open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
523

## Wat passeert is
* 6. Mai: Hilderich warrt König vun de Wandalen. He gifft Befehl, de Kathoolschen in sien Riek dröövt nich mehr verfolgt weern. 

## Boren
* 
## Storven
516

## Wat passeert is
* Na den Dood vun König Gundobad wesselt de Burgunnen vun den ariaanschen Gloven na de Röömsch-kathoolsche Kark.

## Boren
* Athalarich, König vun de Ostgoten (* 534)

## Storven
* Gundobad, König vun de Burgunnen
* Um 516 rüm: Oeric, König vun dat Königriek Kent
515

## Wat passeert is
* De Ostgoten ehrn König Theoderich de Grote gifft siene Dochter Amalasuntha an Eutharich, König vun de Westgoten.

## Boren
* 
## Storven
514

## Wat passeert is
* Um 514 rüm: Dat warrt vertellt, dat Cissa den Aelle as König vun Sussex nafolgen deit. 

## Boren
* 
## Storven
513

## Wat passeert is
* In dat Sassanidenriek in Persien kümmt na en Upstand en lüttjen jöödschen Staat tostanne. 

## Boren
* 
## Storven
512

## Wat passeert is
* 29. Juni: In Noordafrika un Lüttasien gifft dat en afslute Sünndüüsternis. Dor vertellt Marcellinus Comes vun. 

## Boren
* 
## Storven
510

## Wat passeert is
* De Ostgoten ehrn König Theoderich de Grote maakt den Philosophen Boethius to'n Kunsel vun dat Röömsche Riek.

## Boren
* 
## Storven
511

## Wat passeert is

## Boren
* 
## Storven
* 27. November: Chlodwig, König vun dat Frankenriek (* 466)
* Gesalech, König vun de Westgoten
* nah 511: Romulus Augustulus, lesten weströömschen Kaiser bit 476 (* um 460 rüm)
Orville Wright

**Orville Wright** (* 19. August 1871 in Dayton, Ohio; † 30. Januar 1948, ok dor) weer en US-amerikaansch Floogtüüchbauer. Hüm un sien  Bröer Wilbur Wright (→ Bröder Wright) wurr de eerste kontrolleert Floog anerkannt, wat aber ok immer weer in Twiefel stellt wurr.

Wright flog an’ 17. Dezember 1903 mit en Motorflootüüch namens *Flyer* in 12 Sekunden 37 Meter över den Sand vun Kill Devil Hills.

## Ehrungen
In dat Johr 1962 wurr he in de National Aviation Hall of Fame upnommen.

## Literatur
* Andreas Venzke: *Pioniere des Himmels - Die Brüder Wright. Eine Biografie.* Verlag Artemis & Winkler. Düsseldorf und Zürich 2002

## Enkeld Nahwiesen


## Weblinks

* Biografie Orville Wright (engelsch)
* Interview mit Orville Wright ut *Die Woche*, Berlin, Heft 35 vom 28. August 1909
Börgerkrieg

En **Börgerkrieg** is en Striet ünner Wapen in de Gemarken vun bloß een eenzigen Staat. Dor sünd verscheden Gruppen ut dat Inland bi togange, man faken maakt ok de utlännschen Mächte dor bi mit. 

De Striet geiht twuschen de Regeerung un een oder en ganze Reeg vun Gruppen vun Upsternaatschen (Rebellen, Guerilleros), oder düsse Gruppen striedt een gegen de annere. De Börgerkrieg kann Grünn hebben, de up dat Rebeet vun de Politik oder vun de Religion liggt, man dat kann dor ok üm gahn, dat verschedene Völker oder Spraakgruppen sik in'e Plünnen hefft, oder dat Geld un Goot anners verdeelt weern schöllt. Mol wüllt de Upsternaatschen den ganzen Staat in'e Hand kriegen, mol wüllt se en Deel vun den Staat unafhängig maken. In en Börgerkrieg gifft dat faken keen Regeln un up dat Völkerrecht warrt ok nich sunnerlich keken. 

Wenn en Upstand slumpen deit un de Ordnung in den Staat warrt denn ümstellt oder ganz nee maakt, warrt vun en Revolutschoon snackt.
508

## Wat passeert is
* Unner Chlodwig I. warrt Paris an Stäe vun Soissons ne'e Hööftstadt vun dat Frankenriek.

## Boren
* 
## Storven
506

## Wat passeert is
* 5. Februar: De Westgoten ehrn König Alarich II. lett de Breviarium Alaricianum rutgeven. Dor hett dat romaansche Volksrecht in de Westgoten ehre Tieden in tohopenstellt. 

## Boren
* 
## Storven
507

## Wat passeert is

## Boren
* 
## Storven
* 7. Januar: Buretsu, 25. Kaiser vun Japan (* 489)
* Alarich II., achten König vun de Westgoten.
503

## Wat passeert is

## Boren
* 
## Storven
* Narsai von Nisibis, Karkenlehrer vun de Nestorianers (* nah 410)
504

## Wat passeert is
* De Ostgoten unner Theoderich den Groten slaht de Gepiden. Dor erovert se Sirmium in dat hüdige Serbien, an de Münnen vun de Save bi. 

## Boren
* 
## Storven
502

## Wat passeert is
* Twuschen dat Byzantiensche Riek un dat Perserriek geiht en Krieg los un duert bit 507.

## Boren
* 
## Storven
Düütsch Scheperhund

De **Düütsch Scheperhund** oder **Alsatian** is en Scheperhund, de so as de Naam al seggt, ut Düütschland kümmt.
 
## Beschrieven
De düütsch Scheperhund is middelgroot. De Teven schölt wat tüschen 55 cm un 60 cm groot, de Rüden wat tüschen 60 und 65 cm groot wäsen. Dat Lief is en bit wat lenger as hoog. De Lengd van de Rump en van de Schufthööcht sünt so in Relatschon van üm un bi 10 to 9. Wegen schölt de Tölen so van 22 kg af bet to 32 kg un de Rüden tüschen 30 un 40 kg. 
De Hund schall Kracht, Muskeln und dröög Knaken hebben.
Dat güfft verschelen Farven bi de Hund: gääl or bruun met en swart Rügg, gans swart or graag (wor de Rügg denn meist wat dunkrer is). De Hoorn sünt kört or lang.

## Upleiden un Verwennen
Düütsch Schäperhunnen sünt intelligent Hunnen en macklich uptoleiden. De meehrst Schäperhunnen leevt as Huushunnen. De Hunnen sünt gaatlich för verschelen Sportaarten so as Agility or Obedience. Mennigeen is averst ook för besünnerlich Upgaven traineert wurrn un deent bi de Polis or de Armee or föhrt de Blinnen dör de Werlt or hölpt met sien Nääs bi de Söök na Minschen.

## Tucht
Düütsch Scheperhunnen güfft dat up de gans Werlt. In Düütschland würrn in de Johrn 2006, 2007, 2008 jümmers so üm und bi de 17.000 Welpen (van 86.000 – 90.000 Hunnen in't Geheel met Papeern van de Verband für das deutsche Hundewesen ) teelt.

## Sundheed
De Hunnen levt so 10 Johrn or ok wat länger. 

## Herkumst
De Hund stammt af van Scheperhunnen, de noch Schapen hödden. Dat modern Tüchten füng so üm 1900 an. Fröher weern de Hunnen lichter un segen mehr uut as vandaag en Malinois ..

## Enkel Nahwiesen


## Literatur
* Hans Räber: *Enzyklopädie der Rassehunde, Band 1.* 2. Uplage. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2001, ISBN 3-440-06555-3, S. 204–214.
* Eva-Maria Krämer: *Der neue Kosmos-Hundeführer.* 4. Uplage. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2002, ISBN 3-440-07772-1, S. 216.
* Heiko Christian Grube: *Deutscher Schäferhund. Das große Rassehandbuch.* Müller Rüschlikon, Cham 2004, ISBN 3-275-01497-8.
* Ursula Zabel: *Der Deutsche Schäferhund.* Müller Rüschlikon, Cham 2001, ISBN 3-275-01407-2.
* Peter Brehm: *Der Deutsche Schäferhund.* 7. Uplage. Parey, Hamborg 1993, ISBN 3-490-02619-5.

## Weblenken
* Musterknaben.net (hoochdüütsche, nich offizielle Datenbank över’t Afstammen vun Düütsche Scheperhunnen)
* Verein för Düütsche Scheperhunnen (SV)
* Scheperhundvereen RSV2000 e.V.
(611) Valeria

**(611) Valeria** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 24. September 1906 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 9,19. 

De Herkunft vun de Naam is nich bekannt.
533

## Wat passeert is
* 21. November: Kaiser Justinian I. vun Oostrom lett en Schrift bekannt maken, wo he dat öllere röömsche Recht in tohopenfaat hett: Dat Corpus Iuris Civilis schall vun'n 30. Dezember af an gellen. 

## Boren
* 
## Storven
* 1. Januar: Fulgentius vun Ruspe, Theologen un Bischop vun Ruspe in Noordafrika (* üm 467 rüm)
Wounded Knee

**Wounded Knee** (up Platt: *verwunnt Knee* oder *versehrt Knee*) is en Oort in de Pine-Ridge-Reservatschoon in den US-Bundsstaat South Dakota. Sien Naam hett he vun en lüttje Beeke, de in den White River rinfleten deit. Dat is de *Wounded Knee Creek*. So, as dat in dat Johr 2000 tellt wurrn is, leevt dor 328 Inwahners up 2,8 km². 

Düsse Oort is bekannt wurrn dör twee Schehnissen in de Historie: Eenmol dat Massaker bi Wounded Knee an'n 29. Dezember 1890, as de US-Armee 200- 300 Lakota-Indianers ümbröcht hett, dormank Froenslüde un Kinner. Un denn noch dör den Wounded-Knee-Vörfall in dat Johr 1973, as Aktivisten vun dat American Indian Movement den Oort besett hefft.
499

## Wat passeert is
* Kavadh I., de al afsett' wurrn weer, warrt wedder König vun dat Perserriek. 

## Boren
* 

## Storven
498

## Wat passeert is
* Wohrschienlich Wiehnachten 498: De Frankenkönig Chlodwig I. tritt to'n christlichen Gloven över. 

## Boren
* 

## Storven
* 8. August: Ninken, 24. Kaiser vun Japan (* 449)
* 19. November: Anastasius II., Paapst (* weet man nich)
497

## Wat passeert is
* Kaiser Anastasios I. vun Byzanz gifft dat Theoderich den Groten in Konstantinopel schriftlich, dat he em as Herrn vun Italien gellen lett. 

## Boren
* 

## Storven
496

## Wat passeert is
* 24. November: Anastasius II. wurrd Paapst.

## Boren
* 

## Storven
* Gunthamund, de Wandalen ehrn König (* um 450 rüm)
495

## Wat passeert is
* König Cerdic vun dat Königriek Wessex erovert Hampshire vun de Briten. 

## Boren
* Chlodomer, König vun dat Frankenriek († 524)
* Chlothar I., Frankenkönig ut dat Huus vun de Merowingers († 561)

## Storven
Scheperhund

**Scheperhunnen** sünd an un for sik Hunnen, de vun Schepers bi dat Höden un Drieven vun Schaap bruukt wurrn sünd. Sunnerlich för düsse Upgaav sünd so'n Hunnen ok tücht' wurrn un so sünd denn Arbeitshunnen tostanne kamen, de all unner den Naam *Scheperhund* tohopenfaat weert. Bit up den hüdigen Dag gifft dat ok Scheperhunnen as Arbeitshunnen vun Schepers. Ut düsse Hunnen sünd mit de Tied sunnerliche Raßen ruttücht' wurrn. In Düütschland warrt de Naam *Scheperhund* meist bruukt för den Düütschen Scheperhund. 

## Raßen
Scheperhunnen sünd in de Raßenlist vun de Fédération Cynologique Internationale (FCI) tohopenfaat to de Sektschoon 1 vun de Grupp 1. 

### Düsse Raßen weert vun de FCI unner den Naam „Scheperhund“ gellen laten
* Australian Shepherd (Austraalschen Scheperhund) 
* Berger des Pyrénées à face rase (Pyrenäen-Schäperhund mit korte Haar) 
* Berger des Pyrénées à poil long (Pyrenäen-Scheperhund mit lange Haar) 
* Ca de Bestiar - Perro de pastor mallorquín (Mallorca-Scheperhund) 
* Cane da pastore Maremmano-Abruzzese (Maremme-Abruzzen-Scheperhund) 
* Cão da Serra de Aires (Portugees'schen Scheperhund) 
* Chien de Berger Belge (Belgischen Scheperhund) 
* Collie Rough (Collie mit lange Haar) 
* Collie Smooth (Collie mit korte Haar) 
* Düütsch Scheperhund  
* Gos d’Atura Català - Perro de pastor catalán (Katalaanschen Scheperhund) 
* Hollandse Herdershond (Hollannschen Scheperhund) 
* Hrvatski Ovcar (Kroatischen Scheperhund) 
* Juschnorusskaja Owtcharka (Süüdrussischen Owtscharka)
* Kraski Ovcar (Karst-Scheperhund) 
* Old English Sheepdog (Bobtail) (Ooldengelschen Scheperhund) 
* Polski Owczarek Podhalanski (Tatra-Scheperhund) 

un düsse Raßen weert vörlopig gellen laten:
* Berger Blanc Suisse (Witten Scheperhund)
* Tornjak
Massaker bi Wounded Knee

Dat **Massaker bi Wounded Knee** bescheeg an 29. Dezember 1890 bi den Oort Wounded Knee tüschen een Grupp van de Lakota (Plains Sioux) Indianer, de uut ehr Reservatschoon flücht weern un en de sövent bereden Divischoon van de US-Armee. Dood bleeven tominnst 150 Indianer un 25 US-Suldaten und mennig mehr würrn wunnt.

De Vörgeschicht weer, dat Deelen van de Indianer in de Reservatschonen ünner de Infloot van de sonöömt Ghost Dance (Danz van de Geester) raaken. Se dachten, dat dat en Weg geven schall, wedder frie to kamen van de Herrschopp van de Blankgesichten. Dorüm möken se mang anner Saken een besünner (Geester-) Danz. Dor keem dat denn ook, dat de Indianer ut de Reservatschoon flüchten. De sövend Divischoon fünn de Indianer un wull jüm wedder trüchbringen na de Reservatschoon. As de Suldaten dat angüngen, van de Indianer de Waapen wegtonehmen, keemen beid Gruppen bi to Wrangeln. De Suldaten füngen denn an, met ehr Büssen un Kanonen to scheten.
Dat Massaker bi Wounded Knee waardt ankeken as de Afsluss van de Orlogen tüschen de USA un de Indianer, wowull dat ok later noch Scharmützeln geev.

## Literatur
* Coleman, William S.E. *Voices of Wounded Knee*, University of Nebraska Press (2000). ISBN 0-8032-1506-1.
* Smith, Rex Alan. *Moon of Popping Trees*, University of Nebraska Press (1981). ISBN 0-8032-9120-5.
* Utley, Robert. *The Indian Frontier 1846-1890*, University of New Mexico Press (2003). ISBN 0-8263-2998-5.
* Yenne, Bill. *Indian Wars: The Campaign for the American West*, Westholme (2005). ISBN 1-59416-016-3.
* Brown, Dee. *Bury my Heart at Wounded Knee: An Indian History of the American West*, Owl Books (1970). ISBN 0-8050-6669-1.
494

## Wat passeert is
* De Habenstadt Latakia in Syrien warrt bi en Eerdbeven to Dutt maakt. 

## Boren
* 

## Storven
493

## Wat passeert is
* Theoderich de Grote sleiht mit egen Hand den Odoaker bi en Festeten doot, nadem de Ostgoten na Ravenna rinlaten wurrn sünd. 

## Boren
* 

## Storven
* Vermutlich 15. März: Flavius Odoaker, Heerführer un „König vun Italien“ (* um 430)
* 11. Dezember: Daniel Stylites, Sulenhilligen (* um 409)
492

## Wat passeert is
* 1. März: Gelasius I. warrt to'n Bischop vun Rom wählt.

## Boren
* 

## Storven
* 1. März: Felix II., Paapst (* weet man nich)
491

## Wat passeert is
* De Ostgoten unner Theoderich den Groten fangt an un belagert Ravenna (Ravenslacht), wat de Hööftstadt vun Odoaker sien Riek is. De Slacht um de Stadt duert twee Johre. 
* Aelle von Sussex erovert na de Legenn de Briten ehre Borg Anderida bi Eastbourne.

## Boren
* 

## Storven
490

## Wat passeert is
* 1. April: En Deel vun Odoaker sien Heer gifft sik in Mailand in Theoderich den Groten siene Hannen. 
* 11. August: In en Slacht an de Adda winnt de Ostgoten unner Theoderich gegen Odoaker siene Truppen. Odoaker treckt sik denn na Ravenna torüch un buddelt sik dor in. 

## Boren
* 

## Storven
489

## Wat passeert is
* Theoderich de Grote fallt mit de Ostgoten in Italien in. Dor hannelt sik dat üm nich mehr, as man 20.000 Kriegers un ehre Familien bi. 

## Boren
* Buretsu, 25. Kaiser vun Japan († 507)

## Storven
Richard Milhous Nixon

----

**Richard Milhous Nixon** (* 9. Januar 1913 in Yorba Linda, Kalifornien; † 22. April 1994 in New York) weer en US-amerikaanschen Politiker vun de Republikaansche Partei. In de Johren vun 1969 bit 1974 weer he de 37. Präsident vun de USA. Bit up den hüdigen Dag is Nixon de eenzige Präsident, de al vör dat Enn vun siene Amtstied Bott geven möss. Grund weer de Watergate-Schandaal. 

Nixon folg up Lyndon B. Johnson. Sien Nafolger is denn Gerald Ford ween. 

## Leven
### Kindheit
Nixon sien Öllern weern Francis Anthony („Frank“) un Hannah Milhous Nixon. Hannah hör Familie stamm ut Düütschland; deren oorsprünglich Naam weer „Milhausen“, wat Nixon ok sien Middelnaam „Milhous“ inbroch. Sien Uptrecken folg streng nah de Regeln vun dat Quäkerdom. Hannah Nixon hett hör Söhnas evangelikalen Quäker uptrucken, wiel se haapt hett, dat he villicht Missionar weeern würr. De Familie leev alkoholabstinent; Spelen, Danzen un Fluchen weern verpönt. Nixon sien Vader Frank weer vör sien Ehe Methodist un weer wegen sien Fru konverteert.

Nixon sien Vader bedreev en Laden för Levensmiddel un Benzin. Nixon hett vun sien Öllern immer mit groot Ehrfurcht snackt. He hett up sien Moder as en „quäkerische Hillige“ verwiest, un fung sien Memoiren mit den Satz, *„Ich wurde in einem Haus geboren, das mein Vater selber aufgebaut hatte“* an. Hüüd hett man dat Richard Nixon Library & Birthplace Museum in Yorba Linda glieks neben dat original Huus upbaut. Dat Huus is hüüd för Besichtigungen apenlich zugänglich. Dennoch is Nixon eegentlich in de Lüttstadt Whittier upwussen, eenige Mielen vun dat Öllernhuus weg. Hüüd is disse Gegend dicht besiedelt, aber dormals bestunn se blots ut Ackerland. Nixon harr veer Bröers: Harold, Arthur, Donald und Edward. Arthur is all mit söben Johr storven un Harold is mit 23 Johren an Tuberkulose storven.

## Kiek ok bi
* List vun de Präsidenten vun de USA

## Weblenken

* Richard Nixon Library & Birthplace – Richard Nixon sien Präsidentenbibliothek (engelsch)
* The Nixon Center – Politisch Forum vun de Nixon-Foundation (Stiften) (engelsch)
* Richard Nixon in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Personennaamdatei
Hans Fleischmann (Footballspeler)

**Hans Fleischmann** (* 11. Mai 1898; † 28. Dezember 1978 in Heppenheim) weer en düütsch Footballspeler. 

Fleischmann weer Störmer un aktiv bi Mannheimer FC 08, bi Phönix Ludwigshafen un  VfR Mannheim aktiv. Mit de VfR wunn he 1925 die Süüddüütsche Meesterschap.

Sien eenzig Lännerspeel absolveer Fleischmann an’ 23. November 1924, bi dat de Düütschen mit 0:1-Niederlage tegen de Mannschap vun Italien verloren hebbt. 

Later henn hett he en Amateurvereen in Heppenheim traineert.

## Statschoonen as Speler
* 1918-1922: Mannheimer FC 08
* 1922-1924: Phönix Ludwigshafen
* 1924-1930: VfR Mannheim
Sassanidenriek

Dat **Sassanidenriek** (پادشاهی ساسانیان) is dat tweete grote Perserriek ween. Dat hett so um un bi in de Kuntreien vun de hüdigen Länner Iran un Irak un dor umto legen. Geven hett dat düt Riek vun dat Enne vun dat Partherriek af an bit to'n Unnergang gegen de Arabers, also vun 224 bit to de Slacht vun Nehawend 642 oder ok bit to'n Dood vun den Grootkönig Yazdegerd III. in dat Johr 651.

Dat Sassanidenriek warrt vun de Forschung towielen ok *Neepersisch Riek* nömmt. Över Johrhunnerte hen weer dat en wichtige Grootmacht un en Gegenspeler vun dat röömsche oder ok dat Byzantiensche Riek. Man twuschen düsse Länner hett dat nich bloß Krieg geven, sunnern de hefft gegensiedig ok allerhand Infloot up'nanner nahmen.

De Naam vun dat Riek kümmt vun dat leste vörislaamsche Königshuus vun de **Sassaniden** (beter: **Sasaniden**) vun her. Düt Huus hett en Stammvadder mit Naam *[[Sasan]]* as sien Vörvadder ankeken, man düsse Sasan is in de Historie nich recht to griepen. Later is upschreven wurrn, he scholl üm 200 n. Chr. rüm Böversten Preester in den Tempel vun Anahita in Istakhr ween hebben. Bloß en ganz ringe Tahl vun Königen vun dat Sassanidenriek (de eerste weer Bahram Chobin 590) kemen nich ut düt Huus vun de Sassaniden. In de moderne histoorsche Literatur warrt de Naam *Sassaniden* nich bloß för dat Königshuus, man för all Inwahners vun ehr Riek bruukt.
Kreihen

**Kreihen** betekent

* dat Kreihen vun Vagels, sunnerlich vun den Hahn,
* Kreihen, Vagels vun dat Geslecht *Corvus* in de Familie vun de Ravenvagels (Corvidae),
* Kreihen (Absarokee), Indianerstamm in Noordamerika.
Dat du mien Leevsten büst

**Dat du mien Leevsten büst** is een plattdüütsch Volksleed, dat binnen un buten Plattdüütschland temlik bekannt is. Dat Leed vertellt de Geschicht von een Deern, de sik nachtens in ehr Kamer mit een Jung drippt, ahn dat Vader un Moder dor wat von weet. Dat eerste Maal opschreven hett den Text Karl Müllenhoff 1845 in sien *[[Sagen, Märchen und Lieder der Herzogthümer Schleswig, Holstein und Lauenburg]]*. Wohrschienlich is de Text aver al noch öller. De Melodie kummt al 1778 in dat Lederbook *[[Dor bin ick to Hus]]* toeerst vör. De Noorddüütsch Rundfunk naamt dat een "plattdüütschen Klassiker".

## Text un Melodie

1. Dat du min Leevsten büst, dat du woll weeßt.
Kumm bi de Nacht, kumm bi de Nacht, segg wo du heeßt;
kumm bi de Nacht, kumm bi de Nacht, segg wo du heeßt.

2. Kumm du üm Middernacht, kumm du Klock een!
Vader slöpt, Moder slöpt, ick slap aleen;
Vader slöpt, Moder slöpt, ick slap aleen.

3. Klopp an de Kammerdör, fat an de Klink!
Vader meent, Moder meent, dat deit de Wind;
Vader meent, Moder meent, dat deit de Wind.



\header { tagline = ##f }
\layout { indent = 0
  \context { \Score \remove "Bar_number_engraver" }
  \context { \Voice \remove "Dynamic_engraver" }
}

kords = \chordmode { \set midiInstrument = #"acoustic guitar (nylon)"
  \set noChordSymbol = "" \set chordChanges = ##t
  d,2.\ppp | a, | d, | a,2 r4 |
  \repeat volta 2 { g,2. | d, | a,2~ } \alternative { { a,4 | d,2. } { a,4 | d,2. } }
}

melody = \relative c' { \set midiInstrument = #"clarinet"
  \key d \major \time 3/4 \autoBeamOff
  d4 fis a | e e8 [cis] a4 | d fis a | e2 r4 | \break
  \repeat volta 2 { g b8 a g4 | fis a8 g fis4 | e d } \alternative { { e | fis (a2) } { cis,4 | d2. \bar "|." } }
}
\addlyrics {
  Dat du min Leevs -- ten büst, dat du woll weeßt.
  \repeat volta 2 { Kumm bi de Nacht, kumm bi de Nacht, segg, wo } \alternative { { du heeßt; } { du heeßt. } }
}

\score {
  >
  \layout { }
}
\score { \unfoldRepeats >
  \midi {
    \tempo 4=102
    \context { \Staff \remove "Staff_performer" }
    \context { \Voice \consists "Staff_performer" }
} }


De meesten Bekanntmakens wiesen man disse dree Strophen op. Dat wat in de Nacht passeert warrt de Vörstellungskraft överlaten. Ok de beid bovendeem Strophen, för ’t eerst Maal bekanntmaakt 1925 in *Hamburger Jugendlieder* (2. Heft – Nestlieder) de van de holsteenschen Schriever Iven Kruse stammen sölen, setten erst an d' anner Mörgen an.


4. Kummt denn de Morgenstund, kreiht de ol Hahn.
Leevster min Leevster min, denn mößt du gahn!
Leevster min Leevster min, denn mößt du gahn!

5. Sachen den Gang henlank, lies mit de Klink!
Vader meent, Moder meent, dat deit de Wind;
Vader meent, Moder meent, dat deit de Wind.


## Herkomen
De Schriever van den Texte is unbekennt. Publizeert worrn de Text för de eerst Maal 1845 van Karl Müllenhoff. Na den Forschungergebnissen van de Historisch-Kritisk Ledenlexikons (Liederlexikon) „hett dat Leed sien Oorsprung in de tweeden Halve de 18. Jahrhunnert in den al recht bekannten erotisch Gassenhauer *Daß du mein Schätzgen bist*“.

## Weblenken

* Reeg verscheden Opnahmen von dat Leed bi YouTube

## Nawiesen
Kromfohrländer

De **Kromfohrländer** is en vun de FCI anerkannt Hunnenrass ut Düütschland (FCI-Gruppe 9, Sektion 10, Standard Nr. 192). 

## Herkunft un Historie
De Kromfohrländer is en vun de jüngst düütsch Hunnenrassen. De Eersttüchterin, Ilse Schleifenbaum, wahn bi Siegen in’t süüdlich Noordrhien-Westfalen dicht bi de Gemarkung „Krom Fohr“, wat Segerlänner Dialekt is un up hoochdüütsch „krumme Furche“ heet. So keem dat to de Naam Kromfohrländer. De Idee entstunn etwa in dat Johr 1945, as Schleifenbaum en Griffon Vendéen Rüden upnommen hett, de GIs wegloopen weer, de dor dörtrocken sünd. Bi de Verpaarung mit en Foxterrierteev entstunn en düchtig homogener Worf, de dorto führen de, dat man noch mehr Verpaarungen dörföhrt hett. De Ergebnisse weern so tofreedenstellend, dat se de Grundstock för en nee Rass wurrn. De Rass wurr 1955 vun de Verband für das Deutsche Hundewesen un de Fédération Cynologique Internationale anerkannt.

## Beschrievung
Dat gifft twee verscheeden Varietäten vun disse bit 46&nbsp;cm grooten un bit 16&nbsp;kg swooren Hund, de dör de Hooroort bestimmt wurrn: Ruuchhoor un Glatthoor
:Ruuchhoor: Dicht, ruuch Textur, mit Bart, Ünnerwull kört un week. Hoorlängt an de Wedderrist un up de Rüügg nich länger as 7 cm. An de Sieden körter.
:Glatthoor: Dicht, week Textur, ahn Bart. Hoor liggt good an’ Körper an, Ünnerwull kört un week. 
De Farv is witt: hellbruun, rootbruun bit stark dunkelbruun Afteken in Form vun verscheeden groot Flecken oder as Sattel. De Ohren sünd sietlich hooch ansett, nich böverhalv vun dat Schädeldaak falt Kippohren; vun dreeeckig Form mit afrundt Spitzen. 

## Born un wiederföhrend Links
### Literatur
* Wanda Gräfin von Westarp, Inga M. Becker: *Kromfohrländer – Praktische Ratschläge für Haltung, Pflege und Erziehung*. Die Neue Brehm-Bücherei Bd. 633, Westarp Wissenschaften, Hohenwarsleben 2006, ISBN 3-89432-906-8

### Weblenken

* Rassetuchtervereen för Kromfohrländer (hoochdüütsch)
586 v. Chr.

## Wat passeert is
* De Spelen vun Delphi (ok *Pythsche Spelen*) weert to'n eersten Mol speelt. Na de Olympsche Spelen sünd dat de tweet gröttsten panhellenschen Spelen.

## Boren

## Storven
(638) Moira

**(638) Moira** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 5. Mai 1907 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 10,0. 

De Asteroid is nah de greeksch Personifizierung *Moira* vun dat Schicksal un vun de Notwennigkeit nömmt wurrn.
Nazareth

**Nazareth** oder *Nazaret* (hebrääsch נצרת; ) is en Stadt in den Noordbezirk vun Israel. Dat liggt dor in de histoorsche Landschop Galiläa. Vun dat Middelöller af an hefft in de Stadt mehrstendeels Araabsche Christenlüde wahnt. 

Tohopen mit ehre Susterstadt **Nazrat-Illit** (נצרת עילית *Natzrat Illit*, „Böver-Nazareth“) leevt in de beiden Städer üm un bi 120.000 Inwahners (2005). 55.000 vun jem sund in Nazrat-Illit tohuse, in Nazareth sülms sünd dat bi 65.000 Inwahners. Nazareth is en bannig ole Stadt. Hüdigendags leevt dor Muslimen un Christenminschen. Nazrat-Illit is nu avers en bannig moderne Stadt un dor leevt Joden. 

Bit up den hüdigen Dag is Nazareth sunnerlich wichtig, vunwegen dat de Christen glöövt, dat de Geboort vun den Herrn dor kunnig maakt wurrn is. In de Stadt is Jesus vun Nazaret upwussen un, so seht dat tominnst de Historikers, ok boren.
Jerusalem

**Jerusalem** (hebrääsch ירושלים/ *Jeruschalajim*, / *al-Quds (asch-Scharif)*, „de Hillige“, ooldgreeksch Ἱεροσόλυμα (Ierosólyma), latiensch *Hierosolyma*) is de Hööftstadt vun den Staat Israel. Se liggt in de Bargen vun Judäa un dor leevt 747.600 Inwahners (2007). In Jerusalem sünd de Seet vun den Präsidenten vun Israel, de Knesset, Institutschonen vun de Judikative un de Exekutive vun Israel, de Hebrääsche Universität, de 1918 grünnt wurrn is, un de Denkstäe för den Holocaust, Yad Vashem. 

Jerusalem is üm 1800 v. Chr. to'n eersten Mol nömmt wurrn un is en vun de öllsten bekannten Städer vun de Welt. In düsse Stadt kaamt veel Kulturen vun de Antike un de Moderne tohopen. De Ooldstadt vun Jerusalem is updeelt in dat jöödsche, christliche, armeensche un musliemsche Viddel. En Muur geiht üm de ganze Ooldstadt umto. 

Wie dat politisch um Jerusalem steiht, is heel un deel umstreden. De Stadt is Deel vun den Nahoost-Konflikt. De ööstliche Deel vun de Stadt mit siene bedüdenden Stäen för de jöödsche, christliche un musliemsche Religion schall na den Willen vun Palästinenser-Organisatschonen Hööftstadt vun en tokünftigen palästinens'schen Staat weern.

## Weblinks
Joden

**Joden**, **Juden** oder **Jöden** (hebr. יְהוּדִים = *Jehudim*) sünd de Minschen de to′t Volk vun de Joden höört un ok de Lüde, de to de jöödsche Religion tohören doot. 

Dat „Volk vun de Joden“ sünd dat histoorsche Volk vun de Israeliten un ok all Joden, de na de Torah vun de Arzvadders Abraham, Isaak un Jakob afstammen doot. So verstaht dat jedenfalls de Joden sülms. Na dat 1. Book Mose seggt de Geschicht vun de Arzvadders all Völker Gott sien Segen to (1. Mose 12,3) un nümmt se in de Geschicht vun de Arzvadders mit rin. Wer vun en jöödsche Mudder boren wurrn is, warrt vundeswegen in'n Talmud as en Joden ankeken, just so, as een, de to düssen Gloven övertreden is, egolweg. 

Dat Volk vun de Joden is hüdigendags *nich* en eenheitliche Natschoon, wo een Volksgrupp in leven deit, mit en gemeensame Geschicht, Spraken un Kultur un en Rebeet, wo düt Volk all tohopen leven deit. Dat is allens dör de Jöödsche Diaspora ut'neen fullen. 

Up düsse gemeensame Herkumst betreckt sik Joden, de glöven doot un ok de annern, de keen Gloven hefft: „Vun Tohöörn to dat Volk Israel...kann avers ok snackt weern, wenn een enkelten Minschen na de Kultur oder na de Religion vun de religiös-kulturelle Würklichkeit vun Israel siene Geschicht in wichtige Delen vun siene Persöönlichkeit faktisch präägt is un dat ok för goot nehmen deit“ 

Dat plattdüütsche Woort „Joden“ oder „Jöden“ kümmt vun dat hebrääsche יְהוּדִי, *jehudi*, wat so veel bedüden deit, as *Inwahner vun dat Land Juda*. 

## Belegen
722 v. Chr.

## Wat passeert is
* Sargon II. ( 722 - 705) kümmt up den Throon vun dat Assyrerriek
* Nadem de Stadt Samaria meist dree Johre lang belagert wurrn is, warrt se vun de Assyrers innahmen. 
* Sargon II. lett de tein Stämm ut den Norden vun Israel wegslepen na Assyrien.
* Palästina un Galiläa weert Delen vun dat Assyrerriek. Dor ennt de Geschicht vun dat Königriek Israel mit. 

## Boren

## Storven
Joe Hembus

**Joe Hembus** (* 11. Mai 1933 in Kassel; † 21. April 1985 in de Benediktenwand in Bayern) weer en düütsch Filmkritiker, Filmhistoriker, Dreihbookschriever un Filmdorsteller.

Sien Pamphlet „*Der deutsche Film kann gar nicht besser sein*“ (1961) hett den Weg liek maakt för den Ne’en Düütschen Film. Dat vun Joe Hembus verfaat „Western-Lexikon“ wurr vun sien Söhn Benjamin Hembus wiederföhrt un hörrt to de  Standardwarken to dit Thema in de düütschspraakig Ruum. Dorneben hett sück Hembus ok intensiv mit de Stummfilm-Kummedie - un hier vör allen mit de Filme vun Charlie Chaplin - beschäftigt. He weer Herutgever vun de düütsch Utgaaven vun de bekannt Citadel-Filmböker in de Goldmann Verlag. Wiederhenn is sien Mitarbeit an de ZDF-Serie Western von gestern to nömm’n.
Joe Hembus is 1985 bi’d Bargstiegen in dat Öller vun 51 Johren to Dood kommen. He wurr up den Karkhoff vun Straßlach bi München begraben.

En Filmrull hett he bi de Speelfilm Der plötzliche Reichtum der armen Leute von Kombach, 1971, speelt.

## Filmwark

## Publikatschonen
*1961: *Der deutsche Film kann gar nicht besser sein.* Schünemann Verlag, Bremen 1961
*1965: (tosommen mit Ingelore Kuhner): *Saubere Leinwand. Ein Beitrag
*1973: *Marilyn Monroe - Die Frau des Jahrhunderts. Eine Dokumentation*(Heyne-Bücher, Nr. 5052). Heyne, München 1973 zur allgemeinen Entrüstung.*  Schünemann, Bremen 1965
*1972: *Charlie Chaplin und seine Filme. Eine Dokumentation (Heyne-Bücher, Nr. 976).* Heyne, München 1972, ISBN 3-453-00830-8
*1976: *Western-Lexikon. 1272 Filme von 1894 - 1975.* Mit en Vörwoort vun Sergio Leone. Hanser, München, Wien 1976, ISBN 3-446-12189-7
*1978: *Western-Lexikon. 1324 Filme von 1894 - 1978 (Heyne-Bücher, Nr. 7048).* Överarbeit Taschenbookutgaav. Heyne, München 1978, ISBN 3-453-00767-0 
*1978: *Western von gestern (Heyne-Bücher, Nr. 5432).* Heyne, München 1978, ISBN 3-453-00893-6 
*1979: *Western-Geschichte 1540 - 1894. Chronologie, Mythologie, Filmographie.* Hanser, München, Wien 1979, ISBN 3-446-12344-X  	 
*1980: (tosommen mit Christa Bandmann): *Klassiker des deutschen Tonfilms 1930 - 1960*. Goldmann, München 1980
*1981: *Charlie Chaplin : seine Filme - sein Leben (Heyne-Filmbibliothek, Nr. 34)* Heyne, 1. Oplaag, München 1981 (4. Oplaag 1989), ISBN 3-453-86033-0 
*1981: (tosommen mit Robert Fischer): *Der Neue deutsche Film 1960 - 1980.* München, 1981 ISBN 3442102111
*1981: *Der deutsche Film kann gar nicht besser sein... Ein Pamphlet von gestern. Eine Abrechnung von heute.* Mit en Bidraag vun Laurens Straub. München 1982, ISBN 3807701745 
*1983: (tosommen mit Ilona Brennicke): *Klassiker des deutschen Stummfilms 1910-1930.* Goldmann, München 1983
*1985: *Der deutsche Film kann gar nicht besser werden. Ein Pamphlet von gestern - eine Abrechnung von heute*. Mit en Bidrag vun Laurens Straub. Rogner & Bernhard bi Zweitausendeins, Frankfort an’n Main 1985
*1995: *Das Western-Lexikon*. Utwiet Neeutgaav, bearbeit vun Benjamin Hembus. Heyne, München 1995, ISBN 3453081218

## Weblenken
* 

## Borns
Australien (Eerddeel)

**Australien** is de fiefte Eerddeel. Dat is de meist lütte Eerddeel unn hett kuum Bargen obers en groote Wööst. De australsche Lü leve neege de See, meist de Oostküst to’n Bispill Sydney oder in de Hööftstadt Canberra.

## Weblenke
Rolf Rüssmann

**Rolf Rüssmann** (* 13. Oktober 1950 in Schwelm; † 2. Oktober 2009) weer en düütsch Footballspeler un Footballmanager. 

De koppballstark Vörstopper speel in sien Jöögd bi FC Schwelm 06 un van 1969 bi 1973 bi FC Schalke 04, wo he 1972 DFB-Pokalsieger un düütsch Viezmeester wurr. 1972 wurr he ok all för de Natschonalmannschap interessant. Aber nahdem bekannt wurr, dat ok he in de Bundsliga-Skandal verwickelt weer, hett man hüm ok weer ut dat Upgebot streken. He hett denn ok en Geldstraaf kregen un wurr spaart, drüff aber in’t Utland spelen. He is denn nah Belgien to’n FC Brügge wesselt. Nahdem man Rüssman begnadigt hett, is he 1974 weer nah Schalke torüchgahn un hett dor bit to’n 30. November 1980 speelt. 1977 wurr he mit de Vereen nochmols Viezmeester. To’n 1. Dezember 1980 wessel he to Borussia Dortmund. Bit 1985 speel he in de Football-Bundsliga. 

Mit 453 Spelen, in de he 48 Doren schaaten hett, hörr he lang Tiet to de Speler mit de meest Bundsligainsatzen. 

Tüschen 1977 un 1978 keem he denn ok noch to 20 Lännerspelen in de he 1 Door schaaten hett un nehm ok an de Football-Weltmeesterschap in Argentinien 1978 deel. 

An’ 25. Februar 1987 wurr Rüssmann de nee Manager vun FC Schalke 04, wo he Nahfolger vun Rudi Assauer wurr weer. An’ 10. August 1987 hett he aber ok all weer kündigt, nahdem he in Stried mit Günter Siebert geraden weer. Af den 1. April 1990 wurr he vun Helmut Grashoff as Manager bi Borussia Mönchengladbach inarbeidt un weer af den 15. Januar 1991 alleenig Manager. 1992 hebbt se hüm eerst entlaaten, dree Maand later aber denn doch weer torüchholt. He bleev denn bit 1998 bi  Borussia Mönchengladbach. An’ 1. Februar 2001 wurde Rüssmann Manager vun VfB Stuttgart, an’ 19. Dezember 2002 övernehm de nee Trainer Felix Magath aber ok sien Posten. 

Rüssmann is an Prostata-Krebs storven.

## Weblinks
Hannelsspraak

Een **Hannelsspraak** is een Spraak, dat tussen twee oder mehr Hannelslü bruukt wart.
----

## Kiek ok bi
* Lingua franca
* Pidgin-Spraak
Horst Feilzer

**Horst Feilzer** (* 21. Februar 1957 in Mayen; † 28. September 2009 in Ossenbrügge) weer en düütsch Footballspeler. 

In sien Jöögd weer "Feile", as man hüm nömmt hett, ünner annern bi TuS Mayen aktiv. Feilzers Profikarriere fung 1977 bi den FC St. Pauli an, wo he twee Johr lang speelt hett. Denn is he för twee Johr to’n VfL Osnabrück wesselt, bevör he sück 1981 bi Bayer Uerdingen ünnerschrieben de, mit de he 1985 den DFB-Pokal wunn. In dat Endspeel tegen Bayern München hett he all in de 9. Minüt to’n 1:1 utgleeken. 1986 gung he för en Johr to Blau-Weiß 90 Berlin, wo he, nahdem se ut de Bundsliga steegen weer, sien Profikarriere beend hett. De Middelfeldspeler absolveer 128 Bundsligaspele (16 Doren) un 168 Spelen in de  Tweede Bundsliga (65 Doren). 

Nah sien Karriere hett he nah as Amateurtrainer arbeidt, so bi den TuS Hoisdorf un  *Türkgücü SC Osnabrück*. Horst Feilzer leev toletzt mit sien Familie in Bissendorf bi Ossenbrügge un weer toletzt bi en Autohuus beschäftigt. 

## Weblenken
* Horst Feilzer bi  ''Fussballdaten''
* Horst Feilzer Trainer bi Türkgücü SC (PDF-Datei; 310&nbsp;kB)

## Enkeld Nahwiesen
Isobar

**Isobar** betekent

* Isobar, Atomkarns med lieker Masse,
* Isobar, Luiken vun’t Wederkoorten med lieke Luftdruck.
Isobar (Karnphysik)

As **Isobaren** (ut dat Greeksche „gliek swoor“) warrt in de Karnphysik Atomkarns betekent, de de glieke Masse opwiesen doot. Dat heet, de Tall vun Neutronen un Protonen tosamen is bi disse Karns gliek groot. 

De Bestännigkeit vun en Atomkarn hangt vun de Proportschoon twüschen de Protonen un de Neutronen af, so dat vun de Isobaren blots en poor bestännig sünd. Na de Mattauchschen Isobarenregel is jümmer een vun twee Isobaren radioaktiv, also nich bestännig, wenn de beiden Isobaren sik in jemehr Atomtall üm 1 ünnerscheden doot. En Sünnerfall vun Isobaren sünd de Spegelkarns. Dat sünd Poren vun twee Karns, bi de de Tallen vun Protonen un Neutronen vertuuscht sünd.
Interpolatschoon

**Interpolatschoon** betekent

* Interpolatschoon, en Verfohren to’n Ännern vun Punktdichten un Kuntrastdifferenzeren,
* Interpolatschoon, de Verännern vun en Originaltext,
* Interpolatschoon, verschedene Verfohren un Problemen to’n oder bi’t Bereken,
* Interpolatschoon, en gauen Wessel vun musikaalsche Elementen.
Věra Suková

**Věra Suková**, geborene Pužejová (* 13. Juni 1931 in Uherské Hradiště; † 13. Mai 1982 in Prag) weer en tschechoslowaaksch Tennisspelerin.

Hör gröttste Erfolg, weer dat Erreichen vun dat Daamenfinal in Wimbledon in dat Johr 1962, wat se dann aber tegen Karen Susman in twee Satzen verlor. Se harr aber ok all mit hör Partner Jiri Javorsky (domols noch ünner hör Deersnaam Pužejová) 1957 dat Endspeel in't Mischt Düppel vun de French Open mit 6-3 6-4  tegen Edda Buding un Luis Ayala wunnen. As Teamchefin wunn se mit de Tschechoslowakei 1975 den Federation Cup.

Hör beid Kinner Helena Suková un Cyril Suk sünd ok Tennisspeler wurrn.

## Weblenken
*Fed-Cup-Statistik vun Věra Suková (engelsch)
488

## Wat passeert is
* De Gepiden nehmt Belgrad in.

## Boren
* 

## Storven
* Um 488 rüm: Hengest, eersten angelsassischen König vun Kent
487

## Wat passeert is
* Odoaker, de König vun Italien, treckt an den Donau-Stroom un maakt dat Riek vun de Rugiers to Dutt. De König Feletheus warrt fungen un later in Ravenna en Kopp körter maakt. Sien Söhn Fredericus büxt ut na de Ostgoten unner König Theoderich den Groten. 

## Boren
* 

## Storven
485

## Wat passeert is
* Üm 485 rüm: De Angelsassen ehrn König Aelle vun Sussex winnt na de Legenn gegen de Briten bi *Mercredesburne.*

## Boren
* 

## Storven
483

## Wat passeert is
* 13. März: Felix II. wurrd to'n Paapst wählt.
* Unner König Hunerik weert in dat Riek vun de Wandalen twuschen 483 un 484 de Röömsch-kathoolschen Christen vun de Arianers verfolgt.

## Boren
* 10. März: Simplicius, Paapst (* weet man nich)

## Storven
478

## Wat passeert is
* Verina versöcht, ehren Broder, Kaiser Zenon den Isaurier, vun den Throon vun dat Byzantiensche Riek to störten. 

## Boren
* 

## Storven
477

## Wat passeert is
* De Sassen, de in Britannien an Land gahn sünd, grünnt unner ehrn König Aelle dat Königriek Sussex. Nu geiht de Geschicht vun de Angelsassen los. 

## Boren
* 

## Storven
25. Januar: Geiserich, König vun de Wandalen (* 389)
475

## Wat passeert is
* 31. Oktober: Romulus Augustulus warrt to'n lesten Kaiser vun dat weströömsche Riek utropen. Dor steckt sien Vadder Orestes achter. De leste legitime Kaiser Julius Nepos mutt na Dalmatia utbüxen. 

## Boren
* 

## Storven
474

## Wat passeert is
* Juni: Glycerius gifft Bott as Kaiser vun dat Weströömsche Riek. Julius Nepos folgt em na. 

## Boren
* 

## Storven
* 18. Januar: Leo I., byzantienschen Kaiser (* 401)
* 17. November: Leo II., byzantienschen Kaiser (* 467)
* Thiudimir, König vun de Ostgoten
473

## Wat passeert is
* De Westgoten ehrn König Eurich kümmt bi sien Kriegstog in Spanien goot vöran. 

## Boren
* 

## Storven
481

## Wat passeert is
* De Westgoten kriegt marseille in ehre Hannen.
* Theoderich de Grote warrt vun dat Weströömsche Riek to'n Magister militum maakt.
* Odoaker nümmt Dalmatien för sien Riek in. 

## Boren
* 

## Storven
482

## Wat passeert is
* 
## Boren
* Um 482 rüm: Justinian I., Kaiser vun dat Byzantiensche Riek vun 527–565 († 565)
 

## Storven
472

## Wat passeert is
* 
## Boren
* 

## Storven
* 11. Juli: Anthemius, weströömschen Kaiser vun 467 af an (* um 420 rüm)
* 18. August: Ricimer, weströömschen Heerföhrer (* um 405 rüm)
* 23. Oktober: Olybrius, weströömschen Kaiser
* Song Ming-di, Kaiser vun China
471

## Wat passeert is
* 
## Boren
* 

## Storven
* Gennadios I., Patriarch vun Konstantinopel
* Flavius Ardabur Aspar, Heerföhrer vun Oostrom (* um 400 rüm)
* 471/72: Eudokia, Kaiser Valentinian III. siene Dochter (* 439)
Judäa

**Judäa** (latiensch **Iudaea**, vun hebrääsch **יהודה**) is de Naam vun en Landschop in den Orient. De wichtigste Stadt in Judäa is Jerusalem.  Jöödsche Schrievers snackt vun en „Judäa up düsse Siet vun’n Jordan“ un en „Judäa güntsied vun’n Jordan“. Mit Judäa güntsied vun’n Jordan meent se nich de Peräa. 

Judäa, ümfaat in’n Groten un Ganzen de Gemarken vun dat vörmolige israelitische Königriek Juda to de Tieden vun dat Ole Testament. Vun dat Johr 6 n. Chr. af an sünd düsse Länner unner de Hand vun dat Röömsche Riek kamen. Vördem harr Kaiser Augustus den Etnarchen Archelaos afsett, vunwegen dat Joden un Samaritaners sik beklaagt harrn över em. Archelaos is en Söhn vun Herodes den Groten un Malthake, sien samaritaansche Fro, ween. De Verwaltung is denn vun en röömschen Präfekt utöövt wurrn. Ehren Sitt hett se in de Stadt Caesarea Maritima an de Middellannsche See harrt. In de Johren vun 6 bit 66 n. Chr. stünn de Präfekt unner den Legaten vun de röömsche Provinz Syria. En vun de bekanntesten Präfekten is Pontius Pilatus ween. In de korte Twuschentied vun 41-44 n. Chr. hett Judäa to Herodes Agrippa I. sien Land tohöört. He is en Enkelsöhn vun Herodes den Groten ween.
Gott sien Riek

**Gott sien Riek** (hebr. מלכות *malchut*, greek. Βασιλεία του Θεού *basileia tou theou*) is en Begreep ut dat Ole Testament vun de Bibel oder ut den “Tanach”. Mol is dor mit meent, dat Gott vun siene Aart as en König uptreden deit, mol is dor mit meent, dat he in sunnerliche Gemarken un Länner as König regeern deit, mol is dor mit meent, dat JHWH, de Gott vun Israel, de Macht in siene Hannen höllt un dörsetten deit, wat he will.

De Evangelien in dat Nee Testament vertellt, dat Jesus vun Nazaret künnig maakt hett, Gott sien Riek weer „neeg rankamen“ (Mk. 1,15 na Schade siene Översetten). Dat duer also nich mehr lang un jedereen scholl dat sehn, dat Gott regeern dö. Düsse Naricht hett he düütlich maakt, u. a. mit Wunnerwarks un Gesundmaken, Glieknissen un Predigten, as de Bargpredigt. För de Eersten Christen stünn dor mit fast: Wat de Propheten in dat Ole Testament vörherseggt harrn (u. a. Jes. 25,8), dat weer nu endgüllig indrapen (u. a. bi Openb. 21,4). 

## Översicht
De Begreep knütt dor an, dat in den Olen Orient de hööchste Gott El „König“ (hebr. מלך *melech*) nömmt wurrn is. In de Geschicht vun Israel warrt Gott vun de Tied vun de Königen af an (üm un bi 1000 v. Chr. bit 586 v. Chr.) mit en König vergleken un ok so nömmt. Later, in dat Exil vun Babylon un in de Tieden achterna, hefft de Propheten un de Apokalyptikers düssen Titel anknütt an ehren Gloven, dat Gott sien Willen in de ganze Welt dörsetten woll. Dor woll he de Welt wedder heel mit maken, so, as he dat in de Torah kunnig maakt harr. As en König scholl he ok kamen, all Israeliten free to maken vun Höhnergloven un verkehrten Gloven un verkehrte Gödder, man ok vun Exil un vun de Herrschop vun frömme Völker, kortweg: Wenn Gott sien Riek kamen dö, denn so scholl ganz Israel heel un Deel free weern. Amenne is de Gedanken an Gott sien Riek ok verbunnen wurrn mit dat Endgericht un mit den Gloven, dat Gott vun Güntsiet her de ole Welt ümstötten un en nee Welt boen scholl. 

För Joden un Christenminschen is Gott sien Riek en Welt, wo Gott sien Willen passeert, wo dat keen Quaat mehr gifft, wo all Schuld vergeven is. Dood, Pien un Leed hefft en Enne funnen. Nich eerst güntsiet in’n Heven schall dat kamen, man Gott sien Riek schall al up düsse Eer boot weern. För Christenlüde steiht fast: Mit dat Leven, den Dood un dat Upstahn vun Jesus geiht dat mit Gott sien Riek al los. In den Chiliasmus un in den Messianismus un ok in de Politische Theologie speelt Gott sien Riek en sunnerliche Rull. 

## Kiek ok bi
* Messias
* Gott sien Söhn
* Jesus vun Nazaret

## Belegen
Krüüz (Straaf)

Dat **Krüüz** is in den Olen Orient un in de Antike en Straaf ween, wo Lüde mit to Dode bröcht wurrn sünd. Se is toeerst upkamen as en sunnerliche Form vun dat Uphangen. De Pien vun den Dood scholl dor länger mit maakt weern. Dor is en Minsch bi an en lootrechten Pahl anbunnen oder nagelt wurrn. Of dor dwars över den Pahl  noch en Balken anbröcht weer oder nich, weer ganz verscheden.

In dat Röömsche Riek sund sunnerlich Nich-Römers un Slaven an dat Krüüz slahn wurrn, wenn se weglopen weern oder wenn se upsternaatsch ween sünd. Na de Wenn vun Konstantin (313) sünd de Verbrekers in Europa nich mehr an dat Krüüz slahn wurrn. In en Reeg vun Länner, de vun den Islam präägt sünd, gifft dat bit up den hüdigen Dag na dat Gesett noch dat Krüüz as Straaf. 

## Belegen
Jodendom

Unner **Jodendom** (ok *Jödendom*) warrt de Kultur, de Geschicht, de Religion un de Traditschoon vun dat Volk vun de Joden verstahn, dat sik sülms „Volk Israel“ (hebr. *am jisrael, bnei jisrael*) nömen deit. Mit dat Woort kann avers ok sunnerlich de jöödsche Gloven meent weern oder, as en Grupp, de Joden, de to glieke Tied en Volk un en Religionsgemeenschop sünd. 

Dat Jodendom warrt as en vun de Weltreligionen ankeken, ofschoonst dor bloß bi 13,5 Mio. Minschen tohören doot. Bi dat Christendom sünd dat alltohopen bi 2,3 Milliarden Minschen un bi den Islam sünd dat woll bi 1,4 Milliarden Minschen. Dat hett siene Grünn in de Historie: De christliche un de islaamsche Gloven hefft ehre Wuddeln in dat Jodendom un dat Jodendom is överhaupt de eerste Weltreligion ween. Gegen dat Enne vun de Antike hefft sik jöödsche Gemeenden bit wiet över de Grenzen vun dat Röömsche Riek, bit Indien un China hen, funnen.

## De Naam
De Naam „Joden“ bedutt an un for sik „Judäers“ un hett to kriegen mit dat Königriek Juda, wat 587 v. Chr. unnergahn is, as de Babyloniers Jerusalem innahmen hefft. Düt Königriek hett sien Naam nu wedder vun den Stamm Juda harrt, de in düt Königriek leevt hett un de bloß een vun de Twölf Stämm vun Israel weer. De Naam „Jodendom“ geiht also bloß up een enkelten Stamm vun Israel torüch. Man na dat Exil vun Babylon hefft de Völker um Israel to all Inwahners vun de Gegend „Judäers“ nömmt un dor den Naam „Joden“ för all Israeliten mit bruukt. In de Jöödsche Diaspora is de Naam „Joden“ den Naam wurrn, wo de Israeliten sik sülms mit nömmt hefft.

## 'Keen is Jode?
Of een Jude is, hangt vun de regionalen un konfessionellen Regeln af. In dat orthodoxe un liberale Jodendom gellt Lüüd mit jöödsch Öllern oder Konvertee. Nah de Halachah mööt Kinner, de bloot en jöödschen Vadder hebbt, eerst ümwanneln, üm as Jöden to gellen.
In de USA gellen siet dat 20. Jahrhunnert all Kinner mit en jöödsch Öllerndeel as Jöden.

## Kiek ok bi
* Orthodox Jodendom
* Konservativ Jodendom

## Weblenken
'''Judentum.online'''. Hoogdüütschsprakig Porta

* haGalil: www.hagalil.com
* talmud.de – Jüüdsch Leven in Düütschland vandaag
* Gerhard Langer: Grundkurs Judentum (PDF-Datei; 1,5&nbsp;MB), Reader zum Grundkurs (PDF-Datei; 2,3&nbsp;MB), Zentrum für Jüdische Kulturgeschichte Salzburg.
* Hoogdüütschsprakig jüüdsch Religionsportal
* 
* Online-Lexikon Judaism 101 (englelsch)
* FabiO: Judaismus (Lenken, Bibliografien, Datenbanken)
Messias

Dat Woort **Messias** (hebrääsch **משיח** *Maschiach* oder *Moschiach*, aramääsch *Meschiah*, ooldgr. Χριστός - *Christos*, latiensch *[[Christus]]*) stammt ut dat Ole Testament un heet up Platt: „De (Minsch), de salvt wurrn is“.

## Översicht
### Dat Ole Testament
In dat Ole Testament warrt düsse Titel för en Minschen bruukt, de vun JHWH utwählt wurrn is un en besunnere Upgave för sien Volk Israel kregen hett. Tomeist is dat de König, later ok de Hogen Preester, man denn woll ok en wohren Propheten, de vun Gott sien Geist andreven warrt.

Vun dor af an, as dat in Israel keen Königen mehr geev (586 v. Chr.) hett dat en paar Propheten geven, de hefft in de Bibel kunnig maakt, dat in de Leste Tied een kamen schall, de sien Volk redden schall un de den Freden bringt. 

### De Septuaginta
In düsse Tieden hett dat al grote jöödsche Gemeenden in de Diaspora, sunnerlich in Alexandria in Ägypten geven. In düsse Gemeenden is dat Ole Testament in de Ooltgreeksche Spraak översett wurrn un hett dor den Naam „Septuaginta“ bi kregen. De Joden in de Diaspora snacken ja nu keen Hebrääsch mehr. In düsse Septuaginta is nu „Maschiach“ jummers mit „Christos“ översett wurrn. 

### Dat Christendom
De Eersten Christen hefft nu Jesus vun Nazaret mit düssen greekschen Titel nömmt, up Latiensch „Christus“. Egentlich weer dat ehr Bekenntnis, wenn se seggen döen: „Jesus vun Nazaret is de Christus, vun den dat Ole Testament snackt hett“. Man mit de Tied is düt Bekenntnis denn to’n Naam „Jesus Christus“ wurrn. Wenn de jöödschen Anhängers vun Jesus vun Nazaret em so nömmt hefft, denn drücken se dor mit ut, dat Gott in düssen Minschen sien Willen apenbaart harr, de Welt endgüllig wedder heel to maken un sien Riek up to richten. 

### Wie dat wietergahn is
Vunwegen, dat sik Jodendom un Christendom in’e Plünnen kregen hefft över de Fraag, of Jesus vun Nazaret de Messias is oder nich, sünd de beiden Religionen ut’neen gahn bi de Antwoort up de Fraag, wat denn de Messias nu eentlich is. Faken hett de Gloven, dat en enkelten Minschen den endgülligen Freden up de Welt bringen schall, ok sunnerliche Sekten in beide Religionen upkamen laten, de nu menen, de Tied vun den Messias, de weer nu dor. Ok in de Politik hett düsse Gloven in sunnerliche Ideologien en Rull speelt (kiek bi Messianismus).

## Kiek ok bi
* Gott sien Riek
* Gott sien Söhn
Krüüz

**Krüüz** betekent

* Krüüz, en Pahl, wo Lüde dör *Krüzigen* an to Dode bröcht wurrn sünd,
* Krüüz, en Teken,
* Krüüz, en christlich Symbol,
* Krüüz, dat Krüüz, wo Jesus an storven ween schall,
* Krüüz, Symbol in de Heraldik,
* Krüüz (†), en Schriftteken,
* Krüüz, en Teken in de Musik,
* Krüüz, en Kartenspeel,
* in de Ümgnagsspraak en Naam för dat Krüüzbeen (Mien Krüüz deit weh),
* Autobahnkrüüz, dat Tohopenstöten vun twee Autobahnen,
* Waterstratenkrüüz, dat Tohopenstöten vun twee Waterstraten.