open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
280 v. Chr.

## Wat passeert is
* De Römers mookt Krieg tegen de greeksche Kolonie Tarent. De Tarenter rööpt na den makedoonschen König Pyrrhos vun Epirus. De kümmt na Italien mit 25.000 Mann. He kann de Römers bi Ausculum verdrieven, man sien Verlusten sünd so hooch, dat he seggt: "Noch mol so een Sieg, denn bün ik verloorn." Dor kümmt dat Woort Pyrrhussieg vun af.

## Boren

## Storven
270 v. Chr.

## Wat passeert is
* Dat Röömsche Riek regeert nu över de Midde un den Süden vun Italien

## Boren

## Storven
* um 270 v. Chr. rüm: Epikur, greekschen Philosophen (* um 341 v. Chr. rüm)
22. Januar

De **22. Januar** is in’n Gregoriaanschen Klenner de 22. Dag vun’t Johr.

## Wat passeert is
* 1506: In’n Vatikan kamt de eersten 150 Söldners vun de vun Paapst Julius II. ropen Swiezer Garde in. Dat Datum gellt hüüt as dat Grünnensdatum vun de Swiezer Garde.
* 1948: Willem Kaisen warrt to'n drüdden Mol Bremer Börgermeester. Lannsregeern vun Bremen is de Senat Kaisen III.
* 1963: De düütsch Bundskanzler Konrad Adenauer un de franzöösch Staatspräsident Charles de Gaulle ünnerteken in' Élysée-Palast in Paris den *Düütsch-Franzööschen Früendschapsverdrag*, bekannt as Élysée-Verdrag.

## Boren
* 1729: Gotthold Ephraim Lessing, düütschen Dichter in dat Tiedöller vun de Upklärung († 1781)
* 1788: Lord Byron, engelsche Dichter un Schriever uut de Tied vun de Romantik († 1824)
* 1805: Albert Reinhold, plattdüütschen Schriever]] († 1850)
* 1847: Heinrich Schriefer, plattdüütsch Schriever († 1912)
* 1853: Friedrich Corleis, hooch- un plattdüütsch Schriever († 1896)
* 1857: Hinnerk Dunkhase, Grünner vun de freesche Klootscheterverband († 1905)
* 1889: Henri Pélissier, franzöösch Radrennfohrer († 1935)
* 1898: Sergei Eisenstein, russisch Spellbaas († 1948)
* 1909: U Thant, drüdden Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen († 1974)
* 1924: J. J. Johnson, US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist († 2001)
* 1934: Bill Bixby, US-amerikaansch Schauspeler un Speelbaas († 1993)
* 1936: Alan Jay Heeger, US-amerikaansch Nobelpriesdräger för Chemie
* 1937: Al Kasha, US-amerikaansch Komponist un Ledermaker († 2020)
* 1938: Altaír Gomes de Figueiredo, brasiliaansch Footballnatschonalspeler († 2019)
* 1943: Hermann Dinkla, Politiker und Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1944: Robert Peters, düütschen Germanist († 2022)
* 1972: Gabriel Macht, US-amerikaansch Schauspeler

## Storven
* 1821: Claus von Klenck, düütsch Verwaltensbeamter un Politiker (* 1761)
* 1901: Victoria Königin vun England (* 1819)
* 1932: Pauline Scherping, plattdüütsche Schrieversche (* 1852)
* 1946: Otto Fenichel, österrieksch Psychoanalytiker (* 1897)
* 1966: Herbert Marshall, britisch Theater un Filmschauspeler (* 1890)
* 1973: Lyndon Baines Johnson, US-amerikaansch Politiker un de 36. Präsident (* 1908)
* 1990: Mariano Rumor, italieensch Politiker un Ministerpräsident (* 1915)
* 2008: Heath Ledger, austraalsch Schauspeler (* 1979)
* 2010: Jean Simmons, britisch Schauspelerin (* 1929)
14. April

## Wat passeert is
* 972: De König un namolige Kaiser Otto II. heiraat Theophanu, de Nicht vun den byzantienschen Kaiser Johannes Tzimiskes
* 1865: Up den US-Präsidenten Abraham Lincoln warrt en Anslag maakt. Een Dag later starvt Lincoln vunwegen siene Wunnen.

## Boren
* 1855: Heinrich Bandlow, plattdüütsch Schriever († 1933)
* 1875: Luigi Carnera, italieensch Astronom († 1962)
* 1888: Karl Olfers, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 1968)
* 1891: Reinhard Onken, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 1981)
* 1921: Thomas Crombie Schelling, US-amerikaansch Ökonom un Nobelpriesdräger († 2016)
* 1927: Alan Graham MacDiarmid, niegseeländsch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2007) 
* 1927: Victor J. Kemper, US-amerikaansch Kameramann († 2023)
* 1929: William Edgar Thornton, US-amerikaansch Astronaut († 2021)
* 1936: Leo Schlömmer, öösterrieksch Bargstieger
* 1937: Sepp Mayerl, öösterrieksch Bargstieger († 2012)
* 1939: Christian Kuhnke, düütsch Tennisspeler
* 1951: Gregory Paul Winter, britisch Molekularbioloog un Nobelpriesdräger
* 1973: Adrien Brody, US-amerikaansch Schauspeler

## Storven
* 1759: Georg Friedrich Händel, düütsch-britisch Komponist (* 1685)
* 1964: Rachel Carson, US-amerikaansch Zoologin un Biologin (* 1907)
* 1975: Fredric March, US-amerikaansch Schauspeler (* 1897)
* 1986: Simone de Beauvoir, fransch Philosoophsche, Schrieversche, Feministsche (* 1908)
* 1994: Fritz Drobe, plattdüütsch Schriever (* 1909)
* 1995: Burl Ives, US-amerikaansch Folk-Singer, Schauspeler un Schriever (* 1909)
* 2011: William Nunn Lipscomb, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1919)
* 2012: Heinrich Book, plattdüütsch Schriever (* 1914)
* 2015: Klaus Bednarz, düütsch Journalist un Schriever (* 1942)
* 2015: Bruno Krupp, düütsch Politiker un Landdagsafordneter von Noordrhien-Westfalen (* 1928)
* 2020: Gisela Wessel, düütsch Schauspelerin (* 1930)
11. April

## Wat passeert is
* 672: Adeodatus II. wurrd to'n Paapst wählt.

### Wetenschoppen un Technik
1054: Ut Opteken vun chinees’sch Astronomen is överlevert, dat en hell lüchten Supernova opduken dee, de mehrere Maanden in dat Steernbild Bull to sehn weer. Dorvun is de Kreeftnevel torüchbleven, de vundaag noch in Teleskopen to sehn is.

## Boren
* 1912: Luise Schapp, düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen († 2016)
* 1913: Egon Franke, düütsch Politiker un Bundsminister († 1997)
* 1937: Adam Greenberg, US-amerikaansch Kameramann († 2025)
* 1939: Louise Lasser, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1942: Anatoli Nikolajewitsch Beresowoi, sowjeetsch Kosmonaut († 2014)
* 1944: Inse-Marie Ortgies, düütsch Politikerin un Landdagsafordente vun Neddersassen († 2022)
* 1949: Bernd Eichinger, düütsch Filmproduzent, Dreihbookschriever un Speelbaas († 2011)
* 1953: Udo Schenk, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker
* 1955: Piers John Sellers, britisch-US-amerikaansch Astronaut († 2016)

## Storven
* 678: Donus, Paapst
* 1908: Henry Edward Bird, englisch Schachmeester (* 1830)
* 1983: Harm Dallmeyer, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1942)
* 1987: Erskine Caldwell, US-amerikaansch Schriever (* 1903)
* 2007: Roscoe Lee Browne, US-amerikaansch Schauspeler (* 1925)
* 2012: Hal McKusick, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1924)
* 2022: Hennes Junkermann, düütsch Radrennfohrer (* 1934)
14. Januar

De **14. Januar** is in’n Gregoriaanschen Klenner de 14. Dag in’t Johr.

## Wat passeert is
* 2003: Senat un Börgerschup grünnt den Plattdüütschen Raat för Hamborg
* 2011: Nah weekenlangen Protesten tegen sien Regeeren is de Präsident vun Tunesien Zine el-Abidine Ben Ali vun sien Amt torüchtreden un in't Utland gahn.
* 2015: De italieensch Präsident Giorgio Napolitano trett ut Öllersgrünnen vun sien Amt torüch.

## Boren
* 83 v. Chr. oder 86 v. Chr.: Marcus Antonius, röömsch Militär un Politiker († 30 v. Chr.)
* 1797: Wilhelm Beer, düütsch Banker un Astronom († 1850)
* 1798: Johan Rudolph Thorbecke, nedderlannschen liberalen Politiker († 1872)
* 1836: Henri Fantin-Latour, franzöösch Maler un Lithograph († 1904)
* 1841: Berthe Morisot, franzöössch Malerin vun de Impressionismus († 1895)
* 1860: George Francis Hampson, britisch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1936)
* 1894: Emil Richter, tschechoslowaaksch Schachspeler († 1971)
* 1896: Adriano Zanaga, italieensch Radrennfohrer († 1977)
* 1898: Helen Flint, US-amerikaansch Schauspelerin un Theaterdorstellerin († 1967)
* 1931: René Van Meenen, belgisch Radrennfohrer
* 1932: Grady Tate, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2017)
* 1938: Dražen Marović, kroaatsch Schachspeler
* 1943: Ralph Marvin Steinman, kanaadsch Mediziner un Nobelpriesdräger († 2011)
* 1950: Hanne Haller, düütsche Slagersingersche, Komponistin, Ledermakersche, Produzentin un Toonmeestersche († 2005)
* 1955: Jan Fedder, düütsch Schauspeler († 2019)
* 1960: Per Fly, däänsch Speelbaas
* 1963: Christofer von Beau, Schauspeler
* 1966: Rene Simpson, kanaadsch Tennisspelerin († 2013)
* 1968: Veikka Gustafsson, finnisch Bargstieger
* 1974: Kevin Durand, kanaadsch Schauspeler
* 1981: Keno Veith plattdüütsche Influencer un Blogger
* 1995: Anastassija Merkuschyna, ukrainsch Biathletin

## Storven
* 1616: Theodor Riphan, Wiehbischop van Köln (* 1577)
* 1676: Francesco Cavalli, italieenschen Opernkomponisten un Orgelspeler (* 1602)
* 1742: Edmond Halley, engelsch Astronom, Mathematiker, Kartograph, Geophysiker un Meteoroloog (* 1656)
* 1867: Jean Auguste Dominique Ingres, franzöösch Maler (* 1780)
* 1892: Gustave Desnoiresterres, franzöösch Kultur- un Literaturhistoriker (* 1817)
* 1937: Korl Biegemann, plattdüütsch Schriever (* 1854)
* 1947: Cecil Madigan, austraalsch Opdecker un Polarforscher (* 1889)
* 1957: Humphrey Bogart, US-amerikaansch Schauspeler (* 1899)
* 1982: Carl Budich, plattdüütschen Schriever (* 1904)
* 1984: Heinz Leive, plattdüütsch Schriever (* 1926)
* 1987: Johann Cramer, düütsch Politiker un Landdagsafordneter (* 1905)
* 1994: Delio Rodríguez, spaansch Radrennfohrer (* 1916)
* 2010: Petra Schürmann, düütsch Feernsehmoderatorin un Schauspelerin (* 1933)
* 2016: Alan Rickman, britisch Schauspeler (* 1946)
* 2023: Lieuwe Westra, nedderlannsch Radrennfohrer (* 1982)
Max Bruch

**Max Bruch** (* 6. Januar 1838 in Köln; † 20. Oktober 1920 in Berlin) weer en düütschen Dirigent, Chorleiter un Komponist.

Sien Vader weer de Polizeirats August Bruch un sien Moder de Sopranistin Wilhelmine (geb. Almenräder). Musikünnericht hett he vun sien Moder kregen un mit 11 Johren is he all mit gröötere Kompositschonen an de Öpenlichkeet treden. 
He hett eerst as Dirigent un Chorleiter in völ düütsch Städer arbeit, weer aber ok Leiter vun de *Philharmie Society* in Liverpool (1880 - 1883). In dat Johr 1891 wurr he Professer för Kompositschoon an der *Akademie der Künste* in Berlin.

To sien Tiet weer he as Komponist temelk beröhmt, wiels he Musik komponeeren de, de de Tietgeist dropen de. He weer stilistisch vun Johannes Brahms beinfloot.

Bruch hett Oratorien, Chöre, Leder, 3 Opern un 4 Violinkonzerte schreben, bekannt bleben is aber eenig blots dat Violinkonzert in g-Moll op. 26 ut dat Johr 1868. De Inschränkung blots up een Wark hett hüm ok temelk verdraten.
20. Oktober

## Wat passeert is
* 1905: De Footballvereen Galatasaray wurrd in Istanbul grünnd.
* 1946: In Puerto Rico warrt de Puertorikaansche Unafhängigkeitspartei grünnt. Se schall dat dörsetten, datt Puerto Rico vun de USA los kümmt un en unafhängigen Staat warrt.

## Boren
* 1656: Nicolas de Largillière, franzöösch Maler († 1746)
* 1826: Christian Wilhelm Blomstrand, sweedsch Chemiker († 1897)
* 1893: Jomo Kenyatta, keniaansch Politiker un Staatspräsident († 1978)
* 1901: Adelaide Hall, US-amerikaansch Jazzsingerin († 1993)
* 1907: Carl Kress, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1965)
* 1917: Helmuth Jahn, düütsch Footballnatschonalspeler  († 1986)
* 1918: Werner Maihofer, düütsch Politiker un Bundsminister († 2009)
* 1926: Ursula Happe, düütsch Swemmsportlerin († 2021)
* 1938: Kathy Kirby, britisch Singerin († 2011)
* 1942: Christiane Nüsslein-Volhard, düütsch Biologin, Biochemikerin und Nobelpriesdrägerin
* 1945: Romeo Benetti, italieensch Footballnatschonalspeler
* 1946: Lucien Van Impe, belgisch Radrennfohrer
* 1946: Elfriede Jelinek, öösterrieksch Schrieverin, Översetterin un Nobelpriesdrägerin
* 1949: Eddie Macken, irisch Springrieder
* 1950: Jorge Carlos Fonseca, Politiker un Präsident vun Kap Verde
* 1958: Jennifer Hetrick, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1963: Andrea Grossegger, öösterrieksch Biathletin
* 1966: Stefan Raab, düütsch Komiker un Moderator
* 1975: Tobias Heilmann, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 2025)

## Storven
* 1187: Paapst Urban III. (* um un bi 1120)
* 1740: Karl VI. (HRR), Kaiser vun dat Hillig Röömsch Riek (* 1685)
* 1770: Martin Mushard, düütsch Paster un Historiker (* 1699)
* 1920: Max Bruch, düütsch Dirigent, Chorleiter un Komponist (* 1838)
* 1939: Otto Siffling, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1912)
* 1952: Basil Radford, britisch Schauspeler (* 1897)
* 1964: Herbert Clark Hoover, US-amerikaansch Politiker un 31. Präsident vun de USA (* 1874)
* 1968: August Werner, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1896)
* 1970: Patrick Wymark, britisch Schauspeler (* 1926)
* 1984: Paul Dirac, britsch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1902)
* 1994: Burt Lancaster, US-amerikaansch Schauspeler, Speelbas un Filmproduzent (* 1913)
* 1998: Gerhard Jahn, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1927)
* 2003: Jack Elam, US-amerikaansch Schauspeler (* 1920)
* 2004: Ildo Lobo, kapverdisch Singer (* 1953)
* 2010: Robert Paynter, britisch Kameramann (* 1928)
* 2011: Muammar al-Gaddafi, Staatsböverhoopt un *Revolutschonsführer* vun Libyen (* 1942)
* 2012: Edward Donnall Thomas, US-amerikaansch Mediziner un Nobelpriesdräger (* 1920)
* 2013: Lawrence Robert Klein, US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* 1920)
* 2016: Junko Tabei, japaansch Bargstiegerin (* 1939)
1799

## Wat passeert is
* 23. Januar: In dat Königriek Neapel warrt de Parthenopeesche Republiek utropen, nadem franzöösche Truppen inmarscheert sund un König Ferdinand IV. na Sizilien utbüxt is. 
* 20. Juni: Mit de Parthenopeesche Republiek is dat al wedder ut. Truppen vun de Gegenrevolutschoon sund in Neapel inmarscheert. An de Spitz stunnen dor den Paavst siene Truppen bi. Veel Anhängers vun de Republiek sund umkamen un König Ferdinand IV. kann wedder up sien Throon sitten gahn. 

## Boren
* 26. Januar: Benoît Paul Émile Clapeyron, franzöösch Physiker († 1864)
* 6. Juni: Alexander Puschkin, russ’schen Schriever († 1837)
* 13. Juni: Otto Alexander Marschalck von Bachtenbrock, düütsch Politiker († 1858)
* 17. Juni: Jean Baptiste Alphonse Dechauffour de Boisduval, franzöösch Lepidopterloog un Botaniker († 1879)
* 18. Juni: William Lassell, engelsch Amateur-Astronom († 1890)
* 29. September: Lewis Cubitt, britisch Architekt († 1883)

## Storven
* 3. März: Dirk Klinkenberg, nedderlannsch Astronom (* 1709)
* 19. April: Pieter Hellendaal, nedderlannsch Komponist, Organist un Violinist (* 1721)
* 14. Dezember: George Washington, US-amerikaansch Politiker un eerste Präsident vun de USA (* 1732)
1000 v. Chr.

## Wat passeert is
* In Grekenland geiht dat mit de Iesentiet los. 
* De eersten Etrusker fangt an, op den Palatin, wat en vun de söben Bargen vun Rom is, sik nedder to laten.
* De Maya ehr Stadt Cahal Pech warrt grünnt

## Storven
275 v. Chr.

## Wat passeert is
* De Römers drievt König Pyrrhus mit sien Suldaten ut Italien rut
* um 275 v. Chr. rum: Eudamidas II. warrt König vun Sparta un folgt dor Archidamos IV mit na.

## Boren

## Storven
* ümme 275 v. Chr. Euklid, Mathematiker ut Grekenland (* ümme 365 v. Chr. rüm.)
7. Oktober

## Wat passeert is
* 1763: In London geiht en königliche Proklamatschoon rut, dat vun nu af an in de Kolonien vun Amerika de Kamm vun de Appalachen-Bargen de Grenz na dat free Indianerland ween schall. Mit düsse Proklamatschoon bringt London de amerikaanschen Siedlers gegen sik in Brass
* 1985: Dat Krüüzfohrtschipp *[[Achille Lauro (Schipp)|Achille Lauro]]* warrt vun palästinensische Terroristen kapert, üm politische Fangene freetopressen.

## Boren
* 1900: Heinrich Himmler, Rieksföhrer SS († 1945)
* 1920: Georg Leber, düütsch Politiker un Bundsminister († 2012)
* 1930: Jean Forestier, franzöösch Radrennfohrer
* 1933: Jonathan Penrose, engelsch Schachspeler († 2021)
* 1939: Harold Walter Kroto, britisch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2016)
* 1952: Wladimir Putin, russch Politiker
* 1952: Donald Edward Machholz, US-amerikaansch Amateurastronom un Kometenopdecker († 2022)
* 1953: Ronald Worm, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1997: Vanessa Voigt, düütsch Biathletin

## Storven
* 336: Marcus (Bischop vun Rom) (* weet man nich)
* 1849: Edgar Allan Poe, US-amerikaansch Schriever (* 1809)
* 1948: Edgar Welch Leonard, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1881)
* 1951: Jean Cariou, franzöösch Völsiedigkeits- un Springrieder (* 1870)
* 1952: Luigi Volta, italieensch Astronom (* 1876)
* 1953: Émile Bouhours, franzöösch Radrennfohrer (* 1870)
* 1964: Nick Travis, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1925)
* 1969: Léon Scieur, belgisch Radrennfohrer (* 1888)
* 2011: Joseph Larch, öösterrieksch Bargstieger (* 1930)
* 2014: Walter Haettenschweiler, Swiezer Schriftentwerfer, Typograf un Breefmarkenkünstler (* 1933)
* 2020: Mario José Molina, mexikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1943)
* 2025: John Bertrand Gurdon, britisch Bioloog un Nobelpriesdräger (* 1933)
Ever (Schipp)

En **Ever** is en Küstensegelschipp ut Noorddüütschland mit en platten Rump.

## Noom

„Ever“, ok „Ewer“ orer „Eber“, kümmt wohrschienlich vun dat middelnedderlandsche Woort „envarer“, wat meent, wat disse Scheep fröher vun een Mann allen segelt wurrn sünd.

## Geschicht

In 13. Johrhunnert wurrn de Ewers to’n eersten Mal in Koopverdräge erwähnt, 1252 warrt in en Text ut Damme in Flannern vun en *envar* snackt. 1299 warrt ok ut Hamborg vun Evers bericht. In de Hansetied un achternah würrn de Ewers lütte Frachtscheep mit platten Boden, man all seegängig. De kunnen um un bi 100 t laden. 
In’t 18. Johrhunnert wurr dat Achterschipp schlanker mookt un kreeg en Bodenkiel un Spegel.
Dat 19. Johrhunnert weer de grote Tied för Ewers, un an de düütsche Noordseeküst, sunnerlich an de Elv, wurrn Dusende buut. 

De öllste Form weer de Paalever, de blots een Mast un en eenfach Seil harr. De Giekever harr ok een Mast, aver en dreedelig Seil. Üm 1850 keem de Besanever op, de annerthalv Masten harr, en Grootmast mit Gaffelseil un achtern en wat lüttjern Mast.

In de Tiet üm 1880 keem de Kutter vun England un de Fischerlüüd bruken nu lever Kutters, de wat gauer föhren as de Evers. Graad op See wörrn Evers nu kuum noch bruukt, se föhren nu mehrsttiets blots noch op de Strööm. To Anfang dat 20. Johrhunnert füng dat an, dat welk Evers nu ok mit Motorn utrüst wörrn. Toeerst mit Helpsmotorn, later ok welk ganz ahn Seils. De Evers kregen nu ok fakener al Rümp ut Iesen un Stahl.

Dat Küstenmotorschipp, wat in’n 20. Johrhunnert opkamen is, wor dat Enn för de Ewers, man dat gifft hüüt noch Museumsscheep in Ripen orer Hamborg.

## Konstrukschoon

De Ewer hett jümmers en platten Kiel, wat in de Tiedenwoters an de Noordsee günstig is. Veel Ewers hemm Siedenschwerters för de Stabilität.
De Ewer is as Slup (een Mast, Paalewer) orer as Ketsch (twee Masten, Besanewer) takelt un hett meist Gaffelsegels, Toppsegels un twee bit veer Vorsegels.

Dat Heck weer en Spitzgatt, later mitünner ok en Rundgatt oder Spegelheck.

Dor wöörn Frachtrüüm un Wohnrüüm för de Mannschap (2-4 Lüüd) inbuut. Fischerieewers hemm ok ’n Bünn, wor man de Fisch levend in opbeworen kunn.

## Verwennen

Meist alle Göder wurrn in’t 19. Johrhunnert in de düütsche Bucht mit Ewers transporteert. So geev dat Fähr-Ewers, Törf-Ewers, de den Törf in’n Binnenland na de Städer bröcht hebbt, Fisch-Ewers un veel annere mehr.

## Literatur

Gorch Fock: *Seefahrt ist Not.*, Rowohlt-Verlag Hamburg 1961

## Weblenken
4. April

## Wat passeert is
* 1920: Peter vun Wrangel warrt böverst Befehlhebber vun de Witten ehr Truppen up de Krim

## Boren
* 188: Caracalla, röömschen Kaiser († 217)
* 1618: Ferrante III. Gonzaga, Hartog vun Guastalla († 1678)
* 1752: Niccolò Antonio Zingarelli, italieensch Komponist († 1837)
* 1831: Papen Jäusäip, plattdüütsch Schriever († 1898)
* 1849: Luise Cooper, düütsch Missionarin, Schrieverin un de Grünnerin von de Hilmsser Blinnenmission († 1931)
* 1861: Carl van der Linde, plattdüütsch-jöödschen Bookdrucker un Schriever († 1930)
* 1892: Karl Wilhelm Reinmuth, düütsch Astronom († 1979)
* 1917: Claus Achton Friis, däänsch Architekt, Grafiker un Breefmarkenkünstler († 1999)
* 1922: Elmer Bernstein, US-amerikaansch Komponist vun Filmmusik († 2004)
* 1927: Monique Chaumette, franzöösch Schauspelerin
* 1931: Jake Hanna, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2010)
* 1937: Obed Dlamini, Politiker ut Swasiland († 2017)
* 1937: Lajos Portisch, ungaarsch Schachspeler 
* 1938: Adalbert Tiegelkamp, düütsch Schauspeler († 2009)
* 1944: Craig T. Nelson, US-amerikaansch Schauspeler
* 1955: Armin Rohde, düütsch Schauspeler
* 1960: Hugo Weaving, austraalsch Schauspeler
* 1970: Mark Kirchner, düütsch Biathlet un Biathlontrainer
* 1979: Heath Ledger, austraalsch Schauspeler († 2008)
* 1980: Mark Tuitert, nedderlannsch Iesflinklöper
* 2002: Daniel Grassl, italieensch Ieskunstlöper

## Storven
* 896: Formosus, Paapst
* 1292: Nikolaus IV., Paapst (* 1227)
* 1835: Friedrich August von Klinkowström, düütsch Maler (* 1778)
* 1841: William Henry Harrison, US-amerikaansch General un 9. Präsident vun de USA (* 1773)
* 1933: Arve Staxrud, norweegsch Polarforscher (* 1881)
* 1943: Tiny Parham, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1900)
* 1968: Martin Luther King, US-amerikaansch Börgerrechtler und Freedensnobelpriesdräger (* 1929)
* 1988: Herbert Heinicke, düütsch Schachmeester (* 1905)
* 1990: Rudolf Stundl, öösteriekschen Volkskünstler un Teppichknüpper (* 1897)
* 2001: Liisi Oterma, finnisch Astronomin un Opdeckerin vun 54 Asteroiden (* 1915)
* 2004: Albéric Schotte, belgisch Radrennfohrer (* 1919)
* 2015: Jaroslav Balcar, tschechoslowaaksch Skispringer (* 1953)
* 2021: Robert Alexander Mundell, kanaadsch Volkswertschapler un Nobepriesdräger (* 1932)
Swartsuur

**Swartsuur** is en tyypsch Eten ut Noorddüütschland. Vör allen is dor Blood in.

Bi’t Slachten warrt dat, wat an Fleesch nableven is, in Soltwater kaakt. Denn kummt dor dat Blood to, wat se bi’t Slachten opfungen hebbt. Dat Blood warrt fast un ganz swart. Dorto kaamt denn Eddig, dat dat Ganze suur warrt, un so Saken as Lorbeer, Peperköörn, Nelkenköpp, Zippeln, en beten Sucker un Wuddeln.

Dat Swartsuur warrt denn inmaakt oder kummt so op’n Disch. To dat Swartsuur kaamt Kartuffeln oder Klüten mit op’n Disch.

Swartsuur hebbt se fröher överall in Noorddüütschland maakt, wenn se en Swien slacht hebbt. In Oostfreesland un in’n Oosten, in Pommern un Preußen, hebbt se dat ok vun Aanten un Göös maakt. Dat Blood un wat an Fleeschresten nableven is, dat weer to schaad to’n Wegdoon. Dat weer dorvun denn ok en Eten för de eenfachen Lüüd. Hüüt warrt dat nich mehr faken eten.
Siegfried Emmo Eulen

**Siegfried Emmo Eulen** (* 23. September 1890 in Cloppenborg; † 20. Januar 1945 in Weeze) weer ene wichtige Person bi den Volksbund Düütsche Kriegsgräverförsorg.

Eulen hett in Freeborg studeert un ok den Dokter maakt. He weer in de Burschenschaft Teutonia Freiburg. In’n Eersten Weltkrieg weer he in Polen un de Törkie as Offizier ünnerwegens un schull sik üm de dorigen Kriegsgräver kümmern. He hett 1919 den Volksbund Düütsche Kriegsgräverförsorg mit grünnt un weer denn vun 1925 af an de Generalsekretär un vun 1933 af an de Vörsitter vun den Volksbund. Vun Eulen sien Plään för ene Internatschionale Kriegsgräverförsorg mit Sitt in Genf is nix vun worrn. 1939 hebbt se Eulen as Soldat intagen. 1945 is he in dat Lazarett Slott Wissen doodbleven, nadem he verwunnt worrn weer, un is op de Kriegsgräversteed in Weeze begraven.

Vun 1952 bet 1963 hett de Volksbund in Eulen sien Andenken de Siegfried-Emmo-Eulen-Plakett utgeven. In Weeze heet hüüt ene Straat na em.

## Weblenken
* Levensdaten
Uwe Hansen

**Uwe Hansen** (* 19. September 1938 in Hamborg) is en düütschen Politiker vun de SPD un en plattdüütschen Schriever.

Hansen weer toeerst nahdem he an de Osterbrookschool de mittlere Reife kreegen harr bit 1964 Seemann is denn Berufsfüewehrmann worrn. In sien 25 Johrn bi de Füerwehr wür he ok Preesespreker, Personalratsvörsitter un Baas vun de Füerwach Billstedt. Hansen weer vun’n 29. Juni 1984 bet 1987 Afornter in’n Bundsdag. He keem för Horst Gobrecht rin, de 1984 ut’n Bundsdag rutgahn weer, vun wegen dat he Finanzsenater in Hamborg worrn weer. In Hamborg weer Hansen denn vun 1989 bit 2003 Leiter vun dat Oortsamt Hamborg-Finkwarder. Hansen is hüüt  Liddmaat in’n Plattdüütschraat för Hamborg un weer ok in’n Bundsraat för Nedderdüütsch. Elkeen Week schreev he een plattdüütsche Kolumne bi de Harburger Anzeigen und Nachrichten (de 2013 to’n letzten Maal rutkemen). 2006 sünd verschieden Kollumnen as Book druckt woorn.

## Warken

* *Blots to Di seggt wi Se, Herr Paster.* Quickborn-Verlag, Hamborg 2006, ISBN 9783876513218

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers
Ewer

**Ewer** betekent

* Ewer, een besunner Aart vun Schipp,
* Ewer, dat Heken vun dat Swien,
* Ewer-Pass, Bargpass op Laurie Island in’n Archipel von de Süüdlichen Orkney-Eilannen, Antarktis.

**Ewer** is de Familiennaam von

* Robert le Ewer († 1322), engelschen Militär un Rebell,
* Wolfgang Ewer (* 1955), düütschen Jurist.

Kiek ok bi: Ever.
Hela Sander

**Hela Sander**, eegentlich *Helene Krüger* (* 24. März 1879 in Heid up Lüttenheid; † September 1952) weer en düütsche Schrieverin. 

## Leven

Se fung 1913 an mit dat Schrieben vun Gedichten Gedichten, Märchen un Vertellens in plattdüütsch un hochdüütsch Spraak. In Hannober hett se de literarisch Vereen „Ferien vom Glück“ grünnd un in den Eersten Weltkrieg hett se mit hör Vermögen en Volksköken inricht. 

1924 hett se hör Book*„Lüd ut de Heimot“* schreben.

Sander weer dreemal verheiraat. In eerst Ehe mit en Gelehrten, in de tweete Ehe mit Dr. Kurt Sander un de darte Ehe weer mit de Maler un Bildhauer Will Weiß.

In September 1952 is se storben. Ehr literarischen Nalaat is an dat Klaus-Groth-Museum gahn.

## Warken

* *Kalmia Angustifolia.* Mittgart, Leipzig 
* *Lüd ut de Heimot. Eernste un lustige plattdütsche Geschichten.* Mittgart, Leipzig 1924

* *Putzi und Fiffi.* Druck und Verlag: Enz & Rudolph, Frankfurt am Main 1935
* *Die Maske ab, Dr. Hull.* Auffenberg, Berlin 1937

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken
27. November

## Wat passeert is
* 43 v. Chr.: De Triumvirn vun dat Tweete Triumvirat kriegt vun den Senat vun Rom de Macht tospraken, för fiev Johre as en Diktater över Rom to regeern. 
* 1627: Ferdinand III., latern Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, warrt kröönt to'n König vun Böhmen

### Wetenschoppen un Technik
* 1826: De engelsch Aptheeker John Walker hett de eersten modernen Rietstickens utfunnen.
* 1984: Dat Johann-Jacobs-Museum warrt in Zürich openmaakt

## Boren
* 1890: Max Bittrof, düütsch Grafikdesigner, Schriftentwerfer un Breefmarkenkünstler († 1972)
* 1902: Ernst Pernoll, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1959)
* 1903: Lars Onsager, norweegsch Physiker un Nobelpriesdräger († 1976)
* 1905: José Beltrão, portugeesch Springrieder († 1948)
* 1920: Abe Lenstra, nedderlannsch Footballnatschonalspeler († 1985)
* 1924: Martin Oldenstädt, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 2004)
* 1940: Bruce Lee, sinoamerikaansch Schauspeler († 1973)
* 1953: Edyta Geppert, poolsch Singerin
* 1956: Astrid Vockert, düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen
* 1960: Eike Immel, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer
* 1970: Han Kang, süüdkoreaansch Schrieversche un Nobelpriesdrägerin
* 1980: Francesco Chicchi, italieensch Radrennfohrer
* 1984: Sanna Nielsen, sweedsch Singersche
* 1990: Amy Benkenstein, düütsch-georgsch Schauspelerin
* 1991: Alexia Runggaldier, italieensch Biathletin

## Storven
* 1585: Ambrosius Lobwasser, düütsch Schriever un Dichter (* 1515)
* 1655: Anna Ovena Hoyers, Schrieversche ut de Barocktiet (* 1584)
* 1699: Damian Stachowicz, poolsch Komponist (* 1658)
* 1833: Jabbo Oltmanns, düütsch Mathematiker un Astronom (* 1783)
* 1860: Johann Matthias Seling, Persepter, Preester un Schriever (*  1792)
* 1946: Max Dreyer, hooch- und plattdüütsch Schriever (* 1862)
* 2007: Cecil Payne, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1922)
* 2015: Karin Friedrich, düütsch Journalistin un Schrieverin (* 1925)
* 2023: Victor J. Kemper, US-amerikaansch Kameramann (* 1927)
Gravimeter

En **Gravimeter** is en wetenschopplich Apparat, dat in de Eerdphysik bruukt warrt üm de Sworversnellen an en Oort op to meten. Se warrt tohopensett ut de Gravitatschoonsversnellen, de Zentrifugalversnellen, den Afstand vun de Eer un de Tiedenkräft tohopen.

## Afsluutgravimeters
Afsluutgravimeters warrt bruukt, wenn man den afsluten Weert vun de Sworversnellen to meten. Se künnt överall un an jeden Oort, ok buten de Eer, insett warrn ahn dat se vörher kalibreert warrn mööt.

Dorvun gifft dat twee verscheeden Oorden. Bi de eersten warrt de Fallsnelligkeit vun en Saak (tomeist en Reflekter) meten. Bi de tweeten Oort warrt en Saak (Reflekter) hoochschaten und de Dörgangstieten an twee Punkten meten. Dat maakt tosamen veer Tietpunkten. De meten Tieten künnt dörbi denn ümrekent warrn, wiel de Snelligkeit direkt vun de Versnellen an een Oort afhangt.

Afsluutgravimeters mööt bannig akkeraat meten, se sünd faken groot un unhandlich. Tomeist warrt disse Oort vun Gravimeters blots op fasten Ünnergrund insett, man dat gifft ok welke, de in Flegers insett warrn künnt.

En anner’t Prinzip is dat Meten vun Pennelbewegen. Hier warrt de Swingduer meten un dorut ok wedder de Sworversnellen utrekent. Disse Oort nöömt sik Pennelgravimeter.

## Relativgravimeters
Bi de Relativgravimeters warrt de Ännern vun de Sworversnellen vun een Oort to en Utgangspunkt meten. De warrt ok Basispunkt nöömt.

Dat Prinzip dorachter is de Newtonsche Fedderwaag. Meten warrt aver nich de Ännern vun de Fedderläng, man woveel man kompenseeren mutt, üm de Ännern wedder torüchtosetten. De Fedderläng hangt neemlich dorvun af, wo groot de Sworversnellen is, de de Mass antrekken un na ünnen tehn deit.

För en akkerat Meten reckt dat dat dorbi nicht, eenfach pielliek en Fedder mit en Masse rünnerbammeln to laten. Üm Ännern in’t Milligal-Rebeet oplösen to künnen, müss man dorför Fedderännern in’t μm-Rebeet meten. Üm de Meten akkerater to maken hülpt dat Astaseeren vun’t Gavimeter: De Fedder warrt so anbrocht, dat en lütte Ännern vun de Swor en starke Utlenken vun de Fedder veroorsaken deit. In’t *LaCoste-Romberg*-Gravimeter warrt dat dör en schraag Ophangen vun de Fedder schapt. Dordör warrt dat System neemlich instabil un reageert düchtig dull op lütte Ännern. Mit en Stellschruuv warrt dat Gravimeter bi’t Meten op de Nullpositschoon instellt. Dordör kann de Ännern vun den Weert vun de Sworversnellen afleest warrn. De Positschoon vun de Fedder kann över en reflekteerten Lichtstrahl nipp un nau bestimmt warrn.

In fröhere Tieten weer ok en sünnere Oort vun dat Aräometer, dat Gewichtsaräometer, as Gravimeter betekent.
Płońsk

**Płońsk** (Utspraak []) is de Stadt in Masowien, wat de Bezirk in Polen is, in de ok de Hööftstadt Warschau is. Płońsk is ene Stadt an de Płonka nördwestelk vun Warschau. Hier leevt 21.591 Lü (2022). De Fläck is 11,6 km². Dat Darp warr 1400 dat eerste Mol nannt.

## Weblenks

* Koort vun Płońsk (poolsch)
* Websteed vun Płońsk (poolsch, engelsch, hoochdüütsch)
23. März

De **23. März** is de 82. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner. In en Schaltjohr is dat de 83. Dag.

## Wat passeert is
* 1868: De University of California, Berkeley wurrd grünnd.
* 1987: Willy Brandt trett as Bundsvörsitter vun de SPD torüch, nahdem an sien Nomineeren vun Margarita Mathiopoulos as Kandidatin för dat Amt vun de Parteisprekerin bannig parteiinterne Kritik upkeem.

## Boren
* 1769: William Smith, engelsch Geoloog († 1839)
* 1829: Norman Robert Pogson, engelsch Astronom († 1891)
* 1834: Julius Reubke, düütsch Komponist, Pianist un Organist († 1858)
* 1886: Robert N. Bradbury, US-amerikaansch Filmspeelbaas, Dreihbookschriever un Filmproduzent († 1949)
* 1887: Juan Gris, spaansch Maler († 1927)
* 1887: Rudolf Kinau, plattdüütsch Schriever († 1975)
* 1893: René Vermandel, belgisch Radrennfohrer († 1958)
* 1905: Lale Andersen, düütsche Singersche un Schauspelersche († 1972)
* 1910: Akira Kurosawa, japaansch Filmspeelbaas († 1998)
* 1922: Giovanni Battista Conso, italieensch Jurist, Politiker un Minister († 2015)
* 1927: Rainer Schepper, plattdüütschen Schriever († 2021)
* 1927: Mato Damjanović, kroaatsch Schachspeler († 2011)
* 1931: Viktor Kortschnoi, Swiezer Schachspeler († 2016)
* 1937: Fritz Klein, dütsch Sportjournalist un Medienünnernehmer († 2014)
* 1943: Benjamin Joses Odoki, ungandsch Richter
* 1945: Eric De Vlaeminck, belgisch Radrennfohrer († 2015)
* 1948: Penelope Milford, US-amerikaansch Schauspelerin († 2025)
* 1985: Jonathan Hivert, franzöösch Radrennfohrer

## Storven
* 1369: Peter I., König vun Kastilien (vun 1350 af an) (* 1334)
* 1555: Julius III., Paapst (* 1487)
* 1675: Anthonie van Noordt, nedderlannschen Komponisten un Orgelspeler (* üm un bi 1619)
* 1927: Paul César Helleu, franzöösch Maler vun den Realismus (* 1859)
* 1970: Ludwig Rödl, düütsch Schachspeler (* 1907)
* 1979: Johann Gerhard Behrens, düütsch Pastoor un Astronom (* 1889)
* 1985: Zoot Sims, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1925)
* 1995: Alfons Deloor, belgisch Radrennfohrer (* 1910)
* 2002: Marcel Kint, belgisch Radrennfohrer (* 1914)
Schoolkinner leest Platt (Neddersassen)

**Schoolkinner leest Platt** is en Vörlees-Wettstriet, de all twee Johr de Schoolkinner utteken deit, de in Neddersassen opbest plattdüütsche Texten vördragen köönt. Dregen deit dat ganze de Stiften vun de Spoorkassen in Neddersassen. Dat gifft veermal en Utscheed, bevör de Winner faststeiht: op de School, in’n Landkreis, in’n Bezirk un denn de Landsutscheed. Alltohoop hebbt se söss Öllersgruppen: 3. Klass, 4., 5./6., 7./8. 9./10. Klass un 11. Klass un öller. 2007 weer dat dat 15. Maal.
Schoolkinner leest Platt

**Schoolkinner leest Platt** betekent

* Schoolkinner leest Platt, plattdüütschen Vörlees-Wettstried in Neddersassen,
* Schoolkinner leest Platt, plattdüütschen Vörlees-Wettstried in Hamborg.
Plattdüütsch Root för Hamborg

Den **Plattdüütschen Root för Hamborg** hebbt Senat un Börgerschop den 14. Januar 2003 grünnt. He schall dat Bewohren vun de plattdüütsche Spraak in Hamborg helpen. Besünners mit Blick op de Europääsche Sprakencharta.

Ut den Root rut hebbt se ok den Vereen Plattdüütsch in Hamborg grünnt, de den Root stütten schall. Root un Vereen hebbt 2004 tohoop dat Book *Schrievwark* för den Schoolünnerricht rutgeven. Ok de Hambörger Maten vun’n Bundsraat för Nedderdüütsch stammt ut’n Plattdüütschen Root för Hamborg.

Maten vun den Root sünd:
* Heinrich Meyer (2003–2013)
* Norbert Bendfeldt
* Bolko Bullerdiek
* Hartmut Cyriacks
* Horst Dörner
* Martina Gregersen
* Uwe Hansen
* Sofia Harder
* Rolf-Dieter Klooß
* Andreas Kroeger
* Uwe Mahlstedt
* Ingrid Schröder
* Gerd Spiekermann
* Manfred Thiele
* Bernd Capeletti

## Weblenken

* Websteed von’n Root (plattdüütsch)
Isonoe (Maand)

**Isonoe** (ok *Jupiter XXVI*) is en vun de lütten Maanden wieter buten vun den Planeten Jupiter.

De Maand is an’n 23. November 2000 vun de Astronomen S.&nbsp;Sheppard, D.&nbsp;Jewitt, Y.&nbsp;Fernández un E.&nbsp;Magnier opdeckt worrn. Toeerst weer he as S/2000&nbsp;J&nbsp;6 nöömt, later denn hett he den Naam vun Isonoe, en dun de Danaiden un en Leefste vun Zeus ut de greekschen Mythologie kregen.

## Ümloopbahn
Isonoe hett en middleren Afstand vun 23.100.000 km vun’n Jupiter un bruukt för en Ümloop 725 Daag un 12 Stünnen. Mit en Exzentrizität von 0,246 wiekt de Bahn düchtig vun en Kreis af. De Bahn is butendem üm 165,2° gegen de Jupiter-Bahn kippt. Dormit löpt Isonoe *retrograd*, d. h. gegen den Dreihsinn vun’n Jupiter, üm den Planeten rüm.

Von wegen disse Bahnegenschoppen warrt Isonoe to de Carme-Grupp tellt, de na denn gröttsten Jupiter-Maand ut disse Grupp, Carme, nöömt is.

## Physikalsch Egenschoppen
De Dörmeter vun Isonoe is ruuchweg 4 km, wat för en Maand bannig wenig is. Man nimmt an, dat de Maand vör allen ut Silikat-Steen besteiht. Isonoe is ok bannig düster un hett en schienbor Helligkeit vun jüst mol 22,5m. De Bavenflach reflekteert blots 4 % vun dat infallend Sünnenlicht torüch un hett dorüm en Albedo vun 0,04.
Lütte Lüüd snackt Platt

**Lütte Lüüd snackt Platt** is en Wettstriet mank de Kinnergoorns in’n Kreis Hartogdom Loonborg. He warrt siet 2005 all twee Johr utdragen. De Kinnergoorns öövt en Programm op Plattdüütsch in, dat se vör dat Plattdüütsch-Forum in’n Hartogdom Loonborg vörföhren doot. Uttekent warrt de dree besten Vörföhrungen, aver ok all de annern kriegt Priesen.
Schoolkinner leest Platt (Hamborg)

**Schoolkinner leest Platt** is en Vörlees-Wettstriet, de siet 1981 all twee Johr de Schoolkinner utteken deit, de in Hamborg opbest plattdüütsche Texten vördragen köönt. In de Johren, in de dat keen *Schoolkinner leest Platt* gifft, warrt de Wettstriet Jungs un Deerns leest Platt in Hamborg utdragen. Mitmaken doot bi *Schoolkinner leest Platt* Schölers ut de Klassen 3 bet 13. Man blot ut den Bezirk Horborg un ut den Bezirk vun dat Oortsamt Finkwarder. 2008 gifft dat den Wettstriet dat 15. Maal. Dregen deit dat ganze de Vereen Plattdüütsch leevt.
MC (Musik)

De **MC** is afkört vun dat Engelsche *Master of Ceremonies*. Dor is en Minsch mit meent, de as en Moderator dör en Bühnenshow oder dör en Performance dör föhren deit. In'n Düütschen bruukt een an dor un for sik dat franzöösche Woort Conférencier för. Dat engelsche *Master of Ceremonies* warrt an sik bruukt för den *Zeremonienmeester*, de in de Gottsdeensten vun de Röömsch-kathoolsche Kark en Rull speelt. 

In Düütschland warrt MC tomeist as en Titel för Rappers bruukt. „MCing“ is en vun de veer wichtigsten Delen vun de Hip-Hop-Kultur. Man ok bi de Drum'n'Bass-Musik gifft dat MCs, man dor speelt se nich so'n grote Rull, as bi den Hip Hop. 

MCs sünd in de USA an't Enn vun de 1960er un an'n Anfang vun de 1970er Johren bi de DJs mit bi ween. Jem ehr Upgaav weer, datt se den DJ un sik süms vörstellen döen (dat wurr „shouting out“ nömmt), datt se de Lüde to'n Danzen upfoddern döen, Jokus maakden, de Besökers begröten döen un de Fier in Gang bröchen. De weeren so wat, as Animateuren.

De eerste MC in Düütschland weer de Rapper Torch, de in de 1980er Johren in Heidelbarg mit dat Rappen anfungen hett. 

In de USA hett sik de Begreep in de 1970er un 1980er Johren binnen de Hip-Hop-Szeen dörsett. Hen un wenn warrt ok seggt, *MC* bedüüd *Microphone Checker* oder ok *Microphone Celebrator*, man düsse Bedüden sünd eerst achternoh ut de Bookstaven *MC* utspunnen wurrn (Backronym). Just up düsse Aart hett de Rapper Rakim in dat Johr 1987 meent, *MC* scholl *Move the Crowd* bedüden (up Platt: Süh to, dat de Lüde den Moors hoochkriegt). Dat stimmt avers, dat de Upgaav vun en MC just dat is, dat he tosütt, dat de Lüde den Moors hoochkriegt. In de Szeen warrt meist *MC* seggt un nich *Master of Ceremonies*. 

## kiek ok bi

* Deejay
Siegfried Kessemeier

**Siegfried Kessemeier** (* 20. November 1930 in Oeventrop; † 1. November 2011) weer en plattdüütschen Schriever.

Kessemeier is 1930 in Oeventrop in’t Suerland boren. He hett na dat Abitur Geschichte, Germanistik, Philosophie un Publizistik in München un Mönster studeert un hett ok sien Dokter maakt. 1970 bet 1972 weer he Redaktör bi dat Blatt *[[Westfalenspiegel]]*. Denn weer he Geschäftsföhrer bi den Vereen vun de westfäälschen Museen in Mönster.

## Utteknungen

* 1969: Andreas-Rottendorf-Pries
* 1975: Klaus-Groth-Pries
* 1997: Kulturpries Hoochsuerlandkreis
* 2002: Wilhelmine-Siefkes-Pries

## Warken

* *gloipe inner dör. gedichte in sauerländischer Mundart. Nebst hochdeutscher Übersetzung.* Leer: Schuster-Verlag 1971
* *Katholische Publizistik im NS-Staat 1933-1938. Grundzüge und Entwicklung.* Regensberg, Mönster 1973
* *genk goiht. gedichte in sauerländischer mundart.* Mönster 1977
* *Spur der Zeit. Landskop. Gedichte.* Schöningh, Patterbuorn 1994
* *Ik weet en Land. Eli Marcus: ein jüdischer Mundartdichter aus Westfalen.* Aschendorff, Mönster 2003

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken

* Doodsmeldung; Afroopen an' 4. November 2011
Klaus-Groth-Pries (Hamborg)

De **Klaus-Groth-Pries** weer en plattdüütschen Literaturpries, de 1984 tolest vergeven worrn is. Denn hett em de Alfred-Toepfer-Stiftung mit den Fritz-Reuter-Pries tohoopleggt. De Pries is nöömt na Klaus Groth.

## Winners (nich vullstännig)

* 1939: Christine Koch
* 1941: Hermann Claudius
* 1952: Anton Aulke
* 1956: Hermann Claudius
* 1958: Moritz Jahn
* 1963: Norbert Johannimloh
* 1966: Johann D. Bellmann
* 1968: Hans Ehrke
* 1971: Oswald Andrae
* 1975: Siegfried Kessemeier
* 1978: Peter Kuhweide
* 1981: Greta Schoon
* 1984: Aloys Terbille för *Spoor van Lieden allevedan*
## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Priesen
Punkt

**Punkt** (Mehrtall: Pünkt oder Punkten) betekent

* Punkt, Satzteken, dat to’n Bispeel an’t Enn vun en Satz steiht,
* Punkt, een vun de Grundbegrepen vun de Geometrie.
Krink

De **Krink** (Mehrtall: Krinken) is een vun de wichtigsten Begrepen ut de Geometrie. En Krink is defineert as de Koppel vun Punkten, de to en Middelpunkt *M* densülvigen Afstand *r* hebbt. In de Ümgangsspraak warrt ok all dat, wat binnen den Krink liggt to den Krink rekent. Aver in de Mathematik höört sotoseggen bloots de Kant to den Krink.

De Krink is en slaten Bagen un deelt en Flach in en Rebeet buten un en Rebeet binnen.

De Ümfang vun en Krink is de Längt vun den Weg langs den Krink.

## Formale Definitschoon
De formale Definitschoon vun den Krink *k* in dat Flach *F* geiht so:
:
k = \left\{ X \in F \vert \, \, |\overline{MX}| = r \right\}


De Klemmen defineert en Koppel. To disse Koppel höört alle Punkten X ut F dorto, de de Beding höllt, de na den Streek steiht: de Lien vun M na X hett de Längt r. Dorbi is *M* de **Middelpunkt** vun den Krink un *r* is de **Radius**.

De dubbelte Radius is de *Dörmeter* un warrt mit *d* betekent.
Nedderdüütsche Böhn Rene

De **Nedderdüütsche Böhn Rene** is ene Theaterböhn in Rene, de op Plattdüütsch speelt, in Mönsterlänner Platt.

Los güng dat 1885. De Kathoolsche Arbeiderbewegung hett dat Theaterspelen in Gang bröcht. 1895 kreeg de Grupp ok ehre eerste richtige Böhn. Toeerst weer de Preester jümmer de Baas in de Theatergrupp, aver na’n Eersten Weltkrieg weren se denn all Mann Laien. 1935 hebbt de Natschonalsozialisten Sluss maakt mit de Kathoolsche Arbeiderbewegung un ok mit dat Theater weer dat eerstmal vörbi. Aver glieks 1945 güng dat wedder los. Twischen 1945 un 2002 hebbt se alltohoop 78 Stücken opföhrt un dorbi 130.000 Tokiekers hatt.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Theaters

## Weblenken

* Websteed vun de Nedderdüütsche Böhn Rene (hoochdüütsch)
Nedderdüütsche Union

In de **Nedderdüütsche Union** (NU, DP/CDU) harrn sik vör de Landdagswahl in Neddersassen 1951 de CDU, de DP un de FDP tohoopslaten. Tosamenfunnen harrn se sik an’n 28. Februar 1950. De FDP is al an’n 7. Januar 1951 vör de Wahl ut de Union wedder rut. De NU hett denn an’n 6. Mai 1951 bi de Wahl 23,8 % vun de Stimmen kregen un is mit 35 Lüüd in’n Landdag intagen. Dat Regeren hett aver ene Koalitschoon övernahmen, de de SPD ünner Hinnerk Willem Kopp anföhrt hett. De NU seet bet 1955 in de Oppositschoon. Vör de Landdagswahl 1955 sünd CDU un DP denn wedder uteneen gahn.

Kiek ok bi: List vun de Maten vun den Landdag vun Neddersassen in de 2. Wahlperiood
John Hughes (Speelbaas)

**John Hughes** (* 18. Februar 1950 in Lansing, Michigan; † 6. August 2009 in New York City) weer en US-amerikaanschen Speelbaas, Filmproduzent un Dreihbookschriever.

## Leven un Wark
Hughes hett 1968 de *Glenbrook North High School* in Northbrook, Illinois, afslaten. In de 1970er Johren hett he as Schriever för de Tietschrift *National Lampoon* arbeidt. För de Filmindustrie hett he Anfang vun de 1980er Johren to’n eersten mol arbeidt, sien eerstet Wark weer dat Dreihbook to de Filmkummedie *Class Reunion* ut dat Johr 1982.

He schreev de Dreihböker för de Kummedien mit Chevy Chase un Beverly D'Angelo: *Vacation* (1983), *European Vacation* (1985) un *Christmas Vacation* (1989). Bi den letzten dorvun weer he ok Filmproduzent. He hett veele Filmen maakt, as Produzent, Dreihbookschriever aver ok as Speelbaas – faken ok in mehrere Funkschonen tohopen, as bi *Ferris Bueller's Day Off* (1986), *Planes, Trains & Automobiles* (1987) oder *Home Alone* (1990). Bit vundaag hett he meist 40 Dreihböker schreven, mehr as twintig Filmen produzeert un bi knapp teihn Filmen is he Speelbaas wesen. In eenige Filmen harr he ok lütte Cameo-Rullen, as in *Ferris Bueller's Day Off* oder *The Breakfast Club* (1985).

John Hughes leev toletzt in Williams Bay, Wisconsin. Sien Söhn, de ok *John Hughes* heet, arbeidt as Musiker.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
John Hughes is 1991 bi de US-amerikaanschen *[[ShoWest Convention]]* mit den *[[ShoWest Award]]* för den *Besten Produzenten vun’t Johr* uttekent worrn.

## Weblenken
Newton (Eenheit)

Dat **Newton** is en afleddt SI-Einheit vun de physikaalsch Grött Kraft. Nöömt is de Eenheit na den britschen Weetenschoppler Sir Isaac Newton, de sik to Leevtieten veel mit Kräft, sünners mit de Gravitatschoon, befaat hett. He weer dat, den mol en Appel op’n Kopp fallen is, un he sik denn fröög, worüm egentlich allns jümmer na ünnen op de Eer fallt.

## Definitschoon
\mathrm{1\, N = 1\, \frac{kg\cdot m}{s^2}}

Dormit is een Newton defineert as de Kraft, de een opwennen mutt, üm en rohend Körper mit de Masse 1&nbsp;kg in een Sekunn op de Snelligkeit 1&nbsp;m/s to bringen. De physikaalsch Formel dorto is:

F = m \cdot a

wobi *F* för de Kraft steiht, *m* för de Masse un *a* ganz allgemeen för de Versnellen steiht. Wenn vun de Gravitatschoonskraft snackt warrt, steiht tomeist *g* an de Steed vun dat a, wat denn för de Swoorversnellen schreven warrt. Op de Eer gellt för g en Dörsnitt vun 9,80665 m/s², man de Grött is afhangig vun den Standoort. Ruuchweg kann man seggen, dat 1 N ungefäähr de Gewichtskraft vun en Körper mit de Masse 102 g op Seehööch is.

Dat Eenheitenteken kann mit de Vörsülven för Maateinheiten (Präfixen) kombineert warrn.

## Ümreken vun Krafteenheiten
Richard-Ohnsorg-Pries

De **Richard-Ohnsorg-Pries** weer en Pries för Rezitatschoon un Schauspeel in de plattdüütsche Spraak. Den Pries hett de Alfred-Toepfer-Stiftung siet 1963 vergeven. Tolest 1983, denn hebbt se den Pries mit den Fritz-Reuter-Pries tohoopdaan.

## Winners

* 1963: Hans Mahler
* 1966: Hans Fleischer
* 1969: Walter Arthur Kreye
* 1973: Ernst Waldau
* 1976: Erwin Herzig
* 1979: Erika Rumsfeld
* 1981: Heinz Busch
* 1983: Heidi Kabel
Celaeno

**Celaeno** is de Egennaam vun de Steern 16 ut dat Steernbild Bull, den man in de Plejaden finnen kann. Celaeno hett een schienbaren Helligkeit vun +5,46 mag un höört de Spektralklass B7IV an. De Steern is 334 Lichtjohren vun de Eer weg.

Celaeno kann, so as all Steerns vun de Plejaden, af un an vun de Maand bedeckt wurrn.
Richard-Ohnsorg-Pries (Wandsbek)

Bit 1962 is de **Richard-Ohnsorg-Pries** (Wandsbek) woll vun de Stadt Wandsbek ut vergeben wurrn.

## Winners (Unvullstännig)

* 1938: Bruno Peyn för *De Dröschmaschin* un Friedrich Kreklow för *Blank Hans*

## Footnoten