open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vertell doch mal

**Vertell doch mal** is en Schrievwettstriet, de vun’n NDR, Radio Bremen un dat Hamborger Ohnsorg Theater utropen is. Dat eerste Maal *Vertell doch mal* geev dat 1988. De Winnergeschichten warrt elk Johr mit alltosamen 5000 Euro belohnt. De 25 besten Geschichten bringt de Wachholtz-Verlag as Book rut. 1994 hett de Akschoon den Nedderdüütschen Literaturpries vun de Stadt Kappeln kregen. Elkeen kann sien Kortgeschicht to en vörgeven Thema inbringen, wenn de Geschicht vörher noch narms rutbröcht worrn is. De Geschicht dröff nich länger as twee DIN-A-4-Sieden sien (bi 12 Punkt un 1,5-fachen Regenafstand). Jeden Johr is en Promi, so as Yared Dibaba or Annie Heger as Bottschopper or Bottschoppersche för de Pries dorbi.

Sied 2017 gifft dat tosätzlich en Ü-18-Pries för junge Lüüd ünner 18, de mit en Priesgeld von 400 Euro verbunnen is. 2026 warrt de Priesgeld op 1.000 Euro högermaakt un de Kinners könnt Warken in annere Formaten, so as Höörspelen, Podcasts, Comics or Theaterstücken inbringen.

## Winners

## Weblenken

* NDR-Informatschonen över den Wettstriet (hoochdüütsch)
Quokenbrügge

**Quokenbrügge** is ene lütte Stadt in de nördelke Deel vun de Landkreis Ossenbrügge. De Stadt hett de inoffizielle Betekenung Rothenburg des Nordens, wegen sien kunsthistorisch belangriek Zentrum.
Quokenbrügge worr 1234 vun de Bischop vun Ossenbrügge gründ't. Quokenbrügge is op 24 m Höge.
Quokenbrügge is in de Niege Hanse.

## Sport
De bekannste Vereen ut disse Stadt is de Basketballvereen *Artland Dragons*, de 2007 in'd Endspeel um de düütsche Meesterschap stahn deen.
26. April

## Wat passeert is
* 1964: Tanganjika un Sansibar sluut sik to den neen Staat Tansania tosamen. 

### Sport
* 1876: De Kjøbenhavns Boldklub (KB) wurrd grünnd. Dat is de öllste Footballvereen in Noordeuropa. Hüdtodag heet de Vereen FC København (FCK). 
* 1903: De spaansch Footballclub Atlético Madrid wurrd grünnd.

## Boren
* 121: Marcus Aurelius, röömschen Kaiser vun 161 bit 180 († 180)
* 1858: James William Tutt, britisch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1911)
* 1880: Franz Fromme, düütsch Schriever, Översetter un Journalist († 1960)
* 1889: Ludwig Wittgenstein, öösterrieksch Philosooph († 1951)
* 1903: Alexander Möller, düütsch Politiker un Bundsminister († 1985)
* 1922: Pol Bury, belgsch Maler un Bildhauer († 2005)
* 1932: Michael Smith, kanaadsch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2000)
* 1933: Gerd Bahr, plattdüütsch Schriever
* 1933: Božidar Đurašević, Schachspeler ut Serbien († 2022)
* 1937: Jean-Pierre Beltoise, franzöösch Motorrad- un Automobilrennfohrer († 2015)
* 1942: Wolfgang Börnsen, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 2024)
* 1955: Kurt Bodewig, düütsch Politiker un Bundsminister
* 1960: Jimmy Ekho,  Inuit-Künstler († 2008)
* 1967: Ariel Sorin, argentiensch Schachspeler
* 1984: Perrig Quéméneur, franzöösch Radrennfohrer
* 1985: John Isner, US-amerikaansch Tennisspeler
* 1988: Boban Bogosavljević, serbisch Schachspeler
* 1996: Tim Ole Naske, düütsche Roderer

## Storven
* 1490: Matthias Corvinus, König vun Ungarn (*1443)
* 1875: Pieter Boeles, nedderlannsch Spraakwetenschapler (* 1795)
* 1877: Louise Bertin, franzöösch Komponistin un Dichterin (* 1805)
* 1964: Arthur Nikolaus Witt, plattdüütsch Schriever un Heimatforscher (* 1890)
* 1984: Count Basie, US-amerikaansch Jazzmusiker-, komponist un Bandleader (* 1904)
* 1986: Broderick Crawford, US-amerikaansch Schauspeler (* 1911)
* 1995: Egon Franke, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1913)
* 2016: Arne Elsholtz, düütsch Schauspeler, Dreih- un Dialogbookschriever, Synchroonsnacker un Synchroonspeelbaas (* 1944)
* 2024: Volker Mosblech, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1955)
Plasma

**Plasma** (ut dat Greeksche, bedüüt so veel as *dat Maakte* oder *dat Herstellte*) betekent

* Plasma, Phaas in de Thermodynamik,
* Bloodplasma, fletige Bestanddelen vun’t Blood,
* Cytoplasma, Fletigkeiten un kolloidalen Bestanddelen in Plantenzellen.
Kalawao County

**Kalawao County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Hawaii. He hett 90wahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 34 km². Verwalten deit den Kreis en wählt Sheriff.

## Historie

De Kreis besteiht ut de Dörper Kalaupapa, Kalawao un Waikolu. Se sünd nich Deel vun den Maui County, de den Rest vun dat Eiland Molokai innimmt. Dat Rebeet weer vun 1866 af an bet 1969 ene Lepra-Statschoon, wo de Lepra-Kranken ünnerbrocht worrn sünd, dat se kene annern Lüüd anstecken kunnen. De inheemschen hawaiiaanschen Inwahners müssen 1865 dat Land verlaten. De Kreis is toglieks as Natschonal Histoorsch Park Kalaupapa schuult.

De Kreis is na dat Rebeet de lüttste Kreis in de USA un na de Inwahners de tweetlüttste glieks na Loving County in Texas.

## Demografie

Vun de 147 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 58 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 13.756 US-Dollar. 58 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 15 Minschen maakt. 40,14 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

40,14 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 20,41 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 25,85 % vun de Minschen Witte, 17,01 % stammt ut Asien un 48,30 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 2,72 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 6,12 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 4,08 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* U.S. Census Bureau (engelsch)
Hiddensee

**Hiddensee** is ein Eiland un Gemeend in de Oostsee und liggt westlich von de Insel Rügen. 
De Insel hürt tau’n Landkreis Vörpommern-Rügen in Mekelnborg-Vörpommern, is 16,8 km lang und hett ungefier 1300 Inwohner. De grötste Barg in Nurn von de Insel is de Bakenbarg (72 m).
Dat gifft 4 Urtschaften: Grieben, Kloste, Vitt und Niegendörp. 

## Geschicht

Dei Noom „Hedinsey“ kümmt all in de Edda vör, dor heit „Dat jüngere Lied von Helgi den Hundingsdodmoke“: Dor blech de König, / bit kommen wiern / de Heerscharn / ut Hedinsey.

## Bekannt Lüh von de Insel

* Asta Nielsen (Stummfilmstar)
* Elisabeth Büchsel (Molerin)
* Gerhart Hauptmann 
* Käthe Kruse (Poppenmokerin)
* Otto Gebühr (Schauspeler)

## Weblenken

* Websteed von Hiddensee (hoochdüütsch)
Bloodplasma

**Bloodplasma** is de fletige, zellfre’e Deel vun dat Blood, in den normalerwies de Bloodzellen swemmt. Dat Plasma hett en Andeel vun 55% an dat Volumen vun’t Blood. In’n Ünnerscheed to dat Bloodserum sünd in dat Plasma noch all de Stollfakters binnen.

De Protein-Andeel in’t Bloodplasma liggt bi ruchweg 60-80 g/l, wat ungefäähr 8 % vun’t Volumen utmaakt. Na de Beweglichkeit bi de Elektrophorees warrt se ünnerscheedt in Albuminen un Globulinen. Disse warrt noch wieter ünnerscheedt in α1-, α2-, β- und γ-Globulinen.

## Funkschoon
Dat Bloodplasma hett de Opgaav, verscheedene Stoffen dör den Lief to transporteren, so as Hormonen, Suerstoff un Kohlenstoffdioxid, Lipiden, Glukoos oder de Produkten ut den Stoffwessel. Dorvör sorgt de Plasmaproteinen. De Suerstoff warrt vör allen över dat Hämoglobin in de Roden Bloodkörpers transporteert un man blots wenig över dat Plasma sülvst. Ünner Överdruck kann dat en beten mehr warrn. Dat Bloodplasma spiekert un transportert bito ok de Stollfakters. Un an End is sien Gehalt an Proteinen is nödig, üm den osmotschen Druck vun’t Blood oprecht to hollen, ok dat warrt dör de Proteinen regelt, as ok de Immunafwehr un dat konstant hollen vun den pH-Weert

De Andeel vun’t Bloodplasma maakt vun’n Liefgewicht ungefäähr 5% ut. Dat is üm un bi 3,5 Liter. De dörsnittlich Dicht üm un bi 1028 g/l.

## Afscheeden vun Plasma un Bruuk
Dat Plasma kann dör Zentrifugeeren vun de annern Bestanddeelen vun’t Blood aftrennt warrn, wenn vörher en Stoff as t.&nbsp;B. Natriumcitrat bimischt worrn is, de dat Klutenbilln vermasselt (Stolltörners; kiek ok bi Bloodstollen). Dat Bloodplasma hett normalerwies en geelgröne Klöör un is klor, so as dat bi de Plasmaspenn wunnen warrt. Wenn dat Plasma mehr in’t dröve geiht, denn snackt man vun „lipaemisch“ (verfett’t). Faken kann dat denn nich mehr för en Transfusion bruukt warrn.

De Oorsaak kann en Problem mit den Fettstoffwessel vun’n Spenner wesen, aver dat maakt ok al veel ut, wenn een kott för de Spennen noch wat eten hett, woneem veel Fett binnen is. Wenn dat Plasma vun de Klöör her mehr in’t rötliche geiht, snackt man vun „hämolytisch“, dat heet denn, dat rote Bloodkörpers platzt sünd.

## Bestanddeelen
Bloodplasma besteiht to 90-95% ut Water. Dorbinnen sünd de annern Stoffen löst, so ok de Proteine un de anorgaanschen Elektrolyten.
Mikro

**Mikro** is en Vörsülv (Präfix), de bi Maateenheiten – t.&nbsp;B. ok in dat SI-System – bruukt warrt. Dat Woort kummt vun dat Greeksche *μικρός* un heet so veel as *lütt* oder *drang*. Mikro heet bi Maateenheiten, dat wi dat mit den milljoonsten Deel von dat Oorsprüngliche to doon hebbt un warrt mit den Bookstaven **μ** afkött. Dat warrt eenfach vör dat Eenheitenteken sett: T.&nbsp;B. is een Mikrometer (1 μm) de milljoonste Deel vun een Meter (0,000001 m oder ok 10-6 m).
Grafschop Stood

De **Grafschop Stood** weer ene Grafschop in’t Middelöller, de an’n de linke Siet vun de Nedderelv leeg un in Stood ehr Zentrum harr. Se weer in Besitt vun de Udonen.

De Grafschop güng ut den Heilangau hervör. De harr as Hööftoort bet 1007/1010 Harsfeld, dat denn in en Klooster (Klooster Harsfeld) ümwannelt worrn is. Sietdem weer Stood de Sitt vun de Grafenfamilie.

Dat Arzbisdom Bremen hett dat 1063 henkregen, de Grafen de Lehnsherrschop optotwingen. De Verlust an Macht weer aver opwogen dör dat Verwalten vun de Markgrafschop Noordmark in’n Opdrag vun’n König, en Amt, wat de Grafen vun Stood 1056 kregen harrn un dat se bet 1128 utöövt hebbt.

Arzbischop Hartwig I. hett den Familienbesitt an de Kark wiedergeven: de Göder bi Alsleben, Halle un Meideborg an dat Arzbisdom Meideborg, de Göder in de Stammlannen an dat Arzbisdom Bremen. De Welfen harrn de Grafschop 1145 in Beslag nahmen, dorüm duer dat bet 1236, dat de Arzbischöp vun Bremen sik dorbi dörsetten kunnen.

## Grafen vun Stood

* –976: Hinnerk I. de Kahle, † 11. Mai 976, Graaf in’n Heilangau
* 976–1016: Hinnerk II. de Gode, † 2. Oktober 1016, den vörigen sien Söhn, 
* 1016–1037: Siegfried II., † 1. Mai 1037, den vörigen sien Broder,
* 1037–1057: Lüder-Udo I., † 7. November 1057, den vörigen sien Söhn, Markgraaf vun de Noordmark
* 1057–1082: Udo II., † 4. Mai 1082, den vörigen sien Söhn, Markgraaf vun de Noordmark
* 1082–1087: Hinnerk III. de Lange, † 27. Juni 1087, den vörigen sien Söhn, Markgraaf vun de Noordmark
* 1087–1106: Lüder-Udo III., den vörigen sien Broder, † 2. Juni 1106, Markgraaf vun de Noordmark
* 1106–1114 (as Vörmund vun Hinnerk IV.): Rudolf I., Broder vun Udo III., † 6. Februar 1124, Markgraaf vun de Noordmark 1106-1114
* 1114–1128: Hinnerk IV., den vörigen sien Söhn, † 4. Dezember 1128, Markgraaf vun de Noordmark
* 1128–1135 (nich ut dat Geslecht von de Udonen): Friedrich, † 13. April 1135
* 1128–1130: Udo IV., † 15. März 1130, den vörigen sien Söhn, Markgraaf vun de Noordmark
* 1130–1144: Rudolf II., † 15. März 1144, den vörigen sien Broder, 1130 Graaf vun Stood
* 1144–1145: Hartwig, † 2. Oktober 1168, den vörigen sien Broder, 1144 Graaf vun Stood, 1148 Arzbischop vun Bremen

## Literatur

* Gerhard Köbler: *Historisches Lexikon der deutschen Länder.* München 1992
Linnen

**Linnen** betekent

* Linnen (*Tilia*), Geslecht vun Bööm,
* Linnen, en Textiloort,
* as Adjektiv en Saak, de ut Linnen-Stoff maakt is,
* Linnen, Oort in’n Kreis Dithmarschen, Sleswig-Holsteen.
Stoff

**Stoff** betekent

* Stoff, as Sammelbegreep en Oort vun week Materialen, wo to’n Bispeel Kledaasch ut maakt warrt,
* Stoff, bannig fienen Kraam, de in de Luft rümflüggt un sik mit de Tiet överall afsetten deit,
* cheemsch Stoff, vör allen in de Chemie de Överbegreep vör all enkelte Oorden vun Materie.
Ada County

**Ada County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Idaho. He hett 392.365 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 2.732 km². De Sitt vun de Verwalten is in Boise.

## Historie

De Kreis is an’n 2. Dezember 1864 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 300.904 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 163.955 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 22.519 US-Dollar. 171.285 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 58.820 Minschen maakt. 7,47 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

7,84 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 4,28 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 92,86 % vun de Minschen Witte, 0,65 % Swarte, 1,74 % stammt ut Asien un 0,15 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,69 % sünd Nakamen vun Indianers. 1,67 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 2,24 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 4,48 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* Websteed vun’n Kreis (engelsch)
* U.S. Census Bureau (engelsch)
Mikro (Mehrdüdig Begreep)

**Mikro** () betekent

* Vörsülv in Wöör, wat tomeist bedüdt, dat wat lütt is,
* Mikro, Präfix bi Maateenheiten,
* Mikrofon, ümgangsspraaklich Afkötten för en tontechnisch Reedschap,
* in de Volksweertschop de Mikroökonomie.
Batik

**Batik** (javan.: *mbatik* – „mit Wass schrieven“) is en Technik to’n farven vun Stoff, dat oorsprünglich ut Indonesien kummt. Dorbi warrt in Handarbeid Muster mit fletig Wass op dat Geweev (ut Boomwull, Linnen, Sied usw.) mit en Warktüüch mit den Naam *[[Tjanting]]* opdragen un dormit afdeckt. Bi dat nafolgend Bad in Farv warrt disse Flachen nich mitfarvt un behollt jümmer oorsprünglich Klöör. Dat kann mehrmols achterenanner maakt warrn.

En annere Oort vun Batik is dat Afbinnen vun dat Geweev, dat farvt warrn schall. Disse Technik is in Düütschland veel mehr begäng as de Technik mit dat fletig Wass. To’n Afbinnen künnt Draht, Snoor, Gummiband oder Kabelbinners bruukt warrn. Man kann aver den Stoff ok eenfach verknütten. Dör överleggt’ Anbringen vun de Knüttens un Afbinners künnt sünnerliche Muster schapt warrn. Ok Kledaasch, de op disse Wies infarvt worrn is, warrt as Batik betekend.
Bornit

**Bornit** (ok **Buntkopperkies**, **Kopper-Lazur** oder **Kopperlasurierz** nöömt) is en faken vörkommend Mineral ut de Klass vun de Sulfiden mit en Mengdenproportschoon vun Metall:Swevel > 1:1. Dat Mineral kristalliseert in’t orthorhombsche Kristallsystem un bildt sik tomeist teemlich massig ut. Kristallen in oktaeder- oder pseudokuubsch Form sünd eher roor. De Klöör is as Bronze oder Kopper.

## Struktur
Bornit kristalliseert toeerst as *Hooch-Bornit* in dat kuubsch Kristallsystem. Wenn dat Mineral afköhlt wannelt sik dat bei ca. 270°C üm in dat so nöömte *intermediäär Bornit*, wat en metastabil kuubsch Struktur hett. Bi 200&nbsp;°C geiht dat denn över in dat bestännige orthorhombsch *Deep-Bornit*.

## Historie un Naam

Bornit hebbt de Lüüd al siet 1725 kennt, man siek offiziellen Naam kreeg dat Mineral eerst 1845 na den öösterriekschen Mineraloog Ignaz von Born. De bargmännsche Naam Buntkopperkies kummt dorvun, dat Bornit an de Luft gau bunt anlopen deit, as dat op dat Bild to sehn is.

## Entstahn un Vörkamen
Bornit kummt op magmatschen, hydrothermalen oder sedimentär’n Weg in Pegmatit oder Skarn tostannen. Dorbi kummt dat faken in Sellschop mit verscheeden annere Sulfidmineralen vör, as Chalkopyrit, Chalkosin, Pyrit aver ok mit Quarz.

De gröttsten Vörkamen gifft dat in Mexiko un in den US-Bundsstaat Montana. Wietere Lagersteden gifft dat in Mansfeld in Sassen-Anholt un in’t düütsche Rhienland, in’t engelsche Cornwall, in Dzhezkazgan in Kasachstan, in Kipushi un Likasi in de Demokraatsche Republiek Kongo un in Bisbee (Arizona), USA.

## Verwennen
Vun wegen sien hogen Kopperandeel vun ungefäähr 63% un sien wiet Vörkommen tellt Bornit to de wichtigen Koppermineralen.
Kalterherberg

**Kalterherberg ** (Up Platt: *Kole Harbarg*) is en süüdwestlichen Stadtdeel vun Monschau in den Kreis Aken nich wiet af vun de Grenz na Belgien. An’t Enn vun dat Johr 2004 leven dor 2.537 Inwahners. Bit 1972 weer Kalterherberg sülvstännig, denn keem dat nah Monschau. Midderwielen is dat de gröttste Stadtdeel vun düsse Stadt. 

De Naam seggt allerhand över den Oort. He liggt direktemang an dat Hoge Venn un kriggt as Eersten dat kole un slechte Weer af. Gegen den Wind hefft de Lüde dor huushooch Bökenhecken plant, just so as annerwegens in dat Monschauer Heckenland ok. 

In en Urkunn ut dat Johr 1391 is dat eerste Mol de Naam „Kalde Herberge“ to lesen. In dat Johr 1550 geev dat al en Kapell, de ünner den Schutz vun den Hilligen Lambertus stünn. Hüdigendags fallt de grode Kark mit twee Toorns in den Oort up. De Ökelnaam vun düsse Kark is de „Eifeldom“. 1898 güng dat mit den Boo los un 1901 (1904?) is de denn fardig ween. Dormols hett de Kark 112.600 Rieksmark köst.
Erna Raupach-Petersen

**Erna Raupach-Petersen** (* 11. November 1904 in Flensborg; † 21. November 1997 ok dor; boren *Erna Petersen*) weer eene düütsche Volksschauspelersche.

## Leben
1948 is de in de Erna Raupach-Petersen, de in'n tweeten Weltkrieg Wittfro wurrn is, as Böhnendorstellersche in Adolf Woderich sien plattdüütsche Komödie *Minsch achtern Mond* an't Ohnsorg-Theater in Hamborg eerstmals uptreden, un bleev för de nächste 46 Johr bi dat Ensemble. Se weer een feste Grött in de Hamborger Theaterlandschop un in över 120 Rullen hett se in Komödien un Tragödien spölt. As de Theaterstücken ut Hamborg denn ok van de ARD in't Fernsehen överdrogen wurrn is, kenn hör ganz Düütschland.

Aber ok sonst is se in't Fernsehen uptreden, so bi de NDR-Produktschonen *Polizeifunk ruft* un *Hamburg-Transit*.

1994, kört nah ehr 90. Geburtstag, hett se Afscheed nahmen van de Böhn. Hör lettst Rull harr se weer mit een Stück van Woderich: *Der Börgermeisterstuhl*.

## Filmwarken (Utwahl)

## Weblenken
Illinois

**Illinois** is en Bundsstaat vun de USA. He hett 12.713.634 Inwahners (Stand 2005) op en Rebeet vun 149.998 km². De Hööftstadt is Springfield.

## Historie
Illinois weer vun’n 3. Dezember 1818 af an as 21. Bundsstaat Deel vun de USA.

## Politik
Illinois is opdeelt in 102 Kreise (Countys):

## Weblenken
* Websteed vun Illinois (engelsch)
Indiana

**Indiana** is en Bundsstaat vun de USA. He hett 6.237.569 Inwahners (Stand 2005) op en Rebeet vun 94.321 km². De Hööftstadt is Indianapolis.

## Geografie
Indiana grenzt in'n Norden an dat Michiganmeer un an den Bundsstaat Michigan, in'n Osten an Ohio, in'n Süden is de Ohio River de Grenz na Kentucky hen un in'n Westen liggt Illinois. De hööchste Punkt in Indiana is de Hoosier Hill in dat Wayne County (383 m).

## Historie
Ehr dat de eersten Europäers na Indiana henkamen sünd, hefft dor Indianers leevt. Se hören to de Stämm vun de Delawaren, Miami, Potawatomi, Shawnee un Wea to. 1679 sünd franzöösche Forschers vun Norden her in dat Land kamen. Vun 1763 af an hett dat to Grootbritannien tohöört. De hefft dor avers nich veel mit anfangen konnt. 1787 is Indiana Deel vun dat Noordwestterritorium wurrn. 1800 is dat Noordwestterritorium so lüttsch maakt wurrn, as de latere US-Bundsstaat Ohio, de Rest (dor höör dat latere Indiana mit to) is en egen Territorium wurrn un hett den Naam *Indiana-Territorium* kregen. Dor sünd denn 1805 dat Michigan-territorium un 1809 dat Illinois-territorium vun afsneden wurrn. Vun 1809 af an weer dat Indiana-Territorium so groot, as de hüdige US-Bundsstaat. An'n 11. Dezember 1816 is Indiana as 19. US-Bundsstaat Deel vun de USA wurrn. De Indianers sünd in lange Kriegen wegdreven wurrn. Unner annern hett de beröhmte Hööftling Tecumseh dor gegen de Amerikaners streden. 

## Inwahners
Indiana hett 6.313.520 Inwahners (Stand: 2006), dormank 86 % Witte, 8,7% Swarte, 4,7 % Hispanics, 1,3 % Lüde ut Asien un 0,2 % Indianers. Jummerlos wannert sunnerlich Lüde ut Asien un Latienamerika to. 

Indiana is en Staat, wo dat nich sunnerlich veel grote Städer gifft. Tomeist leevt de Lüde in lüttje Städer un Middelzentren. Gröttste Stadt un ok Hööftstadt is Indianapolis. Dor gifft dat jedet Johr dat meist beröhmte Autorennen vun de Welt, dat is de so nömmte *[[Inianapolis 500|Indy 500]]*.

## Religion
In dat Johr 2000 sünd de Röömsch-kathoolsche Kark mit 836.009 Liddmaten un de United Methodist Church mit 288.308 Lüde de gröttsten Karken in Indiana ween. 

## Politik

Indiana is opdeelt in 92 Kreisen (Countys):

## Belegen


## Weblenken

* Websteed vun Indiana (engelsch)
Iowa

**Iowa** is en Bundsstaat vun de USA. He hett 2.954.451 Inwahners (Stand 2005) op en Rebeet vun 145.743 km². De Hööftstadt is Des Moines.

## Historie

Iowa weer vun’n 28. Dezember 1846 af an as 29. Bundsstaat Deel vun de USA.

## Politik

Iowa is opdeelt in 99 Kreise (Countys):

## Trivia
* In dat plattdüütsche Musical „Achter de Sünn an“ wannert een Koppel Oosstfrsen na Iowa uut.

## Weblenken

* Websteed vun Iowa (engelsch)
Sphalerit

**Sphalerit** (ok begäng ünner den ollen Naam **Zinkblennen**) is en faken vörkommend Mineral ut de Mineralklass vun de Sulfiden mit en Mengdenporportschoon Metall:Swevel vun 1:1: Dat Mineral kristalliseert in’t kuubsche System un bild tetraedrische und dodekaedrische Kristallen, aver ok en faserig oder massig Utsehen in ünnerscheedlich Klöören (kiek bi Varietäten). Cheemsch is Sphalerit oder Zinkblennen ein Solt vun de Swevelwaterstoffsüür un warrt as **Zinksulfid** betekend (nipp un nau: α-ZnS).

Sphalerit warrt faken mit liekers Mineralen as Magnetit un Rutil verwesselt. Die teemlich lütte Mohshard vun 3,5 bit 4 is de Grund, worüm de schmucken Steen, de af un an bruun bit gröön farvt wesen künnt, nich as Schmucksteen verwennt warrt.

## Historie un Naam
De Naam geiht torüch op dat greeksche *sphaleros* – *heemtüksch*, wiel dat even faken verwesselt warrt mit annere Mineralen.

## Modifikatschonen un Varietäten
Sphalerit is en Modifikatschoon vun Zinksulfid bi siete Temperaturen. De Hoochtemperatur-Modifikatschoon warrt Wurtzit nöömt oder ok β-ZnS.

Vun dat Sphalerit gifft dat verscheeden Farvvarietäten:

* Cleiophan, gröön, geel oder orange
* Marmatit, swatt
* Honnigblennen, klor bit geel
* Rubinblennen, bruun bit root

Witten Sphalerit is dorgegen roor to finnen.

## Entstahn un Vörkamen
Dat Mineral bildt sik magmaatsch in Pegmatit oder hydrothermal. Dorbi kummt dat faken tohopen mit annere Sulfid-Mineralen vör. as t.&nbsp;B. Galenit (Bliegleem), aver ok mit Magnetit un Pyrrhotin as Ierz in Kalksteen.

Lagersteden gifft dat t.&nbsp;B. in Madan in Bulgarien, Aomori in Japan, Dzhezkazgan in Kasachstan, Cananea in Mexiko, Dalnegorsk in der Russ’sch Föderatschoon, Trepča in Serbien, Banská Štiavnica in de Slowakei, Santander in Spanien un enige Steeden in de USA.

## Struktur

De Elementarzell vun Sphalerit warrt dör twee ineenanner verschachelte, kuubsch-flachzentreerte Elementarzellen ut Zink un Swevel bildt, de in jümmer Ruumdiagonalen üm en Veertel gegenenanner verschaven sünd. Disse „Zinklblennen-Struktur“ is en fasten Begreep worrn, de för all de Kristallen bruukt warrt, de disse rüümlich Anorden hebbt (t.&nbsp;B. GaAs).

## Verwennen
Mit en Zink-Andeel vun ungefäähr 67% un en teemlich hogen Andeel ok an Cadmium is de Zinkblennen de Hööftborn för de industriell Zink- un Cadmiumwinnen. In de Volksrepubliek China, in Australien un Kanada leegt de gröttsten Afbo-Lagersteden.
Nahorden

**Nahorden** is en Begreep ut de Fastkörperphysik, de en regelmatig Anorden von Deelken beschrifft, de man blots in de Nöög von en Betogsdeelken tostannen kummt. Dat bedröppt t.&nbsp;B. en Molekül in en Fletigkeit oder en Atom in en Faststoff. To’t Beschrieven vun de Orden warrt mehrstendeels Binnenlängden un -winkels to den nächsten Naver verwennt.

Den *Idealfall* vun en reine Nahorden hebbt wi in Fletigkeiten. Dor sünd de Afstännen twüschen de Molekülen oder Atomen fast, man de Winkels vun de Binnen sünd böös an swalken. To’n övernächsten Naver gifft dat so goot as keen Tosamenhang vun de Binnenwinkels mehr.

In de Natur kommt fast al Speeloorden bi de Materialen vör, vun reine Nahorden bit hen to reine Feernorden un alln’s dortwüschen. Bi de Faststoffen, as t.&nbsp;B. de Halfleider Silizium warrt de amorphe, de nanokristalline, mikrokristalline, polykristalline un monokristalline Tostand ünnerscheed. Bi disse Oorden gifft dat en Tonahm vun de Orden vun’n nächsten to’n övernächsten Naver to de Orden in’n Nanometer-, Mikrometer-, Millimeter oder Zentimeterrebeet. De monokristalline Tostand ist denn dör de Feernorden bestimmt.
Edgar County

**Edgar County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Illinois. He hett 18.576 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.616 km². De Sitt vun de Verwalten is in Paris.

## Historie

De Kreis is an’n 3. Januar 1823 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 19.704 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 9.396 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 17.857 US-Dollar. 10.897 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 1.779 Minschen maakt. 10,09 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

1,86 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 0,56 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 97,12 % vun de Minschen Witte, 1,84 % Swarte, 0,19 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,19 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,25 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,40 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 0,78 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* U.S. Census Bureau (engelsch)
Bruno Claussen

**Hans Hermann Bruno Claussen** (* 26. Januar 1880; † 1958) weer en düütschen Bibliothekar.

Vun 1906 af an hett Claussen as Volontär in de Universitätsbibliothek Bremen bi Henry Seedorf arbeidt. He füng üm un bi 1911 dat Arbeiden an de Universitätsbibliothek Rostock an un weer 1934 de eerste Direkter dor, de de Bibliothek in’t Hööftamt leiden dee.

## Warken

* *Niederdeutsche Bibliographie (bis 1800).* (mit Conrad Borchling) Niemünster 1931-1957
* *Rostocker Niederdeutsches Liederbuch vom Jahre 1478.* (Rutgever) Mit einer Auswahl der Melodien bearbeitet von Albert Thierfelder. Buchschmuck von Thuro Balzer. Rostock: Hinstorff 1919

## Literatur

* Hanno Lietz: *Bruno Claussen an der Universitätsbibliothek Rostock 1912- 1949.* Rostock 1995
Feernorden

De **Feernorden** is en Begreep ut de Fastkörperphysik. Se beschrifft de Anorden vun Atomen oder Molekülen in een Faststoff, de anners as in Nahorden – wo de Anorden vun de Deelken blots in de Naverschap regelmatig is - de en lieke un regelmatige Verdeelen meist bit in’t Unendliche opwiest. Stoffen, de en regelmatig Anorden bi’t in de Fern hebbt, warrt as Kristallen betekend. De Anorden vun de Atomen is dorbi so regelmatig, dat de Gestalt bi’t Wassen erhollen blifft. Dorvun kriegt de Kristallen jümmer sünnerlich Form un Utsehn.

Stoffen, de dorgegen blots en Nahorden hebbt, warrt as amorph betekend.so as t.&nbsp;B. Glas.
Grootweurn

**Grootweurn** (hoochdüütsch *Großenwörden*) is ene Gemeen in’n Landkreis Stood in Neddersassen mit . Grootweurn liggt an de Oost.

## Geografie

Grootweurn liggt in de Masch von de Oost an’n Rand von dat Kedener Moor. An’n Noordwestrand von dat Grootweurner Rebeed münnt de Rönn in de Oost.

De Naveröörd sünd Hüll in’n Noorden, Doornbuschermoor, Theisbrüggermoor un Drochters in’n Noordoosten, Aschhoornermoor, Drochtersermoor un Gauensiekermoor in’n Oosten, Engelschopp un Neeland in’n Süüdoosten, Wisch in’n Süden, Lüttwöhrn, Heckthusen un Bornbarg in’n Süüdwesten, Basbeek un Sethlerhemm in’n Westen un Oosten, Olendörp un Rönndiek in’n Noordwesten.

## Historie

Dat eerste Maal in de Oorkunnen kummt de Oort 1420 vör. Doch de Oort is woll düüdlich öller.

Vör 1885 weer Grootweurn in dat Amt Himmelpoorten. 1885 is dat Deel von’n Kreis Neehuus worrn, 1932 denn aver tohoop mit Neeland un Hüll na’n Landkreis Stood wesselt.

### Inwahnertall

## Politik

An’n 1. Juli 1972 is Grootweurn dör de Gemeenreform in Neddersassen Deelgemeen vun de Samtgemeen Himmelporten worrn. Disse Samtgemeen harr Bestand bet to’n 1. Januar 2014, as de Samtgemeen Himmelpoorten mit de Samtgemeen Olendörp to de Samtgemeen Olendörp-Himmelpoorten tohoopgahn is.

### Gemeenderoot

### Börgermeester

Gemeendvörstahers:

* 1856–1862: Johann Hinrich von Holten
* 1862–1868: Ernst Friedrich von Rönn
* 1868–1873: Claus Hinrich Bammann
* 1874–1916: Johann Oelrich
* 1916–1933: Ernst von Rönn

Börgermeesters:

* 1933–1945: Gustav Schlichting
* 1945–1946: Heinrich von der Lieth
* 1946–1968: Hinrich Braack 
* 1968–1991: Gerhard Doerksen
* 1991–2001: Erich Kahrs
* 2001–2006: Hubert von der Lieth
* siet 2006:  Bernhard Witt

### Wapen

Dat Wapen vun de Gemeen wiest op grönen Grund en Neddersassenhuus mit rood Steen un witt Fackwark. Neern löppt en sülvern Wellenbagen, de för de Oost steiht, un en Twieg vun’n Ellerbusch. Gestaltet hett dat de Heraldiker Horst Scheffler in’t Vörjohr 2001.

## Kultur

In Grootweurn warrt jümmer an’n eersten Advent bi’n Grootweurner Hoff Wiehnachtsmarkt fiert.

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

De nächste Bahnhoff is in Himmelpoorten an de Nedderelvbahn von Cuxhoben na Hamborg, wat so bi acht Kilometer weg is.

### Scholen

Grootweurn hett keen egen School mehr, de ole Volksschool is 1975 oplööst worrn. Op Haupt- un Realschool gaht de Kinner na de Porta-Coeli-School in Himmelpoorten, op Gymnasium na’n Gymnasialtwieg von de Porta-Coeli-School oder na de Vincent-Lübeck-School in Stood.

### Ünnernehmens

In de Dörpstraat harr de Volksbank Stood-Cuxhoben en Filiaal, de an’n 28. April 2017 dichtmaakt hett.

## Lüüd

De Travestiekünstlerin Lilo Wanders leevt in Grootweurn un de Pomoloog Eckart Brandt bedrifft dor en Appelhoff.

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed vun de Gemeen (hoochdüütsch)
Jan Torf

**Jan Torf** is en Krüdersnaps ut dat Düvelsmoor. He warrt in Worpsweed maakt. Nöömt is he na *Jan Torf*, den tyypschen Torfbuurn ut dat Moor.

## Weblenken

* Websteed vun Jan-Torf-Likör (to'n Deel plattdüütsch)
Louisiana

**Louisiana** is en Bundsstaat vun de USA. He hett 4.496.334 Inwahners (Stand 2005) op en Rebeet vun 134.382 km². De Hööftstadt is Baton Rouge.

## Historie

Louisiana weer vun’n 30. April 1812 af an Deel vun de USA.

## Politik

Louisiana is opdeelt in 64 Kreise (Parish):

## Weblenken

* Websteed vun Louisiana (engelsch)
Oklahoma

**Oklahoma** is en Bundsstaat vun de USA. He hett 3.450.654 Inwahners (Stand 2005) op en Rebeet vun 181.196 km². De Hööftstadt is Oklahoma City. Dat Woort *Oklahoma* kümmt ut de Choctaw-Sprake: *okla* bedutt *de Minsch* un *humma* heet *root*. Tohopen heet dat denn so veel, as „den roden Mann sien Land“. De Ökelnaam vun Oklahoma is *The Sooner State*. Dat hangt dor mit tosamen, dat de eersten Siedlers dat Land, wat de Regeern de Indianers afköfft harr, besiedeln döen, ehr dat se dor Verlööf to harrn (*sooner* = ehr dat).

## Inwahners
6,8 % oder 244.326 vun de Inwahners vun düssen Staat sünd Indianers. Dat is düütlich mehr as in'n Dörsnitt vun de US-Bundsstaaten. De wichtigsten Indianerstämm in düssen Staat sünd de Cherokee, de Chickasaw, de Choctaw, de Comanchen, de Kiowa un de Muskogee. 7,4 % sünd Afroamerikaners, 75,4 % sünd Witte. So is dat bi den Zensus in't Johr 2006 tellt wurrn.

## Bildung
In düsse Staat gifft dat de wichtigen Universitäten *[[Oklahoma State University – Stillwater]]* un *[[University of Oklahoma]]*. 

## Gröttste Städer


TimeAxis	= orientation:horizontal format:yyyy
ImageSize	= width:640 height:auto barincrement:25
PlotArea 	= left:10 right:10 top:10 bottom:40
AlignBars 	= justify

Colors =
  id:canvas        	value:rgb(0.97,0.97,0.97)

BackgroundColors = canvas:canvas

Period = from:0 till:600
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:drabgreen

BarData=
  barset:Einwohnerzahl

PlotData=
  width:20 fontsize:M textcolor:black color:skyblue shift:(20,-6) anchor:from
 
  barset:Einwohnerzahl

  from:start till:541.5  text:Oklahoma City_(541.500)
  from:start till:382.5  text:Tulsa_(382.457)
  from:start till:102.8  text:Norman_(102.827)
  from:start till:92.8   text:Lawton_(92.757)  
  from:start till:88.3   text:Broken Arrow_(88.314)
  from:start till:68.3   text:Edmond_(68.315)
  from:start till:54.0   text:Midwest City_(54.088)
  from:start till:46.4   text:Enid_(46.436)
  from:start till:41.1   text:Moore_(41.138)
  from:start till:39.1   text:Stillwater_(39.065)
  from:start till:38.3   text:Muskogee_(38.310)
  from:start till:34.7   text:Bartlesville_(34.748)

TextData=
  fontsize:S pos:(450,20)
  text:Inwahners (1. Juli 2005)


## Historie

Oklahoma weer vun’n 16. November 1907 af an as 46. Bundsstaat Deel vun de USA.

## Politik

Oklahoma is opdeelt in 77 Kreise (Countys):

## In Oklahoma boren

* John Michael Talbot

## Weblenken

* Websteed vun Oklahoma (engelsch)
Minnesota

**Minnesota** is de 32. Bundsstaat vun de USA un liggt in' Noorden vun dat Land an de Grens nah Kanada. He hett 5.167.101 Inwahner (Stand 2006) op en Rebeet vun 225.365 km². Dormit is dat de twalfgröttste Staat vun de USA.

De Hööftstadt is Saint Paul. De Staat is 1858 ut dat ööstlich Deel vun dat Minnesota-Territorium un en lütt Deel ut dat Wisconsin-Territorium entstahn. In Minnesota gifft dat völ Seen, weshalb de denn ok „Land vun de 10.000 Seen“ nömmt wurrd. 

## Historie

Minnesota weer vun’n 11. Mai 1858 af an Deel vun de USA.

## Politik

Minnesota is opdeelt in 87 Kreise (Countys):

## Weblenken

* Websteed vun Minnesota (engelsch)
Washington (Bundsstaat)

**Washington** is en Bundsstaat vun de USA. He hett taxeert 6,5 Mio. Inwahners (Stand 2007) op en Rebeet vun 184.824 km². De liggt in' Nordwesten vun de USA an de Küst vun den Pazifik, nördlich vun Oregon.De Hööftstadt is Olympia.

## Historie

Washington weer vun’n 11. November 1889 af an as 42. Bundsstaat Deel vun de USA.

## Politik

Washington is opdeelt in 39 Kreise (Countys):

## Weblenken

* Websteed vun Washington (engelsch)
Nebraska

**Nebraska** is en Bundsstaat vun de USA. He breet sik ut över en Rebeet vun 200.520 km². De Hööftstadt is Lincoln. De Staat liggt in den Middelwesten vun de USA. De Naam kümmt ut de Indianer-Sprake Chiwere un bedutt „*sied Water*“. Dat hett to doon mit den Platte River, de dör dat Land fleten deit. Vörmols höör Nebraska to de „Great American Desert“ (Grote amerikaansche Wööst) mit to, man hüdigendags warrt in dat Land veel Landweertschop bedreven. Dor hett Nebraska ok sien Ökelnaam vun weg: „Cornhusker-State“ („Koornspieker-Staat“). De Inwahners vun Nebraska hefft dat Land mit Hölp vun de moderne Landweertschop in en Land vull mit Ranches un Farmen verwannelt. Den Staat siene Geschicht is dorüm ok deep verbunnen mit de Bueree. 

## Geographie
Nebraska grenzt an South Dakota in'n Norden; Iowa un Missouri in'n Oosten, achter den Missouri River; Kansas in'n Süden; Colorado in'n Südwesten, un Wyoming in'n Westen. De gröttste Stadt is Omaha, de Hööftstadt is Lincoln. Nebraska liggt tomidden de *[[Great Plains]]* an den westlichen Rand vun den „Wetengördel“ („Grain Belt“. En vun de Slogans vun Nebraska is: „Wo de Westen anfangt“ (*Where the West begins*).

## Inwahners
Nebraska hett 1.768.331 Inwahners (Stand: Census 1.7.2006], dormank 88,6 % Witte, 4,1 % Swatte un Afroamerikaners, 0,9 % Indianer, 1,7 % Asiaten, 7,4 % Hispanics.

### Religion
De Karken mit de meisten Liddmaten weern in dat Johr 2000 de Röömsch-kathoolsche Kark mit 372.791 Liddmaten, de Evangelical Lutheran Church in America mit 128.570 Liddmaten, de Lutheran Church - Missouri Synod mit 117.419 Liddmaten un de United Methodist Church mit 117.277 Leden.

### Gröttste Städer


TimeAxis	= orientation:horizontal format:yyyy
ImageSize	= width:640 height:auto barincrement:25
PlotArea 	= left:10 right:10 top:10 bottom:40
AlignBars 	= justify

Colors =
  id:canvas        	value:rgb(0.97,0.97,0.97)

BackgroundColors = canvas:canvas

Period = from:0 till:450
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:drabgreen

BarData=
  barset:Einwohnerzahl

PlotData=
  width:18 fontsize:M textcolor:black color:skyblue shift:(20,-6) anchor:from
 
  barset:Einwohnerzahl

  from:start till:414.5  text:Omaha_(414.521)
  from:start till:239.2  text:Lincoln_(239.213)
  from:start till:47.3  text:Bellevue_(47.334)
  from:start till:44.5  text:Grand Island_(44.546)
  from:start till:29.0  text:Kearney_(28.958)
  from:start till:25.4  text:Hastings_(25.437)
  from:start till:25.3  text:Fremont_(25.314)
  from:start till:24.3  text:North Platte_(24.324)
  from:start till:23.9  text:Norfolk_(23.946)
  from:start till:20.9  text:Columbus_(20.909)
  from:start till:20.4  text:Papillion_(20.431)
  
TextData=
  fontsize:S pos:(520,20)
  text:Einwohner (1. Juli 2005)



## Historie

Nebraska is an’n 1. März 1867 as 37. Bundsstaat in de USA upnahmen wurrn.

## Politik

Nebraska is opdeelt in 93 Kreise (Countys):

## Belegen


## Weblenken

* Websteed vun Nebraska (engelsch)
Dagestan

**Dagestan** is ene Republiek in’n Süden vun Russland bi’n Kaukasus. Dagestan hett 2.621.820 Inwahners (Stand 2005) op en Rebeet vun 50.278 km². De Hööftstadt is Machatschkala.

## Historie

De ASSR Dagestan is den 20. Januar 1921 grünnt worrn.

## Volk

Dagestan is en Rebeet, in dat temlich veel verschedene Völker leevt. De gröttste Grupp sünd de Awaren mit 29,5 %. Annere grote Volksgruppen sünd de Darginer mit 16,5 %, de Kumyken mit 14 %, de Lesgier mit 13 %, de Laken mit 5,5 %, de Russen mit 4,75 %, de Aserbaidschaners mit 4,25 % un de Tabassaranen mit 4,25 %. Dat sünd aver lang noch nich all Völker, de in Dagestan tohuus sünd.

## Politik

Dagestan is polietsch indeelt in teihn Städer un 41 Rajons.

## Weblenken

* Websteed vun de Republiek Dagestan (russ’sch)
Osseten

De **Osseten** sünd en Volk dat in Russland (Noordossetien, Deel vun de Republiek Noordossetien-Alanien) un Georgien (Süüdossetien) leevt. Dat Land, woneem Osseten leven doot, warrt tohoop ok Ossetien to seggt. Jemehr Spraak is dat Ossetsche, wat ene iraansche Spraak is. Dat gifft üm un bi 750.000 Osseten.

Vun de Religion her sünd üm un bi 80 Perzent orthodoxe Christen un de Rest sunnitsche Moslems.

De Osseten kaamt vun de Alanen af un sünd ut Rebeden Süden den Donstroom na dat Rebeet kamen, wat nu Noordossetien is. Later sünd se denn ok övern Kaukasus-Hööftkamm röver un hebbt ok in Süüdossetien siedelt.
Kaukasus

De **Kaukasus** (vun , ; , , ,  [vun ], ) is ene Bargkeed, de twischen de Swarte un de Kaspische See liggt. De Kaukasus is üm un bi 1100 Kilometer lang un knapp 200 Kilometer breed un sien Hööftkamm warrt faken as de Grenz twischen Asien un Europa ansehn. Dor blangen gifft dat noch de Bargkeed vun’n lütten Kaukasus, de wat wieder in’n Süden liggt. Warrt de mittellt, sünd de Bargen düüdlich breder. De hööchste Punkt in de Kaukasus-Bargen is de Elbrus mit 5642 Meter över de See.

De Kaukasus liggt in de Staten Russland, Georgien, Armenien un Aserbaidschan.

Bekannt is dat Kaukasus-Rebeet för siene temliche grote ethnische Veelfalt.
## Weblinks

* Caucasian Review of International Affairs – akademische Zeitschrift über Kaukasus (engelsch)
* Caucasus Seismic Information Network – CauSIN (engelsch)
* Kaukasus-Region: Informationen zur politischen Bildung
* Der Kaukasus: Ethnologische Perspektiven – Texte, Bibliographien, Karten
* Caucaz.com : Nachrichten aus dem Kaukasus
* 
* Geologie des Kaukasus

## Nawiese
US-Dollar

Mit den **US-Dollar** warrt in de USA betahlt. He is ünnerdeelt in 100 Cent. In vele Länner op de Eer warrt mit Dollar betahlt, de US-Dollar weer meist dat Vörbild för disse annern Dollars. De US-Dollar sülvs hett sien Naam vun den Daler af.

Blangen de USA hebbt welk Staten ok den US-Dollar inföhrt. Dat sünd de Britischen Jumferninseln, Ecuador, Mikronesien, Palau un Oosttimor.

## Historie

In de USA hebbt se vör de Amerikaansche Revolutschoon mit Britische Pund betahlt. An’n 6. Juli 1785 denn hett de Konföderatschoonskongress de Inföhrung vun den Dollar beslaten.

## Weblenken
Germanen

De **Germanen** sünd ene Grupp vun Völker in Middel- un Noordeuropa, de germaansche Spraken snacken doot.

## Spraak
De germaansche Oorspraak hett sik in dat eerste Johrdusend v. Chr. mit dat Eerste Luudschuven ut dat Indoeuropääsche entwickelt. De eersten schreven Tüügnisse vun de Germanen hebbt wi ut de Tiet in dat eerste Johrhunnert v. Chr. as de Germanen toeerst mit de Römers in Kuntakt kemen. In de Völkerwanderung hebbt sik denn vele germaansche Stämm op’n Padd maakt un sünd in ne’e Rebeden siedelt.

Völker, de vun de Germanen afstammt, sünd hüüt de Düütschen, de Englänners, de Sweden, de Norwegers, de Dänen, de Ieslänners un de Nedderlänners.

## Kiek ok bi
* Ampsivarier
* Bataver
* Chauken
* Fresen
* Goten
* Kimbern
* Ostgoten
* Sassen
* Wandalen
* Westgoten
Adygien

**Adygien** is ene Republiek in Russland. De Republiek hett 444.438 Inwahners (Stand 1. Januar 2005) op en Rebeet vun 7.800 km². De Hööftstadt is Maikop.

## Weblenken

* Websteed vun de Republiek (russ’sch)
Kanton

En **Kanton** is Verwaltensrebeet in welk Staten. To’n Bispeel in de Swiez, Luxemborg un in Frankriek.

Op Franzöösch heet dat *canton* un op Spaansch *cantón*.
Missouri (Bundsstaat)

**Missouri** is en Bundsstaat van de USA. 

De Staat **Missouri** [] is nah de Stroom Missouri un nah de glieknaamig Indianers nömmt wurrn. Missouri bedütt *Stadt vun de groten Kanus*. De Hööftstadt ist Jefferson City. Missouri hett 5.595.211 Inwahners (Stand 2000) op en Rebeet vun 180.693 km².

Der Staat wurrd in Volksmund ok *Show Me State* nömmt; de gewöhnlich Afkörten van de Staat is **MO**. De staatlich Universität is in Columbia. Neben de Missouri floot ok de Mississippi dör disse Staat. 

## Historie

Missouri weer vun’n 10. August 1821 af an Deel vun de USA.

## Politik

Missouri is opdeelt in 120 Kreise (Countys):

## Weblenken

* Websteed vun Missouri (engelsch)
Adams County (Indiana)

**Adams County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Indiana. He hett 34.387 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 878 km². De Sitt vun de Verwalten is in Decatur.

## Historie

De Kreis is 1835 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 33.625 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 16.453 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 16.704 US-Dollar. 16.126 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 2.150 Minschen maakt. 8,93 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

14,28 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 1,07 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 97,31 % vun de Minschen Witte, 0,14 % Swarte, 0,20 % stammt ut Asien un 0,03 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,17 % sünd Nakamen vun Indianers. 1,47 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,68 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 3,32 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* Websteed vun’n Kreis (engelsch)
* U.S. Census Bureau (engelsch)
James Dean

----
**James Byron Dean** (* 8. Februar 1931 in Marion, Indiana; † 30. September 1955 in Cholame, Kalifornien) weer en US-amerikaanschen Film- un Theaterschauspeler. 

Sien fröhen Dood dör en Auto-Unfall un sien Rull in *... denn sie wissen nicht, was sie tun* hebbt hüm to en amerikaansch Idol för de Jöögd maakt. För sien Rull in sien beid anner Films *Jenseits von Eden* un *Giant* (dt.: *Giganten*) hett he nah sien Dood noch twee Oscar-Nomineeren as *[[Oscar/Best Hööftdorsteller|Best Hööftdorsteller]]* kregen.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
Sassnitz

**Sassnitz** is ene Stadt in Mekelnborg-Vörpommern. Se hett 10.746 Inwahners (Stand 2006).

## Geografie

To de Stadt Sassnitz höört hüüt ok de Öörd Blieschow, Buddenhagen, Dargast, Dubnitz, Klementelvitz, Mukran, Nieg Mukran, Promoisel, Rusewase un Stubbenkammer.

## Historie

Dat eerste Maal kummt Sassnitz 1584 in de Oorkunnen vör.

## Politik

Partnerschoppen hett Sassnitz mit Cuxhoben, Trelleborg in Sweden un Kingissepp in Russland.

### Wapen

Dat Wapen wiest op blaag enen rood-sülvern deelten Lüchttoorn mit sülvern Lichtstrahlen, de in ene Lück in de böverste Reeg Steen vun ene rode, sülvern infaat Tegelmuer steiht.

## Weblenken

* Websteed vun Sassnitz (hoochdüütsch)
Kranenburg

**Kranenburg** is en Dörp un ene Gemeend in’n Kreis Kleve in Noordrhien-Westfalen. De Gemeend hett 9888 Inwahners (Stand 2006). Blangen Kranenburg höört ok de Dörper Nütterden, Schottheide, Mehr, Frasselt, Zyfflich, Wyler, Niel un Grafwegen to de Gemeend.

## Historie

De Kranenburg kummt dat eerste Maal 1270 in de Oorkunnen vör.

## Weblenken

* Websteed vun de Gemeend Kranenburg (hoochdüütsch)
Plaat

**Plaat** betekent

* Plaat, Gemeen in’n Landkreis Ludwigslust-Parchen, Mekelborg-Vörpommern,
* Plaat, Oort in de Gemeen Lüchow in’n Landkreis Lüchow-Dannenbarg, Neddersassen,
* Plaat, en Familiennaam (för Lüüd mit düssen Naam kiek dor),
* Plaat, Eiland vun Sand, dat blot bi Ebb ut’t Water rutkickt,
* Plaat, Schört vör för’n Buuk to binnen,
* Plaat, Blick, üm dor Saken op to backen,
* en platt Saak, to’n Bispeel Fastplaat.

Kiek ok bi: Plate.
Plaat (Mekelnborg-Vörpommern)

**Plaat** is en Dörp un ene Gemeend in’n Landkreis Ludwigslust-Parchen in Mekelnborg-Vörpommern. De Gemeend hett 3571 Inwahners (Stand 2006). Blangen Plaat höört ok de Dörper Consraad un Peckatel to de Gemeend.

## Historie

Plaat kummt dat eerste Maal 1191 in de Oorkunnen vör.

## Politik

Ene Partnerschop hett Plaat mit Sörup in Sleswig-Holsteen.

## Weblenken

* Websteed vun de Gemeend (hoochdüütsch)
Ierz

**Ierz** is en Beteken för Mineralen, de för de Weertschap vun Bedüden sünd.

## Definitschoon
En Definitschoon vun Ierz gifft dat vun de UK Institution of Mining and Metallurgy:

Dorna sünd Ierzen natürlich Vörkamen vun Mineralaggregaten de för de Weertschap vun Interesse sünd, wiel ut jem dör Bearbeiden weertvulle Bestanddeele ruttogen warrn künnt.

In’n modernen Sinn tellt all de Stoffen dorto, de in’n Bargwark afboot warrt un as industrielle Rohmaterialen bruukt warrt. De Begreep is dormit in sien Definitschoon utwiet worrn, as dormit traditschonell blots de Afbo vun Metallierz un dat Hüttenwesen meent weer. In’n allgemenen Spraakbruuk warrt aver jümmer noch mehrstendeels Metall dormit in Tosamenhang brocht. In’n Grunnen gellt also jümmers noch de Definitschoon na James F. Kemp vun 1909:

*Ierz is en mehr oder weniger mit Gangoort verwassen, metallhollend Mineral oder en Mineralmischen, dat – vun’n Standpunkt vun de Barglüüd oder vun’n Opbereider ut – mit Winn afboot oder wieterverarbeidt warrn kann.*

## Algemeen’t
Of en Mineral also en Ierz is, hangt dorna blots vun de Fraag af, of bi’n Afbo un bi de Verarbeiden wat bi rüm kummt. Dat gellt ok för dat Vörkamen sülvst: Blots wenn sik de Afbo vun ein Mineralvörkamen weertschoplich lohnt, warrt vun Lagersteed snackt. Dat kann aver ok heten, dat en Vörkamen to Tieten, wo dat Material knapp warrt, batz as Lagersteed ankeken warrt, ofschoonst dat vörher noch keen weer.

De Historie vun de Minschen is al jümmer verbunnen wesen mit den Afbo vun Stoffen ut de Natur. Toeerst weer dat vör allen dorop betogen, dat de Minsch mehr oder weniger tofällig Mineralen un Produkten vun’t Verweddern funnen un opsammelt hebbt un dorut Stoffen ruthollt hebbt, aver na un na weer ok nipp un nau dorna socht un denn füng dat ok an mit dat Buddeln, worut denn de Bargbo entstahn is.

För’t wieter Verarbeiden vun dat Ierz is vun Wichtigkeit, wo riek dat Ierz an den Stoff is, de wunnen warrn schall. De Andeel kann stark ünnerscheedlich wesen: Bi en Tinnierz is en Andeel vun 2% al teemlich riek, man bi’t faken vörkamend Iesen mutt dat Ierz al tominst 70% Iesenandeel hebben, üm as riekhollig instoopt to warrn.

## Utwahl vun Ierzmineralen
* Argentit: Ag2S
* Baryt: BaSO4
* Beryll: Be3Al2(SiO3)6
* Bornit: Cu5FeS4
* Kopperkies: CuFeS2
* Koppergleem: Cu2S
* Chromit: (Fe,Mg)Cr2O4
* Cobaltit: (Co,Fe)AsS
* Columbit-Tantalit oder Coltan: (Fe,Mn)(Nb,Ta)2O6
* Galenit: PbS
* Gibbsit: Al(OH)3
* Hämatit: Fe2O3
* Ilmenit: FeTiO3
* Kassiterit: SnO2
* Magnetit: Fe3O4
* Molybdänit: MoS2
* Pechblennen: UO2
* Pentlandit:(Fe,Ni)9S8
* Scheelit: CaWO4
* Wolframit: (Fe,Mn)WO4
* Zinkblennen: ZnS
* Zinnober: HgS

## kiek ok bi
* Lagersteed
* Gang (Geologie)
* Bargbo