open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Passer

De **Passer** (m, Mehrtall: Passers) is en Warktüüch, üm en Krink üm en Middelpunkt to teken. 

Tomehrst hett en Passer twee Stääv ut Metall, de mit en Lenk verbunnen sünd. De ene Staff hett en Spitz, de een in den Middelpunkt piekt. De annere Staff hett t.B. en Bliestift oder en Kugelschriever, üm dormit den Krink to teken.

In de Mathematik gifft dat ’n Deelrebeet Konstrukschoon mit Lienholt un Passer, wonehm as Warktüüch blots Lienholt un Passer tolaten sünd. Ok bi de Schipperee up See sünd Passers nödig, wenn bi de Navigatschoon de Strecken in Seemielen vun en Seekoort utleest weern schöllt.
Isle of Man

De **Isle of Man** is ene Insel in de Irische See. Se is nich Deel vun Grootbritannien un ok kene Kroonkolonie, se hett en Status as Besitt vun de Kroon. Up dat Eiland leevt um un bi 75.000 Inwahners.

Amtsspraken sünd Manx un Ingelsch. Manx is ene keltsche Spraak un is verwandt mit Irisch un Schottsch-Gäälsch. 

## Weblenken

* Regeren vun Man (engelsch)
Konstrukschoon mit Lienholt un Passer

De **Konstrukschoon mit Lienholt un Passer** is 'n oolt Deelrebeet vun de Geometrie, woneem för dat Teken vun Längen un Winkel blots en Lienholt un en Passer tolaten sünd. Dat Lienholt hett ok keen Marks. Dat gifft ’n Koppel vun olle geometrische Problemen mit disse Technik.

För de bekannsten Lienholt-un-Passer-Problemen lett sik bewiesen, dat dat blots mit disse Warktüüch nich mööglich is, dat Problem to lösen. Dat gellt t.B. för
* dat Quadrateren vun den Krink, dat heet, en Quadrat to teken, dat so groot is as ’n vörgeven Krink.
* dat Drüddeln vun en (gemeen) Winkel
* dat Verdubbeln vun ’n Wörpel

Annere Saken sünd blots mit Lienholt un Passer licht mööglich, t.&nbsp;B.
* Tosamentrecken vun twee reellen Tallen
* dat Malnehmen vun twee reelen Tallen
* de Inverse vun ’n reele Tall utreken
* de Quadratwörtel vun ’n reele Tall utreken. Dormit lett sik to en vörgeven Rechteck en Quadrat konstrueren, dat liek groot is.

Bi de Konstrukschoon mit Lienholt un Passer dröff een blots de nakamen Dingen doon (un de Lösung mutt denn ok akkerat sien):
Dat gifft en *endliche* Koppel vun Punkten, dör de beid Gebilde fastleggt sünd. Een hat de Anfangspunkten för dat olle Gebilde geven, un een dröff blots *endlich vele* Schreden vun de Konstrukschoonen (K1) un (K2) doon, üm de Punkten to finnen, dör de dat niege Gebilde fastleggt is: 
: (K1) – Konstrukschoon vun niegen Lienen un Krinken, de dör de geven Punkten oder nieg konstruerten Punkten gaht
: (K2) – Konstrukschoon vun niegen Punkten as den Dörsnitt vun twee Lienen oder twee Krinken oder en Lien un en Krink.
Geometrie

**Geometrie** (vun greeksch γης *ges*, „Eer“, un μετρoς *metros*, „Maat“, dat Land-Meten) is dat Deelrebeet vun de Mathematik, dat geometrische Strukturen ünnersöcht, beschrifft un utrekent. Dat heet, se befaat sik mit Punkten, Lienen, Flachen, Dreeecken, Quadraten usw.

De Oorsprung vun de Geometrie is dat Landvermeten in de Antike. Dor hebbt de Mathematikers de grundleggen Konzepten vun de Geometrie opbrocht.

Wichtige Warktüüch vun de Geometrie sünd Lienholt un Passer.
Punkt (Geometrie)

De **Punkt** is dat grundleggen Element ut de axiomaatsche Geometrie. So en Punkt hett keen Grött. Alle annern geometrischen Objekten laat sik as Koppels vun Punkten defineren. So is t.B. en Lien en eendimenschonale Punktkoppel, en Flach en tweedimenschonale Punktkoppel usw. 

Pünkt warrt in de Geometrie, de Physik, de Vektergrafik un op velen annern Rebeden bruukt.

## Literatur
* Manon Baukhage: *Der Punkt. Zugegeben, er macht nicht viel her – so klein wie er sich gibt. Tatsächlich aber gehört er zu den großen Rätseln der Welt*; in: "P.M. – Peter Moosleitners Magazin Nr. 2/2005 (München: Februar 2005); S. 58–65.
Döringer Sintfloot

De **Döringer Sintfloot** weer en Överswemmen in't Johr 1613, bi de grote Rebeden in Döringen ünner Water stunnen. Alltohoop sünd woll so 2261 Minschen doodbleven.

An'n 29. Mai 1613 harr dat temlich dulle Unweder in Döringen geven, so dat de Pegels vun vele Strööm binnen en poor Stünnen üm en poor Meter anstegen sünd. Dat Rebeet vun Mühlhausen, Langensalza un Artern in'n Norden bet na Stadtilm un Ichtershausen in'n Süden, vun Erfurt un Gotha in'n Westen bet na Naumborg in'n Oosten weer bedrapen. As „Thüringer Sintfloot“ is dat Unweder in de Chröönken vun vele Öörd beschreven:

In Kahla geev dat en poor Doden, grote Delen vun Jena stunnen ünner Water. 

In Zottelstedt bi Apolda is dat Water vun de Ilm üm 6 bet 8 m anstegen un hett grote Delen vun't Dörp, de an de Ilm legen, toschannen richt. In Weimar hett de Floot 44 Hüüs tweemaakt, in Bad Berka 23 Hüüs, in Erfurt 125 Hüüs.

Ok in Mattstedt is de Ilm üm 6 Meter anstegen un överswemm dat hele Dörp an'n Stroom, so dat de Minschen ehr Hüüs later jümmer mehr den Hang hooch boen un nich mehr an'e Ilm.

In Bad Sulza is de en poor Johren fröher an de Ilm opboote Saline ünnergahn. De Minschen hebbt se aver wedder an de sülve Steed opboot.
Luxemburg

**Luxemburg** betekent

* Luxemburg, Land in Middeleuropa,
* Luxemburg, Distrikt in dat Land Luxemborg,
* Luxemburg, Kanton in’n Distrikt Luxemborg,
* Luxemburg, Stadt in’n Kanton Luxemborg,
* Provinz Luxemburg, Provinz in Belgien,
* Luxemburg, Oort in Wisconsin, USA,
* Luxemburg, Oort in Minnesota, USA,
* Luxemburg, Oort in Iowa, USA,
* Luxemburg, olen Naam von de Stadt Bolnissi in Georgien,
* Luxemburg, Oort in Kirgistan.

**Luxemburg** is de Familiennaam von

* Arkady Luxemburg (* 1939), moldaawsch-US-amerikaanschen Kumponist,
* Philipp von Luxemburg (1445–1519), röömsch-kathoolschen Kardinaal,
* Rosa Luxemburg (1871–1919), düütsch-poolsche Politikerin,
* Rut Blees Luxemburg (* 1967), düütsche Fotografin,
* Wilhelmus Luxemburg (1929–2018), nedderlandschen Mathematiker.

Kiek ok bi: Luxembourg, Luxemborg.
Alpha

Dat **Alpha** is de eerste Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat grote Alpha un uns latiensche, grote *A' sünd liek. Un ok dat lütte Aleph is nich wiet weg vun uns lütte *a''. 

As greeksche Tall hett dat Alpha den Weert 1. 

Utspraken warrt dat Alpha as „a“.

In de Mathematik un de Physik warrt disse greeksche Bookstaav faken bruukt, to’n Bispeel as Naam vun’n Winkel. Ok in de Astronomie is dat Alpha to finnen: de hellste Steern in’n Steernbild warrt mit Alpha nöömt, t.B. is „Alpha Centauri“ de hellste Steern in’t Steernbild Centaurus.
Beta

Dat **Beta** is de tweete Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat grote Beta un uns latiensche, grote *B* sünd liek. Dat lütte Beta is denn dorvun aflett.

As greeksche Tall hett dat Beta den Weert 2. 

Utspraken warrt dat Beta as „w“.
Gamma

Dat **Gamma** is de drüdde Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat Gamma stammt vun den phönizschen Bookstaven Gimel () af. 

As greeksche Tall hett dat Gamma den Weert 3. 

Utspraken warrt dat Gamma as „g“. Aver vör γ, κ, χ, un ξ warrt dat as *ng* utspraken.
Flach (Mathematik)

Dat **Flach** (n.(!), Mehrtall: *Flachen*) is en Grundbegreep ut de Mathematik. Dat betekent en twee-dimenschonaal Objekt. Een kann sik dat as en unendlich dünnt Blatt Papeer vörstellen. 

En (lineare) Flach is de Koppel vun Punkten, de to en Beding passt. Dat gifft mehr as een Oort, disse Beding uttodrücken. All disse Oorden sünd liek veel weert ("äquivalent") un een lett sik in de annern ümreken.

* Koordinatenform: a_1 \cdot x+a_2 \cdot y+a_3 \cdot z=b
* Parameterform : \vec r = \vec r_0 + \lambda \cdot \vec u + \mu \cdot\vec v (een Punkt un twee Richten warrt angeven.)
* Normalform: ( \vec r - \vec a ) \cdot \vec n = 0
* Hessesche Normalform: \vec r \cdot \vec n_0 = d (een Punkt un een Richt pielliek to dat Flach warrt angeven)
* en Flach is ok mit dree Punkten defineert, de op dat Flach liggt.
Delta

Dat **Delta** is de veerte Bookstaav vun’t greeksche Alphabeet un stammt vun den phönizschen Bookstaven Daleth af. Dat grote Delta is ’n beten liek to dat latiensche „D“ un is sien Vörfohr. Dat lütte D un dat lütte Delta sünd beid ’n handschriftliche Variatschoon vun den groten Bookstaven.

As greeksche Tall hett dat Delta den Weert 4.

Utspraken warrt dat Delta as „d“.
Zeta

Dat **Zeta** is de sösste Bookstaav vun’t greeksche Alphabet un stammt vun den phönizschen Bookstaven Zayin af. Blots de Naam is na dat Vörbild Theta un Eta anpasst. Dat grote Zeta is liek to dat latiensche „Z“. Dat lütte Zeta is ’n handschriftliche Variatschoon vun den groten Bookstaven.

As greeksche Tall hett dat Zeta den Weert 7.

De ole Utspraak vun dat Zeta is nich seker. Welke Wetenschoplers meent, de Utspraak weer [zd] (z steiht hier för dat ingelsche weke s as in Sünn). Annere meent, de weer [dz]. Vundaag warrt dat Zeta in Grekenland as in „Sünn“ (ahn „d“) utspraken.
Eta

Dat **Eta** is de sövente Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat süht ut as dat latiensche H. (In de ganz ole Tiet weer dat en „Heta“. Dat „H“ is in Grekenland later utfallen. Blots de Römers hebbt dat dann för dat „H“ bruukt.) Dat lütte Eta is ’n handschriftliche Variatschoon vun den groten Bookstaven.

As greeksche Tall hett dat Zeta den Weert 8.

De Utspraak vun dissen Bookstaven hett sik mit de Tiet verännert. In de ole Tiet weer dat en lang „Ä“. Vundaag warrt dat in Grekenland as en lang „I“ utspraken.
Digital Signalperzesser

En **digitalen Signalperzesser** (afkörtt as **DSP**, Ingelsch: *digital signal processor*) is en Mikroperzesser, de speziell för dat Verarbeiden vun digitalen Signalen in Echttiet maakt is.

Dat heet, he is so optimeert, dat he spezielle mathemaatsche Formeln gau utreken kann. Blots för normale Saken lett sik so een Perzesser nich goot bruken. Fröher, as de Perzessers noch nich so gau weern, weern solke Perzessers för spezielle Opgaven heel wichtig.

De Ideen vun de Signalperzessers hebbt denn op moderne (allgemeine) Mikroperzessers inwarkt, un so hebbt moderne Perzessers faken ok de Hardware, de se bruukt, üm digitale Signalen gau to verarbeiden. So sünd spezielle Signalperzessers vundaag nich mehr so wichtig.
Hinrich Gerken

**Hinrich Gerken** (* 20. Februar 1931 in Veern) is en plattdüütschen Schriever.

He is in Veern boren un in Wall opwussen. He hett later in Lünborg Pädagogik studeert un weer vun 1959 bet 1993 Schoolmester in Harsfeld in’n Landkreis Stood. He is Liddmaat in’n „Schrieverkring“ bi de Männer vom Morgenstern un sett sik mit Engaaschmang för de Pleeg vun de plattdüütsche Spraak in. He arbeidt ok as Schriever bi de Tietschrift „Heimat und Kultur zwischen Elbe und Weser“ mit.

He hett in’n Harvst 1997 den Neddersass’schen Verdeenstorden kregen un siet 2001 heet ene Straat in Walle „Hinrich-Gerken-Straat“ (Hinrich-Gerken-Straße).

## Warken

all rutgeven vun de Kreisspoorkass Stood

* *Twüschen Veern un Harsfeld*, 1982
* *Wenn nix dortwüschen kummt*, 1983
* *Platt, - wat schall dat?*, 1984
* *Geschichten ut´n Bökenkamp - Wat ton Högen, wat ton Besinnen, wat ut uns Heimat*, 1986
* *Een Jung ut Harsfeld - un annere plattdüütsche Geschichten *, 1988
* *Geschichten un Döntjes aus dem Heimatland* (rutgeven vun A. P. Krönke), 1989
* *Harsfelder Platt*, 1990
* *..Duppelte Heimat*, 1992
* *Fründschaft un Dankborkeit*, 1994
* *Alle negen*, 1996
* *Nix bi dacht*, 1998

## Weblenken
* En poor Texten vun em op harsefeld.de (hoochdüütsch/plattdüütsch)
* Lütt Bigrafie mit Bild
Theta

Dat **Theta** is de achte Bookstaav vun’t greeksche Alphabet.

As greeksche Tall hett dat Theta den Weert 9.

Utspraken warrt dat Theta as dat ingelsche „th“ as in „thin“.
Iota

Dat **Iota** is de negente Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat grote Iota is liek to dat latiensche grote „I“. Dat lütte Iota is de handschriftliche Variatschoon vun den groten Bookstaven. Anners as dat lütte latiensche „i“ het dat keen Punkt över sik. In de Antike geev dat dat Iota as langen un as korten Vokal. In de Nieggreeksche Spraak vun vundaag warrt disse Ünnerscheed nich mehr maakt. Utspraken warrt dat Iota ganz normal as „i“.

As greeksche Tall hett dat Iota den Weert 10.
Epsilon

Dat **Epsilon** is de föffte Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. De Naam bedüüdt „dat eenfache E“. (In’t Middelöller hebbt de Lüüd „e“ un „ai“ liek utspraken.)

Dat grote Epsilon is liek to dat latiensche „E“. Dat lütte Epsilon is de handschriftliche Variatschoon vun den groten Bookstaven.

As greeksche Tall hett disse Bookstaav den Weert 5.

Utspraken warrt dat Epsilon as „e“.
Lien (Mathematik)

In de Mathematik is en **Lien** (f, Mehrtall *Lienen*) en unendlich langen, unendlich dünnen un graden Bagen. (De Lien is en speziellen Bagen, de nich krumm is.) In de euklidsche Geometrie, is de Lien dör twee Punkten defineert, de op de Lien liggt. De Lien is de körtste Lenk twischen disse Punkten.

Twee oder mehr Punkten, de op desülvige Lien liggt, warrt ***kollinear*** nöömt. 

In den euklidschen Ruum **R***n* (un ok in allen annern Vekterrüüm), warrt de Lien *L* as en Ünnerkoppel vun **R** in de Form

:L = \{\mathbf{a}+t\mathbf{b}\mid t\in\mathbb{R}\}

defineert. **a** and **b** sünd hier vörgeven Vekters ut **R***n* un **b** is nich liek 0. De Vekter **b** beschrifft de Richt vun de Lien un **a** is en Punkt op de Lien. Dat gifft mehr as een Poor vun **a** un **b**, de desülvige Lien beschrievt.

In den **R**2 lett sik de Lien *L* ok as
:L=\{(x,y)\mid ax+by=c\}
schrieven, woneem *a*, *b* un *c* (de nich liek to de 0 ween dörvt) *Koeffizienten* nöömt warrt.
Lambda

Dat **Lambda** is de ölvte Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat is mit dat latiensche „L“ verwandt un mit ’n beten Phantasie kann een dat bi den beiden groten Bookstaven ok sehn. Wenn een dat latiensche „L“ nimmt, ’n beten dreiht un den Winkel tosamendrückt, denn kummt dat Lambda bi rut. Dat lütte Lambda is de handschriftliche Variatschoon vun den groten Bookstaven.

As greeksche Tall hett dat Lambda den Weert 30.

Utspraken warrt dat Lambda as „L“.
My

Dat **My** is de twölfte Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat grote My is liek to dat latiensche „M“. Dat lütte My is de handschriftliche Variatschoon vun den groten Bookstaven.

As greeksche Tall hett dat My den Weert 40.

Utspraken warrt dat My as „M“.
Isaac Newton

**Isaac Newton** (* 4. Januar 1643 in Woolstrope; † 31. März 1727 in Kensington (vandaag een Stadtdeel van London)) weer en engelschen Physiker, Mathematiker, Astronom, Alchemisten, Philosophen un Beamten bi de Verwalten.

Na den Juliaanschen Klenner, de to düsse Tiet in England noch gellen dö, is Isaac Newton an't 25. Dezember 1642 (to Wiehnachten) boren wurden. Na de Gregoriaansch Klenner, de in Ingland eers later inföhrt wurden is un vandag överall gellen deit, weer Newton sien Gebortsdag de 4. Januar 1643.

In de Spraak vun siene Tiet, de noch keen Unnerscheed maken dö twuschen Natüürliche Theologie, Naturwetenschoppen un Philosophie, is Newton en *Philosoph* nömmt wurrn. 

Newton hett in Cambridge Mathematik und Naturlehr studeert. 1666 hett he sien wichtigst Book *[[Principia Philosophiae Naturalis Mathematica]]* rutbröcht. Dor hett he den Grundsteen för de Klassische Mechanik mit leggt. He stellt dor Newton sien Gravitatschoonsgesett up un beschrifft de universelle 
Gravitatschoon un de Gesetten vun de Bewegen. 
Man seggt, dat Newton up dat Gesett kummen weer, as he en Appel van een Boom fallen sehn hett. 
Later hett Newton de Gesette van't Planetenbewegung van Johannes Kepler utweert und dorut de Gravitatschoonstheorie herleit. Mit disse Gravitatschoonstheorie kunn Edmond Halley in disse Tied de Bahn van de Halleysch Komeet bereken, de vandaag na hum nöömt is.

Dorto harr Newton een helen Bült Mathematik erst nee utfinnen mutten, de wi vandaag Infinitesimalreken (Differentalreken un Integralreken) nömen. Newton sülbst hett dat Reken *Fluxionsreken* nömt.

Later hett Newton een helen Bült Schandal mit Gottfried Wilhelm Leibniz ut Hannober harrt dorum, well nu disse Mathematik erfunnen hett. Leibniz hett namlich to't gliek Tiet de glieke Mathematik erfunnen.

Newton hett noch en anner Book schreben: Opticks, van't Lucht.
Newton hett de Disperschoon van't Lucht rutfunnen, as in't Regenbagen, un een Fernrohr mit Spegels boot.

Vunwegen dat, wat he tostanne kregen hett, warrt Sir Isaac Newton as een vun de gröttsten Wetenschopslüde vun al Tieden ankeken. Besunners in Physik un Mathematik is he een vun de ganz Groten. De *Principia Mathematica* weert as een vun de wichtigsten Böker vun de Wetenschoppen överhaupt ansehn. 

Doför, wat he allens rutfunnen het, is Newton adelt wurn. Newton is mit 84 Johr stürven un in de Westminster Abbey in London beerdigt.

## Weblenken
Franzosenbarg

De **Franzosenbarg** oder de *dree Eken* is en lütten Barg bi Brobargen an de Kreisstraat 78 na Olendörp to, op den en poor ole struppige Eken staht. In den Eerdhümpel liggt en oolt Hünengraff, dat 4000 Johren oolt is. Siet de Kriegen mit Napoleon sünd dor, so warrt’t seggt, dree franzöösche Offizieren begraven. Baven op de Gräver hebbt se denn de Eken plant, de dor hüüt noch staht. Dat warrt vertellt, dat vör Tieden mal en poor junge Lüüd ut Brobargen versöökt hebbt, de olen Gräver wedder uttograven. Siet disse Johannisnacht hett nüms disse Keerls mehr sehn, so de Saag.
Mars

**Mars** betekent

* Mars, en Planet,
* Mars, Gott ut de röömsche Mythologie,
* Mars, Reeg von sowjetsche Ruumsonden,
* Mars, Deel von’n Mast von en Seilschipp,
* Mars, en Snökerkraam mit Schokolaad,
* Mars, en Rebsoort,
* Mars, armeensche Verwaltungseenheit,
* Les Mars, Gemeen in dat Département Creuse, Frankriek,
* Mars, Gemeen in dat Département Ardèche, Frankriek,
* Mars, Gemeen in dat Département Gard, Frankriek,
* Mars, Gemeen in dat Département Loire, Frankriek,
* Mars-la-Tour, Gemeen in dat Département Meurthe-et-Moselle, Frankriek,
* Mars-sous-Bourcq, Gemeen in dat Département Ardennes, Frankriek,
* Mars-sur-Allier, Gemeen in dat Département Nièvre, Frankriek,
* Mars, Oort in de Ukraine,
* Mars, Stadt in Pennsylvania, USA,
* Mars, Stroom in Frankriek, de in de Sumène münnt,
* Mars-Gletscher, Gletscher op dat Alexander-I.-Eiland, Antarktis,
* Mars Hills, Bargen in Viktorialand, Antarktika.

**Mars** is de Familiennaam von

* Bénigne Dauvergne de Saint-Mars (1626–1708), franzööschen Soldaat un Fängnisdirekter,
* Betty Mars (1944–1989), franzöösche Sängerin un Schauspelerin,
* Bruno Mars (* 1985), US-amerikaanschen Musiker,
* Dwayne Mars (* 1989), Footballspeler ut Barbados,
,
* Frank C. Mars (1883–1934), US-amerikaanschen Utfinner un Ünnernehmer,
* Henri Coiffier de Ruzé, Marquis de Cinq-Mars (1620–1642), franzööschen Höfling,
* Jacqueline Mars (* 1940), US-amerikaansche Ünnernehmerin,
,
* Johnny Mars (* 1942), US-amerikaanschen Musiker,
* Juliette Mars (* 20. Johrhunnert), franzöösche Opernsängerin,
* Kenneth Mars (1935–2011), US-amerikaanschen Schauspeler un Synchroonspreker,
* Kettly Mars (* 1958), haitiaansche Schrieversche,
* Laurent Mars (* 1985), belgischen Radrennfohrer,
* Lina van de Mars (* 1979), düütsche Moderatorin un Musikerin,
* Mademoiselle Mars (1779–1847), franzöösche Schauspelerin,
* Marius Mars-Vallet († 1957), franzööschen Bildhauer,
* Mela Mars (1882–1919), öösterrieksche Schauspelerin un Sängerin,
* Mick Mars (* 1951), US-amerikaanschen Gitarrspeler,
* Roman Mars (* 1974), US-amerikaanschen Podcaster,
* Tessa Mars (* 1985), Künstlerin ut Haiti,
* Tommy Mars (* 1951), US-amerikaanschen Pianist un Keyboarder,
* Vesa Mars (* 1961), finnschen Footballspeler.

Kiek ok bi: Marrs.
Jupiter

**Jupiter** betekent

* Jupiter, Planet vun’t Sünnsystem,
* Jupiter, röömschen Gott,
* Jupiter, Filmpries, de siet 1979 vun’t düütsche Magazin CINEMA vergeven warrt,
* Jupiter, düütsche Comic-Reeg ut de 1970er Johren,
* PGM-19 Jupiter, US-amerikaansche Middelstreckenrakete,
* Jupiter Instruments, Musikintrumentenboer ut Taiwan,
* Jupiter, Oort an’t Swarte Meer in Rumänien,
* Jupiter, Stadt in Florida, USA.
Ny

Dat **Ny** is de 13. Bookstaav vun’t greeksche Alphabet un warrt as „n“ utspraken.

Dat grote Ny is liek to dat latiensche „N“. Dat lütte Ny is de handschriftliche Variatschoon vun den groten Bookstaven. Wohrschau: dat süht ’n beten ut as dat latiensche lütte „v“. In de Physik, woneem blangen de latiensche Bookstaven ok faken de greekschen bruukt warrt (dat Ny steiht dor to’n Bispeel af un an för de Frequenz), mutt een ’n beten oppassen. 

As greeksche Tall hett dat Ny den Weert 50.
Xi

Dat **Xi** is de 14. Bookstaav vun’t greeksche Alphabet. Dat warrt as „ks“ utspraken.

Dat grote Xi sünd dree Streken. Dat lütte Xi is de handschriftliche Variatschoon vun den groten Bookstaav. In de Handschrift weer dat eenfacher, blots een Bagen dörtotrecken. Ut de dree Streken sünd dorbi dree Slöpen warrn.

As greeksche Tall hett dat Xi den Weert 60.
Euklidsch Algorithmus

Mit den **Euklidschen Algorithmus** kann een den gröttsten gemeenen Deler vun twee helen Tallen (odder ok Polynomen) utreken.

Sünd twee Tallen (odder Polynomen) *a<sub>1</sub>* un *a<sub>2</sub>* geven, denn rekent een so:

Wi köönt annehmen, dat dat (vun den Bedrag her) Gröttere vun *a<sub>1</sub>* un *a<sub>2</sub>* de Tall *a<sub>1</sub>* is (bi Polynomen, dat de Grad vun *a<sub>1</sub>* grötter odder dersülvige is as de Grad vun *a<sub>2</sub>*) .

Nu deelt wi *a<sub>1</sub>* dörch *a<sub>2</sub>*, wat us in de mehrsten Fäll en Rest *a<sub>3</sub>* gifft. (Dat is akkerat denn de Fall, wenn *a<sub>2</sub>* *nich* de gröttste gemeene Deler vun *a<sub>1</sub>* un *a<sub>2</sub>* is.) Wi hebbt:
:*a<sub>1</sub>* = *a<sub>2</sub>* · *q<sub>2</sub>* + *a<sub>3</sub>*.
Wenn nu *a<sub>3</sub>* nich 0 is, denn maakt wi wieder und deelt *a<sub>2</sub>* dörch *a<sub>3</sub>* un hebbt denn: 
:*a<sub>2</sub>* = *a<sub>3</sub>* · *q<sub>3</sub>* + *a<sub>4</sub>*.
: …
So gaht dat jümmer wieder, bit wi
:*a<sub>n-1</sub>* = *a<sub>n</sub>* · *q<sub>n</sub>* + *a<sub>n+1</sub>* 
hebbt, wobi nu de Rest *a<sub>n+1</sub>*=0 is. (Dat mutt mal so kamen, wiel de Tallen *a<sub>1</sub>*, *a<sub>2</sub>*, *a<sub>3</sub>*, … (odder de Grad vun *a<sub>1</sub>*, *a<sub>2</sub>*, *a<sub>3</sub>*, …) jümmer lütter warrt, un wenn een dörch 1 (odder en Polynom mit Grad 0) deelt, denn is de Rest jümmer 0.)

Denn is de Tall (oder dat Polynom) *a<sub>n</sub>* en gröttster gemeener Deler vun *a<sub>1</sub>* un *a<sub>2</sub>*.
Inwahnerdicht

De **Inwahnerdicht** seggt, woveel Inwahners in’n Dörsnitt op de Flach vun en sünner’t Rebeet (Staat, Region, Gemee, oder anners wat) leevt. Tomeist warrt de Inwahnerdicht op een Quadratkilometer angeven. Utrekent warrt dat so, dat een die Inwahnertall dör de Flach deelt. In de Deerwelt is dat to verglieken mit de Populatschoonsdicht.

Blangen de Inwahnerdicht gifft dat noch de Siedlungsdicht. De beschrifft, woveel Inwahners op en Quadratkilometer vun de Siedlungs- oder Verkehrsflachen in en Rebeet kamt. Mitünner warrt ok de Kehrweert vun de Inwahnerdicht angeven, de so nöömte Arealitätstall, de denn angifft, woveel Flach in’n Dörsnitt för jeedeen Inwahner dor is.
John Tietjen

**John Tietjen** (* 18. Juni 1928 in New York; † 15. Februar 2004 in Fort Worth, Texas) weer een vun de bedüdensten US-amerikaanschen Theologen in dat 20. Johrhunnert. De Söhn vun düütsche Utwannerers weer en lutherschen Pastoor.

He studeer Theologie an’t Concordia Seminary in Clayton bi St. Louis, an dat he 1953 ok gradueer. Mit dat Wark „Which Way to Lutheran Unity?“ promoveer he in Theologie an’t Union Theological Seminary in New York. Na siene Amtsinföhrung 1953 weer he Pastoor in Teaneck un Leonia in New Jersey un denn Baas vun dat Afdeel för PR bi dat Lutheran Council in the USA. 1969 is he denn Präsident vun dat Concordia Seminary un 1975 Präsident vun dat Christ Seminary worrn. He weer Liddmaat vun de Kommischoon, de de Evangelical Lutheran Church in America (ELCA) 1987 grünn un weer ok korte Tiet Bischop vun de ELCA. 1989 is he Pastoor vun de Trinity Lutheran Church in Fort Worth in Texas worrn. 

## Familie

Sien Grootvader Nikolaus Tietjen weer de Börgermeester vun Appeln bi Bremen.

## Literatur

* John. H. Tietjen, Memoirs in Exile, Minneapolis 1976.
Resenmuulhai

De **Resenmuulhai** (*Megachasma pelagios*) is ene vun de dree bekannten Oorden vun Haien, de Plankton un annere lütte Deerter freet. He is in’t Johr 1976 opdeckt worrn un de eenzige Oort in de Familie vun de Resenmuulhaien. 

Över de Biologie un den Levensruum is wenig bekannt, denn de Oort is eerst in’n November 1976 dat eerste Maal funnen worrn un weniger as 25 vun de Veecher sünd bet hüüt sehn worrn un noch weniger wetenschoplich ünnersöökt.

Dat längste Deert weer en Seken vun 563 Zentimeter, dat an’n 19. April 2004 bi Ikhihara in de Bucht vun Tokio dood an Land spöölt is, dat lüttste en Heken vun 177 Zentimeter, dat an’n 13. März 2004 in Sumatra fangen worrn is.

Bet hüüt is he in’n Atlantik, in’n Pazifik un in’n Oosten vun’n Indischen Ozeaan funnen worrn, de mehrsten vör Kalifornien un rund üm Japan. Wohrschienlich leevt de Hai in de warmen Rebeden in all de groten Ozeanen.

## Utsehn

De Hai hett sienen Naam vun den temlich groten, runnen Kopp mit de korte Schnuut un dat grote Muul. De Klöör vun’n Rügg is swattbruun, de Buuk is wat blieker. Baven vun’t Muul hett de Hai en witten Striepen. Se hebbt twee Rüggflossen, ene asymmetrische Steertfloss, twee grote Bostflossen un twee Poor Buukflossen, bi de dat twete Poor düüdlich lütter is.

## Verholen

Vun dat, wat in’n Maag vun dode Resenmuulhaien funnen worrn is, weet wi, dat se Krill freet. Wat he noch annere Saken freten doot, weet wi nich seker. Anners as de Waalhai kann he dat Water nich blot passiv, man ok aktiv insugen.

An’n 21. Oktober 1990 kunn vör Dana Point in Kalifornien en binah fief Meter lang Heken fangen un markt warrn, so dat de Forschers wat rutkregen hebbt över dat däägliche Wannern vun’n Hai, de in de Nacht in en Deep vun rund 15 Meter leevt un den Dag över in deper Water duukt.

## Opdecken

De eerste Resenmuulhai is an’n 15. November 1976 vör Oahu, Hawaii, fangen worrn. De Kru vun en US-amerikaansch Forschensschipp harr en 446 Zentimeter lang Heken an Boord haalt. Dat Veech warrt hüüt in’t *Bernice P. Bishop Museum* in Honolulu opbewohrt.

## Kiek ok bi
*
Nikolaus Tietjen

**Nikolaus Hinrich Christopher Tietjen** (* 15. September 1873 in Wellen; † 21. Januar 1924 in Appeln) weer en Buer in Appeln un vun 1900 bet 1924 de ehrenamtliche Börgermeester vun Appeln. Vun 1919 bet 1924 weer he ok Afornter un Liddmaat vun de Stüertaxerenskommischoon vun’n Kreisdag Geestmünn; he organiseer Leverungen vun Levensmiddel an de Städer an de Werser för de Lüüd, de Hunger leden, in de Tiet vun de Inflatschoon 1921/1922 un weer verantwortlich för de Utgaav vun dat Nootgeld för de söven Gemenen Appeln, Frellsdorp, Frellsdorpermöhlen, Meyerhoff, Oosterndörp, Wehldörp un Wolljes, de „Söben-Dörper-Schiene“.

## Familie

Een vun siene Enkels is de US-amerikaansche luthersche Bischop John Tietjen.

## Literatur

Die Samtgemeinde Beverstedt in Gegenwart und Vergangenheit“ Band 11 Reihe der Sonderveröffentlichungen der Männer vom Morgenstern 1983, S. 51 ff.
Freed vun Amiens

De **Freed vun Amiens** weer mit den Fredensverdrag vun’n 27. März 1802 twischen Frankriek un Grootbritannien slaten un harr dormit den tweten Koalitschoonskrieg en Enn sett. Den Verdrag ünnerschreven hebbt Joseph Bonaparte un Charles Cornwallis.

In’n Freed vun Lunéville vun 1801 harr Frankriek vörher al mit Öösterriek Freden slaten, dat ok in’n Krieg mit vun’e Partie wesen is. Na den Freed vun Amiens müss Grootbritannien Besitt in de Karibik an de Bataavsche Republiek afgeven un sik jüst so as Frankriek ut Ägypten trüchtehn. Malta schullen se an den Johanniterorden trüchgeven. Ceylon un Trinidad un Tobago kunn Grootbritannien aver beholen. Frankriek rüüm Neapel un den Karkenstaat. Nadem kene vun de beiden Parteien den Verdrag kumplett inholen wull, keem dat 1803 to ne’e Kämp un den drüdden Koalitschoonskrieg.
Willem Schröder

**Willem Schröder** (* 23. Juli 1808 in Olendörp; † 4. Oktober 1878 in Leipzig) weer en düütschen Schriever.

Schröder is 1808 as Söhn vun’n Schoolmester in Olendörp boren un leev vun 1837 bet 1867 in Hannober.

He weer dat, de 1840 as de Eerste dat Määrken vun *[[Haas un Swienegel|Dat Wettloopen twischen den Haasen un den Swinegel up de lütje Heide bi Buxtehude]]* opschreev un in’t Hannoversche Volksblatt to Poppeer bröch (Utgaav vun’n 26. April 1840). Al 1843 hebbt de Bröder Grimm de Geschicht in ehr *[[Grimms Hausmärchen]]* rinbröcht un so bekannt maakt. Schröder harr dat Määrken vun Lüüd ut Bexhöv höört. In de opschrevene Version hett Schröder denn den Oort to Buxthu ännert, wat 70 Kilometer vun Bexhöv weg is; wat de Grund weer, weet wi nich mehr. 

In Olendörp is de Willem-Schröder-Straat na em nöömt.
Fram (1892)

De **Fram** weer en Forschensschipp, dat vun norweegsche Polarforschers in de Johren 1893 bet 1912 bruukt worrn is. De Fram weer dat stärkste Holtschipp op de Welt, dat se den Druck vun’t Ies utholen kann.

De Idee to’n Bo keem vun Fridtjof Nansen, de Colin Archer ut Larvik, Norwegen den Opdrag geev, de Fram to boen. De *Fram* is 39 Meter lang und 11 Meter breet un hett en Volumen vun 440 Brutto- und 807 Nettoregistertonnen.

Keen Holtschipp is je wieder in’n Noorden oder wieder in’n Süden fohrt. De Fram warrt hüüt in’t Frammuseum in Oslo utstellt.

De Fram harr anners as normale Scheep en temlich runnen Rump. Dat weer so, dat dat Schipp bi Druck dör’t Ies hoochhaven un nich kaputtdrückt warrt. De runne Rump hett aver ok woll to en temlich slechte Laag in’t Water föhrt, so dat dat Fohren bi swore See nich schöön wesen hebben schall.

Vele Ideen för den Schippbo güngen op Nansen trüch: Dat Schipp schull kenen Kiel hebben un Roder un Schruuv schullen intogen köönt warrn. All dat, dat dat Ies nix kaputtmaken kunn.

Fridtjof Nansen weer mit dat Schipp vun 1893 bet 1896 op en Törn dat Ies in’e Arktis uttoforschen. Otto Sverdrup hett sik op siene Reis mit de Fram vun 1898 bet 1902 mit de Eilannen in de Arktis utenannersett. Toletzt weer Roald Amundsen 1910 bet 1912 dormit op Expeditschoon in de Antarktis.

Na dat Schipp sünd en poor Saken nöömt, ünner annern dat Fram Rupes op’n Merkur, de lütte Krater Fram op’n Mars, dat Fram-Bassin, wat de deepste Punkt in de Nöördliche Iessee is un de ieslandsche Footballmannschop Fram Reykjavik.

## Weblenken
* Websteed vun’t Frammuseum (hoochdüütsch)

## Enkeld Nahwiesen
Fro vun Arlington Springs

De **Fro vun Arlington Springs** (engelsch *Arlington Springs Woman*) is en Skelett, dat op dat Santa-Rosa-Eiland, dat to de Kanal-Eilannen in Kalifornien höört, funnen worrn is.

In de Johren 1959/1960 hett Phil C. Orr, de Krater för Antropologie un Naturhistorie an dat Santa-Barbara-Museum för Naturhistorie, bi Arlington Springs op Santa-Rosa-Eiland twee Böverschenkelknaken utgraven. Orr glööv, dat he de Överresten vun en 10.000 Johren olen Mann funnen harr, un nööm den Fund den „Mann vun Arlington Springs“ (*Arlington Springs Man*).

Orrs Nafolger as Krater, John R. Johnson, ünnersöök de Knaken later wedder. He hett denn rutfunnen, dat de Mann egentlich ene „Fro vun Arlington Springs“ wesen is. Dör Radiokarbondateren hebbt se denn faststellt, dat de Fund 13.000 Johren oolt is, un dormit dat öllste Skelett in Noordamerika.

De Fro vun Arlington Springs leev an’t Enn vun’t Pleistozän op en Eiland, vun dat hüüt blot noch Santa-Rosa-Eiland un en poor annere lütte Eilannen över sünd un dat vun de Forschers Santa Rosae nöömt warrt. Dat Eiland weer to de Tiet üm un bi acht Kilometers vun de Küst weg, wat bedüüd, dat de Minschen to de Tiet mööglicherwies al Bööd harrn.
P. P. Arnold

**P. P. Arnold** (*Pat Arnold*, boren as *Patrica Ann Cole*; * 3. Oktober 1946 in Los Angeles, Kalifornien) is en US-amerikaansche Soul-Singersche, de vun de 1960er Johren an besünners in Grootbritannien Spood harr.

## Leven

De Öllern vun Arnold weren Gospel-Singers. Se heiraad fröh un harr twee Kinner. Bet to Anfang vun de 1960er Johren harr se in lütte Jobs arbeid. Doch denn keem Maxine Smith, de fröhere Frünndin vun ehr Broder, to ehr un fraag, wat se Lust harr, tosamen mit ehr un Gloria Scott en Vörsingen to maken. Smith schull mit dree Deerns kamen, vörtosingen, dat se den Platz vun de *Ikettes* övernehmt, de bi de Ike un Tina Turner Revue optreden.

Se weer en poor Johren bi de Revue dorbi, bet se 1966 na England keem. Se treden mit de Rolling Stones op. Arnold ehr Gesang harr dat Mick Jagger andoon, so dat he sik insett, dat se en Verdrag bi Immediate Records kreeg. Arnold höör bi de Turner Revue op un füng en Solo-Karrier an.

Se harr denn grote Hits, so as *Angel of the Morning* un *The First Cut Is The Deepest*. Doch Immediate Records güng dat Geld ut un se wessel na Polydor Records, wo se mit Barry Gibb twee Singles möök. To en plaant Album keem dat nich mehr. 1970 möök se dat Musical *Catch My Soul*. Se arbeid mit Eric Clapton tosamen un dreep dorbi Fuzzy Samuels, den se later heiraden dei un en drütt Kind kreeg. In de Merr vun de 1970er Johren änner sik de Musikszeen jümmer mehr, so dat Arnold sik dor nich mehr in wohl föhl. Se un ehr Mann güngen na Los Angeles. Doch de Eh güng twee un ehr Dochter bleev bi en Unfall mit’n Auto dood. Pat Arnold teh sik trüch un arbeid eerst 1978 wedder mit Barry Gibb tohoop.

1981 güng se na Hollywood, wo se lütte Rullen in Feernsehserien as to’n Bispeel *[[St Elsewhere]]* un *[[Knot’s Landing]]* speel. Se güng denn 1982 wedder na England, ehren Söhn dor groottotehn. Se füng denn an mit de britische Reggaeband Steel Pulse to arbeiden un keem mit „Respect Yourself“ in de Hitlist.

1984 speel se in dat Musical *[[Starlight Express]]* mit. Later möök se noch vele lüttere Projekten mit verschedene Musikers.

## Weblenken

* Websteed vun de Singersche (engelsch)
Hasselmuus

De **Hasselmuus** (*Muscardinus avellanarius*) is en nachtaktiv Gnaagdeert ut de Familie vun de Slaapmüüs (Myoxidae). 

Se bringt 15 bet 40 Gramm op de Waag un warrt knapp 15 cm lang, wobi mehrst de Hälft vun de Läng de Steert utmaakt. Dat Fell is geelbruun bet rootbruun mit en witten Plack an’n Strütt un de Bost, an’n Steert mehrst wat düsterer. 

## Levensruum

Ehr Levensruum sünd Mischwoolden mit veel Busch in Middel-, Noord- un Oosteuropa. 

## Levenswies

Den Dag över slöppt de Hasselmuus in ehr so wat ene Fuust groot, kugelig Nest, dat se ut Twiegen, Blääd, Gras un Moos boot un in üm un bi twee Meter Hööch in Büsch un Bööm ophangt. Faken bruukt se ok Nesthöhlen. In de Tiet vun Mai bet Enn Oktober striept se in’e Nacht rüm un fritt Knubben, Saatköörn, Beeren, Insekten un Hasselnööt. Den Winterslaap verbringt se in en annern, vör Frost sekeren Nest in Eerdhöhlen oder Stubben. Dat Seken kriggt tweemal in’t Johr dree bet fief Lütte, de in en wat grötteren Nest bi de Moder bleevt, bet se so wat 40 Daag na de Geboort unafhangig sünd.

## Weblinks
Kob

De **Kob** (*Kobus kob*) is en afrikaansche Antiloop ut dat Geslecht Waterböck. In Grött un Utsehn gliekt se den Puku. De Kob kummt in West- un Zentralafrika vör, vun Senegal över Nigeria un den Süüdsudan bet in’n Westen vun Uganda.

Dat stevige Heken kann mit ene Schuffhööch vun 90 Zentimeter bet to 120 Kilogramm op’e Waag bringen. De Kob hett en kräftigen Hals un starke, as en Lier foormte Höörn vun bet to 50 Zentimeter Läng. Dat Seken hett kene Höörn. Na de Klören warrt en poor Ünneroorden ünnerscheedt. Mehrsttiets sünd de Kobs rootbruun farvt, hebbt en witten Placken an’n Hals un swarte Placken vörn an de Fööt. An’n Buuk sünd se witt.

De Kobs leevt in Maschen un wellt Rebeden un sünd an duerhaftig vörhannen Water bunnen. Se leevt vun Gras.

De Seken billt Hoden vun 15 bet 40 Deerter. Hekens leevt enkelt. Jüst as bi’n verwandten Letschwe sünd de Revieren bi dichte Populatschoon temlich lütt; se hebbt mitünner blot en Dörmeter vun 100 Meter un dat Heken kann dat lütte Revier faken blot en poor Daag holen.

Welke Experten hebbt bet to 13 verschedene Ünneroorden beschreven, aver mehrst warrt blot dree ünnerscheden:

* Buffon-Kob (*K. k. kob*), Westafrika vun Senegal bet Kamerun, Tschad, Zentraalafrikaansche Republiek
* Wittohr-Kob (*K. k. leucotis*), Sudan, Noordwestuganda
* Uganda-Kob (*K. k. thomasi*), Noordkongo, Süüdwestuganda
Leonardo vun Pisa

**Leonardo vun Pisa** oder **Leonardo Pisano** (* üm 1170 in Pisa; † na 1240) weer en italieenschen Mathematiker. He warrt faken **Fibonacci** nöömt. De Naam kummt woll vun *filius bonacci*, dat heet *Söhn vun Bonacci*. Bonacci weer en Binaam vun sien Vader.

Leonardo sien Vader Guglielmo weer en Koopmann, de en Kontoor in Bugia (hüüt Bejaia in Algerien) harr, wo em Fibonacci al as Kind besöök. Op siene Reisen in’n Orient harr Fibonacci Kuntakt mit de araabsche Mathematik.

In’t Johr 1212 keem sien Wark *[[Liber abaci]]* rut, dat in Europa de araabschen Ziffern un dat Dezimalsystem populärer möök. Disse Ziffern sünd anners as de fröher fakener bruukten röömschen Ziffern bi dat schriftliche Reken beter to bruken. Ok de Null, de bi de röömschen Ziffern noch fehl, weer in’t Avendland nee. Na em sünd ok de Fibonacci-Tallen nöömt, de he in sien Book an’t Bispeel vun en Kniepenpopulatschoon vörstell.

In’t Johr 1225 schreev he in sien Book *[[Liber quadratorum]]* to de Tallentheorie, to’n Bispeel to dat Pythagoreesche Tripel.
Knick

En **Knick** is en Form vun Hecken, de faken in Noorddüütschland vörkaamt. Dat sünd Hecken vun Bööm un Strüker op siede Wäll, de in’t 18. Johrhunnert bi dat Verkoppeln as „lebennige Tüün“ anleggt worrn sünd. Se denen as Grenzmarken vun’e Feller, levern Brennholt un hebbt den Bodden gegen Erosion dör den Wind sekert. Op de Wäll ut Steen un Eer sünd Hasselstrüker, Haagböken, Eschen un ok enkelte grote Böken oder Eken plant worrn. As Schutz gegen Veehbeet sünd faken ok Doornstrüker as Haagdoorn, Haffdoorn, Brommelberen un Slöhnbüsch plant worrn.

De Knicks billt en wichtigen Levensruum för vele Oorden vun Planten un Deerter. Alltohoop hebbt Biologen in Knicks so wat 7000 Oorden vun Deerter tellt.

De Naam Knick kaamt vun dat knicken, also dat afslaan vun de Büsch alle poor Johr. Na so teihn bet föffteihn Johren warrt de Knick jüst över de Eer knickt, dat he wedder nee utdrieven kann. In de Regel blievt dorbi de enkelten grötteren Bööm stahn. Dat Knicken weer jümmer veel Arbeid un hett nich veel inbrocht, den Busch kunn nüms bruken. Dat Knicken weer aver nödige Pleeg för de Knicks un siet den 30. August 1996 seggt ok de „Knickverordnung“ (§ 15 b vun dat Landsnaturschuulgesett vun Sleswig-Holsteen) vun dat Land Sleswig-Holsteen, dat dat maakt warrn mutt. Dat Teel vun’t Gesett is en Dicht vun 60 lopen Meters op’n Hektar in de Rebeden, de vun Bueree präägt sünd, bitobeholen.

De Knick präägt in Sleswig-Holsteen de Landschop. Hüüt gifft dat noch üm un bi 46.000 Kilometer Knicks. Na den Tweten Weltkrieg sünd dat woll noch mehr as 80.000 Kilometer Knicks wesen. Bi de Flurbereinigung güngen vele Knicks verloren. De Ackers weren nich groot noog. En good Bispeel is Mekelnborg-Vörpommern, wo mit de groten LPG-Bedreev de mehrsten Knicks verswunnen sünd.

En Weg de op beide Sieden Knicks hett, warrt Redder nöömt.

## Literatur

* Jürgen Eigner: *Unsere Knicks im Natur- und Landschaftshaushalt*, in: *Schleswig-Holstein*, Band X, 1975
* Jürgen Eigner: *Ökologische Knickbewertung in Schleswig-Holstein*, in: *Die Heimat*, Band 85, 1978

## Weblenken

* Kreis Plön: Knicks (hoochdüütsch)
* Stadt Kiel: Knickpleeg (PDF) (hoochdüütsch)
Klint

En **Klint** oder ok **Kliff** is en steile Kant, an de de Eerd oder dat Steenmaterial afbroken oder afrutscht is, vun wegen dat Water den Bodden wegspöölt hett. Dat kann en Stroom oder ok de See wesen, dat nerrn dat Material wegnimmt.
Klint (Mehrdüdig Begreep)

**Klint** betekent

* Klint, en steil afbraken Över,
* Klint, Oort in de Gemeen Heckthusen in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Klint, Oort in de Gemeen Wingst in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Klint, Oort in de Gemeen Seevdaal in’n Landkreis Horborg, Neddersassen,
* Klint, Oort in de Gemeen Fambossel in’n Landkreis Heidkreis, Neddersassen,
* Klint, Oort in de Gemeen Heidmöhlen in’n Kreis Sebarg, Sleswig-Holsteen,
* Klint, Wahnplatz in de Gemeen Aventoft in’n Kreis Noordfreesland, Sleswig-Holsteen.

**Klint** is de Familiennaam von

* Erik af Klint (1816–1866), sweedschen Offzeer,
* Hilma af Klint (1862–1944), sweedsche Malerin, Spiritistin, Theosophin un Anthroposofin,
* Kaare Klint (1888–1954), däänschen Möbeldesigner,
* Peder Klint (1853–1930), däänschen Maler un Architekt.

Kiek ok bi: Klinten, Clint, Klindt
Slaapmüüs

De **Slaapmüüs** (Gliridae) sünd ene Familie vun Myomorpha.

De Slaapmüüs hebbt en Körperläng twischen 6 un 19 Zentimeter un en Steert vun twischen 4 un 16 Zentimeter. En Kennteken is de lange buschige Steert. De Ogen sünd temlich groot, de Uhren lütt un rund.

Slaapmüüs leevt in Europa, Asien un Afrika in Bööm un Büsch. Je na ehr Levensruum slaapt se in’n Winter oder in de Dröögtiet. In’e Nacht gaht se op Söök na Nohren. In ehr Verhalten un ok Utsehn ähnelt se de Ekers. Lieks as de freet se Nööt, Frücht un Insekten, aver ok mal Vageleier un Jungvagels.

Bi den wetenschoplichen Naam vun de Familie geev dat en beten Dörenanner, denn blangen den Naam Gliridae weer ok Myoxidae in Bruuk. Dat keem vun den Naam vun den Sövensläper. Den sien Gattungsnaam warrt mal mit *Glis* un denn mit *Myoxus* angeven. *Glis* is de öllere Naam un gellt dormit na ICZN-Richtlienen. Wilson un Reeder argumenteert aver, dat de Naam in en Wark mit nich binominale Nomenklatur bruukt worrn is un gellt dormit gor nich; de mehrsten Warken harrn sik disse Argumentatschoon anslaten, as de ICZN 1998 mit en Scheedssprook den Striet en Enn setten dei. In Fall 1894 hett se fastsett, dat *Glis* de rechte Naam is, un dormit ok Gliridae för de Familie. De Namen *Myoxus* und Myoxidae warrt nu gor nich mehr bruukt.

Wilson un Reeder ünnerscheedt dree Ünnerfamilien. En fröher bruukte veerte Ünnerfamilie, de Platacanthomyinae, warrt nu bi de Langsteertmüüs inornt.

* Ünnerfamilie Graphiurinae
** Afrikaansche Slaapmüüs (*Graphiurus*)
* Ünnerfamilie Gliridae
** Japaansche Slaapmuus (*Glirulus*)
** Hasselmüüs (*Muscardinus*)
** Sövensläper (*Glis*)
* Ünnerfamilie Leithiinae
** *[[Dryomys]]*
** Chineesche Slaapmüüs (*Chaetocauda*)
** *[[Eliomys]]*
** *[[Hypnomys]]*
** *[[Myomimus]]*
** *[[Selevinia]]*

## Literatur

* Ronald M. Nowak: *Walker’s Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0801857899
* Don E. Wilson, Deeann M. Reeder: *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference*. Smithsonian Books, 1993 ISBN 1560982179
Monty Python

**Monty Python** [] weer ene britische Grupp vun Komikers, to de Graham Chapman, John Cleese, Terry Gilliam, Eric Idle, Terry Jones un Michael Palin hören.

De mehrsten vun de söss harrn in Oxford oder Cambridge studeert un weren al vörher as Komiker aktiv. Vun 1969 bet 1974 möken se för de BBC 45 Folgen (3 Staffeln to 13, ene Staffel to söss Folgen) vun de Serie *[[Monty Python’s Flying Circus]]*, in de Sketchen un Trickfilmszenen mixt worrn sünd. De eerste Folg keem an’n 5. Oktober 1969 över de Bildschirmen.
 
De Serie harr en temlich skurrilen Humor. Direkt nadem se mit de veerte Staffel *Flying Circus* ophöört harrn, füng de Trupp in Schottland an, den tweten Kinofilm *[[Monty Python and the Holy Grail]]* to dreihn.

Monty Python möken nu noch en poor mehr Filmen. Ok *[[Life of Brian]]* is för sienen typischen britischen Monty-Python-Humor beröhmt. De enkelten Liddmaten vun de Grupp harrn later ok as Schauspeler oder Speelbaas noch vele Engaaschmangs.

## Warken

* 1969-1974 - *[[Monty Python’s Flying Circus]]*
* 1971-1972 - *[[Monty Python’s Fliegender Zirkus]]*
* 1971 - *[[And Now For Something Completely Different]]*
* 1975 - *[[Monty Python and the Holy Grail]]*
* 1979 - *[[Life of Brian]]*
* 1982 - *[[Live at the Hollywood Bowl]]*
* 1983 - *[[The Meaning of Life]]*
* 2003 - Book/Biografie: *The "Pythons" Autobiography by the "Pythons"* vun Monty Python, Bob McCabe

## Trivia

De Utdruck Spam för nich wünschte Nettbreven is dör en Sketch vun Monty Python inspireert, in den jümmer wedder de Naam vun de Fleeschkonservenmark SPAM nöömt warrt.

## Weblenken

* Websteed vun de Grupp (engelsch)
Absalon

**Absalon Hvide** (* 1128; † 21. März 1201 in Klooster Sorø) weer en däänsch Arzbischop un Staatsmann. He weer de Söhn vun Asser Rig vun Fjenneslev ut dat Slecht Hvide un Inge Eriksdatter. He is tosamen mit sien Broder Esbern Snare un den lateren König Waldemar I. opwussen. He studeer denn an de Universität in Paris.

Dat fröhste, wat hüüt mit en Tietangaav överlevert is (vun Saxo Grammaticus in sien Gesta Danorum), weer dat Bankett 1157 in Roskilde bi König Sweyn, to dat Absalon un ok Prinz Waldemar inladen weren. Sweyn versöök siene Gäst ümtobringen, aver se kunnen utneihn un na Jütland flüchten. Sweyn folg jüm, wörr denn aver in de Slacht vun Grathe Hede slagen, so dat Waldemar to’n König opstigg un Absalon to’n Bischop vun Roskilde möök.

1160 weer Absalon de Anföhrer vun ene Expeditschoon gegen de Wenden in Pommern un op Rügen, de as Freebüter de Oostsee unseker möken un jümmer wedder in Däänmark infüllen. Dat duer bet 1168, dat se de Hööftveste in Arkona op Rügen innahmen harrn. Ok de Hööftstadt Garz kunn he innehmen. Op Rügen lett he twölv Karken inrichten, de heidnischen Wenden to’n Christendom to bekehren. 1170 nehm he ok noch Dievenow op Wollin in.

He bo vele Karken un festig dat Christendom in Däänmark. He organiseer ok de eerste Synood in Däänmark 1167 in Lund.

Bischop vun Roskilde weer he bet 1191 un vun 1178 an as Nafolger vun Eskil de Arzbischop vun’t Bisdom Lund. De 1167 boote Absalons Borg weer de Utgangspunkt för de Stadt Kopenhagen.
Mudddüvel

De **Mudddüvel** (*Cryptobranchus alleganiensis*) is en groten Salamander, de in suurstoffrieke Strööm in Noordamerika leevt, de gau fleten doot un steenige Grünn hebbt.

## Levensruum

De Levensruum vun de Ünneroort **gemeen Mudddüvel** (*C. a. alleganiensis*) reckt vun den Süüdwesten un Süden vun New York, bet in'n Süden vun Illinois, den Noordoosten vun Mississippi un den Noorden vun Alabama un Georgia. Ok in’n Oosten vun Zentral-Missouri leevt welke vun disse Deerter. De Ünneroort **Ozark-Mudddüvel** (*C. a. bishopi*) leevt in’t Rebeet vun’t Ozark-Plateau in’n Süüdoosten vun Missouri un angrenzen Rebeet in Arkansas.

## Physiologie

De bruun bet gries farvten Mudddüvels hebbt en platten Lief un Kopp mit lütte Ogen. Jüst as all Salamanders, hebbt se korte Been un en dünnen Körper. De Steert hett en Kiel, dat he sik beter dör’t Water bewegen kann. Se hebbt veer Tehn an de Vörbeen un fiev an de Achterbeen. Op de Huut hett he Bulen, de lieks as Wratten utseht. De Mudddüvel hett Lungen, de ok arbeiden doot, aver ok op jede Siet vun sien Nack een Keem. Se warrt 45 bet 75 Zentimeters groot un bringt 1,5 bet 2,5 Kilogramm op de Waag. Freten doot se Kreeften, Snicken un Wörm. De Hekens sünd territorial un kämpt üm de Nestplätz. In Fangenschop köönt se bet to 29 Johren oolt warrn.

Üm Rövers aftoschrecken, scheedt se en giftigen Sliem af. Aver wenn se grötter as 50 Zentimeter sünd, denn hebbt de Mudddüvels kene Feenden mehr, denn sünd se för de Rooffisch to groot.

## Vermehren

De Sekens leegt twischen 200 un 500 Eier in’n laten August un September. De Eier warrt in en Nest afleggt, dat vun dat Heken ünner en groten Felsbrocken boot worrn is. Dat Heken passt op dat Nest op, bet de Jungen na twee bet dree Maanden utslippt.

## Kiek ok bi
*
Fredericia

**Fredericia** is ene Stadt in de däänsche Amtskommun Vejle in Jütland an’n Lütten Belt. Se is de Seet vun de Kommun Fredericia.

Frederik III. hett 1650 de Stadt, de bet 1664 noch *Frederiksodde* heet, grünnt un vun em hett se ok ehren Naam afkregen. Se is hüüt en wichtigen Verkehrsknüttpunkt.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (däänsch)