open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beate Hasenau

**Beate Hasenau** (* 15. April 1936 in Frankfort an’n Main; † 1. Oktober 2003 in Hamborg) weer en düütsche Filmschauspelerin, Kabarettistin un Synchroonsnackerin. 

## Leven un Wark
Beate Hasenau hett toeerst en koopmännisch Lehre makt, hett aber to glieker Tiet ok Schauspeel- un Gesangsünnerricht nommen. Nahdem se eerst an Theatern in Frankfort engageert weer, wurrr de Künstlerin dornah vör allen dör Uptreden in dat Kabarett  „Stachelschweine“ bekannt. Mehrfak weer se ok Gast bi de Münchner Lach- und Schießgesellschaft.

Hasenau hett hör Stimm siet 1961 as Synchroonsnackerin u. a. Claudia Cardinale (C’era una volta il West, dt.: *Spiel mir das Lied vom Tod*), Anita Ekberg (The Alphabet Murders, dt.: *Die Morde des Herrn ABC*), Gina Lollobrigida (Le bambole, dt.: *Die Puppen*), Monica Vitti (Modesty Blaise, dt.: *Modesty Blaise – Die tödliche Lady*), Raquel Welch (Fuzz, dt.: *Auf leisen Sohlen kommt der Tod*) un Barbara Ewing in Dracula Has Risen from the Grave (dt.: *Draculas Rückkehr*) lehnt. Ok de Figur vun „Dorothy“ (Beatrice Arthur) in de Feernsehreeg *[[Golden Girls]]* verhulp se mit hör charaktervull Stimm to en groote Popularität. Dorneben weer se in de Tekentrickfilmen vun Walt Disney, dorünner in The Little Mermaid (dt.: *Arielle, die Meerjungfrau*, as Meerhexe Ursula) un The Rescuers (dt.: *Bernard und Bianca – Die Mäusepolizei*) (as Madame Medusa), mit hör Stimm präsent. Se hett hör Stimm aber ok de Figur „Lexy“ in de Tekentrickreeg Mīmu Iro Iro Yume no Tabi (dt.: *Gesucht, entdeckt, erfunden*) un 2002 de *Mama Dorita* in dat PC-Speel  lehnt.

As Schauspelerin kunn man Beate Hasenau ünner annern in Episoden vun de Regen *[[Ein Heim für Tiere]]*, *[[Der Alte]]*, *[[Großstadtrevier]]* un *[[Die Männer vom K3]]* sehn. Dorbi speel se meestens wegen hör röökig Stimm Fruen ut de Halfwelt. In de 1970er Johren weer se langjohrig Co-Moderatorin vun Felix Knemöller in de RIAS-Sendung „RIAS-Musicbox“.

Beate Hasenau is in dat Öller vun 67 Johr an Krebs in dat Hospiz Hamburg Leuchtfeuer storven un wurr anonym up den Karkhoff Ohlsdorf bisett.

## Filmografie

## Weblenken
* 
*
Groenendael

De **Groenendael** (utspraken *Grunendaal*) is en Varietät vun de Belgisch Scheperhund, de en vun de FCI anerkannt belgisch Hunnenrass is (FCI-Gruppe 1, Sektion 1, Standard Nr. 15).

Disse swaart Hund findt sien Insatz as all „Belgier“ vör allen as Schuulhund un Familienhund. Bit up dat Fell un de sien Farv ünnerscheeden sück de Varianten meest nicht. So bannig sück de „Belgier“ ok in Hensicht up dat Fell ünnerscheeden, so eenheitlich sünd se aber in all anner Markmalen as Körperbo, typisch Verhollen un Wesen. 

Se billt all en gemeensam Rass, liekers dröft de Varietäten nich mit’nanner krüüzt wurrn. In Sonnerfällen könnt de natschonale Tuchtverbände Utnahmen bewilligen.

De Groenendael is överdörsnittlich vun Epilepsie bedrapen.

## Enkelt Nahwiesen


## Weblenken

* 
* Düütsch Klub för Belgisch Schäferhunde e.&nbsp;V.
* Schweizerischer Klub des Belgischen Schäferhundes
Gregor Braun

**Gregor Braun** (* 31. Dezember 1955 in Neestadt an de Wienstraat) weer in de  1970er- un 1980er-Johren en spoodriek düütsch Radrennfohrer. „De Bor vun de Wienstraat“ wurr 1976 in Montreal tweefak Olympiasieger in de Eenerverfolgung un in de Veerer-Mannschapsverfolgung.

He weer hööftsächlich in de Bahnradsport tätig. Tosommen un tegen Dietrich Thurau weer he een vun de bekanntest Fohrer un se hebbt sück völ Kämpfe lefert. Beid hörrn ok to de beröhmte Kilian-Veerer, to de ok de Fohrer Udo Hempel, Hans Lutz, Günther Schumacher un Peter Vonhof hörrn. Thurau wessel aber 1975 to de Profis un Braun wurr de zentraal Figur in de düütsche Bahnradsport, wat he ok mit de Olympiasiege 1976 bewiesen kunn. 

1977 wurr Braun aber ok Profi un kunn en Johr later dat Eendagsrennen Rund um den Henninger Turm. 1980 wunn he de Düütschland-Rundfohrt un wurr dorbi sogor Tweet in de Bargwertung. Bi de Giro d’Italia 1981 övernehm Braun nah de tweete Etappe vun Bibione nah Ferrara över 211&nbsp;km dat Rosa Trikot un övergeev dat an’n nächsten Dag an sien Famcucine-Teamkollegen un Kaptän Francesco Moser. 1982 nehm he to’n eenzigen Mal an de Tour de France deel, muss aber nah de achte Etappe upgeven. En Etappensieg gelung hüm 1983 bi de Giro d´Italia.

Enn’ 1984 is he vun de aktiv Radsport torüchtreden. Hüüd bedrifft he mit Heinz Betz in Bad Wildbad en Radsportdeenstleitungsfirma. 

## Erfolge un Utteknungen

* 1975 Weltmeister Veerer-Mannschapsverfolgung 4000m 
* 1976 Olympiasieger Eenerverfolgung 4000m
* 1976 Olympiasieger Veerer-Mannschapsverfolgung 4000m
* 1976 Sportler des Jahres 
* 1976, 1978, 1980 Radsportler des Jahres 
* 1977 Weltmeester Profi-Eenerverfolgung 5000m
* 1978, 1980, 1983 Düütsch Profimeister Straat
* 1978 Weltmeester Profi-Eenerverfolgung 5000m
* 1979 Europameester Tweeer-Mannschap
* 1980 Winner Düütschland Rundfohrt 
* 1980 1983 Winner Sardinien Rundfohrt un  Tre Valle Varese
* 1978 Winner Rund um den Henninger Turm 
* 1983 1 Etappensieg Giro d'Italia 
* 1981 Dräger Rosa Trikot Giro d'Italia 
* 1978 3. Flannernrundfohrt 
* 1982 3. Paris-Roubaix 
* 1982 3. Amstel Gold Race 
* 11fak Winner 6-Daag-Rennen

## Weblenken
*Firma „Radsportakademie“ vun Gregor Braun un Heinz Betz
Fatal Attraction

**Fatal Attraction** (op Platt so veel as „Unheelvull Antrekken“; dt. Titel: *Eine verhängnisvolle Affäre*) is en USA-amerikaanschen Thriller vun Adrian Lyne ut dat Johr 1987. Michael Douglas un Glen Close hebbt dorin de Hööftrullen speelt.

## Inholt
Dan Gallagher is’n Afkaat, de mit sien Fro un sien sössjohrige Dochter in New York leevt. Se sünd en glückliche Familie, bit Dan een Dag de smucke Alex Forrest drapen deit un sik mit ehr op en Sietensprung inlaten deit, as sien Fro mit dat Kind op’t Land föhrt, üm ehr Mudder to besöken. Natüürlich hett Dan nix in’n Sinn, as mit Alex ’n beten Sex to hebben, man se hett sik dat anners vörstellt un is op’n duersome Binnen ut.

As Dan ehr düütlich to verstahn gifft, dat he wegen dat beten Spaaß nich sien regelt Leven opgeven müch, fangt Alex an, em jümmer mehr ünner Druck to setten un em ogenschienlich jümmer mehr hebben to wullen. De Anfang is en Sülvstmoordversöök, bi den se sik de Pulsadern apensnieden deit, denn versöcht se em antoropen, later vertellt se em, dat se vun em en Kind kriggt un roovt toletzt sogors sien lütte Dochter. So kummt dat opletzt in de Wahnung vun de Gallaghers to en dramaatsch un actionriek Enn, woneem Alex to’n Sluss vun Dan sien Fro doodschaten warrt.

## Kritik
De Film vun Adrien Lyne weer sünners in de USA en kommerziellen Spood. Vun de Filmkritiken is he dorgegen teemlich ünnerscheedlich opnahmen worrn. To’n een weer de Film loovt vun wegen dat de Inholt spanend vertellt warrt. Kritische Stimmen geev dat vör allen för dat reakschonäre Bild vun Familien, dat in den Film dorin dorstellt warrt un Anstrengen vun Fronslüüd, de sik to emanzipeeren versöökt, as slecht henstellt. Eenig weer sik de Filmkritik in een Punkt: De Showdown, de stedenwies an *[[Les Diaboliques]]* vun Henri-Georges Clouzot (1954) denken lett, harr geern ok körter utfallen drööft.

## Filmpriesen
De Film weer för en Reeg vun Filmpriesen nomineert, hett dorvun aver blots veer wunnen:
* 1988: den *[[People’s Choice Award]]* in de Kategorie *Leefste dramaatsche Film*.
* 1988: de *[[Golden Lienwand]]*.
* 1988: den *[[ASCAP Award]]* in de Kategorie *Top Box Office Films* för Maurice Jarre.
* 1989: den *[[BAFTA Film Award]]* in de Kategorie *Best Filmsnitt* för Michael Kahn un Peter E. Berger.

## Anners wat
Dat Enn vun’n Film schüll toeerst so aflopen, dat Alex Sülvstmoord maakt un dat so utsehn lett, as harr Dan ehr ümbröcht. Testvörföhren hebbt aver wiest, dat de Tokiekers mit den Sluss nich tofreden weern. Dat bekannte Enn vun’n Film is dorüm nadräglich dreiht worrn. In de japaanschen Kinofaten is aver dat eerste Enn wiest worrn.

Op *Fatal Attraction* warrt in den Film *[[Sleepless in Seattle]]* anspeelt, as de Hööftfigur to sien Söhn bi’t Anbahnen vun Blind Dates to denken gifft: „Ik heff 'Fatal Attraction' sehn. De hett mi düchtig bang maakt. De hett all Mannslüüd in de USA düchtig bang maakt.“

## Weblenken

*Kritiken to Fatal Attraction op Rotten Tomatoes
(525) Adelaide

**(525) Adelaide** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 21. Oktober 1906 1874 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De Afsolute Helligkeit bedrocht 11,938. 

De Asteroid is nah Queen Adelaide, de Königsgemahlin vun de britsch König Wilhelm IV.

Oorsprünglich wurr disse Naam für den an’14. März 1904 vun Max Wolf opdeckt Asteroiden A904 EB bruukt. Weil man dissen Asteroid aber nicht weer finnen kunn, wurr de Naam nee vergeven. Eerst 1958 hett man opdeckt, dat de vun Max Wolf 1904 beschreven Asteroid an’ 3. Oktober 1930 nochmols opdeckt wurr. De kreeg nu de Naam Rusthawelia.
Anton von Ruthner

**Anton Edler von Ruthner** (* 21. September 1817 in Wien; † 17. Dezember 1897 in Soltborg) weer en öösterrieksch Bargstieger, Alpenforscher, Geograph un Alpinschriftsteller.

## Leven
Vun Berop weer he Jurist, bekannt wurrn is he allerdings as Bargstieger un Alpinschriftsteller. He hett völ vun de hööchste Alpengipfel in Öösterriek bestegen, dorünner eenig to’n eersten Mal. So weer he ok Liddmaat vun en grooten Grupp, de an’ 3. September 1841 den Großvenediger eerstmals bestegen hett.

Tosommen mit Paul Grohmann, Friedrich Simony, Edmund von Mojsisovics, Johann Josef Peyritsch und Guido von Sommaruga hörr he to de Grünnensliddmaaten vun de Öösterrieksch Alpenvereen (Grünnensdatum 19. November 1862), de sien Vörstand he bit 1870 anhörrn de.

Hüm to Ehren wurr en Barg in de Rieserfernergrupp *Ruthner Horn* nömmt, en Naam, de sück aber nich hollen hett. Hüüd drocht de Barg de Naam Schneebiger Nock ( 3358 m hooch).

## Wichtigst Eerstbestiegen
* Großvenediger am 3. September 1841
* Ruderhofspitz am 30. August 1864 

## Warken
Anton von Ruthner weer Verfater vun Alpinliteratur, de hööftsächlich in den Publikatschoonen vun de Alpenvereens verapenlicht wurr:
**Die Alpenländer Österreichs und der Schweiz*. Wien 1843
**Das Malthathal in Kärnthen - Ersteigung des [[Hochalmspitze|Hochalpenspitzes]]*, 1861
**Der Thorhelm in der Kitzbühler Gebirgsgruppe*, Wien OeAV, 1864, aus den „Mittheilungen des Oesterreichischen Alpenvereins“ Band 2
**Aus den Tauern*. Wien 1864
**Aus Tirol, Berg- und Gletscherreisen*, 1869, Bergfahrten-Schilderungen, Ostalpen
**Vom hohen Goldberg in Rauris*, in: Mitteilungen der Gesellschaft für Salzburger Landeskunde 16, 1876, Seiten 1-11

Anton von Ruthner hett aber ok dat riek mit Stahlsteeken bebillert, geographisch-ethnographische Prachtwark
**Das Kaisertum Österreich in malerischen Original Ansichten mit historisch-topographischem Text*, Darmstadt und Wien, 1879, verfaat.
Lüttich-Bastogne-Lüttich

Dat Radrennen **Lüttich–Bastogne–Lüttich** (franzöössch *Liège–Bastogne–Liège*), af un an ok blots kört *LüBaLü* nömmt, is dat oldste noch utdragen Eendagsrennen un wurrd to de so nömmt fief Monumenten vun’n Radsport tellt.

## Historie
Dat dör den walloonschen Deel vun Belgien führend Rennen wurr eerstmals 1892 start un drocht den Ehrennaam *La Doyenne* (De Öllste). Dat jedes Johr enn’n April stattfinnend Rennen weer bit 2004 Deel vun de 10 Rennen umfatend Rad-Weltcup. Nahdem dat afschafft wurrn weer gehör dat af 2005 för dree Saisons to de nee inföhrt UCI ProTour, en Serie vun de wichtigsten Radrennen vun en Johr. 

Lüttich–Bastogne–Lüttich gellt upgrund vun dat bannig hügelig Profil dör de  walloonsch Ardennen as en vun de swoorsten Klassiker in’t Radsport. De Streckenführung ännert sück vun Johr to Johr blots en beten. Vör allen de tweete Deel vun dat etwa 250 km lang Rennen föhrt över mehrere relativ kört, aber piel Anstiege *(Côtes)*, de faken rennentscheedend Charakter hebbt. Am berühmtesten is de *Côte de la Redoute*. Charakteristisch is de flink Affolg vun de Anstiegen in’t Finale. Dordör hebbt ok klassisch Bargspezialisten, de Mögelkeet to winnen, bi de anner Monumente des Radsports is dat meest nicht mehr mögelk. Dat Teel befinnt sück an en Anstieg in Ans, en lütten Stadt, de an Lüttich grenzt.

De meesten wunnen Rennen bi de „Doyenne“ hett Eddy Merckx uptowiesen, de tüschen 1969 un 1975 insgesamt fief Mal wunn. De beid eenzigen düütschen Winners bit vundaag weern Hermann Buse 1930 un Dietrich Thurau 1979.

## Siegerlist

## Weblenken

* Offiziell Websteed (franzöösch)
Anderssen-Anspeel

Dat **Anderssen-Anspeel** is in’t Schachspeel en sloten Anspeel un fangt an mit den Tog **1. a2-a3**. Dat wurrd aber hüüd meest nich mehr speelt, wiel de eerste Tog vun Witt nich de Entwicklung fördet un ok den Kampf üm dat Zentrum vernahlässigt. 

De wichtigst Antworttüüg för Swaart sünd: 
* **1...e7-e5!?** (kiek man drup, dat nah 2. c4 vertuuscht Siziliaanschstellungen entstahn könnt, aber mit Mehrtempo för Witt. Dat is denn Siziliaanisch in’t Antrecken), 
* **1...g7-g6** (2. Sf3, g3, h4 oder e4) 
* **1...d7-d5** (2. Sf3).

Faken entstaht Stellungen, de ut de Engelsch Partie bekannt sünd oder deren strategisch Plääns ähneln. 

Adolf Anderssen speel in sien Wettkamp 1857 in Paris tegen Paul Charles Morphy mehrfak dit Anspeel un den angriepstarken Amerikaner in sloten Speele to bringen. In dat Turneer in Wien 1873 hett Wilhelm Steinitz dit Anspeel tegen Joseph Henry Blackburne in de 2. Steekkamppartie anwendt un övertüügend wunnen.
Jürgen Sundermann

**Hans-Jürgen Sundermann ** (* 25. Januar 1940 in Mülheim an de Ruhr; † 4. Oktober 2022 in Leonberg) weer en düütsch Footballspeler un –trainer. 

To sien aktiv Tiet speel he in de 1960er un 1970er Johren för Viktoria Köln, Rot-Weiß Oberhausen un Hertha BSC un in de Swiez bi FC Basel un Servette Genf. För Düütschland keem he bi en Länderspeel to’n Insatz.

Noch wäiels sien aktiv Karriere wurr Sundermann eerst Spelertrainer bi Servette Genf un laterhen Trainer bi männig anner Vereenen, so as  VfB Stuttgart, Racing Straßburg, FC Schalke 04, Hertha BSC, Trabzonspor, VfB Leipzig un SV Waldhof Mannheim.

Sundermann weer ok noch as Förderer för jung Spelers aktiv. He weer Grünner vun dat *FAZ (Fußball-Ausbildungs-Zentrum) Jürgen Sundermann*.

## Weblenken

* Informationen zum FAZ Jürgen Sundermann
(599) Luisa

**(599) Luisa** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 25. April 1906 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De Afsolute Helligkeit bedrocht 8,978. 

Vun wo de Naam afleit wurrn is, is nich bekannt.
Vaughn

**Vaughn** betekent

* Vaughn, Stadt in New Mexico, USA,
* Vaughn, Stadt in Montana, USA,
* Vaughn, en US-amerikaansche Hardrock-Grupp.

**Vaughn** is de Familiennaam von

* Albert C. Vaughn (1894–1951), US-amerikaanschen Politiker,
* Billy Vaughn (1919–1991), US-amerikaanschen Musiker un Orchesterbaas,
* Carrie Vaughn (* 1973), US-amerikaansche Schrieversche,
* Chico Vaughn († 2013), US-amerikaanschen Basketballspeler,
* Cooney Vaughn (1897-?), US-amerikaanschen Musiker,
* Countess Vaughn (* 1978), US-amerikaansche Schauspelerin un Sängerin,
* Darrick Vaughn (* 1978), US-amerikaanschen American-Football-Speler,
* Haskell Vaughn (* 1943), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Jack Vaughn (1920–2012), US-amerikaanschen Diplomaat,
* Jacque Vaughn (* 1975), US-amerikaanschen Basketballspeler,
* John Crawford Vaughn (1824–1875), US-amerikaanschen Brigaadgeneraal,
* Matthew Vaughn (* 1971), brietschen Filmproduzent un Speelbaas,
* Robert Vaughn (1932–2016), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Scott Vaughn (* 1990), neeseelandschen Taekwondoka,
* Vince Vaughn (* 1970), US-amerikaanschen Schauspeler.

Kiek ok bi: Vaughan.
Carrie Vaughn

**Carrie Vaughn** (* Januar 1973 in Kalifornien) is en US-amerikaansche Schrieversche vun Kortgeschichten in den Genres Science-Fiction un Fantasy. Se hett de Urban-Fantasy-Reeg *Kitty Norville* schreven. Opstunns hett se mehr as dörtig Kortgeschichten in Science-Fiction- un Fantasy-Heften publizeert.

## Leven
Vaughn hett en Bachelor of Arts (BA) an’t Occidental College maakt. Wiel de Tiet hett se ok en Johr an de University of York studeert. Later hett se an de University of Colorado at Boulder en Masters of Arts (MA) in’t Fack Engelsche Literatur maakt. In Boulder, Colorado leevt se vundaag ok.

## Warken
### Kitty-Norville-Reeg
* Kitty and the Midnight Hour (*Die Stunde der Wölfe*) November 2005 ISBN 0-44-661641-9
* Kitty Goes to Washington (*Die Stunde der Vampire*) Juli 2006 ISBN 0-44-661642-7 (Mit de Kortgeschicht *Kitty Meets the Band*)
* Kitty Takes a Holiday (*Die Stunde der Jäger*) Juli 2007 ISBN 0-44-661874-8
* Kitty and the Silver Bullet (*Die Stunde der Hexen*) Januar 2008 ISBN 0-44-661875-6
* Kitty and the Dead Man’s Hand (*Die Stunde der Spieler*) Februar 2009 ISBN 0-44-619953-2
* Kitty Raises Hell März 2009 ISBN 0-44-619954-0

In en Online-Interview hett Carrie Vaughn seggt, dat na *Kitty and the Silver Bullet* noch wietere dree Böker in de Kitty-Noville-Reeg plaant sünd..

#### Sammelband
* *Long-Time Listener, First-Time Werewolf*. 2007, ISBN 0-73-948276-9. Bargt *Kitty and the Midnight Hour*, *Kitty Goes to Washington*, *Kitty Takes a Holiday* un *Kitty Meets the Band*.

### Anthologien
* *Hotter than Hell* Life is the Teacher (Kitty Norville-Universum Kortgeschicht) Juli 2008 ISBN 978-0061161292
* *Inside Straight* Chosen Ones (Wild Cards) Januar 2008 ISBN 0-64-191260-9

## Utteken
* 2005, Romantic Times' Reviewer’s Choice Award for 'Best First Mystery' för *Kitty and the Midnight Hour*

## Borns


## Websteed
*Carrie Vaughns Websteed
Rolf Bohnsack

**Rolf Bohnsack** (* 3. März 1937 in Husum; † 8. August 2009 in Hamborg) weer en düütsch un plattdüütsch Volksschauspeler.

Toeerst hett he en Utbilln as Schipboer maakt op de Schipwarft in Husum. Blangento is he siet sien 16. Levensjohr bi de Nedderdüütschen Bühne in Husum optreden. AS he vun Beroops wegen na Hamborg wesseln müss, is de dormolige Intendant hans Mahler op em stött un hett em för de Speeltiet 1961/62 ünner Verdrag nahmen. Över 45 Johr weer he dem Ohnsorg-Theater verbunnen, dorvan 34 Johren as fast anstellt Schauspeler. 

## Filmografie (Utwahl)

## Weblinks
* 
*Nahroop
Willem Fricke

**Willem Fricke** (* 10. August 1928 in Winsen; † 24. Juli 2009 in Hamborg) weer en düütsch Schauspeler.

Sien Debüt as Schauspeler geev he 1952 in Cuxhoben un speel af 1965 an dat Ernst-Deutsch-Theater, u. a. in Inszenierungen vun Karl Paryla. He is aver ok siet de Speeltiet 1984/85 an’t Ohnsorg-Theater uptreden.

Fricke weer in lüttgere Rullen ok in’t Feernsehen vertreden, so t.B. in de Regen  Stahlnetz, Percy Stuart un Hotel Elfie.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblinks
*    
*Nahroop; upropen an' 12.08.2009
(2231) Durrell

**(2231) Durrell** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 21. September 1941 vun de belgisch Astronom Sylvain Julien Victor Arend in Ukkel opdeckt wurrn is. De afslute Helligkeit bedrocht 9,697. 

De Asteroid is nah de britsch Schriever Lawrence Durrell nömmt wurrn.
ETA

**ETA** betekent

* Euskadi Ta Askatasuna, en Terrororganisatschon ut dat Baskenland, de in’n Unnergrund arbeiden deit,
* Estimated time of arrival, de Tied, in de en Fohrtüüch ankamen schall, so wiet een dat vörhersehn kann,
* ETA, en Segelfleger,
* Estnische Akademie vun de Wetenschoppen.
Arteria suprascapularis

De **Arteria suprascapularis** (vun lat.: *supra* „över“ un *scapula* „Schullerblatt“; synonym ok: Arteria transversa scapulae) is en arteriell Bloodfatt, dat ut’n Truncus thyrocervicalis vun de Arteria subclavia aftwiegt.

## Verloop
De A. suprascapularis löpt toeerst över den Musculus scalenus anterior un den Nervus phrenicus un ünner de Lamina praetrachealis vun de Halsfaszie na kaudal un lateral. Se warrt dorbi vun’n Musculus sternocleidomastoideus afdeckt. Dorna krüüzt se de A. subclavia un den Plexus brachialis un tütt achter dat Slötelbeen un den Musculus subclavius wieter na lateral to’n böveren Rand vun’t Schullerblatt. Op den Weg krüüzt de Ader den ünneren Muskelbuuk vun’n Musculus omohyoideus. Hier twiegt de *Ramus acromialis* af, de na’n *Rete acromialis* löpt, en Fattnett vun de Schullerhööch (*Acromion*).

Bi’t Schullerblatt ankamen, verlöpt de Arteria suprascapularis över dat Ligamentum transversum scapulae superius, dat de Arterie vun den gliek nöömten Nerv, den Nervus suprascapularis, scheedt, in de *Fossa supraspinata* (*Bövergradengruuv*). Hier liggt se twüschen den Knaken un den Musculus supraspinatus, de vun ehr över eenige Twiegen mit Blood versoorgt warrt.

Vun dor teht de Arteria, de Vena un de Nervus suprascapularis gemeensom dör de *Incisura spinoglenoidalis*, wat in Insnitt twüschen de Basis vun de Schullerblattgraat (*Spina scapulae*) un den Schullerblatthals (*Collum scapulae*) is, in de *Fossa infraspinata* (*Ünnergradengruuv*). Dor billt de Arteria suprascapularis Anastomosen mit de  Arteria circumflexa scapulae, en Twieg vun de Arteria subscapularis, un mehrfack mit de Arteria transversa colli.

Wietere Twiegen vun disse Arterie vünd de *Ramus suprasternalis* un de *Ramus acromialis*

## Funkschoon
De Arteria suprascapularis hett to Opgaav, den Musculus sternocleidomastoideus, den Musculus subclavius, de Musculi supraspinatus un infraspinatus as ok Delen vun de Clavicula, vun’t Acromioclavicularlidd un vun’t Schullerlidd mit Blood to versorgen. De Huuttwiegen nehrt Delen vun de Huut in’t bövere Bostrebeet un över’t Akromion (*Schullerhööch*).

## Literatur
* J. Fanghänel (Rgv.): *Waldeyer Anatomie des Menschen*. de Gruyter 2003, 17. Oplaag, S. 883. ISBN 3-11-016561-9
Monika Sundermann

**Monika Sundermann** (* 1945 oder 1946 as **Monika Nehls**) is en ehmolige düütsche Feernsehassistentin.

## Leven
Sundermann weer af 1964 noch ünner ehrn Geboortsnaam – also as Monika Nehls – in de Feernsehsennen *Gut gefragt ist halb gewonnen* de Helpsche vun Hans Rosenthal. Disse Sennen is bit 1970 utstrahlt worrn. In't Johr 1966 hett se den Footballspeler Jürgen Sundermann heiraat un is later Mudder vun twee Söhnen worrn. In de Johren 1971 bit 1986 hett se wedder as Helpsche vun Hans Rosenthal arbeit, ditmol in 153 Folgen vun de Speelshow *Dalli Dalli*. Se weer in de Sennen för’t Begleiden vun de Kandidaten sünners bi de Akschoonssepelen tostännig.

Ok in de Quizshows *KO OK* un *Rate mal mit Rosenthal* hett se as Helpsche vun Hans Rosenthal arbeit. As de 1987 doodbleev, weer se bit 1990 Helpsche vun Dieter Thomas Heck in de Sennen *Ihr Einsatz bitte*.

Sundermann leevt in Leonberg bi Stuttgart.

## Feernsehsennen
* 1964–1970: Gut gefragt ist halb gewonnen
* 1971–1986: Dalli Dalli
* 1977–1980: KO OK
* 1979–1986: Rate mal mit Rosenthal
* 1987–1990: Ihr Einsatz bitte

## Weblenken
* 
* 
*Frank Buchmeier: "Dalli Dalli und der Wundermann" - in: *Stuttgarter Zeitung,* 2.7.2013
* Monika Sundermann op fernsehserien.de
Kuhla

**Kuhla** is en Dörp in de Gemeen Himmelpoorten (Samtgemeen Olendörp-Himmelpoorten) in’n Landkreis Stood, Neddersassen.

## Geografie

An Kuhla flütt de Hosterbeek langs.

De Naveröörd von Kuhla sünd Himmelpoorten in’n Noordoosten, Düünbeudel in’n Oosten, Heinbockel in’n Süüdoosten, Sunn un Timmerlaad in’n Süden, Olendörp in’n Westen un Bossel in’n Noordwesten. In’n Noorden liggt de Himmelpoortener Oortsdeel Neekuhla.

## Geschicht

Kuhla keem 1059 toeerst in de Oorkunnen vör. Sied 1280 liggt in dat Dörp dat Riddergood Kuhla, dat in’n Besitt von de Ridders von de Kuhla weer. 1709 is dat Good verköfft worrn un harr denn verscheden Besitters. 1828 hett Otto Christian von Gruben dat Good köfft. De Familie von Gruben höört dat Good ok nu noch to. Von Grubens bedrievt vondaag Bueree. Blangen Koorn warrt vör allen ok Spoors un Wiehnachtsbööm anboot.

In’t Johr 2000 hebbt se in Kuhla ok en Windpark in Bedriev nahmen, mit veer Windmöhlen, de tohoop 6,60 MW leisten doot. De Windpark warrt von de WKN Windkraft Nord AG bedreven.

### Verwaltungsgeschicht

Vör 1885 weer dat Dörp Deel von de Böörd Olendörp binnen dat Amt Himmelpoorten. 1885 is de Oort denn Deel von’n Kreis Stood worrn un 1932 von’n Landkreis Stood.

Toletzt in de Tied vör 1972 harr Kuhla mit de Gemenen Bredenwisch un Himmelpoorten de Samtgemeen Himmelpoorten billt. De is 1972 oplööst worrn.

De ole Gemeen Kuhla is to’n 1. Juli 1972 Deel von de Gemeen Himmelpoorten un von de ne’e un gröttere Samtgemeen Himmelpoorten worrn. To’n 1. Januar 2014 is de Samtgemeen Himmelpoorten mit de Samtgemeen Olendörp to de Samtgemeen Olendörp-Himmelpoorten tohoopgahn.

### Inwahnertall

Vondaag hett de Oort blot noch so bi 60 Inwahners.

### Religion

Kuhla is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel Olendörp.

## Verkehr

Kuhla liggt so bi 500 Meter af von de Landsstraat 114, de von Himmelpoorten na Olendörp geiht. En lüttjere Straat geiht noch na Sunn un wieder na Heinbockel.

De nächste Bahnhoff is in Himmelpoorten an de Nedderelvbahn von Cuxhoben na Hamborg, wat so bi veer Kilometer weg is.

## Footnoten
Football-Bundsliga 2009/2010

De **Football-Bundsliga 2009/10** weer de 47. Speeltied vun de hööchste düütsche Speelklass in'n Football för Mannslüde. Losgahn is dat an'n 7. August 2009 mit dat Speel vun den düütschen Meester VfL Wulfsborg gegen den VfB Stuttgart (2:0). De 34. un leste Speeldag is an'n 8. Mai 2010 ween.
De FC Bayern München is in düsse Speeltied to'n 22. Mol Düütschen Meester wurrn. To de Winterpause harr Bayer 04 Leverkusen de Tabelle noch anföhrt. Bit dorhen harr de Vereen in de ganze Henrunn nich eenmol verlaren un hett dor den inoffiziellen Titel vun den Harfstmeester bi wunnen. Mit groten Afstand stunn dortieds al Hertha BSC Berlin ganz achtern. Mit den 33. Speeldag stunn düsse Vereen ok al as en vun de Afstiegers fast. An'n lesten Speeldag is noch de VfL Baukem afstegen, de tohuse gegen Hannober 96 0:3 verlaren hett. Hannober hett sik so noch redden konnt un is in de Liga bleven. De vörige Düütsche Meester VfL Wulfsborg hett de Speeltied as Achten afslaten. De Hamborger SV speelt, to'n eersten Mol siet 6 Johren, nich mehr internatschonal mit un hett sien Trainer Bruno Labadia kort vör dat Enne vun de Saison rutsmeten. De SV Werder Bremen hett en Slumpslag lannt un is amenne noch Drüdden wurrn un kann sik noch för de Championsleague qualifizeern, just as Bayern München un de FC Schalke 04 dat al schafft hefft.

## Slusstabelle

## Doorschütten

## Wo de Spele stattfinnen döen
728

## Wat passeert is
* De Arabers ehr eersten Versöök, Syrakus to erovern, slumpt nich. De Pest brickt ut. 

## Boren
* 
## Storven
* Ine, König vun Wessex un Mönk
727

## Wat passeert is
* Vunwegen den Billerstorm vun Kaiser Leo III. breekt en Upstand in den byzantienschen Deel vun Italien ut. 

## Boren
* 
## Storven
*
726

## Wat passeert is
* Eochaid III. warrt König vun Dalriada.
* Orso Ipato warrt drüdden Dogen vun Venedig. He folgt up Marcello Tegalliano.
* Antwerpen warrt to'n eersten Mol nömmt.

## Boren
* 
## Storven
*
725

## Wat passeert is
* De Arabers kaamt vun Spanien ut bit in dat Daal vun de Rhone. Nimes fallt in ehre Hannen, Lyon warrt to Dutt maakt un Autun plünnert. 

## Boren
* 
## Storven
* 10. August: Plektrudis, Hillige un Fro vun den Frankenkönig Pippin den Middelsten.
724

## Wat passeert is
* Bonifatius grünnt Fritzlar. Ok Ohrdruf in Döringen warrt vun em för siene Misschoon bi de Heiden inricht. 

## Boren
* 
## Storven
*
723

## Wat passeert is
* De Bajuwaren un de Alemannen staht up gegen Karl Martell un de Franken.
* Bonifatius neiht den Heidengott Donar siene Donareek bi Geismar um. Dor fangt dat mit an, dat de noorddüütschen Stämme christlich weert. 

## Boren
* 
## Storven
*
722

## Wat passeert is
* Pelayo, de Herrscher vun Asturien, kriggt in de Slacht vun Covadonga en Heer vun Arabers unner. Dat is de eerste christliche Sieg bi de (Reconquista).
* De Huusmeier Karl Martell vun de Franken kriggt mit de Gewalt vun siene Wapen de Bajuwaren un de Alemannen unner.
* Ealdbert folgt as König vun Sussex up Aethelstan. He versöcht, sien Riek vun de Böverherrschop vun Wessex los to maken, man den sien König Ine blifft mit Gewalt de Baas.
 
## Boren
* 
## Storven
*
721

## Wat passeert is
* Nadem König Chilperik II. sturven is, maakt de Huusmeier Karl Martell Theuderik IV. to den sien Nafolger as König vun Neustrien. Man Theuderik hett just so wenig to seggen, as Childerik. De wohre Macht liggt in den Huusmeier siene Hand.
* De Briten vun Cornwall slaht Wessex an den Hehil-Stroom.

## Boren
* 
## Storven
* Um 721 rüm: Ardo, König vun de Westgoten
* Chilperik II., König vun Neustrien un Austrien
720

## Wat passeert is
* 

## Boren
* Um 720 rüm: Childerich III., lesten KLönig vun de Merowingers vun 743 bit 751 († 752/753)
* Um 720 rüm: Stephan III., Paavst († 772)
## Storven
*
717

## Wat passeert is
* 25. März: Leo de „Isaurier“ ritt den Troon vun Byzanz an sik. He grünnt dat Huus vun de „Isauriers“.

## Boren
* 
## Storven
*
716

## Wat passeert is
* De Misschonaar Bonifatius vun de Angelsassen kümmt up den Kontinent un fangt an, de Germanen to dat Christendom to bekehren.
* Osred I., König vun Northumbria, fallt in'n Krieg gegen de Pikten. Coenred warrt de nee König.

## Boren
* 
## Storven
*
715

## Wat passeert is
* De Arabers erovert wieterhen de Ibersche Halfinsel un nehmt Saragossa un Porto in. 

## Boren
* 
## Storven
* 9. April: Konstantin I., Paapst (* 664)
Lilienthal

**Lilienthal** betekent

* Lilienthal, Oort in de Stadt Schönsee in’n Landkreis Schwandorf, Bayern,
* Lilienthal, Oort in de Gemeen uMshwathi in de Provinz KwaZulu-Natal, Süüdafrika,
* Lilienthal, düütsche Volksmusikgrupp.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Leendaal, Oort in de Gemeen Leendaal in’n Landkreis Oosterholt, Neddersassen,
* Liliendaal, Oort in de Gemeen Dobersdörp in’n Kreis Plöön, Sleswig-Holsteen.

**Lilienthal** is de Familiennaam von

* Andor Lilienthal (1911–2010), ungaarsch-sowjetschen Schachmeester,
* Arthur Lilienthal (1899–1942), düütschen Jurist,
* David E. Lilienthal (1899–1981), US-amerikaanschen Politiker,
* Diedrich Lilienthal (1921–1944), düütschen Offzeer,
* Eberhard Lilienthal (1923–2013), düütschen Stadtplaner un Architekt,
* Georg Lilienthal (* 1948), düütschen Historiker,
* Gustav Lilienthal (1849–1933), düütschen Bomeester un Soziaalreformer,
* Heinz Lilienthal (1927–2006), düütschen Glasmaler,
* Hugo von Lilienthal (1816–1890), düütschen Generaalmajor,
* Karl von Lilienthal (1853–1927), düütschen Rechtswetenschopper,
* Karl Lilienthal (1858–1935), düütschen Jurist,
* Karl Lilienthal (1890–1956), düütschen Heimaatforscher un Schriever,
* Ludwig von Lilienthal (*Louis von Lilienthal*; 1828–1893), düütschen Koopmann un Kunstmäzen,
* Matthias Lilienthal (* 1959), düütschen Dramaturg un Intendant,
* Max Lilienthal (1815–1882), düütschen Pädagoog un Rabbiner,
* Michael Lilienthal (1686–1750), düütschen lutherschen Theoloog un Historiker,
* Otto Lilienthal (1848–1896), düütschen Flegerpioneer,
* Peer Lilienthal (* 1979), düütschen Politiker,
* Peter Lilienthal (* 1929), düütschen Speelbaas un Dreihbookschriever,
* Reinhold von Lilienthal (1857–1935), düütschen Mathematiker,
* Theodor Christoph Lilienthal (1717–1781), düütschen lutherschen Theoloog,
* Volker Lilienthal (* 1959), düütschen Journalist,
* Waldemar von Lilienthal (1856–1892), düütschen Verwaltungsbeamten.

Kiek ok bi: Liliental, Lilliendal.
Dan O’Bannon

**Daniel Thomas O’Bannon** (* 30. September 1946 in St. Louis, Missouri; † 17. Dezember 2009 in Los Angeles, Kalifornien) weer en US-amerikaanischen Dreihbookschriever un Speelbaas. Er hett vör allen an Science-Fiction-Filmen arbeit.

## Leven
As Dan O’Bannon an de *School of Cinema-Television* an de University of Southern California studeert hett, drööp he John Carpenter, mit den he 1970 den 45 Minuuten langen Kortfilm *Dark Star* dreiht hett. Mit Finanzmiddel vun blots 60.000 US-Dollar hett Carpenter dat gemeensome Projekt later to’n Speelfilm utwiet, dat 1974 in de amerikaanschen Kinos kamen is. De Film is 1975 för de besten Trickeffekten uttekent worrn. O’Bannon hett an dat Dreihbook för dissen Film mitarbeit un een vun de Hööftrullen (Pinback) speelt. Butendem weer he ok an’n Filmsnitt bedeeligt. Sien Arbeit as Filmtechniker, bi de he ok kort bi de Dreiharbeiten vun *[[Star Wars]]* anstellt weer, hett O’Bannon denn opgeven, üm sik wedder mehr den Schrieven vun Dreihböker totowennen.

1975 hett he den Moebius-Comic „The Long Tomorrow" in Szeen sett, de en Oort Vörlaag dorstellt för de optische Gestalten vun vele Science-Fiction-Warken, as to’n Bispeel Blade Runner, en Film, de as Mielensteen gellen kann.

Na *Star Wars* schüll O’Bannon de Trickeffekten bi Alejandro Jodorowskys Verfilmen vun *Dune* leiden, man en Verdrag keem dorför nich tostannen. He harr nu keen faste Wahnsteed un ok keen Geld. Tosamen mit sien Fründ Ronald Shusett hett he in den sien Wahnung de Vörlaag to *Alien* schreven. Bi sien nächsten groten kommerziellen Film, *Blue Thunder* vun John Badham (1983), geev he sien Unmoot to verstahn, dat den Dreihbook, dat he mit Don Jakoby schreven harr, dör wiete Ännern de politische Inholt afhannen kamen is. 1985 schreev he tohopen mit Jakoby de Vörlaag to *Lifeforce*, de vun Tobe Hooper verfilmt worrn is. In dat Johr weer he sülvst ok Speelbaas bi de Zombie-Kummedie *The Return of the Living Dead*, de Betog nehmen de op den Klassiker *[[Night of the Living Dead]]* vun George A. Romero ut dat Johr 1968.

O’Bannon weer siet 1986 verheiraat un harr een Söhn. He is 2009 in’t Öller vun 63 Johren doodbleven, nadem he lange Johren an Morbus Crohn leden hett.

## Filmografie

## Filmpriesen
Dan O’Bannon is för sien Arbeiten ölvenmol för Filmpriesen vörslahn wesen, dorünner ok mehrmols al för den *[[Saturn-Pries|Saturn Award]]*. Uttekent weer he dreemol:
* 1976: mit den *[[Saturn-Pries|Golden Scroll Award]]* in de Kategorie *[[Saturn-Pries för de besten Spezialeffekten|Best Trickeffekten]]* för *Dark Star*
* 1980: mit den *[[Hugo Award]]* in de Kategorie *Best Dramaatsch Vörföhren* för *Alien*
* 1987: mit den *[[Hugo Award]]* in de Kategorie *Best Dramaatsch Vörföhren* för *Aliens*

## Borns


## Weblenken
*
Klötenkööm

**Klötenkööm** is gor keen Kööm, man een Likör. Un Klöten sind ook nich in, denn der werd moakt ut dat Geele von’e Höhner ehre Eiers.
710

## Wat passeert is
* Roderik warrt de leste König vun de Westgoten. He folgt up Witiza.

## Boren
* 
## Storven
* Witiza, de Westgoten ehr König
709

## Wat passeert is
* Dat Bisdom Chichester in dat Königriek Sussex warrt grünnt.
* Saelred warrt König vun Essex. He folgt up Sigeheard un Swaefred.
* Cenred gifft Bott as König vun Mercia un warrt Mönk. Sien Nafolger warrt Ceolred.
* König Aldwulf vun East Anglia nümmt den latern König vun Mercia, Aethelbald, up, de ut Mercia utbüxen möss.

## Boren
* 
## Storven
*
708

## Wat passeert is
* 25. März: Paapst Konstantin I. wurrd inthroniseert.
* De Stadt Mont-Saint-Michel in Frankriek warrt grünnt. 

## Boren
* 
## Storven
* 4. Februar: Sisinnius, Paapst
707

## Wat passeert is
* 

* Unner Kalif al-Walid I. geiht dat in Damaskus los mit den Bo vun de Omajjaden-Moschee. Se warrt 717 fardig.

## Boren
* 
## Storven
* 18. Oktober: Paapst Johannes VII. (* in dat 7. Johrhunnert)
706

## Wat passeert is
* Nechton mac Derelei warrt König vun de Pikten; he söcht Fründschop mit de Angelsassen. 

## Boren
* 
## Storven
*
705

## Wat passeert is
* 1. März: Paapst Johannes VII. wurrd wählt.
* Slacht vun Bamburh: Osred I. sleiht König Eadwulf vun Northumbria, de in de Slacht ümkummt. Osred warrt sien Nafolger.

## Boren
* 
## Storven
* König Eadwulf vun Northumbria.
704

## Wat passeert is
* Aethelred gifft Bott as König vun Mercia. He geiht as Mönk in en Kloster un starvt dor 716. Sien Nafolger warrt Cenred.
* Na Aldfrith ssien Dood warrt Eadwulf neen König vun Northumbria.

## Boren
* 
## Storven
* Aldfrith, König vun Northumbria.
702

## Wat passeert is
* Tanger warrt vun de Arabers innahmen
* Witiza, folgt up sien Grootvadder Egica as König vun Westgoten. He harr vördem al mitregeert.

## Boren
* 
## Storven
* Egica, de Westgoten ehrn König
Osred I.

**Osred I.** (* 696; † 716) weer vun 705 bit to sien Dood in dat Johr 716 König vun de Angelsassen ehr Königriek Northumbria.

Osred weer König Aldfrith sien Söhn. As de 704 storven is, weer he avers noch en Kind. Dor hett eerst mal Eadwulf den Throon an sik reten. Toeerst hett düsse Eadwulf ok den Bischop vun York mit Naam Wilfrid achter sik harrt. Man dat duer nich lang, denn is Wilfrid na Osred övergahn. In de Slacht vun Bamburh is Eadwulf unnerkregen wurrn un doot bleven. 

Mit negen Johren is Osred nu sien Nafolger ween. Wilfrid hett nu as so en Aaart vun Vadder achter em stahn. As de Arzbischop vun Canterbury in dat Johr 706 en Synood an den Stroom Nydd tohopenropen dö, is noch mol fastlöegt wurrn, dat Wilfrid de Northumbriers ehren Bischop vun Hexham un ok Abt vun Ripon blieven scholl. Man he weer al oold un is 709 storven. Lang hett de junge Osred nich mehr alleen regeert. Na de Angelsassische Krönk is he 716 in ene Slacht bi Manau Gododdin umkamen, wohrschienlich in'n Krieg gegen de Pikten. John Fordun meent avers, sien Nafolger Coenred harr em an'e Siet maakt. 

## Literatur
* N. J. Higham: *The Kingdom of Northumbria AD 350-1100.* Stroud: Sutton, 1993. ISBN 978-0-86299-730-4
Rosé

**Rosé** betekent

* Roséwien,
* Rosé, Oort in’n Kanton Freiburg, Swiez.

**Rosé** is de Familiennaam von

* Arnold Rosé (1863–1946), Vigelienspeler un Kunzertmeester vun de Wiener Philharmoniker,
* Alma Rosé (1906–1944), öösterrieksche Vigelienspelersche,
* Eduard Rosé (1859–1943), düütschen Cellospeler un Musikpädagoog.
Helmut Zyla

**Helmut Zyla** (* 16. November 1952 in Baukem; † 1. Februar 2016 in Gelsenkiärken)) weer en düütsch Footballspeler. 

Zyla speel in de Verteedigung un hett an 1974 bit 1982 insgesamt 225 Spelen för de SG Wattenscheid 09 (Wattsche) in de 2. Bundsliga makt un dorbi acht Doren schaten. Vördem harr he bi Rot-Weiß Leithe speelt.

## Weblink
* Zyla up Fußballdaten.de
Hongkong-Kumquat

De **Hongkong-Kumquat** *Fortunella hindsii* (Champ. ex Benth.) Swingle, warrt ok as Mini-Kumquat betekent un is en Kumquatplanten-Oort in de Familie ut de Rutenplanten (*Rutaceae*). 

## Beschrieven
De Hongkong-Kumquat is en Struuk oder lütten Boom mit Döörn. He hett faste, ledderordige glinstern Blööd mit’n korten nichflögelten Steel. De Blöden sitt to mehreren in de Blattasseln vun de eenjohrigen Drieven. Se sünd lütt, vun witte Klöör un röökt. 

De Frücht sünd de lüttsten ut dat Geslecht un se warrt arfen- bit kirschgroot. Se bargt dree bit veer Fruchtfacken un bit to dree Saatköörn. De Frücht sünd teemlich dekorativ, wenn se riep sünd. Se hebbt en lüchten orangene Klöör un en weke Schell. Dat warrt annahmen, dat de Saat vun Singvagels transporteert un verbreedt warrt.

## Vörkamen
De Hongkong-Kumquat kummt ut Süüdoostasien. Wille Vörkamen sünd ut Hongkong un de angrenzen Barg- un Hövelrebeden in de chinees’schen Provinz Guangdong bekannt.

## Verwennen
De lütten Frücht gellt as bedingt egent to’n Geneet, faken sünd se bannig suer oder bidder. Vun Frünnen warrt de Plant as Küüpplant optogen un pleegt. se egent sik goot to’n Optehn as’n dekorativen Bonsai. As Hongkong-Kumquats teemlich fröh to fruchten anfangt un se ok bannig produktiv sünd, sünd se ok al to’n Tügen vun Citrus-Hybriden insett worrn, üm dorut Planten mit disse Egenschoppen tostanenn to kriegen. Bekannte Hybriden sünd:
* *Procimequat* (''C. aurantifolia'' x *Fortunella*) x *F. hindsii*

## Weblenken
* HomeCitrusGrowers.uk (Bild)
* Uni-Düsseldorf (mit Bild)
* ITIS Report: ''Fortunella hindsii''
* EGID Citrus Network
699

## Wat passeert is
* 
## Boren
* Dagobert III., merowingischen König vun dat Frankenriek († 715/716)

## Storven
697

## Wat passeert is
* De Arabers griept mit 40.000 Mann Karthago an, wat to dat Byzantiensche Riek tohören deit. 

## Boren

## Storven
* Ferchar II., König vun Dalriada
* Eochaid II., König vun Dalriada
696

## Wat passeert is
* De Stadt Soltborg wurrd grünnd.

## Boren
* Osred I., König vun Northumbria († 716)

## Storven
695

## Wat passeert is
* 
## Boren
* Ceolwulf, König vun Northumbria († 764)

## Storven
* Domnall, König vun Dalriada
691

## Wat passeert is

* Kalif Abd al-Malik boot up de Stäe vun den eersten un tweeten Tempel in Jerusalem den Felsendom up den Tempelbarg.
 
## Boren

## Storven
690

## Wat passeert is
* Saltborg warrt grünnt.
* Na Oswin sien Dood warrt Wihtred König vun Kent.

## Boren

## Storven
* Oswin, König vun Kent
Essex

**Essex** betekent

* Earl of Essex, brietschen Adelstitel, de verarvt warrt,
* Königriek Essex, angelsassisch Königriek in dat fröhe England,
* Graafschop Essex, een vun de Counties in England hüdigendags,
* Essex, Stadt mit den Sitt vun de Verwaltung vun Essex County, Ontario, Kanada,
* Essex County, County in Ontario, Kanada,
* Essex, Stadt in Connecticut, USA,
* Essex, Stadt in Illinois, USA,
* Essex, Stadt in Iowa, USA,
* Essex, Stadt in Kalifornien, USA,
* Essex, Stadt in Maryland, USA,
* Essex, Stadt in Massachusetts, USA,
* Essex, Stadt in Montana, USA,
* Essex, Stadt in Missouri, USA,
* Essex, Stadt in New York, USA.

**Essex** is de Familiennaam von

* David Essex (* 1947), brietschen Singer un Schauspeler,
* Harry Essex (1910–1997), US-amerikaanschen Dreihbookschriever un Speelbaas,
* Max Essex (* 1939), US-amerikaanschen Viroloog.

Kiek ok bi: Essex County, Essex Township.
Königriek Essex

Dat **Königriek Essex** oder **De Oostsassen ehr Königriek** (engl. *Kingdom of the East Seaxe*) is en vun de seven olen Königrieken vun de Angelsassen in dat hüdige England.

Dat Königriek is üm dat Johr 500 rüm upkamen. Legen hett dat in de Gemarken nöördlich un ööstlich vun London. In de twete Hälft vun dat 7. Johrhunnert is Essex endgüllig en christlichen Staat wurrn. Vun 812 af an weer de Herrscher vun Essex keen König mehr, man bloß noch en Hertog. Dormols hett dat Königriek Mercia över Essex regeert. Man in dat Johr 825 hett Mercia in'n Krieg mit dat Königriek Wessex unner Egbert vun Wessex de Slacht vun Ellandun verlaren. Dormols is Essex mit dat Königriek Wessex tohopenslaten wurrn. Later keem dat denn dör den Verdrag vun Wedmore in de Dänen ut den Danelag ehre Hannen. Hüdigendags is Essex en Graafschop in England. 

## Königen vun Essex

*Aescwine (527–587)
*Sledda (587–604)
*Saebert (604–616/617)
*Sexred (616/617–617), tohopen mit Saeward, storven in ene Slacht gegen Wessex 
*Saeward (616/617)–617), tohopen mit Sexred, storven in ene Slacht gegen Wessex 
*Sigeberht I. (617–653)
*Sigeberht II. (653–660)
*Swithelm (660–664)
*Sighere (664–683)
*Sebbi (664–694)
*Sigeheard (694–709), tohopen mit sien Söhn Swaefred
*Swaefred (695–709), tohopen mit sien Vadder Sigeheard
*Offa (709)
*Saelred (709–746), unner Umstänn tohopen mit Swaefbert
*Swaefbert (715–738), unner Umstänn tohopen mit Saelred
*Swithred (746–758)
*Sigeric (758–798)
*Sigered (798–812), dornah bit 825 bloß man noch Hertog vun Essex (*Dux*) vunwegen de Herrschop vun Mercia.
Bundsautobahn 103

De **Bundsautobahn 103** (Afk.:**BAB 103**, in Kortform ok **A&nbsp;103** nöömt) is en Autobahn in’n Berlin. Se hett en Samtläng vun 5&nbsp;km un verbinnt den Berliner Stadtring (A&nbsp;100) vun’t Autobahnkrüüz Schöneberg mit den Steglitzer Kreisel. Dat is also en reine Stadtautobahn.

De Streck nimmt op ehr helen Länge de Bundsstraat 1 op, de bit Anfang vun de 1970er Johren op’n parallelen Stratentog mit de Hauptstraße, Rheinstraße un Schloßstraße verlööp. Üm de Oortsdelen Friedenau un Steglitz vun’n Swoorverkehr to entlasten is se op de A&nbsp;103 swenkt worrn.

De BAB&nbsp;103 weer en Deel vun de plaanten *Westtangent*. Na den Flachennüttplaan (FNP) 1965 för West-Berlin schüllen de *Noord-*, *Süüd-*, *Oost-* un *Westtangent*, de noch to boen weern, de histoorsche Mitt vun Berlin, de as geograafsche Kreisfigur ansehn warrn kann, tangeeren. Dorbi weer de A&nbsp;103 na Noorden hen över den Autobahnstump vun de Anslusssteed Sachsendamm wieterboet worrn. De plaante Streck harr de Autobahn dör den Tiergartentunnel oder de Entlastungsstraße na’t Autobahnkrüüz an’n Lehrter Stadtbahnhoff föhrt, woneem denn en Verbinnen mit de BAB&nbsp;107 herstellt warrn schüll. ’N beten wieter na Noorden an’t Krüüz Amrumer Straße weer de A&nbsp;103 in de A&nbsp;105 övergahn. Dor weer denn ok en Verknütten to de A&nbsp;100 tostannen kamen. De U-Bahnhoff Amrumer Straße is bolich dorop instellt: In wiete Deelen vun’n Bahnhoff is de Deek sieter, vun wegen dat baven dorvun en Autobahntunnel vörbereit weer. An’t Tempelhofen Ufer weer en Krüüz mit de ehmols plaanten A&nbsp;106 plaant.

De Plaan för de Westtangent weer vun Anfang an dat Teel vun Börgerprotesten. Na Johrteihnten hett de Berliner Senat dat Ansinnen denn opgeven un deAutobahndeelstücken, de in de Stadt al boet weern, wedder to reine Tobringers torüchstoopt. To’n Bispeel dat Enn A&nbsp;105 för de Anbinnen an de A&nbsp;111 in Richt Hamborg, dat eerst den nöördlichen Deel vun de Westtangent billn schüll. 

Bit to de Düütschen Wedderverenigen harr de Autobahn de Beteken „A&nbsp;13“.

## Sünnerheiten
Mit Apenmaken vun de A&nbsp;103 sünd an’n Rand vun de Autobahn – jüst as op’n Stadtring – mehrere Utbuchten mit Anholten för’n Busverkehr boet worrn, üm mit den Busbedrief in Konkurrenz to de Wannseebahn to gahn, de dormols vun de Düütschen Rieksbahn vun de DDR bedreven weer. Na de Wedderverenigen is de Busverkehr op de Stadtautobahn instellt un de Anholten sünd opgeven worrn. Deelwies weern se över Treppen un korte Footgängertunnels begahbor.

## Weblenken

* Vullstännige Beschrieven vun’n Verloop (hdt.)
* Historie un Biller vun de A&nbsp;103
* Börgerinitiative Westtangent
Hans Biallas (Footballspeler)

**Hans Biallas** (* 14. Oktober 1918 in Hüttenheim; † 20. August 2009 in Duisburg) weer en düütsch Footballspeler.

Biallas speel för TuS Duisburg 48/99 in de Gauliga. Dor wurr Sepp Herberger up hüm upmarksom un hett den 19-johrigen Angestellten an’ 25. September 1938 to sien eerst Lännerspeel tegen Rumänien nah Bukarest inladen. He weer en banning flinken Störmer (11,7 Sekunn up 100m) un hett bi de 4:1-Sieg övertüügt. An’ 26. Februar 1939 drüff he noch Mol tegen Jugoslalwien ran un dor gelung hüm in de 71. Minüt dat Door to’n 3:2-Sieg. Sien letzt Lännerspeel hett he in Juni 1939 tegen Däänmark makt. Dat Speel hebbt de Düütschen mit 2:0 wunnen. Bit 1941 hett he aber noch en slag of wat DFB-Lehrgänge mitmaakt. 

To Kriegstieden wurr he nah Danzig versett un speel dor för Preußen Danzig. Denn kreeg he aber en Lungendörschööt. In de Natschonalmannschap keem he dorüm nich mehr. 

Nah dat Kriegsenn speel he weer för Duisburg 48/99 un hett ok an de eerste Regionalvergliek tüschen den Westen und den Süüden vun Düütschland in dat Fröhjohr 1946 in Stuttgart deelnommen. Sein Karriere het he bi den Kreisklassenvereen *VfL Hüttenheim* utklingen laaten..

## Weblenken
* Nahroopp up www.derwesten.de
Aescwine (Essex)

**Aescwine vun Essex** (ok **Æscvvine**; * um 520 rüm; † um 587 rüm) weer vun um un bi 527 bit 587 wohrschienlich de eerste König vun dat Königriek Essex. Dat is aver nich kloor, dat he wohrhaftig König weer. Sien Vadder is wohrschienlich Offa vun Essex ween.

Sien Söhn Sledda hett he mit Ricola verheiraat, en Dochter vun König Eormenric von Kent. Aescwine weer wohrschienlich op jichtens en Oort un Wies afhangig vun Eormenric. Sledda is em na sien Dood 587 as König nafolgt. 

## Borns


## Weblinks
* Kings of Essex (East Saxons) in Foundation for Medieval Genealogy
689

## Wat passeert is
* 
## Boren

## Storven
* 20. April: Caedwalla, König vun dat Königriek Wessex, Mönk (* um 659 rüm)
688

## Wat passeert is
* Wigbert vun de Angelsassen fangt an un bekehrt de Fresen to'n christlichen Gloven. 
* Domnall folgt up Maelduin as König vun Dalriada.

## Boren

## Storven
*
687

## Wat passeert is
Egica warrt König vun de Westgoten. He folgt up sien Swiegervadder Erwig.
 

## Boren

## Storven
* Erwig, de Westgoten ehren König.
686

## Wat passeert is
* 

## Boren
* 23. August: Karl Martell, Huusmeier vun de Franken, Vörvadder vun de Karolingers († 741)

## Storven
* Waratto, fränkischen Huusmeier
* Eadric, König vun dat Königriek Kent
685

## Wat passeert is
* 
## Boren

## Storven
* 6. Februar: Hlothhere, König vun Kent
* 7. Mai: Marwan I., Kalif (* 623)
* 8. Mai: Benedikt II., Paapst (* weet man nich)
* 20. Mai: Ecgfrith, König vun Northumbria (* 645)
* Centwine, König von Wessex