open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Isle of Jura (Brenneree)

**Isle of Jura** is en Whisky-Brenneree in Craighouse, den gröttsten Oort op dat Eiland Jura, Schottland. 

## Historie
De hüütige Destille is 1963 na fief Johren Botiet fardigstellt worrn. Man, de Bedrief vun en Brenneneree an de sülven Steed is al siet tomindst 1810 nawiest. Grünnt weer de dormolige Destille vun Archibald Campbell. Wohrschienlich geiht de Oorspung vun’n Whisky op dat Eiland Jura noch wieter torüch bit an’n Anfang vun’t 17. Johrhunnert.

Vun 1875 an warrt John Ferguson un sien Söhnen nöömt, de de Brenneree 1884 restaureert hebbt. As de Fergusons to Anfang vun’t 20, Johrhunnert aver jemehr Pacht nich mehr betahlen künnen, is de Brenneree dicht maakt worrn. Eerst 1956 weern de beiden Eiland-Inwahners Robin Fletcher un Tony Riley-Smith, de Besitter vun’t *Ardfin Estate*, mit finanzielle Hülp vun Mackinlay MacPherson (*Scottish Brewers*) in de Laag den Architekt un Bomeester William Delmé Evans den Opdrag to geven, en ne’e Brenneree to boen. Dormit wulln se ne’e Arbeitssteden inrichten, vun de dat op dat Eiland man wenig geev. Veel nütt hett de Bo dorför aver man nich.

In’t Johr 1985 weer de Brenneree denn vun *Invergordon Destillers* köfft, de later vun *Whyte&nbsp;&&nbsp;Mackay* övernahmen worrn is. De sünd later denn sülvst vun *JBB (Greater Europe)* övernahmen worrn, denn aver wedder an’t Management torüch verköfft worrn  (Management-Buy-out), so dat de Brenneree to de Firma *Kyndal* höört, de dorut entstahn is. 2004 is de Firma wedder in *Whyte&nbsp;&&nbsp;Mackay* ümnöömt worrn, de 2007 denn vun *United Spirits Limited (United Breweries Group)* köfft weer.

Anners as annere ehmolige *Invergordon*-Destillen (Bruichladdich, Tamnavulin, Tullibardine) bleev Isle of Jura in de Mitt vun de 1990er Johren apen. Vundaag arbeit in de Destille twölf Lüüd. De Brenneree hett butendem ok en Besökerzentrum.

## Produkschoon
Dat Water vun de Brenneree stammt ut den Born *Bhaille Mharghaidh*. In de Brenneree gifft dat en Meeschtunn (*mash tun*) vun ruchweg 5 Tünnen un söss Gäärfatten (*wash backs*) to 49.000&nbsp;l ut Eddelstahl. Brennt warrt de Whisky in tosamen veer Brennblasen, twee *Wash Stills* to 25.000&nbsp; un twee *Spirit Stills* to 22.000&nbsp;l.

Bit ruchweg 1900 weer de Whisky vun Isle of Jura mit veel Törf-Rook herstellt. Dat is intwüschen nich mehr so. Liekers sünd licht törfige Noten jümmer noch tyypsch för den Isle of Jura.

## Kiek ok
* List vun de schottischen Brennereen

## Weblenken
Fohrendörper Kanaal

De **Fohrendörper Kanaal** is en Waterloop in’n Landkreis Rodenborg, de von links in de Oost münnt.

Bevör he in de Tied von de Moorkolonisatschoon von dat Düvelsmoor as Kanaal utboot worrn is, hett de Waterloop **Sünnerbeek** oder **Sprekenser Beek** heten.

De Utgangspunkt von’n Fohrendörper Kanaal is bi Brillitermoor un Oosterweed. De Kanaal spiest sik ut en lütten Beek, de in’t Holt Franzhoorn in’n Noorden von Brillit sien Born hett. De Kanaal flütt toeerst na Süüdoosten twüschen Brillitermoor un Oosterweed dör un dreiht denn in’n Westen von Friedrichsdörp na Noorden.

Bi Fohrendaal dreiht de Kanaal denn op Noordoosten. He nimmt von links den Bornbrookbeek, den Poggmöhlenbeek un den Barcheler Beek op. Op dat rechte Över doot hier en ganze Reeg Gravens in’n Kanaal münnen, de dat Water ut dat Rebeed von Fohrendörp opnehmen doot.

Bi Sprekens münnt de Kanaal denn in de Oost.

Dat Water in de Oost flütt denn wieder in de Elv un in de Noordsee.

## Toströöm

De Bornbrookbeek hett sien Born twüschen Basdaal, Kluust un Nee-Öös, flütt na Süüdoosten un nimmt in’t Basdaler Holt den Ulenbarggraven op, de sien Born bi’n Ulenbarg in’n Süden von Basdaal hett. De Bornbrookbeek dreiht denn na Noordoosten un münnt bi Fohrendörp in’n Fohrendörper Kanaal. Allens tohoop hett de Beek en Afströömrebeed von 8,66 km².

De Poggmöhlenbeek hett sien Born in’n Noordwesten von Basdaal un flütt von dor na Süüdoosten. In Kluust geiht de Bundsstraat 71 över em weg un he flütt denn an Nee-Öös un Poggmöhlen langs un münnt bi Fohrendörp in’n Fohrendörper Kanaal. Allens tohoop hett de Beek en Afströömrebeed von 8,75 km².

De Barcheler Beek hett sien Born in’n Westen von Barchel. Von dor flütt he na Süüdoosten un münnt bi Fohrendörp in’n Fohrendörper Kanaal. Allens tohoop hett de Beek en Afströömrebeed von 12,81 km².

## Footnoten
Rudolf Kropp

**Christian  Kropp** (* 20. Juni 1818 in Brookel; † 16. Januar 1884 in Berlin)  weer en düütschen Politiker.

Kropp is as Söhn von Sophie Henriette Friederike, borene Goebel (16. Juli 1793-12. Juli 1865), un den Pastoor Hermann Ludwig Kropp (1. Juni 1783-2. Februar 1876) in Brookel boren. He weer en Tweeschen, siene Süster weer Christine Rudolphine Kropp. Döfft worrn sünd de beiden an’n 30. Juni 1818. Later hett he an de Universität Heidelberg Theologie studeert. He weer denn in Rodenborg Privatlehrer un Laudist.

Kropp hett an’n 20. Juni 1847 in Brookel Anna Elisabeth Hinck freet. Kropp is 1884 in Berlin doodbleven un in Brookel begraven worrn.

Kropp weer von 1867 bet to sien Dood 1884 Afornten för den Wahlkreis Hannover 36 (Rodenborg) in dat Prüüßsche Aforntenhuus. Na sien Dood is Ferdinand Wattenberg an’n 18. März för em as Afornten nawählt worrn.
Wilhelm Klußmann

**Ernst Wilhelm Albrecht Julius Klußmann** (* 28. Januar 1863 in Ossenbrügge; † 17. April 1941 ok dor) weer en düütschen Jurist, Politiker un Banker.

Klußmann is 1863 as Söhn von en Obergerichtsavkaat in Ossenbrügge boren. 1881 hett he an dat Raadsgymnasium Ossenbrügge Abitur maakt. Klußmann hett denn von 1881 bet 1884 Juristeree an de Universitäten Bonn, Berlin un Göttingen studeert un weer von 1884 bet 1889 Gerichtsreferendar. He is 1898 Gerichtassesser worrn. 1890 is he Börgermeester un Avkaat in Melle worrn un 1891 bet 1894 weer he Senater un Polizeidirekter in Ossenbrügge. 1895 is Klußmann as Biornten na Köln gahn un weer dor bet 1899. Bi dat 2. Hannöversche Ulanen-Regiment Nr. 14 weer he Leutnant von de Reserve.

Klußmann weer von 1899 bet 1917 Börgermeester von Geestmünn un von 1908 bet 1913 Afornten för den Wahlkreis Stood 4 (Leh-Geestmünn) in dat Prüüßsche Aforntenhuus.

Von 1913 bet to’n 4. September 1933 weer Klußmann as Nafolger von Hans Eyl Vörsitter von’n Hannöverschen Spoorkassenverband. Em in’t Amt aflööst hett Arthur Menge.
Johann Schoof

**Johann Friedrich Schoof** (* 21. Februar 1826 in Ritsch; † 1. Februar 1906) weer en düütschen Politiker.

Schoof is 1826 in Ritsch boren un weer Hoff- un Tegeleebesitter.

Von 1867 bet to sien Dood 1906 weer he för den Wahlkreis Hannover 30/Stood 1 (Jörk-Keden) Afornten in dat Prüüßsche Aforntenhuus. He hett dor bet 1897 to de Natschonalliberale Partei höört, is denn aver ut de Partei rut un hett to keen Partei tohöört. För em is an’n 18. April 1906 Peter Olters as Afornten nawählt worrn.

1891 hebbt Schoof un Diederich Hahn sik dor för insett, dat Riekskanzler Otto von Bismarck, de sien Amt 1890 in Kunflikt mit Kaiser Willem II. afgeven harr, wedder för den Rieksdag kannederen schull. Se wullen Bismarck in’n Wahlkreis Hannover 19 as Kannedaat opstellen. Bismarck wull dat aver nich un Hahn hett sik denn as Kannedaat opstellt un is ok wählt worrn.

Schoof weer ok Provinzialvörsitter von’n Buurnbund.
Peter Olters

**Peter Olters** (* 1826 in Jörk; † 26. März 1915) weer en düütschen Politiker.

Olters is 1826 in Jörk boren un weer Hoffbesitter.

Nadem de Afornte Johann Schoof an’n 1. Februar 1906 doodbleven is, is Olters an’n 18. April as Afornten för den Wahlkreis Stood 1 (Jörk-Keden) in dat Prüüßsche Aforntenhuus nawählt worrn. Olters is bet to sien Dood 1915 Afornten bleven. För em is denn an’n 31. Juli Heinrich Ehlers as Afornten nawählt worrn.
Karl Theodor Martens

**Karl Theodor Martens** (* 26. Februar 1860 in Ellwürden; † 25. Oktober 1936 in Oosterholt-Scharmbeek) weer en düütschen Politiker.

Martens is 1860 as dat drüdde von fiev Kinner von Anna Almerice Margarethe, borene von Laar, un Peter August Martens (24. Dezember 1815-9. Mai 1891) in Ellwürden boren un hett Juristeree studeert. He weer later Amtsrichter.

Martens weer von 1908 bet 1918 Afornten för den Wahlkreis Stood 5 (Oosterholt-Blomendal-Achem) in dat Prüüßsche Aforntenhuus. 1918 is dat Aforntenhuus oplööst worrn.

Martens hett an 14. März 1895 in Buxthu Emma Minette Eugenie Helene von Weyhe (28. April 1867-17. Februar 1945) freet un is an’n 5. Oktober 1920 in Bremen scheedt worrn. De beiden hebbt de Kinner Hildegart (* 1896), Heinrich Heino (1899-1922) un Theodor Hilbert Thilo (1899-1980) hatt.
Diedrich Reiners

**Johann Diedrich Reiners** (* 31. Mai 1849 in Worpsweed; †) weer en düütschen Politiker.

Reiners is 1849 as Söhn von Meta, borene Bötjer (29. September 1814–21. Juli 1850), un den Ökonomieraad Jan Reiners (20. April 1825–9. September 1908) boren un is an’n 10. Juni 1849 döfft worrn. He weer Hoffbesitter in Worpsweed.

He weer von 1894 bet 1898 Afornten för den Wahlkreis Stood 5 (Oosterholt-Blomendal-Achem) in dat Prüüßsche Aforntenhuus. Bi de Wahl 1898 is denn Georg Weidenhöfer sien Nafolger worrn, de aver al 1900 doodbleven is. In en Nawahl is wedder Reiners Afornten för den Wahlkreis Stood 5 worrn. Reiners weer denn bet an dat Enn von de Wahlperiood 1903 wedder Afornten in’t Aforntenhuus. He weer bi de Natschonalliberale Partei.
Georg Weidenhöfer (1834–1900)

**Georg Friedrich Weidenhöfer** (* 8. März 1834 in Achem; † 22. März 1900) weer en düütschen Politiker.

Weidenhöfer is 1834 in Achem boren. He weer Möhlen- un Tegeleebesitter.

He weer von 1872 bet 1885 Afornten för den Wahlkreis Hannover 35 (Veern) in dat Prüüßsche Aforntenhuus. 1899 is he för den Wahlkreis Stood 5 (Oosterholt-Blomendal-Achem) noch en tweet Maal in dat Aforntenhuus wählt worrn. He is denn aver al 1900 doodbleven. In en Nawahl is Diedrich Reiners för em as Afornten narückt.

Weidenhöfer weer ok Afornten in’n Provinziallanddag Hannover.

Weidenhöfer weer verheiraadt mit Helene, borene Hecht (1839-1907). Na sien Dood 1900 is he op’n Karkhoff an’n Raadhuuspark in Achem begraven worrn.

## Footnoten
Otto Just

**Otto Just** (* 19. Mai 1854 in Thamsbrück; † 1931 in Berlin) weer en düütschen Verwaltungsbeamten un Politiker.

Just is 1854 as Söhn von’n Pastoor Johann Carl Ludwig Just (1826–1902) un Anna Friederike Hedwig, borene Rupprecht (1829–1903), in Thamsbrück boren. 1882 hett he Käte Schollmeyer (1858–1942) freet.

Just weer op dat Gymnasium in Mühlhausen un hett 1873 bet 1876 Juristeree an de Universitäten Leipzig un Griepswoold studeert. In disse Tied is he 1873 Liddmaat von de Leipziger Universitäts-Sängerschaft zu St. Pauli in Mainz (Deutsche Sängerschaft) worrn. 1876 is he Gerichtsreferendar worrn un weer in Benneckenstein, Heiligenstadt, Nordhausen un Ellrich aktiv. 1881 is he Gerichtsassesser worrn un weer an de Landgerichten Lümborg un Hilmssen. 1882 bet 1884 weer he Amtsrichter bi dat Amtsgericht Freeborg. Just is denn 1885 Hülpsarbeider bi de Landdrostie Hilmssen worrn un dormit von’n Justizdeenst in’n Verwaltungsdeenst wesselt. He is 1887 Regerungsraad worrn un 1891 Hülpsarbeider in dat Prüüßsche Ministerium för öffentliche Arbeiden. Dor is he 1893 Gehemen Regerungsraad worrn un 1896 Gehemen Böverregerungsraad. Von 1905 bet 1910 weer he denn Direkter in dat Rieksamt för Binnensaken. In disse Tied weer Just 1908 bet 1910 ok Vullmacht för Prüßen in’n Bundsraad. 1911 güng he in einstweiligen Rohstand. Nadem 1914 de Eerste Weltkrieg anfungen is, is he noch wedder reaktiveert worrn un weer Riekskommissar för de Kuntrull von Övergreep gegen Zivilisten in de von Düütschland besett Rebeden. Dat is he bet an dat Enn von’n Krieg 1918 bleven. Von 1918 bet 1922 weer Just Vörsitter von de Rieksstell för de Förderung von de Textilweertschop un is 1922 denn in Rohstand gahn.

In’n Rohstand weer he aver noch Liddmaat in de Opsichtsrääd von de Nordstern Versekerung, Verkehrswesen AG, Akkumulatorenfabrik AG un de Joseph Fraenkel Baugeschäft Aktiengesellschaft in Berlin.

Just weer von 1908 bet 1918 för den Wahlkreis Lümborg 7 (Horborg) Afornten in dat Prüüßsche Aforntenhuus. He weer dor in de Natschonalliberale Partei.

Just weer ok Vörsitter von’n Verband von de düütschen Beamtenverenen un von’n Düütschen Beamten-Weertschopsbund. As Maat von’n Gerichtshoff för de Entscheidung von Kumpetenzkunflikten hett he in en Barg Verfohrens vermiddelt.

In siene Deensttied is he to’n Würklichen Gehemen Raad mit Prädikat Exzellenz opstegen un hett en Reeg Ehren kregen: den Prüüßschen Roden Adlerorden 2. Klass mit Schleif un Kroon, den Bayerschen Verdeenstorden von’n hilligen Michael 2. Klass mit Steern, den Sassischen Albrechtsorden 2. Klass mit Sweerters.

## Warken

* *Kommentar zum land- und forstwirtschaftlichen Unfallversicherungsgesetz vom 5. Mai 1886*, 1888
* *Kommentar zum Invaliditäts- und Altersversicherungsgesetz vom 22. Juni 1889*, 1892

## Footnoten
Swinnbeek

De **Swinnbeek** is en 4,8 Kilometer langen Beek in Neddersassen, de von links in de Luh münnt.

De Born von’n Swinnbeek liggt in’n Süüdoosten von Ebendörp. An’n Born kaamt so 60 Liter pro Sekunn Water vördaag. Dat is een von de stärksten Borns in Neddersassen. Von dor flütt de Beek na Süüdoosten, nimmt von links den Hambeek op un münnt in’n Oort Swinnbeek in de Luh. Kort vör de Münn geiht de Bahnlien Soltau-Lümborg noch mit en Brügg över den Beek.

Dat Water in de Luh flütt denn wieder in de Ilmenau, denn in de Elv un toletzt in de Noordsee.

De Hambeek hett sien Born in’n Westen von Raben. Von dor flütt de Beek na Süüdwesten, vörbi an Rulfsen un Soosdörp. De Beek münnt denn in’n Noorden von den Oort Swinnbeek in’n Swinnbeek.

## Weblenken
Caol Ila

**Caol Ila** (; „Islay-Sund“) is en Whisky-Brenneree op dat Eiland Islay in Schottland. Se produzeert verschedene Single-Malt-Whiskys, dorünner ok een vun de dörteihn so nöömten *[[Classic Malts]]*.

## Historie

De Brenneree *Caol Ila* is 1846 vun Hector Henderson – de ok Littlemill mit opboet hett – in en Bucht an de Oostküst vun Islay grünnt worrn. De Destille liggt ’n beten nöördlich vun Port Askaig direkt an’n Islay-Sund an’t nöördliche Enn vun de hüütige Straat A&nbsp;846. Keen fief Kilometer wieter na Noorden to liggt mit Bunnahabhain en wietere Islay-Brenneree. 

In’t Johr 1854 hett Norman Buchanan de Brenneree övernahmen, de to de Tiet ok de Brenneree Isle of Jura bedreven hett. 1863 güng *Caol Ila* an *Bulloch, Lade&nbsp;&&nbsp;Co.*, de de Destille 1879 utboet un renoveert hebbt. 1920 is de Brenneree vun *Robertson&nbsp;&&nbsp;Baxter* övernahmen worrn, söven Johr later güng se an de *Distillers Company Limited* (DCL), de dat operative Gewarf 1930 an dat Dochterünnernehmen *Scotish Malt Distillers* (SMD) överdragen hett. Bit 1937 weer se denn stillleggt. De Produkschoon weer denn vun 1941 bit 1945 wedder ünnerbroken.

Vun April 1972 bit Januar 1974 is de Destille vun Grund op renoveert worrn. Ok in disse Tiet, weer de Produkschoon vullstännig ünnerbroken. De Tall vun de Brennblasen is vun twee op söss wossen. DCL is 1987 in dat Ünnernehmen *United Distillers* (UD) un 1999 denn to Diageo worrn. De Dochter SMD heet vundaag*United Malt and Grain Distillers* (UMGD) un besitt de Lizenz, de bit 1992 noch bi *Bulloch, Lade&nbsp;&&nbsp;Co.* leeg. De Originalaffüllen vun den Single Malt sünd siet 1988 wedder op’n Markt to kriegen.

## Produkschoon
De Destille hett en Meeschfatt (*Mash tun*) vun 11,5 Tunnen ut Eddelstahl un teihn Gäärfatten (*Wash backs*) to 63.000&nbsp;l ut Lärkenholt. Brennt warrt de Whisky in dree *Wash stills* to 35.345&nbsp;l un dree *Spirit stills* to 29.549&nbsp;l, de mit Damp hitt maakt warrt. Dat Molt warrt vun *Port Ellen Maltings* anköfft un bargt ruchweg 30&nbsp;ppm Phenol. Dat Water för de Produkschoon stammt ut den Loch nam Ban (Torrabolls Loch).

Blangen de egen Lagerhüüs warrt vun de Destille ok de Lagers vun de Brenneree *[[Lochindaal]]* in de Neeg vun Port Charlotte bruukt, de al 1929 dicht maakt worrn is. De Produkschoon liggt jeed Johr bi mehr as 6.000.000 Liter Whisky. De gröttste Deel vun de Produkschoon warrt versneden un to’n Bispeel för de Blends vun *Bulloch Lade* oder den Vatted Malt *Glen Ila* bruukt.

## Kiek ok
* List vun de schottischen Brennereen

## Literatur
* Charles MacLean (Rutgever): *Whisky. World Guide, Regions, Distillers, Malts, Blends, Tasting Notes.* Dorling Kindersley, London et al. 2008, ISBN 978-0-7566-3349-3.
* Walter Schobert: *Das Whiskylexikon.* Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfort an’n Main 2003, ISBN 978-3-596-15868-3.

## Weblenken
Johann Peter Friedrich Biedenweg

**Johann Peter Friedrich Biedenweg** (ok *Fritz* nöömt; * 22. November 1812 in Ness; † 19. Dezember 1874 in Stood) weer en plattdüütschen Schriever.

Biedenweg is 1812 as Söhn von Johann Friedrich Gottlieb Wilhelm Biedenweg (26. Oktober 1786–2. Dezember 1822) in Ness boren. Carl August Bernhard Biedenweg weer sien Unkel un Heinrich Biedenweg sien Broder. He weer later op de Hoge School in Stood. He hett Juristeree studeert un weer in Stood Bövergerichtsavkaat un Notar.

## Warken

* *Harten, Smarten un Begebenheiten. Bunte Biller ut mine Lebenstid in dree Afdeelungen.* Pockwitz, Stood 1873

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Christian Pfaff (Politiker)

**Christian Pfaff** (* 5. Februar 1811 in Chöttingen; † 30. Juli 1893 in Scheeßl) weer en düütschen Pastoor un Politiker.

Pfaff is 1811 in Göttingen boren un weer dor ok op dat Gymnasium. He hett denn an de Universität Göttingen Theologie studeert un is 1832 toeerst Huuslehrer worrn. 1838 is he Archidiaken in Helmworth worrn un weer denn von 1841 bet 1890 Pastoor in Oosterbrook. Nadem he in Rohstand gahn is, hett he in Scheeßl leevt.

Pfaff weer Afornten in’n Staatsraad von dat Königriek Hannover.

Nadem Rudolf von Bennigsen 1883 ut dat Prüüßsche Aforntenhuus rut is, is Pfaff an’n 12. Oktober för em as Afornten in’n Wahlkreis Hannover 32 (Neehuus-Oterndörp) nawählt worrn. Pfaff is bet 1891 Afornten bleven, denn is Johann Georg Hottendorf för em nawählt worrn. He weer dor in de Natschonalliberale Partei.
Heinrich Holtermann

**Heinrich Holtermann** (* 21. Januar 1838 in Stood; † 26. September 1909 ok dor) weer en düütschen Politiker.

Holtermann is 1838 in Stood boren un weer von 1846 bet 1856 op dat Gymnasium in Stood. Von 1858 bet 1860 hett he an de Universitäten Göttingen un Berlin Kameralistik studeert. He weer Tegeleebesitter. 1871 is he ok Senater in Stood worrn.

He weer von 1873 bet 1908 för den Wahlkreis Hannover 31/Stood 2 (Stood-Bremervöör) Afornten in dat Prüüßsche Aforntenhuus. He weer dor in de Natschonalliberale Partei.

Holtermann weer von 1905 bet 1909 Vörsitter von’n Stoder Geschichts- un Heimatvereen un is 1908 Ehrenbörger von Stood worrn.
Carl Ludwig Neubourg

**Carl Ludwig Neubourg** (* 22. Dezember 1808 in Bremen; † 31. Januar 1894 in Stood) weer en düütschen Politiker.

Neubourg is 1808 as Söhn von Antoinette Charlotte, borene Pape, un den Oberpostmeester Carl Gottfried Neubourg in Bremen boren. Sien Broder weer August Neubourg. He güng in Bremen un Hannover op dat Gymnasium. He hett 1826 bet 1829 Juristeree an de Universität Göttingen studeert. 1830 is he in’n hannöverschen Staatsdeenst gahn un Amtsauditer bi dat Amt Achem worrn. 1831 keem he in dat Amt Willemsborg un is 1832 Amtsassesser bi dat Amt Horborg worrn. Von dor is he na dat Grevengericht Oolland in Jörk wesselt. 1835 is he Hülpsarbeider bi dat Amt Stood-Gothenborg worrn.  An’n 1. Juni 1847 hett he in Hannover Dorothee Pauline Louise Frank freet.

Nadem de Börgermeester in Stood, Johann Kobbe, 1838 doodbleven is, hett sik Neubourg üm de Steed beworven. He weer von 1839 bet 1891 Börgermeester von Stood. Toeerst tweten Börgermeester (eersten Börgermeester weer Christian Leopold Lübbren), na Lübbren sien Dood von 1851 af an denn eersten Börgermeester.

Von 1870 bet 1873 weer he för den Wahlkreis Hannover 31 (Stoder Geestkreis) Afornten in dat Prüüßsche Aforntenhuus. He weer dor in de Natschonalliberale Partei.

He weer ok Maat von’n Hannöverschen Staatsraad (1846 bet 1866) un von’n Provinziallanddag Hannover.

Von 1876 bet 1895 weer he Vörsitter von’n Stoder Geschichts- un Heimatvereen. Al 1882 is de Neubourgstraat in Stood na em nöömt worrn un 1892 hebbt se Neubourg ok to’n Ehrenbörger von Stood maakt.
August Grumbrecht

**Friedrich Wilhelm August Grumbrecht** (* 21. Juni 1811 in Gosler; † 10. Januar 1883 in Horborg) weer en düütschen Politiker.

Grumbrecht is 1811 as Söhn von en Koopmann in Gosler boren. He weer op dat Progymnasium in Gosler un op dat Gymnasium in Bruunswiek un hett von Oostern 1829 bet 1831 Juristeree an de Universität Göttingen studeert. In Göttingen is he 1829 Liddmaat von de *Alte Göttinger Burschenschaft* worrn un weer in’n Januar bi’n Göttinger Opstand mit dorbi. Na’n Opstand hebbt se em von de Universität smeten un Grumbrecht hett denn bet 1832 an de Universität Marburg studeert. In’n Harvst 1832 dröff he denn na Göttingen trügg un dor wedder studeren.

Na dat Studium weer Grumbrecht toeerst Avkaat in Fambossel un von 1847 bet 1855 in Lümborg. In’n Mai 1848 is he för dat Wendland in de Frankforter Natschonalversammlung wählt worrn un bet 1849 Afornten bleven. He weer von 1850 bet 1852 ok Afornten von’n Hannöverschen Staatsraad. An’n 27. Juli 1855 is he Börgermeester von Horborg worrn un 1856 Liddmaat von’n Landdag in Lümborg. 1856 is he wedder in’n Staatsraad wählt worrn, kunn dat Mandaat aver nich övernehmen, von wegen, dat he dor keen Verlööv von de Stadt Horborg för kregen hett. 1864 weer he aver wedder Afornten in’n Staatsraad un dor Liddmaat von’n Finanzutschuss. In de Johren 1863 bet 1868 weer Grumbrecht Afornten in’n stännigen Utschuss von’n Düütschen volksweertschoplichen Kungress. Von 1867 bet 1871 weer he Maat von’n Rieksdag von’n Noorddüütschen Bund un denn von 1871 bet 1878 för den Wahlkreis Hannover 17 von’n düütschen Rieksdag. Dor weer he in de Natschonalliberale Partei.

Von 1867 bet 1870 un wedder von 1879 bet 1882 weer Grumbrecht Afornten för den Wahlkreis Hannover 29 (Horborg) in dat Prüüßsche Aforntenhuus. He weer ok en ganze Tied Afornten in’n Provinziallanddag Hannover.

Börgermeester von Horborg is Grumbrecht bet to sien Dood 1883 bleven. 1871 is he Böverbörgermeester worrn. Sien Nafolger weer Wilhelm Schorcht.

De *Grumbrechtstraat* in Heimfeld is 1889 na em nöömt worrn.

## Literatur

* Dieter Lent: *Grumbrecht, Friedrich Wilhelm August*. In: Horst-Rüdiger Jarck, Günter Scheel (Hrsg.): *Braunschweigisches Biographisches Lexikon: 19. und 20. Jahrhundert*. Verlag Hahnsche Buchhandlung, Hannover 1996, S.&nbsp;232, ISBN 3-7752-5838-8

## Footnoten
Hans Arthur Meyer

**Hans Arthur Meyer** (* 13. März 1884 in Halverstidde; † 1961 in Berlin) weer en düütschen Politiker.

Meyer is 1884 in Halverstidde boren un hett Juristeree an de Universitäten Marburg un Mönster studeert. He hett toeerst en richterliche Loopbahn inslahn, is denn 1915 aver Börgermeester in Briesen worrn. He harr 1915 aver ok noch en Praxis as Avkaat in Gollub. 1918 weer he Anstellten bi’n Magistraat von Thorn un 1919 bet 1926 denn Senater in Göttingen.

Meyer is an’n 15. April 1926 as Nafolger von Hans Mentzel Börgermeester von Stood worrn un dat bet to’n 18. April 1938 bleven. Na em is Carl Nörtemann von de NSDAP Börgermeester worrn.

Nadem Meyer as Börgermeester afsett worrn is, hett he as Avkaat in Berlin anfungen.

He weer von 1926 bet 1935 ok Vörsitter von’n Stoder Geschichts- un Heimatvereen.
Heinz-Wilhelm Heyderich

**Heinz-Wilhelm Heyderich** (* 1905 in Stood; † 1999) weer en düütschen Politiker von de DP.

Heyderich is 1905 in Stood boren un hett an dat Athenaeum in Stood sien Abitur maakt. He hett en koopmännsche Lehr maakt un in Hamborg, Lümborg un Wasra arbeidt. Na’n Tweten Weltkrieg is he na Stood trüggkkamen un weer denn in de Düütsche Partei aktiv. Dor weer he ok Oortsvörsitter.

He weer von 1952 bet 1962 Börgermeester von Stood. In’n Stadtraad weer he von 1952 bet 1968.

## Warken

* *Die Museumsinsel in Stade.* 1981
* *Der Garnisonfriedhof in Stade.* 1983
Stoder Geschichts- un Heimatvereen

De **Stoder Geschichts- un Heimatvereen** is en Vereen in Stood, de sik för dat Sammeln, Bewohren un Utforschen von de Historie von de Region von dat Elv-Werser-Dreeeck insett.

De Vereen is 1856 mit den Naam *Vereen för Geschicht un Öllerdömer von de [[Bremen-Veern|Hertogdömer Bremen un Veern]] un dat [[Land Hadeln]]* grünnt worrn. 

1904 hett de Vereen dat Heimatmuseum in de Inselstraat 12 in Stood boot.

1910 hett de Vereen dat Museum op de Insel inrichten laten, dat dicht bi dat Heimatmuseum op’n olen Bleker-Ravelin von de Stadtbefestigung von Stood liggt.

De beiden Museums sünd 1992 an’n Museumsvereen Stood övergahn, de von’n Geschichts- un Heimatvereen tohoop mit de Stadt Stood un den Landkreis Stood dragen warrt. De Museumsvereen is ok noch tostännig för den Swedenspieker un dat Kunsthuus An’t Water West.

De Geschichts- un Heimatvereen gifft ok dat *Stader Jahrbuch* rut, dat elk Johr Bidrääg över de Geschicht von Stood un ümto bringt. De Vörlöper is 1862 ünner den Titel *Archiv des Vereins für Geschichte und Altertümer der Herzogtümer Bremen und Verden und des Landes Hadeln zu Stade* toeerst rutkamen. Dat Archiv hett dat bet 1886 geven. En tweten Anloop för en Johrbook hett dat denn 1911 geven, as dat *Stader Archiv* rutkamen is. 1947 hett dat denn sien hüdigen Naam kregen.

## Vörsitters

* 1876–1895: Carl Ludwig Neubourg
* 1905–1909: Heinrich Holtermann
* 1909–: Ado Jürgens
* –1926: Friedrich Tiedemann
* 1926–1935: Hans Arthur Meyer
* 1935–1968: Hans Wohltmann
* 1969–1989: Thassilo von der Decken
* 1989–2009: Klaus Piller
* 2009–: Hans-Eckhard Dannenberg

## Weblenken

* Websteed von’n Vereen (hoochdüütsch)
Benrinnes

**Benrinnes** is en Whisky-Brenneree bi Milltown of Edinvillie, Banffshire, Schottland.

## Historie
De Brenneree liggt an’n Foot vun den 840&nbsp;m hogen Ben Rinnes, vun den se later den Naam kregen hett. De Brenneree weer al 1826 vun Peter Mackenzie grünnt, man dree Johren later al wedder vun en Floot tonichten maakt. John Innes hett 1835 de Brenneree ünner den Naam *Lyne of Ruthrie* wedder opboet, müss ehr aver 1838 an William Smith verköpen, de ehr den Naam *Benrinnes* geven hett. 1864 güng de Destille an *David Edward of Craigellachie* un is 1922 wieter an *John Dewar&nbsp;&&nbsp;Sons* verköfft worrn. So is se 1925 an de *Distillers Company Limited* (*DCL*) gahn un opletzt denn in’n Besitt Diageo kamen. De traditschonelle Tennmolteree is 1964 dör Kastenmoltanlagen (*Saladin boxes*) aflööst worrn, de bit 1984 bedreven weern. Dorna hett de Brenneree keen egen Molt mehr herstellt. De Tall vun de Brennblasen weer 1966 op söss verdubbelt.

## Produkschoon
De Destille höört to dat Whiskyrebeet Speyside. Se betütt ehr Water för de Produkschoon ut den Scurran un ut den Rowantree Burn. Dat Molt warrt hüütigendags vun *Roseisle Maltings* bi Elgin betogen. In de Destille gifft dat en Meeschfatt (*Mash tun*) vun 8,7&nbsp;t ut Eddelstahl un acht Gäärfatten (*Wash backs*) vun tosamen 332.000&nbsp;l. Brennt warrt in twee *Wash stills* to 22.935&nbsp;l, twee *Intermediate stills* to 6.364&nbsp;l un twee *Spirit stills* to 9.292&nbsp;l, de mit Damp hitt maakt warrt. Dat dreefacke Brennen is för schottische Brennereen ungewöhnlich.

## Kiek ok
* List vun de schottischen Brennereen

## Literatur
* Charles MacLean (Rutgever): *Whisky. World Guide, Regions, Distillers, Malts, Blends, Tasting Notes.* Dorling Kindersley, London et al. 2008, ISBN 978-0-7566-3349-3.
* Walter Schobert: *Das Whiskylexikon.* Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfort an’n Main 2003, ISBN 978-3-596-15868-3.

## Borns
Noordbeek

De **Noordbeek** is en 9,1 Kilometer langen Beek in’n Landkreis Horborg, de von links in de Luh münnt.

De Noordbeek hett sien Born in Lübberstää. Von dor flütt de Beek na Noordoosten. De Öörd ümto sünd Eyndörp in’n Süden un Gö’nstörp un Oilstörp in’n Noorden. Bi de Münn von’n Oosterbeek dreiht de Beek op Oosten. Twüschen Eyndörp un Solzhusen geiht de Bahnlien Winsen-Hützel över den Beek weg un kort later münnt von rechts de Eyndörper Beek in’n Noordbeek. In’n Noorden von Puunsen bi Luhmöhlen münnt de Noordbeek in de Luh.

Dat Water in de Luh flütt denn wieder in de Ilmenau, de Elv un toletzt in de Noordsee.

## Toströöm

De Oosterbeek oder ok Oilstörper Beek hett sien Born in’n Süüdwesten von Garlstörp nich wied weg von de Autobahn 7. Von dor flütt de Beek toeerst na Noordoosten un dreiht denn in en groten Bagen na Oosten un Süüdosten. De Oosterbeek flütt dorbi an Gö’nstörp un Oilstörp langs un münnt in’n Süüdoosten von Oilstörp in’n Noordbeek. De Beek hett en Afströömrebeed von 12,4 km².

De Eyndörper Beek hett sien Born in Eyndörp. Von dor flütt he na Noordoosten un münnt in’n Süden von Solzhusen in’n Noordbeek. Dat Afströömrebeed is 1,13 km² groot.

## Footnoten
Richard Gedlich

**Richard Gedlich** (* 17. Februar 1900 in Trachau, Stadtdeel vun Dresden; † 5. Januar 1971 in Dresden) weer en düütsch Footballspeler.

Bit 1930 weer Gedlich för den Dresdner SC aktiv, ansluutend speel he bit 1935 bi Brannenborg Dresden.

In de Johren 1926 un 1927 speel Gedlich, de Störmer weer, tweemal för de Düütsch Natschonalmannschap: An' 18. April 1926 bi dat 4:2 över de Natschonalmannschap vun de Nedderlannen un an'  2. Oktober 1927 bi dat 1:3 in Däänmark. To wieder Lännerspeelinsatzen keem he dornah nich mehr. 

## Literatur
* Kicker Fußball Almanach 2008, Copress Verlag München, Siet 107
Tomintoul (Brenneree)

**Tomintoul** is en Whisky-Brenneree bi Ballindalloch, Moray, Schottland. Se höört to dat Whisky-Rebeet Speyside un hett ehrn Naam vun den hööchsten Oort, Tomintoul, vun de schottischen Highlands.

## Historie
De Brenneree *Tomintoul* is 1964 vun dat de Ünnernehmen *W&nbsp;&&nbsp;S Strong* un *Hay&nbsp;&&nbsp;MacLeod* grünnt worrn. Dat is en vergliekswies junge Destille. 1973 is se an *White&nbsp;&&nbsp;Mackay*, de se bit 2000 in Besitt harr. 1974 weer de Brenneree vergröttert op twee Poren Brennblasen. 2000 weer de Destille denn vun *Angus Dundee Distillers* köfft.

## Produkschoon
De Brenneree kriggt dat Water för jemehr Produkschoon ut den Ballantruan-Born in de Neeg. To’n Brennen hett de Destille twee *Wash stills* un twee *Spirit stills*, de tosammen in’t Johr ruchweg 3.200.000&nbsp;l Whisky produzeren künnt. Na egen Angaven arbeit de Brenneree dormit an de Grenz vun ehr Kapazität. In de Lagerhüüs is för bit to 116.000 Fatten Platz to’n Riepen.

En groten Deel vun’n Whisky ut de Brenneree warrt to’n Herstellen vun Blends verbruukt. Man, regelmatig warrt ok Single Malts för den Markt affüllt. 

## Kiek ok
* List vun de schottischen Brennereen

## Literatur
*M. Jackson: *Whisky.* Dorlin Kindersley Verlag, München 2008, ISBN 978-3-831-00764-6, S.&nbsp;160.

## Borns
Slüsengraven

De **Slüsengraven** is en 6,6 Kilometer langen Waterloop in’n Landkreis Horborg, de dör dat *[[Vieh|Vie]]<nowiki/>feld* bi Winsen flütt un von links in de Ilmenau münnt.

De Slüsengraven hett keen enkelten Born. He spiest sik ut en Reeg Gravens, de dat Water ut de Masch langs de Ilmenau afföhrt. De Anfang liggt bi Rottörp nich wied af von de Roddau. Von dor geiht de Graven eerst na Noorden, denn na Westen. De Slüsengraven nimmt hier von links en ganze Reeg Gravens op, de von Rottörp, von Sangenstää un von Bossel her kaamt. In’n Oosten von Winsen nimmt de Graven de Ried op, knickt dor na Noorden af un münnt bi Nettelbarg nich wied von Tönnhusen in de Ilmenau.

Dat Water in de Ilmenau flütt denn wieder in de Elv un in de Noordsee.

De Ried spiest sik ut Gravens, de in’n Oosten von Reidörp tohoopfleten doot. Von dor geiht dat na Noordoosten, dör den Süden von Winsen un ünner de Bahnlien Hannover-Hamborg ünnerdör. De Ried flütt denn dör Bossel un münnt in’n Noorden von Bossel in’n Slüsengraven. Se hett en Afströömrebeed von 8,10 km².

## Footnoten
Lüra

**Lüra** () is en lütten Oort in’n Stadtdeel Marmsdörp, Bezirk Horborg, Stadt Hamborg, de dicht an de Landsgrenz na Neddersassen liggt. De Oort höört polietsch al von öllers bi Marmsdörp mit bi.

## Geografie

De Staatsforst in’n Westen von Lüra höört to’n Stadtdeel Eißendörp. Dat Rebeed üm Lüra höört to dat Landschopsschuulrebeed Marmsdörper Flottsandplaat.

De Naveröörd sünd Eißendörp un Appelbüttel in’n Noorden, Marmsdörp in’n Noordoosten, Sinsdörp in’n Oosten, Bääkdörp, Wooxdörp un Metzendörp in’n Süüdoosten, Tötsen in’n Süden, Leversen in’n Süüdwesten, Sottörp in’n Westen un Vohrndörp in’n Noordwesten.

## Historie

De Oort dükert 1338 toeerst in en Oorkunn op, as Ludolf von Esdörp de Kark in Sinsdörp en Hoff in *Luderade* overlett. De Naam bedüüdt *Steed, de von en [[Lüder (Vörnaam)|Lüür]] raadt worrn is*.

In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Hittfeld in’n Kanton Hittfeld höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.

As de Franzosen an’n 29. März 1814 ut Horborg aftagen sünd, hebbt se de Öörd Marmsdörp, Appelbüttel un Lüra kumplett dalbrennt.

De Oort hett vör 1885 to de Vaagdie Höpen in dat Amt Horborg tohöört. Blots in de Tied von 1852 bet 1859 hett de Oort kort to dat Amt Hittfeld höört. De Oort weer do al Deel von de Gemeen Marmsdörp. Mit dat Groot-Hamborg-Gesett is Lüra Deel von de Stadt Hamborg worrn.

### Inwahnertall

### Religion

Lüra is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Auferstehungskark in Marmsdörp. Fröher hett de Oort to de Kark in Sinsdörp tohöört.

För de Kathoolschen is de St.-Maria-Kark in Horborg tostännig. Disse Kark billt siet 2006 tohoop mit de Franz-Joseph-Kark in Wilstörp de Karkengemeen St. Maria-St. Joseph.

## Weertschop un Infrastruktur

In’n Noorden von Lüra liggt de Goornmarkt Dehner.

### Verkehr

Lüra liggt an de Bremer Straat, de in Neddersassen in de Kreisstraat 85 övergeiht un fröher Deel von de Bundsstraat 75 weer. In’n Noorden geiht de Straat ok glieks in de B&nbsp;75 över, de na Noordoosten över Marmsdörp na Horborg löppt un dor in de Autobahn 253 övergeiht. In’n Süden geiht de K&nbsp;85 över Tötsen un Ninndörp na Bookholt.

Glieks in Lüra liggt de Opfohrt 2 Marmsdörp/Lüra op de Autobahn 261. De Opfohrt 34 Marmsdörp op de Autobahn 7 liggt nich mehr as een Kilometer in’n Noorden von Lüra.

De nächste Bahnhoff is so bi söss Kilometer wied weg in’n Noordoosten de Hauptbahnhoff Horborg an de Nedderelvbahn un de Bahnlien Hamborg–Hannover.

### Scholen

In dat 19. Johrhunnert sünd de Kinner ut Lüra al op de Volksschool von Marmsdörp na School gahn. Ok vondaag gaht se noch in Marmsdörp na School.

## Literatur

* Herbert Schulz: *Marmstorfer Chronik mit den Ortschaften Appelbüttel und Lürade.* 2013

## Footnoten
Obergericht Stood

Dat **Obergericht Stood** weer en Obergericht in dat Königriek Hannover. Dat harr sien Seet in Stood.

## Geschicht

Mit dat hannöversche Gerichtsverfatensgesett von’n 8. November 1850, dat an’n 1. Oktober 1852 in Kraft gahn is, sünd Verwaltung un Justiz kumplett trennt worrn un de Amtsgerichten sünd as ünnerst Gerichten inricht worrn. Över de Amtsgerichten weren Obergerichten sett.

To dat Obergericht Stood hebbt de ölven Amtsgerichten Bremervöör, Freeborg, Harsfeld, Himmelpoorten, Buxthu, Jörk, Neehuus, Oosten, Stood, Bützfleet un Wischhoben tohöört.

As 1859 dat Obergericht Leh dichtmaakt worrn is, is dat Amtsgericht Oterndörp ut’n Bezirk von dat Obergericht Leh in’n Bezirk von dat Obergericht Stood wesselt. De Rest von’n Gerichtsbezirk is in’n Bezirk von dat Obergericht Veern wesselt. Gliektiedig hett dat Obergericht Stood dat Amtsgericht Zeven ut’n Bezirk von dat Obergericht Veern tokregen.

Na 1859 hebbt to dat Obergericht Stood de Amtsgerichten Bremervöör, Buxthu, Freeborg, Jörk, Neehuus, Oosten, Oterndörp, Stood un Zeven tohöört.

Nadem Prüßen 1866 dat Königriek Hannover innahmen hett, is dat Obergericht Stood en prüüßsch Obergericht worrn. Mit de Rieksjustizgesetten 1877 sünd de Obergerichten 1879 denn ümwannelt worrn in Landgerichten. Dat Obergericht is övergahn in dat Landgericht Stood.

### Präsidenten

* 1852–1858: Ernst Ludwig von Reichmeister
* 1859–1879: Andreas von Müller

Viezpräsidenten:
* 1852–1855: Georg Friedrich Francke
* 1855–1867: August Heinrich Oberg
* 1867–1869: Georg Albrecht
* ~1872: Carl Friedrich Adolph Schaer
* Franz Joseph Heinichen

## Footnoten
Amtsgericht Neehuus an de Oost

Dat **Amtsgericht Neehuus** weer en Amtsgericht in dat Königriek Hannover un later in de prüüßsche Provinz Hannover un in Neddersassen. Dat harr sien Seet in Neehuus.

## Överornt Gerichten

Dat Amtsgericht Neehuus weer dat Obergericht Stood un von 1879 af an dat Landgericht Stood överornt.

## Geschicht

Mit dat hannöversche Gerichtsverfatensgesett von’n 8. November 1850, dat an’n 1. Oktober 1852 in Kraft gahn is, sünd Verwaltung un Justiz kumplett trennt worrn un de Amtsgerichten sünd as ünnerst Gerichten inricht worrn. Dat Amtsgericht Neehuus is dor denn blangen dat Amt Neehuus nee schapen worrn. De Grenzen von Amt un Amtsgerichtsbezirk weren desülven.

Dat hüdige Gerichtsgebüüd mit de Adress *Amtshoff 1* is 1896 boot worrn. Dat Fängnis, dat to dat Gericht höört hett, is noch bet 1970 bruukt worrn. Vondaagis dat Gebüüd in Privatbesitt. Dat is as Denkmaal schuult.

Dat Amtsgericht Neehuus is 1973 oplööst worrn. De Gerichtsbezirk is denn Deel von’n Bezirk von dat Amtsgericht Oterndörp worrn.

### Amtsrichters

* ~1858: Fedor Conrad Friedrich Lang
* 1873–: Hausmann
* 1886–1892: Ernst Adickes

## Kiek ook bi

* List von de Amtsgerichten in dat Königriek Hannover
Adolf Stockleben (Liddmaat Düütsch Bundsdag)

**Adolf Stockleben** (* 28. Oktober 1933 in Handörp; † 1. November 2014) weer en düütsch Politiker vun de SPD.

Stockleben weer vun Berop Landmaschinenslosser. 1955 is he de SPD bitreeden. Van 1976 bit 1987 weer Stockleben Liddmaat vun den düütschen Bundsdag. Dorbi wurr he 1976 un 1983 över de Landslist Neddersassen wählt. 1980 kunn he dat Direktmandat in den Wahlkreis Gifhorn  – Paane winnen.

Stockleben weer siet 1983 verheiraadt un harr fiev Kinner. 

## Literatur
* Rudolf Vierhaus und Ludolf Herbst (Hrsg.): *Biographisches Handbuch der Mitglieder des Deutschen Bundestages 1949–2002.* Band 2, N–Z, Saur, München 2002, ISBN 3-598-23782-0, S. 849
* Kürschner Volkshandbuch Deutscher Bundestag, 10. Wahlperiode, Neue Darmstädter Verlagsanstalt, Siet 194
Beek (Wümm)

De **Beek** is en Beek in’n Landkreis Rodenborg, de von links in de Wümm münnt.

De Born von de Beek liggt in’t *Scheeßler [[Vieh]]* in’n Noordwesten von Oostervees. Von dor flütt se na Noordwesten an Westervees vörbi. Nich wied weg von de Beek liggt ok de Ekenring, op den elk Johr dat Hurricane-Festival afhollen warrt. An’n Noordrand von Scheeßl geiht de Beek ünner de Bahnlien Hamborg-Wanne Eickel ünnerdör un nimmt von links den Oosterreithgraven op. Denn geiht noch de Bundsstraat 75 över de Beek weg. De Beek münnt in Scheeßl in de Wümm.

Dat Water in de Wümm flütt wieder in de Lesum, in de Werser un toletzt in de Noordsee.
Roddau

De **Roddau** is en 12,6 Kilometer langen Beek in Neddersassen, de von links in de Ilmenau münnt.

De Born von de Roddau liggt bi’n Eenhoff in’n Oosten von Veerhöben. Von dor flütt de Beek na Noordoosten un geiht kort dör dat Rebeed von de Gemeen Mechtsen. De Beek löppt denn an Radbrook langs un ünner de Autobahn 39 ünnerdör. Twüschen Radbrook un Rottörp nimmt de Beek von links den Huusbeek op un in Rottörp ok noch den Brookbeek. De Roddau dreiht hier na Noorden, flütt twüschen Rottörp un Handörp langs un münnt denn in’n Süüdoosten von Fohrenholt in de Ilmenau. Dit letzte Enn von Rottörp af an kennt ok Ebb un Flood.

Dat Water in de Ilmenau flütt denn wieder in de Elv un in de Noordsee.

## Toströöm

De Huusbeek is so bi söven Kilometer lang un hett en Afströömrebeedvon 27,23 km². De Born liggt twüschen Beborg un Radbrook.

De Düsternhoopenbeek hett sien Born in’n Süüdwesten von Mechtsen un flütt von dor na Noordoosten. He nimmt von rechts den lütten Huusbeek op un geiht an de Oostkant von Radbrook langs. Denn geiht dat ünner de A 39 ünnerdör. Von rechts nimmt de Düsternhoopenbeek den Bornbeek op un münnt denn twüschen Rottörp un Handörp in de Roddau. Allens tohoop hett de Beek en Afströömrebeed von 38,3 km².

## Footnoten
Aultmore

**Aultmore** is en Whisky-Brenneree in de Stadt Keith, Banffshire, Schottland.

## Historie
De Brenneree is 1896 vun Alexander Edwards grünnt worrn. Twee Johren dorna is se Deel vun sien *Oban & Aultmore-Glenlivet Distilleries* worrn. In’t Johr 1913 keem se in Besitt vun *John Dewar & Sons* un weer 1925 vun de *Distillers Company Limited (DCL)* övernahmen.

De Destille is 1970/71 renoveert un dorbi gliektietig ok vun twee op veer Brennblasen vergröttert worrn. 1987 weer de Brenneree vun *United Distillers (UD)* övernahmen. 1998 is de Aultmore-Brenneree denn vun Diageo/UD as Deel vun *Dewar’s* tosamen mit Bombay Sapphire Gin för 1.150 Millionen Pund Sterling an Bacardi verköfft worrn.

## Produkschoon
*Aultmore* höört to dat schottische Whiskyrebeet Speyside. Dat Water för de Produkschoon stammt ut den Auchinderran Burn. Molt warrt in de Brenneree nich sülvst herstellt, man vun de *United Distillers-Maltings* in Burghead, Roseisle un Glenesk betogen. In de Brenneree gifft dat en Meeschfatt (*Mash tun*) vun 9,2&nbsp;t ut Eddelstahl un söss Gäärfatten (*Wash backs*) to 46.500&nbsp;l ut Lärkenholt. Brennt warrt in twee *Wash stills* to 15.500&nbsp;l un twee *Spirit stills* to 14.859&nbsp;l, de mit Damp hitt makkt warrt.

## Kiek ok
* List vun de schottischen Brennereen

## Literatur
* Charles MacLean (Rutgever): *Whisky. World Guide, Regions, Distillers, Malts, Blends, Tasting Notes.* Dorling Kindersley, London et al. 2008, ISBN 978-0-7566-3349-3.
* Walter Schobert: *Das Whiskylexikon.* Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfort an’n Main 2003, ISBN 978-3-596-15868-3.

## Borns


## Weblenken
Tom Whittaker (Bargstieger)

**Tom Whittaker** (* 9. Juni 1948 in Wales as *Thomas Granville Whittaker*) is en britisch-US-amerikaansch Bargstieger. He weer de eerste  footamputeert Minsch up den Mount Everest.

## Leven
De Söhn vun en walisischen Offizier truck 1976 in de USA un weer all as Bargstieger aktiv, bevör he bi 1979 bi en Autounfall sien rechter Foot verlor. Nahdem he de dorup folgen Depressionen överwunnen harr, fung he mit dat Kajakfohren an un hett sück ok weer mit dat Klautern bafaat. 1981 hett he in Pocatello (Idaho) de *Cooperative Wilderness Handicapped Outdoor Group* (C.W.HOG) grünnd, um Behinnerte för den Natuursport to begeistern. As intüschen in de inbörgert US-Amerikaner (1986) ünnernehm he 1989 un 1995 den Versöök, den Mount Everest to bestiegen, wat he denn in’ darten Anloop an’ 27. Mai 1998 schafft hett. 

Över sien Leistung informeert de Dokumentarfilm *Footprint on Everest* un sien Book *Higher purpose* (düütsch: *Hoch hinaus*). In’  November 2006 wurr he Member of the Order of the British Empire. Whittaker hett twee Master-Afslüsse an de  Idaho State University maakt un arbeit as Motivatschonstrainer.

Whittaker un sien Fru Cindy hemm twee Döchter.

## Literatur
* Tom Whittaker mit Johnny Dodd; Bernd Rullkötter (Översetter): *Hoch hinaus. Wie ich ein Bein verlor und doch die höchsten Gipfel der Erde bezwang.* Lübbe, Bergisch Gladbach 2001, ISBN 3-7857-2074-2; Taschenbookutgaav 2003, ISBN 3-404-61534-4 (engelsch Original: *Higher purpose*)
 
## Weblenken

* Websteed vun Tom Whittaker
* Bill Carter: ''TV Notes; Top of the World'', nytimes.com, 3. Juni 1998
* ''Tom Whittaker mit Johnny Dodd: Hoch hinaus - Wie ich ein Bein verlor und doch die höchsten Gipfel der Erde bezwang'' Bookvörbestellung up gipfelstuermerin.de
* ''Tom Whittaker. Former Outdoor Program Staff Member and Founder of C.W. HOG'', isu.edu

## Enkeld Nahwiesen
Dorumer Waterlöös

De **Dorumer Waterlöös** is en Waterloop in Land Wusten (Landkreis Cuxhoben).

De Waterlöös fangt in Dorum an un nimmt dor dat Water von’n Dorumer Helmer op. Von dor geiht de Waterlöös na Noordwesten un geiht twüschen Padingbüddel un Cappel dör. Hier doot de Öörd Heuhusen, Blickhusen un Kreienborg liggen. De Waterlöös nimmt de Ack un de Lemmasch op un geiht na Dorumer Neefeld. De Waterlöös is dor mit’n Riensloot verbunnen un münnt över dat Butendeep in de Werser. Över en Verbinnungsgraven is de Dorumer Waterlöös ok mit de Cappler Waterlöös verbunnen. De Graven müss in de Midd von dat 20. Johrhunnert anleggt warrn, nadem dat Cappeler Butendeep toslickt is un blots noch mit groten Opwand apenhollen warrn kunn. Dat Water ut de Cappler Waterlöös flütt nu över dat Dorumer Butendeep in de Werser un dat Cappler Siel is 1979 ganz dichtmaakt worrn.

1914 sünd bi dat Reinmaken von de Waterlöös 20 Münten funnen worrn, de ut de Tied vör dat 13. Johrhunnert stammen deen. Dat weren röömsche, byzantiensche, armeensche un araabsche Münten. De röömschen Münten sünd öller ween as de annern.

## Footnoten
Misselwardener Waterlöös

De **Misselwardener Waterlöös** is en Waterloop in Land Wusten (Landkreis Cuxhoben).

De Waterlöös fangt an’n Wallsgroov an, dicht bi de Steed, an de de ole Sieverner Beek in’n Wallsgroov münnt. De Waterlöös löppt von dor eerst na Westen un denn na Noordwesten. Dicht bi liggt ok Feddersen Wierde. Se geiht bi Twendamm twüschen Wremen un Mulsen dör un geiht denn bi Misselwarden un Veerhusen vörbi. Toletzt geiht dat an Engbüttel langs. Bi Engbüttel is de Misselwardener Waterlöös mit de Padingbütteler Waterlöös verbunnen. un denn münnt de Waterlöös in’n Riensloot. De Riensloot wedder is över Wremer Waterlöös un Dorumer Waterlöös mit de Werser verbunnen.
Christoph Barthold Scharf

**Christoph Barthold Scharf** (* 7. Dezember 1725 in Wölp; † 4. Dezember 1803 in Oosterholt) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.

Scharf is 1725 as Söhn von Maria Juliana, borene Chappuzeau (* 11. September 1699), un Joachim Sigismund Scharf (2. Februar 1693–19. Oktober 1736) in Wölp boren. Sien Broder weer David Scharf. He hett sik an’n 11. Oktober 1745 an de Universität Jena inschreven un Juristeree studeert. To’n 31. Juli 1748 is he an de Universität Göttingen wesselt. He weer Liddmaat von de Königlich Düütsche Sellschop in Göttingen. 1749 hett he en juristische Dissertatschoon över dat Thema *Geldstrafen für Unzuchtsdelikte auch Send- oder Hurenbrüche genannt, dargestellt nach dem braunschweig-lüneburgischen Recht* rutbrocht. De Promotschoon to’n Dr. jur. weer dor aver nich mit verbunnen. He weer toeerst Avkaat, is 1756 denn aver Amtsschriever bi dat Amt Neehuus worrn un 1759 bi dat Amt Lüün. 1766 is he Amtmann in dat Amt Dannenbarg worrn un is von dor 1779 as Amtmann in dat Amt Oosterholt versett worrn. He is dor bet to sien Dood 1803 bleven. 1800 hett he den Charakter von en Oberamtmann kregen.

Siet 1794 weer Scharf Egendömer von dat Good Fergersbarg in Hu’e un dormit Kumpatron von de Kark in Hu’e.

Scharf hett an’n 12. Juni 1759 in Hannover Anna Margaretha Pape (10. März 1727–vör 1803) freet. De beiden harrn de Söhns Johann Wilhelm Christoph (1762–19. September 1797) un Conrad August (1766–23. September 1808).

## Warken

* *Vollständiger Unterricht für einen Rechtsbeflissenen etc.* Celle 1752
* *Der Kirchen-Staat des Churfürstenthums Braunschweig-Lüneburg und dazugehöriger Herzogthümer und Grafschaften nach seinen Inspectionen und Einpfarrungen...* Hannover 1776
* *Der politische Staat des Churfürstenthum Braunschweig-Lüneburg samt dazu gehörigen Herzogthümern, und Grafschaften in welchem dessen Staedte, Flecken, Dörfer, Adeliche Güther, und einzelne Höfe nach ihren Gerichts-Obrigkeiten und Einpfarrungen aus Privat Nachrichten zusammengetragen und in Alphabetischer Ordnung entworfen.* Loonborg 1777
* *Statistisch-Topographische Samlungen zur genaueren Kentnis aller das Churfürstenthum Braunschweig ausmachenden Provinzen als die zwote Auflage von dem Politischen Staate*. Bremen 1791

## Literatur

* Wolfgang Dörfler: *Der frühe Landeskundler Christoph Barthold Scharf und seine Ergebnisse zur kirchlichen Gliederung im Landkreis Rotenburg*. In: Stader Jahrbuch 2009, S. 143-190

## Footnoten