open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tamme Hanken

**Tamme Hanken** (* 16. Mai 1960 in Filsum; † 10. Oktober 2016 in Garmisch-Partenkirchen) weer en Knakenbreker ut Oostfreesland. He harr de Gaav, dat he mit siene Hannen föhlen künn, wat Peer un anner Deerten fehlt. Un he künn dat ok meist wedder in’e Reeg bringen. In Filsum harr he en egen Hoff mit Reha för Peer. Sogor butenlands hett he Peer heelt un hett ok bi Scheichs an’n Persischen Golf al Peer wedder op Vördermann bröcht. Hanken, de bullige Keerl vun mehr as twee Meter un över 300 Pund, segg, he künn ünner annern de Nervenströöm föhlen un so faststellen, wo dat Problem liggt. Gifft ok welk Dokus över den Knakenbreker un he is faken in’t Feernsehn optreden.

Hanken is in’n Oktober 2016 unvermodens an Hartverseggen doodbleven.

## Warken
* *Das Glück der Pferde in meinen Händen. Ein Pferdeheiler berichtet.* List, 2001, ISBN 978-3471794388

## Borns


## Weblenken
* Websteed vun Tamme Hanken sien Peer-Reha (hoochdüütsch)
Rode Armee Frakschoon

De **Rode Armee Frakschoon** (afkört: RAF) weer en düütsche Terrororganisatschoon, de af Enn'n vun de 1960er Johren vööl Arger un Leed över Düütschland brocht hebbt. Anfungen is dat eerst mit Koophüüs in Brand setten, later henn hebbt se aber ok vööl Prominenten entföhrt un doodschaten, so as Hanns Martin Schleyer un Siegfried Buback.

De bekannst Terroristen weern Andreas Baader un Ulrike Meinhof, de as Baader-Meinhof-Grupp, de Vorgänger vun de RAF weern. Anner bekannte weer Gudrun Ensslin, Brigitte Mohnhaupt un Christian Klar. Fastnommen un verurdeelt wurrn sünd se meest all, Meinhof, Baader, Enslin un Jan-Carl Raspe hebbt sück later henn sülvst umbrocht.
Bolko Bullerdiek

**Bolko Bullerdiek** (* 9. Januar 1939 in Mbozi, Tansania) is en plattdüütschen Schriever.

Bullerdiek is 1939 in Mbozi in Tansania boren un in Bookholtbarg bi Ollnborg opwussen. He hett in Demost Industriekoopmann lehrt. In Ollnborg hett he Abitur maakt un in Hamborg op Schoolmeester studeert. He weer denn Lehrer un dee in Hamborg bi de Lehrerfortbildung arbeiden. He deit nu in Hamborg leven un hett twee Döchter.

1993 hett Bullerdiek den Freudenthal-Pries kregen. He harr al 1989 den tweten Platz bi’n Freudenthal-Pries maakt. 1995 kreeg he den Fritz-Reuter-Pries un 2000 hett sien Geschicht bi’n Schrievwettstriet Vertell doch mal den eersten Pries wunnen. Ok in’e Redakschoon vun’n Quickborn deit he sitten un is in’n Vörstand vun Vereen Bemsen-Dagfohrt.

## Warken

* *Einmischungen. Anregungen zu einem produktiven Umgang mit Lyrik und Kurzprosa.*
* *Blangenbi - und doch weit weg.* Quickborn-Verlag, Hamborg 1989
* *Grimms Märchen - plattdüütsch vertellt.* (mit Hanna Jebe, Hans Heinrich Jebe, Lisa Lühmann un Gerda Rudolph) Quickborn-Verlag, Hamborg 1991, ISBN 3-87651-144-5
* *Grimms weitere Märchen - plattdüütsch vertellt.* (mit Alfred Feldhaus, Hanna Jebe, Hans Heinrich Jebe, Lisa Lühmann, Waltraut Otte, Gerda Rudolph un Hayo Schütte) Quickborn-Verlag, Hamborg 1991, ISBN 3-87651-180-1
* *Tohuus un annerwegens.* Hinstorff, Rostock 1991, ISBN 3-356-00425-5
* *Distelblöden. Plattdüütsche Satiren & Glossen.* Hinstorff, Rostock 1995, ISBN 3-356-00619-3
* *Windhaken.* Hinstorff, Rostock 1994, ISBN 3-356-00525-1
* *Koppheister. Plattdüütsch för Lütt un Groot.* Quickborn-Verlag, Hamborg 2001, ISBN 3-87651-234-4
* *Swartsuer. Ton Gräsen, Gruveln, Grienen.* (mit Dirk Römmer) Hinstorff, Rostock 2002, ISBN 3-356-00969-9
* *[[Schrievwark]]. Plattdeutsche Literatur im Deutschunterricht Hamburger Schulen.* Quickborn-Verlag, Hamborg 2004, ISBN 3-87651-284-0
* *Buten is dat koolt. Geschichten ton Opwarmen.* Quickborn-Verlag, Hamborg 2006, ISBN 3-87651-297-2
* *Dat Verspreken.* Plaggenhauer, 2007, ISBN 978-3-937949-09-3
* *Vör dien egen Döör.* Quickborn-Verlag 2009; ISBN 978-3-87651-337-9
* *Fundsoken. *Quickborn-Verlag 2014, ISBN 978-3-87651-385-0
Sigfrid Karg-Elert

**Sigfrid Karg-Elert** (* 21. November 1877 in Oberndorf an' Neckar; † 9. April 1933 in Leipzig) weer en düütsch Musiktheoretiker un Komponist.

Karg-Elert weer af 1919 Dozent an' Leipziger Konservatorium un is dör sien  musiktheoretisch Warken bekannt wurrn. he komponeer Klaveer- un Kammermusik, Leeder as ok Solowerke för dat Kunstharmonium un de Örgel.

## Warken
Karg-Elert hett en umfangriek Wark schafft. Kört Uttoog:

* 66 Choral-Improvisationen op. 65
* 3 Symphonische Kanzonen för Örgel op. 85
* 10 Charakteristisch Tonstücke op. 86 	 
* 3 Pastelle op. 92 	 
* Cathedral Windows op. 106
* Dree Impressionen op. 108
* Triptych op. 141
* Dree nee Impressionen op. 142
* Musik för Örgel op. 145 	 
* Passacaglia un Fuge över B-A-C-H op. 150
* Örgelsymphonie op. 143
* 2 Tondichtungen op. 70

## Literatur
* Sonja Gerlach: *Sigfrid Karg-Elert: Verzeichnis sämtlicher Werke.* Zimmermann, Frankfurt/Main 1984, ISBN 3-921729-23-8 
* Günter Hartmann: *Sigfrid Karg-Elert und seine Musik für Orgel.* 2 Bände. Bonn 2002
* Thomas Lipski (Hrsg.): *Sigfrid Karg-Elert, Die theoretischen Werke.* Patterbuorn 2005
* Hermann F. Bergmann: *Harmonie und Funktion in den Klavierwerken von Sigfrid Karg-Elert (1877-1933).* Münster 1991

## Weblinks

* Karg-Elert-Gesellschaft e. V. hoochdüütsch
* The Karg-Elert Archive engelsch
Düütsch-amerikaansche Plattdüütsch-Konferenz

De **Düütsch-amerikaansche Plattdüütsch-Konferenz** is en Konferenz vun Plattsnackers ut Düütschland un de USA, de sik elk Johr drapen doot. Utricht warrt dat ganze vun de American Schleswig-Holstein Heritage Society.

## Konferenzen betherto

* 1995: Davenport
* 1997: Davenport
* 1998: Molfsee
* 22. bet 24. Oktober 1999: Wausau
* 2000: Flensborg
* 19. bet 21. Oktober 2001: Grand Island
* 24. bet 26. Juni 2002: Bredenbek
* 17. bet 19. Oktober 2003: Manning
* 5. Juni 2004: Lunden
* 26. bet 28. August 2005: Walcott
* 2. bet 4. Juni 2006: Viöl, *Wi geevt wi de plattdüütsche Sprook an uns Nokomen wieder?*
* 13. bet 15. Juli 2007: Omaha
* 13. bet 15. Juni 2008: Schönbarg
* 17. bet 19. Juli 2009: Marysville
* 11. bet 13. Juli 2010: Nordörp
* 9. bet 11. September 2011: Wausau
Wittendörp

**Wittendörp** (hoochdüütsch ok *Wittendörp*) is ene Gemeen in’n Landkreis Ludwigslust-Parchen in Mekelborg-Vörpommern. Dat Verwalten warrt vun dat Amt Wittenborg mit övernahmen. 

## Geografie

De Gemeen liggt so bi 25 Kilometers westlich vun Swerin in’n Noorden vun’n Landkreis Ludwigslust-Parchen. Na Noorden grenzt Wittendörp an’n Landkreis Noordwestmekelborg. Dör de Gemeen doot twee gröttere Beken fleten, de Schill, de ok dör’n Wauster See dörflütt, un de Motel. Ok an dat UNESCO-Biosphärenreservat Mekelborgsche Schaalseeregion hett de Gemeen Andeel.

### Dörper

* Boddin
* Döwischen
* Dodow
* Dreilützow
* Drönnewitz
* Harst
* Karft
* Luckwitz
* Pogreß
* Püttelkow
* Raguth
* Tessin
* Waschow
* Waust

## Historie

De Gemeen is to’n 13. Juni 1999 nee billt worrn ut de Gemenen Boddin, Dodow, Dreilützow, Drönnewitz, Karft, Luckwitz, Tessin, Waschow un dat Dörp Pogreß ut de Gemeen Porn. Dat weer nich licht en Naam för de Gemeen to finnen. De Vörslääg dee de Binnenminister all nich för genehmigungsfähig hollen. Bispelen weren *Kranichfeld*, *Kranichwisch* un *Kranichhoff* (wegen de Neegd to de Mekelborgsche Schaalseeregion mit veel Kraans), *[[Düsterbeck]]* (na en ünnergahn Dörp in de Gemeen) un *Schilde-Motel* na de Beken in de Gemeen. De Naam *Wittendörp* (vun de Neegd to Wittenborg un dorvun, dat de Öörd in de Gemeend all Dörper sünd) weer nich ünner de Favoriten, man weer amenn de eenzige, den de Binnenminister för genehmigungsfähig hollen dee.

## Politik
De Gemeenvertreden vun de de Gemeen Wittendörp hett 14 Sitten, wovun een nich besett warrn kunn, vun wegen dat de Kandidat Peter Frahm noog Stimmen för twee Sitten kregen hett, aver keen tweeten Kandidat dor weer. Peter Frahm, de ok Börgermeester weer, is an’n 17. März 2008 dood bleven.
Hermann Jellinghaus

**Hermann Jellinghaus** (* 28. Januar 1847 in Wallenbrück bi Builefeld; † 15. Dezember 1929 in Ossenbrügge) weer en düütsch Spraakforscher un Volkskundler. 

Jellinghaus gellt as Oldmeester vun de nedderdüütsch Spraakforschung un Volkskunn. Sien belangriekste Arbeit leeg up dat Rebeet vun de Oortsnaamforschung. 

## Biographie

* bit 1866 Besök vun dat Gymnasium in Bielefeld. 
* bit 1870 Studium in Göttingen (bit 1867), Halle (bit 1868) un Berlin (bit 1870)
* 1871 Deelnaam an de Feldzug tegen Frankriek.
* 1871 Schoolmeesterexamen in Göttingen. 
* 1872/1873 Schoolmeester an de Realschool in Altena in' Suuerland un dornah in Kiel. 
* 1877 Promotion ton'n Dr. phil. 
* 1883 weer he Rektor vun de Realschool in Segebarg in Sleswig-Holsteen.

## Bööker

* 
* Zur Eintheilung der niederdeutschen Mundarten. Ein Versuch. Kiel: Lipsius und Tischer, 1884 
* Die niederländischen Volksmundarten nach den Aufzeichnungen der Niederländer. Nöörden: Soltau 1892
*Die westfälischen Ortsnamen nach ihren Grundwörtern. 3. vermehrte Ausgabe. Osnabrück, Schöningh, 1923
*

## Weblenken

*Lexikon vun westfäälsch Autoren
Fritz Stavenhagen

**Fritz Ernst August Stavenhagen** (* 18. September 1876 in Hamborg; † 9. Mai 1906 in Grootbossel) weer en plattdüütschen Schriever.

Stavenhagen is 1876 in Hamborg as Söhn vun en mekelbörgschen Kutscher boren. He lehr Drogist in Blanknees un op Finkwarder un dee sik in München un Berlin as Autodidakt wiederbillen. Sien Leven dee he man eben so dör dat Teknen vun Skizzen un dat Schrieven vun Vertellsels för Daagbläder bestrieden. 1902 harr he Anna Müller heiraadt, de ut Emden stammen dee.

In Berlin hett Otto Brahm, de Baas vun dat Düütsche Theater, em fördert un em Geld togeven, dat Stavenhagen sien Situatschoon opbetern dee. Vun 1905 af an weer he Dramaturg an dat Berliner Schillertheater. Doch lang kunn he disse Arbeit nich mehr maken, he is 29 Johr oolt doodbleven, he harr dat an’e Gall. Begraven liggt Stavenhagen op’n Karkhoff Ohlsdörp in Hamborg.

Stavenhagen weer Naturalist un stünn in de Traditschoon vun Ludwig Anzengruber un Gerhart Hauptmann.

Na em weren ok de Stavenhagen-Pries vun’n Neddersassischen Bühnenbund un de Fritz-Stavenhagen-Pries (1959 bet 1982) vun de Alfred-Toepfer-Stiftung F.V.S. nöömt.

In Grootbossel hebbt se de Königsstraat, in de he toletzt leven dee, 1925 in Stavenhagenstraat ümdöfft. Siet 1962 heet en oolt Herrnhuus in Grootbossel, dat as Kulturhuus bruukt warrt, ok Stavenhagenhuus. Blangen dat Stavenhagenhuus steiht en Statue vun Fritz Stavenhagen.

## Warken

* *Der Lotse.* Drama in een Törn, Harm, Hamborg 1901
* *Jürgen Piepers.* Volksstück in fief Törns, Harm, Hamborg 1901
* *[[Mudder Mews]].* Drama in fief Törns, Schultze, Hamborg 1904
* *Grau und Golden. Hamburger Geschichten und Skizzen.*, Gutenberg, Hamborg 1904
* *De dütsche Michel.* Buernkomödie in fief Törns, Gutenberg, Hamborg 1905
* *De ruge Hoff.* Buernkomödie in fief Törns, Gutenberg, Hamborg 1906

## Literatur

* Adolf Bartels: *Fritz Stavenhagen. Eine ästhetische Würdigung.* Koch, Dresden 1907.
* Josef Plate: *Fritz Stavenhagen als niederdeutscher Dramatiker.* Dissertatschoon, Mönster 1923.
* Walter Johannes Schröder: *Fritz Stavenhagen. Leben und Werk.* Wachholtz, Niemünster 1937

## Weblenken
Greta Schoon

**Greta Schoon** (* 11. Juli 1909 in Spetzerfehn; † 7. März 1991 in Leer) weer ene plattdüütsche Schrieverin.

Schoon is 1909 as twetet vun veer Kinner vun Börchert Loets Schoon un siene Fro Gesche in Spetzerfehn boren. Dor güng se ok vun 1915 af an op Volksschool un vun 1919 af an op de högere Deernsschool in Auerk. Ehr Vadder weer in’n Eersten Weltkrieg doodbleven. Dor dee se bi en Ehpoor leven, dat sülvs keen Kinner harr. 1928 bet 1931 lehrt se in Bremen op Seminar Kinnergärtnerin. Dissen Beroop deit se 1934 bet 1936 in Brasilien bi ene Schwesternschaft. Denn keem se na Wittenbarg, wo se sik vun de Schwesternschaft trennen un denn bet 1945 in Wiesmoor un Wittmund arbeiden dee. Na’n Krieg dee se eerst bi de Mudder in’n Bedriev mitarbeiden. Vun 1950 bet 1954 is se de Baas in’e Kinnergoorns in Edewechterdamm un Hesel un dee denn bet 1959 in Transvaal in Emden arbeiden. Denn keem se na Leer, wo se bet 1970 bet to ehrn Rohstand blieven dee.

Se reis denn noch wedder na Brasilien un dee vun 1975 bet 1981 in de Beradungsstell för Erziehungs-, Eh- un Levensfragen in Leer mitarbeiden.

De Kuntakt mit Peter Zylmann 1947 un mit Wilhelmine Siefkes möök Schoon Mood, in ehr Moderspraak Plattdüütsch to schrieven. Se harr vördem blot lüttje Saken op Hoochdüütsch schreven. Schoon füng mit Kinnerleder un Määrken an, de se bi de Arbeit good bruken kunn. Man noch lang dee se nix grötters rutgeven. Eerst 1977 keem de eerste Gedichtband rut.

1979 hett se tohoop mit Hans-Joachim Haecker un Hansjürgen Weidlich den Nicolas-Born-Pries kregen un 1984 den Roswitha-Pries. 1981 hett ehr de Alfred-Toepfer-Stiftung den Klaus-Groth-Pries tokennt un 1980 hett se den Freudenthal-Pries wunnen. 1990 hett se de Ubbo-Emmius-Medallje vun de Oostfreesche Landschop kregen. För den Wilhelmine-Siefkes-Pries dee de Idee vun Schoon stammen.

In Leer is hüüt de Greta-Schoon-School un ok de Greta-Schoon-Straat na ehr nöömt.

## Warken

* *Kuckuckssömmer.*, Schuster-Verlag, Leer 1977
* *Dat Bladenhuus. Gedichten un Prosa.* Schuster-Verlag, Leer 1990

## Weblenken
Johann-Hinrich-Fehrs-Pries

De **Johann-Hinrich-Fehrs-Pries** weer en Literaturpries för plattdüütsche Warken.

## Winners (unvullstännig)
* 1932: 
* 1939: Friedrich Conrad Müller, Otto Garber un Johannes Kruse
* 1940: Franz Rinsche för *Sunnenland* un Wilhelmine Siefkes för *[[Keerlke]]* (toeerst anonym)

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Priesen
1443

## Wat passeert is
* De Stadt Dringelborg in Hessen brennt af
## Boren
* 5. Dezember: Giuliano della Rovere, laterhen Paapst Julius II. († 1513)

## Storven
1699

## Wat passeert is
* De Landgraaf Carl vun Hessen-Kassel grünnt de Stadt „Syburg“ an de Werser. 1717 kriggt se den Naam Korlshoawen

## Boren
* Martin Mushard, düütsch Pastoor un Historiker († 1770)

## Storven
* 4. September: Reichardt Fux, öösterrieksch Steenmetz un Bildhauer.
* 27. November: Damian Stachowicz, poolsch Komponist (* 1658)
1717

## Wat passeert is
* De Stadt„Syburg“ an de Werser in Hessen-Kassel kriggt den neen Naam Korlshoawen, to Ehren vun Landgraaf Carl, de ehr 1699 grünnt harr. 
* De Bahamas in de Karibische See weert en Kolonie vun dat Königriek Grootbritannien. 

## Boren
* 13. Mai: Maria Teresia, Erzherzogsche vun Öösterriek un Königin vun Ungarn, Fru vun Kaiser Franz I. vun Lothringen († 1780)
* 16. November: Jean-Baptiste le Rond d'Alembert, franzöösch Mathematiker († 1783)

## Storven
Törn

De **Törn**, **Akt** oder **Optog** is bi’t Theater en Afsnitt vun en Theaterstück. De Törns sünd dorvun kenntekent, dat de Vörhang vör de Böhn togeiht. Noch wieder ünnerdeelt warrn kann en Stück in Biller un Szenen. Stücken hebbt normalerwies so een bet fief Törns. Eenakter sünd faken körtere Stücken. Stücken warrt allgemeen in dree Afsneed indeelt, Expositschoon (de de Handlung inföhrt), Entwicklung (de de Handlung vörandrifft) un Oplösung (de wiest, wie sik de Verwicklungen wedder oplösen doot). Dorvun warrt vun veel Lüüd dat Indelen vun Stücken in dree Törns as dat Natürlichste ansehn. Man de Entwicklung is mehrsttiets de gröttste Deel vun de Handlung un warrt dorvun ok wedder in dree Törns opdeelt, so dat ok dat Indelen in fief Törns faken vörkummt.
Optog

**Optog** betekent

* Fohrstohl, Anlaag to’n Transporteren vun Minschen oder Lasten in de Hööchd,
* Törn, Afsnitt in Theaterstücken,
* Festtog oder Opmarsch, festlichen Ümtog vun en gröttere Tall vun Personen.
Wilhelmine Siefkes

**Wilhelmine Siefkes** (* 4. Januar 1890 in Leer; † 28. August 1984 ok dor), ok unner dat Pseudonym *Wilmke Anners* bekennt, was en Schrieverske, de meestied up Platt schreven hett, un en „christliche soziale Demokratin ut Oostfreesland“. Ok hett se Literatur ut dat Nederlannske un Westfreeske oversett. De Pries van de meeste Belang för dat Platt in Oostfreesland is vandag na en Jung ut hör Roman „Keerlke“ nöömt: de Keerlke-Pries.

## Leven
Siefkes kwam ut en Buurenfamilie. In hör junge Jahren as Mesterske kweem se mit dat Platt togang un fung mit dat Schrieven an. Man van 1933, in de Nazi-Tied, wurr hör dat verseggt, nettso wurr se ut de Deenst an d' School verdreven. Man se schreev wieder Märkenspölen un mook de unner dat Pseudonym „Wilmke Anners“ openlik. 1933 weer se ok ut de evangeelsche Kark rut, deels ut Protest, dat de evangeelschen Pastoorn nich gegen de ne’e Politik gegenan gahn deen. Se weer van 1933 af an bi de Mennoniten.

Achter d’ Tweed Weltkrieg gung Siefkes neet torügg an d’ School. Se dee nu mehr als Schrieverske un in de Kulturpolitk maken.

Mehr as teihn Jahr nadem se 1984 dood bleven was, kwam en Biographie over Siefkes un hör Wark ruut. Dat Book is bitlang al in de daarde Uplaag rutkomen.

## Ehren
De plattdüütsche Singersche Sabine Herrmann singt Siefkes Gedicht „Un büst't ok neet“ op ehr CD „Leev“ vun 2025.

## Wark

To Siefkes ehr Wark hören Romanen, Vertellsels, Gedichten un Märken. Hör sünner Naam openlik maakt Roman „Keerlke“ wurr 1940 mit de Fehrs-Pries uttekend.

### Schrievwark (Utwahl)
#### Romanen
* *Uda van der Mölen* (1920)
* *Keerlke* (1941)
* *Kasjen und Amke* (1952)
* *Van de Padd of* (1961)
* *Uwe aus Leer* (1959)

#### Vertellsels
* *Hör eenzig eegen* (1922)
* *Rena im Königsmoor* (1955)
* *Uke setzt sich durch* (1957)

#### Märken
* *Dor was ins mol* (1923; 1965)

#### Gedichten
* *Tüschen Saat un Seise* (1961)

### Diskographie
* Wilhelmine Siefkes erzählt „Tant‘ Remda in Tirol“ und „De Levenstiet“; Reihe *[[Niederdeutsche Stimmen]]* 
* Wilhelmine Siefkes liest aus „Keerlke“ und Gedichte; Reihe *Niederdeutsche Stimmen* 
* Wilhelmine Siefkes, Plattdeutsche Märchen; Reihe *Niederdeutsche Stimmen*

## Literatur over Wilhelmine Siefkes
* Heinold Fast: *... und du bists auch nicht. Wilhelmine Siefkes oder: ein Beitrag zum Volkstrauertag und zum Ewigkeitssonntag* - In: Mennonitische Blätter, Hamburg, 1975

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken

* Wilhemine Siefkes up de Websteed vun de Stadt Leer - mit Bild
* Wilhelmine Siefkes in de plattdüütsche Toonarchiv PLATO

## Footnoten
Brüne

**Brüne** (hoochdüütsch **Breuna**) is ene Gemeende in den Landkreis Kassel in Noordwest- Hessen.

## Geographie
### Laag
Brüne liggt an den noordwestlichen Rand vun den Naturpark Habichtswald, bi 30&nbsp;km noordwestlich vun Kassel an de A&nbsp;44.

### Nabergemeenden
De Gemeende Brüne grenzt in'n Noorden an de Städer Warburg (Landkreis Höxter in Noordrhien-Westfalen) un Lebenogge, in'n Oosten an de Gemeende Callen un an de Stadt Zierenberg, in'n Süden an de Stadt Wolfhagen (all veer in'n Landkreis Kassel) un in'n Westen an de Stadt Volkmarsen in den Landkreis Waldeck-Frankenberg.

### Oortsdelen
To de Gemeende höört de Hööftoort Brüne un de Oortsdelen Niederlistingen, Oberlistingen, Rhöda un Wettesingen.

## Historie
Rhöda is de lüttste Oortsdeel un ok de öllste: Twuschen 820 un 840 warrt to'n eersten Mol wat vun em höört. Brüne fiert in dat Johr 2007 sien 750. Gebortsdag. Al siet 200 Johren warrt de Verwaltung vun Brüne un Rhöda tohopen maakt. In de Johren 1971 un 1972 sünd de hessischen Gemarken nee tosamenstellt wurrn. Dor is denn ok de Gesamtgemeende Brüne bi rutkamen, as Brüne, Wettesingen, Oberlistingen un Niederlistingen tohopenleggt wurrn sünd. Bit dorhen weern dat allens sülvstännige Gemeenden. 

## Politik
### Gemeendevertreders
Bi de Kommunalwahl an'n 26. März 2006 is düt bi rutkamen: 

### Ortsvorsteher
Ortsvorsteher vun Wettesingen is Friedbert Kanne (SPD/wählt 2006)

## Spraak
Brüne liggt up düsse Siet vun de Benrather Linie. Dor höört dat mit to de Kuntreien, wo an un for sik Plattdüütsch snackt wurrn is. Hüdigendags könnt bloß ole Lüde in düsse Gegend noch Platt. 

## Partners
De Gemeende Brüne hett düsse Partnerstäder:
* Gehlberg in'n Ilm-Kreis in Döringen un
* Predappio an den Foot vun'n Apennin in de Emilia-Romagna in Italien.

## Weblinks
* Website vun Brüne (hoochdüütsch)
Intensitätsinterferometer

Ee **Intensitätsinterferometer** is en optische Reedschop, üm Winkeldörmeters vun astronoomsche Objekten (tomeist Steerns) to meten, de bi’n direkte Beoachten nich uplööst warrn könnt.

Dat Intensitätsinterferometer, oder ok **Korrelatschoonsinterferometer**, weer vun Robert Hanbury Brown un Richard Twiss entwickelt. Dat eerste Instrument vun disse Oort güng 1962 in Narrabri, NSW, Australien in Bedrief. Dat besteiht ut twee Reflekters mit 6,7 m Dörmeter, de beid tohopensett sünd ut 252 söseckige enkelne Spegels. De beiden Instrumenten künnt up een Schienenkring bit to 180 m vun’nanner weg wesen. De Uplösen vun disse Reedschop liggt bi 0,001 Bagensekunnen. Dat Culgoora-Intensitätsinterferometer, dat 1990 in Bedrief nahmen weer, ok in NSW, Australien, kriggt mit ’n Schienenkring vun 640 m Dörmeter en Uplösen vun 0,0005 Bagensekunnen tostannen. 

## Warkwies
An twee enkelte Teleskopen, de nich bi’nanner stahn mööt, warrt de Tiet meten, de de Photonen vun enkelte Öörd vun en Lichtborn bruukt, üm op de Spegels optodrapen. Wenn dat to de sülven Tiet passeert, is dat Objekt wohrschienlich nich uplööst worrn. Den Afstand twüschen de Instrumenten warrt nu vergröttert. Dordör nimmt de Korrelatschoon, also dat Opdrapen vun Photonen an beide Reedschoppen to de sülven Tiet, af. Ut den Instrumentenafstand de övereen kummt mit disse Afnahm vun de Korrelatschoon kann de Grött vun den Winkel vun dat beobachtete Objekt utrekent warrn.
Allgemeen Gesett

De juristische Begreep **allgemeen Gesett** (Allgemeines Gesetz) wödt unner anner in Artikel 5 Abs. 2 vun’t Grundgesett (GG) bruukt. Dorna sünd de Rechten in Artikel 5 Abs. 1 GG (Freeheit vun de Menen, Freeheit vun de Presse) ingrenzt in de Vörschriften vun de allgemeen Gesetten. Dat sünd de Gesetten to’n Schuul vun de Jöögd un in’t Recht vun de persönliche Ehr.

Na de Rechtspraak vun’t Bundsverfatengericht sünd dit alle materiellen Gesetten, de sik nich tegen de Grundrechten up sik richt, men en Rechtsgood schützt, dat tegenover de Grundrechten Vörrang heff. D. h. een „allgemeen Gesett“ schränkt en Grundrecht in, men dit döt’t för’t  Wohl vun de Allgemeenheit. Men de „allgemeenen Gesetten“ düürt de Grundrechten jemehr Bedüden nich ofkennen, düürt an sinne wesenlichen Utseggen nich ofdoon un düürt nich unproportschoonsmatig wesen.

## Weblenken
Art. 5 GG
Autonome Spraak

En **autonome Spraak** is ene Spraak, de egene Normen hett un vull gellen deit. Autonome Spraken doot Wöör- un Grammatikböker hebben un dat gifft Literatur in de Spraak. Autonome Spraken sünd also in’e Regel Standardspraken. De Gegensatz is ene heteronome Spraak, de nich för sik vull gellen deit. En Spraak is linguistisch also nich autonom an sik, man blot soziopolietsch un in Betog op annere Spraken.

En Bispeel sünd de Spraken Kroaatsch, Bosnisch un Serbsch, de tohoop de serbokroaatsche Spraak billen deen, man denn all en egen Status as autonome Spraken wunnen hebbt. En anner Bispeel is dat Afrikaansche, dat mit de Tiet Autonomie vun dat Nedderlandsche wunnen hett un nich mehr blot as Dialekt bekeken warrt.
Heteronome Spraak

En **heteronome Spraak** is ene Spraak, de keen egene Normen hett un nich vull gellen deit. Heteronome Spraken hebbt normalerwies keen fasten Woortschatz un keen faste Grammatik, de in Wöör- un Grammatikböker fastleggt is, un dat gifft kuum Literatur in de Spraak. De Gegensatz is ene autonome Spraak, de för sik vull gellen deit. En Spraak is linguistisch also nich heteronom an sik, man blot soziopolietsch un in Betog op en anner Spraak. De Begrepen autonome un heteronome Spraak sünd to verglieken mit dat Poor Begrepen Spraak un Dialekt, man bi autonome un heteronome Spraak warrt keen Utsaag maakt över de Hierarchie (*en Dialekt steiht ünner ene Spraak*), över den Weert vun de Spraken (*blot en Dialekt*) un över Verwandtschop (so is dat Sorbsche en heteronome Spraak, de ahn dat Hoochdüütsche nich utkummt, man keen Dialekt vun dat Düütsche). Dorvun sünd autonome un heteronome Spraak wat neetralere Begrepen as Dialekt un Spraak.

To’n Bispeel mutt dat Plattdüütsche hüüt as heteronome Spraak ansehn warrn. De Spraak warrt nich unafhängig vun dat Hoochdüütsche sehn. Dat gifft meist keen Saak- un Lehrböker op Platt, meist kene Medien un allerhand annere Saken, de dat op Platt eenfach nich geven deit, för de een op dat Hoochdüütsche trüchgriepen mutt. Dat dat en heteronome Spraak is, deit aver nich heten, dat dat Plattdütsche en Dialekt is.
18. Oktober

## Wat passeert is
* 18. oder 25. Oktober 732: Slacht vun Tours un Poitiers: De Franken unner Karl Martell winnt gegen de Arabers. 
* 16.- 19. Oktober 1813: In de Völkerslacht bi Leipzig slaht de Öösterrieker, Preußen, Russen un Sweden de franzööschen Truppen vun Napoléon Bonaparte
* 1818: De Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn wurrd grünnd.
* 1912: Libyen warrt Kolonie vun Italien.
* 1991: Aserbaidschan verklaart sien Unafhängigkeet tegenöver de Sowjetunion.
* 2009: Een Rennen för dat Saisonenn' winnt de Brite Jenson Button all den Titel in't Formel 1-Weltmeesterschap 2009.

## Boren
* 1130: Zhu Xi, chinesisch Philosoph  († 1200)
* 1405: Enea Silvio Piccolomini, later henn Paapst Pius II. († 1464)
* 1534: Jean Passerat, franzöösch Schriever un Lyriker († 1602)
* 1663: Prinz Eugen vun Savoyen, *de eddele Ridder,* Feldmarschall vun dat habsborgsch- kaiserliche Heer in de Kriegen gegen de Osmanen vun 1693 af an († 1736)
* 1869: Adolf Ahrens, düütschen Schriever, Schoolmeester un Heimatforscher († 1932)
* 1882: Lucien Petit-Breton, franzöösch Radrennfohrer († 1917)
* 1887: Carl Clarence Kiess, US-amerikaansch Astronom († 1967)
* 1898: Georg de Vries, düütsch Politiker un Landdagsfordneter vun Neddersassen († 1960)
* 1933: Ludovico Scarfiotti, italieensch Auto-Rennfohrer († 1968)
* 1949: Erwin Sellering, düütsch Politiker un Ministerpräsident vun Mekelnborg-Vörpommern
* 1955: David Twohy, US-amerikaansch Dreibookschriever un Speelbaas
* 1960: Craig Cameron Mello, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger
* 1961: Wynton Marsalis, US-amerikaansch Jazzmusiker
* 1970: Ferrán Latorre Torres, spaansch Bargstieger
* 1978: Vincenco de Marcos, unner den Künstlernaam Frauenarzt bekannten Underground-Rapper ut Berlin
* 2006: Kimmy Repond, Swiezer Ieskunstlöperin

## Storven
* 707: Paapst Johannes VII. (* in dat 7. Johrhunnert)
* 1503: Paapst Pius III. (* 1439)
* 1678: Jacob Jordaens, nedderlannsch Maler (* 1593)
* 1845: Jean Dominique Comte de Cassini, franzöösch Astronom un Kartograaf (* 1748)
* 1901: August Malmström, sweedsch Maler (* 1829)
* 1931: Thomas Edison, amerikaansch Uutfinner (* 1847)
* 1947: George Henry Peters, US-amerikaansch Astronom (* 1863)
* 1974: Anders Lange, norweegsch Politiker (* 1904)
* 1977: Gudrun Ensslin, düütsche Terroristin (* 1940)
* 1980: Andreas Willmsen, düütsch Politiker un Landdagsafordneter (* 1899)
* 2008: Brigitte Xander, öösterrieksch Radio- un Feernsehmoderatersche (* 1942)
Nowy Sącz

**Nowy Sącz** ('nɔvɨ 'sɔnʧ, hoochdüütsch **Neu Sandez**) is ene poolsche Stadt in de Provinz Lüttpolen mit mehr as 84.000 Inwahners. De Stadt liggt in 290 m Hööch in en Daal an de Münnen vun de Kamienica in den Dohnst (Dunajec), in'n Noorden vun de Sandezer Beskiden (*Beskid Sądecki*). För de Kuntreien dor umto is de Stadt en Zentrum för Industrie un Deenstleisten.

## Historie
De Oort is anleggt wurrn vun König Wenzel II. vun Böhmen in dat Johr 1292. Stadtrechten hett he in't 14. Johrhunnert vun Władysław IV. kregen. 
Kasimir de Grote vun Polen hett de Stadt denn besunners ünner de Arms grepen. So güng dat mit ehr fix bargup. Man 1611 hett dat enen forchterlichen Brand geven. Dor is meist de ganze Stadt bi to Dutt gahn. Later hefft ok Süken un Kriegen dor to bidragen, dat dat mit de Stadt nich so recht wat weern wull. Vun 1772 af an höör se to de öösterrieksch-ungaarsche Provinz Galizien. 1918 is se wedder na Polen kamen. In den eersten Weltkrieg hett in Neu-Sandez för en korte Tiet dat Hööftkommando vun de düütschen un öösterriekschen Truppen för düssen Afsnitt vun de Oostfront legen. Vun 1975 bit 1998 weer Nowy Sącz de Hööftstadt vun de Woiwodschop Nowy Sącz. 

## Wat een sik ankieken kann
Ooltstadt, Margarethenkark, Stadtmuseum, Hilliggeistkark, Ole Synagoge, de Överresten vun dat Slott.

## De Stadt ehr Söhns un Döchter
* Carl Menger (1840-1921), öösterrieksch Ökonom
* Arthur Berson (1859-1942), düütsch Meteoroloog un Ballonfahrer
* Dawid Janczyk (*1987), poolsch Footballspeler
* Józef Oleksy (*1946), poolsch Ministerpräsident 1995-1996

## Lüde, de sünst noch wat mit de Stadt to doon hefft
* Emanuel Ringelblum (1900-1944), poolsch-jöödsch Historiker, Politiker, Pädagoog un Publizist, hett hier siene Jöögd tobröcht
17. April

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1941: Nadem düütsche Truppen an'n 6. April inmarscheert sünd, kapituleert Jugoslawien
* 1949: Frère Roger un sess annere Bröder grünnt de ökumeensche Meende vun Taizé.

### Weertschap
* 1958: In Brüssel fangt de eerste Weltutstellen siet 1939 an. Dat dorför boote Atomium warrt to’n Wohrteken vun de Stadt. 

### Kunst, Kultur un Bowark
* 1919: De US-amerikaanschen Filmstars Charlie Chaplin, Douglas Fairbanks, Mary Pickford un David Wark Griffith grünnt de Filmprodukschoonssellschap *[[United Artists]]*.

## Boren
* 1815: Franz Obrien, düütsch Maler († 1902)
* 1833: Lucido Maria Parocchi, italieensch Kardinal († 1903)
* 1845: Jean Baptiste Accolay, belgisch Komponist un Dirigent († 1910)
* 1891: Heinz Puvogel, düütsch Ünnernehmer († 1980)
* 1925: Arthur Larsen, US-amerikaansch Tennisspeler († 2012)
* 1926: Joan Lorring, US-amerikaansch Schauspelerin († 2014)
* 1927: Walter Ruppel, düütsch Schauspeler, Speelbaas un Intendant vun dat Ohnsorg-Theater († 2016)
* 1929: James Last, düütschen Bandleader († 2015)
* 1930: Chris Barber, britisch Jazzmusiker († 2021)
* 1942: David Bradley, britisch Schauspeler
* 1951: Horst Hrubesch, düütsch Football-Natschonalspeler un Footballtrainer
* 1951: Roland Mall, düütsch Footballspeler († 2025)
* 1952: Rubén Toribio Díaz, peruaansch Footballnatschonalspeler
* 1955: Kristine Sutherland, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1956: Vyto Ruginis, US-amerikaansch Schauspeler
* 1958: Dirk Hafemeister, düütsch Springrieder († 2017)
* 1964: Alon Greenfeld, israelsch Schachgrootmeester
* 1968: Eric Lamaze, kanaadsch Springrieder
* 1970: Martin Buschmann, düütsch Politiker

## Storven
* 1344: Konstantin IV. König vun „Lüttarmenien“
* 1711: Joseph I., röömsch-düütschen König un Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (* 1678)
* 1714: Philipp Heinrich Erlebach, düütsch Komponist (* 1657)
* 1906: Francis Louis Sperry, US-amerikaansch Chemiker (* 1861)
* 1941: Wilhelm Klußmann, düütsch Jurist, Banker un Politiker (* 1863)
* 1974: Else Wüstemann, düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen(* 1896)
* 2014: Gabriel García Márquez, kolumbiaansch Journalist, Schriever un Nobelpriesdräger (* 1927)
* 2022: Rinje Bernd Behrens, plattdüütsch Schriever (* 1934)
1292

## Wat passeert is
* De poolsche Oort Nowy Sącz warrt vun König Wenzel II. vun Böhmen anleggt

### Kunst, Kultur un Bowark
* De Kathedraal vun Amiens warrt feerdig stellt. Anfungen harrn se den Bo 1220. Dat Karkenschipp weer al 1247 torecht.

## Boren

## Storven
* 4. April: Nikolaus IV., Paapst (* 1227)
Hubertus Menke

**Hubertus Menke** (* 31. August 1941 in Warborg; † 4. August 2025) weer en Perfesser för Nedderlandistik un Düütsch.

Menke is 1941 as Söhn vun’n Buurn un Politiker Josef Maria Menke boren. He möök 1963 an dat Realgymnasium Geismar dat Abitur un hett denn bet 1969 an de Universitäten Göttingen, Bonn, Köln, Löwen un Mönster Düütsch, Geschicht un Nedderlandsch studeert. Afslaten hett he mit’n Magisterafsluss un mit dat Eerste Staatsexamen. 1974 dee he sien Dokter maken (mit *Namengut der frühen karolingischen Königsurkunden*) un hett denn an de Universitäten Kiel un Mönster arbeidt. 1982 harr he sien Habilitatschoon (mit de Schrift *Nedderländer mit allerhand verdechtiger Religion beflecket*) un weer vun 1983 af an an de Christian-Albrechts-Universität Kiel Perfesser. Vun 1992 bet 1994 weer he Dekan an de Philosophische Fakultät un de eerste Vörsitter vun dat Institut för Landsforschung. Vun 1993 bet 2001 weer he Vörsitter vun’n Verein für niederdeutsche Sprachforschung. Siet 2002 weer he de Baas vun de Sleswig-Holsteensche Universitätssellschop.

1994 hett Menke den Joost-van-den-Vondel-Pries kregen.

## Enkeld Nahwiesen
Joost-van-den-Vondel-Pries

De **Joost-van-den-Vondel-Pries** weer en Pries för besünnere wetenschopliche oder kulturelle Leistungen in’n nedderlandschen, fläämschen un nedderdüütschen Spraakruum. Utgeven hett em vun 1960 af an bet 2001 de Alfred Toepfer Stiftung. Verbunnen weer he mit en Geldpries vun 40.000 Mark. He is na’n nedderlandschen Dichter Joost van den Vondel nöömt.

## Winners (unvullstännig)

* 1960: Antoon Coolen un Max Lamberty
* 1961/62: Krischan Boeck un Frans Masereel
* 1963/64: Albert van Dalsum un Hermann Teuchert
* 1965: Honore van Waeyenbergh
* 1966: Jef Last
* 1967: Hans Martin Ruwoldt
* 1968: Maurits de Meyer
* 1969: Klaas Hanzen Heeroma
* 1970: Franz Petri
* 1971: Fernand Collin
* 1972: Horst Karl Gerson
* 1973: Peter Elster
* 1974: Leo Cappuyns
* 1975: Hebe Kohlbrugge
* 1976: Paul Pieper
* 1977: Alois Gerlo 
* 1978: Gerard Eduard Langemeijer
* 1979: Torsten Dahlberg
* 1980: Anton van Wilderode
* 1981: Ernst Kossmann
* 1982: Reinhold Möller
* 1983: Roger Raveel
* 1984: Judith Herzberg
* 1985: Wolfgang Laur
* 1986: Gilbert de Smet
* 1987: Jan Sperna Weiland
* 1988: 
* 1989: Frans Baudouin
* 1990: Peter Schat
* 1991: Paul Raabe
* 1992: Max Wildiers
* 1993: Hans Croiset
* 1994: Hermann W. von der Dunk un Hubertus Menke
* 1995: Vic Nees
* 1996: Heinz Spielmann
* 1997: Jirí Kylián
* 1998: Eric Suy
* 1999: Heinrich Tiefenbach
* 2000: Sem Dresden
* 2001: Hester Veltmans

## Literatur
Georg Kauffmann: *Der Joost-van-den-Vondel-Preis: 1960–2000.* Christians, Hamburg 2001 (Inholt)
Oelfke

is een düütschen Familiennaam un een plattdüütschen Vörnaam vun Jungs.

## Herkamen un Bedüdung
De Naam **Oelfke**, Naam vun Buern in de *Hogen Heidmook*  vun’n Landkreis Heidkreis, geiht torüch op *Ol, Oel* =Adel, *Od*=Besitt, wo *Oleff, Oloff, Odulleib*, dat is *de, de dat Leven hett* in de Moot vun „de Arve sien“, eenfach seggt, *de, de dat Arve vun de Buern hett*. De Naam vun dat Gehöft *Oelfkenhof* in Oerbke kann all funnen weern in de Celler Schatzregister vun 1438.

Manche Lüe heten ok *Oelfken*, *Oelke* oder *Oelkers*

## Lüe mit den Naam
### Oelfke
* Monika Fornaçon, borene Oelfke (* 1964), düütsche Football-Scheedsrichtersche
* Dr. Uwe Oelfke, düütschen Physiker
* Dorit Oelfke, düütsche Schrieversche
* Heinz Oelfke, düütschen Schriever
* Gregory K. Oelfke, US-amerikaanschen Wetenschapler
* Brandi Oelfke Taylor, amerikaansche Wetenschaplersche
* Ilse Magdalene Engel Eggersglüß, geb. Oelfke (* 1844 in Kolk), Muddern vun de Heimatschriever Heinrich Eggersglüß

### Oelfken
* Tami Oelfken (* 1888; † 1957), düütsche Schrieversche un Schoolreformersche

### Oelke
* Brigitte Oelke, Swiezer Muuskantsche un Schauspeelersche
* Harry Oelke, düütschen Theoloog

### Oelkers
* Prof. Dr. Jürgen Oelkers, Swiezer Historiker
* Dr. Alan Brian Oelkers, amerikaanschen Wetenschapler
* Claire Oelkers, Muskantin in de düütschen Rockband Karpatenhund

## Bornen


## Kiek ok bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams
*List vun plattdüütsche Tonaams

## Weblenken

*De Ahnen-Wiki vun de Oelfkes ut Oerbke (hoochdüütsch)
*Claire Oelkers (hoochdüütsch)
*Heinrich Eggersglüß (hoochdüütsch)
Rotterdam

**Rotterdam** is nah Amsterdam de tweedgröttste Stadt in de Nedderlannen. Se liggt an de Münnen vun den Rhien in de Provinz Süüd-Holland. Se hett ruch weg 671.000 Inwahner (2024) up en Flach vun 324 km². Dorvan sünd aber 106 km² Waterflach. Rotterdam hett den gröttsten Seehaben vun Europa un de dartgröttste up de Welt. 

## Historie
Rotterdam is 1230 grünnd wurrn, as en Damm an de Stroom *Rotte* boot wurrn is. 1340 hebbt se de Stadtrechte kregen un wiels se en günstig geografisch Laag harrn, hett sück de Stadt gau entwickelt un is ok riek wurrn.

An' 14. Mai 1940 is Rotterdam dör en Bombenangrepp kört und Kleen haun wurrn. 800 Lüüd keemen to Dood un 260 ha vun dicht Bebauung weern in Dutt. 1944 hebbt de Düütschen ok noch de Haben bombadeert. Good up de Düütschen sünd de Rotterdamer hüdtodag ok noch nich to spreken.

## Söhns un Döchter vun de Stadt
* Giovanni van Bronckhorst (* 1975), nedderlannsch Footballnatschonalspeler
* Abraham Diepraem (1622-1670), hollannsch Maler

## Weblenken

* Stadt Rotterdam (nl, en)
* Tourismusverband Rotterdam (nl, en)
* Willem de Kooning Academie, Rotterdam (nl, en)
Erhard Wolfkühler

**Erhard Wolfkühler** (* 5. Juni 1943 in Aßel; † 6. Februar 2013) weer en düütschen Politiker.

Wolfkühler is 1943 in Aßel boren. He weer in Aßel op Volksschool un denn in Drochters op Realschool. Na’n Afsluss op de Realschool hett he en Lehr as Groothannelskoopmann maakt. Na’n Kommiss dee he as koopmännschen Angestellten arbeiden. Op’n tweten Bildungsweg möök he sien Abitur un dee denn Bedrievsweertschop an de Fachhoochschool Kassel studeren. Na dat Studium weer he eerst Baas för Personal un Sozialet, later Geschäftsföhrer vun de Standoortentwicklungssellschop vun de VAW Aluminium in Stood. 

Wolfkühler weer siet 1981 in de SPD. He weer von 1986 bet to’n 31. März 2009 Raatsherr in de Gemeen Drochters un von 1996 bet 2004 Vörsitter vun de SPD-Frakschoon. Vun 2001 af an weer he ok in’n Kreisdag vun’n Landkreis Stood. In’n Landdag vun Neddersassen seet he van 1998 bit 2008. Bi de Landdagswahl an’n 1. März 1998 hett he sik mit 50,2 % von de Eerststimmen in’n Wahlkreis Stood gegen Karsten Behr von de CDU (36,8 %) dörsett. Bi de Landdagswahl an’n 2. Februar 2003 kunn he den Wahlkreis nich wedder winnen un hett bi 36,3 % von de Eerststimmen den Wahlkreis an Karsten Behr (54,6 %) verloren. He is aver liekers över de Landslist in’n Landdag rinkamen.

He weer verheiraadt un harr twee Kinner.
Thomas Stelljes

**Thomas Stelljes** (* 1974 in Bremervöör) is en plattdüütschen Schriever.

Stelljes is in Mehdörp opwussen un hett an de Universität Ossenbrügge op Lehramt studeert. He deit nu in Harsfeld leven un is Schoolmeester an dat Raatsgymnasium Rodenborg. Bi’n Vereen De Plattdüütschen is he Schriftföhrer. He hett 1999 den Freudenthal-Pries wunnen.
Fritz Schmidt

**Fritz Schmidt** (Schrievernaam **Fritz Lening**; * 8. Oktober 1827 in Kotzen; † 17. Januar 1888 in Radnau) weer en plattdüütschen Schriever.

Schmidt is 1827 in Kotzen boren un hett Bueree lehrt. 1858 is he vun Kotzen na Milow ümtagen un hett dor in’n Holthannel arbeidt. 1883 is he noch wedder ümtagen na Radnau, wo he 1888 doodbleven is un ok begraven liggt. Sien eenzig Book *[[Dree Wiehnachten]]* dat 1885 rutkamen is, is een vun de bedüdensten Warken in’n märkischen Dialekt vun dat Plattdüütsche.

## Warken

* *[[Dree Wiehnachten]].* Cotta, Stuttgart 1885

## Weblenken
Makaronesien

Mit den Begreep **Makaronesien** oder **Makaronesische Eilannen** (vun’t gr. *makar* „glücklich/segent“ un *nesos* „Eiland“: Segent/Glücklich Eilannen) weer fröher in de Vegetatschoonskunn un Plantengeografie de vulkanschen Inselgruppen betekent, de in’n ööstlichen Zentralatlantik leegt. Vundaag warrt de Begreep in de Region mehr ünner den politischen Aspekt bruukt.

Prägt weer de Begreep anfänglich vun den Botaniker Philip Barker Webb in de Johren 1835 bit 1850, as he tohopen mit Sabin Berthelot de „Histoire naturelle des Iles Canaries“ rutgeven hett. Man hett dunntomalen lange Tiet annahmen, dat de enkelten Eilannen grote Gemeensamkeiten harrn, wat de Planten - un Deertenrieken angeiht, ok wenn dortwüschen bannig wiete Afstännen weern.

To Makaronesien tellt fief Inselgruppen as Ünnerregionen, as dat op de Kort to sehn is:
* Kanarische Inseln *(to Spanien)*
* Kap Verde *(siet 1975 unafhangig vun Portugal)*
* Azoren *(to Portugal)*
* Madeira mit Porto Santo un de Ilhas Desertas *(to Portugal)*
* Ilhas Selvagens *(to Portugal)*

Mitünner warrt in de Literatur ok statt „Makaronesien“ (Segent Eilannen) de Begreep „Makronesien“ (wiete Eilannen) bruukt. Disse Begreep is ut de antiken greekschen Geografieliteratur afkeken, wo de Eilannen buten vun de Middellannsche See as μακάρων νῆσοι (Eilannen vun de Glückseligen) betekent worrn sünd – verbunnen mit de Vörstellen vun’t Elysium, dat vun de Dichters to Tiet al in’n Westen vermodt worrn is. De Identifizeeren vun de Eilannen, de to’n Deel ok vundaag noch so nöömt warrt, keem ünner de Naturforschers in de fröhen bit middleren Kaisertiet (t.&nbsp;B. Plinius maior, Ptolemaios) to stannen.

## Twiefel an de Gemeensamkeiten vun de Planten
Dat de Plantenwelt op de wiet uteneen liggenden Eilannen veel gemeen harr, hett sik in ne’ere Ünnersöken as verkehrt rutstellt, wiel verkehrterwies Planten as liekbedüdent instopt worrn sünd, de dat gor nich sünd. Annere Planten sünd eerst later mit de Minschen op de Inseln kamen un hebbt al dorüm nix mit de Planten op de Eilannen to kriegen. Dat is toletzt ok dör molekularbiologische Ünnersöken ok so faststellt worrn. De Bioloog Hanno Schäfer hett dorut 2003 slaten, dat de Azoren to de Medio-Europääschen, de Kanaren un Madeira to de Mediterranen un Kap Verde to de Sudano-Sambesischen Region to tellen sünd.

## Bornen
Windketelfunkschoon

As **Windketelfunkschoon** oder **Windketeleffekt** warrt dat Spiekern vun Blood för korte Tiet in de elastischen Arterien dicht bi’t Hart wiel dat Tohopentrecken vun’t Hart (Systool) betekent.

Dorbi warrt dat Blood, dat ut dat Hart rutpumpt warrt, deelwies vun wegen dat druckbedingte Vergröttern vun den Arteriendörmeter so lang spiekert, bit de sik Wannen vun de Bloodfatten dör jemehr egen Elastizität wedder tosamentehn doot. Dat heet, dat de mechaansche Energie vun’n Hartslag in Form vun Spannung (dör dat elastische Dehnen vun de Adern) spiekert warrt un bi de Diastool vun de Bloodfatten in Arbeit gegen den Fattwedderstand un dormit in den Transport vun’t Blood ümsett warrt.

De Tietafstand twüschen de Kontrakschoon vun’n Hartmuskel un de Kontrakschoon vun de Bloodfatten sorgt för en liekmatigen Stroom vun’t Blood dör den Lief. Ahn den Effekt weer dat Blood stootwies dör de Lief pumpt. An den Effekt hebbt sünners de Aorta un de Rebeden dicht an’t Hart vun de Hals- un Armarterien Andeel. Ofschoonst de Windketeleffekt bi en jungen utwassen Minschen en Volumenännern vun blots üm un bi 40 ml liekkamen deit, speelt he aver en düchtige Rull to’n Oprechthollen vun’n Blooddruck. Bito is de för’t Utdehnen vun de Arterie brukte Arbeitsleistung vun’t Hart en bedüdend Bestanddeel vun de Nalast.

De Begreep *[[Windketel]]* geiht torüch op de fröheren handbedreven Füerwehrpumpen, bi de in stiefwannige Fatten dör Kompresschoon vun en Luftblaas en anhollend liekmatige Druckafgaav mööglich maakt weer.
Raphe penis

De **Raphe penis** (lat., Penisnaht) is en Lien an de Ünnersiet vun’n Pint, woneem de Genitalwulsten in’t Fröhstadium vun de minschlich Entwickeln as Fötus tosamenwassen sünd. Disse Nahtlien sett sik op de ünneren Siet över’n Klötensack as **Raphe scroti** wieter foort un as **Raphe perinealis** över’n Damm (Perineum) bit to’n Oorslock (Anus). Op de Vördersiet geiht de Nahtlien ok wieter as dat Vörhuutband (Frenulum) und op de Vörhuut sülvst as Vörhuutnaht (**Raphe preputii**).

Disse Nahtlien is ünnerscheedlich dull utprägt. Bi enige Mannslüüd is se düdlich to sehn, bi annere is se meist gor nich to sehn un düüdt sik blots as lichte Verfarven vun de Huut an.
Bischopdom Grand Island

Dat **Bisdom Grand Island** is en röömsch-kathoolsch Bisdom mit Seet in Grand Island. Höörn deit dat nu bi dat Arzbisdom Omaha. Opdeelt is dat Bisdom in 36 Kaspels. 57.460 Katholiken gifft dat op dat Rebeet vun dat Bisdom (19,5 % vun de Inwahners alltohoop).

## Historie

Grünnt worrn is dat an’n 8. März 1912 as Bisdom Kearney. Vördem dee dat to dat Bisdom Omaha tohöörn. Dat Bisdom Kearney weer Suffragan vun dat Arzbsdom Dubuque. An’n 13. Mai 1916 kemen noch de Rebeden Arthur, Wheeler, Greeley un Howard County vun dat Bisdom Omaha dorto. Dormit dee dat Bisdom vun toeerst 14.677 km² op nu 103.560 km² wassen. Den 11. April 1917 kreeg dat Bisdom Kearney denn sien hüdigen Naam Bisdom Grand Island. 1945 is vun dat Bisdom Omaha dat Arzbisdom Omaha worrn un Grand Island wessel as Suffragan vun Dubuque op Omaha. Siet 1928 hett dat Bisdom mit de Marienkathedraal ok en egen Kathedraal.

### Ümfang

To dat Bisdom Grand Island höört de Countys Buffalo, Sherman, Valley, Garfield, Loup, Custer, Blaine, Brown, Keya Paha, Logan, Thomas, Hooker, McPherson, Grant, Cherry, Rock, Garden, Deuel, Morrill, Cheyenne, Kimball, Banner, Box Butte, Scotts Bluff, Sioux, Dawes, Hall un Sheridan County un Delen vun Dawson, Lincoln un Keith County to.

### Bischööp

* James Albert Duffy (25. Januar 1913 bet 7. Mai 1931)
* Stanislaus Vincent Bona (18. Dezember 1931 bet 2. Dezember 1944)
* Edward Joseph Hunkeler (10. März 1945 bet 31. März 1951)
* John Linus Paschang (28. Juli 1951 bet 25. Juli 1972)
* John Joseph Sullivan (25. Juli 1972 bet 27. Juni 1977)
* Lawrence James NcNamara (10. Januar 1978 bet 14. Oktober 2004)
* William Joseph Dendinger (siet 14. Oktober 2004)

## Karkliche Scholen
* Central Catholic High School, Grand Island
* Kearney Catholic High School, Kearney
* St. Patrick High School, North Platte
* Spalding Academy, Spalding

## Weblenken

* Websteed vun dat Bisdom (engelsch)
Pericyt

**Pericyten** (ok Perizyt schreven) sünd Zellen, de in de Butenwand vun de lütten Bloodfatten, de so nöömten Kapillaren inschalt sünd.

De Kapillaren warrt vun Endothelzellen opboot, op de Pericyten oplagert sünd. De sorgt för’t Stabiliseeren vun de Kapillarstruktur un hebbt vör allen en grote Bedüden bi’t Neebilln vun Bloodfatten (Angiogenese). De Wetenschap geiht dorvun ut, dat en Ramponeren vun Pericyten dorto föhrt, dat de Kapillaren jemehr Bestännigkeit verleert un Utsacken (Aneurismen) billt (t.&nbsp;B. bi de diabetischen Retinopathie).
Gewekenstein

De **Gewekenstein** bi Stöckse is eener der gröttsten Findlinge vun Noorddüütschland. Een Afbillen vun de Gewekenstein is Deil vun de Wapen vun Stöckse.

De Lüüe glöven, dat wenn Saalekoolttiet weer, de Steen as Deel vun eener Aflogerung vun Gruus huir afleggt wör. Stracks näbenan sünd Schrappels vun een Stoengrawe, un an de Stoen sünd Reste vun een steintietlichen Jägerlager.
Vekter (Mehrdüdig Begreep)

**Vekter** (ut’t ; PPP *vectum*) betekent

* Vekter, in de Mathematik en Element ut den Vekterruum,
* Vekter, in de Physik Grötten, de neven jemehrn Bedrag ok dör jemehr Richten vun Bedüden sünd,
* Vekter, in vele Programmeerspraken en Tyyp vun Daten, de Daten btw. Tallen oplisten deit,
* Vekter, in de Biologie en Deer, dat Krankmakers vun een Weert nan nächsten överdriggt,
* Vekter, in de Gentechnik en Transportmiddel ton Överdrägen vun en Frömd-Nukleinsüür in en Adressatzell.
Surch

**Surch** (nedderlannsch **Zurich**) is en Oortsdeel vun de ehemaalsche Gemeende Wûnseradiel in de Provinz Freesland in de Nedderlannen. Dor wahnt hüdigendags bi 190 Inwahners (Januar 2022). Dat lüttje Dorp liggt just an den Noordseediek, bi 10 km westlich vun de freesche Havenstadt Harns. Vun Surch ut geiht dat över den Afslussdiek hen na Westfriesland, wat up de annere Siet vun dat Iesselmeer liggt. 

An'n 1. Januar 1830 hefft 152 Inwahners in Surch leevt, in dat Johr 1958 weern dat al 340. Man vun dor af an is dat minner wurrn mit de Inwahners. En nee Grundschool, de 1987 upmaakt wurrn weer, möss al tein Johr later wedder dichtmaakt weern, weil dat nich mehr noog Schölers geev. In dat Johr 2000 hett de Raat vun de Gemeende Wûnseradiel beslaten, nu den freeschen Naam Surch to bruken un nich mehr den nedderlannschen Zurich, de bit dorhen begäng weer. Dor geev dat veel Striet üm, vunwegen dat allerhand Surchers menen, de Naam *Zurich*, de bröch jem allerhand frömde Besökers, vunwegen dat düsse Naam mit den Naam vun de grote Swiezer Stadt Zürich meist övereen stimmen dö. 

In Surch gifft dat ene reformeerte Kark mit en lüttjen Karkhoff un en Kroog. Nich wiet af vun Surch is de bekannte Oort Makkum mit siene Pötteree.

## Weblinks

* Website vun den Oort (nedderlannsch)