open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Friege Wille

**Friege Wille** oder **Willensfrieheed** is de philosoopsche Doktrin, na de een Minsch sien egen Doon bestimmen kann. Daar kümt bi de Frage up, woans woans Frieheed un Kausaliteet tohoophänget un of de Natuurgesette kausaal un deterministsch sind. De verscheden philosoophschen Scholen hebbet underscheedlike Anischten, of Begevenheden un Schenisse vörbestimmt sind oder nich un of Frieheed un Determininus bilangs bestaan könnt. So is to’n Bispeel na den strikten Determinismus allens binnen den Universum vörbestimmt, so dat een friegen Willen nich mööglik is.

Vele Religionen stütt den Gloven an den friegen Willen, bides Denkers as Baruch Spinoza, Arthur Schopenhauer, Karl Marx un Friedrich Nietzsche friegen Willen as ene individualistsche Ideologie kritiseert hebbet. Of dat enen friegen Willen givt was in heel Historie van de Philosophie un Wetenschop ene Froge, de diskuteert worde.

## Wat „friege Wille“ is

Dat Prinzip van de Willensfrieheed find sik in de Religioon, Ethik, Recht un de Wetenschop. So nimt de Ethik to’n Bispeel an, dat jeed een för sien Doon liekstaan mott. De Psychologie denkt, dat de Verstand dat Liev deelwise stüürt, daar mang welke Vörgänge, de bewusst afloopt, aner de unbewusst löpt. In verscheden Religionen kann Willensfrieheed bedüden, dat een allmächtigen Godd, keen Macht gegen den friegen Willen van enen Individuum het. Wetenschoplik bekeken heet dat, physische Vörgange un Kausaliteten nich alle Vörgänge in den Liev, medsams den Bregen un den Verstand, bestimmt. Daarümme is Fde rage na den friegen Willen, sied dat’t philosoophsche Denken begunnen het, een zentraal Thema.

Na’t oolde Herkamen underscheed dat philosoophsche Denken un ook de Psychologie Frieheed un dat, wat up  heet. Faken översett een  med „friegen Willen“, so dat Missverstaan upkomen kann. 

Na Ansicht van de Philosophie un Analytikers van de minschlike Psyche is dat unmööglik, Frieheed un ** nich to underscheden. Dat Letste is de Anlage in den Minschen, wat to besluten un sik fasttoleggen, wat to doon oder to denken: to leev to hebben oder to haten, to gaan oder sitten un so wieder. Dat is een Vörrecht, dat alle Minschen egen is un dat se nich upgeven könnt.

Frieheed is man een Maal, dat een winnt, een Tostand, in den een, ook wenn us de friegen Willen egen is, nich jümmers leevt. De Frieheed wasst, wenn dat Weten wasst, se wärd grötter, wenn wi Togang to de Waarheed oder wat, dat wi för waar anseen.

Wieldess de friege Wille also allen Minschen egen is un jeed een liekstaan mott för allens wat he oder se dööt, kann dat meer oder minder Frieheed för jeed een geven. So folgt, dat de Begreep „friege Wille“ nich exakt is un den latinschen  nich nipp un nau lik kümt. Dat is man nütte düssen Underscheed to kennen.

Den Begreep het Augustinus van Hippo dat eerstemaal bruukt; dat Kunzept find sik man ook in oolde greeksche Philosophie. Läter hebbet de Scholastikers dat Kunzept in de Moraaltheologie uutarbeed, in de Willensfrieheed den Minschen van ander Wesen underscheed.
Sellschop

Ene **Sellschop** is meest ene Gruppe Minschen, de över lange Tid med en ander tohoopwärket oder ene grote sotschale Gruppe, de sik gemeensam een Gebeed deelt, normalerwise under den liken politschen Systeem levet un dör dominante kulturelle Weerde verbunnen is. Een Kennteken för Sellschoppen is een gemeensam Munster för sotschale Kuntakte twischen Minschen, de to verscheden Kulturen oder Institutshonen tohöört; ene bestimmte Sellschop kann een as de Summe van allen düssen sotschalen Kuntakten twischen sienen Liddmaten beschrieven.

Minschlike sotschale Strukturen sind kumplex un stark up Kooperatschoon uut, to’n Bispeel Arbeed uptodelen oder in Form van sotschale Rullen un ander Munster, de wisse Aarden Benimm för passlik oder unpasslik bstimmen. Düsse Normen rund ümme dat Bedregen in ene Sellschop sind de sotschalen Normen. So wied ene Sellschopp good tohoopwärket, kann se för de Liddmaten mööglik maken meer beschickt to kreigen as een Individuum alleen könne.

Sellschoppen underscheed sik ook na den technoloogschen Niveau un de weerdschoplike Aktiviteet. Grötter Sellschopen köönt vele verscheden Formen to regeren hebben, verscheden Aarden Familie un ook underscheedlike Geslechterrullen. Dat minschlike Bedregen underscheed sik stark twischen verscheden Sellschoppen; Minschen formt Sellschop, man Sellschop formt ook den Minschen.

## Weblenken

*  *hoogdüütsch*
Kunn

**Kunn(e)** (m.) betekent

* Kunn, Person, de na Waren froogt un köft
* Kunde (Prostitution), Jargonbezeichnung für einen Freier
* Angehöriger einer Subkultur in der DDR, siehe Blueserszene

**Kunn(e)** (f.) betekent

* ene Naricht
* een Fackgebeed (to’n Bispiel as Nasilve in *-kunn(e)*)
* Kunn, Weten oder Kennis
Eraldo Monzeglio

**Eraldo Monzeglio** (* 5. Juni 1906 in Vignale Monferrato (AL); † 3. November 1981 in Turin) weer en italieensch Footballspeler un -trainer

De Afwehrspeler fung sien Loopbahn 1924 bi AS Casale an, wo he bit 1926 bleev. Dornah wessel he to’n FC Bologna un speel dor bit 1935. Sien Loopbahn klung in de Johren 1935 bit 1939 bi AS Rom ut.

Nah sien aktiv Loopbahn weer he Trainer ünner annern bi SSC Neapel un Sampdoria Genua. 

För de italieensch Natschonalmannschap hett he in de Johren 1930 un 1938 insgesamt 35 Lännerspelen maakt, in de he söss Doren schaaten hett. 1934 un 1938 wurr he mit de Natschonalmannschap Weltmeester. 

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Fohrrad

Een **Fohrrad**, kort **Rad**, ook **Fiets(e)** oder ooldmoodsch ook **Velozepee** oder **Flietz(e)pee(d)** is een Fohrtüüg, dat een Minsch med Pedalen andrivt un uut enen Ramen un twee Räder achter een ander besteet. Sik up enen Fohrrad wegtobewegen, sitt de Fohrer up enen Sadel un beweegt de Räder, in dem dat he up de Pedalen tridd. De Radfohrer stüürt de Richte un de Bremsen an de Stüürstangen. Faken givt’t man ook Bremsen an den Pedalen.

Dat eerste Maal kemen Fohrräder inn 19. Johrhunderd in Eurupa up, vandage givt’t meer as ene Milliarde Fohrräder up de Welt. In enigen Regionen sind Fohrräder dat wichtigste Middel sik wegtobewegen, to’n Bispeel in enigen Regionen in China, in den Nederlanden un velen groten Städen weltwied. Fohrräder sind ook för Sport geern bruukt un worden för vele Gebede in den minschlike Leven passlik maket, to’n Bispeel as Kinnerspeeltüüg, för Training, för de Polizei oder dat Militeer, Bodeendeenste un verscheden Sportaarden.

De Grundform van ene typschen Fohrradramen, den Rädern, de Pedalen, den Sadel un de Stüürstangen het sik sinds dat’t eerste Fohrradmodell med Kedenandrivt ümme 1885 upkemen is nich groots afwandelt, ofschoonst vele wichtige Details middelwiel better maakt worden sind, sunderlik sied dat moderne Materialien upkemen. Düsse maket dat mögelik bettere un spetschelle Modelle för bestimme Radsportvarianten to produzeren. Dat villicht wichtigste Uutdenksel in den verleden Johren sind de Mountainbikes, de enen breiden un starken Rahmen un Räder as ook ene kumplex Gangschaltwärk hebbet, dat Fohren över twärs Land, Feld un Bärge lichter maket.

Dat Fohrrad het groten Inflood up de Historie, Kultuur un Industurie nomen. In den eersten Johren het de Fohrradproduktschoon Techniken bruukt, de ol daar weren, in jüngste Tied het de Fohhradtechnik ook niege Ideen bistüürt. In velen Ländern is dat Radfohren up bestimmten Straten verlövt, up den ander Kraftffartüge nich fohren dörvet, vandage ook meer un meer in Binnenstäden, wo et Versöke givt de Taal Autos to verringern. Man up Snellstraten oder Autobahnen is dat Radfohren verboden, denn de grote Tempounderscheed könne anderster sware Malöörs veroorsaken.

## Weblenken

* Smolik Velotech (hoogdüütsch)
* Sheldon Brown (engelsch)
* Wikipedalia (hoogdüütsch)
Sellschop (Mehrdüdig Begreep)

**Sellschop** betekent

* Sellschop, ene Gruppe Minschen, de sik dör gemeensame Kennteken van ander Gruppen afgrenzt un gemeensam levet 
* Sellschop (Staatsrecht), de Börger, de den liberalen Staat gegenöver staat
* Sellschop (Weerdschop), Organisatschoonsform in de Weerdschop
* Wetenschoplike Sellschop, Forsch- un Fördervereen
* Platensellschop, Upkamen van verscheden Planten an ene Steed
Weten

**Weten** oder **Kenns** betekent wat een weet, leerd het un sik märked het un dat wo een Individuum Isicht in het. Weten ümmefaat Informatschonen, Beschrivsels daarvan oder Kennen un Können, de dör Beleevnissen oder Undderricht leerd worden. De Kennsitheorie oder Epistemologie undersöcht wat Weten is un of de Anspröök up Weten rechfärdigt sind. In de Loop van de Tid sind denn ook verscheden Ideen wat Weten is un in wat för enen Mate een Twievel anspreken mott. Een kann enen Underscheed maken twischen theoreetschen un praktschen Weten. Et givt oook vele verschden Aarden Weten, to’n Bispeel Selvkenns, Fackkenns oder wetenschoplike Kenns.
## Weblenken

* 
* 
* 
* 
* Essays to’n Begreep „Weten“ in de moderne Kennistheorie
Verstand

De **Verstand** is in de Philosophie dat Vermögen, Begrepe to bilden un to Oordelen to verbinnen. De Aard vandage den Begreep to bruken, geet ton groten Deel up Immanuel Kant torügge, de Verstand un Vernunft tegenöver stellt, man ook van den Waarnemenunerscheed.

Verstand is Höövdwoord to „verstaan“ van ooldsassisch *forstān*, wat eerst „daarvör staan“ (so dat een ene Sake nipp un nau bekieken kann), wat al to’n Anfang ook den överdregen Sinn „begripen“ hadde.

## Klassische Literatuur

### Philosophie in de Neetied

* René Descartes, *Abhandlung über die Methode, richtig zu denken un Wahrheit in den Wissenschaften zu suchen*
* John Locke, *Versuch über den menschlichen Verstand* : in veer Bökern, Bd. 1., Book I un II, 5., Uplage Meiner, Hamborg 2000. ISBN 978-3-7873-1555-0, Bd. 2., Buch III un IV, 3. Uplage Meiner, Hamborg 1988. ISBN 978-3-7873-0931-3
* John Locke: *Über den richtigen Gebrauch des Verstandes*, übers. von Otto Martin, Leipzig: Felix Meiner, 1920; Nadruck na de Uutgave van 1920, Hamborg: Felix Meiner, 1978, ISBN 3-7873-0434-7
* John Locke: *Die Leitung des Verstandes*. Översett van Jürgen Bona Meyer, Wissenschaftlicher Verlag, Schutterwald/Baden 1998, ISBN 978-3-928640-61-9
* David Hume, Untersuchung in Betreff des menschlichen Verstandes
* George Berkeley, Abhandlungen über die Prinzipien der menschlichen Erkenntnis
* Gottfried Wilhelm Leibniz, Neue Abhandlungen über den menschlichen Verstand
* Immanuel Kant, Kritik der reinen Vernunft, Kritik der praktischen Vernunft, Kritik der Urteilskraft

## Weblinks

* J. u. W. Grimm: Art. Verstand, in: Deutsches Wörterbuch Bd. 25, Sp. 1523–1551.

## Einzelnachweise
Kansas City Chiefs

De **Kansas City Chiefs** sünd en American-Football-Team vun de amerikaansch National Football League (NFL). Se speelen dor in de American Football Conference (AFC) in de *Western Division*. De Chiefs hemm van 1960 bit 1962 as *Dallas Texans* speelt, bevör dat 1963 mit dat Umtrecken nah Kansas City, Missouri to de nee Naam keemen. De Kansas City Chiefs hemm dreemal de Meesterschap vun de American Football League wunnen, wobi de letzte den Gewinn vun dat Super Bowl IV mögelk maken dee, un dreemal de Meesterschap vun de NFL, as se nah de Saison 2019 den Super Bowl LIV, 2023 den Super Bowl LVII un 2024 den Super Bowl LVIII wunnen. 2025 kunnen se aber nich en dart Mal nahnanner winnen, se hemm düütlich gegen Phila­delphia Eagles verloren.

## Weblinks

* chiefs.com: Kansas City Chiefs Offizielle Website (engelsch)
* bigplay.ch: Utführlich Informatschonen to de Kansas City Chiefs
* pro-football-reference.co: Kansas City Chiefs Franchise Encyclopedia (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Château de Dardagny

Dat **Château de Dardagny** is en Slott in Dardagny in den Swiezer Kanton Genf.

## Geschichte
To‘n Anfang vun sien Bestahn in dat 13. Johrhunnert bestunn dat Slot tut twee dör en Straat deelt Slötter. Elks hörr een vun de twee noblen Familien ut Dardagny. Verbunnen wurrn se dör en Galerie in dat Johr 1655. 1721 gung dat Slott an den Holländer Jean Vasserot, de den Binnenhoff ünner Daak setten dee. Sien Söhn hett de Umbauten wieder vörandreeven, so hett de en Ingangshall inricht. 

1779 hett Jacques-Antoine Horngacher dat Slott arvt, un hett ansluutend de letzten groot Bauarbeiten dörführt. 

1904 hett de Gemeend Dardagny dat Slott köfft. De wull dat toeerst afrieten un dor en School bauen. Dorgegen wurr aber massiv protesteert un so wurr dor nichts van. 1926 hett sück de Gemeend dorto entscheeden, dat Slott to restaureeren. Nah mehrjohrig Arbeiten wurr dat Slott an’n 11. September 1932 weer apenmaakt.

Hüüd wurrd dat Slott as School un Raathuus bruukt.

## Fotos

Datei:Dardagny-Castle-2.jpg|Luftupnahm
Datei:Dardagny-Castle-4.jpg|Luftupnahm
Datei:Château de Dardagny - panoramio.jpg|Vörderansicht
Datei:Salle des Chevaliers (château de Dardagny), orgue.jpg|Riddersaal
Datei:Salle des Chevaliers (château de Dardagny), angle est.jpg|Riddersaal
Datei:Chateau-Dardagny-20081018.jpg|Dat Slott in*n Harvst


## Weblinks

## Enkeld Nahwiesen
Bildung

**Bildung(e)**, ook **Billung(e)** oder **Billen** betekent dat Vermiddeln un Leren van Weten, Kennisen un Charaktereigenschoppen in verscheden Formen. Faken vermiddelt Scholen, as institutschonellen Ramen, Bildung. Buten Scholen leert informelle Bildung dör Beleevnisse in’n Alldag. Wat de Bildunge in de Schole angeet, deelt de sik in verscheden Stopen meest na Öller, daar mang  Pädagogik för Lüttkinner, de primere, sekundere un tertriere Bildunge, Ander Klassifikatschonen hebbet de Underrichtswiese as Grundlage, so as enen Swaarpunkt up den Schoolmeesters oder den Schöler, oder ook na Gebeed, so as Wetenschopsbildung, Sprrakbildung oder lievlike Bildung. Butendem kann de Begree Bildunge ook dat Können van van studeerten un hoogbildten Lüden beteken.

Wat Bildung exakt is ümstreden un Unstimmigkeden up wat Bildung uut sien sall givt’t ook. Ook bi den Underscheed twischen Bildung un Indoktrinatschoon givt’t verscheden Ansichten; Bildung solle up’t beste kritsch Denken bibringen. Düsse verscheden Ansichten nemet Inflood up de Vörsläge woans een Bildung bestimmen, bemeten oder verbettern kann. In’n Grunne givt Bildung Kinners ene Sotschalisatschoon binnen de Sellschop un vermiddelt kulturelle Weerde un Normen, de Kinners so med den nödigen Können praat to maken een produktiv Liddmaat in de Sellschop to werden. Organiseerd Institutschonen speelt ene grote Rulle bi de Bildung. Staten to’n Bispeel maket Bildungspoltik un beslütt so Tied för de Schoolklassen, den Leerplaan oder de Plicht ene Schole to besöken. Internatschonale Organisatschonen os de UNESCO versöcht Bildung up den Grundschoolniveau för alle Kinners weltwied mööglik to maken.

Vele Ümmestänne nemet Inflood up Bildung. Psycholoogsche Ümmestänne sind to’n Bispeel Motivatschoon, Intelligens un Persöönlikheed. Sotschale Faktoren os de sotschoökonoomsche Stand, Ethnie un Slecht, hänget faken med Diskriminatschoon tohope. Anner Ümmestände sind faken de Togang to Technologie, dat Können van den Schoolmeester oder dat Öllernhuus.

Dat akadeemsche Feld dat de Bildung undersöcht is de **Bildungswetenschop**. Dat Fack befaat sik med Bildung, den Afsichten, den Inflood un den Methoden van Bildung. De Bildungswetenschoppen hebet verschden Fäckers, so as vergleken Bildungswetenschoppen, Bildugnshistorie un Pädagogik un befaat sik ook med Philosophie, Psychologie, Sotschologie.

In de vörhistoorsche Tied was Bildung to’n gröttsten Deel mündlik oder worde med Imitatschoon vermiddelt. As Zivilisatschonen upkemen un de Schrivt uutfunnen was, vergrötter sik dat Weten up’n Slag, so worde de Bildung ook jümmers stärker an de Schrift bunnen un de Bildung formeller. Eerst was formelle bloot för Eliten un religiöse Gruppen togägnlik. As Gutenberg in’n 15. Jaarhunderd den Bookdruck urfunne hadde, weren nu Böker un Schriften licht allerwegens to kriegen, so dat Bildung för jümmers meer Minschen togägnlik was. In’n 18. un 19. Jaarhunderd versöchten Staten Grundschoolbildung för alle Kinners free togägnlik to maken. Upstunds besöcht wat bi 90&nbsp;% van alllen Kinners weltiwied enne Grundschole.

## Weblenken

* Bildung – OECD (engelsch)
* Bildung – UNESCO  (engelsch)
* Bildung – World Bank  (engelsch)
Qiu Bo

**Qiu Bo** (; * 31. Januar 1993 in Sichuan) is en chineesch  Waterspringer. He trett an in dat 10-m-Toorn- un Synchroonspringen.

Bo hett 2009 in Rom eerstmals an den Swemmweltmeesterschapen deelnommen. In en spannend Finale wurr he in’t Toornspringen Tweet achter Tom Daley. Bi de Heimweltmeesterschapen 2011 in Shanghai wurr he eerstmals Weltmeester. He wunn mit Huo Liang dat 10-m-Synchroonspringen un weer ok in dat 10-m-Toornspringen nich to slahn un wunn vör David Boudia un den Düütschen Sascha Klein.

2010 is he bi de eerst Olympisch Jöögd-Sömmerspelen in Singapur antreeden. Dor wunn he souverän Gold vun dat 3-m-Brett un vun den 10-m-Toorn. Bi de Olympisch Sömmerspelen 2012 in London muss he sück in dat Toornspringen in en hoochklassig Finale den US-Amerikaner David Boudia slahn geven un wunn de Sülvermedaille noch vor den Briten Tom Daley.

Bi de Swemm-Weltmeesterschapen 2013 in Barcelona weern de Medaillen bi dat 10-m-Toornspringen nipp un nau so verdeelt as 2011.

Bi de Asian Games 2018 bleev he in dat Toornspringen achter sien Landsmann Yang Jian, aber vör Woo Ha-ram ut Süüd-Korea. 

## Weblinks
* Chinese Olympic Committee Athletes Database.

## Enkeld Nahwiesen
Emotschoon

**Emotschoon** betekent enen Tostand in’n Liev un den Verstand, de ene Scheenisse oder Situatschoon bewusst oder unbewusst uutlösen kann.

De Emotschoon oder de Affekt underscheed sik van den Fölen oder den Gefööl. De Begreep Gefööl is de allgemenere Begreep, de underscheedlike psychische Belevenissen betekent, to’n Bispeel Iversüke, Stolt, Unsekerheed, Interesse oder Melancholie. Emotschoon betekent man meest een groot Gefööl un benöömt ene Gefööl, dat to’n Bispeel Muskulatuur, Härtpuckern, Ödemen un ander wat verännert, dat sik ook neuropychologisch meten lött.

In de Wetenschop es noch ümmestreden, of et Munster givt, wat sik physioloogsch verännert un so klaar ene Emotschoon bestimmen könnt. Intwischen spreekt verschdeen Forscherlüde van „Basisemotschonen“ un betekent so hormonelle, muskulere un physioloogsche Programme, de Emotschone  in den Lieve bestimmt.

Ene Emotschoon

* stüürt dat Bedregen,
* underscheed in de Stärkde je na Wichtigkeed un Siutuatschoon,
* aktiveert den Liev up ene spezifsche Maneer sik so an de Situatschoon antopassen,
* is in’n limbschen Systeem  to seen,
* kann een sunnerlik dör de Muskelaktiviteet spören,
* is dör verscheden Neurotransmitter meetbaar (Serotonin, Adrenalin, Oxytocin u anner),
* kann bewusst spöört wärden, un anderster os de Affekt, kann een Inflood up de Emotschoon nemen..

Emotschonaliteet un dat Adjektiv emotschonaal sind Sammelwöörder för individuelle Egenaarden in den Gföölsleven, den Stören van Affekten un den Ümmegang med Emotschonen.

## Weblenken

* 

## Nawiese
Bedregen

**Bedregen**, ook **Bedragen** oder **Verholen** is wat Dere oder Minschen doot. Dat Bedregen mag bewusst oder unbewusst sien. Et kann verärvt oder leert sien. De Begreep kann ook Systeme un Maschinen beschrieven, de med eren Ümmefeld interageren. De Begreep is klaar defineeert.

In Experimenten könnt Forscherlüde Bedregen as ene Reaktschoon van enen Organismus up enen Stimulus bekieken. Welk Organismen sind komplexer as ander un neemt dat Ümmefeld bewusster waar. Wenn dat Bedregen bewusst is, heet dat dat se weet wat se doot. Wenn dat Bedregen unbewusst is, bedüdt dat, dat se nich weet wat se doot.

Minschen treckt de Hand troügge, wenn se wat heets anraket un denket daar nich över na. Dat passeert, ümme dat wi un ook ander Deren Reflexe in use Nervensysteem hebbet, de uus straks de Hand wegtrecken maket Pien aftowenden.

Bedregen hänget med den Nervensysteem un den Hormoonsysteem tohope. Dat Nervensysteem reageert un nimt waar wat passeert. Dat Hormoonsysteem is langsamer un maket vescheden Aarden Bedregen waarschienliker oder minner waarschienlik. Een eenfach Bispeel is de Wandel van enen Kind to enen vullwassen Minschen. Daar speelt vele verscheden Hormone enr Rulle bi, de up Wassdoom man ook up dat Bedregen Inflood neemt.

Bedregen hänget ook den Leren tohope. Komplexere Organismen könnt better leren as eenfache Organismen. Man ook de eenfachsten Dere könnt sik an wat wennen. So een Wenst is ene primitive Aard Leren. För Organismen bedüdt Leren, dat se eer Bedregen ännern könnt, ümme dat se sik besinnen könnt, dat se in so’ne Aard Situatschoon al wesen sind un weet woans se reageren könnt.

Faken bruukt de Lüde dat Woord Bedregen man ook för de Maneer, in de Lüde med eenander ümmegeet. Kinners kriegt leert wat good Bedregen oder Benimm is un wat leeg Bedregen is. Good Bedregen is nett un fründlik to ander Lüden to sien. Dat is de Aard Bedregen, de Minschen in ene Sellschop sik van ander Lüden verwachten sind.

## Kiek ook bi

* Behaviorismus

## Nawiese
Familie

Ene **Familie** (ook **Familje** schreven) is ene Gruppe Minschen, de in den mmesen Fällen tohoop leevt. Se deelt eer Geld un Eten un sölt för een ander sorgen. De Liddmaten sind geneetsch verwandt (so as Bröder un Sösters) oder to’n Bispeel verheiraad un dör dat Gesett verbunden. In velen Kuluten dreegt de Liddmaten in ene Familie den lieken Familiennamen.

De Familie geld för de lütteste Eenheed in de Sellschop. Dat Familienleven is privater as dat öppentlike Leven. Man in den meesten Länders givt et Gesette för Familien. To’n Bispeel givt’t Gesette, de dat Heiradne binnen de lieke Familie verbeed.

## Familientypen
Je na Grötte underscheed sik dree Familientypen:

# Ene *Kärnfamilie* het de Öllern un een oder meer Kinners, de tohoop leevt.
# Ene Familie med alleenuptrecken Öllderndeel het een Öllerndeel un een oder meer Kinners,
# De Verwandskop tellt ook to de Familie un slütt denn Vader, Modder, Döchter, Söön, Grootöllern, Onkels, Tanten, Cousinen, Süster- un Broderkinders med in. In velen Länders so as China, Pakistan oder Indien leevt de Vereandskop in ene grote Familie traditschonell tohope.
Kind

Een **Kind** is een Minsche vör de Pubertäät, oder twischen den Söögkindölder un de Pubertäät un kann af un an ook en unboren Minsche beteken. Den Gesetten na betekent „Kind“ meest enen Minschen, de noch nich vulljörig is. Kinners hebbet allgemeen minder Rechten un ook Plichten os vullwussen Minschen. 

„Kind“ kaan ook de Verbund twischen Öllern un eren Kinders, Sööns un Döchters in jeden Öller beschrieven oder as ene Metapher ene Authoriteetsfiguur oder Liddmaat in enen Clan, Stamm oder ene Religioon beteken, oder beschreiven, dat ene bestimmte Tied, Oord oder Ümmstänne starken Inflood up enen Minschen nomen hebbet, to’n Bispeel kann een seggen „een Kind van de Natuur“ oder een „Kind van den 60-er Jaren“.

## Nawiese


## Literatuur

* Cook, Daniel Thomas. *The moral project of childhood: Motherhood, material life, and early children's consumer culture* (NYU Press, 2020). online book see also  online review
* Fawcett, Barbara, Brid Featherstone, and Jim Goddard. *Contemporary child care policy and practice* (Bloomsbury Publishing, 2017) online
* Hutchison, Elizabeth D., and Leanne W. Charlesworth. "Securing the welfare of children: Policies past, present, and future." *Families in Society* 81.6 (2000): 576–585.
* Fass, Paula S. *The end of American childhood: A history of parenting from life on the frontier to the managed child* (Princeton University Press, 2016).
* Fass, Paula S. ed. *The Routledge History of Childhood in the Western World* (2012) online
* Klass, Perri. *The Best Medicine: How Science and Public Health Gave Children a Future* (WW Norton & Company, 2020) online
* Michail, Samia. "Understanding school responses to students’ challenging behaviour: A review of literature." *Improving schools* 14.2 (2011): 156–171. online
* Sorin, Reesa. *Changing images of childhood: Reconceptualising early childhood practice* (Faculty of Education, University of Melbourne, 2005) online.
* Sorin, Reesa. "Childhood through the eyes of the child and parent." *Journal of Australian Research in Early Childhood Education* 14.1 (2007). online
* Vissing, Yvonne. "History of Children’s Human Rights in the USA." in *Children's Human Rights in the USA: Challenges and Opportunities* (Cham: Springer International Publishing, 2023) pp. 181–212.
* Yuen, Francis K.O. *Social work practice with children and families: a family health approach* (Routledge, 2014) online.
Bedregen (Mehrdüdig Begreep)

**Bedregen** betekent

* Bedregen, de Aktivitäten un Reaktschonen van Minschen un Deerter up enen Stimulus,
* Bedregen, schummeln oder achtergaan.
Sture Ohlin

**Bo Sture Roland Ohlin** (* 3. Mai 1935 in Arjeplog, Norrbottens län; † 22. November 2023 in Malå, Västerbottens län) weer en sweedsch Biathlet.

Sture Ohlin is in sien aktiv Tiet för den Vereen *Arjeplogs Skytteförening* antreeden. In Saalfelden is he 1958 bi de eerst Weltmeesterschap antreeden un keem in dat Eenzel den 4. Platz un hett mit den ersten Eenzel-Weltmeester Adolf Wiklund as ok Olle Gunneriusson un Sven Nilsson in den noch inoffiziellen Mannschapswettbewerb wunnen. Ok bi de Biathlon-Weltmeesterschapen 1959 weer he Deel vun dat spoodriek sweedsch Team, mit dat he neben Wiklund un Sven Agge achter de Mannschap vun de UdSSR bi den wiederhen inoffiziellen Wettbewarf Tweet wurr. 1962 kunn he sück mit Platz 7 in dat Eenzel in Hämeenlinna weer goot in en Eenzelrennen platzeeren. 

Karrierehööchtpunkt wurrn de Olympisch Winterspelen 1964 in Innsbruck, bi de Ohlin in’t Eenzel up den 12. Platz keem. Olle Petrusson, Tore Eriksson un Holmfrid Olsson wunn Ohlin to dat Enn’n vun sien Loopbahn bi de Biathlon-Weltmeesterschapen 1966 in Garmisch-Partenkirchen as ok in dat Johr drup in Altenberg bi den mittlerwiel to dat offiziell Programm hörrn Staffelwettbewafen as Slusslöper jewiels de Bronzemedaille.

## Weblinks
* Sture Ohlin in de Datenbank vun Olympedia (engelsch)
* Ohlin up de Websteed vun dat sweedsch NOK
* Archiv mit Biller vun Sture Ohlin
Robert Jonquet

**Robert Jonquet** (* 3. Mai 1925 in Paris; † 18. Dezember 2008 in Reims) weer en franzöösch Footballspeler.

De Middellöper speel af 1939 tonächst bi Châtenay-Malabry un Société Sportive Voltaire de Paris un denn van 1942 bit 1960 bi Stade Reims. Ansluutend speel he noch bit 1962 för Racing Straßburg.  

För de franzöösch Natschonalmannschap hett he in de Johren 1948 bit 1960 insgesamt 58 Lännerspelen maakt un hett ok an de Footballweltmeesterschapen 1954 un 1958 deelnommen. 

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8

## Weblinks
* Datenblatt mit Foto up de Siet vun den franzööschen Verband
* Artikel mit Kommentaren vun ehmalgeb Mitspelern (ut L’Union (Reims) van'n 20. Dezember 2008; franzöösch)
Gottfried Mutschlechner

**Gottfried Mutschlechner**, nöömt *Friedl* (* 14. Oktober 1949 in Bruneck, Süüdtirol; † 10. Mai 1991 an‘n Manaslu, Nepal), weer en italieensch Bargstieger. He harr tallriek Eerstbegahn un Alleenbegahn in den Dolomiten un Westalpen ünnernommen un eenige Achtduusender in‘n Himalaya besteegen. Bi en spoodlos verlopen Expeditschoon to de 8163 m hohgen Manaslu wurr he in’n Afstieg vun en Blitz tödlich drapen. De Süüdtiroler gull as Lehrmeester vun Hans Kammerlander, vör allen in’n Felsklauterberiek.

## Karriere
1979 hett Mutschlechner de Prüfung to’n Bargführer maakt un hett in dat glieker Johr Reinhold Messner bi de sien Expedition to’n 8.611 m hohgen K2 begleit. Wegen slecht Weer kunn de Tipp vun den Barg aber nich reckt wurrn. 1981 un 1982 gelung hüm dat Bestiegen vun Shishapangma (8027 m hooch) un Kangchendzönga (8586 m hooch). An dat Bestiegen vun den Cho Oyu (8188 m) is he 1982 scheitert, ebenso 1984 an den Dhaulagiri (8167cm). Den Makalu (8485 m) kunn he 1986 bestiegen.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblinks
* DNB-Katalog]
* Friedl Mutschlechner up bergfieber.de
Echte

**Echt(e)**, ook **Eh(e)** oder **Frie/Free**, **Heiraad** un **Hieraad** es een förmliken, fasten Verbund twischen twee Personen (in männigen Kulturen ook meer as twee), de in de Sellschop goodheten un acht un faken med Ritualen oder Gesetten vulltogen wärd un in Zeremonien os de Hoogtied to’n Uutdruck kümt. Ene Echte na den Gesette to beennen heet sik scheden. Wat Echte bedüdd hänget van den Ümmestännen in de Sellschop un de Kuluttr af un wandel sik in de Loop van de Historie faken. Dat givt Religionen un Staten, de verlöövt, dat sik meer as twee Personen in ene Echte verbind. Dat heet Polygamie.

In den europääschen Kultuurruum es de Echte de Traditschoon na een Verbund twischen enen mann un ene Fru up Duur, in de bede för den andern instaat. In den Loop van den 20. un den 21. Jahrhunderd maken enige Staten de Echte ook för Personen med den lieken Slecht togänglik.

De befriggeten heet Ehepartners, Ehlüüd, Ehpaar oder Echtgenoten. De wievlike Ehepartnersche heet Ehefru oder kort Fru, minnächtig ook Oolsch(e) oder ooldfrnaknsch ook Wiev. De Fru bi de Hoogtied heet Bruud. De Männlike Ehepartner is de bi de Hoogtied de Brödegam un den de Ehmann, kort ook Mann. 

De Familiengeschichtsforschung bruukt twee Krinks för dat Teken „befrigget“: ⚭ (Unicode U+26AD).
Vasja Pirc

**Vasja Pirc** [] (* 19. Dezember 1907 in Idria; † 2. Juni 1980 in Ljubljana) weer en jugoslaawsch Schachspeler un Historiker.

## Leven
Sien eerst groot sportlich Spood stammt ut dat Johr 1929, as he in dat Turnier vun Rogaška Slatina den darten Platz mit Géza Maróczy deel (wunnen hett dormals Akiba Rubinstein vör Salo Flohr). 1936 in Novisad wunn he bi 14 Deelnehmer mit en vull Punkt Vörsprung up Petar Trifunović. 1938 hett he de Turniere in Bad Harzburg (vör Efim Bogoljubow und Georg Kieninger) un Łódź (vör Savielly Tartakower) wunnen.

Pirc nehm mit Jugoslawien an de Schacholympiaden 1931, 1935, 1937, 1950, 1952 un 1954 deel. 1950 wurr he in Dubrovnik mit sien Land Olympiasieger, 1952 in Helsinki un 1954 in Amsterdam reck de Mannschap jewiels de Sülvermedaille. In de Eenzelwertung reck Pirc 1931 in Prag dat tweetbeste Ergevnis an dat veert Brett. Buterdem hett he Jugoslawien ok bi de inoffiziellen Schacholympiade 1936 in München vertreeden, wo he an dat eerst Brett dat tweetbest Ergevnis recken dee. Tüschen 1935 un 1953 wurr he fief Mal jugoslaawsch Meester. 1948 hull he in en Wettkamp gegen den Ex-Weltmeester Max Euwe en Unentscheeden (5:5).

1953 kreeg he vun de FIDE Pirc den Schachgrootmeestertitel tospraaken. 1950 weer he all Internatschonaler Meester wurrn.

Sien best [historsch Elo-Tall] bedroog 2680, de he in’n September 1939 recken dee. In’n Januar un Februar 1935 leeg he up den neegenden Platz vun de Weltranglist.

Nah hüm is de [Pirc-Ufimzew-Verteidigung, faken ok eenfach *Pirc-Verteidigung*, nöömt: 1. e2–e4 d7–d6 2. d2–d4 Sg8–f6, nebst g7–g6 un Lf8–g7. In’n russischen Spraakruum is dit Anspeel nah den Meesterspeler vun dor Anatoli Ufimzew nöömt.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblinks

* Vasja Pirc bi chessgames.com
Mann

**Mann** oder ook **Keerl** betekent enen vullwussen Minschen, de to dat männlike Slecht höört oder sik med den männliken Slecht identifizeert. Männlike Kinners un Jungkeerls heet *[[Jung|Jungens]].* 
Dat Symbool för den Mann, dat männlike Slecht un de Männlikheed is allgemeen dat Marssymbool&nbsp;♂ (een Schild med Speer).

## Literatuur

* Élisabeth Badinter: *XY: Die Identität des Mannes.* Piper, München 1993, ISBN 3-492-03634-1.
* Pierre Bourdieu: *Die männliche Herrschaft.* Suhrkamp, Frankfurt 2005 (Besprechung auf hsozkult.de).
* Robert W. Connell (Raewyn Connell): *Der gemachte Mann: Konstruktion und Krise von Männlichkeiten.* Leske Budrich, Opladen 1999, Neuauflage 2004, ISBN 3-8100-2765-0.
* Sebastian Haffner: *Der Abstieg des Mannes.* In: *Im Schatten der Geschichte: Historisch-politische Variationen aus zwanzig Jahren.* dtv, München 1987, S.&nbsp;273–280.
* Bernd-Ulrich Hergemöller: *Mann für Mann: Ein Biographisches Lexikon.* Suhrkamp, Frankfurt am Main 2001.
* Walter Hollstein: *Was vom Manne übrig blieb: Krise und Zukunft des starken Geschlechts.* Aufbau, Berlin 2008, ISBN 978-3-351-02659-2.
* George L. Mosse: *Das Bild des Mannes: Zur Konstruktion der modernen Männlichkeit.* Fischer, Frankfurt am Main 1996, ISBN 3-10-050605-7.
* Paul Nathanson, Katherine Young: *Legalizing Misandry: From Public Shame to Systemic Discrimination Against Men.* McGill-Queen’s University Press, Montreal 2006, ISBN 0-7735-2862-8 (englisch).
* Damaris Nübling: *Zur lexikografischen Inszenierung von Geschlecht: Ein Streifzug durch die Einträge von „Frau“ und „Mann“ in neueren Wörterbüchern.* In: *Zeitschrift für germanistische Linguistik.* Band 37, Nr. 3, Juli 2009, S. 593–633 (; PDF: 708&nbsp;kB, 41&nbsp;Seiten auf uni-mainz.de).
* Esther Vilar: *Der dressierte Mann: Das polygame Geschlecht. Das Ende der Dressur.* Neuauflage. dtv, München 2000, ISBN 3-423-36134-4 (erstveröffentlicht 1977).
Mann (Mehrdüdig Begreep)

**Mann** betekent:

* Mann, enen männliken vullwussen Minsche
* Mann, kort för Ehmann
*Mann (Achternaam) – kiek daar för de Lüüd med den Naam
* Mann (Familie), düütsche Literaten- un Intellektuellenfamilie
* Mann (Rapper), US-amerikaanschen Musiker (* 1991)
* Mann (Eenheit), Gewichtseinheit, in verschiedenen islamischen Ländern verwendet
* Mount Mann, Barg in’n Queen Elizabeth Land, Antarktika

Eilannen:

* Isle of Mann
* Mann (Kwajalein), Einlang in den Kwajalein-Atoll
Diplomatie

**Diplomatie** betekent de Kuntakte twischen Länners. To’n Bispeel könnt Staten Verdräge un Afspraken vereenbaren. Diplomatie sind de Gespreke un de Korrespeondens twischen Representanten van Staten, to’n Bispeel de Staatsböversten. Männigmaal geet dat so’ne Aard diplomaatschen Gespreken ümme Hannel un de Weerdschop, annermaal ümme Krieg un Freden. Vele diplomaatsche Gespreke givt’t ook, wenn sik twee oder meer Länners bekrieget.

Diplomate kann ene Aktschoon, een Baantje oder ene Aard to kören un sik to hebben beteken. Ene diplomaatsche Aard heet fründlike Wöörder to bruken, wenn een med Repräsentaten van anner Länners köört oder schrivt. 

De Lüüd de Diplomatie bedrievet heet Diplomaten. Staten send ennen na anner Länner, in frömden Länners med anner Diplomaten un Leidslüden to spreken. Besünner wichtige Diplomaten het Bodschoppers. Een Bodschopper levet in enen frömden Land un arbeed in ene Bodschop, dat he daar för Gespreke med de Regeer in dat Land praat staat.
Veronique Coubard

**Veronique Coubard** (* 1995 in Hamborg) is en düütsch Bühnen- un Feernsehschauspelerin.

Hör Schauspeelutbillen hett se 2020 afslooten un weer denn 2020/21 bit 2022/23 fast Ensembleliddmaat an dat Staatstheater Olnborg. Bit April 2024 harr se dor noch Gastupträen (u.a. in *Die Reise der Verlorenen* nah den glieknamigen Roman vun Daniel Kehlmann).

In de ZDF Krimireeg Friesland speelt se de Rull vun de IT-Spezialistin Kim Erveling. Doröver herut is se as Singerin un Songwriterin in Hamborg tätig.

## Weblinks
* Körtbiografie bi dat Staatstheater Oldenburg (afropen an’n 15. April 2024)
* Crew-United
Echte (Mehrdüdig Begreep)

**Echte** betekent:

* Echte, den Verbund twischen twee Minschen
* Echte, een Dörp in de Gemeen Koalefelle, Neddersassen

**Echte** is de Naam van düssen Personen:

* Bernhard Echte (* 1958), düütsch Literatuuretenschopper un Publizist
* Dorothea Echte (* 1967), düütsche Narichtensprekersche un TV-Moderatersche
* Karl Echte (1885–1960), düütsch Politker (CSVD)

Kiek ook bi: Echt (Mehrdüdig Begreep)
Anarchismus

**Anarchismus** es ene politsche Philosophie, de sik gegen alle Aarden Autoriteet stellt un versöcht alle Institutschonen, de na anarchistsche Ansicht unnödige Twang un Hierachien upbuut, uptogeven, daar mang meest ook den Staat un de Kapitalimus. Anarchismus versöcht meest den Staat med ene statenlose Sellschop uuttotuuschen un daarför ene Sellschop uptorichten, de uut Gruppen besteet, de sik friwillig tohoopslutet. As ene histoorsch luchts richt Philosophie steet de Anarchismus luchts buten up den politschen Spektrum, un wärd meest as de liberale Deel binnen den Sotschalismus bekeken.

Ook wenn sik hier un daar een paar anarchistsche Ideen in de Historie find, kam de moderne Anarchismus eerst in de Tied van de Upklärunge up. In de tweden Halve van den 19. Jaarhunderd un den eersten Jaren van den 20. Jarhunderd hadde de Anarchismus weltwied sienen Hoogpunkt un ene wichtige Rulle binnen de Arbeiderröör. Verscheden anarchistsche Denkscholen kemen in de Tied up. Anarchisten nemen ook in verscheden Revolutschonen deel, daar mang besunners de Pariser Kommune, den Russischen Börgerkrieg un de Spaanschen Börgerkrieg. In de twede Halve Halve van den 20. Jaarhunderd un den 21. Jaarhunderd, kemen arnachistsche Ideen noch eenmaal up un kunnen med Ansichten geden Kapitalismus un Globalisatschoon Towass winnen.

Anarchisten hebbet heel verscheden Ansichten, man allgemeen könn’we revolutschonere un evolutschonere Strategien unnerscheden; med ene grote Sniddmengde twischen den beden. Evolutschonere Strategien versöcht natobillen, wo ene anarchistsche Sellschoopp uutseen könne, man revolutschonere Methoden bruken in den Loop van de Historie Gewald, so Autoritetenun Staten to störten. Up vele verscheden Aspekte in de minschlike Sellschop hebbet anarchistsche Theorien, Ideen un Praxis Inflood nomen.
Ollendörp

**Ollendörp** betekent
* Ollendörp, Stadtdeel vun Essen, Noordrhien-Westfalen,
* Ollendörp, Dörp in de Gemeen Holste, Landkreis Oosterholt, Neddersassen,
* Ollendörp, Dörp in de Gemeen Jemmen, Landkreis Leer, Neddersassen.
Aaron Krickstein

**Aaron Krickstein** (* 2. August 1967 in Ann Arbor, Michigan) is en ehmalger US-amerikaansch Tennisspeler.

## Karriere
All to Anfang vun sien Loopbahn sörg Krickstein 1983 in Tel Aviv för Upsehn. In dat Öller vun 16 Jahren un twee Maand weer he de jüngste Sieger in en Eenzelwettbewarf vun en Turnier vun de ATP (gegen den Düütschen Christoph Zipf, un dat is he immer noch. Ebenfalls bitlang nich överdrapen is sien Recken vun de Top Ten vun de Weltranglist in dat Öller vun 17 Johren, dat er 1984 eerstmals schafft hett. Sien hööchste Positschoon in de Tennisweltranglist weer Platz 6 in dat Johr 1990. In sien Loopbahn wunn he negen Turniere in dat Eenzel vun de Mannlüüd. Insgesamt wunn he in’t Eenzel un Düppel en Priesgeld vun etwa 3,7 Millionen US-Dollar.

Aaron Krickstein is de Unkel vun de Golfspelerin Morgan Pressel, de ge gelegentlich as Caddie begleit hett. So weer Krickstein dorbi, as Pressel sück as jüngste Spelerin in de Historie mit 12 Johren för de US Open qualifizieeren dee.

## Weblinks

* ATP-Profil (engelsch)
* ITF-Profil (engelsch)
* ITF-Junioren-Profil (engelsch)
* Davis-Cup-Statistik vun Aaron Krickstein (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Heike (Mehrdüdig Begreep)

**Heike** betekent
* Heike, enen Vörnaam för Fruunslüde,
* Heike, een Oortsdeel van Alfhusen, Landkreis Ossenbrügge, Neddersassen.
Mesopotamien

**Mesopotamien** (), ook **Tweestroomland** is een histoorsche Regioon in den Negen Oosten. Et ümmefaat den gröttsten Deel van den Irak vandage un Dele van Syrien un de Törkie. De twee Ströme, de Mesopotamien den Namen givt sind de Euphrat un de Tigris.

## Geografie
Mesopotamien hett twee verscheden Regionen. Noordmesopotamien hett Hövels un Plattland un Regen maket dat Land banninf fruchtbaar. Vele verscheden Beken un Strööms loopt van den Bergen daal. Al fröh bruken Minschen dat Land un nütten dat Holt, de Metalle un den Steen. Süüdmesopotamien is Maschland un het wiedhen Plattland. Hier kemen langes den Euphrat un den Tigris al frö Städe up. De Minschen hier hebbet al fröh Graven un anner Techniken bruukt dat Land langes den Övern van den beden Strömen to bewatern.

## Völker in Mesopotamien
Vele verscheden Völker verövern Mesopotamien in den Loop van de Historie. Hier lee dat Härt van  dat sumeersche, akkadsche, babyloonsche un assyrsche Riek. Jeed ene niege Gruppe, de in dat Gebeed kam, övernam de Kultuur, Traditschonen, Bruuk un Gloven van den Völker tovöör. Alexander de Grote veröver dat Land 332. v. Chr., denn Parthers 150 v. Chr., daar na de Römers un dat Persische Riek un upletst de Arabers inn 7. Jaarhunded. Ook vandage geld dat ALnd noch as de fruchtbaarste Regioon in den Negen Oosten.

## Kiek ook bi
* Sumer
* Akkadsch Riek

## Nawiese


## Nettverwiese

* Mesopotamia—introduction to Mesopotamia from the British Museum
* Mesopotam
Guptariek

Dat **Guptariek** beheerschen de Liddmaten van de Guptadynastie in de Tied van 320 bet 550. Dat Riek strecke sik över den gröttsten Deel van Noordindien un den ööstlike Pakistan. De Tied van den Guptariek geld os ene gollen Tied för de Wetenschop, Mathematik, Astronomie, Religioon un Philosophie in den oolden Indien. De Könnings in de Guptadynastie weren hinduistsch oder buddhistsch.

De Guptadynastie stammer warrschienlik uut Bengalen. To’n Beginn van den 4. Jaarhunderd beheerschen de Guptas man een paar lüttke Könnignrieke in Mahagadha un den Gebeed wat vandage Uttar Pradesh es.

Wat wi över dat Riek weet, krieget wi up Münten, Inschriften, Monumenten un schreven Borns up Sanskrit to weten. De Guptaheerscher weren grote Veröverers un kunnen dat Riek good verwalten. 
## Guptadynastie
De **Guptadynastie** beheersche dat Guptariek

To den wichtigsten Heerscher tellt:

* Chandragupta
* Samudragupta
* Ramagupta
* Chandragupta II
* Kumaragupta I
* Skandagupta
* Narasimhagupta
* Buddhagupta
* Purugupta
* Vishnugupta
* Pushpak

## Münten
De Guptas weren de Eersten, de för dat ganse Riek Münten prägen. So wiesen se den Riekdom van de Dynastie, man kunnen dat Riek so ook better verenigen

## Weblenken

* ''Historie van’n Guptariek'' (engelsch)
* Münten in’n Guptariek (engelsch)

## Literatuur

* Hermann Kulke, Dietmar Rothermund: *Geschichte Indiens. Von der Induskultur bis heute.* 2. Uplage. C.H. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-60414-0.
* Fred Virkus: *Politische Strukturen im Guptareich (300–550 n. Chr.).* (= Band 18 der Asien- und Afrika-Studien der Humboldt-Universität, Berlin). Harrassowitz-Verlag, Wiesbaden 2004, ISBN 3-447-05080-2.
* Joanna Gottfried Williams: *The Art of Gupta India. Empire and Province.* Princeton University Press, Princeton 1982, ISBN 0-691-03988-7.
Dommaraju Gukesh

**Dommaraju Gukesh** (*D. Gukesh*, * 29. Mai 2006 in Chennai) is en indischer Schachspeler. As Winner vun dat Kandidatenturnier wurrd he bi de Schachweltmeesterschaft 2024 as Herutforderer gegen den amteeren Weltmeester Ding Liren antreeden. Gukesh is de  jüngste Herutforderer vun en Weltmeester in de Schachgeschichte.

## Karriere
In dat Öller vun fiev Johren hett Gukesh dat Schachspeel lehrt. Dree Johr later kunn he all bi regionalen Turnieren Erfolge recken.  Um aber mehr stark besett Veranstaltungen spelen to können, hett Gukesh 2016 Indien in Richt Europa verlaaten. So kunn he de Jöögd-Weltmeesterschap 2018 in de Öllersklass U12 in dat spaansch Santiago de Compostela winnen.

In‘n März 2019 kreeg he as dormals tweetjüngst Speler in de Geschichte (nah Sergei Karjakin) in dat Öller vun 12 Johren, 7 Maand un 17 Daag vun de FIDE den Titel vun en Grotmeester tospraaken. De dorför notwennig Normen reck he in’n April 2018 bi dat *18th Bangkok Chess Club Open,* in’n  Dezember vun dat glieker Johr bi en Grootmeesterturnier in dat serbsch Paraćin un in‘n Januar 2019 bi dat *Delhi International Open*.

Bi de Schacholympiade 2022 speel Gukesh an dat eerst Brett för de tweet Mannschap vun Indien. He reck en Elo-Performance vun 2867 mit negen Punkten ut elf Partien un wunn en  individuelle Goldmedaille för dat best Brettergevnis. He hett dorbi de eerst acht Partien in Reeg wunnen. Sien eenzig Nedderlaag kreeg Gukesh in de teihnt Runn gegen den Usbeken Nodirbek Abdusattorov, as he en wunnen Positschoon verspeel, wat letztlich Indien 2 den Gesamtsieg kösten dee, den stattdessen Usbekistan schaff.

In’n August 2023 keem Gukesh as jüngst Speler över de Elo-Marke vun 2750 (tovör Magnus Carlsen). Bi den Schach-Weltpokal reck he dat Veertelfinale, verlor denn aber gegen Carlsen. In‘n September hett Gukesh mit en Elo vun 2758 Viswanathan Anand nah 37 Johren as de Nummer 1 vun Indien aflööst. Dorbi reck he Rang 8 vun de Weltranglist. As Tweetplatzeert vun den FIDE Circuit 2023 hett Gukesh sück vör dat Kandidatenturnier in Toronto 2024 qualifizeert, wiel de Sieger Fabiano Caruana all vördem qualifizeert weer. Bi dat Tata Steel Masters 2024 belegg Gukesh nah Tie-Break den tweeten Platz achter  Wei Yi.

Dat Kandidatenturnier 2024 wunn Gukesh mit en half Punkt Vörsprung vör Fabiano Caruana, Hikaru Nakamura un Jan Nepomnjaschtschi. Dormit hett he sück as Herutforderer vun Ding Liren bi de kommend Schachweltmeesterschap qualifizeert. He is Stand 2024 de jüngste Speler, de sück je för en Weltmeesterschapskamp qualifizeert hett.

## Vereene
In de franzöösch Top 12 speel Gukesh 2019 för de Association Cannes-Echecs.

## Weblinks

* Nachspeelbar Partien vun D. Gukesh up 365Chess.com (engelsch)
* Gukesh ist zweitjüngster Großmeister aller Zeiten up ChessBase (16. Januar 2019)

## Enkeld Nahwiesen un Anmarken
Cecil Bridgewater

**Cecil Vernon Bridgewater** (* 10. Oktober 1942 in Urbana (Illinois)) is en US-amerikaansch Jazz-Trompeter, Komponist un Musikpädagoog.

## Leven un Wirken
De Vader un Grootvader vun Cecil Bridgewater hemm ok Trompete speelt; sien eersten Profijob harr he in de Band vun sien Unkel. He hett tüschen 1960 un 1964 as ok nah den Militärdeenst 1968/69 an de University of Illinois studeert, mit deren Band he 1968 in Westeuropa un 1969 in Russland up Tournee weer. Mit sien Bröer, den Saxophonisten Ron Bridgewater, hett he de Formatschoon *Bridgewater Bros. Band* grünnd, de bit 1989 bestunn. 1970 speel he bi Horace Silver un gung denn mit dat Thad Jones/Mel Lewis Orchestra up Tournee. Wiederhen hett he mit Dizzy Gillespie, Art Blakey 1972, Max Roach, Randy Weston, Charles McPherson, Joe Henderson 1975, Roy Brooks, Abdullah Ibrahim un Sam Rivers arbeit. Later weer  he ok mit de Concert Band vun George Gruntz ünnerwegens un wark an Inspelen vun McCoy Tyner, Frank Wess, Heiner Stadler, Jack McDuff, Richard Davis, Billy Harper, Dee Dee Bridgewater, Antonio Hart, Groove Holmes oder John Stubblefield mit.

Bridgewater hett Kompositschonsupdrääg vun Orchestern as dat *Cleveland Chamber Orchestra* un vun *Meet The Composers* kreegen, aber ok för Lena Horne, Vanessa Rubin oder Dee Dee Bridgewater (mit de he siet 1970 verheiraadt weer) Kompositschonen un Arrangements schreven. He weer lang Johren bi Jazzmobile as Musikpädagoog tätig un geev Ünnericht in Trompete, Improvisatschoon, Arrangement un Bigband-Speel. Buterdem harr he Lehrupdrääg an de *New School* un de Manhattan School of Music.

He weer mit Dee Dee Bridgewater verheiraadt. De Ehe is aber schett wurrn.

## Utwahldiskographie
* *Mean What You Say* – Brownstone Recordings 1998
* *I Love Your Smile* – Mesa Records – 1993
* *Generations Suite* – Denon Records – 1979
* *Lightning and Thunder* – Denon Records – 1978

## Lexigraphisch Indrääg
* Martin Kunzler: *Jazz-Lexikon.* Band 1: *A–L* (= *rororo-Sachbuch.* Bd. 16512). 2. Uplaag. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2004, ISBN 3-499-16512-0.
* Leonard Feather, Ira Gitler: *The Biographical Encyclopedia of Jazz.* Oxford University Press, New York 1999, ISBN 0-19-532000-X.

## Weblinks
* Webpräsenz
* Indrag bi Discogs
Achtrup

**Achtrup** (, ) is en Gemeen in’n Landkreis Noordfreesland in Sleswig-Holsteen mit 1.351 Inwahners.

## Geografie

Achtrup liggt an de Westküst van Sleswig-Holsteen, na bi de Däänsche Grenz un in’n Süüdwesten van de Marsch. De Navergemenen sünd Ladelund in’n Noorden, Holt in’n Oosten, Schafflund in’n Süüdoosten, Sprakebüll in’n Süden, Leck in’n Süüdwesten un Karlum in’n Noordwesten.

## Kultur un Attraktschonen

In Achtrup staht de St.-Clemens-Kark, en Backsteenkark ut de 13. Johrhunnert, de to de Tiet vun de gootschen Baustiel höört. De Kark hett en heel interessanten Altar, dat Wark vun en Flensborger Meester ut de 15. Johrhunnert is.

In Achtrup warrt ok dat traditionelle *Achteröper Blots* („Achteröper Blötz“) feert, en besünners Dorpsfest, dat jöörliks to’n Johresupsluut stattfinnt.

## Infrastruktur

In Achtrup gifft dat en School un en Kindergarten. Veel Vereene sünd in’t Dorp aktiv, bi de sük de Inwahners engascheern können.

## Weerschop un Verkehr
De Weerdschop in Achtrup is vun de Buuree präägt. Dat Dorp liggt an de Bundsstraat 199, den Höövdweg van Noord na Süüd in Sleswig-Holsteen 

## Weblenken

* Offizielle Websteed (op Hoogdüütsch)