open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sitting Bull

**Sitting Bull** (engl. *sitzender Bulle* – eegentlich Naam **Tatanka Iyotanka**; * üm 1831 an’ Grand River, South Dakota; † 15. Dezember 1890 in sien Lager an’ Grand River in de Standing-Rock-Reservation, North Dakota). Sitting Bull weer Hööftling un Medizinmann vun de Hunkpapa-Lakota-Sioux. He weer en vun der groote Leeders in de Freeheitsbewegung vun de Indianer (1866-1876) tegen de amerikaansch Siedlers un Truppen. 

He weer en vun de geistig Föhrers in de Slacht an’ Little Bighorn van 1876, in de Crazy Horse un Big Foot dat 7. Kavallerieregiment vun General George Armstrong Custer kört un kleen haun hebbt. Dat weer de gröttste Verlust vun de US-Armee tegen de Indianer, de dat in de Historie gifft. Sitting Bull weer bi de Kamp gar nich dorbi, wiels he vun en Sünnendans noch wat schlapp weer.

Liekers kreeg he bannig Arger. De US-Armee hett to’n Straaf en Expeditschoon tegen hüm un sein Lüüd dörföhrt. Mit 2000 bit 3000 Lüüd hett he sik aber gau in Sekerheit nah Kanada brocht un is dor in’t Exil bleben. An 19. Juli 1881 hett he sück aber in in Fort Randall stellt, wiels hüm de Witten de Bisonherden vernicht harr nun he un sein Lüüd folglich nichts mehr to Jagen un to Eeten harrn. Dornah leev he in de Standing-Rock-Reservatschoon. 

1885 wurr he in de Wild West Show vun Buffalo Bill in de USA un in Kanada vörföhrt. Wiels he kien Englisch snacken kunn und wiels se hüm wat vörspeegelt harrn, hett he denn ok nich mitkregen, dat dat blots en Show weer. He hett glövt, dat he up disse Weg (sein Reeden hett he in Lakota hollen) hoopt, över de Verbreken van de Witten tegen de Indianers snacken to können un en Ümdenken henn tokriegen. Irgendwann hett he dat aber denn doch spitz kregen. An de Europa-Tournee vun Buffalo Bill 1887 hett he denn nich mehr deelnommen. 

Aber de amerikaansch Behörden hullen Sitting Bull wieder henn för en Unrohstifter, wiel he dat Verlüttern vun de Reservatschonen kritiseeren de. Ok dat nich de Levensmiddel un anner Materialien, so as anköndigt, kommen deen, hett he anmarkt. Anpassen wull he sück ok nich, he weer Indianer und bleev dat. 

Also hett man hüm immer un överall as Feindbild dorstellt, ok in de Zeitungen. Deelen vun de Apenlichkeet un insbesünnere dat Militär hebbt immer seggt, dat de Slacht an Little Bighorn en groot Unrecht weer und Sitting Bull Schuld harr. Sien dormolig Verhollen weer dornah arglistig un hinterhältig, glieker Taten bi de US-Armee wurrn dorgegen as överleegen Taktik dorstellt. 

Sitting Bull wull weer de Geisterdans-Bewegen bi sien Anhängers tolaaten. Aber de Reservatschoons-Polizei (dat weern *fruendlich Indianer*) und de US-Armee weern dorgegen un hebbt hüm fastnommen. As sien Anhängers Wedderstand leisten deen, hett de Polizei Sitting Bull an 15. Dezember 1890 doodschaten un sein Liek verstümmelt. Twee Weken later geev’t denn dat Massaker bi Wounded Knee. 

## Webllenken

* So endete das Leben Tatanka-Yotankas (Liselotte Welskopf-Henrich)
Oscar/Best Hööftdorsteller

Mit den Oscar för de Besten Hööftdorsteller warrt de Leistung vun de Hööftdorsteller vun en Film uttekent. De Froonslüüd hebbt en egen Kategorie. De Filmen qualifizeert sik jümmer in dat Johr na de Verapentlichung. In de Tabell staht de Filmen in dat Johr, in dat se uttekent worrn sünd.

## 1929–1930

## 1931–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030
Platinswamm

As **Platinswamm** warrt poröös metallsch Platin betekent. Dör de Poren hett dat en bannig grote Böverflach un deent dorüm as en goden Katalysater för Hydreeren nu Dehydreeren.

## Herstellen
För de Herstellen gifft dat ünnerscheedlich Mööglichkeiten. Bi den eersten Weg warrt Ammoniumhexachloroplatinat (&nbsp;(NH4)2[PtCl6]&nbsp;) in en Putt (an’n Besten en Platinputt) bi üm un bi 600 bit 800°C gleiht (ünner’n Aftog!). Wat torüch blieven deit, warrt waschen un goot dröögt. Bi de tweeten Mööglichkeit warrt dat an sik nau so maakt, man dat gleihn geit in’n Waterstoff-Stroom bi 350 bit 400°C (bargt de Gefahr, dat sik in’n Apparat Knallgas billt!)

Opletzt kann man ok konzentreert Platin-Solt-Lösen op Löschpapeer drapeln un dat Papeer över en Spiritus-Brenner so lang hitt maken, bit en grau tohopenhangend Mass överblifft, de Platinswamm neemlich. (Vörschrift na Heumann)
Eckfahn

De **Eckfahnen** sünd Deelen vun dat Footballfeld, de Speelfeld in dat Footballspeel. Se markeert de Ecken vun dat Speelfeld. Mit Hülp van disse Eckfahnen, kann de Scheedsrichter oder Lienrichter beter entscheeden, of en Ball in de Neegd vun de Fahnen över de Siedenlinie oder över de Doorlinie rutrullt is. Dorvan hangt af, wu dat Speel wieder geiht.

De Eckfahnen hörrt to dat Speelfeld. Wenn dor also een Ball tegen prallt un von dor weer up dat Speelfeld torüch, denn löppt dat Speel wieder. De Footballregeln verbeeden, dat de Eckfahn rutnommen wurrd, um en Eckstoot uttoföhren. 

Üm dat man sück nicht besehren kann, moot de Eckfahnen mindst 1,50 Meter hoch ween und dröfft boben nich spitz wesen. Hüdtodag sünd se meest ut Kunststoff un hebbt en Knickgelenk, dormit se sück glieks weer uprichten doht, wenn se ümknickt wurrn sünd. De Farv vun de Fahnen is meest rood, geel, oder rood-geel kareert.
Tog (Militär)

De **Tog** is en lüttjere Eenheit bi dat Militär oder bi paramilitäärsche  Organisatschonen. Dor höört so 12 bit 60 Suldaten to. Wenn de Tog en Deel vun en Kompanie to'n Utbillen is, denn könnt dat ok woll 100 Mann ween. In en Tog sünd twee bit acht Gruppen oder Trupps tohopenfaat. 

Verscheden Töög sünd wedder tohopenslaten in en Kompanie, en Staffel, en Batterie oder en Inspektschoon. 

De Anföhrer vun en Tog is bi de düütsche Bundeswehr en Hauptfeldwebel, en Feldwebel vun'n Staff, en Leutnant oder ok en Oberleutnant.

Bi de Flegers warrt de Tog **Swarm** nömmt.
Pool

**Pool** betekent

* Pool, de Steed, woneem de Dreihass vun de Eer dör de Böverflach stött,
* Pool, de Steed, woneem de Magnetfeldlienen pielliek to de Eerdböverflach staht,
* allgemeen wo de magnetschen Feldlienen vun en Magnetfeld pielliek op en Flach verloopt,
* Poolsteed, in de Mathematik en Steed, woneem en Funkschoon nich defineert is,
* Pool, in de Kugelgeometrie de Snittpunkt vun all Tangenten in een Even,
* Pool, en lütte Watersteed oder -flach, faken ok teemlich muddig,
* en annert Woort för en Schoot t. B. bi Arfen, ok Paal schreven,
* Pool, Rebeet in de Republiek Kongo,
* en Inwahner vun dat Land Polen,
* en Frömdwoort för en Swemmbecken,
* en Oort vun Billard, kiek bi Poolbillard.

**Pool** is de Familiennaam von

* Albert-Jan Pool (* 1960), nedderlandschen Grafikdesigner,
* Andre Pool (* 1961), Politiker von de Seychellen,
* Beatrice L. Pool-Zobel (1949–2008), düütsche Toxikologin,
* Gerrit Claesz Pool (1651–1710), nedderlandschen Schippboer,
* Joe R. Pool (1911–1968), US-amerikaanschen Politiker,
* John Pool (1826–1884), US-amerikaanschen Politiker,
* Léa Pool (* 1950), Swiezer-kanaadsche Filmspeesbaas’sche un Dreihbookschrieverin,
* Phanee de Pool (* 1989), Swiezer Musikerin,
* Theodor Pool (1890–1942), eestnischen Politiker,
* Tim Pool (* 1986), US-amerikaanschen Journalist,
* Tommy Pool (1935–1990), US-amerikaanschen Sportschütten,
* Walter F. Pool (1850–1883), US-amerikaanschen Politiker.

Kiek ok bi: River Pool.
1756

## Wat passeert is

## Boren
* 27. Januar: Wolfgang Amadeus Mozart, öösterriekschen Komponist († 1791)

## Storven
; Ahn bekannt Datum
* Joseph Abeille, franzööschen Architekt (* 1673)
Jägertuun

De **Scheren-** oder **Krüüztuun** (bekannter as **Jägertuun**) is en billigen Holttuun, de fröher as Schuul vör Wildbeet upsett wööd. He besteiht ut x-förmig fastmaakte Latten, de överkrüüz leegt. För den Transport lett he sik as en Quetschkommood innanner schuven. De Adelslüüd leten den Wildbestand för de Jagd gern unnormal groot warrn. Buurn de dor Last vun kregen dröffen sik free ut de Adelsforsten Holt as Schuul för jemehr Land slahn, üm Jägertüün as utreckend Afsparr to boen.

## Weblenken
*Intressant Wark rund üm den Tuun in’n Burengoorn (hoochdüütsch)
*Mooi Vertellseltien bi’t Thema „Streit am Zaun“ (hoochdüütsch)
1776

## Wat passeert is
* 4. Juli: De britschen Kolonien in Noordamerika verklaart in Philadelphia jem ehr Unafhängigkeit. Vun nu af an gifft dat de USA

## Boren
* 3. Februar: Blas Parera, spaansch Komponist († 1840)
* 5. März: Andreas Wilke, plattdüütsch Schriever un Pastoor ut Mekelnborg († 1814)
* 2. August: Friedrich Stromeyer, düütsch Chemiker, Opdecker vun Cadmium († 1835)

## Storven
* 25. August: David Hume, schottsch Philosoph, Ökonom un Historiker (* 1711)
Strunz

**Strunz** betekent

* Strunz, en Mineral.

**Strunz** is de Familiennaam von

* Claus Strunz (* 1966), düütsch Journalist,
* Emanuel Strunz (1911–2011), öösterriekschen Ünnernehmer,
* Franz Strunz (1875–1953), öösterriekschen Wetenschopshistoriker,
* Friedrich Strunz (1680–1725), düütschen Philoloog,
* Georg Jakob Strunz (1781–1852), düütsch Kapellmeester un Komponist,
* Herbert Strunz (1961–2018), düütschen Weertschopswetenschopper,
* Karl Hugo Strunz (1910–2006), düütsch Mineraloog,
* Oliver Strunz (* 2000), öösterriekschen Footballspeler,
* Rudolf Strunz (1881–1936), öösterriekschen Politiker,
* Sandra Strunz (* 1968), düütsch Speelbaasfro,
* Thomas Strunz (* 1968), düütsch Footballspeler,
* Ulrich Strunz (* 1943), düütschen Schriever.
Klaus Merz

**Klaus Merz**, (* 3. Oktober 1945 in Aarau) is een Swiezer Schriever. 

## Leven
As gelernten Sekundarlehrer werkte he längere Tiet in der Vullwassenenbildung. He wünn mehrere Priese, unner anner de Hermann-Hesse-Literaturpries 1997, de Gottfried-Keller-Pries 2004 un de Werkpries vun de schwiezerische Schillerstiftung 2005. Vun hem sünd ’ne Masse Geschichten un Vertellsels verschenen, so to’n Biespeel „Adams Kostüm“ or de Kottroman „Jakob schläft“. Men Merz heff ok Gedichte schreven („Kurze Durchsage“) – sinne Werke sünd nooit besünners lang. Men all de Titel laat Merz sin besünner Können sehn. He redt’t, twee, dree banale Wörde nevennanner to setten, un et beginnt fort to `funken´.

Merz leevt vundaag as Verteller un Lyriker in Unterkulm.

## Werke
* Mit gesammelter Blindheit. Gedichte. St.Gallen: Tschudy, 1967
* Geschiebe mein Land. Gedichte. Aarau: Sauerländer, 1969
* Vier Vorwände ergeben kein Haus. Gedichte. Zürich: Artemis, 1972
* Obligatorische Übung. Geschichten. Aarau: Sauerländer, 1975
* Latentes Material. Erzählungen. Aarau: Sauerländer, 1978
* Der Entwurf. Erzählung. München: Autoren-Edition im Athenäum-Verlag, 1982
* Landleben. Geschichten. Zürich: Howeg, 1982
* Bootsvermietung. Prosa, Gedichte. Zürich: Howeg, 1985
* Tremolo Trümmer. Erzählungen. Zürich: Ammann, 1988
* Nachricht vom aufrechten Gang. Prosa, Gedichte. Zürich: Howeg, 1991
* Am Fuss des Kamels. Geschichten und Zwischengeschichten. Innsbruck: Haymon, 1994
* Kurze Durchsage. Gedichte und Prosa. Innsbruck: Haymon, 1995
* Jakob schläft. Eigentlich ein Roman. Innsbruck: Haymon, 1997
* Kommen Sie mit mir ans Meer, Fräulein? Innsbruck: Haymon, 1998
* Garn_(Merz)|Garn. Prosa und Gedichte. Innsbruck: Haymon, 2000
* Adams Kostüm. Drei Erzählungen. Innsbruck: Haymon, 2001
* Das Turnier der Bleistiftritter. Achtzehn Begegnungen. Innsbruck: Haymon, 2003
* Die Tiere ziehen los! Kinderbuch. Zürich: Atlantis Kinderbücher, 2003
* Löwen Löwen. Innsbruck: Haymon, 2004
* LOS. Eine Erzählung. Innsbruck: Haymon, 2005
* 8 Gedichte zu "Museum", publizeert in "Uwe Wittwer - Geblendet / Dazzled". Heidelbarg: Kehrer, 2005

## Weblenks

* http://dispatch.opac.d-nb.de/DB=4.1/REL?PPN=118031198 Literatur vun un over Klaus Merz in'n Katalog vun de Düütsche Nationalbibliothek
Peter Piot

**Peter Piot** (* 17. Februar 1949 in Löwen/Belgien) is Ünnergeneralsekretär vun de Vereenten Natschonen un gewarfföhrend Direkter vun de Organisatschoon UNAIDS.

## Leven

Piot kreeg 1974 den medizinsche Doktertitel an de Universität Gent un was 1976 Mitopdecker vun’t Ebolavirus in Zaire. 1978/79 was he ledende Wetenschoppler för Infekschoonskrankheiten an de Universität vun Washington in Seattle/USA. 1980 is he gradueert as Dokter för Mikrobiologie an de Universität Antwerpen un was dor later bit 1992 Baas vun de Afdelen för Infekschonen un Immunität an’t Institut för Tropenmedizin.

In’t Johr 1980 füng he an mit verscheeden gemeenschoppliche Projekten tegen AIDS in Afrika: in Burundi, Elfenbeenküst, Kenia, Tansania as ok dat Projekt *SIDA* in Kinshasa/Zaire, wat dat eerste internatschonale HIV/AIDS-Projekt in Entwicklungslänner was.

1986/87 was he extraordinär Professer an de Universität vun Nairobi, un vun 1988 bit 1992 ok extraordinär Professer för apentliche Gesundheet an de Fre’e Universität vun Brüssel.

Vun 1991 bit 1994 was Piot Präsident vun de Internatschonale AIDS-Sellschop. 1992 wööd he stellvertredende Direkter vun’t *Globale Programm tegen AIDS* (engelsch *Global Programme on AIDS*) vun de Weltgesundheitsorganisatschoon (WHO).

An’n 12. Dezember 1994 wööd he to’n Ünnergeneralsekretär vun de UNO un to’n eersten gewarfföhrend Direkter vun’t *Joint United Nations Programme on HIV/AIDS* (UNAIDS) beropen.

1995 slöög König Albert II. vun Belgien Piot to’n Ridder, mit de Titel „Baron“. He is Liddmaat vun’t medizinische Institut vun de *National Academy of Science* vun de Vereenigte Staaten, vun de *Royal Academy of Medicine* in Belgien un vun de *Royal College of Physicians* in London.

Piot hett 15 Böker un mehr as 500 wetenschoppliche Artikels schreven. He kreeg düchtig Utteken för wetenschoppliche un soziale Entwickeln.

## Weblenken

* unaids.org - Biographie (engelsch)
Ottmar Hitzfeld

**Ottmar Hitzfeld** (* 12. Januar 1949 in Lörrach) is en düütsch Footballtrainer un ehmalger Footballspeler. Van 2008 bit 2014 weer he Trainer vun de Swiezer Natschonalmannschap. Dornah hett he sien Loopbahn afslooten. 

## Speler
In sien Jöögd hett he bi *TuS Stetten* un later henn bi de Amateure vun *FV Lörrach* speelt. Af 1970 hett he bi de Swiezer Natschoonalligist FC Basel speelt, mit de he 1972 un 1973 Swiezer Meester wurr. 1973 wurr he ok noch Dorschützenkönig in de Swiez. Bi de Olympisch Sommerspelen 1972 in München hett he ok in de Düütsche Olympiautwahl speelt. Dor hett he fiev Mal van Anfang an speelt un in diesse Spelen immer mindst een Door schaaten. All tosommen hett he 8 Mal in de Amateurmannschap spelt.

1975 is Hitzfeld to VfB Stuttgart wesselt, de jüst ut de eerste Bundsliga afstegen weern. In twee Johren in de tweete Bundsliga hett Hitzfeld 55 Ligaspelen makt un 33 Doren schaaten. Mit Stuttgart is he denn aber ok weer upstegen un hett denn ok noch in de Johren 1977/78 in 22 Spelen 5 Doren schaaten. Dornah is he weer in de Swiez wesselt un hett denn eerst bi FC Lugano un denn bi FC Luzern speelt. 1983 hett he denn sien Spelerkarriere beend. 

## Trainer
Nah sien Spelerloopbahn wurr he Trainer in Zug, bi FC Aarau un bi Grasshopper Zürich, wo he 1990 un 1991 mit sien Mannschap Swiezer Meester wurr. 1991 wurr he Trainer vun Borussia Dortmund, de he vun Horst Köppel övernemmen de un de ut de Tabellenkeller to de Viezméesterschap föhrt hett. In de Folgesaison keem he mit sien BVB in de UEFA-Cup Finale, dat se tegen Juventus Turin woll verloren hebbt, aber völ Geld kasseert hebbt. Dormit kunnen se sück denn good und düür Spelers koopen. Dormit wurrn se Düütsch Meester in de Johren 1995 un 1996 un hebbt Juventus Turin 1997 in'n Endspeel vun de Champions League slahn. Dornah is Hitzfeld as Trainer torüchtreden un is Sportdirekter in Dortmund wurrn. 

Van 1. Juli 1998 an wurr he den Trainer bi FC Bayern München, de he to en Hoopen Titel verhulpen hett (Meester 1999, 2000, 2001, 2003; Pokalsieger 2000, 2003; Champions-League Winner 2001; Weltpokalwinner 2001). Ottmar Hitzfeld is nah Ernst Happel (Feyenoord Rotterdam (1970), Hamburger SV (1983)) eerst de tweete Trainer, de dat gelungen is mit twee verscheeden Vereenen de Champions League bzw. de Europapokal vun de Landsmeester to winnen.

Ok wenn dat bi Bayern München good leep, hebbt se hüm an 18. Mai 2004 verklart, dat sien Verdrag to'n 30. Juni 2004 uplööst wurrd. Blots wiels se in dat Johr nett kien Titel kregen harrn, hemms hüm rutschmeeten. Dat keem in de Press gar nich good an. Felix Magath wurr denn sien Nahfolger.

Bundstrainer is he denn ok nich wurrn. 2004 vör de Europameesterschapp wull he woll, aber se hebbt hüm nich nommen. Nah de EM wull he nich mehr. Dornah hett he denn en Tiet lang bi'd Ferrnsehn as Kommentator arbeit. 

An 1. Februar 2007 hett he Felix Magath as Trainer bi Bayern München weer bearvt. He hett ankündigt, sien Verdrag in' Sömmer 2008 utloopen to laaten. Sien Nahfolger wurr denn Jürgen Klinsmann. He sülvst hett en Verdrag as Trainer vun de Swiezer Natschonalmannschap ünnerschreben, de af 1.7.2008 gellen deiht.

## Quellen
11. März

De **11. März** is de 70. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner. In en Schaltjohr is dat de 71. Dag.

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1990: Litauen verklort sik för unafhängig.
* 2009: Bi en Amokloop an de Albertville-Realschool in Winnenden un Ümgegend kommt 17 Minschen to Dood.
* 2011: In Japan, dicht bi de Stadt Sendai, gifft dat en swoor Eerdbeven un dornah en Tsunami. Duusende vun Minschen kommt dorbi to Dood.

### Katastrophen
* 2009: Bi en Amokloop an de Albertville-Realschool in Winnenden un Ümgegend kommt 16 Minschen to Dood.

## Boren
* 1811: Urbain Le Verrier, franzöösch Mathematiker un Astronom († 1877)
* 1872: Wilhelm Schmidt, plattdüütschen Schriever († 1941)
* 1888: Hermann Garrn, düütsch Footballnatschonalspeler († 1964)
* 1898: Miff Mole, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1961)
* 1911: Karl Weßling, düütschen SPD-Politiker un Gewerkschopsmann un Senater in Bremen († 1968)
* 1912: Paul Janes, düütsch Footballspeler († 1987)
* 1919: Mercer Ellington, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1996)
* 1920: Sacha Pitoëff, franzöösch Speelbaas un Schauspeler († 1990)
* 1927: Joachim Fuchsberger, düütsch Schauspeler un Moderater († 2014)
* 1923: Louise Brough Clapp, US-amerikaansch Tennisspelerin († 2014)
* 1936: Harald zur Hausen, düütsch Mediziner un Nobelpriesdräger († 2023)
* 1943: Raymond Delisle, franzöösch Radrennfohrer († 2013)
* 1954: David Newman, US-amerikaansch Komponist för Filmmusik
* 1956: Curtis Lee Brown, US-amerikaansch Astronaut
* 1959: Frank Pinkus, düütsch Schriever († 2021)
* 1965: Eric Jelen, düütsch Tennisspeler
* 1971: Steffen Wesemann, düütsch-swiezer Radrennfohrer
* 1972: Mathilde Bonnefoy, franzöösch-amerikaansch Cutterin un Speelbassche
* 1987: Stefano Pirazzi, italieensch Radrennfohrer
* 1994: Franziska Preuß, düütsch Biathletin

## Storven
* 1952: Jan Foltys, tschechoslowaaksch Schachspeler (* 1908)
* 1984: Raymond Mastrotto, franzöösch Radrennfohrer (* 1934)
* 2018: Karl Lehmann, düütsch Kardinal (* 1936)
Magnitude

**Magnitude** betekent

* as Frömdwoort allgemeen de Gröttenornen,
* Magnitude, in de Seismologie de Stärk vun en Eerdbeven,
* afsluut Helligkeit, in de Astronomie Grött, de de Lüüchtkraft vun en Himmelskörper angifft,
* schienbor Helligkeit, in de Astronomie Grött, de angifft, wo hell en Himmelkörper an’n Heben utsütt,
* Softwareprodukt vun dat Ünnernehmen Cartesis.
12. Januar

De **12. Januar** is in’n Gregoriaanschen Klenner de 12. Dag in’t Johr.

## Wat passeert is
* 29 v. Chr.: De Senat vun Rom slutt de Poorten vun den Janustempel in Rom to. Dat passeert eerst dat drüdde Mol siet de Grünnen vun de Stadt 753 v. Chr. un is en Teken dor för, datt de Börgerkrieg vorbi is un de Freden regeert. 
* 2010: Up Haiti gifft dat en swoor Eerdbeven mit en Momentenmagnitude vun MW=7,0.

## Boren
* 1702: Jacques-André-Joseph Camelot Aved, franzöösch Poträtmaler († 1766)
* 1746: Johann Heinrich Pestalozzi, Swiezer Pädagoog († 1827)
* 1875: Karl Willeke, plattdüütsch Schriever († 1956)
* 1890: Joseph Helffrich, düütsch Astronom († 1971)
* 1891: Ellen Plessow, düütsch Schauspelerin († 1967)
* 1893: Alfred Rosenberg, düütsch Politiker un Kriegsverbreker († 1946)
* 1916: Jay McShann, US-amerikaansch Jazz- un Bluesmusiker († 2006)
* 1929: Helga Nordhausen, plattdüütsch Schrieverin († 2012)
* 1929: Alex Thomson, britisch Kameramann († 2007)
* 1932: Hadley Caliman, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2010)
* 1933: Werner Völschow, düütschen Singer un plattdüütschen Rezitator († 2018)
* 1942: Michel Mayor, Swiezer Astronom un Nobelpriesdräger
* 1944: Joe Frazier, US-amerikaansch Boxer († 2011)
* 1944: Vlastimil Hort, tschechisch-düütsch Schachspeler († 2025)
* 1944: Klaus Wedemeier, Bremer Börgermeester vun 1985 bit 1995
* 1949: Ottmar Hitzfeld, düütsch Footballspeler un -trainer
* 1966: Sergej Nikolajewitsch Rewin, russisch Ruumfohrer
* 1979: David Zabriskie, US-amerikaansch Radrennfohrer

## Storven
* 1519: Maximilian I., Kaiser vun dat Hillig Röömsch Riek (* 1459)
* 1845: Zarafa, eerste Giraff up’n europääschen Kuntinent in de Neeteid (*üm 1824/1825)
* 1880: Karl Bauer, plattdüütsch Schriever (* 1830)
* 1941: Edu Snethlage, nedderlannsch Footballspeler (* 1886)
* 1992: Lode Anthonis, belgisch Radrennfohrer (* 1922)
Lörrach

**Lörrach** is en Stadt in de Süüdwesten vun dat Bundsland Baden-Württemberg. 

Dor leven 76.276 Inwahner (Stand: Dezember 2019) up en Flach vun 74,42 km². Se is ok Kreisstadt un gröttste Stadt van de glieknaamig Kreis. Lörrach liggt weniger as fiev Kilometer vun dat Dreelännereck vun Düütschland, Frankriek un Swiez weg. 

## Historie

1528 is Lörrach eerstmalig as Siedlung *Lorracho* erwähnt wurrn. 1682 hebbt se eerstmalig dat Stadtrecht kregen. 1783 is Johann Peter Hebel hier as Schoolmeester anfungen to arbeiten un bleev bit 1791. In dat Johr 1880 hett Philippe Suchard en Schokoladenfabrik (Ritter Sport) in Lörrach gründ.

## Persönlichkeiten

In Lörrach sünd boren oder hebbt dor wirkt:
* Sebastian Deisler, düütsch Footballspeler
* Dominic Fritz, düütsch Politiker
* Ottmar Hitzfeld, düütsch Footballspeler un -trainer
* Rainer Offergeld, düütsch Politiker und Bundsminister (weer Böverbörgermeester vun Lörrach)
* Konrad Adenauer, düütsch Politiker und Bundskanzler

## Literatur
* Rolf Frei: *Lörrach. Eine Stadt in Bewegung*. Creavis-Verlag, Basel 2001, ISBN 3-9520-6987-6.
* Wolfgang Göckel et al., Stadt Lörrach (Hrsg.): *Burghof Lörrach. Das Haus. Das Programm. Die Vorgeschichte*. Verlag Waldemar Lutz, Lörrach 1999, ISBN 3-922107-46-X.
* Gerhard Moehring: *Kleine Geschichte der Stadt Lörrach*. DRW-Verlag Weinbrenner, Leinfelden-Echterdingen 2006, ISBN 3-7650-8347-X.
* Gerhard Speigler u. Dieter K. Tscheulin: *Lörrach. Die ‚goldenen‘ 50er Jahre*. 2. erw. Aufl., Wartberg-Verlag, Gudensberg-Gleichen 2004, ISBN 3-8313-1403-9.
* Otto Wittmann et al., Stadt Lörrach (Hrsg.): *Lörrach: Landschaft - Geschichte - Kultur*. Verlag Stadt Lörrach, Lörrach 1983, ISBN 3-9800841-0-8.

## Weblenken

* Internetpräsenz der Stadt Lörrach
* Informationen zum Lörracher Skulpturenweg
* Lörrachs Stadtkirche im Weinbrenner-Stil auf badischewanderungen.de

### Stadtplan
* Lörracher Stadtplan bi Städte-Verlag Online
* Binnenstadtplan vun Lörrach
Hitzfeld

**Hitzfeld** is de Familiennaam von

* August Hitzfeld (1890–1970), düütschen Politiker,
* Karlleopold Hitzfeld (1898–1985), düütschen Heimaatforscher un Schoolbaas,
* Mathilde Hitzfeld (1826–1905), düütsche Freeschärlersche in de Märzrevolutschoon 1848/1849,
* Ottmar Hitzfeld (* 1949), düütschen Footballspeler un -trainer,
* Otto Hitzfeld (1898–1990), düütschen Generaal.
Rutherford

**Rutherford** is de Familiennaam von

* Albert G. Rutherford (1879–1941), US-amerikaanschen Politiker,
* Alexander Cameron Rutherford (1857–1941), kanaadschen Politiker,
* Ann Rutherford (1917–2012), US-amerikaansche Schauspelerin,
* Bill Rutherford (* 1939), US-amerikaanschen Offzeer, Jurist un Politiker,
* Boyd Rutherford (* 1957), US-amerikaanschen Politiker,
* Camilla Rutherford (* 1976), brietsche Schauspelerin,
* Charles Rutherford (* 1926), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Daniel Rutherford (1749–1819), schottschen Chemiker,
* Daniel Edwin Rutherford (1906–1966), schottschen Mathematiker,
* David Rutherford (* 1987), kanaadschen Ieshockeyspeler,
* Ernest Rutherford (1871–1937), neeseelandschen Physikochemiker,
* Frank Rutherford (* 1964), Lichtathlet von de Bahamas,
* Gene Rutherford (1939–2006), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Greg Rutherford (* 1986), engelschen Wiedspringer,
* Henry Christian Rutherford (1911–1991), Schriever,
* Ian Rutherford (* 1959), brietschen Gräzist,
* J. T. Rutherford (1921–2006), US-amerikaanschen Politiker,
* James Rutherford (* 1972), engelschen Opernsänger,
* Jeremiah Rutherford (* 1982), Gewichthever ut Nauru,
,
* Jock Rutherford (1884–1963), engelschen Footballspeler,
,
* Johnny Rutherford (*John Sherman Rutherford*; * 1938), US-amerikaanschen Autorennfohrer,
* Jonathan Rutherford (* 1956), brietschen Kulturwetenschopper,
* Joseph Franklin Rutherford (1869–1942), US-amerikaanschen Tüüg vun Jehova,
* Kelly Rutherford (* 1968), US-amerikaansche Schauspelerin,
* Margaret Rutherford (1892–1972), brietsche Schauspelerin,
* Mark Rutherford (1831–1913), brietschen Schriever,
* Mike Rutherford (* 1950), brietschen Musiker,
,
* Robert Rutherford (1728–1803), US-amerikaanschen Politiker,
* Robert L. Rutherford (1938–2013), US-amerikaanschen Generaal,
* Rudy Rutherford (1924–1995), US-amerikaanschen Musiker,
* Samuel Rutherford (1870–1932), US-amerikaanschen Politiker,
* Samuel Rutherford Crockett (1859/1860–1914), schottschen Schriever,
* Walter Rutherford (1857–1913), schottschen Golfspeler,
* William Gunion Rutherford (1853–1907), schottschen Klassischen Philoloog,
* William Rutherford Mead (1846–1928), US-amerikaanschen Architekt.

**Rutherford** betekent

* Rutherford, Oort in New Jersey, USA,
* East Rutherford, Oort in New Jersey, USA,
* Rutherford, Oort in Pennsylvania, USA,
* Rutherford-Streuen, in de Physik de Streuen vun laadte Partikels an en Laadt Streuzentrum,
* Rutherford, en vörslahn aver nich internatschonal acht Eenheit för de Radioaktivität,
* Rutherford Ridge, Bargkamm in Viktorialand, Antarktika,
* Mount Rutherford, Barg in Alberta, Kanada,
* Rutherford AVA, Wienborebeed in Kalifornien, USA.

Kiek ok bi: Rutherford County, Rutherfurd.
1845

## Wat passeert is
* 3. März: Florida wurrd 27. Bundsstaat vun de USA
* 4. März: James Knox Polk wurrd 11. Präsident vun de USA. He lööst John Tyler af. 
* 29. Dezember: Texas warrt Deel vun de USA

## Boren
* 23. Januar: Otto Heidmüller, plattdüütschen Verlegger un Dichter († 1922)
* 6. Februar: Andreas Flocken, düütsch Ünnernehmer un Utfinner († 1913)
* 6. Februar: Wilhelm Reichermann, plattdüütschen Schriever († 1920)
* 14. Februar: Cecil De Vere, britisch Schachmeester († 1875)
* 27. März: Wilhelm Conrad Röntgen, düütsch Physiker un Nobelpriesdräger († 1923)
* 24. April: Carl Spitteler, Swiezer Schriever un Nobelpriesdräger († 1924)
* 12. Mai: Gabriel Fauré, franzöösch Komponist († 1924)
* 14. September: Charles Oberthür, franzöösch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1924)
* 19. Dezember: Henri Joseph Anastase Perrotin, franzöössch Astronom († 1904)
* 21. Dezember: Franz Giese, plattdüütschen Schriever ut Mönster († 1901)

## Storven
* 12. Januar: Zarafa, eerste Giraff up’n europääschen Kuntinent in de Neeteid (}üm 1824/1825)
* 16. Februar: Carl Ludwig Wimmel, düütsch Architekt un Baumeester (* 1786)
* 1. Mai: Marc-Louis Arlaud, Swiezer Porträtmaler (* 1772)
* 8. Juni: Andrew Jackson, US-amerikaansch Politiker un US-Präsident (* 1767)
* 3. August:  Bernhard Gottfried Bueren, düütsch Richter un plattdüütschen Schriever (* 1711)
* 25. August: Engelbert Johann Marschalck von Bachtenbrock, düütsch Politiker (* 1766)
* 18. Oktober: Jean Dominique Comte de Cassini, franzöösch Astronom un Kartograaf (* 1748)
Kompanietrupp

De **Kompanietrupp** is de Trupp, de den Baas vun en Kompanie helpen deit, de Kompanie to föhren. Düsse Trupp sett sik tohopen ut den Kompaniefeldwebel (Spieß), den Schriefstuvensuldaten ut den Deenst vun'n Staff, de Kraftfohrers vun dat Militär, den Kompanietruppföhrer (Hölpsmann för de Taktik för den Kompaniechef) un den Feldwebel ut den Deenst för dat Versorgen vun de Kompanie mit sien Suldaten (Wapenkamer). Fröher höör dor ok noch de Unneroffzier för Feernmellen bi de Kompanie mit to, man den sien Deenst is bi de hüdigen modernen Middels för dat Feernmellen nich mehr nödig.

## Literatur
* Reinicke, Adolf, *Das Reichsheer 1921 - 1934 : Ziele, Methoden der Ausbildung und Erziehung sowie der Dienstgestaltung*, Osnabrück 1986, ISBN 3764814578
* Taschenbuch für Wehrausbildung, Bonn 1982
Kompanie

**Kompanie** (vun dat middellatiensche *compagnia*) betekent

* Kompanie, Ünnernehmen, dat Hannel bedrieven deit,
* Kompanie, Eenheit bi dat Militär,
* Künstlers, de sik tohopendaan hefft, as bi en Theaterkompanie, Danzkompanie oder Ballettkompanie.
Kompanie (Militär)

En **Kompanie** is en Eenheit bi dat Militär. Dor höört 60 bit 250 Suldaten to. De Kompanie is wedder updeelt in Ünnergruppen, de „Töög“ nömmt weert. Anföhrt warrt de Kompanie vun en „Kompaniechef“. Bi de Landmacht un bi de Luftmacht is dat normalerwiese en Hauptmann, bi de Marine is dat en Kapteinleutnant (Kaleu). De Kompaniechef warrt bi dat Anföhren vun sien Eenheit unnerstütt vun de Grupp vun Kompanieföhrers. Dor höört de Kompanietrupp to un de Kompaniefeldwebel (*Spieß*) un de Offzier för de Kompanie in Aktschoon. 
De Kompaniechef is Vörsitter över de Disziplin vun all Liddmaten vun sien Eenheit.

Normalerwies höört en Kompanie to en Bataillon to. Dat is de neegst högere Eenheit. Man dat gifft ok Kompanien, de wat grötter sünd (150-250 Suldaten) un wo mehr Gruppen un Töög mithölpen doot, as anners, de staht denn direktemang ünner en Brigaad oder ünner en Division. Wenn dat so steiht, denn is de Baas vun de Kompanie en högern Offzier, as anners (Major). 

Bi de Luftmacht heet de Kompanie *[[Staffel (Militär)|Staffel]]* un bi de Artillerie warrt se *[[Batterie (Militär)|Batterie]]* nömmt. Bi de Marine heet de Kompanie *[[Inspektschoon (Militär)|Inspektschoon]]*.
Legrandit

**Legrandit** is en roor Mineral ut de Mineralklass vun de waterholligen Phosphaten mit frömme Anionen. Dat kristalliseert in’t monokline Kristallsystem mit de cheemschen Tosamensetten Zn2(AsO4(OH)·H2O un entwcikelt dorbi tomeist lange prismatsche oder radialstrahlige Kristallen in lüchtendgele, nich so faken ok in orange oder vigelette Klöör. Legrandit is ok ahn Klöör bekannt.

## Historie un Naam
Opdeckt worrn is Legrandit 1932. Dat Mineral is nöömt na den belgischen Bargboünnernehmer Legrand

## Billn un Vörkamen
Legrandit kummt as en Sekundärmineral tostannen. Dat billt sik dör Oxidatschoon in Zinklagersteden faken in Sellschop mit de Mineralen Hemimorphit, Adamin, Limonit un annere Zinkmineralen. 

Vörkamen gifft dat vun dat Mineral ünner annern in Broken Hill in Australien, Galiléia/Minas Gerais in Brasilien, Lahr/Swartwoold, Lautenthal un Wilnsdörp in Düütschland, Agios Konstantinos in Grekenland, Kyūshū inJapan, Mapimi in Mexico, Tsumeb in Namibia un in Ogdensburg in de USA.

## Literatur
* Edition Dörfler: *Mineralien Enzyklopädie*. Nebel Verlag, ISBN 3-89555-076-0

## Websteden
* Webmineral - Legrandite (engl.)
* MinDat - Legrandite (engl.)
Packdicht

De **Packdicht** is in de Kristallografie as de Proportschoon vun’t Volumen vun de Atomen, de in en Elementarzell sitt, to dat Gesamtvolumen un de Elementarzell defineert. De Atomen warrt dorbi vereenfacht as harte Kugels mit hööchste un gliekmatige Grött annahmen. Faken warrt an Steed vun de Packdicht ok de Begreep **Packproportschoon** bruukt.

För’t Utreken vun de Packdicht *P* gifft dat de Formel:

:P={V_A \over V_E}, 

wobi V_A dat Volumen vun de Atomen un V_E dat Volumen vun de Elementarzell is.

Dat kuubsch flachzentreerte Gidder un de hexagonal dichtste Kugelpacken sünd de beiden Gidder de gröttsten Packdicht vun liek grote Kugeldeelken. Se bedriggt bi disse Giddertypen {1 \over 6} \pi \sqrt{2}\approx 0{,}740. De Packdichten vun annere Gidderoorden sünd jümmer lütter. Dat primitive kuubsche Gidder hett t.&nbsp;B. en Packdicht vun {1 \over 6} \pi \approx 0{,}524 un dat kuubsch ruumzentreerte Gidder en Packdicht un {1 \over 8} \pi \sqrt{3}\approx 0{,}680.
Klötensack

De **Klötensack** – oder as medizinischen Fachbegreep dat **Skrotum** – is en Huut- un Muskelsack bi männlich Söögdeerten, dat to de Geslechtsdeelen höört. Disse Sack (kanns ok **Büdel** to seggen) bargt de Klöten, Nevenklöten, den Anfang vun’n Saatleider un dat End vun’n Saatstrang. De Klötensack liggt twüschen de Benen, den Pint un den Damm. Bi’n Minschen wasst af de Pubertät an’n Sack tomeist Schaamhoor.

## Bioloogsch Funkschoon
De Funkschoon vun’n Klötensack is, de Klöten twee bit fief Grad Celsius köhler to hollen as den Rest vun’n Lief. Disse Temperatur is denn an’n Besten för de Produkschoon vun Spermien un ok för de Holtborkeit vun al produzeerte Samen. De Temperatur vun de Klöten warrt dordör regelt, dat sik de Sack bi Küll tohopentütt, watt de Klöten dichter an den warmeren Lief holt un weniger Bavenflach för’t Afgeven vun Warms hett. Bi Warms entspannt he sik un jüst dat Gegendeel liggt den vör.

## Anatomie

De as Klötenafstieg (*Descensus testis*) betekente Vörgang, bi den sik de Klöten rünner in den Klötensack bewegt schall laatstens bit to’n neegten Maand in de Swangerschap afslaten wesen. Dat gellt as Teken för de Riep vun’n männlichen Neeborenen. De anatomsche Opbo vun’n Klötensack warrt dordör insofern bestimmt, as de Utstülpen (*Processus vaginalis*) vun’t Buukfell, de bi’n Afstieg vun de Klöten passeert, de Wand vun de Klötenhöhl (*Cavum Scroti*) btw. vun de beiden Skrotalfachen billt. De Skrotalfachen sünd dör dat Skrotalseptum vunenanner splitt. De Verbinnen na de Buukhöhl över den Liestenkanal, de dat toeerst gifft, veröödt dorbi normalerwies. To’n een verhinnert dat de Entwickeln vun en Skrotalhernie, to’n annern dat Torüchgahn vun de Klöten in den Liestenkanal.

Dat binnere Blatt vun disse Buukfellhüll (*Tunica vaginalis testis*) deckt de Klöten un Nevenklöten af un warrt as Epiorchium betekent. Dat, wat na buten wiest, warrt Periorchium nöömt. De Ünnerhuut vun’n Klötensack bargt gladde Muskulatur un warrt dorüm as „Fleeschhuut“ (Tunica dartos) betekent.
Fletigkeit, de sik in’n Klötensack ansammelt, föhrt to en Hydrozel. Variköse Utwieten vun de venösen Bloodfaten ümto, vör allem in’t linke Skrotalfach, sünd sünners goot as Varikozelen in’n Stahn to sehn. Bi dickliefte Mannslüüd kann en Intertrigo op den Klötensack övergriepen. Sünners bi prädisponeert Lüüd künnt sik Abszessen vun de Huut as Skrotalabszessen dörslahn.

In de Historie vun’t Tostannenkamen is de Klötensack dat Gegenstück to de groten Schaamlippen bi de Fro. Bi de Froenslüüd versmölt disse Genitalwulsten nich mitenanner, wat bi de Mannslüüd aver passeert. De Lien woneem de Versmölten vun de beiden Wulsten passeert blifft as dat baven besnackte Skrotalseptum bestahn. An’n Klötensack is dorbi en Oort vun „Naht“ (de Raphe scroti) to sehn, wo dat tohopenwassen is.

## Anners wat
Ut den Klötensack vun Deerten (t.&nbsp;B. vun’n Zegenbuck) weern in fröhere Tieten Büdels maakt, de ünner annern as Drinkbuddel bruukt weern. Dorvun is mööglicherwies ok de Begreep Bucksbüdel afleddt. Dat is aver nich de eenzige Vermoden to de Naamsafkunft.
Angerdörp

En **Angerdörp** is en plaanmäßig üm en Platz (in Form vun en Oog) anleggt Dörp.

De Naam kummt vun de Anger, en Platz de in’n Besitt vun de Gemeen is. De Höff ümsluut den Anger, de ok as Gemeendewede denen kann or up de apentlich Geboen (Kark, Raathuus) stahn künnt. Angerdörper kamt in Middeleuropa sünners op Grundmoränensteden un in Lössrebeden vör, in Düütschland sünners in Oost- un Oostmiddeldüütschland. Se weern in de Tiet vun de düütsche Oostkolonisation in’t Middeloller faken anleggt un sünd dorüm in ’ne Masse westungarsche Dörper noch unverboot bewahrt bleven.
Wladimir Michailowitsch Komarow

**Wladimir Michailowitsch Komarow** (russisch Владимир Михайлович Комаров; * 16. März 1927 in Moskau; † 24. April 1967 bi Orenburg) weer en sowjetisch Kosmonaut. He weer de eerste Minsch, de bi en Weltruummission storven is. 

Van 1942 bit 1949 hett Komarow de Moskauer Spezialschool för de Luftstrietkräfte besöcht un dornah de Militärflegerschool in Bataisk. 1959 sloot he an de Ingenieurakademie vun de Luftstrietkräfte af. 

En Johr later is he in de eerste Kosmonautengrupp vun de Sowjetunion utwählt wurrn. 1962 weer he Ersatzmann för Pawel Popowitsch up Wostok 4 un 1964 hett he mit Woschod 1 de eerste Floog in’t All makt. Sien Kollegen weern Boris Borissowitsch Jegorow un Konstantin Petrowitsch Feoktistow. Dat weer dat eerste Mal, dat dree Lüüd in een Kapsel weern. 

An 23. April 1967 is he mit dat nee Ruumschipp Sojus 1 in’t All flogen. Aber de ganze Tiet över leept dat mit dat Ruumschipp nich richtig und as he denn landen sull, hebbt sück de Fallschirms nicht richtig utlöst un dat weer all mitnanner verheddert. Ennen van Leed weer, dat he mit ruch weg 145 km/h mit sien Ruumschipp up de Eer knallt is un dat nich överleevt hett.

Komarow hett en Ehefru un twee Kinner achter laten. De Asteroid Komarow, de 1971 opdeckt wurr, un en Krater up de Maand hebbt sien Naam kregen.

## Weblenken
* [sien Biografie up [spacefacts].de]
* Planmässig över Funk vun Komarow afgeven Grööten an dat sowjetisch Volk, wegen Empfangsproblemen wedderholt. (russisch-mp3)
* Analyse des Fluges von Sojus-1 dör Sven Grahn (engelsch)
Daniel Harrwitz

**Daniel Harrwitz** (* 29. April 1823 in Breslau; † 9. Januar 1884 in Bozen) weer en düütsch Schachspeler ut dat 19. Johrhunnert.

Harrwitz weer Schachspeler van Berop. Offiziell weer sien Berop aber mit Koopman angeben. He hett länger in Paris leevt, wo er in dat beröhmt Café de la Régence van mörgens bit abends Schach speelt hett und ok völ Blindsimultanvörstellungen geben hett. Ünner de Schachspelers gell he as Dandy. He harr immer Hemden un Krawatten, de mit Schachsymbolen bestickt weern. Siet 1849 leev he in London.

Tegen de ganz Grooten in’t Schach kunn he nich bestahn. So hett he sien Wettkampen 1846 tegen Howard Staunton 9 : 12 bit blots een Remis un 1858 tegen Paul Morphy 2 : 5 ok blots mit een Remis verloren. Tegen Adolf Anderssen kunn he 1848 mit 5 : 5 een Unentscheeden erreichen. Anner Wettkampen tegen Bernard Horwitz, Elijah Williams, Augustus Montgredien, Joseph Walker, Josef Szen,  Johnann Jacob Löwenthal un Carl Mayet kunn he aber winnen.
 
In dat Johr 1862 hett he een *Lehrbuch des Schachspiels* herutgeven. 

Man hett över hüm seggt, dat he unutstahlich weer, wenn he winnen de, un dat he unerträglich weer, wenn he verleern de. 

Harrwitz best historisch Elo-Tall weer 2644. De harr he in Juni 1853. Van Januar 1853 bit Februar 1856 leeg he up Platz 1 vun de nahträglich berekend Weltranglist. 

## Warken
* Daniel Harrwitz: ''Lehrbuch des Schachspiels. Enthaltend die Analyse der Eröffnungen und Endungen''. Berlin 1862
Wolfgang Bordel (Footballspeler)

**Wolfgang Bordel** (* 27. Dezember 1939; † 5. Oktober 2024 in Bremen) weer en düütsch Footballspeler. He weer en Afwehrspeler. 

Bordel stunn van 1963 bit 1967 bi Werder Bremen ünner Verdrag un hett in disse Tiet 18 Bundsligaspelen maakt. Doren hett he nich schaten. Mit de Bremers is he denn 1964/1965 ok Düütsch Footballmeester wurrn. Na sien Bremer Tiet is he noch för een Johr in de Regionalliga to Phönix Lübeck wesselt. 

## Weblenken
* Wolfgang Bordel bi fussballdaten.de (hoochdüütsch)
Diemt

**Diemt** (ok Diemat, Diemath, Demath, Dagmet, Dimt) is en in Oostfreesland gebrukelk Maateenheet för en Flach. Dat sünd ruch weg 5.700 m². 

Dat Wort entspreekt den düütschen "Tagwerk" un betekend de Flach, de en gooden Arbeiter an een Dag mit Seis meien kann. De Diemt hett sück bit hüdtodag as Flurbeteknung so as "Vierzig Diemat" (en Flach in de Stadt Nörden) oder "Sestein Dimt" (= "16 Diemat", en Straat in Hage) hollen.

Da Demat weer en besünners in de Marschen geldend old Flachmaat un is ruch weg en halv Hektor. In Norderstapel wurr dat Verhältnis up 335 Demat = 182 ha angeven, weer also dor wat grötter as en halv Hektor.
Diek

**Diek** betekent

* Diek, en Bowark, dat langs an de Küsten un an’t Över vun Strööm boot warrt, üm dat siete Land dorachter vör Hoochwater to schulen,
* Diek, en lütte, siet Flach vun stahend Water,
* Diek, Oort in de Gemeen Bassen in’n Landkreis Deefholt, Neddersassen.

**Diek** is de Familiennaam von

* Moritz Carl Ulrich Diek (1737–1822), sweedschen Generaal un Goodsbesitter,
* Wilhelm Diek (1846–1926), düütschen kathoolschen Missionspreester.

Kiek ok bi: Dieck, Dijk, Dik, Dyk.
Richard Rado

**Richard Rado** (* 28. April 1906 in Berlin; † 23. Dezember 1989 in Reading, Berkshire, England) was een düütschen Mathematiker.

Richard Rado studeerde eerst in Berlin an de Universität Göttingen Mathematik un promoveerde 1933. In’n sölde Johr emigreerde he na Grootbritannien. Dor wööd he vun Hardy, Littlewood un Hall beinflusst. ’ne Riege vun Arbeden to Kombinatorik un Graphentheorie sünd dor tohaap met Paul Erdös entstahn.

Rado heff 1947 an’t King’s College in London wesselt, vör dat he bis to sien Emeriteeren 1971 enen Lehrstohl an de Universität Reading overnömp.
Aristid Lindenmayer

**Aristid Lindenmayer** (* 17. November 1925 in Budapest; † 30. Oktober 1989) weer en ungaarschen theoreetschen Bioloog. 

1968 entwickel he en formale Spraak as Grundlaag för en axiomaatsche Theorie för bioloogsche Entwickeln. In ne’ere Tiet fünnen de Lindenmayer-System or L-System nöömten Systeme Bruuk in de Computergraphik bi’t Genereeren vun Fraktalen un bi’t realistische Modelleeren vun Planten.

## Publikationen
* Aristid Lindenmayer: *Mathematical models for cellular interaction in development.* J. Theoret. Biology, 18:280--315, 1968.
Vertellerpiep

De **Vertellerpiep** is de Pries, den de beste Verteller bi de Museumshoeg vun’n Möllner-Museum-Vereen för sien plattdüütschen Vördrag kriegen deit. De Museumshoeg gifft dat siet 1952 to Anfang vun elk Johr. Dat weren toeerst 12 Lüüd, de „Apostel“, de disse Runn anfungen hebbt. Se hebbt Geschichten to’n Högen vertellt un siet 1959 den besten ünner sik mit de Piep as Wannerpokal uttekent.

## Winners

* 2005: Günther Bolinius
* 2006: Hans Reis
* 2007: Meinhard Füllner
* 2008: Klaus May
* 2009: Hubert Ihns
* 2010: Harro-Meinert Petersen
* 2011: Peter Meyer
* 2012: Holger Burmester
* 2013: Roland Schneider
* 2014: Steffen Rohweder
* 2015: Harro-Meinert Petersen
* 2016: Peter Meyer
* 2017: Horst Gloyer
* 2018: Manfred Sahm
* 2019: Klaus Schlie
* 2020: Holger Burmester
* 2021: -
* 2022: -
* 2023: Gernot Exter
Friedhelm Konietzka

**Friedhelm „Timo“ Konietzka** (* 2. August 1938 in Lünen; † 12. März 2012 in Brunnen SZ, Swiez) weer en düütsch Footballspeler un -trainer.

Konietzka hett mit dat Footballspelen anfungen bi’n *VfB 08 Lünen*. De dormolige Trainer vun Borussia Düörpm, Max Merkel, hett denn dat Talent opdeckt un hett hüm in de Böverligamannschap vun de BVB insett. Tosommen mit sien Störmerkolleeg Jürgen „Charly“ Schütz bild he de doorgefährlichste Binnenstorm in de Böverliga West. In dat Johr 1965 is he denn vun Borussia Düörpm nah TSV 1860 München wesselt. För de Düörpmers hett he in 53 Spelen immerhenn 42 Mal in’t Door drapen un för de Münchners keemen nochmol 47 Spelen dorto mit 30 Doren.

Ok för de düütsche Natschonalmannschap hett he speelt un in 9 Begegnungen 3 Doren schaaten. 

In dat letzte Endspeel üm de düütsche Football-Meesterschap is he 1963 mit Borussia Düörpm Düütsch Meester wurrn, nahdem se mit 3:1 tegen de favoriseert Kölners wunnen harrn. 

Friedhelm Konietzka is aber in de Footballhistorie ingahn, as he an 24. August 1963 bi date erste Speel tüschen Werder Bremen un Borussia Düörpm in de eerste Speelminüt dat eerste Door in de nee grünnd Bundsliga för Düörpm schaaten hett.

Sien gröttste Erfolge as Speler weern de Sieg in dat DFB Pokal-Endspeel 1965 mit Borussia Düörpm un de düütsche Meesterschap mit Borussia Düörpm 1963 un 1860 München 1966.

Nah sien aktive Tiet weer he Trainer bi Borussia Düörpm, Bayer Uerdingen, FC Zürich und den Grasshopper-Club Zürich. Mit de FC Zürich is he dreemal in Folg Swiezer Meester wurrn (1974-1976). 1977 is he mit disse Vereen ok in dat Halvfinale vun de Europacup vun des Landsmeesters (wat hüdtodag de Champions-League is) kommen, aber tegen FC Liverpool rutflogen. Vun 1978 bis 1980 weer he denn noch Trainer bi BSC Young Boys. 

Toletzt weer Konietzka, de 1988 de Swiezer Staatsbörgerschap annommen harr, as Weertsmann an de Veerwaldstädter See tätig, tosommen mit sien Frau Claudia. Sien Ökelnaam "Timo" hett he laterhen to sien richtigen Naam makt.

Nahdem in' Februar en nich to heelen Gallengangskarzinom faststellt wurrn weer, hett  Konietzka an' 12. März 2012 mit Hülp vun de Swiezer Starvenshelporganisatschoon Exit, de he all siet Johren apenlich ünnerstütt hett un för de he as Botschaper tätig weer, sien Leven en Enn' sett.

## Weblenken
* http://www.fussballdaten.de/spieler/konietzkafriedhelm/ Konietzka bi Fußballdaten.de (hoochdüütsch)

## Enkeld Nahwiesen
Marga Kool

**Marga Kool** (egentlich *Marrigje Macheltje Kool*; * 15. August 1949 in Beekbergen) is ene nedderlandsch-neddersassische un nedderlandsche Schrieversche.

Kool is 1949 in Beekbergen boren. Twölf Johr oolt is ehr Familie na Süüdwest-Drenthe ümtrocken, na Zuudwolde. Dor hett se denn Drents lehrt. Mit 19 hett se för ehr Feernsehspeel *Niemandsland* dat eerste Maal en Literaturpries wunnen. 1981 hett se ok den Johanna-van-Buren-Pries kregen, 1985 den Sülverne Nelk un 1990 den kulturellen Pries vun Drenthe. För de Demokraten 66 hett se ok in de Provinzialstaten vun Drenthe seten. 1991 bet 1999 weer se Gedeputeerde för Ümwelt un Kultur in Drenthe. Politisch hett se sik ok för dat Goodkennen vun dat Nedersaksische in de Nedderlannen as Spraak blangen Nedderlandsch un Freesch insett. Op Radio Noord hett se welk Johr lang dat Magazin *Mandielig* präsenteert.

Verheiradt is se mit den Schriever Jan Veenstra. Se hett twee Kinner ut en fröhere Eh.

## Warken

* *Niemandsland.*
* *Liefje, lijden heeft geen kleur.* 1970
* *Achter oen ogen.* 1980
* *Op-eschoond.* 1983
* *Hoogspanning.* 1987
* *Kleine kathedraal.* 2000
* *Samen wieder.* (tohoop mit Albert Haar) 1980
* *Een kleine wereld.* Ambo, Amsterdam 2006

## Weblenken

* Websteed vun Marga Kool (nedderlandsch)
Johanna-van-Buren-Pries

De **Johanna-van-Buren-Pries** warrt all dree Johr an Lüüd vergeven, de sik för nedderlandsch-neddersassische Kultur un Spraak insett hebbt. Den Pries hett de Johanna-van-Buren-Stichting in Hellendoorn 1981 stift, he is mit en Geldpries vun 2500 Euro verbunnen.

## Winners (nich vullstännig)

* 1981: Marga Kool för dat Gesamtwark
* 1987: Willem Wilmink för sien Insatz dör Publikatschonen, de dat Nedersaksische befördern deen
* 1993: Anne van der Meiden
* 1996: Hendrik Entjes för dat Gesamtwark
* 2002: Herman Finkers
* 2006: Bennie Jolink för sien Verdeenst dat Nedersaksische in de Popmusik vörantobringen
* 2013: Daniël Lohues
* 2016: Jan Schoenaker
* 2022: Johanna ter Steege
* 2025: Laurens ten Den

## Footnoten
Michael Bella

**Michael Bella** (* 29. September 1945 in Duisborg) is en ehmalger düütsch Footballspeler. 

Bella ging ut de Jöögd vun *DJK Meiderich-Lösort* hervör, un hett denn van 1964 bit 1978 in de Football-Bundsliga för den MSV Duisburg speelt un keem dorbi up 405 Speelen (13 Dooren). Dormit is he bit vundaag Rekordspeler vun de Meiderichers.

Sien gröttste Erfolge mit de Vereen weer, dat se tweemal in’t Endspeel vun de DFB-Pokal stahn hebbt, nämelk 1966 un 1975. Beid Spelen hebbt se aber ok verloren.

Bella speel tüschen 1968 un 1971 veermal in de düütsche Natschonalmannschap. De Verteediger stun ok in de Kader vun de Düütschen bi de Football-Europameesterschap 1972 in Belgien. He keem aber nich to'n Insatz.
Harry Bähre

**Harry Bähre** (* 22. Juli 1941) is en ehmalge düütsche Footballspeler. 

As Speler vun de Hamborger SV hett he af 1963 in de domols nee grünnd Bundesliga speelt. De Vereen harr sien Ünnerlagen bannig froh bi de DFB afgeven, un wiels dat bi de Hamborgers kien Speler geev, de sien Naam mit A anfangen dee, kreeg Bähre de Spelerpass mit de Nr. 001.  

Bähre hett denn bit 1967 för den HSV in de Bundsliga speelt un in 78 Bundsligaspelen 2 Doren schaaten. 1967 stunn he mit de HSV ok in’t Pokalendspeel. Nah sien aktiv Tiet bleev he bi sien Vereen un weer tietwies Lidmaat vun de Vörstand, Kassenwart un Leeder vun de Amateurmannschap. Hüdtodag is he Manager vun de HSV-Altliga un hett en eegen Lithografie-Druckeree.