open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Drost

In dat ole Neddersassen weer en **Drost** de aadlige Verwalter von een Bezirk. Dat hoochdüütsche Woord för Drost is „Truchsess“. Drosten hett dat ok laterhen noch in Mekelnborg geven.

## Hannover

In dat Kurförstendom Hannover un later in dat Königriek Hannover weer Drost de Titel för en aadligen Amtmann, de dat Leid över een von de hannöverschen Ämter harr. De Titel för den nächsten Deenstrang weer Oberhauptmann (wat för nich-aadlige Oberamtmann heten hett). De Titel is denn mit de Reformen von 1852 verswunnen.

Landdrost weer in dat Königriek Hannover (von 1867 af an prüüßsche Provinz Hannover) de Titel von’n Präsidenten von de Landdrostien (1823 bet 1885). De Landdrostien sünd 1885 övergahn in de Regerungsbezirke.
Rhodos

**Rhodos** is de gröttste Insel vun dat greeksche Dodekanes in de Süüdoost-Eck vun dat Ägäische Meer. De Stadt mit den sülven Naam liggt an de Noordoost-Spitz un hett 60.000 Inwahners. Se weer al üm dat Jahr 408 v. Chr. grünnt. An de Haveninfohrt stünn fröher de 34 m hoge bronzene Koloss vun Rhodos, dat weer en vun de söven Weltwunners in de Antike. De Insel weer von 1310 bet 1522 in Besitt vun den Johanniterorden.
Ballei

**Ballei** (middellatiensch ballivus: *Opseher*), betekent ene Provinz vun en Ridderorden, de mehrst mehr Ordensseten (Komtureien, Kommenden) ümfaat. De Begreep Ballei warrt siet üm dat 13. Johrhunnert bruukt. He is wohrschienlich de Verwaltensorganisatschoon vun Sizilien nobillt. 

In'n Düütschen Orden geev dat alltohoop 12 Balleien: 
* *Düütsche Balleien:* Thüringen, Hessen, Sassen, Westfalen, Franken, Koblenz, Elsaß-Swaben-Burgund, An de Etsch un in de Bargen (Bozen), Utrecht, Lothringen un Österriek.
* *Italiensche Balleien*: Sizilien, Apulien, Lombardei
* *Wiedere Balleien*: Böhmen, Romania (Achaia, Grekenland) un Armenien-Zypern. 

De Verwalten in en Ballei vun den Düütschen Orden ledd de Landkomtur. De Balleien Österriek, An de Etsch un in de Bargen, Elsaß-Swaben-Burgund un Böhmen weren för en Tied vun den Hoochmeester as Kamer-Balleien ledd. De düütschen Balleien un later de Besitten in Italien, Grekenland un Spanien weren vun den Düütschmeester ledd.
Englisch

**Englisch** is de Familiennaam von

* Alfred von Englisch-Popparich (1850–1914), öösterriekschen Feldtüügmeester,
* Andreas Englisch (* 1963), düütschen Journalist,
* Berthold Englisch (1851–1897), öösterriekschen Schachspeler,
* Eugen Englisch (1869–1905), düütschen Photochemiker,
* Josef Englisch (1835–1915), öösterriekschen Uroloog un Chirurg,
* Laurentius Ulrich Englisch (* 1939), düütschen Franziskaner, Preester un Künstler,
* Lucie Englisch (1902–1965), öösterrieksche Schauspelerin,
* Paul Englisch (1887–1935), düütschen Literaturwetenschopper,
* Peter Englisch (* 1962), düütschen Footballspeler.

**Englisch** is ok de hoochdüütsche Form von dat Woord „Engelsch“:

* Engelsche Spraak.

Kiek ok bi: English, Englich.
Söven Weltwunners

De **söven Weltwunners** vun de Antike weern

* De Pyramiden vun Gizeh vun Cheops in Gizeh
* De Hangen Goorns vun Babylon
* De Statue vun Zeus in Olympia
* De Artemistempel to Ephesos
* Dat Mausoleum in Halikarnassos
* De Koloss vun Rhodos
* De Pharos (Lüchttorn) vun Alexandria
Reykjavík

**Reykjavík** is ene Hööftstadt in Europa un liggt in’n Westen vun de Insel Iesland.
De Stadt liggt bannig wiet in’n Noorden vun Europa bi , un dormit is se de nöördlichste Hööftstadt vun de Welt. Reykjavik is 274,5 km² groot und harr in 2007 117.800 Inwahners (58.800 Mannslüüd un 59.000 Fruunslüüd). Dormit is Reykjavík de gröttse Stadt vun Iesland.
Reykjavík liggt bannig dicht bi den Polaarkries (Arctic Circle).
Dorüm is dat in’n Winter fast 20 Stünnen düüster un in’n Sommer gifft dat binoh kene Nacht wiel dat jümmers Licht gifft.

## Weblenks
Karthago

**Karthago** weer ehrtiets ene Stadt bi dat hüdige Tunis an de noordafrikaansche Küst vun de Middellannsche See. Se woor grünnt um 800 v. Chr. un nehm in dat 6. Johrhunnert v. Chr. ene Vörmachtstellung in de westliche Middellannsche See in, gung gegen dat Utbreden vun de Greken un Römers an. In'n Eersten Punischen Krieg 264 v. Chr. bet 241 v. Chr. verloor Karthago Sizilien, 238 v. Chr. Sardinien an Rom. In'n Tweten Punischen Krieg 218 v. Chr. bet 201 v. Chr. drung Hannibal över Spanien bet vör de Doren vun Rom vör. 
In'n Drütten Punischen Krieg woor Karthago totaal demoleert. Cäsar grünn de Stadt nee. In christliche Tieden weer Karthago Hööftbischopssitt vun Afrika, woor 439 de Hööftstadt vun dat Vandalenriek, 698 dör de Araber tonicht maakt. De imposanten Ruinen sünd in nee'ere Tiet utgraven woorn.

## Weblinks
Thulla

**Thulla** (* 6. September 1968 in Kopenhagen as Thulla Christina Wamberg) is ene däänsche Singersche, de en Musik twüschen Pop un Jazz maakt.

De Singersche ut Kopenhagen hett sik sülvst dat Musik maken bibrocht un hett no ehr egen Utsaag Tom Waits, Leonard Cohen, Marilyn Monroe un Björk as ehre musikaalschen Vörbiller. Se vereent in ehr Bands, dat *Thulla's Organic Orchestra* un siet 2005 de *Thullabandulla Band*, ene Utwahl vun grote Jazzmusiker vun Däänmark. Ehre Leder sünd en Mix ut egene Kompositschonen un internatschonale Standards. Blangen Däänmark verkööpt sik ehre Platten vör allen in Düütschland, Japan un Portugal.

## Diskografie

### Alben

* *Thulla*. StarHouse 1999
* *The Spririt of Yesterday*. Cope Records (LeiCom) 2001
* *Double up, please*. Cope Records (LeiCom) 2002, ASIN B0007VV7RC
* *Evergreen Machine*. Cope Records (LeiCom) 2003, ASIN B0009MAPLS
* *The Spirit of Yesterday*. Cope Records (LeiCom), ASIN B0009MAO8C
* *Thullabandulla Band: Life is a Car*. Cope Records (LeiCom) 2005

### Singles

* *Twilight Mood* Thulla/Ninna Milner, 2003
* *Make Music not War* jazzmusicians pro peace, 2003
* *Thulla vs Pörder & Hinkola* Rebellious Angel, 2004

## Weblenks

* Websteed vun Thulla (engelsch)
Lyrik

Ünner **Lyrik** verstahn wi opschreven Texten vun Schrieverslüüd, de nich as Prosa just för Informatschoon (as in Blädern oder Böker) dacht sünd. Lyrische Texten heet ook **Gedichten** oder **Dichtels**.

Lyrik weern bi de olen Greken all de Gedichten, de to de Lyra (Leier) sungen woorn. As slichten Utdruck vun Geföhlen un Situatschonen (Leevde, Afscheed, Leed, Freid) kummt Lyrik t.B. in Volksleder vör. Högere lyrische Kunstformen sünd Elegie, Hymne, Sonett u. a. Dör dat Versmaat, den Riem un de Strophenaart köönt vele verschedene Formen utbillt weern. 

Lyrik ward faken as ene Oort vun Kunst verstahn. Wenn Spraak in düsse Oort vun Kunst bruukt ward, is dat en Teken vun Kultur.

## Literatur

* Gerold Meiners: *Plattdeutsches Reimexikon mit einer Verslehre und Anleitungen zum Selbermachen von Gedichten*. Eegenverlag, 1999
Literatur

Ünner **Literatur** verstaht wi eene Ort vun opschreven Texten de to de Kunst in de Spraak hörig sünd, vun wegen dat de Warken vun de Schrieverslüüd as Kunst ansehn warrt. Literatur künnt to'n Bispeel Gedichten, Böker un Lyrik sien. To Literatur höört Texten as to'n Bispeel ut Blädern meisttieds nich to wiel dat man bloots för de Informatschoon dacht is.

*Kiek ok bi:* Plattdüütsch Literatur
Kunst

Dat Woort **"Kunst"** kummt von "könen oder künnen" un betekent allns, wat de Minsch mit utermaten Könen tostannbringt. Dat kann sik um Dichtung, Musik, Danz, Theater, Bildhaueree oder ok um Architektuur hanneln. Enen egentlichen Sinn un Sweck hett de Kunst nich. Se will blots wat darstellen, wiesen oder utseggen un darmit de Tolüsterers oder Tokiekers to'n Nadenken anrögen.

Versteiht sik vun sülvst, dat för jede künstlerische Utsaag en groot Maat an Könen nödig is. Of sik dat um dat Singen vun en Leed, um dat Malen vun en Bild oder dat Tosamenfögen vun Wöör to en Gedicht hannelt, dat is eendoont, överall is ene praktische Lehr, veel Verstand un Kreativität nödig. Fröher gungen de jungen Künstler bi enen Meister in de Lehr un keken sik de Kunstgrepen af. Hüüt besöökt se ene Kunstakademie oder ene Hoochschool un studeert all dat, wat neven dat Handwarkliche noch an Theorie nödig is. Darto höört t.B. Stilkunde un Kunstgeschichte. Wat man aver nich studeern kann, dat is de Kreativität, de Utsagekraft, den Drang wat mittodelen un Achtergrünnen klaartomaken. Bi enen groden Künstler kummt dat mehr vun binnen herut un is darum faken dat, wat de echte Kunst utmaakt.

## Kiek ook bi

## Weblenken
Musseln

**Musseln** (Bivalvia) sünd kopplose Weekdeerten in harte Schalen, de dör Sluutmuskeln slaten weern köönt. Ene scharneeroordige, hurnige Huut, dat Slottband, hollt de beiden Schalen tosamen.

De wieke Körper is an de Buuksiet as en Foot utbillt, up den de Mussel sik bewegen kann. In den anspöölten Teek an’n Noordseestrand sünd vele verschedene Musseloorden to finnen. Faken kaamt vör de Mies-, Hart-, Sand-, Trog- un Pepermusseln. De Miesmusseln sünd 6 bet 8 cm groot, seht blau ut un leevt dicht ünner den Sietwaterstand. De Foot scheed en Sekreet ut, mit dat sik dat Deert an ene Unnerlaag fastkitten deit. Miesmusseln weert as Spiesmusseln hannelt. Ene smackhafte Mussel is de Ööster. Se leevt blots up schlickfre’en, fasten Grund un is an de Unnerlaag fastwussen. Bit 1925 geev dat ok an de noordfreeschen Inseln noch Öösterbänk. De eenzige, de dat dar noch gifft, is up Sylt. In een Jahr weert dar so um de ene Million Ööstern verkofft. Vundaag weert de Ööstern tomehrst in Öösterparks an de Küst von de Middellannsche See tücht un as düre Delikatess in’n Hannel brocht.

* Ünnerklass Protobranchia
** Solemyoida
** Nuculoida
* Ünnerklass Pteriomorphia - Ööstern
** Arcoida
** Mytiloida
** Pterioida
* Ünnerklass Paleoheterodonta - Musseln
** Trigoinoida
** Unionoida
* Ünnerklass Heterodonta - Venus-, Zebramusseln
** Veneroida
** Myoida
* Ünnerklass Anomalosdesmata
** Pholadomyoida
Wien

**Wien** betekent

* Wien, de Hööftstadt un togliek ok en Bundsland vun Öösterriek,
* Wien, en Plant,
* Wien, wat to Drinken mit Alkohol, wat ut de Wienplant maakt warrt,
* Wien, en Marskrater.

**Wien** is de Familiennaam von

* Albrecht Wien (* 1940), düütschen Maler un Teekner,
* Alexa Wien (* 1957), düütsche Politikerin,
* Barbara Wien (* 1953), düütsche Verlegerin, Antiquarin, Bookhändlerin un Galeristin,
* Dieter Wien (* 1934), düütschen Schauspeler un Synchroonspreker,
* Erika Wien (1928–2019), öösterrieksche Opernsängerin,
* Fabian Oscar Wien (* 1983), düütschen Schauspeler,
* Gerhard Wien (* 1941), düütschen Politiker,
* Karl Wien (1906–1937), düütschen Geograaf, Physiker un Bargstieger,
* Katharina Wien (* 1991), düütsche Schauspelerin,
* Manfred Weber-Wien (* 1969), öösterriekschen Maler un Teekner,
* Matthias Wien (* 1963), düütschen Schauspeler un Speelbaas,
* Max Wien (1866–1938), düütschen Physiker,
* Otto Wien (1799–1868), düütschen Goodsbesitter un Afornten,
* Thorsten Wien (* 1969), düütschen Schauspeler un Filmproduzent,
* Waldemar Wien (1927–1994), düütschen Bildhauer,
* Wilhelm Wien (1864–1928), düütschen Physiker,
* Wolfgang Wien, düütschen Brigaadgeneraal.

Kiek ok bi: Wiens.
Valletta

**Valletta** is de Hööftstadt vun Malta. Se hett 7.100 Inwahners. So as en groot Slachtschipp liggt se up de Halfinsel twüschen twee schöne Naturhavens. Up de dree Sieten na't Meer to staht hoge Festungsmüren, ene Bordwand, de kien Feend överwinnen kunn. Um 1700 geev dat keen annere Stadtanlaag, de sekerer weer as de vun Valletta.

## Kiek ook bi

* Städer op Malta
Schöppwark

**Schöppwarken** weert dar boot, wo dat överscherige Water ut depe Lännereen in högere Vörfloter afleit weern mutt. 

De Methood is uroolt. Schöpprööd geev dat al in de Antike, un in’t Middeloller harrn de Hollänners un Fresen al Waterschruven, de se mit Flutter- oder Steertmöhlen andreven. Vandaag weert grote Schruvenschuufler mit starke Diesel- oder Elektromotoren in Schöppwarken insett.

Wenn in de Neegde vun de Küst kien Vörfloter mehr vörhannen is, denn warrt dat Water ut dat Gravennett, de Flethe un Sieldepen tosamentagen un in grote Münn-Schöppwarken dör den Diek pumpt. Enkelte Pumpen köönt över 15 Kubikmeter Water in ene Sekunn gegen den Druck vun dat Butenwater afpumpen.

## Literatur

* *Geschichte des Entwässerunsverbandes Stedingen*, Bremen 1987
Land

Dat **Land** is de Deel vun de Eer, de nich Water is. Warrt ok dat faste Land nöömt. De Begreep Land warrt ok för de Rebeden bruukt, de nich Stadt sünd (*He is op’t Land trocken*).

En Land is en afgrenzt Rebeet vun de Eer, wat sik dör gemeensom Egenschoppen utwiest. Faken warrt dat Woort Land ok för en Staat bruukt. Aver dat mutt keen Staat för sik sien, dat kann ok anners en Rebeet sien.

## Kiek ok
*List vun Länner
Eten

Dat **Eten** is dat, wat de Minsch sik an Nehrmiddels to’n Eten torecht maakt. To de Mahltieden un ok to anner Tieden. Maakt warrt dat Eten tomeist in de Köök. Dat Eten för de Deerter warrt normalerwies Freten naamt.

Eten mutt de Minsch, dat he sien Energie kriggt un allens wat he to’n Leven bruukt. Eten is aver ok Vergnögen. De Minsch is’n Allensfreter, seggt de Biologen. Un so eet de Minschen ok meist allens, wat se mang de Padden kreegt. Vun Tang un anner Planten bit na Krabbeldeerten un Veehtüüch.

In de plattdüütschen Lannen gifft dat’n groten Slag typische Saken to Eten:
* Aalsupp
* Beern, Bohnen un Speck
* Bloodballen
* Bookwetenjanhinnerk
* Hedwig een oulde Bremer un Ollnborger Fastenspijs 
* Gröönkohl, de in Bremen un in Brunswiek Bruunkohl heet
* Labskaus
* Knipp
* Ostfreesk Kranzkooken
* Knubbeltaart
* Koken 
* Mehlpütt ook Huddel
* Pannkoken
* Piäpperpotthast
* Poffert un Beern 
* Sniertjebraa 
* Spickaal mit Klüten
* Snuten un Poten (vun dat Swien)
* Swattsuur
* Franzbroot, gifft dat blot in Hamborg un Ümgegend

Wat dat för’n Eten to Eten gifft, dat hangt vun de Mahltiet af:
* to dat Fröhstück gifft dat tomeist Rundstücken, Koffie oder Tee, welk hebbt ok Müsli dorto oder annern kolen Krom.
* to dat Middageten gifft dat tomeist warm Eten. 
* dat Obendeten is denn tomeist wedder koolt. Brod un Kees, Wost un Schinken.

Besünner Eten gifft dat, wenn dat wat to’n Fiern gifft:
* Hochtietseten
* Sünndagseten
* Wiehnachtseten.

Kiek ok bi: Drinken
Nanak

**Guru Nanak (गुरु नानक)** (* 1469; † 1538) weer en indische Hillige un de Grünner vun den Sikh-Religion. Nanak weer in't Dörp Talwandi (vundaag Nankana Sahib in Pakistan) boren. Sien Öllern weern Hindus, un he höör to de Kaste vun de Hannelslü. Al as en Jung weer he heel weg vun Religion, un sien Drang, de Geheemnissen vun't Leven natoforschenen, bröch em dorto, dat Huus vun sien Öllern to verlaten. Na de Wies vun de Hindu-Hilligen wanner he dör't hele Indien.

Nanak seeg sik sülven as en Schöler vun Gott. He betoon in sien Schriften (opschreven in't Guru Granth Sahib) ümmer wedder, dat he blots en Dener un Schöler vun Gott is. Nanak hett sik na sien egen Woort nienich as de Schüler vun en minschlich Lehrer sehn.

Na welke Johr vun't Wannern fung Nanak an to lehren. He predig vör Jain- un Hindu-Tempeln un vör muslimische Moscheen un trock dorbi en grote Tall vun Sikhs (Schölers) an. He glööv, dat Religion de Minschen verbinnen schall. Obers he mark, dat se de Minschen gegenenanner ophiss. Sünners beduer he den Haat vun Hindus un Muslimen, un sien Enn op Levenstied weer dat, de twee Religionen to en Eenheit to verbinnen. En bekannt Zitat vun Nanak is "Dat gifft kene Hindus, dat 
gifft kene Muslime, dat gifft blots Scheppsels vun Gott."

Nanak weer gegen dat Kastensystem. Sien Anhänger nööm em *[[Guru]]* (Lehrer). Vör sien Dood nööm he Guru Angad sien Nahfölger un de Baas vun sien Gemeenschop.

## Kiek ok bi
* Sikhismus
Fastplaat

En **Fastplaat** is en Stopel von Aluminiumschieven, de sik gau dreiht und de en magnetische Schicht baven op hebbt. Jede Plaat hett en Leeskopp, de de magnetische Schicht verännern und ok wedder lesen kann. Dat ganze sütt ut as en oolt Grammophon, is aver veel lütter un fast in en stoffdichten Kassen inboot. So kann een den Inholt vun zig Millionen Sieden an Schriefmaschinenpapeer op den Ruum vun en Rietstickenschachtel opbewohren.
West-Veluws

**West-Veluws** is een Neddersassische Dialekt in de Nedderlandsche Provinz Gelderlaand. West-Veluws warrt in wecke Gemeenden snackt, ünner annern in Nunspeet, Putten, Ermelo (*Armelo*), Harderwijk (*Harderwiek*), Uddel, Nijkerk (*Niekark*), Scherpenzeel (*Schaarpezeel*), Barneveld (*Barreveld*) un wecke Dörper in de Gemeente Ede. 

Veluws warrt vörnehmlich tohuus gesnackt dörch öllere Minschen un en poor Jüngere, man denn al mehr mit 'n nedderlandschen Influss denn ehr Grootöllern. Der is oek een dreedelig Woordenboek van de Gelderse Dialecten (WGD) uut-ebrocht, toe-espits op 't Veluws.

## Weblenken
* West-Veluwse Verschoon van de "Verloren zoon"
*  De Schaarpezeelse dialect
Lingen

**Lingen** (Ems) is en düütsche Stadt in Neddersassen un liggt an’t Eems. Lingen hett ruchweg 53.300 Inwahners un is de gröttste Stadt in’n Landkreis Eemsland.

Bi Lingen gifft dat ok twee Karnkraftwarken, de Karnkraftwark Emsland un de Karnkraftwark Lingen, un en Eerdgaskraftwark, de Eerdgaskraftwark Emsland. Ens van de Karnkraftwarke, de Karnkraftwark Lingen is schlotten süit 1979.

## Politik
### Stadtraat
Stadtraatswahl 2016:
* 56,17 % CDU
* 20,81 % SPD
*  7,92 % Grüne
*  9,28 % Die BürgerNahen (BN)
*  4,40 % FDP
*  0,91 % Die Linke
*  0,19 % Einzelwahlvorschlag Brüning
*  0,32 % Einzelwahlvorschlag Kastein

### Städerfründskuppen
*  Burton-upon-Trent (East Staffordshire, England), süit 1981
*  Langenbielau (Nedderslesien, Polen), süit 1993
*  Marienberg (Sassen), süit 1996
*  Salt (Katalonien, Spanien), süit 1998
*  Elbeuf (Normandie, Frankriek), süit 2004

## Enkeld Nahwiesen
Gard (Stroom)

**Gard** [gaːʁ] is en rechten Nevenstroom vun de Rhone, de vun de Cevennen kummt un na goot 100 Kilometer överhalf vun Beaucaire münnt; sien Daal krüüzt överhalv Remoulins dat röömsche Aquädukt Pont du Gard.
Vitalienbröder

**Vitalienbröder** is en Utdruck ut dat late Middelöller. He stammt ut dat Franzöösche. In Frankriek wörr in'n Hunnertjohrigen Krieg dat Kriegsvolk, dat dat Heer mit Levensmiddel (Victualien) versorgde, *vitailleurs* nöömt.

As Königin Margarethe I. vun Däänmark den König Albrecht vun Sweden 1389 överwunnen un fungen nahmen harr un 1391 Stockholm belagern dei, do hüern den siene Verwandten, de Hertöge vun Meckelnborg, in Rostock un Wismer Seefohrers an, de Stockholm mit Levensmiddel versorgen schullen. Disse Seefohrers, de Vitalienbröder nöömt wörrn, schullen butendem in'n Seekrieg däänsche Kriegs- un Hannelsscheep versenken un de Hansestadt Lübeck daran hinnern, mit Däänmark Hannel to drieven. 

De Vitalienbröder harrn starken Toloop, un veel Gesinnel weer darbi. Se maken sik as „Freebüter“ sülvstännig op de Insel Gotland un unnernehmen vun dar ut ehre Kaperfohrten dör de Oostsee. Uplest wörrn se 1398 vun den Düütschen Orden ut Gotland verdreven. De mehrsten Hansestäder brandmarken nu de Vitalienbröder as ehre Feenden. Wecke geven darna de Seeröveree up, aver annere vertogen sik in de Noordsee un dreven dar ehr Unwesen wieter. Se överfullen de Hannelsscheep un röven se ut. De Büüt, de se maken, verdelen se to lieke Delen op all Liddmaten un darum nömen se sik „Liekedeler“. De oostfreeschen Hööftlinge, de mit de Hanse in Striet legen, nehmen de Seerövers geern op. Se dachen, dat se för ehren Hannel enen Vordeel darvon harrn, wenn de Seerövers de Hanse Schaden tofögen. 

De Hanse rüst „Fredensscheep“ ut un gung gegen de Seerövers vör. Mit ölven Hansekoggen kunnen se uplest 1401 de slimmsten Anföhrers Klaus Störtebeker un Goedeke Michels bi Helgoland överwinnen un mit na Hamborg nehmen. Dar wurrn se na enen korten Prozess enen Kopp körter maakt. De leste Naricht över de Vitalienbröden stammt vun 1429, as se de Stadt Bargen utplünnert un daalbrennt harrn.
Grammatik

De **Grammatik** ünnersöcht de Regeln vun Spraken. De Sett vun Regeln vun en Spraak warrt ok de Grammatik vun de Spraak nöömt (t. B. de plattdüütsche Grammatik). Mit Hülp van de Grammatik kunn een to’n Bispeel een Objekt van dat Subjekt unnerscheeden, dat heet dat word klarer, woneem een wat deit und womit he dat deit. Een anner Bispeel is de Tied wann dat dohn warrt: dor gifft dat de Vergangenheit, de Nutied und de Tokumst. Oder een kann seggen, wat he deit (Indikativ) oder wat he dohn wüürd, wenn he man blots künn (Konjunktiv).

## Begrepen ut de Grammatik
De Grammatik hett sik vele Fachwöör utdacht, üm en Spraak to beschrieven. Dat sünd tomehrst latiensche Wöör.

* Woortaart: Adjektiv, Adverb, Artikel, Verb, Substantiv
* Aspekt
* Fall: Nominativ, Genitiv, Dativ, Akkusativ, Ablativ, Subjektfall, Objektfall
* Antall: Eentall (Singular), Tweetall (Dual), Mehrtall (Plural)
* Geslecht (Genus)
* Affix: Präfix (Voorsettels), Suffix (Anvugels, Anbacksel)
* Nomen
* Tallwoort
* Subjekt, Objekt
* Sülv
* Flexion: Deklinatschoon, Konjugatschoon

## Weblenken
Souk

En **Souk** (Utspraak: *Ssuuk*, araabsch سوق) is en Marktstraat in en araabsche Stadt. Souks sünd faken överdackt. Meist allgemeen sund Souks in araabsche Städer un in Noordafrika to finnen un tomeist sund se dor dat Zentrum vun de Weertschop. Anners, as de Inkoopstraten in Europa hefft de Bowarke dor man meist blot en Stockwark. Dor leevt normolerwiese ok keen Lüde in. 

## Wat de Souk for de Weertschop bedüden deit
De Souk-Straten sund al ummer in de Hand vun de Hökeree un dat Handwark ween. Man, blangen de Hökers, sitt in de Souks ok Buten- un Feernhannel, Finanz- un Kreditwesen un allerhand Anstalten vun den privaten un apentlichen Deenstsekter, as t.B. Moscheen.
Marrakesch

**Marrakesch** (Araabsch مراكش) is en Stadt in Marokko mit 848.000 Inwahners (Stand 1. Januar 2004) un liggt in ene Dattelpalmoaas an'n Foot vun den Hogen Atlas in Noordafrika. De Stadt hett enen groten Flooghaven un weer tietwies de Sultansresidenz.

Dat Wohrteken vun de Stadt is de Koutoubia-Moschee, von wo ut de Muezzin all veer Stünnen Dag un Nacht över'n Luutspreker Allah anröppt. In de överdackten Souks weert Krüder, Teppiche, Ledder- un Metallwaren anbaden. Dat Hart vun de Ooltstadt is de Djemaa-El-Fna, de Platz vun de Göklers. Hier ünnerhoolt Geschichtenvertellers un Muskanten en groot Publikum. Dar gifft dat Slangenbeswörers un Apenkunststücken to bewunnern. Bi Sünenunnergang gifft dat för en paar Cents bi de velen Gaarköken up Rööd orientaalsche Spiesen, wat besünners för de armen Lüüd dacht is. 

Marrakesch is neben Fès, Rabat un Meknès een van de veer Königsstädte van Marokko.

## Weblenks
Blankenstein

**Blankenstein** betekent

* Blankenstein, Oort in de Gemeen Rosenthal am Rennsteig in’n Saale-Orla-Kreis, Döringen,
* Blankenstein, Barg bi Blankenburg in’n Landkreis Harz, Sassen-Anholt,
* Borg Blankenstein, Borg in de Eifel,
* Blankenstein, Barg in de Bayrischen Vöralpen,
* Blankenstein, Oortsdeel vun de Stadt Hattingen in’n Iämpe-Ruhr-Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Blankenstein, Oort in de Stadt Wilsdruff in’n Landkreis Sächsische Swiez-Osterzgebirge, Sassen,
* Amt Blankenstein, histoorschen Bezirk in Hessen.

**Blankenstein** is de Familiennaam von

* August Blankenstein (1876–1931), düütschen Maler,
,
* Ernst Graf von Blankenstein (1733–1816), öösterriekschen Militär,
* Hartmut Blankenstein (* 1941), düütschen Diplomaat,
* Hermann Blankenstein (1829–1910), düütschen Architekt,
* John Blankenstein (1949–2006), nedderlandschen Footballscheedsrichter un Aktivist,
* Marcus van Blankenstein (1880–1964), nedderlandschen Journalist,
* Thomas Blankenstein, düütschen Biomediziner,
* Urte Blankenstein (* 1943), düütsche Schauspelerin.

Kiek ok bi: Plankenstein.
Antall (Grammatik)

In de Spraakwetenschop is de **Antall** (ok **Numerus**) en grammatische Kategorie, de vertellt, woveel dat vun een Saak gifft. Un disse Antall kann dann de Wöör verännern.

Bi velen Spraken (to’n Bispeel bi Plattdüütsch) gifft dat man bloots twee Antallen:
* Eentall (Singular) und
* Mehrtall (Plural)

Dat heet: wenn dat vun en Saak blots een Stück gifft, dann steiht disse Saak in de Eentall (en Huus). Man wenn dat twee oder mehr dorvun gifft, dann steiht disse Saak in de Mehrtall (twee/dree/veer Hüüs).

Man dat gifft ok Spraken, wo dat komplizeerter is: so hett t.B. Araabsch ok de Tweetall Dual. Wenn dor en Woort in de Tweetall steiht, dann is klor, dat dat dorvun twee Stück gifft, un dann bruukt man nich dat Tallwoort "twee" dorvörtosetten. Man dat gifft ok noch de Trial un de Quadral in manke Spraken, ok wenn se bedüdend minniger vörkaamt. 

Anners as de Tallen gifft dat noch Formen, de ok to de Antall höört, man 'n beten annere Saken utdrückt. Dör gifft dat denn ok die Distributiv, de utdrückt, dat jichtenswat opdeelt is, de Paral, de för Nomen steiht, de dat blots in en natüürliche Tweeform gifft (as de Klüsen oder de Arms) un de Paukal, de blots lütte Mengen beschrifft.

In velen Spraken kaamt dörto noch, dat manke Wöör blots in de Eentall oder Mehrtall existeert. Solke Wöör wardt denn Singulariatantum oder Pluraliatantum nöhmt. In de plattdüütsche Spraak gifft dat ok solke Wöör. *Melk*, *Döst* oder *Watt* sünd Singulariatantums, *Ferien*, *Öllers*, *Geswister* oder *Lüüd* sünd tyypsche Pluraliatantums.

Vun de grammatische Antall hangt veel af: se kann de Form vun de Wöör verännern un hett Inwarken op disse Woortoorten: Substantiv, Adjektiv, Verb, Artikel un Pronomen.
Kirow

**Kirow** betekent

* Oblast Kirow, Oblast in Russland,
* Kirow, Stadt in’n Oblast Kirow, Russland,
* Kirow, Stadt in’n Oblast Kaluga, Russland,
* Kirow-Ballett, ene Ballett-Kompanie,
* Kirow-Klass, ene Schippsklass.

**Kirow** () is de Familiennaam von

* Aleksandar Kirow (* 1990), bulgaarschen Footballspeler,
* Alexander Kirow (* 1984), kasachschen Footballspeler,
* Anatoli Nikolajewitsch Kirow (* 1936), sowjetschen Ringer,
* Atanas Kirow (1946–2017), bulgaarschen Gewichthever,
* Bisser Kirow (1942–2016), bulgaarschen Sänger,
* Nikola Kirov-Majski (1880–1962), bulgaarschen Schoolmeester, Revolutschonär un Schriever,
* Nino Kirow (1945–2008), bulgaarschen Schachspeler,
* Petar Kirow (* 1942), bulgaarschen Ringer,
* Sergei Mironowitsch Kirow (1886–1934), sowjetschen Politiker.

Kiek ok bi: Kirowe.
Alpes-Maritimes

Dat französische Departement **Alpes-Maritimes** [alp‿ma.ʁi.ˈtim] liggt an de Middellannsche See un
geht vunne Côte d'Azur int alpine Binnenland. Bekannte Städer sünd Cannes un Nizza (frz. Nice).
Alpes-Maritimes is ok umto Monaco. In'n Bezirk läwt circa 1 Mio. Inwahners.

*Alpes Maritimes* is ook de franzöösche Naam vun'n Deel vun de Alpen (hoochdüütsch Seealpen), wat hier de 
Grenzbarg twüschen Frankriek un Italien förmt.

De Römers harrn al't Johr 7 v. Chr. ene Provinz Alpes Maritimae grünn't.
Ehr Hööftstadt weer *Cemenelum*, hüüt Cimiez, en Stadtdeel vun Nizza. Inne Tied vun ehr gröttste Utdehnung, an't End 
vun't 3. Johrhunnert enthollde de Provinz ok Digne un Briançon un weer de Hööftstadt nah
Embrun verleggt worrn.

En Bezirk Alpes-Maritimes mit de Hööftstadt Nizza bestünn in Frankriek ok vun 1793 bet 1815. 
Sine Grenzen ünnerscheden sik vun de vun'n Bezirk vun uns Tied, as dat ok Monaco un San Remo in sick harr.

De Bezirk Alpes-Maritimes vun uns Tied worr 1860 förmt, as de Graafschap Nizza an Frankriek kehm. 
Dat worr ut de Graafschap, de dat Arrondissement Nizza förmde, un en Deel vun'n Bezirk Var,
wat de Bezirk Grasse förmde, förmt. Dat leste verklort, worüm de Stroom Var nich dör den Bezirk vun'n lieken Naam
fleet: he förmde dovör de Grenz vun Frankriek un vun de Graafschap Nizza, män hüüt de 
Grenz twüschen de twee Arrondissements.

1947 worr dat Rebeet vun'n Bezirk Alpes-Maritimes üm de Gemenen Tende un La Brigue wieder mokt, de 
Italien dat lieke Jahr an Frankriek aftreden harr.
## Städer

* Antibes
* Cannes
* Grasse
* Menton
* Nizza (französ. *Nice*)

## Sehenswürdigkeiten

Sehenswerte Öörd in'n Bezirk:
* Duranus
* L'Imberguet

## Klima

Statschoon för't Meten: Cap Ferrat, 200 Meter vun't Meer weg

Daag pro Jahr mit
* Regenfäll baven van 1 mm: 64
* Frost: in 9 vun 10 Jahren ahn Frost
* Snee: 1
* Donnerweder: 20
* Hagel: 1
## Weblenks

* Präfektur
* Bezirksdag
* Villen in Cap d'Ail
Mönsterlänsk Platt

**Mönsterländske Plat** (mönsterländsk: *Mönsterlänner Platt, mönsterlännsk Platt, Mönsterländsk Platt*), auk kort **Mönsterländsk**,  is een van d' westfäölske Tungsliägen, de in 't Mönsterland küert wät. Et giw twe Foumen daovan: 't Mönsterländke söws un dat *[[Westmönsterlänner Platt|westmönsterläöndske Plat]]*, wat westlik un tüsken Mönsterländsk un dän nedderländske Achterhoeks ligt.

## Wat makt 't mönsterländske Plat uut?
Wat dat mönsterländske Plat uutmakt sint de Twetöne (*Diphtongen*) äs t.&nbsp;B. /uo/, /üö/, /üe/.

De Toon /ao/, wat auk&nbsp; schwrif wät, is 'n egenstännigen Bukstabe un d' tüsken dat *aa* un *oo* lig ([ɔ:]); de Toon wät in Skandinavien&nbsp; schrewen un äs oupen /o/&nbsp;[ɔ] küert.

## Mönsterländske Plat un Gaudaiwsproaken
De Gaudaiwsproake van Masematte (*[[Rotwelsch]]*), wat in olle Titen in märe Kanten van dat Mönsterland küert wuorden, hadden mannig van 't mönsterländske Platt afkriegen.

## Spraokgeschichte
Van dän 17.&nbsp;Jaorhunnert af wüör 't mönsterländske Plat de Modersproake för de miärsten westfäölske Kinners. Uut d' Fransenstiet, wat in d' 19.&nbsp;Jaorhunnert wüör, kuëmen auk fransööske Wäörder in dat mönsterländske Plat. Af 1815 wöür 'n Plicht op Besök van 'n Schole (*Schulplicht*) infört. Bes to dän twedden Wiältkrieg wüörn dat mönsterländske Plat  allerwäggens äs Sproake van Familge en Naoberschup (*Haus-* und *Umgangssprache*) bruukt. Nao dän twedden Wiältkrieg is in Westfaolen Haugdüütsk Modersproake van de westfäölsken Kinners un mönsterländkse Plat op 'n Stand van een nedderdüütske Tungsliag. 

Dat mönsterländske Plat is van dän 5.&nbsp;November 1992 af, äs Deel van 't hele *[[Nedderdüütsch|Nedderdüütsk]],* in d' *[[Europäische Charta der Regional- und Minderheitensprachen]]* upnuomen wuorden.

## Kik auk
* westmönsterländske Plat

## Weblenken
* K. W. Kahls Riäkersite (plattdüütsch)
Kreoolspraak

En **Kreoolspraak** is Spraak, de vun en Pidginspraak afstammt un de Moderspraak vun en Gemeenschop wurrn is. 

För dissen Perzess bruukt en tominnst twee Spraken:
* de Substraatspraak: dat is de Spraak, de vun disse Gemeenschop fröher snackt worr.
* de Superstraatspraak: dat is de Spraak, op de de Kreoolspraak baseert.

De eerste Schritt is de Pidginspraak. Dat passeert, wenn Lüüd tosamenkaamt, de keen gemeen Spraak hebbt. Dat weer t.B. faken de Fall bi de Sklaven in de Karibik. De kemen ut Afrika, man harrn 'n grote Tall vun Spraken snackt. Jümehr Kinners sünd dann tosamen opwussen un hebbt de Spraken vermengeleert, de Spraken vun jümehr Öllern un ok de Spraak vun de Sklavenholers. In disse Tiet sünd de Strukturen vun de niege Spraak noch nich so klor to sehn, de een snackt so un de annere 'n beten anners.

De tweete Schritt is dann dat **Kreoliseren**. De tweete Generatschoon vun Kinners is al mit dat Pidgin opwussen un hett dat gor nich anners kennenleernt. In disse Tiet verännert sik de Spraak. De tweete Generatschoon warrt sik enig, woans de Spraak funktschoneert. So kummt in korte Tiet en niege Spraak mit en egen Grammatik un en egen Vokabular rut. De Spraak vun den Sklavenholers hett dorbi faken groten Influss un is de Basis vun de niege Spraak.

In Haiti hett de Kreoolspraak dat sogor schafft, Amtsspraak to warrn.
Ido

**Ido** is en Plaanspraak, de 1907 dör den franzööschen Mathematiker un Philosophen Louis Couturat in Afstimmen mit den franzööschen Huuslehrer Louis de Beaufront up de Basis vun Esperanto maakt wurr. Dat 1887 entwickelte Esperanto keem de beid nich eenheitlich un logisch genoog vör. Ido is en egen Spraak, de Wöör ut vele Spraken nahmen hett, besünners romaansche Spraken man ok Hoochdüütsch, Greeksch un annere Spraken. 

## Weblenken
* Wikipedia op Ido
* Germana Ido-Societo
Oostfreesch Platt

**Oostfreesch Platt** (up Oostfreesch ook: **Oostfreesk Platt**) is dat Platt, dat in Oostfreesland proot word. 

Vun öllers weer dor in Oostfreesland nich Platt, man Oostfreesch proot. Man in’t 15. Johrhunnert hebbt de Lüüd dann anfungen, Platt to proten un mit de Tiet is dat ole Oostfreesch dann unnergahn. Blots an een Steed hett de oll Spraak överleevt: dat is dat Saterfreesch in't Saterland in Ollnborg. 

Wiel dat Platt eerst later na Oostfreesland kweem, is dat Platt dor ’n bietje anners as de anner Plattdüütsche Dialekten. De Spraakwetenschop kann den freeschen Infloot noch wiesen un seggt dann, dat dat Platt in Oostfreesland en freesch Substraat hett. Ollfreesche Woorden sünd bi Vörbild *Gulf* ‚Deel vun’t Gulfhuus‘, *Heff* ‚Wattensee‘, *Jier* un anner. To de ollfreesche Woorden gifft noch besünners ollsassische Woorden, de in anner Dialekt meest all utstürven sünd. Bispölen sünd *fuul* ‚smuddelig‘, *quaad* ‚böös‘ un *Penn* ‚Schrievfedder‘.

Ok dat Nedderlandsche hett op de Spraak inwarkt. In Delen van Oostfreesland weer Nedderlandsch de Spraak van de Kark un de Pastor hett op nedderlandsch predigt. Un vandaag hett noch mennigeen Familie in Oostfreesland en nedderlandsche Bibel to Huus. Bispöölwoorden mit nedderlandsche Uursprung sünd *Bahntje*, *Patries* ‚Rapphohn‘, *Taal* ‚Spraak‘ un *Ühr* ‚Stünn‘.

Dat Plattdüütsch in Oostfreesland ännert sük en bietje, wenn man van West na Oost geiht. Besünners in d’ Westen van de Kuntrei (as in’t Rheiderland) gifft dat de starke nedderlandsche Infloot. Dat word in Oosten en bietje minner. Ook gifft dat en paar anner Worden un anner Utprotens. So seggen de Lü in d' Westen faken *neet*, in d’ Oosten meestied *nich*.

In dat Harlingerland in d’ Oosten van Oostfreesland geiht dat oostfreesk Platt langsam in dat Jerverske un dat Noord-Ollnborger Platt över. Dat sücht man daaran, dat de Harlingerlanners al *snacken*, waar de anner Oostfresen noch *proten*. Ook word in’d Harlingerland nett as in anner plattdüütsche Dialekten de Mehrtall al up *-t* billt („Wi snack**t** Platt“). De anner Oostfresen maken dat up *-en* („Wi prot**en** Platt“).

## Grammatik

### Substantiv

## Weblinks
* Vereen Oostfreeske Taal (plattdüütsch, hoochdüütsch)

## Borns
Sehestedter Moor

Dat **Sehestedter Moor** an de Oostküst vun’n Jadebusen is dat eenzige Hoochmoor in Europa, dat direkt an dat apene Meer liggt. De Floten naagt överlangs grote un lüttjere Torfkluten (Dargen) vun den Rand af, avers noch hett dat Moor ene Grötte vun 15 ha, un siene Bavensiet liggt up + 3,40 NN so bi 3,21 m höger as de Weiden up de Binnensiet vun den Diek bi Sehestedt. Wiel Hoochmoor lichter is as Water, warrt dat bi Stormfloten vun dat Neddermoor, wat darünner liggt, avhaven. So wiet kummt dat avers eerst, wenn de Pegel över 3,26 m anstiggt.

Dat swemmem Moor vun Sehestedt weer fröher grötter un klapp faken hooch, dat heet, dat de Siet na’t Water to sik anhoov. Wo Moor un Land noch fasten Verbund harrn, keem en Knick tostannen, un so brook denn dat Water dör. Sietdem is dat Sehestedter Moor en swemmen Moor.

Dat Dorp Sehestedt is na den däänschen Admiraal Sehestedt benöömt. De däänsche König versett em um 1700 to’r Straaf as Landdrost na Ollnborg, wat domaals to Däänmark höör. Hier hett he sik as Diekbomester verdeent maakt. He bo den Moordiek an de Oostküst vun'n Jadebusen, de na fievjohrige Arbeit 1725 fertig weer.
Pegel (Waterstand)

En **Pegel** is en Waterstandsanwieser, mehrstens in Form vun en Latt, de as en Metermaat indeelt is un lootrecht in’t Water steiht. Dat kann aver ok en Swemmer sien, de de Waterhööch up en Klockenblatt anwiest oder mit en Schrievstick in Kurvenform up enen Papeerstriepen uptekent.
Pidgin-Spraak

En **Pidgin-Spraak** (beter bloß **Pidgin**, Utspraak: Pidschin) is en eenfache Spraakform, de bruukt warrt, wenn sik Lüde mit verscheden Mudderspraken ünnerholen wüllt. Pidgin warrt denn bruukt, wenn de Sprekers keen Lingua franca to Hannen hefft. 

## Wo de Naam herkümmt
Dat warrt annahmen, dat Woort *Pidgin* kümmt vun de chineesche Utspraak vun dat engelsche Woort *business* vun her. *Pidgin-Engelsch* weer en Pidgin, dat in dat 18. un 19. Johrhunnert as Hannelsspraak in Kanton in China bruukt wurrn is. Dat weer tohopenmengelt ut engelsche, chineesche un portugeesche Andelen.

## Wie de Pidgins tostann kamen sünd
Pidgins kaamt tostann, wenn tominnst twee Spraken wat mit'nanner to doon hefft un de sünd nich mit’nanner verwandt. Besunners bi den Welthannel sünd veel Pidgins (*Hannels-Pidgins*) upkamen. In de Tiet vun de Kolonisatschoon geev unbannig veel Pidgins. Hüdigendags sünd de meisten utforscht. Wat vun Wöör en Pidgin bruukt un wie dat mit de Grammatik is, dat liggt dor an, wat vun Spraken dor mit'nanner to doon hefft. En Pidginspraak kümmt ok dor üm tostann, vunwegen dat de Inheemschen de Spraak vun de Frömden, mit de se to kriegen hefft, nich lehrt. Faken snackt se denn mit jem in een överdreven eenfache Aart in ehr egen Mudderspraak (Utlännerspraak, *„foreigner talk“*).

## Wat en Pidgin utmaken deit
En Pidgin mutt nich veel könen, bloß dat Wichtigst för Hannel, Arbeiden un wat een suß noch mit’nanner to besnacken hett (t.B. in Arbeitslagers) mutt een dor mit klaar maken könen. Se spinnt sik ut Jargons rut un jem ehr Grammatik is ganz eenfach. Dat gifft nich veel Vokabelns un de Reeg vun Wöör, de dat gifft, de stammt vun de Spraak vun de Lüde af, „de dat Seggen hefft“. Bi de Kolonisatschoon weer dat de Spraak vun de frömden Herrschers. En Pidgin warrt nich as Mudderspraak snackt. Man dat kann angahn, dat sik en Pidgin mit de Tiet to en richtige Kreoolspraak mit anstännige Grammatik anwasst. Dat gifft in de Spraakwetenschop de „Hypothees vun dat Relexifizeern“. Dor is mit meent, dat bi de Kreoolspraken de Lüde de Wöör vun jem ehr vörmolige Mudderspraak (de Substraatspraak) uttuschen doot gegen de Wöör vun de Spraak, de en höger Ansehn hett. Man de Grammatik warrt vun jem ehr Mudderspraak övernahmen.

## Wie lang en Pidgin leven deit
Wie lang en Pidgin leven deit, hangt tomeist af vun de Oorsaak, worüm de Spraak upkamen is. So lang Lüde mit twee bannig verscheden Mudderspraken mit’anner Hannel drieven wüllt, solang warrt ok de Pidginspraak, de dör för bruukt warrt, an’t Leven blieven. Geiht de Hannel to Enne, starvt de Pidginspraak. Ok wenn en Pidgin wiederwasst un to en Kreoolspraak warrt, geiht dat mit dat Pidgin süms to Enn.
Substraatspraak

Wenn en Gemeinschop fröher en anner Spraak snackt hett as hüüt, dann nöömt de Spraakwetenschop de ole Spraak **Substraatspraak** (un de niege Superstraatspraak. Dat Woort kummt ut dat Latiensche *substratum* ‚Ünnerlaag‘ un Substraat is de ünnere Laag vun de Spraak. Dat kann t. B. passeren, wenn en Land in en Krieg innahmen warrt un sik de Spraak vun de niegen Herren dörchsett, oder wenn de Hannel en niege Spraak mitbringt.

Dorbi hett de ole Spraak faken groten Influss op de niege Spraak, t. B. op de Woordschatt un de Utspraak. Dat kann t. B. passeren, dat de Gemeinschop Naams för Deerten un Planten ut jümehr ole Spraak mitnehmt.
Aukštaitija

**Auk&#353;taitija** (Woord för Woord *hoge Lannen*) is de Naam vun ene vun de Regionen, wat op ingelsch *ethnographic [[regions of Lithuania]]* nöömt warrn.

## Naam

De Naam kehm wiels sünners de Ossen vun dit Land is relativ hooch.

## Geographie

Aukštaitija is in'n nordossen Deel vun Litauen un umfat ok en lütten Deel vun Lettland un Wittrussland. Gröttste Stadt un, obschoonst de politische Bedüden fehlt, de Hoofdstadt vun de Region sehn warrt Panev&#279;žys, wat mier denn 100,000 Inwahners hett. Gröttste Städer (noh de Tall vun de Minschen; de mit mier denn 20,000 Inwahners) sünd:
*Panevežys - 119,749 (de Hoofdstadt sehn)
*Jonava - 34,954
*Utena - 33,860
*K&#279;dainiai - 32,048
*Visaginas - 29,554 (Dit Stadt warr vun Sowjets but un de Inwahners sünd vör all Russen un anner ehemaalsch Sowjetsch Volksgruppen, umdat is dat en Deel vun disse Region blots geographisch)
*Ukmerg&#279; - 28,759
*Radviliškis - 20,339

De Region is full vun Seen.

## Kultur

De Lü snackt meist den Dialekt, wat op ingelsch *Aukštaitian* nöömt warrt. Wiels ünner dat niege Indelen vun de litausche Dialekten de hele Litausche Spraak in blots twee Dialekten deelt is, *Aukštaitisch* and *Žemaitisch* un mier Subdialekten, wat op ingelsch de Dialekten *Sudovian* un *Dzukian* nöömt warrn un as een *Aukštaitian* nu, um dat is de Dialekt vun Aukštaitija kundig op ingelsch as *East Aukštaitian*.

De Region hett russ'sche un wittruss'sche Minnerheiten in'n Osten, de Dialekten bruken um dat do mehr frümde Wöör. Man de Gebruuk vun Dialekten, as in de Litausche Spraak alle samt, minnert sick.

## Traditschoonen

## Historie

## Politik

In kene Tiet politisch oder dör de Verwalten begrenzt.

## Symbolen

Hett kene Symbolen
Klaben

De **Bremer Klaben** is en Gebäck för de Festdaag in de Stadt Bremen un umto. 

De Klaben ward in lange Formen backt un dar kummt keen Botter und Zucker rup so as bi den Dresdener Stollen. In ole Tieden wurr de Klaben in ’e Vörwiehnachtstiet maakt und dat weer denn soveel, dat dat bit in’e Oostertiet reck. De Bremer „Klabenbäckers“ sünd in en Akte von’n Bremer Raat ut dat Jahr 1593 dat eerste Maal to lesen. In de grote Tiet von’e Hanse hebbt de Bäckers domaals al de goden Saken kregen, de in’n Klaben in sünd.

De Klaben warrt maakt von en groten Gessdeeg mit veel Botter un Zucker. Genauso sünd dar in: Rosinen un/oder Krinthen, Mandeln, Succade un Orangeat, Wetenmehl, Melk oder Water, Gest, Solt un Schaal von’e Zitron. To’n Afsmacken nimmt man Kardamom.
Steen, Papeer, Scheer

**Steen, Papeer, Scheer** (ok **Schnick-Schnack-Schnuck**) is en bekannt Speel, dat mehrst vun Kinner, oder wenn en Tofallsentscheden maakt warrn schall, speelt warrt. 

Twee Spelers maakt en Fuust un seggt Schnick... Schnack... Schnuck..., wiels se de Füüst schwenkt. Denn wiest beid ehr Hand un maakt een vun de baven wiesten Teken. En slatene Fuust för Steen, en utstreckte Hand för Papeer oder twee utstreckte Fingers för Scheer.

Dat gifft dree Regeln

* Steen haut de Scheer kaputt un winnt
* Scheer snidd dat Papeer un winnt
* Papeer ümwickelt den Steen un winnt

Hebbt beid Speler dat sülve Teken, denn warrt nochmal speelt.

## Historie

Lieks as Go un Mahjong wörr „Steen, Papeer, Scheer“ vun de Chinesen utfunnen. In dat vun Xiè Zhàozhì (謝肇淛) in de late Ming-Tiet schrevene Book *Wǔzázǔ* (五雜俎 oder 五雜組) speelt en poor Personen en Speel, dat *shǒushìlìng* (手勢令) nöömt wörr, dat as en Foorm vun „Steen, Papeer, Scheer“ ansehn warrt.

In'n Westen weer dat Speel bet to't 19. Johrhunnert nich bekannt un is denn woll vun de US-Amerikaners ut Japan övernahmen worrn un keem so ok na Europa.
Etoumbi

**Etoumbi** is en lütt Stadt in de Provinz West-Cuvette in  de noordwesten Republiek Kongo mit de Koordinaten  . De mehrsten Inwahners leevt vun de Jagd in'n Woold üm den Oort.  

In Etoumbi geev dat in de letzten Johren veer Utbrüch vun den Ebola-Virus, vun de annahmen warrt, dat se dör dat Eten vun Fleesch vun dode Apen optreden sünd. 2003 bleven 120 Lüüd bi en Utbruch dood. En Utbruch in'n Mai 2005 föhr to en Quarantään, de över den Oort leggt worrn is.
Historie von de Welt

As Vörgeschicht oder Fröhgeschicht warrt de Tietafsnitt vun de minschliche Geschicht betekent, vun de kene schriftlichen Dokumenten vörhannen sünd. Wi sünd also blots up de Funnen unner use Fööt, up de „Boddenoorkunnen“ anwiest.

De vör- un fröhgeschichtlichen Tietafsnitten sünd na de Warkstoffen benöömt wurrn, ut de de wichtigsten Warktüge un Reedschoppen in de Tiet maakt wurrn:
* Steentiet (1200 bit 1800 v. Chr.)
* Bronzetiet (1800 bit 700 v. Chr.)
* vörchristliche, fröhe oder vörröömsche Iesentiet (700 bit Chr. Geboort)
* nachristliche Iesentiet oder röömsche Kaisertiet (Chr. Geboort bit 400 n. Chr.)
* Völkerwannerungstiet (400 bit 700 n. Chr.)

Ne’erdings warrt ok dat Middelöller mit de Methoden vun de Vörgeschichtswetenschop unnersocht. Wat dar bi rutkummt is to’n Vördeel för dat fröhe un hoge Middelöller, wiel för disse Tiet tominnst in Noordwestdüütschland man wenig schriftlich överlevert wurrn is.

Bi dat Indelen vun de Tietöller mutt’n ümmer bedenken, dat de Övergänge nich nau fasttoleggen sünd, man sik över Jahrhunnerten hentrecken köönt. De Füürsteen weer seker ok noch in de Bronzetiet un de fröhe Iesentiet een vun de wichtigsten Rohstoffen för de Warktüüchmakers, denn Bronze un Iesen mussen importeert weern, un dat weer nich ümmer so eenfach.
Klingoonsche Spraak

De **Klingoonsche Spraak** (*tlhIngan Hol* in Klingoonsch, )
hett Marc Okrand för de amerikaansche Filmgesellschaft Paramount erfunnen.

De Klingoonen, en Volk von Kriegerslüüd ut en anneret Sünnsystem, die aver ähnelk as Minschen utseht, snacken in de ünnerschiedliche Science-Fiction-Film-Serien, so as Star Trek, Klingoonsch. 

Tokiekers un Fans hebben de Spraak opgrepen un lehrt, un so gifft et hüüt en grote Gemeende Klingoonsch-Snackers in USA un verdeelt över de Welt.

De IANA-Spraakcode för Klingoonsch is *i-klingon*, de ISO 639-2-Code is *tlh*.

## De Spraak

Et gifft en offischelle klingoonsche Grammatik un en Wöörbook.

Et gifft tominnsten de Dramen *[[Hamlet, Prince of Denmark]]*, *[[Much ado about nothing]]* un dat *[[Gilgamesch-Epos]]* 
översett op Klingoosch te kopen.

De Internett-Söökmaschien Google hett en klingoonsche Site.

## Snackwies un Klang

Klingoonsch klingt hart un guttural. Ok wenn een nich versteiht, wat seggt warrt, Klingonen hebben veel Woot un Strietwellen in jemehr Spraak, un so was dat ok dacht vun’n Erfinner, as se jo en utmaakt Kriegervolk sünd.

Över de Spraakmelodie von’t Klingoonsche warrt seggt: „Dat is as’n Wogen, de quer över'n hartn Acker rumpelt.“
En Satz klingt binoh jümmers, as wat et in Ingelsch oder Europääsch en Drohen oder en böse Konfrontaschoon was. 
Klingonen seggen nich Moin; wenn wat seggt warrt, denn *nuqneH* as en Gröten, dat heet so wat as: "Wat wist du?!" un et klingt as „Swienegel! Loot mi in Ro!“ wenn’t fründlich meent is, aver ok as: „Wat en groot Glöck för di, wenn ik di nich glieks neddersla!“

En Groot ünner Frünn, un ok sonst oft bruukt, is dat Woort:*Qapla’* wat so wat as *Erfolg!* meent.

### Phonemen

(Kiek ok http://www.klingonska.org/dict/tables.html)

Klingoonsche Sülven sünd strikt billt:
An Anfang en Konsonant (oder ok en glottal Stop) un dorna en Vokaal.
Dat is noog för eenige Sülven und för Präfixen.
Normaal folgt nochg en Konsonant oder een vun disse dree Dubbelkonsonanten: /-**w' **-**y' **-**rgh**/.

So sünd to’n Bispeel **ta** (*Opzichen*), **tar** (*wat giftigt*) un **targh**, **targ** (en *Deer*art) allens korrekte Sülven, aver nich ***tarD** oder ***ar**.

Dorto gifft dat noch en Suffix -**oy**, wat överall an passt. 
Dat is keen egen Sülv.

## Grammatik

De Klingoonsche Grammatik is in Delen ähnelk maakt as bi nordamerikaansche indiaansche Spraken.
Wöör in en Satz sünd strack in *Objekt-Verb-Subjekt*-Folg (OVS).

## Schrieven

De offizielle Schrift för Klingoonsch is latiensch, de klingoonsche Spraak hett aver Besünnerheten.
De Grootbookstaven un Apostrophen warrn inmitten van Wöör schreven.

Et gifft nochg annere, inoffizielle Schriften. 

## Kiek ok
* Star Trek
* Kunstspraak

## Weblenken

* Institut för de klingoonsche Spraak (över twee Dutz Spraken)
* Google (op Klingoonsch) 
* Deutsche-Welle (op Klingoonsch)
* Klingoonsche Grammatik (Hoochdüütsch)