open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hayao Miyazaki

**Miyazaki Hayao** (japaansch 宮崎駿; * 5. Januar 1941 in Tokio) is en japaanschen Speelbaas un Tekner för Animes.

## Leven un Wark
Miyazaki is 1941 as tweet vun veer Kinner vun en Luftfohrtünnernehmer in Tokio boren. Dat weer de Tiet, dat de USA an’t Enn vun’n Tweten Weltkrieg veel Bomben op Tokio afsmeten hebbt un de Familie is na Utsunomiya op’t Land trocken, woneem he ok opwussen is. Na siene Schooltiet hett Miyazaki veer Johr Politikwetenschoppen un Ökonomie studeert. 1963 hett he aver bi de Produktschoonsfirma Studio Toei as Tekner för Anime anfungen. To’n Bispeel weer he ok bi de japaansche Reeg *[[Heidi (1974)|Heidi]]* vun 1974 mit dorbi. Bi Toei hett he Isao Takahata kennenlehrt, mit den he later de Ghibli-Studios grünnt hett.

1979 möök Miyazaki mit *[[Rupan Sansei: Kariosutoro no Shiro]]* sien eersten Speelfilm. To Anfang vun de Johren 1980 hett he mit sien groot Projekt *[[Naushika]]* anfungen, mit dat he groot rut keem. De Manga is 1982 rutkamen un 1984 ok as Kinofilm *[[Kaze no Tani no Naushika]]*. Mit dissen Spood kunn he denn sien egen Studio, Studio Ghibli, opmaken. Blangen Kortfilmen hett he söven Speelfilmen maakt, mit de he to een vun de bedüdensten Filmemakers vun japaansche Animes worrn is.

Na *[[Mononoke Hime]]*, wat 1997 de mehrstbesöchte japaansche Film vun alle Tieden wesen is, hett Miyazaki seggt, dat he as Speelbaas Bott geven wull, jüngere Lüüd Platz to maken. Dat hett he denn aver doch nich wohr maakt un 2001 den Film *[[Sen to chihiro no kamikakushi]]* rutbröcht, de sik noch wedder beter verköff as *Mononoke Hime* un vele Priesen kregen hett.

Miyazaki sien jüngsten Film weer 2004 *[[Hauru no ugoku shiro]]*.

Ok Miyazaki sien Söhn Goro is Tekner un Speelbaas un arbeidt bi de Ghibli-Studios.

## Filmografie (Utwahl)

## Priesen
* Golden Boor op de Berlinale 2002 för *[[Sen to Chihiro no Kamikakushi]]* (deelt mit’n Film *Bloody Sunday*)
* Oscar 2003 för *[[Sen to Chihiro no Kamikakushi]]* as best Animatschoonsfilm
* Opnahmen in de List vun de 100 bedüdensten Minschen op de Welt, TIME Magazine 2005
* nomineert för’n Oscar 2006 för *[[Hauru no Ugoku Shiro]]* as best Animatschoonsfilm

## Weblenken
Franz Löbert

**Franz Willem Albert Löbert** (* 6. Juni 1906 in Bremen; † 10. Juni 1975) weer en Bremer Politiker (SPD) un Senator.

## Leven
Löbert hett as koopmännschen Anstellten bi de Lloyd-Dynamo-Warken arbeidt un weer Liddmaat vun de Gewerkschup ÖTV. Över de Wandervogel-Bewegung keem he 1927 to de SPD un is bi ehr intreden. 

Vun 1945 bit 1947 weer Löbert Börgermeester vun den Oort Huchten in dat Land Bremen, as Huchten denn Deel vun de Stadt Bremen wurrn weer, is Löbert 1947/1948 Vörsitter vun dat Oortsamt in Huchten ween. 

Vun’n 28. November 1967 af an is he as Binnensenator bi den Senat Koschnik I ween. Bremer Börgermeester un Präsident vun den Senat weer dormols to’n eersten Mol Hans Koschnick. 1969 hett Löbert tietwies ok de Geschäften föhrt as Bosenator. Löbert weer in’t Amt bit to’n 15. Dezember 1971.

Verheiraat weer he mit siene Fro Alma Löbert. In Huchten driggt de Franz-Löbert-Platz sien Naam. 

## Kiek ok bi
* Bremer Senat
* Senat Koschnick I (1967-1971)
Ruhr

De **Ruhr** is en Stroom in Noordrhien-Westfalen. Vun Winterberg na Duisburg, wo he in de Rhien flütt, is he 221 Kilometer lang.
Iämpe-Ruhr-Kreis

Dä **Iämpe-Ruhr-Kreis** is en Landkreis in den Regerensbezirk Arensperg in Noordrhien-Westfalen. Dä Kreis hät sin Name vun de Stroomen Iämpe un Ruhr. Dä Kreis hät 9 Steder:

* Bräckfelle
* Iämpedal
* Gievelsbiärg
* Hattingen
* Herdecke
* Schwelm
* Sprockhövel
* Wetter (Ruhr)
* Witten

## Weblenken
Eiterfeld

----
 
**Eiterfeld** is en Gemeend in’t düütsche Bundsland Hessen. Eiterfeld hett ruchweg 7500 Inwahners.

## Weblenken

* Homepage Gemeend Eiterfeld (hoochdüütsch)
* Homepage Borg Fürsteneck (hoochdüütsch]
Flagg vun de Republiek Kap Verde

De **Flagg vun Kap Verde** is de Natschonaalflagg vun de Republiek Kap Verde. De hüütige Flagg is an’n 2. September 1992 offiziell inföhrt worrn, nadem de Republiek Kap Verde ehr politisch Kontakten to Guinea-Bissau afbroken hett.

De Flagg wiest en blau Dook. De ünnere Deel dorvun steiht för dat blaue Water vun’n Atlantik, de bövere Deel is en Teken för den blauen Himmel ahn Enn. De teihn gelen Steerns staht för de teihn groten Eilannen, wobi Santa Luzia dorvun dat eenzig nich mehr bewahnte Eiland dorstellt. De ringförmig Anorden vun de Steerns schall de Natschoon un ehr Eenheit dorstellen. De Striepens in de Mitt symboliseert den Weg to’n Opbo vun’t Land, wobi witt för den Freden steiht un root för de Hapen.

Över de Proportschoon vun de Flagg gifft dat ünnerscheedliche Angaven. Se ännert sik twüschen tomeist 2:3 över 3:5, 10:17, 4:7 bit ruchweg 4:7.

## Olle Flagg vun Kap Verde

Wiel de Tiet as portugeesche Kolonie is op de Kapverden de Flagg vun Portugal bruukt worrn. 1967 is de Vörslag maakt worrn, för de Kolonien to de Flagg dat tohöörig Wapen vun de Kolonie antofögen. Man, de Vörslag is nich ümsett worrn.

De historsche Flagg vun Kap Verde weer an’n 5. Juli 1975 optogen un an’n 19. April 1976 bestätigt. Dordör, dat se mit ehr panafrikaanschen Gestalten wat liek utseeg as de Flagg vun Guinea-Bissau, schüll de Verbunnenheit vun Kap Verde mit Guinea-Bissau utdrückt warrn. Dat Teken mit den Maiskranz üm den swarten Steern un de Mussel düüt op de hööftsächlichen weertschopplichen Göder vun’t Land hen, den Anbo vun Mais un de Fischeree

## Literatur
* W. Smith, O. Neubecker: *Die Zeichen der Menschen und Völker: Unsere Welt in Fahnen und Flaggen*. Reich Verlag Luzern, 1975, ISBN 3-7243-0115-4

## Websteden
Tramünn

**Travemünn** oder **Traavmünn** is en Stadtdeel vun Lübeck in Sleswig-Holsteen, de direkt an de Münn’ vun de Traav in de Lübecker Bucht liggt. To de Stadtdeel in’ politischen Sinn höört neben de Stadtbezirk Old-Travemünn/Rönnau, de in’ Spraakgebruuk faken mit Travemünn glieksett wurrd, ok de Stadtbezirke Priwall, Brodten, Teutendörp un Ivendörp. Brodten, Teutendörp un Ivendörp sünd lütt Dörper. Teutendörp is eerst 1934 eingemeend wurrn.

## Geographie
Lübeck-Travemünn liggt ruch weg 20 Kilometer vun dat Stadtzentrum Lübeck af. De gröttste Deel vun de Stadtdeel liggt westlich vun de Traav. De an de Münn’ in de Oostsee liggend Halfeiland Priwall up dat Oostöver höört ok to Travemünn. 

Dat Rebeet vun de Stadtdeel is 41,3 Quadratkilometer groot. 2003 leevten 13.786 Inwahner in Travemünn, also 334 Inwahner je Quadratkilometer. De meesten Bewahner leven in de Stadtbezirke Old-Travemünn/Rönnau. In de dree anner Dörper leevt blots tüschen 100 un 300 Inwahner. De Inwahnertall vun Travemünn hett tüschen 1993 un 2003 düütlich tonommen, in Lübeck hett se dorgegen afnommen. 

## Historie
Travemünn wurr 1187 grünnd. Mit de Rieksfreeheitsbreef van 1226 hett sück de Stadt Lübeck aber all vun Kaiser Friedrich II. de entscheidenden Rechte an Travemünn tosekern laten. Domols keem de Priwall to Travemünn. 1329 gung Travemünn endgültig in de Besitt vun de Stadt Lübeck över. Travemünn weer siet de Tieden vun Heinrich de Lööw stark befestigt, de Befestigungen sünd aber 1807 slepen wurrn. 1872 is Travemünn dör dat Oostseehoochwater stark beschädigt wurrn, tallriek Hüüs sünd dorbi verlustig gahn. Hüdtodag kann man nah Spuren vun disse Floot erkennen. 1913 is Travemünn nah Lübeck ingemeend wurrn.

## Literatur
* Thorsten Albrecht: *Travemünde*. (Kleine Hefte zur Stadtgeschichte, hrsg. vom Archiv der Hansestadt Lübeck, Heft 19) Lübeck 2005. ISBN 3795031184

## Weblenken

*Websteed vun dat Oostseeheilbad Travemünn (hoochdüütsch)
* Stadtteilprofil 2003 (statistisch Angaben to all Stadtdeelen un -bezirke) (hoochdüütsch)
Rømer-Skala

De **Rømer-Skala** is en histoorsch Temperatur-Skala, de as Vörlöper för de Fahrenheit- un Celsius-Skalen ansehn warrt. Utklamüstert weer se 1701 vun den däänschen Astronom Ole Rømer (1644-1710). Temperaturen, de na disse Skala meten warrt, warrt in Grad Rømer (Afk.: °Rø) angeven.

De Nullpunkt vun de Rømer-Skala warrt över den Smöltpunkt vun Soltlaak defineert. As tweeten Referenzpunkt vun de Skala hett Rømer den Kaakpunkt vun Water nütt un den op 60&nbsp;°Rø fastleggt. De Weerten dortwüschen hett he linear in Grad ünnerdeelt un interpoleert. Na disse Indelen hett Ies en Smöltpunkt vun 7,5&nbsp;°Rø.

Daniel Gabriel Fahrenheit is vun Rømers Arbeit wies worrn un hett em 1708 besöcht. De Idee vun de beiden Referenzpunkten (Kaak- un Smöltpunkt vun sünnere Stoffen) hett he övernahmen un sik to’n Teel sett, de Skala beter to maken. Dorut hett he 1724 sien Fahrenheit-Skala entwickelt. Ok Anders Celsius hett de Idee övernahmen un för sien Celsius-Skala nütt.

## Ümreken
1859

## Wat passeert is
* 14. Februar: Oregon wurrd Bundsstaat vun de USA.

## Boren
* 2. Januar: Fritz Riemann, düütsch Schachmeester († 1932)
* 18. Januar: Adolf Hinrichsen, hoog- un plattdüütschen Schriewer un Verlegger († üm 1920)
* 26. Januar: Richard Vosslo, Begrünner vun de Volkskunn in Mekelborg († 1939)
* 6. Februar: Wilhelm Cohn, düütsch Schachmeester († 1913)
* 2. April: Theodor Held, düütsch Politiker († 1947)
* 20. April: Vincenzo Cerulli, italiensch Astronom († 1927)
* 9. Mai: Richard Mandl, öösterrieksch Komponist († 1918)
* 4. Juli: Albert Römer, plattdüütschen Literatuurhistoriker († 1909)
* 9. Juli: Wilhelm Hallwachs, düütsch Physiker († 1922)
* 4. August: Knut Hamsun, noweegsch Schriever un Nobelpriesdräger († 1952)
* 22. September: Rudolph Sophus Bergh, däänsch Komponist († 1924)
* 29. Oktober: Ernst Hartert, düütschen Ornithologen († 1933)
* 15. Dezember: Ludwik Lejzer Zamenhof, poolsch Ogendokter, Philoloog un Begrünner vun Esperanto († 1917)
* 17. Dezember: Paul César Helleu, franzöösch Maler vun den Realismus († 1927)

## Storven
* 29. Januar: William Cranch Bond, US-amerikaansch Astronom (* 1789)
* 1. Mai: John Walker, engelsch Utfinner vun Rietsticken (* 1781)
* 7. Juni: David Cox, engelsch Maler (* 1783)
* 22. Oktober: Louis Spohr, düütsch Vigelienspeler, Komponist un Dirigent (* 1784)
1840

## Wat passeert is
* 1. Mai: De eerste Breefmark vun de Welt, de One Penny Black, wurrd utgeven. 

## Boren
* 27. April: Edward Whymper, engelsch Bargstieger († 1911)
* 29. April: Georg Hartwig, düütschen lutherschen Theoloog († 1927)
* 7. Mai: Pjotr Iljitsch Tschaikowski, russ’sch Komponist († 1893)
* 27. Mai: Lars Fredrik Nilson, sweedsch Chemiker († 1899)
* 1. Juli: Robert Stawell Ball, irisch Astronom († 1913)
* 8. Juli: G. M. Hein, Schriever, Koopmann un Ruutgever vun dat Weltblatt
* 22. August: Thomas Johann Heinrich Mann, düütsch Koopmann un Senater un Vader vun de Schrievers Thomas Mann un Heinrich Mann († 1891)
* 4. Oktober: Arthur Fitger, Dichter un Maler ut Demmost, Bremer „Kunstpaapst“ in de Grünnertied († 1909)
* 29. Oktober: Ludwig Klingenberg, düütsch Architekt († 1924)
* 29. Oktober: Roland Trimen, britisch-süüdafrikaansch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1916)
* 14. November: Claude Monet, franzöösch Maler vun den Impressionismus († 1926)
* 1. Dezember: Marie Bracquemond, franzöösch Malerin († 1916)

## Storven
* 7. Januar: Blas Parera, spaansch Komponist (* 1776)
* 8. Januar: Friedrich Wilhelm Albrecht, plattdüütsch Schriever (* 1774)
* 2. März: Heinrich Wilhelm Olbers, düütsch Astronom (* 1758)
* 7. Mai: Caspar David Friedrich, düütsch Maler un Grafiker (* 1774)
* 26. Oktober: Nicholas Aylward Vigors, brittsch-ierschen Ornithologen un Politiker (* 1785)
Tönnies Fonne

**Tönnies Fonne** (* na 1586 wohrschienlich in Lübeck; † na 1627) hett 1607 as Koopmannsgesell an’n Lübecker Hanseplatz in Pleskau en plattdüütsch Handbook to de Russ’sche Spraak schreven.

Fonne is wohrschienlich in Lübeck as Söhn vun’n Lübecker Koopmann un Nowgorodfohrer Hans Fonne († 1605) boren. Üm un bi 1607 hett he as Koopmannsgesell an’n Lübecker Hoff in Pleskau arbeidt. In de Oorkunen vun Lübeck kummt he 1617 toeerst vör, as he dat Börgerrecht kriggt. In dat sülve Johr dükert ok siene Hochtiet in de Karkenböker vun de Petrikirch op. Toletzt kummt he 1627 in de Oorkunnen vör, as he sien Öllernhuus verköfft.

Op sien Book steiht vörn *Tonnies Fonne gehordt düt Boek / Anno 1607 den 1. Septemb. / zur Pleschow geschrieben* op. Dit Book, dat hüüt in de Däänsche Königliche Bibliothek in Kopenhagen liggt, hett 566 Sieden un besteiht ut en Wöörbook Plattdüütsch-Russ’sch (Russ’sch so as se dat in Nowgorod snackt hebbt), denn en Sammlung vun Seggwiesen un Redensoorden, Vörlagen för Breven un för dat Snacken mit Kooplüüd.

1609 hett he dat Book Hinrich Wistinghusen schunken. Dat steiht op dat Book ok opschreven. Later stünn dat denn in de Bibliothek vun Otto Thott (1703-1785), de dat denn de Königliche Bibliothek vun Däänmark schunken hett.

Dat Book kummt ut ene Tiet, as de Hanse dat jüst wedder verlööft wedder in Pleskau un Nowgorod Hannel to drieven.

## Weblenken
* Tönnies Fonne sien Book digital maakt vun de Universität Leiden (pdf)
Carpo (Maand)

**Carpo** (ok *Jupiter XLVI*) is een vun de lütten Maanden buten vun den Planet Jupiter. 

De Maand is an’n 9. Februar 2003 vun en Koppel vun Astronomen ünner dat Regeer vun S.&nbsp;Sheppard opdeckt worrn. De Naam kummt ut de greeksche Mythologie vun Carpo, de een vun de Horen weer. De Naam is aver eerst 2005 vergeven worrn, de vörlöpige Beteken vun den Maand weer **S/2003 J 20**.

## Ümloopbahn

Carpo löppt in en middleren Afstand von 16.989.000 km üm Jupiter un bruukt dorför so üm un bi 456 Daag, 2 Stünnen un 24 Minuuten. De Maandbahn is üm 51,395 ° gegen den Äquater von’n Jupiter kippt He is de butenste vun de Maanden, de prograd üm den Planeten lopen deit, also in de lieke Richt, as ok de Rotatschoon vun Jupiter stattfinnt. Carpo hett butendem ok en temlich groot Exzentrizität vun 0,4297. Dat bedüüt, dat de Bahn bannig dull vun de Kringform afwieken deit un to en Ellips langtogen is. 

So as bi Themisto schient Carpo nich to en vun de Maand-Koppels to hören, de lieke Bahnegenschoppen opwiesen doot. De Bahnnegen liggt an de Grenz vun’n Kozai-Effekt, de en periodischen Wessel twüschen de Exzentrizität un de Bahnnegen utlöst. Wenn de Bahnnegen groot noog warrt kann de Exzentrizität so groot warrn, dat de Maand in sien Periapsis in de Neeg vun de Galileischen Maanden kummt. Dat kann dorüm also angahn, dat Carpo een Dag mit en vun de groten Maanden tohopstöten deit oder dör de Gravitatschoonskräft ut dat Jupitersystem sleudert warrt.

## Egenschoppen

De Maand hett en Dörmeter vun rund 3 km un is dormit also een vun de ganz lütten. De Dicht is op 2,6 g/cm³ bestimmt worrn, wat teemlich groot is. De Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat Carpo gröttstendeels ut Silikat-Steen besteiht. De Bavenflach hett en Albedo vun 0,04 – blots 4 % vun dat Licht, dat ankummt, warrt ok wedder torüchstrahlt.
Oscar/Best Nevendorsteller

Mit den **[[Oscar]] för de Besten Nevendorsteller** warrt de Leistung vun den Nevendorsteller vun en Film uttekent. De Froonslüüd hebbt en egen Kategorie. De Filmen qualifizeert sik jümmer in dat Johr na de Verapentlichung. In de Tabell staht de Filmen in dat Johr, in dat se uttekent worrn sünd.

## 1937–1940

## 1941–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030
Ruck (Kinetik)

De **Ruck** is en Begreep ut de klassischen Mechanik, nipp un nau ut de Dynamik.

Dat Formelteken för den Ruck is *j* (vun’t eng. *jerk* oder ok *jolt*). Meent is mit den Ruck de Ännern vun de Versnellen mit de Tiet, de tweete Afleiden na de Tiet vun de Snelligkeit oder de drütte Afleiden na de Tiet vun’n Weg:

:\vec {j}(t)= \dot \vec {a}(t)=\ddot \vec {v}(t) = {\mathrm d^3\vec {x}(t)\over \mathrm{d}t^3},

dorbi is *t* de Tiet, *a* de Versnellen, *v* de Snelligkeit un *x* de Weg. De SI-Eenheit vun’n Ruck is dorna m/s³.

Bi elastische Systemen warrt dör en Ruck Swingen (oder Oszillatschonen) anrögt.

De physikaalsch Bedüden vun’n Ruck is ruchweg de sülve as de Bedüden in de Ümgangsspraak. Blots, dat in de Ümgangsspraak de Ruck to’n Deel ok as en gesamte Snelligkeitsännern vun en System ok bi blots korttietige Ännern vun de Versnellen ansehn warrt.

Bi Fohrtüüg is de Grund für Rucken tomeist en Lastwesselreakschoon, wat en Utwirkken vun de Massentraachheit is.

## Kiek ok
* Dwarsruck
Dynamik

**Dynamik** betekent

* in’n Allgemenen en Kraft, Andriev oder Motivatschoon, de op Ännern dalgeiht un en Entwickeln mit de Tiet meent,
* Dynamik, in de Physik de Lehr vun’n Influss vun de Kräft op Bewegen vun Körpers,
* Dynamikümfang, in allgemeen physikaalsch oder technisch-mathemaatsch Tosamenhäng (Akustik, Toontechnik, Reeknergrafik usw.) den Quotient ut den hööchsten un sietsten Weert,
* Dynamik, in de Musik de Lehr vun de Abstopen vun verscheden Toonstärk (Proportschoon twüschen lude un liese Töön) toenanner,
* Dynamik, in de Systemtheorie de Entwickeln un’t Ännern vun Systemen,
* Dynamik, en regelmatig Anböhren vun Bidrääg bi Versekern,
* Dynamik, in de Informatik de Egenschap vun en Soft- oder Hardware, sik an ännerte Bedingen antopassen.
Karl Ludwig Hencke

**Karl Ludwig Hencke** (* 8. April 1793 in Driesen; † 21. September 1866 in Margewarder) weer en düütsch Amateurastronom un Opdecker vun twee Asteroiden.

1813 truck Hencke as Freewilliger in de Krieg tegen Napoléon Bonaparte, wurr aber all in de Slacht vun Großgörschen erheblich verwund. Later henn weer he an verscheeden Öört in Preußen as Postsekretär tätig, toletzt in Friedeberg in de Neumark. Siet 1837 weer he in Ruhestand un kunn sück vull un ganz sien Lieblingsbeschäftigung, de Astronomie widmen. 

An’ 8. Dezember 1845 hett he de fieften Asteroiden vun uns Sünnsystem Astraea opdeckt. Bemarkenswert is, dat siet dat Opdecken vun den veerten Asteroid Vesta in dat Johr 1807 meest veertig Johr vergahn weern. 1847 hett Hencke ok den sössten Asteroiden opdeckt, de he Hebe döfft hett. Disse beid Opdecken hebbt Anlaat geben, noch mehr Beobachtungen to maken un dornah wurrn ok tatsächlich völ Asteroiden opdeckt. 

Hencke hett ok een von de Berliner akademisch Steernkoorten bearbeid.

Karl Ludwig Hencke is an’ 21. September 1866 up en Reis bi Margewarder storven.

## Kiek ok
List vun de Asteroiden/1–500
Ijiraq

**Ijiraq** betekent

* Ijiraq, en Rees ut de Mythologie vun de Inuit,
* Ijiraq, en Maand vun den Planeten Saturn.
Hyrrokkin

**Hyrrokkin** betekent

* Hyrrokkin, Figur ut de noorsche Mythologie,
* Hyrrokkin, Maand vun den Planeten Saturn.
Helsch

**Helsch** () is en Oort un Gemeen in de Samtgemeen Fintel in’n Landkreis Rodenborg (Wümm) mit . To Helsch höört von öllers ok de lüttjeren Öörd Appel, Griemshoop, Hunhorn un Rehr.

## Geografie
Helsch liggt in’n Westen vun de Samtgemeen mit de Navergemenen Stemmen un Lauenbrüch na’n Oosten hen. In’n Noorden grenzt Helsch an de Samtgemeen Zittens mit de Gemenen Homersen un Zittens. De Rest is vun de Eenheitsgemeen Scheeßl ümslaten. Dat Dörp hett sik an den Verkehrsweg twüschen Zittens un Scheeßl billt un is teemlich lütt.

## Geologie
*En Översicht över de Geologie un Entstahn vun dat Rebeet vun’n helen Landkreis is in den Artikel [[Landkreis Rodenborg (Wümm)]] beschreven un kann dor naleest waarn.*

## Historie
Helsch liggt an en ollen militäärschen Weg, de Italien mit Skandinavien verbunnen hett un ut de Mitt vun’t 12. Johrhunnert betüügt is. Vun wegen de in de Ümgegend funnenen Bultengräver in de Feldmark vun Helsch kann een dorvun utgahn, dat al vör 4.000 Johren de eersten Minschen an dissen Oort siedelt hebbt. Fundsteden künnen op de Tiet twüschen 2200 v. Chr. bit 1800 v. Chr. nawiest warrn. De öllste bekannte Oorkunn, de den Oort (as *Helvesic*) nöömen deit is en Göderverteken vun de Veerner Kark vun Anfang vun’t 14. Johrhunnert. To de Tiet harr de Bischop dor en Hööfthoff, de vun en Verwalter bedreven weer.

### Religion

Helsch is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Martin-Luther-Kark in Lauenbrüch. De Kark is 1957 boot un 1970 sülvsstännig worrn. Vörher hett de Oort to dat Kaspel von de Lucas-Kark in Scheeßl tohöört.

För de Kathoolschen is de Corpus-Christi-Kark in Rodenborg tostännig.

## Politik
De Gemeenraat vun Helsch besteiht ut negen Liddmaten, de all to de glieke Wählergrupp höört. De letzte Komunalwahl weer 2016:

## Weertschop un Infrastruktur
Heelsch hett blangen en Dörpsladen, en Gaststeed un’n Bäcker keen sünnere sülvsstännige Weertschap. Man, dat gifft en Tall landweertschopplich Bedrieven.

### Verkehr
Helsch is an’n Stratenverkehr goot anslaten un liggt an de L&nbsp;130, de vun Scheeßl na Zittens löpt un wieter na Buxthu. Över disse Landsstraat besteiht in Zittens över de Opfohrt 47 Zittens gau Ansluss an de A&nbsp;1 un in Scheeßl an de B&nbsp;75.

## Kultur un Inrichten
Dat kulturell Leven un de Dörpsgemeenschaft is tomeist in Verenen bünnelt. För de Festlichkeiten warrt vör allen de Gaststeed „Helscher Hus“ nütt, de middig in’n Oort liggt un ok ’n Saal to’n Dansen hett. Helsch hett bito för de Freetiet Anbotten an Speelplätz, ’n Sportanlagen un Tennisplätz. Dorto kummt de Scheetstand. 

För den Sport gifft dat den Vereen *SV Grün-Weiß Helvesiek*, de Football, Tennis, Kegeln un för de Fronslüüd ok Gymnastik anbeden deit. Sünners aktiv is de Schüttenvereen mit sien ruchweg 230 Liddmaten. Den gifft dat al siet mehr as 70 Johren. Noch mol dörtig Johr öller is aver de Freewillige Füerwehr.

## Weblenken
Antiheld

En **Antiheld** is ene Hööftfigur in en Book, Film oder ans wat, de anners as en Held kene heldenhaftigen Egenschoppen so as besünnern Mood, Knööv oder Plie hett. De Antiheld hett faken Charaktertöög, de nich as positiv ansehn warrt, he kann verbangt, swack un en beten dödelig wesen oder sogor wat link. Anners as de Held, de sik op en Mission begifft, warrt de Antiheld faken gegen sien Willen in de Geschicht rintagen.
Reej

De **Reej** (hoochdüütsch un poolsch *Rega*) is en Stroom in Pommern in Polen, de in de Oostsee münnt. Se is 168 Kilometer lang un hett ehrn Born in’n Ritzigsee bi Ritzig in de Gemeen Polzin op de Pommersche Seenplaat 146 över de See. Dat Rebeet vun dat dat Water na de Reej afströmen deit, is 2.725 km² groot.

De Reej flütt na Noorden an de Öörd Schivelbein, Laabs, Regenwolde, Plathe, Griepenbarg un Treptow vörbi, dör’n Kamper See dör un münnt bi Kolbarger Deep un Treptower Deep in de Oostsee. 

## Weblenken
Klaus Fichtel

**Klaus „Tanne“ Fichtel** (* 19. November 1944 in Castrop-Rauxel) is en ehmalge düütsch Footballspeler.

## Karriere

In sien Jöögd hett he bi *Arminia Ickern* speelt. He speel as Afwehrspeeler 552 mal (14 Doren) in de Football-Bundsliga för den FC Schalke 04 un Werder Bremen. Mit Schalke hett he 1972 den DFB-Pokal wunnen. Sien 477 Bundsligaspele för Schalke sünd bit vandaag Vereensrekord. 

Fichtel weer mit 43 Jahren un 184 Daag de oldste Feldspeler, de jemals in de Football-Bundsliga speelt hett. 

För de Düütsch Footballnatschonalmannschap hett he 23 mal speelt un en Door schaten. Bi de Football-Weltmeesterschap 1970 in Mexiko keem he mit de Düütschen up den darten Platz. Nah de Bundsliga-Skandal hebbt se hüm aber 1971 ut de Natschonalmannschap rutschmeten. Ok in de Bundsliga weer he denn en Tiet lang sparrt. 

Fichtel hett sien Loopbahn 1988 beend. 

## Statistik
### Fichtels Länderspeelen
*23 to sien Tiet bi FC Schalke 04

### Fichtels Bundsligaspeelen
*477 för FC Schalke 04 (1965 bit 1980 un 1984 bit 1988)
*75 för SV Werder Bremen (1980 bit 1984)

### Fichtels Bundsligadoren
*14 (all för FC Schalke 04)
Jarnsaxa

**Jarnsaxa** betekent

* Jarnsaxa, Figur ut de germaansche Mythologie, Dochter vun de Seegöddin Rán,
* Jarnsaxa, Maand vun den Planeten Saturn.
Clancy Brown

**Clarence J. Brown III** (* 5. Januar 1959 in Urbana, Ohio) is en US-amerikaanschen Schauspeler.

## Karriere
Clancy Brown ist dör sien Statur, sien Grött vun 1,93&nbsp;m, sien markanten Gesichtstöög un sien deepe Stimm för allem fastleggt op de Rull vun den bösen un brutalen Slaagdoot. Dör so en Oort vun Rull is he as „Kurgan“ 1986 dör den Film *Highlander* bekannt worrn. Man, Brown hett teemlich veel schauspelerische Anlagen un hett al in vele Film-, Theater un Animatschioonsprodukschonen mitwirkt. To’n Bispeel hett he in dat engelsche Original vun de Tekentrickreeg *SpongeBob* de knickerige Krabb „Mr. Krabs“ sien Stimm leht. Tohopen hett he all wiet över Hunnert Produkschonen maakt.

In’n Gegendeel to veel vun sien bösen Rullen, de he speelt hett, gellt Brown privat as bannig fründlichen Minschen.

## Privatleven
Brown sien Vadder un ok sien Grootvadder weern beid Afordente vun’n Kongress in Ohio. Sien Moder weer Konzertpianistin. He hett en Broder, Roy, de ok Kandidat weer för’n Kongress, aver keen Spood harr.

Clancy Brown hett in’n Januar 1993 de Eh mit de Feernsehproduzentin Jeanne Johnson slaten. Se hebbt tosamen twee Kinner.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken

* Offiziell Websteed vun Clancy Brown (eng.)
Plattdeutschland.com

**Plattdeutschland.com** was ene Websteed, en sozialet Nettwark, dat sik an de Plautdietschen richten dee.

Bedreven worrn is de Websteed vun Dietrich Janzen un Eugen Tiessen. Plattdeutschland.com is 2005 online gahn un harr 2008 so bi 5000 anmellte Brukers. In’n Januar 2008 is de Websteed för en Tiet offline gahn, denn de Vereen Plattdeutschland e.V., över den dat lopen dee, harr nich mehr noog Geld, de Servers to betahlen. Sietdem harr dat en Premium-Togang geven, de mit tosätzliche Funkschonen verbunnen weer, de betahlt warrn müss.

## Weblenken

* Plattdeutschland.com bi de Wayback Machine
Wapen vun de Republiek Kap Verde

Dat **Wapen vun Kap Verde** wiest en Krinkflach mit blauen Rand, worop binnen de Naam vun’t Land op Portugeesch schreven steiht. In de Mitt bargt de Krink butendem en blau Dreeeck mit en Fackel dorbinnen. Disse Teken staht för de Freeheit un för de Eenheit vun’n Staat Kap Verde. De teihn Steerns, de den Kreis links un rechts ümgeevt staht – as bi de Natschonalflagg – för de teihn groten Eilannen vun de Republiek.

## Kolonialwapen

De Kolonien vun Portugal harrn 1935 egen Wapens  kregen, de all eenheitlich opboot weern. As gemeensome Elementen wiesen se de fief *Quinas* vun dat portugeesche Wappen un fief gröne Bülgen op Sülver. As egenen Bestanddeel wies dat koloniale Wapen vun Kap Verde en gröön Feld mit dree Bülgen in Sülver. Dorop is en swarte Karavell mit’n witt Seil to sehn un goldene Tier. Mit de Unafhangigkeit is dit Wapen natürlich sien Bedüden verloren.

## Weblenken
List vun de Asteroiden/1001–1500

__NOTOC__
De nafolgend Tabell is en Deel vun de List vun de Asteroiden. De Ziffern bi’n Naam geevt de Folg vun jemehr endgelltig Katalogiseeren an. Se deent togliek as Nummern to’n Identifizeeren un sünd Bestanddeel vun’n Naam vun elk Asteroid.

## Legenn

## Asteroiden vun Nr. 1001 bit 1500
**[[#001|1001-1100]] &nbsp;&nbsp; [[#002|1101-1200]] &nbsp;&nbsp; [[#003|1201-1300]] &nbsp;&nbsp; [[#004|1301-1400]] &nbsp;&nbsp; [[#005|1401-1500]]**

## Kiek ok

*Alphabetische List
*Naams vun Asteroiden un Kometen
1764

## Wat passeert is
* In London warrt dat „Amerikaansche Fiskalgesett“ beslaten. Bekannt wurrn is dat ünner den Naam „Zuckergesett“. Vun nu af an mütt Amerikaners en Toll up Molasse ut Westindien betahlen. Dor kaamt de Amerikaners üm in Brass gegen de Briten. 

## Boren
* 17. September: John Goodricke, engelsch Astronom († 1786)

## Storven
* 7. Juni: Sophie Karoline von Brandenburg-Kulmbach, Prinzessin un Fürstin vun Oostfreesland (* 1705)
* 2. Oktober: William Cavendish, 4. Duke of Devonshire, britisch Politiker un Premierminister (* 1720)
1765

## Wat passeert is
* In London weert dat „Inquarteernsgesett“ un dat „Stempelstüergesett“ beslaten. Dat bedutt, dat de Inwahners in de amerikaanschen Kolonien mehr Stüern betahlen mütt. De Amerikaners sünd böös vergrellt över düsse Sake un meent, düsse Gesetten weern gegen de engelsche Verfaten.

## Boren
* 20. Januar: Carl Samuel Leberecht Hermann, düütsch Aftheker un Chemiefabrikant († 1846)
* 17. Februar: James Ivory, schottsch Mathematiker un Astronom († 1842)
* 21. Februar: Fulwar Skipwith, US-amerikaansch Politiker († 1839)

## Storven
*18. August: Franz I. Stephan, Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (* 1708)
1783

## Wat passeert is
* 3. September: Grootbritannien lett de Unafhängigkeit vun de USA nu offiziell na dat Völkerrecht gellen

* De École nationale supérieure des mines de Paris wurrd grünnd.

## Boren
* 19. Februar: Charles-Louis Jules David, franzöösch Diplomat un Gräzist († 1854)
* 29. April: David Cox, engelsch Maler († 1859)
* 18. Mai: Jabbo Oltmanns, düütsch Mathematiker un Astronom († 1833)

## Storven
* 18. September: Leonhard Euler, Swiezer Mathematiker (* 1707)
* 29. Oktober: Jean-Baptiste le Rond d'Alembert, franzöösch Mathematiker (* 1717)
Landkreis

Een **Landkreis** (afkört: Lk oder Lkr) - in Noordrhien-Westfalen un Sleswig-Holsteen en **Kreis** (afkött' Kr) - is en Gemeenverband un Rebeetsverband. 

## Organe

Landkreise hebbt dree Rechtssteden:
* de *[[Kreisdag]]*, de Volksvertreden vun den Kreis, op fiev Johr wählt (in Bayern op söss Johr)
* de *[[Landraad (Düütschland)|Landraad]]* je no Bunnsland als Vörsitter vun den Kreisdag oder vun den Kreisutschuss un Baas vun de Kreisverwalten 
* in welke Länners de *Kreisutschuss*.

## Verwalten
To’n Verwalten is in de „Kreisstadt“ en Behöörd (Landraadsamt, Kreisverwalten, Kreishuus etc.) inricht.
Hier hett de Landraad sienen Deenstseet.
För dat Verwalten vun de Finanzen warrt vun den Gemeenen in den Lankreis en Umlaag introcken.

## Opgaven
De Landkreis föhrt Verwaltensgeschäfte, de de Liddmatengemenen (besünners för de lüttjeren) nich allen moken künnt, oder wenn ene eenheitliche Arbeid nödig is.
Dat sünd:
* Sozialhülp
* Apen Neegverkehr för Personen
* Schuul för Natur un Landschop
* Affallbesietigen
* Schuul gegen Füer un Katastrophen
* Gesundheitsweeswark 
* Kuntrull bi Levensmiddel
* Föhrerschienweeswark
* Auto tolaten
* Bo un Ünnerholt vun Kreisstrooten
* Dregerschaft von Beroops- und Sünnerschooln
* För lüttjere Gemenen ok Pleeg för junge Lüüd und Bo-Opsicht

## Gemeenen

All Landkreise in Düütschland hebbt en Reeg Gemeenen. De Tall is ganz verschieden un un reckt vun söss in’n Landkreis Ammerland (Neddersassen) bit to 235 Gemeenen (in söven Verbandsgemeenden un een Stadt) in’n Eifelkreis Bitburg-Prüm (Rhienland-Palz)

### Sünnerliche Naams
Welke Gemeenden künnt annere Naams föhren, meisttieds ut de Historie oder vun de Grött; Biespeele: Stadt, Markt, Flecken, Bargstadt usw. Düsse Naams sünd vun’t Recht ahn Bedüden.

### Kreisfre’e Städer

En kreisfre’e Stadt höört to keen Landkreis, dat is en egen Stadtkreis.

## Historie

Rebeden in en Grött vun Landkreisen hüüttodaags werrn in’n Middelöller de Groofschopen. Een Groof hett den Titel an de Kinner verarvt, wörr jümmers sülvstännig un foken bi Kriegen um dat Rebeet oder de Arvschopen. No dat 16. Johrhunnert gääv dat Riekskreise, de meist so groot as nu de Bunnslänner wörrn.

1753 sünd de eersten Landkreisen grünnt worrn, as wi se nu kennt, Altena und Hamm (Westfalen).

In’n 19. Johrhunnert bit no den Eersten Weltkrieg gääv dat in Düütschland so üm 1000 Landkreise. De Grött wöör so, dat de Landraad mit de Peerkutsch an en Dag no de Gemeen hin un torüch föhrn kunnt, da am wiedsten wech wör un dor noch Tied för siene Amtssoken hat hett.

Ok nu is dat bald noch so. Dat Landsverfatensgericht in Mekelnborg-Vörpommern hett in’n Jahr 2007 seggt, dat:
Landkreise so schopen warrn mööt, dat Kreisdagsafordenten dat Ehrenamt richtig maken künnt. Dat Gericht glöövt nich, dat dat in de ne’e groten Landkreise mööglich wöör, ok in den wiedsten Ecken vun den Landkreis doröver to befinnen, ob dor en Stroot boot oder en School inricht warrn mutt.

## Born
Hermann Löns

**Hermann Löns** (* 29. August 1866 in Kulm, Westpreußen; † 26. September 1914 in Reims) weer en düütsch Schriever.

## Leven

Löns weer all immer begeistert vun de Flora un Fauna un hett denn ok nah sein Afsluss an’t Gymansium en natuurwetenschaplich Studium in Mönster, Griepswohld un Göttingen anfangen, aber nich to’n Ennen brocht. He is denn Schriever bi verscheeden Zeitungen wurrn, hööftsächlich in Hannober un Bückeburg. Dormit harr he ok bannig Spood.

He weer aber ansonsten en temelk unruhigen un faken wöst Tietgenosse. Tweemal weer he verheiraat, aber sein Ehen sünd schett wurrn, wiels dat mit hüm woll nich uttohollen weer. Mit 48 Johr hett he sück to’n Kriegsinsatz meld un is bi Reims fallen.

In sein Warken hett he sück besünners dordör uttekend, dat he Landschaps- un Deertenschilderungen mögelk genau maken dee, sien Gedichten weern aber all dicht bi de Grenz to dat Sentimentale un in disen Buern-Romane teken sück all Ansatzen vun de Blood- un Boden Ideologie af, wat nahst vun de Nazis to de NS-Germanenkult upnommen wurrn is.

## Warken

* 1901: Mein grünes Buch
* 1906: Mein braunes Buch
* 1909: Mümmelmann
* 1910: Da hinten in der Heide
* 1911: Der kleine Rosengarten
* 1910: Der Wehrwolf

## Literatur un Born

* Thomas Dupke: *Hermann Löns – Mythos und Wirklichkeit.* Claassen Verlag, Hilmessen 1994, ISBN: 3-546-00086-2 
* Autoren in Wort und Bild, Bertelsmann
* Personen-Lexikon, Chronik-Verlag ISBN 3-88-379-018-4
1803

## Wat passeert is
* 1. März: Ohio warrt as 17. Bundsstaat in de USA upnahmen. 
* 30. April: Frankriek verköfft Louisiana för 15 Mio. Dollars an de USA ünner Präsident Thomas Jefferson

## Boren
* 17. März: Carl Jacob Löwig, düütsch Chemiker († 1890)
* 6. April: Johann Rhode Friedrich Augustiny, plattdüütsch Schriever († 1880)
* 19. Juli: Johann Wilhelm Preyer, düütsch Maler († 1889)
* 11. Dezember: Hector Berlioz, franzöösch Komponist un Musikkritker († 1869)

## Storven
* 14. März: Friedrich Gottlieb Klopstock, düütsch Schriever un Dichter (* 1724)
* 2. August: Michael Philipp Boumann, düütsch Architekt un Baumeester (* 1747)
Euporie (Maand)

**Euporie** (ok *Jupiter XXXIV*) is een vun de lütten Maanden buten vun den Planet Jupiter. 

De Maand is an’n 11. Dezember 2001 vun en Koppel vun Astronomen ünner dat Regeer vun S.&nbsp;Sheppard opdeckt worrn. De Naam kummt ut de greeksche Mythologie vun Euporie, de een vun de Horen weer. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer **S/2001 J 10**.

## Ümloopbahn
Euporie hett vun’n Jupiter en middleren Afstand vun 19.304.000 km un bruukt för en vullstännigen Ümloop üm un bi 550 Daag, 17 Stünnen un 46 Minuuten. De Maandbahn is üm 145,767&nbsp;° gegen den Äquater vun’n Jupiter neegt. De Ümloop geiht dormit retrograd vörsik, dat heet, de Maand lööpt gegen de Rotatschoonsricht vun’n Jupiter af. De Bahn vun Euporie hett en Exzentrizität vun 0,1432. Dat bedüüt, dat de Bahn vun de Kringform afwieken deit un to en Ellips langtogen is. 

De Maand hett en lieke Bahn as noch en poor annere Maanden, de dorüm all to en Koppel vun Maanden tohopenfaat warrt. Dat is de Ananke-Grupp, de na den gröttsten vun de Maanden dorvun nöömt is.

## Egenschoppen
De Maand hett en Dörmeter vun ruchweg 2&nbsp;km un tellt dormit to de ganz lütten. De Dicht is op 2,6 g/cm³ bestimmt worrn, wat teemlich groot is. De Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat Euporie gröttstendeels ut Silikat-Steen besteiht. De Bavenflach hett en Albedo vun 0,04 – blots 4 % vun dat Licht, dat ankummt, warrt ok wedder torüchstrahlt.
Carl Heinrich Behrens-Nicolai

**Carl Heinrich Behrens-Nicolai** (* 13. Mai 1873 in Golzwarden; † 30. Oktober 1960 in Bremen) weer en Architekt in Bremen.

## Leven
Behrens-Nicolai siene Öllern weern de Kaptein Johann Dietrich Behrens un Catherine Nicolai. Siene Kinnertiet hett he in Leh tobröcht. He besöch de Realschool in Geestemünn un hett vun 1893 af an in Hannober up Ingenieur studeert. Dorna güng dat na Darmstadt, wo he Hoochbo studeer. An'n 13. Februar 1901 hett he in Overhus Anna Maria Caroline Oehler heiraat. Mit ehr hett he ene Dochter harrt.

## Wark
Siene eersten Arbeiden as Baas up’n Bo weer dat Restaureern vun ole Karken in dat Rhienland. 1902 keem he na Bremen. 
Behrens-Nicolai hett in Bremen dree Bowarken plaant un boot, de hüdigendags noch en besunnere Rull speelt: Dat weern de *Centaurenaftheek* in de Ööstliche Vörstadt in den Stil vun’n „Noorddüütschen Backsteenexpressionismus“, de Silo-Toorn vun de *Rolandmöhl* in’n Stadtdeel Habens (1925) un dat Koophuus „Bambüdel“ vun den jöödschen Ünnernehmer un Koopmann Julius Bamberger, dat he 1927 plaant un 1929/30 boot hett. Faken weer vunwegen den weken Unnergrund wichtig, dat he nich bloß Architekt, man ok Ingenieur weer.  He hett ok noch allerhand annere Wohn- un Geschäftshüser boot. In latere Johren hett he tomeist Gootachten vun ganz verscheden Aart schreven. Bit to den Dag, an den he storven is, weer he as „Kunnigen unner Eed“ för Bremer Behörden un Gerichten togange. Ok buten Bremen hefft se em geern as böversten Gootachter för sik arbeiden laten. 16 Johr lang weer he Vörsitter vun den „Bund vun Düütsche Architekten in Bremen“. Bavenhen weer he ok lange Johren Vörsitter vun den ADAC in Bremen. An’n 8. Juli 1958 hett he vun’n Bundspräsidenten dat Verdeenstkrüüz vun’n Verdeenstorden kregen.
1804

## Wat passeert is
* 1. Januar: Haiti verklaart siene Unafhängigkeit vun Frankriek
* Thomas Jefferson warrt to'n tweeden Mol to'n Präsidenten vun de Vereenigten Staten wählt

## Boren
* 14. März: Johann Strauss, österrieksch Komponist († 1849)
* 1. Juli: George Sand, franzöösch Schrieverin († 1876)
* 4. September: Camille Saglio, franzöösch Maler († 1889)
* 10. September: Karl Rudolf Brommy, düütsch Admiral († 1860)
* 21. Dezember: Benjamin Disraeli, britisch Schriever un Politiker († 1881)

## Storven
* 12. Februar: Immanuel Kant, düütsch Philosoph (* 1724)
* 1. November: Johann Friedrich Gmelin, düütschen Naturwetenschoppler un Mediziner (* 1748)
Rezessiv

**Rezessiv** is en Begreep ut de Genetik, wat en sünnere Egenschap vun’t Verarven beschrieven deit.

Dat Verarven vun Liefmarkmolen löpt över de Genen, de de Arvinformatschoon transporteeren doot. Rezessiv bedüüt dorbi „torüchstahnd“ oder „sett sik nich dör“ un heet, dat dit Markmol vun en annert överdeckt warrn kann. In de Genetik gifft dat neemlich rezessive un dominant Arvfakters, de in verschedene Allelen vörkamen künnt. En dominanten Arvfakter sett sik bi’t Utprägen vun en sünnert Markmol gegenöver den rezessiven dör. Dat bedüüt anners rüm, dat en Markmol, dat rezessiv is, blots utbillt warrn kann, wenn dat reinarvig vörliggt un an’n lieken Genoort keen dominant Merkmol liggen deit. Butdem gifft dat ok noch dat kodominante Verarven.

## Bispelen
* Bi de Arf (*Pisum sativum*) gifft dat Planten mit rode un annere mit witte Blöten. För de Klöör vun de Blööt is en Gen tostännig, dat twee Allelen hett. Dat een Allel leggt de rode Klöör fast, dat annere bargt den Kood för de witte Klöör. In diploide Organismen as de Arfenplanten kamt jümmer twee Allelen vör, de een Markmol bestimmt, so dat twee lieke Allele för rode Blöten, twee lieke för witte Blöten oder twee ünnerscheedliche Allelen (een för witt un een för root) tosamenkamen künnt. De letztere Fall warrt as Heterozygotie betekent, wat in’n Fall vun de Arf dorto föhrt, dat de Blööt root warrt, wieldat dit Allel dat annere överdeckt. Oder anners snackt: de witte Blötenklöör is rezessiv.

:Schüll nu bi en annere Plant ünner de lieke Vörutsetten bi de heterozygote Plant en rosaklöörte Blööt rutkamen, denn warrt disse Arvgang as intermediär betekent.

* Wenn en Minsch in sien Arvgoot de Anlagen för dat Bloodgruppenmarkmol B un op dat Süsterchromatid för de Bloodgrupp 0 bargt, hett he de Bloodgrupp B, wieldat sik de Bloodgrupp 0 rezessiv gegenöver B verhollt. Annersrüm seggt man, dat de Bloodgrupp B gegenöver 0 dominant is. Ok de Bloodgrupp A is dominant gegenöver 0. Dat hett, dat blots en Minsch de Bloodgrupp 0 hebben kann, wenn op beide Chromosomen dat 0-Allel liggt.

:Dorgegen sünd de Bloodgruppen A un B kodominant: Minschen, de een A- un een B-Allel drägt, wiest beide Bloodgruppenegenschoppen op un hebbt dormit de Bloodgrupp AB. Man, en Bloodgrupp B0 gifft dat nich, wieldat 0 rezessiv is. 

## Kiek ok
* Verarven (Biologie)
* Arvkrankheit
* Hardy-Weinberg-Gliekgewicht
Martina Fluck

**Martina Fluck** (* 1963 in Leverkusen) is ene düütsche Filmemakerin.

Fluck is 1963 in Leverkusen boren un in Düsseldörp opwussen un na School gahn. 1983 hett se ehr Abitur maakt un denn vun 1984 bet 1989 an de Hoochschool för Feernsehn un Film in München Speelbaas för Dokumentarfilm studeert. 1989 hett se tohoop mit’n Kameramann Jürgen Hoffmann de YUCCA Filmproduktion grünnt, de toeerst Dokumentarfilmen, Reportagen un Magazinbidrääg för Feernsehn un Kino maakt hett un later ok mit Industrie- un Werbefilmen wiedermaakt hett. 

Siet 1997 leevt Fluck in Dithmarschen, in Heid un organiseert siet 2005 ok dat Dithmarscher Kortfilmfest *KUNSTGRIFFROLLE*.

För den Dokumentarfilm „Mein Traum, meine Liebe, meine Hoffnung - Lebenserinnerungen der Eva Sioa“, de in’t Kino lopen is, hett se 1993 den Hessischen Filmpries för Idee, Recherche un Dreihbook kregen.
Denn hett se ok de Dokumentarfilm-Schrieverporträts „Erna Weißenborn - Eine Frau schreibt ihren Weg“ (2000), „Klaus Groth - Ein Dichterleben“ (2007) un „James Krüss oder Die Suche nach den glücklichen Inseln“ (2007) maakt. De Film to Klaus Groth is op Plattdüütsch.

## Weblenken

* Infos to Martina Fluck (hoochdüütsch)
Dominanz

**Dominanz** betekent

* Dominanz, in de Psychologie un in de Verhollensbiologie en Oort sik to verhollen,
* Dominanz, in de Genetik dat Dörsetten vun Arvfakters bit Utprägen vun Markmolen,
* Dominanz, in de Geografie den Ümkreis vun’t Rebeet, dat vun en Bargtipp överraagt warrt,
* Dominanz, in de Ökologie, de Ruumnafraag vun en Plant,
* Dominanz, in’t militäärsch Rebeet un in de Politik en so grote Vörherrschap, dat annere dorvun afhangig sünd oder sik wat seggen laten mööt,
* in de Weertschap en Vörherrschap op’n Markt, kiek bi Marktföhrer un Kartell.
Dominanz (Genetik)

In de Genetik warrt ünner **Dominanz** (vun’t lat.: *Dominus* „Herr“) dat Dörsetten vun’n sünnern Arvfakter bi’t Utbilln vun en Markmol verstahn.

Man ünnerscheedt twüschen dominante un rezessive Arvfakters, wobi sik bi mischarvige Vörkamen jümmer de dominante Arvfakter gegenöver den rezessiven dörsetten deit.

## Bispelen
* En Minsch, de in sien Arvgoot de Bloodgruppenegenschap B un op den tweeten Chromosomensatz de Egenschap 0 driggt, hett de Bloodgrupp B, wieldat B gegenöver de Bloodgrupp 0 dominant is un sik dörsetten deit. Dat Markmol 0 warrt dorbi överdeckt un warrt nich utbillt.

* Bi de Arfenplanten kamt rode un witte Blöten vör. För de ünerscheedlichen Klören sünd twee verscheeden Allelen tostännig, een för rot, dat annere för witt. Wieldat bi Arfen jümmer twee Allelen vörkamt, de en Markmol bestimmt, kann de Plant twee Allelen för rode Blöten, twee Allelen för witte Blöten oder vun elk Allel een hebben. Bi de beiden eersten snackt man vun *reinarvig*, wieldat blots Anlagen för een Klöör dor sünd. In den mischarvigen Fall hett de Plant aver ok rode Blöten, wieldat dat Allel för de rode Blööt dominant is gegen dat dat Markmol witt.

## Kiek ok
* Verarven (Biologie)
* Kodominanz
* Arvkrankheit
Lothar Blumhagen

**Lothar Blumhagen** (* 16. Juli 1927 in Leipzig; † 10. Januar 2023 in Berlin) weer en düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker.  

## Leven
Lothar Blumhagen hett sein Schauspeelutbilden an de School *Smolny-Heerdt* in Leipzig absolveert un hett dor ok de Hoochschool för Musik besöcht. Sien Böhnendebüt geev he  1947 ok in Leipzig – in dat Literarisch Kabarett *Die Rampe*. Dornah keemen Böhnenengagements in Leipzig, Halle un Berlin.

Van 1954 bit 1956 hörr Blumhagen to dat Ensemble vun dat Düütsch Theater Berlin in de Oostdeel vun de Stadt. In disse Tiet harr he ok sien Filmdebüt (*Hexen*, 1954) un kreeg noch mehr Filmrullen in Produktschoonen vun de DEFA (u.&nbsp;a. *Sommerliebe*, 1955). 1956 is he in de Westdeel vun de Stadt översiedelt, wo he denn langjohrig Engagements an’t Schlossparktheater un Schillertheater kregen hett un ok an de Oor-Upföhrung vun Peter Weiss’ *Verfolgung und Ermordung Jean-Paul Marats* mitmaakt hett. För sien Verdeensten um de Böhn is he nahst to’n Berliner Staatschauspeler ernennt wurrn. 

Neben sein Böhnentätigkeit weer Blumhagen nah sien DEFA-Engagements blots noch selten in Film- und Feernsehproduktschoonen zu sehn, u. a. in de semi-dokumentarisch Films *Zeugin der Zeit – Käthe Kollwitz* (1985) un de BRD-DDR-Koproduktschoon *Caspar David Friedrich* (1986) as ok in Seriengastrullen as 1990 in een Episode vun *Hotel Paradies*.

Besünners bekannt wurrn is Lothar Blumhagen aber dör sien Stimm. 1950 fung he all as Höörfunkspreker bi de Sender Leipzig an. Denn keemen eersten Synchroonrullen bi de DEFA. För sien Synchroonisatschoon vun Gérard Philipe *Rot und Schwarz* kreeg he 1956 todem den Heinrich-Greif-Pries Tweete Klass vun de DDR. In West-Berlin hett he dat wieder maakt un wurr een vun de nafragst un beliebtest Synchroonsnackers in de Bundsrepubliek mit Rullen in över 600 Filmen. 

Sien kloor Stimm un sien distinguierte Spreekwies prädestineert hüm dorbi faken för Rullen mit sülvstironisch britsch Understatemant, so as för Roger Moore in de Rull vun Lord Brett Sinclair in de düütsch Faaten vun de Krimiserie *Die Zwei* oder as *Higgins* (John Hillerman) in de tweete Synchroonfaaten vun de Krimiserie *Magnum*. Anner beröhmt Schauspeler, de Blumhagen sien Stimm lehnt hett, weern u. a. Michael Caine (*Das vergessene Tal*), John Cleese (*[[Silverado (1985)|Silverado]]*), Gary Cooper (*Wirbelwind der Liebe*), Tony Curtis (u. a. *Hercule Poirot – Tödliche Parties*), Kirk Douglas (*Kennwort: Schweres Wasser*), Henry Fonda (*Zu spät für Heldentum*), Peter O’Toole (*Die Bibel*), Alan Rickman (*Galaxy Quest*), Andreas Katsulas (*Babylon 5*), Edward G. Robinson (*Ein Mann mit Phantasie*) un Kenneth Williams (*Carry on Matron* un *Carry on Doctor again*).

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
* 
* 
* Foto
* Höörproov

## Enkeld Nahwiesen
Hegemone (Maand)

**Hegemone** (ok *Jupiter XXXIX*) is en vun de lütten Maanden vun’n Planet Jupiter. De is an’n 8. Februar 2003 opdeckt worrn vun en Koppel US-amerikaansche Astronomen vun de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. Nöömt is de Maand na Hegemone, en vun de Chariten ut de greeksche Mythologie. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer toeerst **S/2003 J 8**, 2005 hett he sien hüütigen offiziellen Naam kregen.

## Ümloopbahn
Hegemone kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 23.947.000 km üm den Planeten. Dorför bruukt he üm un bi 739 Daag, 14 Stünnen un 24 Minuuten. De Bahn hett en grote Exzentrizität vun 0,3276 un is üm 155,214&nbsp;° gegen den Äquater vun’n Jupiter kippt. De Bewegen vun den Maand is dormit retrograd, dat heet, dat sik de Maand gegen den de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is liek as en poor annere Maandbahnen ok. Disse Maanden warrt dorüm tohopenfaat to de Pasiphae-Grupp, nöömt na den gröttsten Maand ut de Grupp.

## Egenschoppen
Hegemone hett en middleren Dörmeter vun jüst mol 3&nbsp;km un tellt dormit to de ganz lütten Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand ok bannig düster. De Dicht warrt op ruchweg 2,6 g/cm³ schätzt. Dorut warrt vermodt, dat Hegemone vör allen ut Silikat-Steen opboot is. Ok dor is de Maand liek de annern ut de Pasiphae-Grupp.

## Bornen
Deim

De **Deim** (russ’sch Дейма, Litausch *Deimena*) is en Stroom in de Oblast Kaliningrad vun Russland, dat ole Oostpreußen.

Se twiegt bi Tapiau vun’n Pregel af, flütt vun dor na Labiau un münnt in dat Kurische Haff. Bi Labiau geiht de Grote Friedrichsgraven af, de de Deim mit de Memel verbinnen deit.