open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Georg von der Vring

**Georg von der Vring** (* 30. Dezember 1889 in Braak, † 1. März 1968 in München) weer en Schoolmester, Dichter un Maler.

He weer de Söhn von enen Seemann in Braak (Brake). He besoch von 1904 bit 1910 dat Lehrerseminar in Ollnborg. Al in disse Tiet schreef he Gedichten för ene Zeitung. Na siene Seminarutbildung weer he twee Jahr as Schoolmester in Horumersiel. Von 1912 bis 1914 studeerde he wieter an de Kunstschool in Berlin. Dar keem 1913 sien eerste Gedichtband mit dartig lyrische Gedichten herut.

In’n Eersten Weltkrieg weer Vring Kumpenieföhrer un keem verwunnst in amerikaansche Gefangenschup. Von 1919 bit 1928 weer he Tekenlehrer in Jever. In de Tiet geef he den Gedichtband „Südergast“ herut. In Jever entstund ok de Roman „Soldat Suhren“. An den Titel is al to sehn, dat he darin veel von sik sülfst schreef. Siene Moder weer ene geboorne Suhren (Albertine Suhren). Sien Fründ weer de Verleger Peter Suhrkamp. To sien Tiet in Jever weer en vun sien Schölers Hein Bredendiek. 

„Soldat Suhren“ is woll de eerste Antikriegsromaan, denn he keem noch herut vör Remarques „Im Westen nichts Neues“. 1928 geef von der Vring de Tekenlehrerstäe an dat Jeversche Gymnasium up, denn sien Romaan weer so goot ankamen, dat he sik dat leisten kunn, as freen Schriever wieter to maken.

Neven siene Schrieveree maalde he tachentig Öölbiller, dreehunnert Aquarelle un an de dusend Teeknungen. 1930 toog he na Stuttgart un 1947 na München. Mit de Nazis harr he nix gemeen. Dat harr he all in Jever unner Bewies stellt un dat weer woll ok de Grund wesen, dat he dar nich so recht ankamen weer.  

In sien Romaan „Die Wege tausendundeins“ keek he noch eenmaal up siene Jöögd in Ollnborg un Berlin torüch. Midde de sesstiger Jahren woor he swaar krank. Em drauhde blind to weern. In sienen Verdreet nehm he sik an’n 1. März 1968 dat Leven.
Amoebozoa

De **Amoebozoa** sünd en Stamm vun Protozoa. De meesten Orten sünd Eenzeller, to'n Bispeel de Oort *Amoeba proteus*. Amoebozoa höörn to dat Riek vun de Protisten.

De meesten Amoebozoa hebbt Mitochondrien.

## Literatur

* Cavalier-Smith, T. & Chao, E. E. (1996). Molecular phylogeny of the free-living archezoan Trepomonas agilis and the nature of the first eukaryote. Journal of Molecular Evolution 43: 551-562.
* Cavalier-Smith, T. (1998). A revised six-kingdom system of life. Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society 73: 203-266.
* Baldauf, S. L. et al. (2000). A kingdom-level phylogeny of eukaryotes based on combined protein data. Science 290: 972-977.
* José F. Fahrni et al. (2003). Phylogeny of Lobose Amoebae Based on Actin and Small-Subunit Ribosomal RNA Genes. Molecular Biology and Evolution 20(11): 1881-1886.
Euglenozoa

De **Euglenozoa** sünd en groten Stamm vun Flagellata, wat Protozoa sünd. De Euglenozoa höört to dat Riek vun de Protisten, wat kene Deeren sünd. De meesten sünd 15-40 µm groot.

Alle hebbt Mitochondrien. Dat Moken vun wiedere Generatioonen is dor Zelldelen.
De Klassen sünd:

Euglenoidea
Kinetoplastea
Diplonemea
Postgaardea
Mekelnborg-Vörpommersch Platt

**Mekelnborg-Vörpommersch Platt** is een vun de gröttste plattdüütsche Dialekten. Dat warrt vör allem in Mekelnborg-Vörpommern reed. 't hürt bi dat Ostnedderdütsche.

De Delen sünd:

* Mekelbörger Platt (Mekelnborg-Vörpommern: Swerin-Rostock-Wismer-Güstrow)
* Westpommersch (Mekelnborg-Vörpommern: Stralsund-Griepswohld-Anklam)
* Strelitzisch (Mekelnborg-Vörpommern: Nieg Strelitz-Niegenbramborg)

Fritz Reuter schreev op Mekelnborg-Vörpommersch Platt. Op de Insel Hiddensee gifft dat dat Hiddenseeer Platt wobie nocheis unnerdeilt in Niegendörper, Vitter un dat Griebensche.
De Plattfööt singen un snacken in Meckelbörger Platt.
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** (* 15. April 1452 in Anchiano bi Vinci; † 2. Mai 1519 op’t Slott Clos Lucé, Amboise) weer en italienschen Maler, Bildhauer, Architekt, Musiker, Mechaniker, Ingenieur un Naturphilosoph. Welke vun de Rebeden vun sien Arbeid weern Mechanik un Hydraulik. Vele weltberöhmte Biller, to’n Bispeel *Mona Lisa* sünd vun Leonardo da Vinci. 

Da Vinci weer de eerste Minsch, de de theoreetschen Grundlagen vun de Roboters, vun de Heevschruvers, vun’t U-Boot un vun de Panzers harr. De Vader vun Leonardo weer Afkaat. Niccolò Machiavelli, Cesare Borgia un annere bekannte Lü weern siene Frünnen. Mit Michelangelo verstund he sik nich so goot. Leonardo weer Vegetarier un schreev in Spegelschrift. He leev in Florenz, Rom, Mailand un annere Städer.

## Weblenken
Willehad

**Willehad**, an un for sik *Vilhaed*, (* üm 740 in Northumbrien; † 8. November 789 in Blexen) weer af 770 as Missionar bi de Fresen un Sassen aktiv un weer de eerste Bischop vun Bremen.

De Rüstringer woorn to’n eerstem Maal in de Tiet von Karl den Groten (748 bet 814) mit dat Christendom bekannt. De König schick den Preester Willehad in dat Sassenland, dat he versöken schull, de Lüüd dar de nee'e Lehr bitobringen. Willehad weer in England boorn un kunn sik in siene Moderspraak mit de Sassen in Wigmodien un de Fresen in Rüstringen verstännigen, denn 449 weern vele Sassen, Angeln un Fresen henöver seilt na England, un siet de Tiet harr sik de Spraak hier un dar nich veel verännert.

De nee'e Lehr keem mit Gedanken darher, de för de Rüstringers frömd weern, de se nich begriepen kunnen un von de se ok nix weten wullen. Den Gloven to wesseln, dat weer na ehren Dünken en Verbreken. Se strüven sik lange Tiet, aver Willehad fund liekers en paar Anhangers. As aver de Naricht na Rüstringen keem, dat de Sassen unner dat Leit von Wittekind enen Upstand gegen den Frankenkönig Karl unnernahmen harrn, kunn Willehad in Rüstringen nix mehr maken. Bi Varel woor de Missionar Benjamin dootslaan, un Willehad weer dat woll jüst so gahn, wenn he nich mit en Schipp von Blexen ut na England flücht weer.

Karl de Grote leet Willehad to sik kamen un stüür em 785 noch eenmaal in dat Sassenland torügg. He woor as de eerste Bischop von Bremen weiht un kreeg den sassischen Go Wigmodien (twüschen Elv- un Wersermünne) un de freeschen Goe Rüstringen, Östringen un Wanga as Bischopsprengel. In Bremen wieh he den St. Petrus-Doom, enen eenfachen Holtbo, in. Up ene von siene Reisen dör Rüstringen woor he krank un bleev in Blexen doot. In sienen Doom in Bremen woor he begraven. 

Dat Heidendom hullt sik neven dat Christendoom noch binah tweehunnert Jahr. Eerst unner den Bischop Unwan (1013 bet 1029) weer’t ganz överwunnen.

## Rezeption

Üm un bi dat Johr 850 is wohrschienlich in dat Klooster Echternach de Vita Willehadi schreven worrn, wat en Biografie von Willehad sien Leven is.

In dat Rebeed von dat ole Bisdom Bremen gifft dat noch en Reeg Karken, de na Willehad jemehr Naam kregen hebbt (Wilhadi-Kark). Buten dat ole Bisdom weer Willehad as Hilligen nich groot von Belang.

## Kiek ok bi
* List vun de Bischöp un Arzbischöp vun Bremen
* Geschicht vun Bremen
Apple

**Apple** is 1976 vun Steve Jobs un Steve Wozniak (Ökelnaam „Woz“) in de Garasch vun Jobs sien Öllern grünnt wurrn. För dat Startkapitaal harrn se Jobs sien VW-Bulli un Wozniak sien Hewlett-Packard Taschenreekner verköfft.

Steven Paul Jobs un Stephen Wozniak klabastern den eersten Reekner in de Slaapstuuv vun Job sien Öllern in Los Altos ut un maken dor 1976 den Apple I, de för 666 US-Dollar verköfft wurrn is. 1980 is *Apple Computer* in en Aktiensellschop ümwannelt wurrn un de fröhere Partnerschop mit de beiden Firmengrünner un Ron Wayne güng toenn. 

Nadem Apple I nich so goot ankamen weer, keem de Spood mit den Apple II, den se mit dat Geld vun den Verkoop vun den Apple I produzeert harrn. Düsse Reekner is bet 1985 knapp twee Millionen maal verköfft wurrn.

## De Macintosh
In't Johr 1984 hett Apple den Macintosh, (Afkörtt: Mac) präsenteert. De Mac weer de eerste bruukbare Reekner mit een Muus un een graafsche Böversiet. De Mac hett en Paket vun brukbaren Programmen: Mac Write, en Schriefprogramm; Mac Paint, en Programm to'n Malen un Verännern vun Biller, de Taschenreekner un vele annere. Annere Anbeders hebbt för de Mac Programmen maakt, de bet hüüt verköfft warrt, to'n Bispill Word un Excel vun Microsoft.
Serbien

**Serbien** (Србија) is ene Republiek, wat in’n Süüdoosten vun Europa op’n Balkan liggt. Navers sünd Ungarn, Rumänien, Bulgarien, Noordmakedonien, Albanien, Montenegro, Bosnien-Herzegowina un Kroatien. De Hööftstadt is Belgrad.

## Spraken

Amtsspraak is Serbsch.

## Geografie

De Noorden höört to dat pannonische Deepland, in’e Merr gifft dat Middelgebirgen, de twischen de Dinarischen Bargen un de Balkan-Bargen liggt. Ganz in’n Süden draapt sik disse beiden Barggruppen denn.

Dör’n Noorden löppt ok de Donau, in de bi Belgrad de Save rinfleet.

## Staat

De Verfaat is demokraatsch. Serbien un Montenegro harrn sik in en Staatenverbund tosamensloten: Serbien un Montenegro. Dat weer de ne’e Naam för dat ole Jugoslawien. Dat geev denn Bestrevungen, de de Uplösung vun’n Staatenverbund Serbien un Montenegro wullen. In’n Mai 2006 hebbt de Inwahners vun Montenegro för’n egen Staat afstimmt un sik an’n 3. Juni 2006 vun Serbien trennt.

De Landsdeel Kosovo steiht siet 1999 ünner Verwalten vun de Vereenten Natschonen.
Sranantongo

**Sranantongo** is ene Kreolspraak in de Karibik, de to de Westgermaansche Spraken höört. Se is ene vun de wichtigste Spraken in Surinam. Dat is en Mischmasch vun Ingelsch, Nederlannsch un anner Spraken. Dat gifft ok de ingelsche Naam Sranan för disse Spraak. Dat blots 100 000 Minsche dat as Moderspraak hett, heet nich, dat dat nich ene Spraak is, wat de meeste Lü in Surinam küürt.
Gaiseke

**Gaiseke** () is ene Stadt in de Sauster Börde in Noordrhien-Westfalen.

## Delen vun de Stadt
* Gaiseke
* Stürmede
* Ährnkhusen
* Langeneicke
* Münkesen
* Eringerfeld
* Bönninghausen
* Ermsinghausen

## Politik
### Stadtraat
*CDU 19 Raatslüüd
*SPD 10 Raatslüüd
*FDP 5 Raatslüüd
*FW: 4 Raatslüüd
Oostpommersch Platt

**Oostpommersch** weer lang en Dialekt in Pommern ossen vun Stettin un Rebeden in de Noberschap.
In't Rebeet vun't Polen vun uns Tied warrn lang ostnederdüütsche Dialekten snackt, en dovun is Oostpommersch. Oostpommersch warrt ook in Brasilien snackt, düsse Varietät heet Pomerano.

De Deelen vun't Ostpommersch sünd:
# Westhinterpommersch
# Osthinterpommersch
# Bublitzisch
# Pommerellisch
Rotwelsch

**Rotwelsch** is en Begreep för de Spraak vun de Monarchen, Prachers, Ganoven un anner Lüüd, de över’t Land tagen sünd. De Spraak harr wat vun en Geheemspraak, de för Lüüd, de nich inwieht weren, man kuum to verstahn weer. De Grundbestand an Wöör keem ut dat Hoochdüütsche. Vör allen ut dat Jiddische un ut de Spraak vun de Taters hett de Spraak aver veel Wöör övernahmen. En Reeg Wöör sünd ut dat Rotwelsche aver ok wedder in de hoochdüütsche Ümgangsspraak övergahn (un deelwies ok in’t Plattdüütsche).
Nedderfranksche Spraken

**Nedderfranksche Spraken** sünd ene nedderdüütsche Spraakgrupp in de Nedderlannen, Belgien, Süüdafrika, Surinam, Namibia, Frankriek un Düütschland. To't Nedderfranksch höört de Nedderlannsche Spraak un dat Afrikaans. Beide Spraken vun düsse Spraakgrupp hefft noch verscheden Dialekten.

## Indeelung

* Noordnedderfranksch (: , )
* Süüdnedderfranksch ()
** Limborgsch (; in de nederlanse un belgische Provinse Limborg)

* Nedderrhiensch (; Nedderfranksch in Noordrhien-Westfalen)

## Weblenks

* LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte: ''Dialekte im Rheinland''
Granaat

**Granaat** (Latiensch *Crangon crangon*) is ene Kreeftoort von 3 bit 5 cm Läng, de ünner annern in de Noordsee leevt. De Granaat warrt ok woll *Krabb* (för de Biologen is dat aver wat anneret) oder *Knoot* oder *Purr* nöömt. 

Fröher woor Granaat mit trechterförmige Granaatkörf fungen, de in de Prielen upstellt woorn. De hüdigen Granaatfischers föhrt mit Kutters henut un smiet dar, wor dat Water nich to deep is, ehre Sleppnetten ut, denn de Granaat leevt dicht över den sandigen Bodden. De Fang ward an Boord sorteert un kaakt. Na't Kaken seht de lüttjen Deerter nich mehr grau man root ut.

Wenn de Fischers in ehre Havens trüggkaamt, staht an de Kais al de Afnähmers. Se kööpt sik en paar Liters von de smacklichen Meerfrücht un freut sik al up dat geneetliche Vertehren. Aver bit darhen is't noch wiet. De Granaat hett ene harde Schaal,de mit veel Feingeföhl in de Fingers afpuult weern mutt. De gröttste Deel von den Fang geiht an de Genossenschup. In besunnere Bedrieven ward de Granaat von flinke Froonslüüd in Akkordarbeid utpuult. De „Gammel“, dat is dat, wat överblifft, ward to Höhnerfoor verarbeidt. Ümmer wedder hebbt Klüterers versocht, ene Granaatpuulmaschien to boen, aver bitlang is noch nix darbi rutkamen, wat bruukbaar weer.

## Kiek ok bi
*
Mandarin

**Mandarin** (Mandarin 北方话 *Běifānghuà*: nördelke Dialekten) is de europääsche Naam vun de offizielle Spraak in de Volksrepubliek China un Taiwan. Dat is ok ene vun de veer Amtsspraken in Singapur. Mandarin is ene vun de chinesschen Spraken vun de sino-tibeetschen Spraken. De schreven Spraak is as ok bi anner Spraken de chinessche Schrift, to’n Bispeel dat Yüeh, dat in Kanton, Hongkong un anner wichtige Öört spraken warrt. 

Mandarin warrt vun över 880 Millionen Minschen spraken un is so de gröttste Moderspraak vun de Welt. Vandage is dat de Spraak vun 75 % vun de Inwahners vun China.

Dat gifft ok annere chinessche Spraken, wat nich blots Dialekten sünd, ok wenn welke Lüüd dat so seggen.
De meesten Lü in China verstahn Mandarin. Dat gifft veer Töön in’t Mandarin.

De anner chinesschen Spraken sünd:

* Xiang
* Hakka
* Min (Taiwan un anner Rebeden)
* Yüeh (Kantoneesch)
* Wu
* Gan
Spaansche Spraak

**Spaansch**, ook **Kastilsch** (op Spaansch: castellano, español) is de gröttste vun de romaanschen Spraken un dat is de drütt- oder veertgröttste Spraak up de Eer. 352 Mio Minschen hebbt Spaansch as Moderspraak un 417 Mio spreekt dat as Tweetspraak (Tallen vun 1999). De Mehrtall vun jem leevt in Latienamerika, uter in Brasilien, wo Portugeesch Landsspraak is.

Up dat ibeersche Halfeiland höört Portugal un dat Baskenland in’n Noorn nicht to dat spaansche Spraakrebeet. Meist warrt ok dat Katalaansch in’n Oosten as sülfstännige Spraak ankeken, wiel dat mehr na de Okzitaansche Spraak slechten deit.

De spaansche Spraak hett sik in de röömsche Besettertiet, de 600 Jahr duurt hett, ut dat Vulgärlatiensch rutbillt. Dat Latiensch veränner sik hier na un na, överduur aver liekers den Vandalenstorm un de Westgotenherrschap, vun de blots ganz wenige Sporen in den spaanschen Woortschatt trückbleven sünd.

Vun de Arabertiet, de darna keem, tüügt so um de 4000 Wöör, de to’n groten Deel an den araabschen Artikel  to kennen sünd () De romaansche Charakter vun dat Spaansch bleev trutz disse Fremdherrschappen bestahn. König Alfons X. leet 1253 anorrn, dat de Dialekt vun Toledo, dat Kastilsche, as de spaansche Spraak för dat Riek gellen schull.

För de Düütschen, de Spaansch leert, sünd de Problemen nich grötter as bi Italieensch oder Franzöösch. Afgesehn vun w, ö, ü un de ganz roren k un x bedeent sik dat Spaansche mit dat latiensche Alphabet so as wi. Doch de Luutqualität vun wecke Teken is en beten anners. So klingt b un v meist gliek. Vör a,o un u warrt c as k spraken, g is temlich week un flüchtig, vör e un i klingt c so as dat stimmlose engelsche th, g un j so as dat düütsche ch in ach, un dat ch klingt as tsch, ll as lj, un dat ñ (mit de Tilde) as nj. Dat h is jümmers stumm (hija  klingt as icha). De Betonen liggt bi Wöör mit n oder s an'n Enn up de vörlesde Sülv, sünst up de lesde. Wenn dat maal nich so is, denn warrt dat dör en Akzent düütlich maakt
(álgebra, alcázar). Dat Bögen vun de Substantive un Adjektive is eenfach, wiel dat grammatische Geslecht an de Woortennen to kennen is.

## Nee to Spaansch in Kalifornien
1998 weern in den noordamerikaanschen Staat Kalifornien 61 % vun de Wählers darför, de tweespraaksche Utbildung an de Scholen uptogeven. Wenn de Andrag nu gellen deit, mööt all Schölers in Kalifornien ehre Arbeiden blot noch up Engelsch afsluten.

In'n Südwesten vun de USA sprook man mehr Spaansch as Engelsch. 1848 övernehmen de USA in den Verdrag vun Guadalupe Hidalgo de Plicht, dat in de ehrmaalschen mexikaanschen Staaten wieterhen de Unnerricht an de Scholen up Spaansch afhooln wurr. Disse Staaten weern Nee-Mexiko, Kalifornien, Arizona, Nevada, Utah, Colorado un Texas. 

## Weblenke

* Real Academia Española, 2014
* Portal del hispanismo. Instituto Cervantes y Ministerio de Educación, Cultura y Deporte.
* Wikilengua del español. Fundéu BBVA
* Fundación Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes
* Karten to spaansche Phonologie
Wimperndeerken

**Ciliophora** sünd en Stamm vun't Riek vun de Protisten. Dat sünd keene Deeren oder Planten. De Krauft toom Plautz to kümmen ward mit Wimpern (Cilien) insett, de in Reeg steihn. Enige Ciliophora sünd Ciliaten. De Butenregion vun de Zell vun de Ciliaten is en Cortex. Ciliaten läwt vun Bakterien.
Bi de Ciliophora gifft dat sexuelle un asexuelle Gernertioonsfölg.
Ciliophora gifft dat in't Meer un anner Rebeden. De Ciliophora sünd en vun de Belangriekste Stämm vun 
Protisten.
Strahlendeerken

----
**Radiolaria** sünd en Stamm vun Protisten. Protisten sünd keene Deeren oder Planten, män en eegen Riek. De Radiolaria hebbt charakteristisch Skeletten, wat bi enige oder all ut Strontiumsulfaat sünd. In bannig deipe Delen vun de Pazifik gifft dat Sedimenten vun Skeletten vun Radiolaria ut't Mesozoikum. In Kalkbarg sünd Radiolaria Deel vun Radiolarit, wat Steene sünd.
Sanskrit

**Sanskrit** ( संस्कृत, IAST: *saṃskṛta; saṃ-„* tosamen“ un -*ḳrta* „maakt“, dat Partizip Perfekt vun *kṛ* „maken“, also „tosamenföögt“) is de klassische indische Kulturspraak un Sakraalspraak un warrt in Indien siet ca. 1500 v. Chr. snackt. Se warrt mit de Devanagarischrift schreven. 

Sanskrit höört to den indischen Tweeg vun de indoeuropääsche Spraakfamilie un hett so densülvigen Utgangspunkt as de modernen europääschen Spraken un as ok Latien und Greeksch. Dat disse Spraken verwandt sünd, kann een t.B. an den Wöör för Vader un Moder wiesen: 
*matṛ* un *pitṛ* op Sanskrit, *mater* und *pater* op Latien und Oolgreeksch (μητηρ un πατηρ). Ok de Grundstruktuur vun de Grammatik is liek, as t.B.: 3 Geslechten, Tall un Funktschoon vun de Kasus (Fäll), Tietsysteem. Dat Opdecken, dat Latien, Greeksch un Sanskrit so liek sünd, weer wichtig för dat Opkamen vun de Spraakwetenschop (kiek ok bi Ferdinand de Saussure). 

För Indien is Sanskrit dat, wat Latien för Europa is. Dat weer al in de Antike en wichtige Kultuurspraak. Obschoonst vele buddhistische Texten op Sanskrit schreven sünn, warrt över Buddha vertellt, dat he sülben lever Pali (de Spraak vun de eenfachen Lüüd) snackt harr.

As dat in dat Johr 1981 tellt weer, geev dat noch ca. 6000 Lüüd, de Sanskrit as Moderspraak snacken. Und in't Johr 1961 hebbt ca. 190.000 Lüüd vertellt, dat se dat as Tweetspraak snacken kunnen. 

Dat Düütsche hett 'n poor Wöör ut Sanskrit importeert: 
Arier, Aschram, Dschungel, Ingwer, Kajal, Mandala, Moschus, Nirwana un Yoga.

## Externe Links

* Wikipedia op Sanskrit Dor is man bloots nix to sehn, wenn dien Nettkieker de indischen Tekensetten nich wiesen kann.
Haptophyta

De **Haptophyta** sünd en Algenstamm. De Chloroplasten sünd ähnelk farvlich as de Heterokonten.

De Haptophyta sünd Protisten. Dat is en egene Riek un kene Deeren oder Planten. De Zellen hebbt meest en beten unglike Flagella.
Apicomplexa

De **Apicomplexa** sünd ene groote Grupp vun Protozoa, wat teö't Riek vun de Protisten höörn. Dat sünd keene Deeren oder Planten. Dat Toxoplasma gondii höört to de Apicomplexa.
Malaria is ok vun de Apicomplexa.
Dat meeste vun de Parasiten, de lang Sporozoa nöömt warrn, ward vandage unner de Apicomplexa rekent.
Elsässerdüütsch

**Elsässerdüütsch** (Up Elsässisch **Elsässerditsch**) is en hoochdüütsche, alemannsche Dialekt in Frankriek. Dat warr inst to de Nedderalemannschen Dialekten tällt. René Schickele, Jean Egen un André Weckmann sünd Bispeelen vun Schriewerslüüd, de op Elsässerdüütsch un Franzöösch wat schreven hebbt. Nich in't ganze Elsass ward Elsässerdüütsch snackt. De wichtigsten Städer in't Elsass, Straßborg (Strasbourg), Mülhausen (Mulhouse) un Kolmar (Colmar) heet op Elsässerdüütsch Schdroosburi, Milhüse un Colmar.
* Kiek ok bi: Spraken in Frankriek
Lothringer Platt

**Lothringer Platt** is en hoochdüütsch Dialekt in de westmedeldüütsch Deel vun de westgermaansche Spraken in de franzeusche Bezirk Moselle in Lothringen.

Dat Lothringer Platt hett en trüchgahnd Rang. Vandage ward hie nich so veel Lothringer Platt mier küert. De anner Dialekten vun't Westmedeldüütsch sünd Ripuarisch, Moselfranksch, Hessisch, Südfränkisch, un Pfälzisch. De gröttste germaansche Dialekt in Frankriek is dat Elsässerditsch.
*Steed ten Thema: https://web.archive.org/web/20061201123603/http://plattweb.free.fr/
Gereformeerde Kerke

----
De **Gereformeerde Kerke** sünd ene strikte reformeerte Kark in Süüdafrika. De Kark heet dor ok *Doppers*. Se ia 1859 gründt wurrn in Rustenburg.
Lang vör de twee anner grote reformeerte Karken in Süüd-Afrika hett sik de Kark vun de Apartheid distanzeert.

Ähnelke Karken sünd de Christelijke Gereformeerde Kerken in de Nedderlannen, de Christian Reformed Church in Amerika un de Free Church of Scotland in’t Vereenigte Königriek.

## Weblenken

* Websteed vun de Kark (afrikaansch)
Nedderrhiensch

**Nedderrhiensch** oder **Nedderrhiensch Platt** is een Sammelbegreep för de nedderfranksch Dialekten an’n Nedderrhien. De Begreep betekent de Dialekten up de düütsche Sied, slütt man de nedderfrankschen Spraakvarietäten in Belgien un den Nedderlannen uut.

In de düütsche Dialektologie is dat uneens, of dat Nedderrhiensch as nedderdüütsch Spraakvarietät mit to dat dat Nedderdüütsch, also dat Plattdüütsch, tellt oder in de düütsche Dialektlandschop een egen nedderfranksche Grupp mit Hoogdüütsch statts Nedderlandsch as Dackspraak is.

De nedderfrankschen Dialekten in’n Nedderlannen, Belgien un langs den düütschen Nedderrhien warrt up de ole franksche Spraak vun’n Salfranken torüggföhrt. De süüdnedderfranksche Spraakruum twischen de Uerdinger Linie un de Benrather Linie is een Övergang twischen Nedderfranksch un Ripuarisch.

Den Woordschatt vun dat nedderrhiensch Platt is in dat *[[Rheinische Wörterbuch]]* to finnen. De moderne Regiolekt, dat *nedderrhiensch Düütsch* oder *Nedderhien-Düütsch*, verdrängt so as ook annerwegens dat nedderrhiensch Platt.

## Literatuur

* Georg Cornelissen: *Kleine niederrheinische Sprachgeschichte (1300–1900). Eine regionale Sprachgeschichte für das deutsch-niederländische Grenzgebiet zwischen Arnheim und Krefeld. Met een Nederlandstalige inleiding.* Stichting Historie Peel-Maas-Niersgebied, Geldern/Venray 2003, ISBN 90-807292-2-1.
* Paul Eßer: *Jenseits der Kopfweiden. Sprache und Literatur am Niederrhein.* Grupello Verlag, Düsseldörp 2002, ISBN 3-933749-83-2.
* Kurt-Wilhelm Graf Laufs: *Niederfränkisch-Niederrheinische Grammatik – für das Land an Rhein und Maas.* Niederrheinisches Institut, Mönchengladbach 1995, ISBN 3-9804360-1-2.

## Weblenken

* Cleefs-Mundart des unteren Niederrheins (hoogdüütsch)
* Sprachkarten des Landschaftsverbandes Rheinland (hoogdüütsch)
* Mölmsch – Mundart in Mülheim an der Ruhr (hoogdüütsch)
* Mundart in Krefeld (hoogdüütsch)
Bergisch

Keen Stil un keene Born.

**Bergisch** is en Gruppe vun Dialekten. Bergisch ward in de ehemaalsche bergisch Hööftstadt Düsseldörp, de Kreis Mettmann,  Solingen, Remsched un anner Öörd in Noordrhien-Westfalen sproken. Dat Bergische harr traditioonell ene Grenz to't Hoochdüütsche in't Rebeet vun de Stadt Düsseldörp vun uns Tied, to't Kleverländische bi Duisborg un ten Plattdüütsch in't Wupperdaal vun uns Tiet.
Lünsche

**Lünsche** () is de Kreisstadt vun’n Märkischen Kreis in’t Suerland in Noordrhien-Westfalen. Lünsche hett circa 73.000 Inwahners un liggt an de A 45, de *Suerlandlinie* twischen Plettmert un Hagen. 
Lünsche is in’t 13. Johrhunnert Stadt wurrn. Dat kann angahn, dat Graaf Engelbert I. vun de Mark dor achter steken dö. Bet 1968 weer dat ene kreisfree Stadt, man denn is dat en Deel vun’n niegen Kreis Lünsche wurrn. Dor is unner annern de vörmolige Kreis Altenoa tokamen. 1975 is de Kreis Lünsche denn upgahn in den neen Märkischen Kreis. 
In Lünsche geev dat de ole Reidemeesterfamilge Kuithan. Ok geev dat  hier Börgermeester un en Rektor mit de Naam Kuithan. Delen vun de eersten Zeppelinen sünd hier buut wurrn.

## Weblenken
Mennen

**Mennen** is en Stadt mit 53.000 Inwahners in’n Märkischen Kreis in’t Suerland in Düütschland. Se hett en Grenz to’n Ruhrrebeetskreis Unna un to’n Hoochsuerlandkreis. Mennen liggt an de Ruhr un hett en Fläck vun 86,08 km². Siet 2020 is Roland Schröder Börgermeester vun de Stadt. Grünnt weer de Oort in de Tied vun’t Hartogdom Sassen. Lange Tied leeg Mennen in dat Rebeet vun den Arzbischop vun Köln.

De Bezirken vun Mennen sünd:
# Halingen
# Bösperde
# Bösperde-Holzen
# Schwitten
# Brockhausen/Barge/Werringsen 
# Oesbern
# Menden-Mitte
# Menden-Nord
# Landwehr
# Am Papenbusch
# Platte Heide
# Liethen
# Rauherfeld
# Lahrfeld
# Obsthof/Horlecke/Oesewiesen 
# Heimkerweg
# Ostsümmern 
# Lendringsen-Mitte (Lendringsen)
# Hüingsen
# Berkenhofskamp
# Lürbke
# Oberrödinghausen
# Asbeck
# Böingsen

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
Wienbrügge

**Wienbrügge** wäer ene lang egenstännige Stad an de Iämse, in Ostwestfalen in Noordrhien-Westfalen, de 1970 mit de Stad Reie un de Gemeenten Batenhorst, Lintel, Nordreie-Iäms un Sünne Vit to de nie Stad Reie-Wienbrügge  tosammenslait wüör. Reie-Wienbrügge häw vandage ne wat 45 000 Inwueners.

## Historie

In Wienbrügge staon de iärste Kiärk (üm 785) in de Giegend van de büerwere Iämse, van dao is dat Land tüsken Gütsel, Viärl, Rittbiärg un Hiärsebrock missioneert wueden. De Bischup van Ossenbrügge kreeg al 952 de Markt-, Münt- un Tolrächte för sinen Kiärkort Wienbrügge, de sick to eene Stadt wickelde. De Stad höerde met siene Buerschoppen in de Ümgiegend (Amt Reckenberg) as en Exklave to’t Haugstift Ossenbrügge, ümgieven van de Häerschop Reie in’n Norden und de Graofschop Rittbiärg in’n Süden. 1807 kam de Stad an’t Küeningriek Westfaolen un wiägen de Wiener Kongress 1815 iärst trüg to Hannover un 1816 nao Prüssen.

Siet 1816 wüör de Stad Seet van'n Kries Wienbrügge, bleew aower auk nao sien End van 1973 bet 1997 Seet van de Kriesvöwollung vun'n nien Kries Güetsel.
Lech Wałęsa

**Lech Wałęsa** ['lɛx va'ʋɛ̃sa] (* 29. September 1943 in Popowo bi Włocławek, denn Leslau) weer de Mann ganz baben vun de Gewarkschap Solidarność un Staatspräsident vun Polen.

Lech Wałęsa, mit de Ökelnaam Leszek (Voß), weer vun 1967 Elektriker op de Lenin-Werft in Danzig (poolnsch: Gdańsk). In de August 1980 weer hie de böverste Mann vun ene Streikbewegung, ut de de Gewerkschap Solidarność warr.

Dat Kriegsrecht kehm 1981. Vun 1981 bet 1982 weer he in't Gefängnis. 1983 kreeg he de Nobelpries för de Freede.

Vun 1990 bet 1995 weer he Präsident vun Polen, noh Wojciech Jaruzelski. Bi de Präsidentenwahl 1995 gewunn obers de ex-Kommunist Aleksander Kwaśniewski. 1997 weer he een vun de Grünners vun de Akcja Wyborcza Solidarność (Wahlaktioon Solidaritäät). Sien Partei heet NSZZ Solidarność.
Dat gifft bi Danzig de Gdansk Lech Walesa Airport.
Rumäänsche Spraak

Dat **Rumäänsche** is ene Ossromaansche Spraak, de in Rumänien un Moldawien vun de Mehrheid vun de Minschen snackt ward. Obschoonst in Moldawien meest van "Moldavisch" sproken ward, is dat de sülve Spraak. De meeste Lü, de Rumäänsch snackt, snackt Dakorumäänsch. Süden vun't Dakorumäänsch warden op de Balkan ok anner Dialekten vun de rumäänsche Spraak sproken, kiek ok bi Arumuunsch. Allet tosammen gifft dat circa 24 Milioon Minschen mit Rumäänsch as Moderspraak.

## Tekens vun't Rumäänsche

Dat Rumäänsch höört, met dat Italieensche, to de Ostromaansche Spraakgrupp, dat an't End vun de Wöör i un e hett, nich -os un -as. Dat Rumäänsche hett enige Diphthongen.

Dat Rumäänsche is de enige Romaansche Spraak, de noch wat vun de latiensche Nominativ/Akkusativ hett: feminine Wöör hebben in 't Singular ene Förm för de Nominatief/Accusatief en een vör de Genitief/Datief. As dat Italieensche hett dat Rumäänsche drei vun de veer Konjugatioonen van Verbe noch.
In't Vokabular hett dat Rumäänsche slawsche, deelwies Aolkarkenslawsche Wöör, törksche un greeksche Wöör.
Nuurten

**Nuurten** is ene Stadt in dat Bundsland Neddersassen in Düütschland. Se is de Kreisstadt vun den Landkreis Nuurten un hett 29.337 Inwahners (Stand 31. Dezember 2023) op en Rebeet vun 145,67 km².

To de Gemeen höört de Öörd Berwartshusen, Böile, Denkershusen, Edesheim, Hammstie (mit Güntgenburg), Hilleße, Höckeln, Hohnstedt, Hollenstie (mit Gut Wickershausen), Immeziusen, Lagershusen, Holtensen, Schmatjehusen, Stöcken (mit Wetze) un Ssauten.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
Duke Ellington

**Edward Kennedy "Duke" Ellington** (* 29. April 1899 in Washington; † 24. Mai 1974 in New York) weer en vun de inflootrieksten US-amerikaanschen Jazzmusiker. As Pianist weer he en vun de wichtigst Nee'erer vun dat Stride-Piano. As Komponist hett he meest 2000 Kompositschonen (Leeder un Suiten) verfaat, vun de bald Hunnert to Jazzstandards wurrn. As Bandleader droog he to de Utpräägen vun den Swing as Bigband-Stil bi.

## Leven
Sien Vader weer de Overkellner James Edward Ellington. As Ellington in de School weer, kreeg he wegens sien aristokratisch Habitus de Ökelnaam Duke, wat Hartog heet. Wah-Wah un Saxophonen weern in sien Wark belangriek. He mek noh de grote Tied vun de Swing en beten anner Musik. He mek ok Musik för Filmen, ten Bispeel *[[Paris Blues]]* (1961) mit Paul Newman un Sidney Poitier as Jazzmusikers.
Op siene Tournee 1933 keem he noh England, Frankriek un Holland. Billy Strayhorn weer en Fründ för’t Leven vun Duke Ellington. Billy Strayhorn weer en Pianist, Arrangeur un Komponist, de för sien Kunst belangriek weer.

## Ehrungen
1956 wurr he in de Down Beat Jazz Hall of Fame wählt. 1978 wurr he in de International Academy of Jazz Hall of Fame upnommen.

## Beröhmte Warken
* Take The A Train
* C Jam Blues
* Satin Doll
* Rockin' in Rhythm
* Mood Indigo
* Caravan
* Sophisticated Lady

## Literatur
* Duke Ellington *Music is my mistress*, 1973, deutsch *Solitude*, Luchterhand Taschenbuch 1992 (mit ausgewählter Diskographie von Scheffner)
* Studs Terkel: *Giganten des Jazz*. Zweitausendeins, Frankfurt 2005 ISBN 3-86150-723-4
* Mercer Ellington: *Duke Ellington – Eine Biographie*. Albert Müller Verlag, Rüschlikon-Zürich 1980 ISBN 3-275-00748-3
* James Lincoln Collier: *Duke Ellington, Genius des Jazz*. Hannibal, Wien 1989 ISBN 3-85445-045-1
* Darmstädter Beiträge zur Jazzforschung, Band 6: *Duke Ellington und die Folgen*. Wolke, Hofheim 2000 ISBN 3-923997-91-4
* Stanley Dance *Duke Ellington in Person* 1978
* ders. *The World of Ellington* 1981
* John Edward Hasse *Beyond Category – the life and genius of Duke Ellington*, da Capo Press 1995, ISBN 0-306-80614-2
* ders. (Hrsg.) *The Duke Ellington Reader*, Oxford University Press 1995
* Ulrich Kurth: *Duke Ellington*. In: Die Befreiung der Musik, h. von Franz Xaver Ohnesorg; Bergisch Gladbach, G. Lübbe, 1994
* Gunther Schuller *The Swing Era – The Development of Jazz 1930–1945*, 1989
* ders. *Early Jazz: Its Roots and Musical Development.* 1968, Reprint 1986.
* Barry Ulanov *Duke Ellington*, da Capo Press 1995, zuerst London 1947
* Hans Ruland *Duke Ellington*, Oreos Verlag 1983
* Mark Tucker *Duke Ellington – The Early Years*, Urbana/Illinois, University of Illinois Press 1991
* Klaus Stratemann *Duke Ellington – Day by Day and Film by Film*, JazzMedia (Copenhagen), 1992, ISBN 87-88043-34-7

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
Brieney

**Brieney** (hoogedütsch **Essen-Bredeney** geneumt) is en Stadtdeel vun Essen in Noordrhien-Westfalen. Dor hefft se fröher Kohlen in'n Bargbo afboot. Brieney hett fröher to dat Rebeet vun’t Kloster Wadden tohöört. Dat weer en sülvstännigen Staat in’t Hillge Röömsche Riek vun Düütsche Natschoon. Sien gröttsten Deel höört hüdigendags to Stadt Essen.
Brieney hett in de Nörden de Frankenstrate as Grenz to Ruttenscheed, wat ok en Stadtdeel vun Essen is.
Dat heet Frankenstrate, wiels dat inst de Grenz twischen Franken un Sassen weer. Bredeney lä in den frankschen Deel.

In Brieney liggt ok de beröhmte Villa Hügel vun de Familie Krupp. Nich wiet vun de Villa is ok de eenzig Hollpunkt vun de Düütsche Bahn in Bredeney, wat ok noh Hügel nömmt is.
Bredeney liggt an de Ruhr, in den Süden vun Essen. Bredeney is ok de Naam vun’t End vun de Stratenbohn 107, fröher 127, noh Gelsenkiärken.
Neustadt (Hessen)

**Neustadt** is ene lüütsche Stadt in't düütsche Bunnsland Hessen. Se liggt in de Landkreis Marburg-Biedenkopf in de Bezirk Gießen. De Geografische Laag is 	50° 51' n. Br. un 
08° 07' ö. L. .
De Stadt liggt circa 240 - 300 m över NN.
De Fläck is 56,88 km².
De Tahl vun de Inwahners is 8973 (1. Juli 2004).
Dat gifft 158 Inwahners op en km².
De PLZ is	35279.
De Vörwahl is 	06692.
Dat Pkw-Kennteken is 	MR.
De E-Mail-Adresse is magistrat@stadt-neustadt-hessen.de

De Börgermeester is Thomas Groll.
De Stadt liggt in't mittelhessische Bargland an't Ostend vun de Landkreis Marburg-Biedenkopf. Ter Stadt höören Neustadt, Mengsberg, Momberg un Speckswinkel.

## Weblinks

* Websteed van de Stadt
Litausche Spraak

**Litausch** (*lietuvių kalba*) is ene Baltische Spraak, de in Litauen un anner Länner sproken warrt. 

Dat is èng verwant mit 't Lettsch un een van de meest unnersokte Indoeuropääsche Spraken. De Sprak het circa 4 Millioonen Sprekers. As in't Lettsch hett de Spraak söben Fallen un twie geslachten. Dat Verb is nog noh ene ole Form. Dat gifft ok de Duaalvörm un mit de besoonderheed dat de förm för de derde Person Eentahl un Miertahl samevallen.

1545 warr dat Litausche Schriftspraak - *[[Katekizmas]]*, von Martynas Mažvydas. 

Dat Litauische is ene baltische Spraak, wat män nich heet, dat dat nich welke Elementen hett, de ähnelk to de slawsche Spraken sünd. Dat Litauische mokt bi butenlandsche Oortsnamen as ene allgemeene Regel Endungen, wenn se nich in de Lannsspraak op **-a** ennen. 

Ene ähnelke Spraak weer dat Olpreußisch, wat deelwies de sülve Namen bocht hett.
Westhuom

**Westhuom** is vandage en Deel vun Schweierte, ene Stadt an de Rand vun’t Ruhrrebeet in’n Kreis Unna. Bet 1975 weer Westhuom ene Titularstadt un Seet vun’t Amt Westhuom in’n Kreis Iserlaun, vun de dat Amt - un ok de Stadt Schweierte - siet 1929 Deelen weern. Inst weern se in’n Kreis Hörde.
De Oort is bekannt, wiels dat Westhuomer Krüüz dat Krüüz vun de Suerlandlinie A&nbsp;45 un de Autobahn 1 is.
Dat kennt ener vun de Radio-Verkehrs-Nahrichten.

Inst geev dat hie den Riekshoff Westhuom.
## Amt Westhuom

To’t Amt Westhuom höörten de Gemeenten:

* Garenfeld
* Geisecke
* Holzen
* Lichtendorf
* Wandhofen
* Stadt Westhuom
* Villigst
Moorkultiveren

För de Besiedlung von Moor mutt de Bodden eerst torechtmaakt weern. Lehrmester darför weern de Hollänners. De eersten Moorsiedlers gungen tämlich eenfach vör. Se brennden de baberste Moorschicht af un kregen so Ackerland. Wiet beter weer de Anlaag von Kolonaten, un an'n vördeeligsten weer de Hoochmoorkultur.

## De Moorbrandkultur
Wichtig för de Bearbeitung von Moor is toeerst dat Aflopenlaten von Water. Man maakde de baberste Schicht loser, dat se beter drögen kunn. Tokamen Vörjahr woorn denn de drögen Moorhopen in Brand sett' un de Gloot över de ganze Flaach verdeelt.
In de Asch seide de Buur denn Bookweten un kunn ahn Mess mit gode Aarnten reken. De Bookwetenaarnten fullen verschieden ut. Ene Aarnt kunn de dartigfache Dracht bringen, aver in slechte Jahren keem nich maal de Utsaat herut. Ungünstig weer ok, dat de Bookweten licht verfreren kunn. An'n slimmsten aver weer, dat dat Brennen hööchstens sess- bit söbenmaal gung. Darna weer de Bodden utlaugt un muss 25 Jahr rauhn.

## De Fehnkultur
Ene beter Aart dat Moor to bearbeiden, is de Fehnkultur. Ok hier geiht dat Waterafleiten vörut un dat mööglichst bit an de Unnerkant. Ehr dat de Bodden as Ackerland bruukt weern kann, mutt he aftorft weern. De baberste weertlose Schicht warrt up den afgraven Grund smeten un mit Sand vermischt. Mess, Kalk un Kunstdünger maakt den Bodden fruchtbaar. För dat Utkamen von de Fehntjers is dat nödig, dat se den Torf un de Aarnten goot afsetten un Düngemiddel köpen köönt. 

## De Hoochmoorkultur
Kanaals un Straten maakt dat mööglich, de Hoochmoorkultur to bedrieven. Bi disse Oort
fallt dat Aftorfen weg. Dat Moor warrt so as't is bearbeidt. Mööglich is dat aver bloots mit künstlichen Dünger. De Bodden lett sik denn goot as Acker bruken. Beter kummt man aver mit Grasland torecht.
Ming-Dynastie

De **Ming-Dynastie** (míng cháo) weer ene chineessche Dynastie. Se harrn vun 1368 to 1644 de Macht.
Vör de Ming-Dynastie harrn Mongolen de Macht. De eerste Kaiser vun de Ming-Dynastie mek Nanjing de Hööftstadt. Ter Tied vun de Ming-Dynastie weer China ene belangrieke Schippfohrtsnatschoon, een vun de beröhmteste Seelüüt weer Zheng He. De Ming-Dynastie harr merkantilistisch Elementen. 1586 warr dat denn portugiessche Macau (Yüeh:Magau) ene Stadt.
Zhu Yuanzhang, de Grünner vun de Ming-Dynastie weer een vun de twee Grünners vun chineessche Dynastien, de ut ene Buernfamilie weern. Dat normaale en Kaiser vun disse Dynastien to nennen, is Zhu, wiels dat de Familiennaam weer. De Vörnaam is in China blots de letzte unm nich de eerste Maam. Tamerlan weer en Törksche Först un harr ene vun de gröttste Rieken, wat ter Tied vun de Ming-Dynastie weer. Noh de Ming-Dynastie geev dat de Qing-Dynastie.

## Literatuur

* Timothy Brook: *The Troubled Empire. China in the Yuan and Ming Dynasties.* Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge MA u. a. 2010, ISBN 978-0-674-04602-3.
* Jonathan Clements: *Coxinga and the Fall of the Ming Dynasty.* Sutton Publishing, Stroud 2005, ISBN 0-7509-3270-8.
* Jacques Gernet: *Die chinesische Welt. Die Geschichte Chinas von den Anfängen bis zur Jetztzeit* (= *Suhrkamp-Taschenbuch.* 1505). Suhrkamp, Frankfort an’n Main1997, ISBN 3-518-38005-2.
* L. Carrington Goodrich, Chaoying Fang: *Dictionary of Ming Biography, 1368–1644.* Columbia University Press, New York 1976, ISBN 978-0-231-03833-1.
* Ray Huang: *1587. A Year of No Significance. The Ming Dynasty in Decline.* Yale University Press, New Haven CT u. a. 1981, ISBN 0-300-02518-1.
* Frederick W. Mote: *Imperial China. 900–1800.* Harvard University Press, Cambridge MA u. a. 1999, ISBN 0-674-44515-5.
* *The Cambridge History of China.* Band 7: Denis Twitchett, Frederick W. Mote (Ruutgever): *The Ming Dynasty 1368–1644.* Teil 1. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1988, ISBN 0-521-24332-7.
* *The Cambridge History of China.* Band 8: Denis Twitchett (Ruutgever): *The Ming Dynasty 1368–1644.* Teil 2. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1998, ISBN 0-521-24333-5.

## Weblenken

* Text över de Ming-Dynastie 
*   (engelsch)
* Notable Ming Dynasty Painters and Galleries at China Online Museum (engelsch)
* Ming Dynasty art at the Metropolitan Museum of Art (engelsch)
*
Württemberg

**Württemberg** weer en Land vun dat Düütsche Riek un vun de Weimarer Republiek op dat Rebeet vun dat Bundsland Baden-Württemberg vundaag. De Hööftstadt weer Stuttgart.

De Naam „Württemberg“ kummt vun „Wirtemberg“ in Stuttgart-Rotenberg (Stadtbezirk Stuttgart-Untertürkheim). De is sachts no den in Luxemborg legenen „Wirdeberg“ nömt, de in'n Anfang de Heimat vun dat Slecht vun de Württemberger weer. Op den Wirtemberg stunn bet 1819 de fröhere Stammborg ''Wirtemberg'' ut dat 11. Johrhunnert. 1824 weer an dissen Platz ene Graffkapell för de Königin Katharina vun Württemberg buut.
Portugeesche Spraak

De **Portugeesche Spraak** () is de natschonale Spraak vun Portugal, un de offizielle Spraak vun Brasilien, Angola un annere Staten, de fröher in portugeesche Kolonien weren. In de indische Stadt Goa warrt de Spraak ok noch spraken, man nich anerkind. Dat Portugeesch geiht bi de Noordgrenz vun Portugal över in’t Galizisch, dat de spaansche Överheid as anner Spraak gellen laat. Dat Portugeesch hett 200.000.000 Sprekers un is dormit de föfft- oder sösstgröttste Weltspraak. Circa 2,5 Millioonen Lüüd in de USA, sünners in New Jersey, Massachusetts, Rhode Island un Kalifornien snackt disse Spraak.

Dat Portugeesch höört to de Grupp vun ibero-romaansche Spraken un is eng verbunnen mit't Spaansche. De Spraak is in’t 9. Johrhunnert för’t ierst opschreven. De Dialekt-Variatschoon is ring, ok twüschen de Länner: Dat Portugeesch in Brasilien un’t europääsche Portugeesch verholln sik as’t britisch Engelsch un't amerikaansche Engelsch.

## Mehrste Dialekten un Kategorien

### [[Portugal]]
# Açoriano - *[[Azoren]]*
# Alentejano - *[[Alentejo]]* 
# Algarvio - *[[Algarve]]* 
# Alto-Minhoto - *[[Braga]] *
# Baixo-Beirão; Alto-Alentejano - *zentraal Portugal*
# Beirão - *zentraal Portugal*
# Estremenho - *[[Coimbra]], [[Lissabon|Lisboa]] un anner Öört* 
# Madeirense - *[[Madeira]]*
# Nortenho - *Braga, [[Porto]] un Öört
# Transmontano - *Trás-os-Montes*

=== [[Brasilien]] ===
# Caipira - *inner Deel vun de Staat São Paulo, Paraná un Söden vun Minas Gerais*
# Cearense - *Ceará*
# Baiano - *Region Bahia*
# Fluminense - *Staten Rio de Janeiro un Espírito Santo* 
# Gaúcho - *Rio Grande do Sul*
# Mineiro - *Minas Gerais*
# Nordestino - *Recife u. a.*
# Nortista - *Amazonas-Becken* 
# Paulistano - *São Paulo*
# Sertão - *Staten Goiás un Mato Grosso*
# Sulista - *Staten Paraná un Santa Catarina* 

=== [[Angola]] ===
# Benguelense - *Provinz Benguela*
# Luandense - *Provinz Luanda*
# Sulista - *Söden vun Angola*

=== Anner Länner ===
* Caboverdiano - *Cabo Verde*
* Guineense - *Guinea-Bissau|Guinéa-Bissau*
* Macaense - *Macau, China*
* Moçambicano - *Moçambique*
* Santomense - *São Tomé e Principe*
* Timorense - *Osttimor''

## Weblenke

* Comunidade dos Países de Lingua Portuguesa
* Düütsche Lusitanistik
Frankfort an de Oder

**Frankfort an de Oder** is ene kreisfre’e düütsche Stadt in’t Bundsland Brannenborg. Se liggt an de Oder. Słubice, wat bet 1945 to Frankfort höör un den Naam Dammvorstadt harr, höört vundaag to Polen. De Grenz is hier de Oder. In de Stadt leevt hüdigendags (Dez. 2018) bi 58.000 Inwahners. Frankfort is en ole Hansestadt. Se höört vundaag to de Niege Hanse. Heinrich von Kleist un Zvi Aharoni wörrn hier boren. Frankfort, ene ole Universitätsstadt, hett ene Universität, de dor de Präsidentschopskandidatur vun Gesine Schwan (SPD) 2004 bekannt is. Frankfort hett ene Autobahn na Berlin. In Frankfurt gifft dat de *Märkische Oderzeitung*, inst *Neuer Tag*.

## Weblenken
Katalaansche Spraak

Dat **Katalaansch** is ene Spraak, de in'n Noordoosten van Spaanjen, sünners in Katalonien (Catalunya) spraken wart. Dat Kataansche höört to de Grupp vun romaansche Spraken un is eng verbunnen mit't Spaansche Spraak.

Circa 7 Millioonen Lü hebbt dat as Moderspraak. Dat is de Amtsspraak van Andorra un ward in den extremen Söden vun Frankriek un in Algheria op Sardinien ok snackt. Dat Katalaansch steiht veel körter bi't Okzitansch denn de Spaansche Spraak; dat is twüschen disse twee Spraken. De Spraak is vandage dialektisch deelt; de Amtsspraak, baseert veural op den Dialekt van Barcelona mit ok anner Elementen. Dat Katalaansche wurr in de Tied vun Franco unnerdrückt un is vandage Amtsspraak, de tweetwichtigste in Spanien. Salvador Dalí un Juan Antonio Samaranch weern twee vun de beröhmteste Katalanen. Katalaansch ward ok op de beröhmte Ferieninsel Mallorca snackt.

In Katalonien wurr dat Gesett vun dat Katalaansch rutgeven. Dit Gesett födder vun den, de nich in Katalonien boorn weer un dar arbeiden wull, dat he Katalaansch spreken un schrieven kunn. De nich Katalaansch lehrt hett, kriggt kien Arbeitsverlööf. Oder anners utdrückt: well nich Katalaansch snackt, droff in Katalonien nich arbeiden. Dit Gesett is vun de spaansche Regeren stark kritiseert wurrn, aver verbeden kunn se dat nich, wiel de Ministerpräsident vun Katalonien drauh, dat mit enen Prozess vör dat Verfaatgericht de Kontakten twüschen Barcelona un Madrid noch slechter wurrn as se bit darhen al weern

## Weblenken
* Katalaansche Wikipedia
Sloveensche Spraak

De **Sloweensche Spraak** is ene Söd-Slawsche Spraak, vun de dat Spraakrebeet änkelk is to dat Rebeet vun Slowenien. De Spraak ward ok in Italien, Ungarn un Österriek snackt. De Spraak ward vun circa twee miljoonen Lü snackt. De Spraak hett noch de indo-europääsche Dual. In Österriek is de Spraak in Kärnten, wo se üm Klagenfurt (Celovec) un anner Rebeden snackt ward, un in Grenzrebeden vun 
Italien Amtsspraak. Veele vun de Slowenen in Italien läwen in't Rebeet *Beneška Slovenija* (*venetisch Slowenien*).Enige Wöör, ten Bispeel "šrauf'ncigr" sün ut de Hoochdüütsche Spraak.
Dat ward secht, dat de Spraak 32 Dialekten hett. 
Circa 1919 warr in de Hööftstadt Ljubljana (Laibach) ene Universität gründ't. Dat gifft ok ene anner sloweensch sprekend Universität, de vun Maribor (Marburg) in Slowenien.
Hachen

**Hachen** is de tweetgröttste Deel vun de Stadt Sonnern in de Hoochsuerlandkreis in Noordrhien-Westfalen. De süüdwestfäälsche Oort Hachen liggt bi’n Sorpesee. Dör sien geographisch wichtig Laag is dat en good to liden Oort för Utflöög. Dat gifft hier welke Wanderweeg un Wooldlehrpättkes. De *Willi-Weiher-Sportschule* in den Oort is wiet över de Grenzen vun Noordrhien-Westfalen bekannt.

## Nettverwiese

* Hachen up www.sundern.de (hoogdüütsch)
Finnsche Spraak

De **finnsche Spraak** is ene Finno-ugrische Spraak, de in Finnland un anner Länner snackt warrt. In Finnland snackt 4,7 Mio. Minschen Finnsch. Dor kaamt in Sweden noch mol 300.000 Lüü to. Wenn ok Kareelsch oder anner Spraken to't Finnsche telltt warrt, is de Tall vun de Lüü, de dat snackt, veel grötter. Dat Finnsche steit twüschen de flekterende un agglutinerende Spraken. Dat Finnsche hett nich weniger as föfftein Fäll.

Dat Finnsche is in't 19. Johrhunnert as Kultuurspraak opkomen, wat bit dorhen de Sweedsche Spraak weer. In disse Tied is dat nationale Epos Kalevala upschreven wurrn.  . De finnsche Spraak hett keen Artikels, män bannig veele Wöör met twee Vokalen achter'nanner. Dat finnsche Woort för *finnsch* is *suomi* un dat Woort för *finnsche Spraak* is *suomen kieli*.
Ukrainsche Spraak

De **Ukrainsche Spraak** is eene Oostslaawsche Spraak de in de Ukraine un in anner Länner sproken ward. De Hoochborgen vun't Ukrainsch liggt in'n Westen, besünners in den Deel, de eerst 1941 to de Sowjetunion hentokamen is. Dor hett de Russifikatschoonpolitik vun dat kommunistische Regime nich so lang as in'n Oosten warken kunnt. In de Sowjettied weer dat verboden, Ukrainsch to snacken. In den Oosten warrt ok Russ'sch sproken un in de grote Steder in de Mitt van 't Land (Kiew, Odessa) gifft dat ok veele Lüde, de Russ'sch snackt. Man vundaag warrt Ukrainsch as alleenige Spraak in'e School ünnericht'. De ukrainsche Regeern versöcht, de Ukrainsche Spraak wedder wichtiger to maken und dat Russ'sche torüchtodrängen. Veel Lüü finnt dat goot, weil se ehr Sülvstännigkeit vun Russland wiesen wollt. Man dor sünd ok Lüü, de Russ'sch as tweite Amtsspraak inführen wüllt. De ukrainsche Spraak is mit't Wittruss'sch un Russ'sch de neegst verwandte Spraak. Mit Slowaaksch und Poolsch, ok wenn düsse Westslaawsche Spraaken sünd, hett Ukrainsch veele gemeensame Wöör. De Ukrainsche Spraak warrt in de kyrillische Schrift schreven mit nen poor Sonnerbookstaven. De ukrainische Spraak is nich de wichtigste Kulturspraak in de Ukraine, veele Daagblöer warrt op Russ'sch schreven und en groten Deel vun't Fernsehen is russ'sch. 

De Wetenschap vun de ukrainsche Spraak un de Kultur heet Ukrainistik. Dat gifft circa 40 Millionen Lü in de Ukraine, wat de Spraak snackt, circa 100 000 Lü in de Slowakei. 0,5-4 Milloonen Lü, wat Ukrainsch snackt, leevt in anner Länner vun de vörmolige Sowjetunion, to'n Bispeel in Russland un Kasachstan. Ansiet vun de Ukraine is Ukrainsch ok in Transnistrien Amtsspraak, en Republik, de vun Moldawien wegbraken is.

## Alphabet

А а	Б б	В в	Г г	Ґ ґ	Д д	Е е	Є є	Ж ж	З з	И и
І і	Ї ї	Й й	К к	Л л	М м	Н н	О о	П п	Р р	С с
Т т	У у	Ф ф	Х х	Ц ц	Ч ч	Ш ш	Щ щ	Ю ю	Я я	Ь ь

Besonners sünd de Buchstaven Ґ ґ (G), Є є (je), Ї ї (ii), ditte Bookstaven gifft dat blots in de Ukrainsche Orthografie un nich in annere Spraaken, de se mit de kyrillische Alphabet schrieven deit.

## Grammatik

In't Ukrainische gifft dat söben grammatische Fäll, den Nominativ, Akkusativ, Dativ, Genitiv, Instrumental, Lokativ un den Vokativ. Dat gifft dree grammatische Geslechter, männlich, wieflich un geslechtlos un Eentall un Tweetall. Ukrainsche Verben hefft twee Aspekten, de perfektive un imperfektive Aspekt. De ukrainsche Syntax is nich so akraat as de nedersassische, de Sinn ward mehr dör de Fäll betekent, Ukrainsch is eene SVO-Spraak. Dat gifft dree Tieden, Präsens, Präteritum un Futur. Dat gifft twei Oorten vun Futur, man dat eene ward meist blots noch bi'n Schrieven benödigt.