1519 mit dissen verwisselt hebbt. Dorüm hebbt de Spanier licht Speel harrt, as se versöcht hebbt, de Stadt intonehmen. Teihndusende Minschen starven bi den Angriep un grote Delen vun de Stadt werrn toschannen maakt.
Jever

**Jever**, de Kreisstadt von den Landkreis Freesland, liggt up ene Geesttung, de wiet in de Masch vörspringen deit. Bit an de Noordsee in'n Noorden un an de Butenjaad in'n Oosten sünd dat noch goot 14 Kilometers. Mit Schippsverkehr un annern Küstenbedriev hett de Stadt nich veel to doon. Vör Jahrhunnerten weer dat noch anners; do kunnen lütte Hannelsscheep dör en Deep bit na Jever föhren un an de Slachte anleggen.

In Jever wurd ok Beer vun de Marke *[[Jever (Beer)|Jever]]* broot. 

## Geschicht
Jever is een von de öllsten Wahnöörd in Noordwest-Neddersassen. 1850 sünd hier 5000 röömsche Münten ut de Tiet von 100 bit 200 n. Chr. funnen woorn. De Fraag, of Jever de Borg weer, de in dat Gudrunleed as „Gyfers up den Sand“ nöömt ward, weet nümms ene Antwoort. Ganz seker is aver, dat hier al um 1100 in ene Müntenprinteree de „Gefri denarii“ maakt woorn. De weern lange Tiet darna sogaar in Frankriek un Russland as weertvulle Geldstücken bekannt. Jever weer domaals ok al en Hannelsplatz un harr dat Stapelrecht.

De nafolgen Geschichte is so veelsietig, dat sik dat an'n besten mit ene Tabell darstellen lett:
* 1150 Jever is Gauborg von Gau Östringen
* 1158 Jever is Kurie von dat Benediktinerklooster Raastäe
* 1200 Jever is Endpunkt von de freesche Hannelsstraat (von Bremen her)
* 1250 Oort von ene Kurie von de Bremer Kark
* 1337 as Havenoort nöömt
* 1347 up dat Stadtsegel as „villa Geverensis“ nöömt
* 1416 Edo Wiemken de Öllere boot ene Borg
* 1420 Oostfresen nehmt de Borg in
* 1428 Hayo Harldas boot ene ne'e Borg
* 1511 Hööftling Edo Wiemken sturven
* 1537 Frollein Maria kennt de Lehnshoheit von Karl V. an
* 1536 Jever ward Stadt, leggt Wall un Graven an
* 1575 Frollein Maria starv, ut Angst, dat de Oostfresen kaamt, ward de Doot geheem hooln. De Herrschup Jever fallt an den Graaf von Ollnborg
* 1667-1793 Graaf Anton Günther vermaakt Jever siene Süster, un so kummt dat Jeverland to Anhalt-Zerbst
* 1793-1804 dat Jeverland fallt an Russland
* 1807-1810 to Holland
* 1810-1813 dat Jeverland kummt to dat Kaiserriek Frankriek (Franzosentiet)
* 1813-1818 wedder to Russland
* 1818 endgültig to dat Groothertogdoom Ollnborg

## Karken
* Evangelisch-lutherske Stadtkark 
* Evangelisch-lutherske St.-Annen-Kapell up ´d Karkhoff
* Roomse-Katholiske Kark
* Baptistenkark
* Stadtmissjon, ook Evangelische free Gemeente nöömd
* Nieapostolische Kark

## Ut Jever stammen oder hebbt dor leevt

* Christian Hinrich Wolke, Pädagoog un Schriever
* Hein Bredendiek, Kunstmester, Maler, Philoloog un Schriever
* Oswald Andrae, Schriever
* Wiebke Eden, Schrieverin

## Weblenken

* Feerjenoort Jever, afroopen an' 6. Februar 2017.
Gwynedd

**Gwynedd** is ene Gemeen in de Noordwessen vun Wales. Se hett över 100 000 Inwahners un heet noh en Königriek, dat dat lang nich mier gifft. Bangor is ene Stadt in de Gemeen un is een vun de lüttste Städer in Grootbritannien, de den Titel City hett. Bangor hett de öllste Kathedraal in Grootbritannien. Sir Gaernarfon un Meirionnydd sünd de ehemaalsche Grafschapen, de to de gröötste Deel in disse Gemeen liggen. In Caernarfon steiht dat Raathuus vun de Gemeen. Caernarfon weer de Wahlkreis vun David Lloyd George, de in de Eerste Weltkrieg Ministerpräsident weer un ok de letzte Ministerpräsident vun de liberale Partei. Gwynedd is de walisische Gemeen mit de hööchste walis’sch sprekend Andeel un hett ok en vun de hööchsten Andeelen vun de Presbyteriaansche Kark, de ok *Calvinistic Methodist Church* heet.

## Weblinks

*Cyngor Gwynedd Council (walisisch un engelsch)
*Webseite vun den High Sheriff vun Gwynedd (engl.)
*Gesett to dat Fastleggen vun de Preserved Counties (engl.)
Ceredigion

**Ceredigion** is ene Gemeente an’e See in de Westen vun Wales. Aberaeron is de Seet vun de Gemeente. De Universitätsoort Aberystwyth is de Seet vun de Lannsbibliotheek vun Wales. Ok de Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (*Sellschap för walissche Spraak*) hett in düssen Seehaben ehrn Seet. De vun Normannen gründ'te Oort Aberteifi weer de Seet vun de Graafschap Sir Aberteifi, de dat siet 1282 hier geev. Llanbedr Pont Steffan un Aberystwyth sünd de Universitätsöörd vun de Universität vun Wales in de Gemeente. Ceridigion weer de Naam vun en Königriek in't 5. Johrhunnert. Ceredigion hett ene vun de höchste Andelen vun Presbyterianers in Wales.
Stapelrecht

Dat **Stapelrecht** weer in't Middelöller in vele Stadtrechten fastleggt. Dat harr to bedüden, dat de Stadt dat Recht harr, de Waren, de dör ehre Straten transporteert woorn, för ene bestimmte Tiet in besunnere Stapelhüüs to lagern un de Inwahners to'n Koop antobeden.
Gudrunleed

Dat **Gudrunleed** höört to den Sagenkring von de Noordsee un is wahrschienlich al vör dat Jahr 1200 överlevert woorn. De Geschichte dreiht sik darum, dat Gudrun as junge Deern rooft un letzenns doch wedder befreet woorn is.

Dat is en anonym strophisch Heldenepos in mittelhoochdüütsch Spraak un dat tweete groote Heldenepos vun der Litaratur ut dat Middelöller neben dat Nibelungenleed.
Kollenhaordt

**Kollenhaordt** (hoochdüütsch Kallenhardt) is ene ehemaalsche Hansestadt in't Suerland in Noordrhien-Westfalen bi Saust. Al in't 14. Johrhunnert ene Stadt, weer Kollenhaordt wenige Johr noh't End vun't Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon kene Stadt mier. Kollenhaordt harr in't Medeloller ene Veme. In't Medeloller geev dat ok ene Borg vun Schulten vun de Arzbischöpen vun Köln hie. Kollenhaordt weer denn in't Hartogdoom Westfalen, wat in't Kölsch Rebeet weer. Kollenhaordt weer ene Gemeente in de ehemaalsche Kreis Lippstadt un höört vandage to de Stadt Ruihen in'n Kreis Saust. Beälke is en Deel vun Waossen bi Kollenhaordt.
Anhalt-Zerbst

**Anhalt** weer fröher en düütsch Land midden in de preußsche Provinz Sachsen, en smale Striepen twüschen den Unnerharz un den Fläming, de in 2 gröttere un 5 lüttje Delen upspleet weer. De Hööftdeel leeg um Dessau un Zerbst. Dat Förstendoom bestund al um 1218, woor aver faken updeelt, höörde dör Arvgang 'n Tietlang to Russland, woor 1918 Freestaat un 1945 en Deel von dat Land Sassen-Anholt.
Hirohito

**Hirohito** (Shōwa; * 29. April 1901 in Tokio; † 7. Januar 1989 ok dor) weer vun 1926 bet 1989 de 124. japansche Kaiser.

Sien Vader Yoshihito weer vör hem Kaiser un is denn dood bleven. Sien öllste Söhn Akihito warr 1989 noh sien Dood Kaiser. Hirohito weer in de Tied, wo Japan op de Siet vun Italien un dat Düütsche Riek in de Tweet Weltkrieg weer, Kaiser. Hirohito weer Kaiser in ene Tied, wo een vun de gröttste Genoziden vun de Historie vun Asien mokt warrn. De Tweet Weltorlog weer ok in Asien een vun de Kriegen, wo de gröötste Tahl Lüüt dood bleven sünd. Japan weer in disse Tied een vun de militaristischste Lannen up de Eer.

## Kiek ok
* List vun de Tennō
Beälke

**Beälke** is en Deel vun de Stadt Waossen bi Ruihen-Kollenhaordt in Noordrhien-Westfalen mit 5.821 Inwahners (Stand 1.02.2008).

## Historie

Dat eerste Maal wörr 938 vun den Oort schreven, as „Castellum Baduliki“. Beälke warr män blots in de tweet Hälv vun't 13. Johrhunnert gründ't. De Arzbischop un *Kurfürst* Siegfried II. vun Köln geev Beälke an'n 12. Dezember 1296 dat Stadtrecht. Bi den letzten groten Brand brennen 2/3 vun den Oort af. Siet 1975 is Beälke en Deel vun de Stadt Waossen.

* De *Ortsvorsteher* is Elke Bertling
* Hans-Josef Becker, Arzbischop vun Patterbuorn is vun hier

## Weblinks
* 
* Websteed över Beälke (hoochdüütsch)
Peter de Grote

**Peter I.**, ook **Peter de Grote** (russ'sch:Пётр I Вели́кий, Transkriptschoon: *Pjotr I Welíkij*; * 9. Juni 1672; † 8. Februar 1725) boren as **Pjotr Alexejewitsch Romanow** weer vun 1689 bit 1735 Zar vun Russland.

Russland harr in den Noordschen Krieg in de Slacht bi Narva tegen Sweden verlaren, man kreeg later Estland un Livland, wo ok Riga tohören dö, wedder torüch. Peter stell allerhand in't System vun Russland up'n Kopp un änner dor allerhand an. Dat Vörbild weern Düütschland un ok anner westeuropääsche Länner.

Dat Patriarchat vun de orthodoxe Kark weer dör den Hilligen Synod ünner den König ersett. Peter de Grote weer bannig wichtig vör dat Stadtbill vun Narva. Peter de Grote is mit siene Reformen vun de Verwalten nich so goot vorankamen, as dat he een Beamten-Appraat na düütschen Vörbild tostann bringen kunn. 1703 hett he anfungen, de Stadt Sankt Petersborg boen to laten.
Wangeroog

**Wangeroog** is de oostfreesche Insel, de an'n wietsten na Oosten to liggt. 

## Geographie

De Insel is 8 km lang un 1,2 km breet. An'n Noordrand treckt sik ene 10 bit 15 m hoge Dünenkeed langs. De Insel is in verleden Tieden stännig na Oosten wannert, wiel de Wind un dat Meer den fienen Sand vör sik her dreven hett. 

## Historie

Dar wo vandagen de Oostküüst von Spiekeroog is, weer vör 300 Jahr de Westküst von Wangeroog. Mit de Insel wannern ok de Inwahners mit ehre Hüüs wieter na Oosten to. De Wannerung höör eerst up, as um 1874 in'n Westen de Strandschutzwarke boot woorn. Dat Dorp leeg fröher maal dar, wo vandagen de Westturm steiht. In de Stormfloten von 1854/55 gung dat ole Dorp unner, un de Wangeroogers boen dat in de Midde von de Insel wedder up. 14 Daag vör dat Enn von den lesten Krieg fullen hier noch 6000 Bomben un wedder bleev de Inselbewahners nix anners över as en Ruinenfeld. De Umstännen na woor in korte Tiet dat ne'e Dorp an de ole Steed upboot. Nich bloots Wahnhüüs, man ok Hotels, Pensionen un Frömdenheime togen al bold wedder Gäste an. 1962 woor Wangeroog as en Neddersassisch Staatsbad betekent. Vandagen weert in en Jahr över 600 000 Övernachtungen tellt un darto kaamt noch de Tahlen von de velen Kinnerheime un de Jöögdharbarg in'n Westturm. De Wangeroogers hefft sik dat veel kosten laten, dat ehre Insel mit de annern Badeöörd an de Noordsee best konkurreeren kunn. De över 1 km lange Burgen- un Badestrand un de Promenaden woorn moi herricht, en Meerwaterswemmbecken boot, dat Huus för den Kurgast inweiht, Sportplätze un Parks anleggt un vele annere Inrichtungen för de Badegäst herstellt.

## Politik

### Börgermeesters

### Gemeendirekters

## Spraak

Wangerooge is de leste mank de oostfreeschen Inseln, wo noch bit in de 1930er Jahren een freesche Dialekt snackt wurrn is. Dat weer dat Wangerooger Freesch, wat een Deel vun dat Werserfreesch weer, wat nu wedder to dat Oostfreesch tohören dö. Üm un bi 1950 is dat denn aber utsturben, as de leste Snacker sturben is.

Wangerooge West Turm.jpg|De Westtoorn, dat Wahrteken van dat Eiland Wangeroog
2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF8702.jpg|De Wangerooger Haven
Alter Leuchtturm-01.jpg|De olle Füürtoorn
Neuer Leuchtturm Wangerooge.jpg|De neei Füürtoorn
Wellenbrecher, Düne.JPG|Strand un Dünen
2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF9125.jpg|Café Pudding


## Weblenken

* Feerjenoort Wangeroog, afroopen an' 6. Februar 2017.
Röömsche Kurie

Ene  **Kurie** is en Amt, dat en Bischop in enen gröttern Oort von sienen Bischopssprengel inricht hett.
Kölln

**Kölln** weer inst ene Stadt, de 1709 mit Berlin, Friedrichswerder, Dorotheenstadt un Friedrichstadt vereenigt warr. Kölln weer op en Werder in de Spree, wat vandage *Museumsinsel* nöömt ward. Kölln warr circa 1230 gründ't, villicht vör Berlin. De Mölendamm weer de enzig natüürliche Spreeövergung. Hie weer ok de Straat vun Meideborg noh Frankfort an de Oder. Ok wenn dat inst en Neu-Cölln süden vun de Werder geev, is Neukölln en Deel vun Berlin, de welke Kilometers vun't ole Kölln liggt.
Brüch

Ene **Brüch** (oder ok: Brügg) is ene Konstruktioon ut Stahl, Steen, Holt oder anner Materialien, de över en Stroom oder ene anner Saken but oder op anner Wies mokt is. Brüchen warrn meest but, üm Minschen, Fohrtüüch oder anner Saken daröver un Schip dorünner to laten. Dat gifft aber ok Brüch, wo de Schip daröver fohren moot.

Dat gifft Dreihbrüch, Klappbrüch, Zugbrüch un fast Brüch.
Renaissance

De **Renaissance** is ene Tiet vun de Westliche Kultuurgeschicht, de na dat Middeloller keem. Disse Tied duur vun't 14e Johrhunnert bet't 16e Johrhunnert. Dornah geiht denn de Renaissance öber in dat Tietöller vun dat Barock. De Naam hett de Bedüden, dat hier Elementen vun de greekschen un röömschen Kulturen wedderkamen sünd. In Italien hett ener dat *Rinascimento* nöömt.

## Kènnmerken

In de Renaissance weer de Humanismus ene belangrieke *Weltanschauung*. Vele Lüüt ut de gebillten Klassen harrn en gröter Utenannersetten mit de Kulturen vun’t ole Athen un Rom, ok mit de Philosophie, Literatur un Kunst. Renaissance is in de Wetenschap vun de Kunsthistorie ok en Kunststil, vun de vele italieensche Buwarken maakt sünd. In Düütschland sünd nich so vele Renaissancebuwarken; sünners in Noorddüütschland nich. In disse Tied full dat Enn vun de Hanse.

## Warden un Utbreden

De Renaissance keem up in Italien, wo sik in disse Tiet belangrieke Staten herustellt harrn. In Italien weern ok Machiavelli, Dante Alighieri un anner beröhmte Persönlichkeiten an't Wark.

Van Italien ut drung de Renaissance in ganz West-Europa vör. Dat eerste Lann, wo de Renaissance henkeem, weer Frankriek. Leonardo da Vinci un anner Italieners mussen för franzöösche Königen warken. Vun hier keem de Renaissance ok na Düütschland un England. Ok in anner Rebeden, to’n Bispeel Süüdamerika weer denn de Renaissance.

## Weblenken

* Fröhrenaissance (hoogdüütsch)
* Die Renaissance und die Kunst des 15. und 16. Jahrhunderts bi Arthistoricum.net  (hoogdüütsch)
* Census of Antique Works of Art & Architecture Known in the Renaissance (engelsch)
* Vörlesung över de Fröhrenaissance in Italien  (hoogdüütsch)
* Vörlesung över de Italieensche Hoochrenaissance un de Manierismus  (hoogdüütsch)
Süüdgeldersch

Dat **Süüdgeldersche** is en Niederrheinische Dialekt vun'n Nedderfrankschen Deel vun de westgermaansche Spraken in Noordrhien-Westfalen un de Nedderlannen. Dat Süüdgeldersche  hett en traditioonell Rebeet, to wat Duisborg, Venlo, Mölm, Wupperdaal un anner Öörd in de Nedderlannen, in't Rhienland un Westfalen höörn. In't Gelderlaand in de Nedderlannen, sünners in de Veluwe, Nimwegen, de Tielerwaard un de Betuwe ward dat ok snackt.  De Uerdinger Linie is de Grenz vun't Süüdgeldersche to't Limborgsche, wat ok en Niederrheinische Dialekt is. Nah'n Nörden gifft dat een Overgang to't ähnelke *Utrechts-Alblasserwards*. Mier oder minder klore Grenzen, as to't Bispeel ene Reeg Isoglossen gifft dat nich. Nörden vun Arnem is de Veluwe ene Grenz to't Neddersassische. In'n Ossen vormen de Dialekten van de Liemers eene recht brede Overgangszoon twüschen dat Nedderlannsche un dat Neddersassische. 

Typisch Brabantsche Tekens sünn: mèrège (morgen), nij (nieg) un dat weg laten vun't End- d- un't  t . 

In de Betuwe klinkt de Noberschap van't Utrechts in de platte "a" an, annere tyypisch Utrechtse klanken höört ener ok in't *Betuws*. Dat *Klevisch-Weselische* is een vun de wichtigste Delen vun't Süüdgeldersche.

Dat ward ok secht, dat dat Pella Dutch in Iowa en Deel vun't Süüdgeldersche is. 

## Weblenken
* Steed ut Düütschland ten Thema
* De Nederrhien un Südsleswig: Twee Grenzregionen, eer Minnerheten un eer Naavers (Engelsch)
Gallo-Itaalsche Spraken

**Gallo-Itaalsch** is en Spraakgrupp in Noorditalien, Kroatien, Slowenien, San Marino, Monaco, de Swiez un Frankriek. To de Gallo-itaalschen Spraken höört (mit de ISO 639-3 Koods):
* Piemonteesch (ISO 639-3: pms), warrt snackt in Piemont
* Lombardsch (ISO 639-3: lmo), warrt ünnerdeelt in Oostlombaardsch (snackt in Bergamo un Brescia) un Westlombardsch (snackt in de Provinzen Mailand, Lodi, Novara, in Insubria, in dat Valtellina un in den Kanton Ticino
* Liguursch (ISO 639-3 lij), snackt in Ligurien
*Emiliano-Romagnolo (ISO 639-3 eml), snackt in de Emiglia-Romagna

## Weblenken

* Ethnologue Report (engelsch)
Wladimir Wladimirowitsch Putin

**Wladimir Wladimirowitsch Putin** (; * 7. Oktober 1952 in Sankt Petersborg) is de Präsident vun Russland.  

He hett Juristeree studeert. He weer KGB-Offizier, ok in Dresden, wat denn in de DDR weer. He weer vun Juli 1998 bet August 1999 de Chef vun de russ’sche Binnenlandsgeheemdeenst. Siene Partei is Jedinaja Rossija. Vun 1999 bet 2000 weer he Ministerpräsident vun Russland. Vun 1999 bis 2008 weer he Präsident vun Russland. Sien Nahfolger wurr denn Dmitri Anatoljewitsch Medwedew, wiel Putin nich weer kandideeren kunn. He is dornah aber glieks Ministerpräsident wurrn. He hett in sien Amtstied Krieg gegen Tschetschenien hett, wat vun Russland sülvständig sien wüll. Wladimir Putin is en aktiv Liddmaat vun de Russ’sch-Orthodoxe Kark. Wladimir Putin hett, ok wenn he Symbolen vun de Sowjetunion in sien Politik bruukt, gode Kontakten to Gerhard Schröder, Silvio Berlusconi un annere europääsche Regierungbasen. Putin hett en Fru un twee Kinner.

## Weblinks
Eli Marcus

**Eli Marcus** (*eegentlich: Elias Marcus*, * 26. Januar 1854 in Mönster; † 13. September 1935 ok dor) weer een vun de beröhmtesten Schrieverslüüd in dat Westfälsche Platt. He wörr 1854 in Mönster as tweden Söhn vun en Koopmann boren. Eli Marcus weer en Koopmann. In siene letzten Johren weer he bi bannig vele Katholiken, de denn de grote Mehrheit in Mönster weern, nich good to liden, wiels he Juud weer. Dör den Antisemitismus weer dat Jödendom för em wichtiger. Lang warrn kene Böker vun Eli Marcus herutgeven, ok wenn welke Lüüt ok in’t Mönsterland siene Theotersaken speelt hebbt. De Zoologske Oabendgesellschupp vun Professer Landois warr deelwies vun de Plattdüütsche Theotervörstellen vun Eli Marcus finanzeert. Dat bekannteste Stück is *Söffken von Gievenbeck*.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Katharina de Grote

**Katharina de Grote** (* 2. Mai 1729 in Stettin; † 17. November 1796 in Sankt Petersborg) weer en düütsche Prinzessin vun Anhalt-Zerbst un vun 1725 bet 1740 Zarin vun Russland. 

Se reep Düütsche in't Land sünners Hessen, Süüddüütsche un Mennoniten. In de Tiet vun Katharina, de na Peter den Groten Zarin weer, weern de *Favoriten*, to't Bispeel Münnich, vun Belang. Welke vun disse Lüüt weern ut Düütschland. Katharina maak Reformen na düütschen Vorbild. To't Bispeel weer dat so dat de Staat, sünners de Hoff, bannig veel vun de Innahmen vun de Lüüt kreegen. In ehr Tiet weern Upnahmen vun bannig wichtige törksche un poolsche Rebeden in't russ'sche Riek dor Kriegen. En Bispeel weer de Insel Krim.
Norweegsche Spraak

**Norweegsch** () is en germaansche Spraak, de in Norwegen snackt warrt. Norweegsch is dicht verwandt mit Sweedsch un Däänsch. Alle dree Spraken höört to de nöördlich Grupp vun de germaanschen Spraken. Spreker vun disse dree Spraken köönt enanner normalerwies verstahn. 

Wieldat Norwegen so vele Bargen hett, hebbt sik de norweegschen Dialekten utenanner entwickelt. Un so gifft dat grote Ünnerscheden in Vokabulaar, Grammatik un Syntax. Vele hunnert Johren lang weer de norweegsche Schriftspraak sehr dicht verwandt mit Däänsch.

In de Tiet vun de norweegsche Natschonalröhr weer dat en Tostand wo nich alle Norwegers mit tofreden weren. Un so hett Ivar Aasen sik opmaakt un hett de norweegschen Dialekten ünnersöcht, üm de originale norweegsche Spraak weddertofinnen. Dorvun hett he dann sien norweegsche Natschonalspraak vun buut. 

Man nich alle Lüüd harrn sik dormit anfrünnt. Besünners in de Städer hett he de Lüüd nich övertüügt. Un so gifft dat vundaag twee Varianten vun de norweegsche Spraak: 
* Bokmål [Bookspraak] (wat mehr liek to dat Däänsch is) und
* Nynorsk [Neenorweegsch] (wat mehr liek to Aasen sien Idee vun de norweegsche Spraak is)

Links

## Weblenken
* 
*