open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sassen-Anholt

**Sassen-Anholt** (Lännerkood: ST, hoochdüütsch *Sachsen-Anhalt)* is en düütsch Bundsland in’n Osten. De Hööftstadt is Meideborg, de gröttste Stadt is Halle. Dat Land grenzt an Neddersassen, Brannenborg, Sassen un Döringen. Sassen-Anholt liggt twüschen Havel un Harz. De gröttste Stroom is de Elv, de hoogste Barg is de Brocken in'n Harz.

## Geographie
In'n Norden warrt Sassen-Anholt sunnerlich vun Siedland präägt. In de Ooldmark, wo nich veel Minschen leven doot, gifft dat ole Hanse-Städer, as Soltwedel, Garlä, Stendal un Tangermünn. Den Overgang vun de Ooldmark to de Region Elv-Börde-Heide mit de fruchtbore Meideborger Börde, wo nich veel Holt to finnen is, sund de Colbitz-Letzlinger- Heid un de Drömling. In de Meideborger Börde liggt de Städer Halslä, Oscherslä, Wanzlä, Schöönbeck, Ascherslä un Meideborg, wo de Region ehrn Naam vun hett. 

In'n Süüdwesten liggt de Horz mit den Natschonalpark Horz, de over Grenzen henweg geiht, mit dat Horz-Vorland un dat Mansfeller Land, dorto ok, unner annern, de Städer Halverstadt, Queddelnborg, Werningerode, Thale un Eisleven. 

An de Grenz na Sassen hen gifft dat den Grootruum Halle/ Merseborg/Bitterfeld-Wolfen (ok „Middeldüütsch Chemiedreeeck“ nömmt, de bit na Leipzig in Sassen hen geiht. Halle is de grottste Stadt in Sassen-Anholt. In de vergahn Tieden is hier de Chemieindustrie tohuse ween, de ehrn weertschopplichen Middelpunkt in Leuna harrt hett. 

An de Saale un de Unstrut in'n Süden vun dat Bundsland warrt Wien anboot in de Saale-Unstrut-Region. Dor liggt Zeitz, Naumborg, Wittenfels un Freeborg. Amenne höört to Sassen-Anholt de Region Anholt-Wittenbarg mit de druddgrottste Stadt vun't Land, Dessau-Roßlau. Düsse Stadt hett sik ut de ole anholtinsche Residenzstadt Dessau utspunnen. Un denn gifft dat ok noch de Lutherstadt Wittenbarg un en Deel vun den Flämling. 

## Spraak
In de Oolmark un in de Börde warrt Plattdüütsch snackt.

* Städer
** Meideborg
** Halle
** Dessau
** Soltwedel
** Stendal
** Lutherstadt Wittenbarg
** Bitterfeld-Wolfen
** Warnijero’e

## Weblenken
* Websteed vun Sassen-Anholt (hoochdüütsch)
Suerstoff

De **Suerstoff** (latiensch: *Oxygenium*) is en Element in de Chemie. Dat Atomteken is **O** un de Atomtall is 8. Suerstoff liggt normalerwies as Gas vör un tellt to de Nichmetallen. In dat Periodensystem steiht Suerstoff in de sössten Hööftgrupp. De Elementen in disse Grupp warrt ok Chalkogenen nöömt.

* Atommass: 15,9994 
* Isotopen: stabil sünd 16O, 17O un 18O. De hebbt 8, 9 un 10 Neutronens. Denn gifft dat noch radioaktive Isotopens.
* Protonen: 8
* Elektronen: 8 (in dat neutrale Atom)

Kümmt elementar vör as Moleküle mit de Formel O2 un dat nennt man ok Suerstoff, un mit de Formel O3, dat nennt man Ozon. O2 is besünners in de Luft, de hett rund 20 % Suerstoff.

Suerstoff reageert mit Waterstoff to Water, wat dat Oxid vun den Waterstoff is:

:2\ H_2 + O_2 \rightarrow 2\ H_2 O
:

## Literatuur

* A. F. Holleman, E. Wiberg, N. Wiberg: *Lehrbuch der Anorganischen Chemie.* 102. Auflage. Walter de Gruyter, Berlin 2007, , S. 497–540.
* Norman N. Greenwood, Alan Earnshaw: *Chemie der Elemente.* 1. Auflage. VCH Verlagsgesellschaft, Weinheim 1988, ISBN 3-527-26169-9, S.&nbsp;775–839.
* Ralf Steudel: *Chemie der Nichtmetalle.* de Gruyter, Berlin 1998, ISBN 3-11-012322-3.
* Nick Lane: *Oxygen – the molecule that made the world.* Oxford Univ. Press, Oxford 2003, ISBN 0-19-860783-0.

## Weblenken

* Oxygen at *The Periodic Table of Videos* (University of Nottingham, engelsch=
* Oxidizing Agents > Oxygen (engelsch)
* Suurstoff (O<sub>2</sub>) Egenschoppen un Bruuk  (engelsch)
Sleswig-Holsteen

**Sleswig-Holsteen** (, ) is dat nördlichste düütsche Bundsland. De Hööftstadt is Kiel. Sleswig-Holsteen liggt an de Waterkant vun de Noord- un Oostsee. De gröttste Stroom is de Eider. Sleswig-Holsteen hett 2.922.005 Inwahners (2022).In'n Noorden warrt Freesch un Däänsch, in'n Noorden un Süden ok Plattdüütsch snackt.

Op Freesch *Schlaswik-Holstijn*, op Däänsch *Slesvig-Holsten*, op Hochdüütsch *Schleswig-Holstein*; un op anner Spraken ward meist de hoochdüütsche Form bruukt.

Beröhmte Gesichter ut de Politik sünd to'n Biespeel Gerhard Stoltenberg (CDU), Heide Simonis (SPD), Björn Engholm (SPD), Wolfgang Kubicki (FDP), Willy Brandt (SPD), Peter Harry Carstensen (CDU), Torsten Albig (SPD), Ralf Stegner (SPD), Uwe Barschel (CDU),  Robert Habeck (Gröne).

## Geografie

Navers sünd in’n Noorden Däänmark, in’n Oosten de Oostsee, in’n Süüdoosten Mekelborg-Vörpommern, in’n Süden Hamborg un Neddersassen un in’n Westen de Noordsee.

Sleswig-Holsteen billt den süden Deel von de Kimbrische Halvinsel (Jüütland) un is Deel von dat Noorddüütsche Deepland.

Von West na Oost hett Sleswig-Holsteen de Landschopsformen Waddensee (mit de noordfreeschen Eilannen), Masch, Geest un Hügelland.

## Delen

### Kreise

* Kreis Dithmarschen (Heid)
* Kreis Hertogdom Loonborg (Ratzborg)
* Kreis Noordfreesland (Husum)
* Kreis Oostholsteen (Eutin)
* Kreis Pinnbarg (Pinnbarg)
* Kreis Plöön (Plöön)
* Kreis Rendsborg-Eckernföör (Rendsborg)
* Kreis Sleswig-Flensborg (Sleswig)
* Kreis Sebarg (Sebarg)
* Kreis Steenborg (Itzho)
* Kreis Stormarn (Olschlo)

### Kreisfre’e Städer

* Flensborg
* Kiel
* Lübeck
* Niemünster

kiek ok: List vun de Städer vun Sleswig-Holsteen

## Politik

### Ministerpräsidenten

* 1946-1947 Theodor Steltzer, CDU
* 1947-1949 Hermann Lüdemann, SPD
* 1949-1950 Bruno Dieckmann, SPD
* 1950-1951 Walter Bartram, CDU
* 1951-1954 Friedrich Wilhelm Lübke, CDU
* 1954-1963 Kai-Uwe von Hassel, CDU
* 1963-1971 Helmut Lemke, CDU
* 1971-1982 Gerhard Stoltenberg, CDU
* 1982-1987 Uwe Barschel, CDU
* 1987-1988 Henning Schwarz, CDU
* 1988-1993 Björn Engholm, SPD
* 1993-2005 Heide Simonis, SPD
* 2005-2012 Peter Harry Carstensen, CDU
* 2012-2017 Torsten Albig, SPD
* 2017-hüüt Daniel Günther, CDU

## Weblenken

* Landsdeel Sleswig (hoochdüütsch)
Swevel

De **Swevel** is en cheemsch Element ut de Serie vun de Nichtmetallen un warrt mit dat Atomteken **S** afkött. 

Elementaren Swevel kümmt in en Slag Modifikatschonen vör. De α-Swevel hett de tyypsch geel Klöör un is stabil ünner Normalbedingen. Bi höögere Temperaturen hebbt wi den β-Swevel, de meist ahn Klöör is. Seltener is de γ-Swevel (warrt ok Rosickyit nöömt), de ok ahn Klöör is. Röken dot beide nich. Un wenn de Swevel smölt is, denn gifft dat noch mehr Modifikatschonen. 

Swevel maakt een ganzen Slag Verbinnen, anorganisch un organisch. 

* Swevelwaterstoff: H2S. Dat rüükt as fuule Eier un is bannig giftig.
** Sulfiden sünd de Solten vun den Swevelwaterstoff, so as dat Iesensulfid, FeS, un dat Natriumsulfid, Na2S.
* Sweveldioxid SO2. Dat rüükt stekend un is ook giftig.  Meist is dat Sweveldioxid meent, wenn vun den Swevelgestank snackt ward.
* Sweveltrioxid SO3. Dat rüükt stekend un is ook giftig. 
* Sweflig Süür H2SO3. 
** Sulfiten sünd de Solten vun de sweflig Süür.
* Swevelsüür Süür H2SO4. 
** Sulfaten sünd de Solten vun de Swevelsüür, so as Calciumsulfat, wat uns Gips is un de Formel CaSO4 hett.

## De Swevel in de Snacks
De Swevel weer vun de Tied vun de Christianisierung an een Teken för den Düwel, tominns de Gestank. Dorvun seggt wie hüüt noch: "Dat stinkt as Pick un Swevel".
Solt (Chemie)

Een **Solt** (n., ook **Salt**, **Saolt**, **Sault**, **Sölt** oder **Sult**) is allgemeen en cheemsch Verbund, de ut Ionen besteiht. De positiven Ionen sind de Kationen, de negativen de Anionen. Düsse Ionen sind dœr elektrostaatsche Antogkraft an een bunden. Een Solt het enen fasten Aggregaattostand un is een kristallin Stoff, waarin de positive un negativen Ionen in een Kristallgitter in de Reeg brocht sind. De bekanntste Verbinnen ut disse Grupp is dat Kaaksolt, Natriumchlorid, (NaCl), dat in de Köök bruukt warrt, üm Smack an’t Eten to kriegen. 

## Soltsorten
De Chemie underschhed twee Sorten Solt:

* Orgaansche Solten: De Süürrest-Ion is afkümstig van ene organsich Süür, so as Solt uut Carbonsüür (Carboxylaatsolte) oder Phenolaten. Ook Zyklopentadieen kann as Süür upkomen. To de Gruppe van orgaanschen Solten tellt ook: Acetaten, Acrylaten, Ascorbaten, Barbituraten, Benzoaten, Zitraten, Formiaten, Fumaraten, Malonaten, Naftenaten, Oxalaten, Palmitaten, Picolinaten, Stearaten, Tartraten en Xanthaten.
* Anorgansche Solten: Dat Süürrestion bild hier een Sort Halogeen, Metall, Nichmetall, inklisive Kœlenstoff. To de Gruppe van orgaanschen Solten tellt ook: Aluminaten, Antimonaten, Antimoniden, Arsenaten, Arseniden, Arsenieten, Boraten, Bromaten, Bromiden, Karbonaten, Chloraten, Chloriden, Chromaten un Dichromaten, Cyanaten, Cyaniden, Ferraten, Fluoriden, Phosphaten, Phosphiden, Phosfpheten, Germanaten, Jodaten, Jodiden, Manganaten, Molybdaten, Niobaten, Nitraten, Nitriden, Nitriten, Permanganaten, Selenaten, Selenieten, Sulfaten, Sulfiden, Sulfieten, Technetaten, Thiocyanaten, Vanadaten en Wolframaten. Ene grote Antaal mang düsse Süürresten find sik in Mineralien 

## Maak van Solten
Een Solt kann een up verscheden Wisen maken:

* Indem dat een Metall med ene Süre reageert. Een Bispeel sind Isen, dat med Soltsüre reageert un Isen(II)-chlorid bild. Bi de Reaktschoon bild sik ook Waterstoffgas:
: \mathrm{Fe\ +\ 2\ HCl\ \longrightarrow\ FeCl_2\ +\ H_2}
* Indem dat een Metall un een Nichmetall reageert: Een Bispeel sind Isen, dat med Chloorgas reageert un Isen(III)-chlorid bild:
: \mathrm{2\ Fe\ +\ 3\ Cl_2\ \longrightarrow\ 2\ FeCl_3}
* Indem dat een Metall un Nichmetalloxid reageert. Een Bispeel is da Natriumsulfaat, dat sik Sweveltrioxid un Matriumoxid bild:
: \mathrm{Na_2O\ +\ SO_3\ \longrightarrow\ Na_2SO_4}
* Dœr Metathesereaktschonen, wo sik een slecht uplöösbaar Solt enen Nedderslag bild (hier unner Sülverbromid):
: \mathrm{NaBr\ +\ AgNO_3\ \longrightarrow\ AgBr \downarrow\ +\ NaNO_3}

## Nawise
Süür

Een **Süür** is in de Chemie een Stoff, de suur is, wenn he in't Water kümmt.

Na Johannes Nicolaus Brønsted is dat so, dat de Süür H+-Ionens, wat blots Protonens sünd, afgifft. Un twors an een Base. Dat is denn Water, wenn dat dor is. 
To'n Bispeel de Soltsüür:

:HCL + H2O ⇒ Cl- + H3O+ 

Dat H3O+ is dat Oxonium-Ion, un dat mookt denn, dat de Lösung suur is.

Anner Süüren sünd
* Swefelsüür H2SO4 
* Kohlensüür H2CO3 
* Phosphorsüür H3PO4
Stettin

**Stettin**, (poolsch *Szczecin*, latiensch: *Stetinum*) is en wichtigen Haven in Polen an de Oder mit 398.255 Inwahners (Stand: 31. Dezember 2020) up een Flach van 301,30 km². Stettin is Hööftstadt vun Achterpommern.

## Historie

All för dat 8. Johrhunnert is een slaawisch Siedlung up een Bült böverhalv van dat linke Ufer van de Odermünn in dat Stettiner Haff nahwiest wurrn. Later henn is Stettin een wichtig Hansestadt wesen.

## Attrakschonen

Attrakschonen sünd de Hakenterrassen (Wały Chrobrego), de Petri-Pauli-Kark un de Jakobskathedraal. Stadtanlaag is na franzöösch Vörbild.

## Lüüd ut disse Stadt
* Alfred Döblin, düütsch Dokter un Schriever
* Manfred Stolpe, düütsch Politiker
* Henning Venske, düütsch Schauspeler un Schriever
Schapp

Dat **Schapp** (pl. Schäpp oder Schappen) is en Stück Huusraat, dat jedeen bruken deit. Tomehrst is dat een Kassen ut Holt, mit Döören an de Vöörsiet, öftens sün see to’n Afsluten. Inwennig is’n Schapp mennigmal updeelt mit to’n Bispeel Boorden, Schuven, Klederstang usw. 

Jenadem wat dor nin höört, oder wo dat steiht, gifft dat ünnerscheidlik oder besünnere Schappen:

* Kökenschapp in de Köök,
* Kiekschapp, för dat Feernkieken,
* Tüüchschapp, wo ok dat Schapptüüch binnen is,
*Böökerschapp, wo de Bööker binn sünd,
*Schohschapp, för de Schoh,
* Geldschapp, wo dat Geld binnen is. Wenn dat besünners sekert is, warrt ok vun den Tresor oder dat Tresorschapp snackt.
School

**Scholen**, dat sünd Institutschonen to'n Lehren. Do sünd de Schoolmeesters, Persepters un Professers un de Schölers un Studenten. Un de Schoolmeesters, Persepters und Professers bringt de Schölers un Studenten wat bi. 

Dat gifft 'n Barg ünnerscheedliche Scholen. 
* De Grunnschool. Do lehrt de Kinner dat Lesen un Schrieven un Reken un al wat vun de Welt (tomeist vun Klass 1 bit Klass 4). 
* De Hauptschool. Fangt tomeist mit Klass 5 an un geiht bit 9 oder 10. Een Fremdspraak, tomeist Ingelsch. Afslutt is de Hauptschoolafslutt (un deelwies ok de Middlere Riep).
* De Realschool. Fangt tomeist mit Klass 5 an un geiht bit Klass 10. Fremdspraken sünd tomeist Ingelsch un Franzöösch. Afslutt is mit de Middlere Riep.
* Dat Gymnasium, ok *hoge School* nöömt. Twee bit dree (oder veer) Fremdsspraken. Do warrt Ingelsch, Latinsch, Franzöösch, Spaansch, Russch un Italiensch lehrt. Geiht tomeist vun Klass 5 bit 12 oder 13. De Afslutt is dat Abitur. Domit kann een op jede Hoochschool gahn.
** De Fackoberschool. Do gifft et dat Fackabitur. Fangt bi Klass 11 an un geiht bit Klass 12.
** Dat Weertschopsgymnasium. Is en Fackoberschool för Weertschop. Fangt bi Klass 11 an.
** De Hannelsschool. Do geiht dat üm de Weertschop.
** De Beroopsschool. Is tomeist blangen de Lehr.
* De Hoochscholen
** De Universität. Do kann een meist allens studeern. Afslutt is de Magister, dat Diplom un dat Staatsexamen. Kümmt darop an, wat een studeert. An de Uni kann een ok den Dokter maken. Dat heet *promoveern*.  
** De Fackhoochschool. Afslutt is dat FH-Diplom. 
Annere Scholen
* De Danzschool. Do kann een dat Danzen leern. 
* De Boomschool. Do ward kene Kinners groot tagen, man Bööm.

Vun de Lehrers
* De Schoolmeester(sch) is de Lehrer oder Lehrersch an de Grundschool, an de Hauptschool, de Gesamtschool un de Realschool.
* De Persepter un de Perseptersch sünd de Lehrers an de hogen Scholen.
* De Professer un de Professersch sünd de Lehrers an de Hoochscholen.

## Weblenken

* Rechtliche Grundlagen för Plattdüütsch in de School (hoochdüütsch)
Swerin

**Swerin** () is de Landshööftstadt vun dat Bundsland Mekelnborg-Vörpommern, in den Noorden vun Düütschland. Mit ehr 95.818 Inwahners (1. Januar 2019) is se de lüttste Landshööftstadt in Düütschland.

## Historie

De Stadt wörr 1012/18 dat eerste Maal nöömt. Se warrt to de Tiet *Zuarina* schreven un 1170 *Zuerin, Zwerin*. Dat kummt vun polabisch *zvěŕ*, Beest + Suffix (-in), *zvěŕin* Haag för wille Beester oder ok Gestüt. Villicht hett dat aver ok mit den slaavschen Gott Svarog to kriegen (*Swarzyn - Svarog sien Oort*). Düütsch worrn is de Oort 1160 ünner den Hertog vun de Welfen, Hinnerk de Lööw. Vun 1167 an seet in Swerin een Graaf, *Gunzelin*. 1358 is Gunzelin sien Familie utstorven un de Stadt güng an dat Hertogdom Meckelborg. Vun dat 15. Johrhunnert an bet 1918 leven in Swerin de Hertög vun Meckelborg-Swerin. Blots vun 1763 bet 1837 hebbt de Hertög in Ludwigslust seten. Swerin weer ok Seet vun en Amt, ut dat se 1935 den Landkreis Swerin maakt hebbt, den se bi de Kreisreform 1994 aver wedder oplööst hebbt. Sietdem is Swerin kreisfre’e Stadt. Na 1918 weer Swerin Hööftstadt vun den Freestaat Meckelborg-Swerin un na den Tweten Weltkrieg is de Stadt Sitt vun dat Land Meckelborg worrn, to dat denn al de Westdeel vun Pommern höör. Nadem se 1952 in de Düütsche Demokraatsche Republiek de Länner oplööst harrn, weer Swerin Bezirkshööftstadt vun den Bezirk Swerin. 1990 denn hebbt se Swerin to de Landshööftstadt vun dat Bundsland Mekelborg-Vörpommern maakt.

## Laag

53° 38' N , 11° 25 'O  
in't westlich Mekelborg-Vörpommern;
söben Seen: Sweriner See, Heidensee, Teigelsee, Medeweger See, Lankower See, Osdörper See, Fauler See

## Daten
Swerin hett 95.818 Inwahners (1. Januar 2018), dat maakt 734 Inwahners op den Quadratkilometer. Na 1972 hett Swerin sogaar över 100.000 Inwahners hatt, man nu is dat nich mehr so veel.
Dat Auto-Kennteken is SN.

## Industrie
Een Broeree un de Nahrungsmiddelindustrie sünd bannig wichtig för de Stadt Swerin.

## Attrakschonen
* Dat Slott mit en ollen Goorn,
* Staatlich Museum Swerin,
* Mekenlborgisch Staatstheater Swerin,
* de Fernsehtoorn,
* dat Sleswig Holsteen-Huus,
* dat Technisch Museum,
* de Doom,
* de Zoo,
* de Witte Flott

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
Sassenspegel

De **Sassenspegel** is dat opschreven sassische Recht.

De Sassenspegel is vun den sassischen Ridder Eike vun Repgow üm dat Johr 1225 opschreven worrn. He hett dor dat Recht opschreven, wat in dat Sassenland güllig ween is un wat bit darhen dör Vertelln wiedergewen worrn is. He hett dat op Middelnedderdüütsch opschreven un dat kreeg denn Gülligkeet in grote Dele vun Europa bit na Polen, Russland un Ungarn hen.

In Preußen harr de Sassenspegel Gülligkeit bit 1794, as dat Allgemeen Landrecht Gülligkeet kreeg. In Anhalt un Döringen weer de Sassenspegel bit 1900 de Grunnlaag vun Recht un Gesetz.

De Sassenspegel is vun dat Landrecht un dat Lehnsrecht. 
* Dat Landrecht is dat Recht vun de fri'en Lü, ok de Buurn. Dat is vun Grunnstückssaken, Arven, de Ehe, Naverschapssaken, Strafsaken un woans dat bi Gericht togeiht. Is also tohoop, wat wi hüüt as Zivilrecht, Strafrecht un Gerichtsverfahrensrecht kennt. 
* Dat Lehnsrecht beschrifft, woans dat in dat Lann togeiht, wat de Stänn angeiht. Vun den Keunig över de Försten bit na de Ridders. Dat weer dat, wat hüüt en Verfaat regeln deit. 

Hüüt hebbt wi noch Sprickwöör, de vun den Sassenspegel sünd, t.B.
* "De toeerst kümmt, de mahlt toeerst", wat heet, dat de, de toeerst bi een Möhl is, denn ok sien Korn toeerst mahlen kriggt.

## Literatur
der sassen speyghel, Sachsenspiegel- Recht - Alltag, Band 1 und 2, Oldenburg 1995,
ISBN 3-89598-240-7 / 241-5

## Weblenken

* Arbeidsgrupp Nedderdüütsch för Sleswig-Holsteen över den Sassenspegel (plattdüütsch)
* Die Dresdner Bilderhandschrift des Sachsenspiegels (hoochdüütsch)
* De Heidelberger Sassenspegel in’t Nett (hoochdüütsch)
Skandinavien

**Skandinavien** is de tosamenfaten Woort för de Länner Sweden, Norwegen un Däänmark. Skandinavien un dat Baltikum tosamen sünd Noordeuropa.
Wichtigste Städer sünd Stockholm, Göteborg, Malmö, Oslo, Bargen un Kopenhagen.
Skandinavien gillt in Düütschland as Rebeet mit en goden Sozialstaat, gode Scholen un grote Gewerkschapen.
Steentiet

De **Steentiet** is de öllste Periode vun de Historie un heurt to de Oole Tiet. Vun wegen dat dat dor meisttiets keen opschreeven Texten vun gifft un de Lüüd dat Schrieven noch nich utklambüstert harrn, warrt de Tiet ok to de Vörhistorie tellt.

De Steentiet deelt wi in 
* de Olle Steentiet (2,4 Mio v. Chr. - 10.000 v. Chr.)
* de middlere Steentiet (10.000 v. Chr. - 5.000 v. Chr.)
* de Ne’e Steentiet, ok Jungsteentiet (5.000 v. Chr. - 3.000 v. Chr.)
* de Koppertiet (3.000 v. Chr. - 1.800 v. Chr.) - tominns welk vun de Historikers.

In de Steentiet weer Steen un Holt un Ledder sünners wichtig för Warktüüch to bosseln. Se is de längste Tiet in de Historie vun’n Minschen un de meesten Oorden vun Minschen hebbt in de Steentiet leevt. 

De Steentiet fung an, as de eerste Homo rudolfensis un Homo habilis ut Steen de ersten Warktüüch maakt hebbt, de för en sünnern Sinn dacht weern. Dat weer vör 2,4 Millionen Jahren.

De meesten Kulturtechniken, de wi hüüt noch kennt, hebbt de Menschen in de Steentiet rutklambüstert:
* Schippbu, Seefahrt, Fischfang,
* Kledaasch, Telt, Huus
* Füer un Kaaken
* Bueree un dat Holln vun Veehtüüch
* Architektuur un Mathematik
* Dodenkult un Religion
* Musik un anner Kunst

## Weble ken

* 
* http://www.swr.de/steinzeit/html/ZEIT.html (hoogdüütsch)
* Archäologie Online – ''ümfangriek Literatuurverteeknis'' (hoogdüütsch)
* ''JungsteinSite – mit Linkliste Neolithikum'' (engelsch)
* private Seite ''Basiswissen Steinzeit'' (hoogdüütsch)

* == Literatuur ==
* Almut Bick: *Die Steinzeit.* Theiss WissenKompakt, Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1996-6.
* Alexander Binsteiner: *Rätsel der Steinzeit zwischen Donau und Alpen.*(= Begleitband zur gleichnamigen Ausstellung / *Linzer archäologische Forschungen.* Band 41). Nordico-Museum, Linz 2011, ISBN 978-3-85484-440-2.
* Hansjürgen Müller-Beck: *Die Steinzeit.* C. H. Beck, Mönken 2004, ISBN 3-406-47719-4.
* Ernst Probst: *Deutschland in der Steinzeit. Jäger, Fischer und Bauern zwischen Nordseeküste und Alpenraum.* C. Bertelsmann, Mönken 1991, ISBN 3-570-02669-8.
* Jared Diamond: *Der dritte Schimpanse.* Fischer, Frankfort an’n Main 1994, ISBN 3-596-17215-2.
* Marshall Sahlins: *Stone Age Economics.* Aldine de Gruyter, New York 1972, ISBN 0-202-01098-8.
* Friedemann Schrenk: *Die Frühzeit des Menschen.* C. H. Beck, Mönken 2003, ISBN 3-406-48030-6.
* Friedemann Schrenk, Timothy G. Brommage: *Adams Eltern. Expeditionen in die Welt der Frühmenschen.* C. H. Beck, Mönken 2002, ISBN 3-406-48615-0.
Theater

en **Theater** oder **Theoter** is en ole Kultursaak un en Vergneugen togliek. Dat Speel heet Theoter un dat Huus, wo Theoter speelt warrt, ok. Gifft ok de Utdrück Speeldeel, Speelkoppel un Theatergrupp för Lüüd, de Theaterstücken spelen doot.

## Historie
Wokeen dat anfungen hett, Theoter to spelen, dat weet wi nich. Man de olen Greken harrn dat to richtige Theoters bröcht. Ut de Tied (so wat bi 500 vör Christus) sünd ok de eersten opschreven Theoterstücken. Weern to’n Bispeel vun Euripides un Aristophanes. In de Römertied weern dat denn to’n Bispill Plautus un Terentius.

In dat Medeloller güng dat denn ok in den Norden los. Dor güng dat in all Spelen üm den Gloven. Vun Christi Geburt un vun sien Lieden un Starven. In de plattdüütschen Rebeden weern de Speel’ op plattdüütsch, to’n Bispill dat Redentiner Oosterspeel ut dat Johr 1464. 

Obers denn geev dat ok wat to’n Högen. Weern meist Theoterspelers, de in de Lannen rümfohrt sünd. Dor keem uns plattdüütschet Vulkstheoter vun af.

So mit Lessing un anner güng dat denn mit orig Theoter los. 1678 geev dat dat eerste Opernhuus in Hamborg. 1765 harr Conrad Ernst Ackermann dat Comödienhaus opmaakt. Dor güng Lessing denn hen un schreev dor ok siene Hamborger Dramaturgie. 

1841 wöör dat St. Pauli Theoter opmaakt, wat dat öllste Theoter vun Hamborg is, un dat gifft dat vandaag noch.

## Oorten
Dat gifft ’n Slag ünnerscheedliche Oorten vun Stücken.
* Snackttheoter, wo tomeist snackt warrt un blots af un an wat sungen.
** Tragödie, wat trurig is, to’n Bispill *[[Hans Brüggemann]]* vun Hans Ehrke.
** Drama, wat spannend sien schall un ok nich jümmers lustig.
** Komödie, wat to’n Högen is, obers ok mol eernst.
** Lustspeel, wat reinweg to’n Smuustern un Lachen is.
* Musiktheoter, wo dat mehr üm de Musik geiht un nich so üm dat Snacken
** Oper, mol eernst un mol lustig
** komische Oper, de is reinweg to’n Högen. To’n Bispill de Brutschuss vun Karl Maria von Weber.
** Operette, dat is ’n Komödie mit Musik
** Musical, is lieksterwelt as en Operett, bloots mit modernere Slagers.

## Weblenken

* Theaterkompass (hoogdüütsch)
* Deutscher Bühnenverein, Berufe am Theater  (hoogdüütsch)
* Theaterportal: Spielplaans för düütschsprakige Theaters
* Digitale Bibliotheek historische Theaterliteratuur  (hoogdüütsch)
Tschechien

**Tschechien** (*Tschech’sche Republiek*') is en Republik, de in ’n Zentrum vun Europa liggt. Navers sünd de Slowakei, Polen, Düütschland un Öösterriek. De Hööftstadt is Prag. Dat Land hett ruchweg 10,5 Millionen Inwahners.

## Spraken
Amtsspraak is Tschech’sch.

## Geografie

## Staat
De Verfaten is demokraatsch. Tschechien un de Slowakei weren bit 1993 tohoop de „Tschechoslowakei“. De Staat is 1918 vun Tomáš Garrigue Masaryk gründt worrn.

## Städer
* Prag
* Brünn
* Pilsen
* Budweis
* Ostrau
* Hawiřau
Törkie

De **Törkie** is en Republiek, wat in'n Süüdoosten vun Europa un in Vörderasien liggt (Anatolien). Dor leevt hüdigendags (2006) 70.413.958 Inwahners up 779.452 km². Dat sünd 88,25 Inwahners/km². Navers sünd Bulgarien, Grekenland, Georgien, Armenien, Iran, Irak, Syrien un över de Middellannsche See ok Zypern. De Hööftstadt is Ankara. Staatspräsident is Recep Tayyip Erdoğan.

## Spraken

Amtsspraak is Törksch. Dat gifft en groote kurdsche Minnerheit in'n Oosten. Babenhen gifft dat noch een lüttje Minnerheit vun üm un bi 40.000 Armeniers in dat ganze Land, besunners in Istanbul. Bit to den groten Völkermoord 1915 harrn mehr as twee Millionen Armeniers in dat dormalige osmaansche Riek leevt.

## Geographie

De Törkie ward vun Bargen präägt.

## Staat
De Törkei is een Präsidiale Republik. 
De Verfaten is demokraatsch. Staatspräsident is siet 28. August 2014 Recep Tayyip Erdoğan. De Republik Törkie is grünnt wurrn an'n 29. Oktober 1923. Vörgänger weer dat Osmaansche Riek. Den sien Anfäng liggt in dat Johr 1299.

## Städer

*Istanbul
*Akhisar
*Ankara
* İzmir
* Antalya
* Adana
*Edirne
*Iskenderun
* Bursa
* Van
* Izmit
* Kars
* Gaziantep
* Konya
* Kayseri
* Diyarbakir
* Mersin
* Eskisehir
* Samsun
*Sanliurfa
*Malatya
*Kahramanmaraş
*Erzurum

## Kiek ok bi
* Osmaansch Riek
Huuszeeg

De **Huuszeeg**, meest alleen **Zeeg/Zege** heten, westf. ook **Ziëge**, **Ziege** oder **Zegge**, westmönsterl. **Zigge** oder **Geit**, suurländsch ook **Geutze**, höört to dat Veehtüch. De Oort heet wetenschaplich *Capra aegagrus hircus*. De Zeeg warrt besünners för de Melk, Vleesch, Hoor un Fell holen. Dat Heken vun de Zeeg heet *Buck*, dat Seken *Zick* oder *Zibb* un de Jung *Lamm*. 

Zegen givt dat as Huuszegen un Wildzegen, worbi de Huuszegen hüdigendags nich mehr so völ holen wurd. 

Vun wegen dat de Zeeg mehrst allens freet, besünners ok dröög Kruut, warrt se ok de „Koh vun den lütten Mann“ nöömt.

## Weblenken

* Ziegenlexikon (hoogdüütsch)

## Nawiese
Transsibirisch Isenbahn

}

|}
|}
De **Transsibirische Isenbahn**, Afkörten Transsib, de längste dörlöpen Iesenbahn op de Eer, is de Hööftverkehrsass vun Russland. De Transsib hett en Läng vun 9.288 km un löppt vun Moskau no Wladiwostok an'n Pazifik. Se wörr in'n Oktober 1916 fardigstellt. De dörlöpen Elektrifizierung wörr no 74 Johr an'n 25. Dezember 2002 afsloten. De Transsib is de wichtigste Weg för den Aftransport vun de Boddenschätz in Sibirien.

De wichtigste Städer an ehr Route sünd:
Moskau, Nischni Nowgorod, Kirow, Perm, Jekaterinburg, Omsk, Nowosibirsk, Krasnojarsk, Irkutsk, Chabarowsk un Wladiwostok. 

Gröttere Gewässer an ehr Route sünd de Wolga, Wjatka, Ischim, Irtysch, Ob, Jenissej, Baikalsee un Amur.

Vun de Transsibirische Iesenbahn tweegt vele Streken no Zentralasien, Astana, Taschkent, Aschgabad, China un de Mongolei (Ulan-Bator), Peking un de Baikal-Amur-Magistrale af.
Terror

**Terror** (v. lat.: *terror*) is dat systematische Angstmoken mittels Gewaltaktschonen. Faken steiht dat in Tosamenhang mit politische Telen. Kiek ok bi *[[Terrorismus]]*.

----
Döringen

**Döringen** oder **Thüringen** () is en düütsch Bundsland in’n Zentrum vun Düütschland. De Hööftstadt is Erfurt. Döringen warrt domineert vun’n Döringer Woold.

## Spraak
In Döringen warrt as överall in Düütschland veel de hoochdüütsche Standardspraak bruukt. Bi de traditionellen Dialekte warrt in Döringen vör allen dat middeldüütsche Döringsch spraken. In’n Süüdwesten warrt ok Oostfränksch snackt. De Rennsteig is dor de Spraakgrenz.

Ganz in’n Noorden vun Döringen, noorden Worbis, dor warrt en plattdüütschen Dialekt snackt, de to dat Oostfäälsche höört.

## Politik
Siet de Kreisreform an’n 1. Juli 1994 is Döringen in 17 Landkreise un söss kreisfre’e Städer indeelt. De sünd wedder in 992 Gemenen opdeelt, de aver faken in Verwaltensgemeenschoppen tosamenslaten sünd.

### Landkreise

# Landkreis Altenburger Land
# Landkreis Eichsfeld
# Landkreis Gotha
# Landkreis Greiz
# Landkreis Hildburghausen
# Ilm-Kreis
# Kyffhäuserkreis
# Landkreis Nordhausen
# Saale-Holzland-Kreis
# Saale-Orla-Kreis
# Landkreis Saalfeld-Rudolstadt
# Landkreis Schmalkalden-Meiningen
# Landkreis Sömmerda
# Landkreis Sonneberg
# Unstrut-Hainich-Kreis
# Wartburgkreis
# Landkreis Weimarer Land

### Kreisfre’e Städer
* Iesenack (EA) 
* Erfurt (EF)
* Gera (G)
* Jena (J)
* Suhl (SHL)
* Weimar (WE)

## Städer
* Erfurt
* Gera
* Jena
* Iesenack
* Weimar
* Gotha

## Literatur
* 
* Steffen Raßloff: *Mitteldeutsche Geschichte. Sachsen – Sachsen-Anhalt – Thüringen.* Leipzig 2016. Neuausgabe Markkleeberg 2019, ISBN 978-3-86729-240-5.
* Steffen Raßloff: *Geschichte Thüringens*. München 2010 (2. Auflage 2020), ISBN 978-3-406-74734-2.
* Steffen Raßloff: *Kleine Geschichte Thüringens*. Ilmenau 2017 (2. Auflage 2020), ISBN 978-3-95560-056-3.
* Reinhard Jonscher, Willy Schilling: *Kleine thüringische Geschichte. Vom Thüringer Reich bis 1990*. Jenzig-Verlag Köhler, Golmsdorf 2005, ISBN 3-910141-74-9.
* Steffen Raßloff: *Thüringen. Ein historischer Überblick.* Hrsg. von der Landeszentrale für politische Bildung Thüringen. Erfurt 2004 (3. Auflage 2015).
* Jürgen John: *Quellen zur Geschichte Thüringens*. Landeszentrale für politische Bildung, Erfurt 1997, ISBN 3-931426-14-9.
* Bernhard Post, Volker Wahl (Hrsg.): *Thüringen-Handbuch. Territorium, Verfassung, Parlament, Regierung und Verwaltung in Thüringen 1920 bis 1995*. Weimar 1999, ISBN 3-7400-0962-4.
* Frank Boblenz: *Abriß der Territorialgeschichte des preußischen Thüringen.* In: *Das preußische Thüringen. Abhandlungen zur Geschichte seiner Volksvertretungen* (=&nbsp;*Schriften zur Geschichte des Parlamentarismus in Thüringen.* Band 17). Rudolstadt 2001, ISBN 3-89807-020-4, S. 9–45.
* *[[Dehio-Handbuch]] der deutschen Kunstdenkmäler: Thüringen.* 2. Auflage, Deutscher Kunstverlag, Berlin/München 2003, ISBN 3-422-03095-6.
* Hans Müller: *Thüringen* (= *DuMont Kunstreiseführer*). Ostfildern 2005, ISBN 3-7701-3848-1.
* Nikolaus Huhn: *Thüringen in kleinen Schritten. Notizen vom Hörenden Fußmarsch*. Mitteldeutscher Verlag, Halle 2015, ISBN 978-3-95462-407-2.
* *Kulturelle Entdeckungen. Musikland Thüringen*. Hrsg. von der Sparkassen Kulturstiftung Hessen-Thüringen, Verlag Schnell & Steiner, Regensburg 2020, ISBN 978-3-7954-3502-8.
Ungarn

**Ungarn** (siet 2012 ok amtlich ungaarsch Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ], vörheramtlich Magyar Köztársaság, „Republiek Ungarn“), is en Binnenstaat in Middeleuropa, de to Grootdeel in dat Pannoonsch Becken liggt. Navers sünd Österriek, de Slowakei, de Ukraine, Rumänien, Serbien, Kroatien un Slowenien. 

Siet 1999 is Ungarn NATO-, siet den 1. Mai 2004 EU-Liddmaat. De Human Development Index tellt Ungarn to de bannig hooch entwickelt Staaten. De Hööftstadt is Budapest. In Ungarn leven 9.908.798 Inwahner (Stand: 2013) up en Rebeet vun 93.036 km².

## Spraken
Amtsspraak is Ungarsch.

## Geographie

## Staat
De Verfaten is demokraatsch.

## Städer

* Budapest
* Debrecen
* Győr
* Szeged
Ukraine

De **Ukraine** (Україна, Ukrajina) is en Republiek, de in’n Oosten vun Europa liggt. Up 603.700 km² leevt 46.958.740 Inwahners (1. Dezember 2005). Dorvun sünd 77,8% Ukrainers un 17,3 % Russen. Navers sünd Polen, de Slowakei, Ungarn, Rumänien, Moldawien, Russland, Wittrussland (Belarus) un de Swarte See. De Hööftstadt is Kiew.

## Spraken

Amtsspraak is Ukrainsch. Ok Russ’sch warrt veel snackt. In’t Westen warrt vör allens Ukrainsch snackt, in’n Oosten Russ’sch. In Kiew snackt de Lüü beidet. De Spraakensituatschoon in de Ukraine is een bannig wichtige politische Angelegenheit, de Regeering versöcht, de Russ’sche Spraak torücktodrängen, üm sik vun Russland aftokoppeln. In 80ern weer dat man annersrum. Denn weer dat verboden, Ukrainsch to snacken. Vundaag snackt de meisten olen Lüü Ukrainsch, de Lüü in’t mittlere Öller snackt mehr Russ’sch un de Lütten fangt wedder an mit Ukrainsch, wiel in de School blots Ukrainsch ünnerichtet wart.

## Geografie

De Ukraine streckt sik vun de Swarte See to de Karpaten. De gröttste Fluss is de Dnepr
(Dnipro).

## Staat

De Verfaten is demokraatsch. De Präsident vun den Staat is Wolodymyr Selenskyj, de Premierminister is Denys Schmyhal.

## Städer

* Kiew (Kyjiw)
* Odessa
* Lwiw
* Donezk
* Charkiw
* Sewastopol
* Tschornobyl
Link

**Link** (m., pl: Links), ook Henwies oder Verwies, ward ook op Ingelsch un Plattdüütsch Link naamt. In de Wikipedia kanns dormit op een anner Sied wiesen. 

To'n Bispill Plattdüütsch bringt di na de Sied över Plattdüütsch.
Usedom

**Usedom** is de tweetgröttste Insel vun Düütschland in Mekelnborg-Vörpommern. De Oostdeel höört to Polen (De Stadt Swienemünn).
Annere Städer sünd Ahlbeck, Heringsdörp, Bansin, Zinnowitz un de Stadt Usedom.

Dat Eiland is 445 km² groot un dor leeven 76.500 Inwahner.

## Weblinks

* Offizielle touristische Informationssiet van de Insel Usedom (Usedom Tourismus GmbH)
Vatikaanstad

De **Vatikaanstad** is dat lüttkeste Land up de Eer. Dat is en Monarkie mit den Paapst as Monark, wat in’n Süüden vun Europa midden in’ne Stadt Rom liggt. Vatikan heet ook „Karkstaat“. In’n Vatikan is de gröttste Kark up de Eer - de Pedersdom.

## Spraken
Amtsspraak is Latiensch. De (knapp 1000) Inwahners snackt Italiensch.
Veehtüch

----
Ünner **Veehtüch** (dat, n.) verstaht wie 
# de Beester allgemeen
# de Beester, de in de Bueree trocken warrn.

Dat sünd besünners
# dat Rindveeh, dat is de Kauh, de Oss un de Bulle. De ward för 
## de Melkwertschap
## dat Slachten
## to'n Trecken (fröger) bruukt.
# dat Swien
# dat Schaap
# de Huuszeeg
# dat Peerd

In de Landwertschap warrn ook Vaagels trocken, so as 
* dat Hohn
* de Goos
* de Aant
* de Puter
Vakuum

Een **Vakuum** is Nix. Dat is lerrig. Tominns in de theoretische Physik. 

Wenn dat üm dat Praktische geiht, denn sünd in een Vakuum denn doch 'n poor Atomens binnen. Obers gor nich veel. Vakuum gifft dat t.B. 
* in den Weltruum
* in een Thermoskann
* in een Thermometer över de Flüssigkeet

Technisch ward Vakuum to 'n Bispeel insett för
* dat Mooken vun friesdröögten Koffie ut normalen Koffie
* to 'n Afsuugen vun Saaken
Vagels

En **Vagel** , pl. Vagels (lat. *Aves*) is en Deert, wat Flünken hett. De Vagels sünd en Klass vun de Warveldeerter. Op Latiensch heet se *Aves*. Vagels hebbt Feddern un warm Blood. Dat Hart hett veer Kamern. De Wetenschop vun de Vagels heet Ornithologie oder Vagelkunne. 

De Vagels leggt Eier. Dor kaamt de Lütten rut, de weert Küken nömmt. Tomeist kümmert sik de Vagels üm de Lütten. Se boot toeerst en Nest, wo se de Eier rinleggt. Denn sitt se op de Eier un hoolt se warm, dat is dat Bröden. Wenn de Lütten denn rutslüppt, denn kann dat angahn, dat se glieks teemlich sülvststännig sünd. Dat sünd de Nestflüchters. Ellers sünd se naakt un bloot un mööt mehr vun de Öllern betüdert warrn. Denn sünd dat Nettsitters. 

De lüttsten Vagels, dat sünd de Kolibris in Süüdamerika. In Middeleuropa sünd de Sommer- un Wintergoldhahn de lüttsten Vagels. De gröttste Vagel is de Afrikaansche Struuß. De gröttste, de flegen kann, dat is de Kondor in de Anden in Süüdamerika.

Nich all de Vagels köönt noch flegen. De Pinguinen sünd goot in’t Swemmen, aver flegen köönt se nich. Un de Kiwi ut Niegseeland kann ok blots lopen.

Vagels warrt ok in de Bueree trocken. Dat sünd sünners

* dat Hohn
* de Goos
* de Aant
* de Puter

## Systematik
De Vagels warrt in twee Ünnerklassen indeelt: 
* Ooltkeevvagels (*Palaeognathae*) mit bloots en poor Oorn: de Loopvagels (*Struthioniformes*, so as Struuß, Nandu un Emu), un de Stüüthöhner
* Neekeevvagels: all de annern Vagels.

## Kiek ok bi
* List vun Vagels, mit verscheden plattdüütsche Vagelnaams

## Literatur
* William Geoffrey Arnott: *Birds in the ancient world from A to Z*. ‪Routledge, London/New York 2007. – Rez. von Roberto Batisti in: *Eikasmós* 19, 2008, 517-519, (online).
* Einhard Bezzel, Roland Prinzinger: *Ornithologie*. Eugen Ulmer, Stuttgart 1990, ISBN 3-8252-8051-9.
* Colin Harrison: *Jungvögel, Eier und Nester der Vögel Europas, Nordafrikas und des Mittleren Ostens*. AULA, Wiebelsheim 2004, ISBN 3-89104-685-5.
* Christoph Moning, Thomas Griesohn-Pflieger, Michael Horn: *Grundkurs Vogelbestimmung. Eine Einführung zur Beobachtung und Bestimmung unserer heimischen Vögel*. 2. Oplaag. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2013, ISBN 978-3-494-01535-4.
* Detlef Singer: *Die Vögel Mitteleuropas. Kosmos Naturführer*. Franckh Verlag, Stuttgart 1988, ISBN 3-440-05906-5.
* Lars Svensson: *[[Der Kosmos Vogelführer|Der neue Kosmos Vogelführer: Alle Arten Europas, Nordafrikas und Vorderasiens]].* Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 978-3-440-07720-7.
Vilnius

**Vilnius** (russ’sch *Wilna*, poolsch *Wilno*, jiddsch, plattdüütsch *Wilne*) is de Hööftstadt vun Litauen in’t Oosten vun’t Land, nich wiet vun Wittrussland. Wilne hett ’ne schöne Oldstadt mit lütte Twieten un ’ne Stoolkark (Katedraal). In Wilne leevt 541.600 Lüüd' (Stand 2003).
Wikipedia

**Wikipedia** is en free Nakieksel, wo elkeen an mitwarken kann. Elkeen kann glieks en Artikel schrieven oder ok en Artikel, den dat al gifft, verbetern. Wikipedia kümmt vun dat hawaiische Woord *wiki*, wat op plattdüütsch **gau** heet. Un pedia kümmt vun *encyclopedia*, wat Nakieksel op Ingelsch is. De Inholt steiht ünner de Lizenz GNU-FDL.

## Historie

Wikipedia is de Opfolger vun Nupedia. Jimmy Wales harr Nupedia 2000 grünnt un wull dormit en Nakieksel opboon, dat elkeen kostenlos bruken kunn. Freewillige schullen de Artikels schrieven un dorför wull he Experten ranhalen, de Artikels ut jemehr Fackrebeet schrieven schullen. Aver för dat Projekt weer dat en groot Problem ok noog Lüüd rantokriegen. Nupedia keem eenfach nich in’e Pötte. Dorvun hebbt an’n 15. Januar 2001 Jimmy Wales un Larry Sanger Wikipedia opmaakt. Bi Wikipedia schullen ok Lüüd schrieven, de kene Facklüüd sünd. Wat denn bi Wikipedia schreven warrt, schullen de Facklüüd op Nupedia dörkieken un wenn allens richtig weer, denn schull dat op Nupedia rinstellt warrn. Aver Wikipedia harr nu so’n Spood, dat Nupedia dor gor nicht achterher kamen kunn. Wikipedia alleen dee veel beter lopen. Nupedia is denn en Stoot later opgeven worrn. Vun Wikipedia harr dat toeerst blot en engelsche Utgaav geven. Na’n Tiet eerst kemen denn en hoochdüütsche un en katalaansche Utgaav dorto. Un mit de Tiet jümmer mehr Spraken. De plattdüütsche Utgaav gifft dat siet April 2003.

## Weblenken

* Portal vun Wikipedia.org mit Lenken na de enkelten Spraakutgaven (vele Spraken)
Wittrussland

**Wittrussland** (ok **Belarus**) is en Republiek, de in’n Oosten vun Europa liggt. Navers sünd Polen, Litauen, Lettland, Russland un de Ukraine. De Hööftstadt is Minsk. In dat Land leevt bi 9.489.000 Inwahners (Okt. 2009). 

## Spraken

Amtsspraak is Wittruss’sch, in lütte Delen ok Russ’sch, Poolsch un Ukrainsch.

## Geographie

De gröttste Fluss is de Dnepr. Wiete Delen liedt ünner de Reakterkatastrooph vun Tschernobyl in de Ukraine.

## Staat
Diktatuur

## Städer

* Minsk
* Gomel
* Wizebsk
Werser

De **Werser** () is en Stroom in Noorddüütschland.

:„Wo Werra un Fulda kaamt tosamen,
:mööt se büten ehren Namen
:un weert van dar af Werser nöömt,
:bit se in de Noordsee ströömt.“

De Werra kummt ut den Thüringer Wald un de Fulda ut de Rhöön. Van Hannobersch-Münnen af an, wo de beiden  tosamenfleet, is de Werser 450 km lang. Se flütt van Hannobersch-Münnen toeerst na Noorden un denn in westen Richtung dör dat Werserbargland. De wichtigsten Städer an den Stroom sünd Höxter, Holtsminne, Hameln un Rinteln. Na den Dörbrook dör de Porta Westfalica dicht bi Minden ströömt de Werser dör dat Deepland vörbi an Nienborg und de Haaien in noorn Richtung na de Münnen van de Aller to un denn na Noordwesten dör Bremen. 

In de brede Unnerwerser is tweemaal an’n Dag de Tiede to marken. Dat Water loppt sess Stunnen lang up un darna sess Stunnen wedder af. In de Tiet twüschen uplopen un aflopen Water, sett sik veel Schlick un Sand af, so dat dat Fahrwater stännig utbaggert weern mutt, dat de Scheep bit na Bremen kamen köönt.

Fröher weer de Unnerwerser stark versandt un överall behinnern grote Sandplaten de Schippfahrt. Ut dissen Grund grünn Börgermester Johann Smidt 1827 an de Wersermünne de Stadt Bremerhoben. In de Tiet van 1887 bit 1894 kreeg de Waterbomester Ludwig Franzius den Updrag, de Unnerwerser so to korrigeern, dat de Sandbänk to’n groten Deel verswunnen, dat Fahrwater so verleggt weern kunn un bit to teihn Meter deep weer. Na de Werserkorrektschoon kunnen ok wedder grötere Scheep bit na Bremen fahren.

Wichtige Havens an de Unnerwerser sünd Noornham, Braak un Elsfleth.
Bi Elsfleth münnt de Hunte in de Werser. Dör de Hunte un den Küstenkanaal is de Werser mit dat Ruhrrebeet verbunnen.
Warschau

**Warschau** (poolsch *Warszawa*) is de Hööftstadt vun Polen un een vun de politische un weertschopliche Zentren vun Middeleuropa. Warschau liggt an de Wießel in de Woiwodschop (Provinz) Masowien un hett 1,7 (2013) Millionen Inwahners (mit Agglomeratschoon bi 2,9 Millionen).

## Historie
1241 warrt Warschau dat eerste Maal erwähnt. Vun 1596 an weer dat Hööftstadt vun dat Königriek Polen-Litauen, för dat dat zentraler legen weer as Krakau, wat bet dorhen Hööftstadt wesen is. 

In'n dörtigjohrigen Orlog wörr Warschau vun de Sweden platt maakt. Na de twete Updeelung vun Polen weer Warschau vun Preußen besett. In de napoleonische Tiet is Warschau Seet vun en Hertogdom mit de sülm Naam wesen, bevör dat 1815 Hööftstadt vun'n russ'schen Satellitenstaat Kongresspolen wörr. 

In'n Eersten Weltorlog Besetzung dör düütsche Truppen, siet 1918 Hööftstadt vun dat wedder unafhängige Polen. Achter de Regeren vun Präsident Pilsudski sünd 1939 wedder düütsche Truppen inmorscheert (Tweet Weltorlog). In düsse Tiet sünd mindst 300.000 jüüdsche Börgers vun Warschau deporteert un ermordt worrn. 1943 un 1944 hebbt de Inwahners revolteert (dormang en Revolt vun de jüüdschen Börgers in'n Ghetto). In'n Verloop vun de tweete Revolt 1944, as sowjetsche Truppen op't annere Wießelöver tosehn hebbt, ahn intogriepen, wörr de Ole Stadt vun Warschau zerstört.

Achter den Tweten Weltorlog is de ole Stadt vun 1946 an in en as historisch beacht Meesterstück wedder opbaut worrn (Weltkulturarv vun de UNESCO).

## Attrakschonen
Kathedrale St. Johann, Slott (1680-92), Sigismundssüül (1643/44, Landmark vun de Stadt), verschillige Paläste (Gninski-Palast, Lazienkipalast mit -park, Belvederepalast, Wilanowpalast).
En anner dominant Bo in't Zentrum is dat vun de Sowjets opbaute „Kulturzentrum“ in'n Zuckerbäckerbaustil.

## Administrative Indeelung

* Warszawa-Centrum
* Warszawa-Białołęka
* Warszawa-Targówek
* Warszawa-Rembertów
* Warszawa-Wawer
* Warszawa-Wilanów
* Warszawa-Ursynów
* Warszawa-Włochy
* Warszawa-Ursus
* Warszawa-Bemowo
* Warszawa-Bielany
* Warszawa-Wesoła
* Warszawa-Praga

## Weblenken
Waterstoff

De **Waterstoff** is dat lichteste Element in de Chemie un warrt mit dat Atomteken **H** (vun dat latiensch *Hydrogenium* – *Watermaker*) afkört. In dat Periodensystem steiht de Waterstoff ganz baven links an de eersten Steed. Waterstoff is dat Element, dat in dat Universum an fakensten vörkummt, man in de Eerdkrust is dorvun nix to finnen. Tomeist hett Waterstoff blots een Proton in’n Atomkarn. Denn warrt dat ok as **Protium** betekend. Man dat gifft ok noch annere Isotopen.

Ünner Normalbedingen, de normalerwies op de Eer herrschen doot, kummt Waterstoff nich atomar för, man blots as dimerisierte Form as H2-Molekülen, wat denn en Gas ahn röök un Klöör is. An sik tellt Waterstoff to de cheemsch Serie vun de Nichtmetallen. Üm Waterstoff to kondenseeren, mutt dat bannig koolt maakt warrn. Fasten Waterstoff hett denn aver doch mehr de Egenschoppen vun de Metallen.

* Ordnungstall: 1
* Masse: 1,00794 

Kümmt elementar vör as Moleküle mit de Formel H2. Dat is dat lichteste Gas. Dorüm harrn se de Zeppelinen un Ballons dormit vull mookt. Egenschoppen vun den elementaren Waterstoff:
* Smöltpunkt: 14,01 K (bi Normaldruck)
* Kaakpunkt: 20,28 K (bi Normaldruck)
* Dicht: 0,0899 kg/m³

Waterstoff reageert mit Suerstoff to Water, wat dat Oxid vun den Waterstoff is:

2\ H_2 + O_2 \rightarrow 2\ H_2 O

## Literatuur
**Chemie**

* Erwin Riedel: *Anorganische Chemie*. de Gruyter, Berlin 2002, ISBN 3-11-017439-1.
* A. F. Holleman, E. Wiberg, N. Wiberg: *Lehrbuch der Anorganischen Chemie.* 102. Oplaag. Walter de Gruyter, Berlin 2007, , S. 259–296.
* Harry H. Binder: *Lexikon der chemischen Elemente – das Periodensystem in Fakten, Zahlen und Daten.* S. Hirzel Verlag, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3.

**Technik**

* Peter Kurzweil: *Brennstoffzellentechnik.* 1. Oplaag. Vieweg Verlag, Wiesbaden 2003, ISBN 3-528-03965-5.
* Udo Schelling: *Brennstoffzellen.* In: Richard Zahoransky (Ruutgever): *Energietechnik.* 5., überarb. u. erw. Oplaag. Vieweg+Teubner Verlag, Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-8348-1207-0, S. 203ff.
* Helmut Eichlseder, Manfred Klell: *Wasserstoff in der Fahrzeugtechnik.* 1. Oplaag. Vieweg+Teubner Verlag, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-8348-0478-5.
* Rex A. Ewing: *Hydrogen – A Journey Into a World of Hydrogen Energy and Fuel Cells.* Pixyjack Press, Masonville CO 2004, ISBN 0-9658098-6-2.

**Annerwat**

* Hoimar von Ditfurth: *Im Anfang war der Wasserstoff.* dtv, München 2002, ISBN 3-423-33015-5.

## Weblinks

* Ene Waterstoff- un Deuterium-Spektraalröhr Bedriev mit 1,8&nbsp;kV, 18&nbsp;mA un ene Frequenz vun 35&nbsp;kHz.
Water

**Water** (dat, n., pl. Waters) is een chemischen Stoff ut Waterstoff un Suerstoff. 

De Formel is **H<sub>2</sub>O**. Dat bedüüd, dat twee Atoms Waterstoff mit een Atom Suerstoff tohoopknütt sünd.

Fastet Water (friesen Water) warrt Ies naamt. Gasförmig Water heet Waterdamp. Water friest bi 0&nbsp;°C un kaakt bi 100&nbsp;°C. 

Water is de Grunnlaag för dat Leven. De Minsch, to’n Bispill, hett över 65 Perzent Water in sik. 

Twee von dree Delen vun de Eer sünd mit Water bedeckt. Besünners in de Ozeanen un in de See hebbt wi Soltwater. De Soltgehalt liggt normol bi 3,5 Perzent Solt, in de Oostsee un anner sötere Seen liggt he dorünner. In de Strööm un Meeren hebbt wi Söötwater. Gifft obers ok Soltmeeren (Soltseen), to’n Bispill de Schotts in Algerien un Tunesien un dat Dode Meer.

Water is ok en Grunnlaag för den Verkehr. Strööm, Seen un Meeren hebbt Waterstraten för den Schippsverkehr. 

Dat Water in’t Meer is ok dör de Sünn un den Maand jümmers in Bewegen. Dat Water stiegt wat över 6 Stünnen un denn fallt dat wedder. Dat warrt de Tied naamt. Dorvun gifft dat dat Watt un de Prielen.

## Chemie

Water kann sik in ene Reakschoon, bi de Warms free warrt, ut Waterstoff un Suerstoff billen:
:2 H2 + O2 ⇒ 2 H2O
Waterstoff un Suerstoff trennen geiht to’n Bispill dör Elektrolys. Dorbi warrt wedder Energie opwennt, de beiden Stoffen utenannertokriegen.
:2 H2O ⇒ 2 H2 + O2
Wladiwostok

**Wladiwostok** is en russ’sche Grootstadt. Hier liggt de gröttste Haven vun Russland an’n Pazifik un dat is ok de Endstatschoon vun de Transsibirische Iesenbahn, de vun Moskau kummt. Wladiwostok liggt nah an de Grenz to Noordkorea un China un hett 586.829 Inwahners (Stand 1. Januar 2005).
Waterkant

De **Waterkant** (**Woderkant**), dat is so een half poetischen Utdruck för de Küst. Dor wo de See an't Lann stött. 

Wat heurt to de Waterkant?
*(West-)Freesland
*Grunneng
*Oostfreesland
*Butjadingen
*Bremen un de annern Rebeeten an de Ünnerweser
*Cuxhoben un Hadeln
*Stood un Rebeet
*Hamborg un Rebeet
*Dithmarschen
*Noordfreesland (mit Eiderstedt)
*Däänmark
*Angeln
*Schwansen
*Dänischer Wohld
*de östlich Deel vun Holsteen
*Mekelnborg
*Vörpommern
un so wieder de Ostsee lang.
Washington

**Washington** betekent

* Washington, en Deelstaat vun de USA an den Pazifik,
* Washington D.C., de Hööftstadt vun de USA.

**Washington** is de Familiennaam von

* George Washington (1732–1799), US-amerikaanschen Präsident.