open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Keerlke-Pries

De **Keerlke-Pries** is en plattdüütschen Pries, de siet 1993 elk Johr vun den Vereen Oostfreeske Taal vergeven warrt. Uttekent warrt Lüüd oder Institutschonen, de sik besünners för dat Erhollen un de Förderung vun de oostfreesche Regionalspraak insetten doot. De Pries is na de Romanfigur *Keerlke* ut den Roman mit den sülven Naam vun Wilhelmine Siefkes nöömt un stellt den Keerlke as Figur ut Toon dor. De Figur warrt vun Christian Eisbein maakt.

## Winners

* 1993: Gitta Franken för ehr Insetten för Plattdüütsch in’n Kinnergoorn
* 1994: Gemeen Ihl un de Mitarbeiders för de Mitarbeit an dat plattdüütsche Wöörbook vun Otto Buurman
* 1995: Theda Ahlrichs för ehr Insetten för Plattdüütsch in’e Kark
* 1996: Jan Cornelius för de Verdeensten üm dat plattdüütsche Kinnerleed
* 1997: Theo Schuster för siene Rutgever-Arbeit mit den Schuster-Verlag in Leer
* 1998: Ubbo Gerdes as Schriever un Schauspeler
* 1999: Garrelt van Borssum för sien Insetten för Plattdüütsch in’e School
* 2000: Gernot de Vries för siene Arbeit an sien Wöörbook
* 2001: Helmut Duis för siene Idee to’t plattdüütsche Verkoops-Training an de Beroopsschool Leer
* 2002: Jakob Janshen för siene Verdeensten üm dat plattdüütsche Theater
* 2003: Ländliche Akademie Krummhörn för dat Fördern vun de plattdüütsche Spraak up dat Land
* 2004: Hans-Hermann Briese, Johannes Diekhoff un Carl-Heinz Dirks as Rutgevers vun dat Blatt Diesel
* 2005: Gerd Brandt för sien Insetten för dat Plattdüütsche bi Radio Oostfreesland
* 2006: Marianne Brückmann för ehr Insetten för de plattdüütsche Spraak
* 2007: Helmut Hinrichs för sien Levenswark, besünners sien Arbeid för dat Harlinger Platt
* 2008: Cornelia Nath för ehr Insetten för de plattdüütsche Spraak
* 2009: Margret Aden un Grete Saathoff för hör langjahrig Wark för dat Erhollen van de plattdüütske Spraak in de Grundscholen.
* 2010: Adolf Sanders för sien grote Insatz up vööl verscheden Rebetten, daarmit de plattdüütske Spraak erhollen blifft
* 2011: Imke Schulte för hör Insatz för Plattdüütsk siet jung Jahren
* 2012: Herma Knabe för ehr Insetten för dat Fördern von’n Plattdüütsch-Ünnerricht in Scholen
* 2013: Hanne Klöver för ehre plattdüütschen Bidrääg in Radio un Feernsehn
* 2014: Helmut Collmann för sien överregionalen Insatz för de plattdüütsche Spraak
* 2015: Hillrich Reents för sien völfältig Insetten för de plattdüütsche Spraak
* 2016: Antje Gronewold för hör butergewöhnlich Insetten to dat Erhollen van de plattdüütsche Spraak över völ Johren
* 2017: Herma Cornelia Peters un Albert Janssen för hör groot Insatz up dat Rebeet van dat plattdüütsch Theater
* 2018: Angelika Seidel för hör langjohrigen un anhollen Insatz för dat Erhollen van de plattdüütsch Spraak in de School
* 2019: Andreas Gerdes för sien völfältig un anhollen Insatz för dat Erhollen van de plattdüütsch Spraak
* 2020: nich vergeven wegen de Corona-Pandemie
* 2021: Heinz Janssen för sien Arbeit an de „“
* 2022: Johann Saathoff för sien Verdeenste um de plattdüütsch Spraak
* 2023: Artur Reents för sien völfältig Insetten för de plattdüütsche Spraak
## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Priesen

## Verwiesen
Keerlke-Pries bi "Oostfreeske Taal"
Hadron

**Hadronen** sünd en Grupp von Elementardeelken – man in’n eegentlichen Sinn gor nich würklich Elementardeelken, as se na de Quantenchromodynamik ut Quarks tohopensett sünd.

De Hadronen warrt dör de stark Wesselwirken beinflusst. An bekannsten sünd dorvon de Nukleonen (Neutronen un Protonen), ut de de Atomkarns opboot sünd. Dat sünd ok de eenzig beiden Hadronen, de Bestand hebbt. Al de annern verfallt meist teemlich gau in lichtere Hadronen oder Leptonen oder Gammastrahlen.

Hadronen warrt ünnerdeelt in Mesonen un Baryonen. Wo en Hadron tohöört, hangt dorvon af, ut wovun Quarks dat opboot is. De Mesonen bestaht jümmer ut een Quark un een Antiquark – dat is dat Antideelken to en Quark – un de Baryonen sünd jümmer ut dree Quarks (bi Antibaryonen sünd dat denn dree Antiquarks) tohopensett. Wat noch nich klor is, sünd de Pentaquarks. Wenn dat de würklich gifft, deen se ut veer Quarks un een Antiquark bestahn un harrn denn de Baryonentall +1. Dormit deen se to de Baryonen tellen.

Dorut folgt ok, dat Hadronen to de Klass vun de Fermionen (mit halftalligen Spin: Baryon) aver ok to de Klass vun de Bosonen (ganztallig Spin: Meson) tohöörn künnt.

De in en Hadron bunnen Valenzquarks, de de Quantentallen vun dat Hadron defineert, sünd – tohopen mit de Gluonen, de de starke Karnkraft twüschen de Quarks överdreegt – von en Wulk vun schienbore Quark-Antiquark-Pooren ümgeven. Disse Pooren warrt as *See-Quarks* betekent un dreegt t.&nbsp;B. bi dat Pion den gröttsten Deel von de gesamte Masse vun dat Hadron bi. Normalerwies kummt de Masse bi Hadronen ut lichte Quarks to’n gröttsten Deel nich von de Valenzquarks. Man kann ehr dör spontan Symmetriebreken in Sigma-Modellen verkloren.

De bannige Tall vun Hadronen warrt to’n groden Deel vun de Resonanzen innahmen. Dat sünd bannig kortlevige anregte Tostännen, de man verglieken kann mit dat Anregen von Elektronen in de Elektronenhüll. Ähnlich Anregen sünd in de Karn- und Radiochemie wichtig.
List vun de Neptun-Maanden

In de nafolgend Tabell sünd all 14 Maanden vun’n Neptun oplist, de bit hüüt bekannt sünd. De List is sorteert na tonehmen middleren Bahnradius, dat heet, de Maand baven is an dichsten an Neptun an, de ünnerste in de List is an wietsten weg (kann aver ok anners sorteert warrn). Nieg funnen Maanden warrt toeerst mit en vörlöpig Naam betekend un kriegt eerst later en richtigen Naam.

De klöörten Reegen wiest op de Grött von de Maanden hen: root bedüüd en Dörmeter grötter as 1000 km, witt is lütter as 50 km un de geel heet dortwüschen.

*En negativ Ümlooptiet heet, dat de Maand den Jupiter trügglöpig ümkreist, also gegen den Dreihsinn von den Planeten üm sien eegen Rotatschoonsass.
1516

## Wat passeert is
* 29. März: De Republik Venedig bruukt to’n eersten Mol dat Woort Ghetto för een Wiek, de för Juden inricht is
* 23. April: In Bayern warrt de Vörschrift öber schier Beer fastleggt
* 14. September: De Swiez warrt unafhängig
* 19. Dezember: König Franz I. un Paapst Leo X. sluut dat Konkordat vun Bologna 
* Dat Tessin kümmt nu up Duur to de Swiez

## Boren
* 18. Februar: Maria I. (England) (Maria Tudor, Bloody Mary), Königin vun England († 1558)
* 29. Juni: Rembert Dodoens, fläämschen Botaniker un Physiker († 1585)
* 30. September: Hartmann Beyer, Mathematiker, Theoloog un Reformator († 1577)

## Storven
* 23. Januar: Ferdinand II., König vun Aragon un as Ferdinand V. König vun de vereente Spaansche Monarchie (* 1452)
* 2. Februar: Juan Díaz de Solís, spaanschen Seefahrer un Updecker (* 1470)
* 29. November: Giovanni Bellini, italieenschen Maler (* üm un bi 1430)
* Johann Scheyring, Rektor vun de Universität Leipzig, Domherr in Meideborg (* 1454)
1517

## Wat passeert is
* 31. Oktober: Martin Luther sleiht siene 95 Thesen an de Döör vun de Slottkarken in Wittenberg. He woll dor de Kark nich mit ut’eneen bringen, man bloß öber den Aflaat snacken, de allerwegens verköfft wurrn is
* Dat Osmaansche Riek ünner Sultan Selim I. pedd de Landstreken vun de hüdigen Länner Libanon, Irak, Syrien, Jordanien, Israel un Ägypten ünner sien Fööt.
* In Nürnbarg warrt dat Radslott utfunnen. Dat weer de Anfang för de latern Füürwapen. 
* De eersten afrikaanschen Slaven weert na Jamaika bröcht.

## Boren
* 30. Januar: Johann Aurifaber, Theoloog († 1568)
* 22. März: Gioseffo Zarlino, italieenschen Theoretiker vun de Musik un Komponist († 1590)
* 18. Juni: Ogimachi, 106. Kaiser vun Japan († 1593)
* 25. Juni: Georg Aemilius, Theologen un Botaniker († 1569)
* 12. August: Peter Ernst Mansfeld, Statthöller in de Nedderlannen un vun Brüssel († 1604)
* 20. August: Antoine Perrenot de Granvelle, Kardinal un Minister († 1586)
* Caspar Pfreund, Aftheker un Börgermeester vun Wittenberg († 1574)

## Storven
* 7. März: Maria vun Spanien (Portugal), Prinzessin vun Spanien (* 1482)
* 26. März: Heinrich Isaac, fläämschen Komponist (* 1450)
* 2. Oktober: Johannes Murmellius, (* um 1480), nedderlannschen Pädagogen, Philoloog, Dichter un Humanist
* 31. Oktober: Fra Bartolommeo, Maler vun de School vun Florenz (* 1472)
* Vasco Núñez de Balboa, spaanischen Konquistador (* 1475)
Deklinatschoon

**Deklinatschoon** betekent

* Deklinatschoon, in de Grammatik meent dat de Regeln för de Flexion vun Substantiven,
* Deklinatschoon, in de Astronomie is dat een vun de twee Koordinaten vun en Punkt an de Himmelskugel,
* Deklinatschoon, in de Geografie un de Navigatschoon is dat de Ünnerscheed twischen den magneetschen un den geograafschen Noordpool.
Eerdpüüster

De **Eerdpüüster** (wetenschoplich *Salamandra salamandra*), ok **Mull** oder **Füersalamander** nömmt, is en Deert, dat to de Amphibien un dor to de Salamanders höört.

## Utsehn

De Eerdpüüster is swart mit gele Placken oder Bänner. De Ünneroorden ünnerscheedt sik faken bi dat Utsehn. He warrt üm un bi 23 Zentimeter lang un bringt denn so üm un bi 40 Gramm op de Waag.

## Levensruum

De Eerdpüüster leevt in grote Delen vun Süüd- un Middeleuropa. In Noorddüütschland leevt he in den Hoort, de Lünborger Heid un ans blots in en poor lüttjere Rebeden. Normalerwies leevt he aver lever in ene Hööch vun 200 bet 450 Meter över de See.

He leevt in Bült- und Bargland mit Woolden. Opleevst mag he fuchtige Mischwoolden. Nadelbööm mag he weniger. Den Dag över krüüpt de Eerdpüüsters in Ecken, wo se schütt sünd, ünner Steen, in Eerdgäng vun annere Deerten oder twischen Boomwuddeln to’n Bispeel. Rutkamen doot se dor meist blots bi Nacht oder wenn dat düchtig regent hett.

De Oort warrt in 13 Ünneroorden indeelt:

* *Salamandra salamandra almanzoris*
* *Salamandra salamandra bejarae*
* *Salamandra salamandra bernardezi*
* *Salamandra salamandra beschkovi*
* *Salamandra salamandra crespoi*
* *Salamandra salamandra fastuosa*
* *Salamandra salamandra gallaica*
* *Salamandra salamandra gigliolii*
* *Salamandra salamandra longirostris*
* *Salamandra salamandra morenica*
* *Salamandra salamandra salamandra*
* *Salamandra salamandra terrestris*

Dree annere Ünneroorden warrt na geneetsche Ünnersökungen nu as egene Oorden ansehn. Dat sünd de Korsische Eerdpüüster (*Salamandra corsica Savi*, 1838), de Noordafrikaansche Eerdpüüster (*Salamandra algira* Bedriaga, 1883), de Süüdspaansche Eerdpüüster (*Salamandra longirostris* Joger & Steinfartz, 1994) un de Kleenasiaatsche Eerdpüüster (*Salamandra infraimmaculata* Martens, 1885).

## Levenswies

Pooren doot de Eerdpüüsters sik in de Tiet vun April bet September. De Larven wasst denn bet to’t Vörjohr in’n Buuk vun de Mudder. Denn warrt se vun de Mudder in enen Diek oder Pool afsett. Dat sünd in’n Dörsnitt üm un bi 30 Stück opmal. Dor wasst se ran, bet se twee bet veer Johren oolt sünd. Denn sünd se sülvst sowiet, dat se sik pooren köönt.

Freten doot se Kevers, Snicken, Mecken un annere lütte Deerten.

De Eerdpüüsters köönt 20 Johren oolt warrn. Welk sünd ok al över 50 Johren oolt worrn.

## Kiek ok bi
* 

## Weblenken
Rektaszension

**Rektaszension** (afkött as **RA**; Symbol **&alpha;**) is de astronoomsche Begreep för een vun de twee Koordinaten vun en Punkt op de Hevenskugel in dat äquatoriale Koordinatensysteem. De annere Koordinate is de Deklinatschoon. 

De RA is an’n Heven dat wat de geograafsche Längd is. Beid meet se den Winkel vun Westen na Oosten langs den Äquater. Un beid hebbt se en willkürlichen Nullpunkt op den Äquater. För de Längd is dat de Nullmeridian. För de RA is de Nullpunkt de Fröhjohrspunkt, dat is de Oort an den Heven, wonehm de Sünn in’n März över den Hevensäquator rövergeiht, dann wenn Dag un Nacht liek lang sünd.

De RA warrt tomehrst nich in Grad man in Stunnen, Minuten un Sekunnen afmeten. Een Stunn Rektaszension is 15 Bagengrad, een Minuut is 15 Bagenminuten, een Sekunn is 15 Bagensekunnen. De Vördeel dorvun is, dat een dat direktemang bruken kann, wenn een den Heven ankiekt:
Annahmen, dor sünd twee Steerns A un B. Beid hebbt de lieke Deklinatschoon un A hett en RA vun 01:30:00 un B en RA vun 05:30:00. Dat is Nacht un de Steern A is opstunns to sehn. Denn steiht de Steern B 4 Stunnen later dor to sehn, woneem de Steern A nu jüst to finnen is. 

## Kiek ok bi
* Deklinatschoon
1759

## Wat passeert is

## Boren
* 25. Januar: Robert Burns, schottsche Dichter († 1796)
* 19. April: August Wilhelm Iffland, düütsche Schauspeler, Theaterdirektor un Dramatiker († 1814) 
* 27. April: Mary Wollstonecraft, britische Froonrechtlersche un Schrieversche († 1797)
* 9. August: Johann Christoph Friedrich GutsMuths, düütsch Pädagoog un "Turnvader" († 1839)
* 10. November: Friedrich von Schiller, düütsche Schriever († 1805)

## Storven
* 29. Januar: Sebastian Eberhard Ihering, düütsch Beamter un Moorkultiveerer vun Oostfreesland (* 1700)
* 14. April: Georg Friedrich Händel, düütsch Komponist (* 1685)
* 27. Juni: Georg Daniel Heumann, düütsch Teekner un Koppersteker (* 1691)
Kardamom

**Kardamom** (lat. *Elettaria cardamomum*) is en Gewörtplant ut Indien un Sri Lanka, aber ok in Guatemala, Vietnam un Tansania wurd de Plant anbaut.

In Düütschland wurd dat völ bruukt för de Backwaren to Wiehnacht, as Spekulatius, Klaben, Lebkoken aber ok för Likör und Worstwaren.

Blangen den *grönen* Kardamom ut de Plant *Elettaria cardamomum* gifft dat ok noch en Swarten Kardamom, de in Europa weniger bekannt is.

## Kiek ok bi
*
Milton Friedman

**Milton Friedman** (* 31. Juli 1912 in Brooklyn, New York City; † 16. November 2006 in San Francisco) weer en US-amerikaanschen Weertschapswetenschapler.

He weer bekannt dör sien Arbeid in Makroökonomie, Mikroökonomie, ökonomsch Historie un Statistik. He weer Professer an de Universität vun Chicago un hett 1976 de Nobelpries för Wertschapswetenschapen kregen. 

De meisten Lüüd seggen, dat he de bedüdenste Ökonom vun dat 20. Johrhunnert weer. Friedman weer en Anhanger vun den Liberalismus, dat heet, wenig Staat un veel egen politisch un sellschaplich Freeheit. He gellt as Leeder vun de Monetarismus un vun en free Marktweertschap.

Friedman, vun den sien Öllern ut Ungarn keemen, hett 1938 heiraat un twee Kinner hat.

## Weblinks

* DNB-Katalog
Sucre

**Sucre** is de (nominell) Hööftstadt van Bolivien un harr in dat Johr 2003 531.500 Inwahners. 

Nöömt wurrn is de Stadt na de Revolutschonsföhrer Antonio José de Sucre. De Naam van de Stadt hett woll nichts mit Zucker to don, aber se is bekannt dör ehr Schokolodnspezialitäten. 

Sucre wurr 1539 as *Ciudad de la Plata de la Nueva Toledo* gründ und wer ok kört as *La Plata* , *Charcas* un indiansch *Chuquisaca* bekannt.

De Stadt, wo noch de Gerichtshoff is, is aber man blots noch nominell Hööftstadt. De Stadt liggt nämelk beeten af van Schlag un so hebbt se 1898 La Paz to'n Regierungsseet makt. In de meest Böker wurd dörum ok La Paz as Hööftstadt nöömt. 

De Oolstadt vun Sucre is 1990 in dat Weltkulturarv upnommen wurrn.
Marten

**Marten** is een plattdüütschen un nedderlannschen Vörnaam för Jungs.

## Herkamen
Marten kümmt vun den latienschen Naam *Martinus*. Dat bedutt so veel as: *Een, de to den Kriegsgott [[Mars (Mythologie)|Mars]] tohören deit.

==Tonaams==
Vun düssen plattdüütschen Vörnaam kaamt ok de [[List vun plattdüütsche Tonaams|Tonaams]] [[Martens]] un [[Martensen]] vun her. De bedüüt so veel as *Ut Marten sien Familie* oder *Vun Marten sien Hoff''.

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Samtnoordische Runendatenbank

De **Samtnoordische Runentextdatenbank** (sweedsch *Samtnordisk runtextdatabas*) is ene Datenbank för Runentexten, de de olen Runeninschriften vullstännig un för Reekners leesbor sammeln schall. Dat Projekt hebbt se den 1. Januar 1993 an de Universität Uppsala anfungen. Dat Geld kummt vun de Axel un Margaret Ax:son Johnsons Stiften. In de Version vun 2006 staht mehr as 6000 Inschriften in.

De Datenbank kann ut dat Internett rünnerladen warrn un köst nix.

De Indrääg bestaht ut den Runentext, Format, den Oort, wo de Inschrift opfunnen worrn is, Översetten in’t Sweedsche un Engelsche un Daten över dat Objekt, wo se de Runen op funnen hebbt. De Texten kriegt elk enen Kood, de ut bet to dree Delen besteiht. De eerste Deel steiht för de Herkumst. De twete Deel is ene Seriennummer un de drüdde Deel steiht för de Tietperiood vun den Text, Oornoordsch, Tiet vun de Wikingers oder ut dat Middelöller.

## Weblenken

* Websteed vun dat Projekt (sweedsch)
Lübben (Vörnaam)

**Lübben** (ok **Lübbe** oder **Lubben** un **Lubbe**) un **Lübbo** is een plattdüütschen (un freeschen) Vörnaam för Jungs.

## Herkamen
Lübben is de korte Form vun den Naam *[[Liborius (Bischop)|Liborius]]*. Een anner korte Form vun düssen Naam is de Naam Borries. Liborius weer een Hilligen ut dat 4. Johrhunnert, de in de franzöösche Stadt Le Mans leevt hett un dor Bischop ween is. He is later de Schutzpatron vun Patterbuorn wurrn. In Westfalen un de Nedderlannen weer sien Kultus in't Middelöller ganz begäng.

## De plattdüütsche Vörnaam
As dat faken vörkeem, is de Naam Liborius eerst mol afkört wurrn. Dor is denn de Form *Libo* oder *Libe* vun wurrn. Vunwegen datt dat fröher noch keen Duden un keen Sass geev, is düsse korte Naam denn woll ok **Lubbe** oder **Lübbe** schreben wurrn. Fröher keem dat fökener mol vör, dat desülbigen plattdüütsche Naams mol mit *i* un mol mit *u* oder *ü* schreben wurrn sünd. So weer dat ok bi de Deernsnaams Wiebke (Wubbke, Wüpke) un Lieken (Lucke, Lücke). Vunwegen undüütliche Utspraak keem dor denn ok noch dar Suffix *-n* achtern an.

## Fundöörd
Düsse Naams keemen in't laat Middelöller un in de fröhe Neetiet besunners in Rüstringen, Wursten un in anner ööstlichen Delen vun Freesland vör. Man ok in Bremen geev dat Mannslüde mit düssen Naam

* 1384 in Roonkarken (Lübbe)
* 1632 in Bremen

## Plattdüütsche Tonaams
Vun düsse plattdüütschen Vörnaams kaamt nu ok de Tonaams *Lubben* oder *Lübben* vun her. De bedüüt so veel, as : *Ut Lübbe sien Familie* oder *Vun Lübben sien Hoff*.

## Kiek ok na bi
* List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Weblenken
Kanzleespraak

Ene **Kanzleispraak** is ene Spraakform, so as se vun de Kanzlein vun de Övrigkeit bruukt warrt. De Kanzleispraak is ene temlich formale Spraak, de sik düüdlich vun de sprakene Spraak ünnerscheden deit.

In Düütschland weer de Kanzleispraak vun Meißen an’n Hoff vun de Wettiner Utgangspunkt för de hoochdüütsche Standardspraak.

Dat geev in’t 14./15. Johrhunnert fiev Schrievspraken in dat düütsche Rebeet:

* dat Middelnedderdüütsche (bruukt vun de Hanse)
* de Meißner Kanzleispraak (bruukt vun de Wettiner)
* dat Gemeine Deutsch (bruukt vun de Habsborger un in de bayrischen Städer)
* de süüdwestliche Schrievspraak (in de Swiez)
* Schrievspraak vun Köln (ünner Kuntakt to dat Nedderlandsche)

To Anfang vun dat 16. Johrhunnert harr dat Gemeine Deutsch groot Bedüden un verdräng de annern Schrievspraken mehr un mehr. Eerst mit de Luther-Bibel, för de Martin Luther de Meißner Kanzleispraak bruukt hett, änner sik dat un de Meißner Kanzleispraak hett toeerst de Schrievspraak vun Köln, denn ok in’n Noorden dat Middelnedderdüütsche jümmer mehr trüchdrängt. In dat 17. Johrhunnert weren blots de Meißner Kanzleispraak un dat Gemeine Deutsch noch vun Bedüden, aver ok dat Gemeine Deutsch kunn sik nich mehr lang hollen.
1871

**1871**

## Wat passeert is
* 18. Januar: König Willem I. vun Preußen warrt in den Spegelsaal to Versailles to'n Kaiser utropen. Dat Düütsch Kaiserriek is dormit grünnt
* 25. Januar: De Düütschen scheet up Paris 
* 28. Januar: Paris gifft up. Een Stillstand vun de Wapen warrt ünnertekent
* 16. Februar: Düütsch-Franzööschen Krieg: De oostfranzöösche Stadt Belfort warrt an de düütschen Truppen uthännigt
* 26. Februar: De Vörfreden vun Versailles warrt slaten twuschen dat Düütsche Riek un Frankriek

## Boren
* 4. Februar: Friedrich Ebert, düütsch SPD- Politiker un Riekspräsident († 1925)
* 25. Februar: Oliver Campbell, US-amerikaansch Tennisspeler († 1953)
* 3. März: Maurice Garin, franzöösch Radrennfohrer († 1957)
* 14. März: Bernhard Winter, düütsch Maler († 1964)
* 15. März: Rosa Luxemburg, düütsch Politikerin († 1919)
* 27. März: Heinrich Mann, düütsch Schriever († 1950)
* 6. Mai: Victor Grignard, franzöösch Chemiker und Nobelpriesdräger († 1935)
* 6. Mai: Christian Morgenstern, düütsch Schriever († 1914)
* 6. Juni: Oscar Wisting, norweegsch Polarforscher († 1936)
* 10. Juli: 1871: Marcel Proust, fransch Schriever un Essayist († 1922)
* 30. August: Ernest Rutherford, nieseeländsch-britsch Physiker un Nobelpriesdräger (†  1937)
* 1. September: Reginald Walter Maudslay, britsch Autokonstrukteur († 1934)
* 2. September: Paula Sedana Schiff-Magnussen, düütsch Malerin († 1962)
* 5. September: Johannes Achton Friis, däänsch Tekner un Maler († 1939)
* 27. September: Grazia Deledda, italieensch Schrieverin un Nobelpriesdrägerin († 1936)
* 5. Oktober: Anna Ahrens, plattdüütsch Schrieverin († 1960)

## Storven
* 29. Oktober: Andrea Debono, Opdecker ut Malta (* 1821)
* 9. November: Caroline Lauska, düütsch Malerin (* 1787)
* 4. Dezember: Minna Ziel, düütsch Malerin (* 1827)
Dörmeter (mehrdüdig Begreep)

**Dörmeter** (Teken: Ø) betekent

* in de Mathematik: 
** den Dörmeter as’n Grött vun en Kreis oder vun en rund Lock.
** den Binnendörmeter un Butendörmeter to’n Bispeel vun en Zylinder oder vun en zylinderförmigen Hollkörper.

* in de Technik:
** en Dweersnitt dör en Bohren in de Snittdorstellen vun en technischen Teken
** de Trennen vun en Metall in de Bearbeiten vun Blick to’n Bispeel mit en Lockmaschien.
Caliban

**Caliban** betekent

* Caliban, en Unhold ut dat Stück *The Tempest* (plattdüütsch *De Storm*) von William Shakespeare,
* Caliban, en Maand von den Planeten Uranus,
* Caliban, en düütsch Metalcore-Grupp,
* en Bild von den Maler Frank Marc, dat woll op Shakespeare sien Figur anspeelt.
Caliban (Maand)

In de Astronomie betekend **Caliban** en vun de lütteren Maanden wieter buten vun den Planeten Uranus. De Uranus-Maanden hebbt all Naams vun Figuren ut dat Wark von William Shakespeare oder Alexander Pope; Caliban is en Schlingel ut Shakespeares *[[The Tempest]]* (dt.: „Der Sturm“).

## Opdecken
Caliban is an’n 6. September 1997 vun de Astronomen Brett Gladman, Phil Nicholson, Joseph A. Burns un John J. Kavelaars mit dat 5&nbsp;m-Spegelteleskop vun de Hale-Steernwacht opdeckt worrn. In de glieken Nacht hebbt se ok den Maand Sycorax funnen.

## Ümlopbahn
Caliban brukt ungefäähr 579,5 Daag, üm eenmol üm Uranus ümtolopen. Dorbi hett he en middler’n Afstand von 7.230.000 km. De Ümlop is *retrograd*, also torüchlöpig. Dat heet, de Maand löpt üm den Planet gegen sien’n Rotatschoonssinn.
De Maandbahn hett en Exzentrizität von 0,08 un is so bi 137,6° gegen den Äquater vun’n Uranus kippt. Ok de Dreihass von Caliban is bannig dull kippt, nämlich üm 98,732°.

## Opbo
De Dörmeter vun Caliban liggt bi ungefäähr 72 km (annere Bornen snackt ok von 98 km). Mit 1,5 g/cm³ liggt de Dicht düdlich ünner de vun de Eer. Caliban is ok teemlich düster. Siene Albedo is 0,07 – 7 % vun dat Licht, dat op den Maand ankummt, warrt also wedder afstrahlt.
Linus Carl Pauling

**Linus Carl Pauling** (* 28. Februar 1901 in Portland, Oregon; † 19. August 1994 in Big Sur, Kalifornien) weer en US-amerikaanschen Chemiker mit düütsche Afstammen. 

1954 hett he de Nobelpries för Chemie un 1962 de Fredensnobelpreis as besünners Uteknung för sien Insetten tegen Atomwaffentests kregen. Neben Marie Curie is he dormit de Eenzige, de twee Nobelpries up twee verscheden Felder kregen hett. 

1922 hett he sien eerste Utbildung an de Oregon Agricultural College (OAC) afsloten un hett denn 1925 sein Doktertitel in Chemie an’t California Institute of Technology („CalTech“) in Pasadena (Kalifornien) mit *summa cum laude* makt. 1927 is he dor denn ok Professor wurn. Dortüschen hett he 1923 aber noch heirat. Mit sien Fru *Ava Helen Miller* har he 3 Söhns und en Deern.

He is Mitbegrünner van en nieg Weetenschapp, de Quantenchemie und hett 1932 dat Konzept van de Elektronegativität inföhrt.
Nickel (Vörnaam)

**Nickel** un **Nickels** sünd plattdüütsche Vörnaams för Jungs. De Naam **Nickels** is besunners in Noordfreesland ganz begäng.

## Herkamen
Nickel un Nickels sünd korte Formen vun den Naam *Nikolaus*. Nikolaus is Greeksch un is tohopensett ut de beiden greekschen Wöör *Nikos* (Sieg) un *Laos* (Volk). De Hillige Nikolaus (up Platt: de Sünnerklaas) is de Hillige för Seelüde, Jungfroon un Kinner (un noch veel anner Beropen). 

## De plattdüütsche un freesche Naam
Vun düssen Naam Nikolaus sünd twee korte Naams vun maakt wurrn. Een weer de Naam Klaas (un Klaus etc.) ut de tweede Hälft vun düssen Naam, de anner weer Nickel oder Nickels ut den Naam sien eerste Hälft. Hüdigendags is de Naam Nickel meist utsturben, man de noordfreesche Form Nickels is noch ganz begäng.

## Fundöörd
* Brunswiek 1509 (Nickel)

## Plattdüütsche Tonaams
Vun düsse Vörnaams kaamt ok de plattdüütschen Tonaams Nickel, Nickels un Nickelsen vun her. De bedüüt all overeen *Ut Nickel sien Familie* oder ok *Vun Nickel sien Hoff*. 

## Kiek ok na bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Lammert

**Lammert** is een plattdüütschen Vörnaam för Jungs.
## Herkamen
Lammert kümmt vun den olen germaanschen Naam *Lambert* (ok in sien latiensche Form *Lambertus*). Dor steekt de Wöör „Land“ (dat heet Land) un „beraht“ (dat heet beröhmt oder glinsterig). Tohopennahmen bedutt de Naam Lambert denn so veel, as *De in dat Land beröhmt is* oder ok *De (wiethen) in't Land glinstern deit*.

## De plattdüütsche Naam
Vunwegen slurige Utspraak is de Naam Lambert eenfach een beten afslepen un so is dor denn Lammert vun wurrn. 

## Fundöörd
* Bremen 1632

## Plattdüütsche Tonaams
Vun düssen Vörnaam kaamt ok de plattdüütsche Tonaams Lammers, Lammert, Lammerts usw. vun her. De bedüüt alltohopen so veel, as *Ut Lammert sien Familie* oder ok *Vun Lammert sien Hoff*

## Kiek ok na bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Weblenken
Heide Simonis

**Heide Simonis** (* 4. Juli 1943 in Bonn as Heide Steinhardt; † 12. Juli 2023 in Kiel), weer en düütsche Politikersch van de SPD.

1967 hett se ehr Afsloot as Diplom-Volkswirtin makt un hett den bit 1971 in Lusaka, Sambia, arbeid.

Van 1976 bit 1988 wer se in de Düütsche Bundstag un dorna bit 1993 Finanzministersch van Sleswig-Holsteen. In März 1993 is se den as eerste Fru in Düütschland Ministerpräsident wurn und dat bit April 2005 bleven. As se wer wählt wurn sull, hett se 4 Mal nahnanner nich de Stimmen kregen, de se eenig hemm musst harr. Denn hett se doch Bott makt un Peter Harry Carstensen wurr de nieg Ministerpräsident.

Se is denn Vörsittersch van UNICEF in Düütschland wurrn. Wiels dat dor aber Unstimmigkeiten geev, is se van dat Amt 2008 ok weer torüchtreden.
Balearen

----

De **Balearischen Eilannen** (katalaansch *Illes Balears*, spaansch *Islas Baleares*) oder **Balearen** sünd en Inselgrupp in de westliche Middellannsche See un en autonom Gemeenschap in Spanien.

To disse Gemeenschap hört de egentliche Balearen mit de Hööfteilannen Mallorca un Menorca aver ok de Pityusen mit Ibiza, Formentera un tallrieke lütte Eilannen, de nich bewahnt sünd, as to’n Bispeel de Felseneilannen Cabrera, Dragonera oder Pantaleu, de ünner Naturschuul staht. 

De gröttste Eiland is mit 3684 km² Mallorca.
Koken

Een **Koken** is wat to Eten, dat backt word. Den Deeg mokst Du vun Mehl, Zucker, Ei, Fett, Water oder Melk un Gest.

## Ünnerscheedliche Koken

* Appelkoken 
* Blechkoken
* Honnigkoken
* Schokoladenkoken
* Sögenmors
* Bookweten-Janhinnerk (Bookwetenpannkoken)
* Poffertjes
* Niejohrskoken oder Krüllkoken
* Stopfkoken

## Bökers

Bäckermeester Johann-Adolf Kruse (70) hett en Backbook op Platt schreven. In de eerste 4 Weeken hett he all 600 Exemplare verköfft. En Interview doröver finnst Du hier
Nickels

**Nickels** is de Familiennaam von

* Alphonse Nickels (1881–1944), luxemborgschen Politiker un Diplomaat,
* Christa Nickels (* 1952), düütsche Politikerin,
* Ferdinand Nickels (1811–1893), düütschen Jurist un Afornten,
* Gregory J. Nickels (* 1955), US-amerikaanschen Politiker,
* Rudolf Nickels (1926–2005), düütschen Politiker.

**Nickels** betekent ok

* Nickels, en Vörnaam.

Kiek ok bi: Nickel, Nicols, Nichols, Nicholls.
Sottje

En **Sottje** is de Keerl, de de Anlagen, de to de Füürsteden tohöört, rein höllt. Fröher weren dat vör allen de Schosteens, dat sik dor keen Sott fastsetten dee, hüüt kiekt se ok de Brennavens na, dat de nich to veel Afgas in de Lucht püüstert. De Sottjes hebbt in Düütschland Kehrbezirke todeelt, in de se dat Monopol op de Arbeit hebbt.

De Sottjes sünd traditschonell jümmer swart inkleedt un dreegt en Spint. Se gellt ok as en Symbol för Glück. En anner Beteknung för Sottjes is *Schösteinfeger*.
Zirkumpolar

**Zirkumpolar** (ut  un ) betekent

* rings üm oder dicht bi den Noordpool oder Süüdpool vun de Eer,
* zirkumpolar, in de Astronomie warrt dat ganz speziell för Hevensobjekten (Steerns, Galaxien usw) bruukt, de vun den Oort vun den Tokieker dat hele Johr lang to sehn sünd un de nich ünner den Horizont verswinnt.
Pampero

De **Pampero** is’n süüdwesten Wind, de vun de argentienschen Pampas kummt. Dat is’n köhlen, drögen Stormwind mehrsttiets in de Tiet vun Oktober bet Januar, de na Buenos Aires to un de Münn vun den La Plata rut weiht.
Spint

De **Spint**, **Zylinner** oder **Hoge Hoot** is en zylinnerförmigen Hoot mit Kremp, de vör allen in’t 19. un’t fröhe 20. Johrhunnert in Mood weer.

De Spint keem toeerst üm 1800 op, dat mehr Lüüd em dregen weer aver eerst üm 1820. He weer de Hoot vun de Börgers, de sik dor mit gegen Adel un de eenfachen Lüüd afsetten. He bleev Symbol för de wat betern Lüüd, weer aver ok Deel vun de Dracht vun Sottjes, Kutschers oder vun Böhnen-Töverers. Mit de 1920er un 1930er Johren keem de Hoot ut de Mood. Toletzt dregen noch Diplomaten den Spint, aver ok dat weer denn bald vörbi.

Welk vun disse Hööt hebbt ’n Drahtstell inboot un köönt so tohoopklappt warrn. Wenn denn de Hoot anstött warrt, denn klappt he mit’n Snapp wedder ut. Disse Hoot heet denn Schapoklapp un is meist vun Sied maakt.
Tornesch

**Tornesch** is en Stadt in Kreis Pinnbarg, 16 km noordwestlich van Hamborg in Sleswig-Holsteen. 

Fröher hett de Oort *Esingen* heeten. 2005 hebbt se denn ok de Stadrechte kregen. De Gründung verdankt Tornesch de Ümstand, dat dor en Iesenbahnstreck tüschen Altno un Kiel baut wurrn is.

Tornesch hett ruch weg 13.000 Inwahners up en Flach van 20,62 km². 

## Literatur
* Annette Schlapkohl, Ernst Martin Groth-Stifung (Hrgb.): *Tornesch. Die Geschichte der Ortsteile Ahrenlohe, Esingen und Tornesch von den Anfängen bis Heute.* Husum 2004.

## Weblinks

* Stadt Tornesch
* Die Industrialisierung in Tornesch. (PDF)
Füürfreter

**Füürfreters** sünd Lüüd, de bi Karkmess oder in’n Zirkus brennen Fackeln in’n Mund stecken doot. Ok in Indien kennen de Fakirs to’n Bispeel dat Füürfreten. In’n Westen keem dat Füürfreten in de Tiet üm 1880 op Johrmarkt op.

En Trick is bi’t Füürfreten nich bi, een mutt blots good öven un den Wehdaag uthollen lehren. En *öövten* Füürfreter deit sik denn nix dorbi.

## Weblenken
Valparais

**Valparais** oder **Valparaiso** is ene Havenstadt in Chile mit üm un bi 278.000 Inwahners. De Grootruum Valparais hett sowat 905.300 Inwahners (Stand 2004).

In de Stadt sitt ok de Natschonalkongress vun Chile. De Ooltstadt warrt vun de UNESCO as Weltkulturarv ansehn.

## Historie

Vördem de Spaniers ankemen, leven in dat Rebeet Lüüd vun de Changos.

De Spaniers ünner Juan de Saavedra kemen denn toeerst 1536 na de Bucht. De Stadt grünnt hett denn 1544 Juan Bautista Pastene. He nööm ehr *Paradiesdaal* (*Val Paraíso*).

Toeerst weer de Oort man en lütte Stadt. Mit dat 18. Johrhunnert wörr dat denn aver wat duller mit den Amerikahannel. Valparais weer de eerste gröttere Haven na Kap Hoorn un so kemen vele Scheep na de Stadt. Mit den Panamakanaal wörr dat denn wedder wat slechter mit den Hannel.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (spaansch)
Film (Mehrdüdig Begreep)

**Film** betekent

* Film, dat Anenannerregen vun fotograafsche oder animeerte Biller, de tohopen en bewegt Bild afgeevt,
* Fotograafsch Film, för Licht fienföhlig Material, dat för Film- oder fotograafsche Opnahmen bruukt warrt,
* Film, dünnen Övertog vun en Stoff op en Drägermaterial,
* Offsetfilm, Begreep ut de Druckereetechnik.
Staten-Eiland (Argentinien)

**Staten-Eiland** (spaansch *Isla de los Estados*) is en Eiland bi Kap Hoorn. Dat Eiland höört to de argentiensche Provinz Füürland un is vun dat Eiland Füürland dör de Le-Maire-Straat trennt. 

Se is 530 Quadratkilometer groot, is bi en Läng vun 63 Kilometer aver blots söss Kilometer breed. Dat Eiland is bargig mit den Monte Spegazzini op 741 Meter as hööchst Punkt un hett veel Gletschers un Seen. Minschen leevt dor keen, aver veel Pinguins un Robben.

## Historie

De Nedderlanner Jakob Le Maire hett dat Eiland den 25. Dezember 1615 opdeckt. He hett dat Eiland na den Statengeneral vun de Nedderlannen nöömt. Vun 1899 bet 1902 geev dat hier en Lager för Militärfangene.
Dörmeter

**Dörmeter** is een Begreep ut de Geometrie un een physikalsch Grött. De Dörmeter (Teken in Formeln **d**) gifft an, wo groot een Kreis is. Mathematsch utdrückt is de Dörmeter defineert as de Afstand von de beiden Snittpunkten von een Kreis mit een Geraden, de gliektietig ok dör den Middelpunkt von den Kreis löpt.

Dat glieke gilt ok för een Kugel: Wenn de von een Geraden dör den Middelpunkt sneeden warrt, nöömt man den Afstand von de Snittpunkten ok den Dörmeter. Warrt een Kugel von een Flach dör den Middelpunkt sneeden, denn is de Snittflach nämlich wedder een Kreis. De halve Dörmeter warrt ok Radius (r) nöömt. Dat Verhältnis von’n Ümfang (U) von een Kreis to sien Dörmeter (d) is de Kreistall \, \pi:

För den Ümfang von een Kreis gült:
:   U = 2 \cdot \pi \cdot r = d \cdot \pi  &nbsp;&nbsp; oder annersrüm &nbsp;&nbsp; d = \frac{U}{\pi} = 2 \cdot r .

In technisch en Teken warrt de Dörmeter mit dat Symbol **ø** darstellt. Dat dröff nicht verwesselt warrn mit de Mathematik, wo dit Teken för den Dörsnitt von mehrere Tallen brukt warrt. 

Dörmeter warrt angeven in de Metallverarbeiden, wo dat meist üm Bohren un Bohrlöker oder um den Dörmeter von Bolten un Schruven geiht, ober ok t.&nbsp;B. in de Astronomie, wo von de Planeten de Kugeldörmeter angeven warrt.

In de Mathematik warrt da all’ns noch en beten theoretischer ankeken. Allgemeen warrt de Dörmeter von een metrischen Ruum defineert as dat Supremum von all Afstännen von je twee Punkten in den Ruum:
:
\operatorname{diam}(X) := \sup\{d(x,y):x,y\in X\}


För Kugeln un Kreisen in Euklidisch Rüüm is disse Definitschoon dat glieke as de geometrisch Beschrieven baven.
Swing (Stroom)

De **Swing** () is en 35 Kilometer langen Stroom, de vun links na de Elv to fleten deit. Sien Born liggt in’t Hohenmoor bi Mulsen op de Stoder Geest. Na de Oost geiht denn en Stück wieder de Oost-Swing-Kanal af. Bi Wiepenkathen münnt von links de Kattenbeek un bi Groot Thun von rechts de Heidbeek in de Swing. De Stroom flütt dör de Swingwischen bi Stood un dör de Stadt. De Swing weer dor fröher Deel von de Stadtbefestigung Stood. Stood harr as Hansestadt sienen Haven an de Swing. Dorvun is de Swing vun de Soltdoorsslüüs an ok noch Bundswaterstraat. De Swing münnt denn bi Stodersand in de Elv (Elvkilometer 654,9). Swingdaal un -wischen bi Stood staht ünner Landschopsschutz.

## Brüggen

Twischen Hogenoh un Mulsen löppt de Kreisstraat 2 mit en Brügg över de Swing. De nächste Brügg is denn de Kreisstraat 1 twischen Freenbeek un Swing. Denn kummt as Brügg eerst wedder de Paul-Watzlawick-Weg twischen Lütt Thun un Wiepenkathen, de aver blots för Radfohrers un Footgängers is.

Een Kilometer wieder in’n Noorden löppt de Bundsstraat 73 över de Swing. In de Swingwischen in dat Stadtrebeed von Stood gifft dat alltohoop veer Footgängerbrüggen un de Brügg von de Nedderelvbahn. In de Binnenstadt sülvs loopt en ganz Reeg Brüggen över den olen Loop von de Swing: Wallstraat, Stockhuustraat, Bäckerstraat, Rosenstraat, Fischmarkt un Hansestraat. Dör de Brügg von de Hansestraat köönt Scheep oder Bööd vondaag nich mehr in’n olen Stoder Hansehaven rin.

An’n Ünnerloop kaamt denn noch dree Brüggen, de all Klappbrüggen sünd: de Brügg von de Landsstraat 111, de Iesenbahnbrügg von de ole Kedener Kreisbahn un de Brügg von’n Butendiek.

## Footnoten
Steen

**Steen** betekent

* Steen, in de Eerdwetenschoppen een Verbund von Mineralen to een besünneret Material,
* Steen, en Bomaterial,
* Koorngrött, en Gröttenklass bi locker Steen,
* den Karn bi en besünnert Grupp von Oobst, dat Steenoobst,
* Konkrement, in de Medizin en Gallen- oder Nierensteen,
* Steen, Oort in Minnesota, USA,
* bi eenige Spele den Speelsteen,
* in de Drogenszene de Droge Crack,
* in eenige Gegenden en Beerkroog.

**Steen** is de Familiennaam von

* Aksel Steen (1849–1915), noorweegschen Meteoroloog,
* Alexander Steen (* 1984), sweedsch-kanaadschen Ieshockeyspeler,
* Andreas Myran Steen (* 1988), noorweegschen Skilanglöper,
* Anitra Steen (* 1949), sweedsche Ünnernehmerin,
* Antje-Marie Steen (* 1937), düütsche Politikerin,
* Cassandra Steen (* 1980), US-amerikaansche Sängerin,
* Charles Steen (1919–2006), US-amerikaanschen Geoloog,
,
,
* Einar Steen-Nøkleberg (* 1944), noorweegschen Pianist,
* Franciscus van der Steen († 1672), nedderlandschen Maler,
* Gerhard Steen (1923–1990), düütschen Politiker,
* Gonda Van Steen (* 1964), belgisch-US-amerikaansche Ooldphilologin un Neogräzistin,
* Harald Heide Steen (1911–1980), noorweegschen Schauspeler,
* Harald Heide-Steen junior (1939–2008), noorweegschen Schauspeler un Komiker,
* Iris Mareike Steen (* 1991), düütsche Schauspelerin,
* Jac van Steen (* 1956), nedderlandschen Dirigent,
* James Steen (1876–1949), US-amerikaanschen Waterballspeler,
* Jan Steen (üm 1626–1679), nedderlandschen Maler,
* Jessica Steen (* 1965), kanaadsche Schauspelerin,
* Johannes Steen (1827–1906), noorweegschen Politiker,
* Kevin Steen (* 1984), kanaadschen Wrestler,
* Knut Steen (1924–2011), noorweegschen Bildhauer,
* Lynn Arthur Steen (1941–2015), US-amerikaanschen Mathematiker,
* Marguerite Steen (1894–1975), engelsche Schrieversche,
* Mary Steen (1856–1939), däänsche Fotografin un Feministin,
* Matthew Steen (* 1949), US-amerikaanschen Schriever un Aktivist,
* Max Steen (1898–1997), düütschen Schoolmeester un Heimaatforscher,
* Nora Steen (* 1976), evangeelsche Theologin,
* Paprika Steen (* 1964), däänsche Schauspelerin un Speelbaas,
* Paul Steen (1905–1938), düütschen Politiker,
* Peter Steen (1936–2013), däänschen Schauspeler,
* Philipp Steen (* 1977), düütschen Bassist,
* Ragni Steen Knudsen (* 1995), noorweegsche Volleyballspelerin,
* Reiulf Steen (1933–2014), noorweegschen Politiker,
* Simon Steen-Andersen (* 1976), däänschen Kumponist un Künstler,
* Søren Steen (* 1942), däänschen Schauspeler,
* Synne Steen Hansen (* 1993), noorweegsche Skispringerin,
* Thomas Steen (* 1960), sweedschen Ieshockeyspeler,
* Thorvald Steen (* 1954), noorweegschen Schriever,
* Tidemann Steen († 1441), Börgermeester von Lübeck,
* Uffe Steen (* 1954), däänschen Musiker,
* Virginia Steen-McIntyre (* 1936), US-amerikaansche Geologin,
* Wenche Steen (* 1952), noorweegsch Model, Schauspelerin un Journalistin.

Kiek ok bi: O’Steen, Sten, Steene.
Buscherump

De **Buscherump** oder **Buscheruntje** is en Arbeitshemd vun de Fischer- un Fohrenslüüd. He warrt vun Linnen oder Kattun maakt un hett blaue un witte Striepen.

## Etymologie

De Naam *Buscherump* is en beten Volksetymologie vun de plattdüütschen Lüüd. Dat dee toeerst Nedderlandsch *boezeroentje* heten (*oe* warrt bi de Nedderlänners as *u* utspraken), wat in welk Mundoorden vun dat Plattdüütsche swoor uttospreken weer. Dor hebbt se’t en beten ümmodelt, dat’n dat beter utspreken kunn (un beter marken kunn). Warrt ja man över’n Rump dragen, dorvun dat *-rump*. Annerwegens deen se’t ok as *Bunjerundje, Buntjeruntje* (Elvinseln), *Bunscherunscher* (Veerlannen), *Butscherutscher* (Allermöh), de oder dat *Busch(e)runtje(e)* (Blanknees, Finkwarder) kennen. Annere Mundoorden hebbt dat Woort meist unverännert ut dat Nedderlandsche övernahmen. Opmehrst bruukt warrt aver *Buscherump*. *Boezeroentje* is de Diminutiv vun *boezeroen*, wat eenfach en Hemd is. De Naam *boezeroen* schall nu vun’t Pikardsche kamen: *bougeron* = Hemd oder vun’t Fransche *bourgeron*, afleidt vun Ooltfransch *bourge* = ruug Stoff.
Bünn

**Bünn**, **Däken**, **Fischhüd** oder ok **Waterruum**, dat is en Kassen op’t Boot vun de Fischerlüüd, woneem se den Fang rindeen, wenn se op Reis weern. De Bünn weer mit de See verbunnen, dat de Fisch Water harrn un dat’n se leevig na Markt fohrn kunn. Faken hebbt de Fischerlüüd den Fisch glieks ut de Bünn rut an de Lüüd bröcht. As de Scheep denn later Köhlrüüm harrn, bruken de Bööd keen Bünn mehr, de Fisch höllen sik nu ok dood lang noog.
Lien

**Lien** betekent

* Lien, Begreep ut de Mathematik,
* Lien, in de Seefohrt Utdruck för den Äquater,
* Lien, ene Feesplant,
* en Remen oder en Stück Band to’n Fastmaken oder Afgrenzen, sünners:
** Hunnenlien,
** Wäschelien.

**Lien** is de Familiennaam von

* Annbjørg Lien, norweegsche Muskantsche,
* Lien Chan (* 1936), Politiker ut Taiwan,
* Espen Lien (* 20. Johrhunnert), noorweegschen Bassist,
* Harry Lien (1896–1978), US-amerikaanschen Skispringer,
* Helge Lien (* 1975), noorweegschen Pianist, Kumponist un Bandleader,
* Lien Heng, Historiker ut Taiwan,
* Ida Lien (* 1997), noorweegsche Biathletin,
* Jennifer Lien (* 1974), US-amerikaansche Schauspelerin,
* Jens Lien (* 1967), noorweegschen Speelbaas,
* Julius Lien (1872–1962), düütschen Bookbinner un Heimaatdichter,
* Kaare Lien (* 1935), kanaadschen Skispringer,
* Lotte Lien (* 1988), noorweegsche Boxerin,
* Matthew Lien, US-amerikaansch Muskant,
* Merete Lien (* 1952), noorweegsche Schrieversche,
* Richard Lien (* 1943), US-amerikaanschen Basketballtrainer,
* Tord Lien (* 1975), noorweegschen Politiker,
* Lien Yu-Hui (* 1970), Tennisspeler ut Taiwan.

Kiek ok bi: Lien Township, Lin, Lean.
1810

## Wat passeert is
* 18. September: In Chile warrt en Junta inricht' un verklaart, datt Chile tro to Spanien sien afsetten König Ferdinand VII. holen deit. Düsse Dag warrt allgemeen as Anfang vun de chileensche Unafhängigkeit ankeken. 
* De Kark vun Mattfeld brennt af bit up de Grundmuern. 

## Boren
* 1. März: Frédéric Chopin, poolsch Komponist un Pianist († 1849)
* 8. Juni: Robert Schumann, düütsch Komponist († 1856)
* 9. Juni: Otto Nicolai, düütsch Komponist († 1849)
* 10. August: Lorenzo Batlle y Grau, uruguayisch Politiker un Präsident († 1887)
* 28. August: Constant Troyon, franzöösch Maler († 1865)
* 7. November: Fritz Reuter, plattdüütsch Schriever († 1874)
* 17. November: Albert Peter Johann Krüger, düütschen Schauspeler, Schriever un Redakteur († 1883)

## Storven

* 2. Dezember: Philipp Otto Runge, düütsch Maler (Romantik) (* 1777)
Quickborn

**Quickborn** betekent

* enen Born, an den een sik erquicken kann,
* Quickborn, Stadt in’n Kreis Pinnbarg, Sleswig-Holsteen,
* Quickborn, Gemeen in’n Kreis Dithmarschen, Sleswig-Holsteen,
* Quickborn, Dörp in de Stadt Dannenbarg in’n Landkreis Lüchow-Dannenbarg, Neddersassen,
* Quickborn, Dörp in de Gemeen Dahlenborg in’n Landkreis Lümborg, Neddersassen,
* Hamborger Quickborn, plattdüütsch Spraakvereen,
* Berliner Quickborn, plattdüütsch Spraakvereen,
* Quickborn, Tietschrift, de vun den Hamborger Quickborn rutgeven warrt,
* *[[Quickborn (Book)|Quickborn]]*, Book vun Klaus Groth,
* Quickborn-Arbeitskreis, christlich Arbeitskrink,
* Quickborn-Verlag, Verlag in Hamborg.

Kiek ok bi: Queckborn.
Freudenthal-Sellschop

De **Freudenthal-Sellschop** is ene Literatursellschop, de de Warken vun de Bröder Friedrich und August Freudenthal un de plattdüütsche Spraak plegen will. Grünnt worrn is se den 24. April 1948 in Rodenborg as *Friedrich-Freudenthal-Sellschop*. Siet 1988 hett de Sellschop ehren Sitt in Soltau. 230 Lüüd sünd Maten vun de Sellschop.

Elk Johr siet 1956 warrt vun de Sellschop de Freudenthal-Pries an plattdüütsche Schrievers vergeven.

## Weblenken

* Websteed vun de Freudenthal-Sellschop (hoochdüütsch)
* Inföhrn bi ''Nu is de Welt platt'' (hoochdüütsch)
* Över′n Litteratuurpries (hoochdüütsch)
Walter Wiborg

**Walter Wiborg** (* 22. August 1904 in Kronprinzenkoog, Dithmarschen; † 28. Januar 1969 in Rendsborg) weer en plattdüütschen Schriever un lang Tiet Schauspeler un Speelbaas bi de Nedderdüütsche Bühn Rendsborg. 

Wiborg weer de Söhn vun’n Buurn in Kronprinzenkoog un is mit Plattdüütsch as Mudderspraak opwussen. Na’t Abitur hett he an de technische Hoochschool in Hannober studeert. Na söss Semester hett he denn aver doch lever op Middelschoollehrer studeert. In’n Tweten Weltkrieg keem he as Suldat an de Front in’n Oosten un na Süüdeuropa. Na’n Krieg keem he in Kriegsgefangenschop. Nadem he wedder trüch weer, weer he toeerst Lehrer in Barlt in Dithmarschen. 1951 keem he an de Middelschool Rendsborg un is dor 1965 Konrektor worrn.

As plattdüütschen Schriever hett he fief Kummödien schreven un en Barg Vertellens, vun de veel in dat Blatt Moderspraak un in sien Book *De letzte Karkgang* rutkamen is. Bi de Nedderdüütsche Bühn in Rendsborg weer he Schauspeler un Speelbaas. Nahderhenn weer he ok 1953 bet 1960 Öllermann bi de Nedderdütsche Volksgill.

## Warken

* *Kuckucksroop.* (toeerst opföhrt 1941 in’t Ohnsorg-Theater)
* *De Nacht int Drievhus.* (toeerst opföhrt 1942 in Kiel)
* *Gode Geister.* (1952)
* *Prahlhans.* (1958)
* *Dat lütte Rathus.* (1967, toeerst opföhrt in Rendsborg)

## Weblenken
Wiesmoor

**Wiesmoor** is een Stadt in Landkreis Auerk in Oostfreesland.

Wiesmoor is bekannt för sien Blütenfest un för sien Blömenhall, worin ok de eenzige Waterörgel van Oostfreesland steiht.

## Historie
1906 warrt de Noordgeorgsfehnkanal boot un een Johr later siedelt de eersten Lüüd in’t Wiesmoor, dat vördem en richtig Moor weer. 1909 maakt en Törfkraftwark vun 13 Megawatt apen. 1923 warrt Wiesmoor offiziell ene Gemeen. 1951 warrt disse Gemeen vergröttert un de Gemenen Mullbarg, Auerker Wiesmoor II, Willemsfehn I und II un Freedborger Wiesmoor Noord kummt to Wiesmoor. Dorbi kaamt ok en Deel, de vörher to’n Landkreis Wittmund hören dee, mit an den Landkreis Auerk. Vun 1964 an warrt in’t Wiesmoor keen Törf mehr afboot un 1966 maakt dat Törfkraftwark dicht. De Noordwestdüütsche Kraftwarken AG boot nu en Gaskraftwark mit 25 Megawatt. 1972 warrt de Gemeen noch wedder grötter as de Gemenen Marcardsmoor, Wiesederfehn, Voßbarg un Twüschenbargen an Wiesmoor kaamt. 1977 warrt de Gemeen Luftkuroort. 1995 maakt denn ok dat Gaskraftwark dicht. Den 16. März 2006 kriegt Wiesmoor dat Stadtrecht.

## Politik
#### Stadtraat

## Wapen

Dat Wapen van Wiesmoor wiest enen Barkhahn op gollen Grund un baven en gollen Blitz op swarten Grund. De Hahn steiht för dat Wiesmoor, wo veel vun de Vagels leven. De Blitz steiht för dat Kraftwark, dat lang in Wiesmoor stünn.

## Weblenken

* Feerjenoort Wiesmoor, afroopen an' 6. Februar 2017.
1809

**1809**:

## Wat passeert is

## Boren
* 1. Januar: Achille Guenée, franzööösch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1880)
* 19. Januar: Edgar Allan Poe, US-amerikaansch Schriever († 1849)
* 3. Februar: Felix Mendelssohn Bartholdy, düütsch Komponist, Pianist, Organist un Dirigent († 1847)
* 10. Februar: Sophie Dethleffs, plattdüütsch Dichterin († 1864)
* 12. Februar: Abraham Lincoln, US-amerikaansch Politiker un Präsident († 1865)
* 12. Februar: Charles Darwin, britschen Naturforscher († 1882)
* 4. Juni: William Wilson Saunders, britisch Botaniker, Entomoloog un Lepidopteroloog († 1879)
* 31. Juli: Francis Walker, britisch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1874)

## Storven
* 31. Mai: Joseph Haydn, österrieksch Komponist (* 1732)
* 24. August: Lorenzo Hervás y Panduro, spaansch Jesuit un Spraakgenie (* 1735)
* 11. September: Peter Florenz Weddigen, düütsch Schriever (* 1758)
Hera

**Hera** betekent

* Hera, een vun de twölf olympschen Gödder in de greeksche Mythologie,
* Hera, Oort in den Ünnerdistrikt *Cristo Rei* in Oosttimor,
* (103) Hera, en Asteroid.

**Héra** is de Familiennaam von

* Imre Héra (* 1986), ungaarschen Schachspeler.