open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1583

## Wat passeert is
*

## Boren
* 26. Juni: Axel Oxenstierna, langjöhrig Kanzler vun Sweden (†1654)

## Storven
1581

## Wat passeert is
* König Philipp II. vun Spanien warrt unner den Naam Philipp I. ok König vun Portugal. 

## Boren
* 

## Storven
Naldo

**Ronaldo Aparecido Rodrigues**, bekannt unner den Naam **Naldo** (* 10. September 1982 in Londrina, Brasilien) is en brasiliaanschen Footballspeler. In'n Momang speelt he för den VfL Wulfsborg in de Football-Bundsliga.

## Sien Weg as Footballer

### In’n Vereen
In siene Jugendtied hett Naldo in Brasilien för RS Futebol speelt. Dat is en brasiliaanschen Jugendfootballvereen, de ok as Agentur to’n Utbillen un Vermiddeln vun Spelers arbeiden deit. In dat Johr 2004 weer he al Profi bi den Vereen Esporte Clube Juventude in de eerste Liga vun Brasilien. Dorbi is dat verscheden Utkiekers upfullen, dat he een vun de besten Spelers in’t Afwehr- Zentrum in de ganze Liga weer. Se menen, dor kunn noch mol richtig wat vun weern. In dat Johr 2005 hett denn de SV Werder Bremen den Brasilianer mit siene 1,98 m na Düütschland hoolt. Werder hett taxeerte twee bit dree Millionen € Aflöös för em betahlt. He scholl in Bremen an de Steed vun Valérien Ismaël treden, de na den FC Bayern München afwannert weer. He speelt sietdem an de Siet vun Per Mertesacker as Stammspeler in dat Afwehr-Zentrum. 
Sien eerst Door in de Champions-League för Werder hett he an’n 18. Oktober 2006 mit en Freeschööt gegen Levski Sofia ut Bulgarien maakt. An’n 9. Dezember 2006 hett he gegen Eintracht Frankfort bi dat 6:2 in Frankfort glieks dree Doren schaten. Dat weer de eerste „Dreer“ up sien ganzen Weg as Footballer överhaupt. 

An’n 19. Mai 2007 hett Naldo sien Verdrag bi Werder al vör de Tied üm dree Johren verlängert bit to’n 30. Juni 2012. Dornah is he na'n WfL Wulfsborg gahn.

### Natschonalmannschop
An’n 14. März 2007 is Naldo to’n eersten Mol to de brasiliaansche Football-Natschonalmannschop beropen wurrn. Tosamen mit sien Fründ Diego weer he bi de Frünschopsspelen gegen de Football-Teams ut de Törkei un England in de Mannschop un ok bi de Copa América 2007 in Venezuela. To’n eersten Mol speelt hett he an’n 1. Juni 2007 in dat nee Wembley-Stadion, as he bi dat 1:1 gegen England vun Anfang an dorbi weer. 

## Wat he kann
Naldo is bekannt för sien unbannig goden Tweekampf, för siene Leistungen in de Afwehr, wo he nix anbrennen lett un ok dorför, dat he unbannig hart scheten kann. Bi Freeschööt sund dor al Ballsnelligkeiten vun 125 km/h meten wurrn. 

## Privat
Nalso is verheiraat’ mit Carla un hett en Söhn, den sien Naam is Naldinho (Lütt Naldo). Sien Naber is sien Mitspeler Diego.

## Wat he schafft hett
### In’n Vereen
* DFL-Ligapokal-Winner 2006 mit Werder Bremen

### Natschonalmannschop
* Copa América-Winner 2007 mit Brasilien

## Snack
Sietdem he för Brasilien speelt hett, is he de gröttste Speler, de jemols de *Seleçao* ehr Trikot anhadd hett..

## Borns


## Weblenks
* Offiziell Websteed vun Naldo
* Werder.de – Över den Speler (hoochdüütsch)
Wiens

**Wiens** is de Familiennaam von

* Dallas Wiens (* 1985), US-amerikaanschen Gesichtstransplanteerten,
* Douglas Wiens, kanaadschen Mathematiker,
* Edith Wiens (* 1950), kanaadsche Opernsängerin,
* Erich Wiens (1883–1940), düütschen Journalist,
* Hansi Wiens (* 1968), düütschen Squashspeler un -trainer,
* John Wiens, US-amerikaanschen Ornitholoog,
* Kaspar Wiens, düütschen Musikproduzent,
* Maja Wiens (* 1952), düütsche Schrieversche,
* Paul Wiens (1922–1982), düütschen Schriever,
* Peeta Wiens (*Peter Wiens*; * 1967), Plautdietsch-Aktivist,
* Wolfgang Wiens (1941–2012), düütschen Speelbaas un Dramaturg.

Kiek ok bi: Wienes, Wins.
Peeta Wiens

**Peeta Wiens** (ok: *Peter Wiens*; * 1967 in Bojewoi bi Omsk) is en Integratschoonsaktivist, de sik vör allen ok veel för dat Plautdietsch insett.

Wiens is 1967 in Bojewoi in Sibirien boren un later so as vele Plautdietsche na Düütschland utwannert. He hett an de Universität Builefeld Düütsch as Frömdspraak, Pädagogik un Anglistik studeert un hett sietdem veel Projekte un Kurse för Integration maakt. 1999 hett he den gemeennützigen Vereen Plautdietsch-Freunde e.V. grünnt, de sik in Düütschland un internatschonal för Dokumentatschoon un Pleeg vun dat Plautdietsche insett. Bet 2007 weer Wiens Vörsitter vun dissen Vereen un Chefredaktör vun de Tiedschrift Plautdietsch FRIND. Vun 2002 bet 2006 hett he ok för de Plautdietschen in’n Bundsraat för Plattdüütsch seten. De Text för Peter Penners plautdietschen Leed *Hoafst, du doafst* is vun Peeta Wiens. 

## Weblenken

*Blog vun Peeta Wiens (hoochdüütsch)
1662

## Wat passeert is
* 

## Boren
* 
## Storven
* 19. August: Blaise Pascal, franzööschen Philosophen, Physiker un Mathematiker (*1623)

**Ahn bekannt Datum:**
* Marco Antonio Ferro, italieenschen Komponist un Ludenspeler (* na 1600)
1663

## Wat passeert is
* De eersten Siedlers ut Grootbritannien kaamt up dat Eiland Antigua in de Karibische See an. 

## Boren
* 18. Oktober: Prinz Eugen vun Savoyen, *de eddele Ridder,* Feldmarschall vun dat habsborgsch- kaiserliche Heer in de Kriegen gegen de Osmanen vun 1693 af an († 1736).

## Storven
* 8. März: Hans Christoph von Königsmarck, düütsch Heerführer in sweedsch Deensten (* 1600)
1670

## Wat passeert is
* Dör den Verdrag vun Madrid weert Jamaika un de Kaimaninseln nu ok offiziell en Kolonie vun Grootbritannien.
* De Amstelkerk in Amsterdam warrt feerdig stellt.

## Boren
* 26. Januar: Jacob van Schuppen, kaiserlich Hoffmaler ut Frankriek († 1751)
* 12. Mai: August de Starke, Kurförst vun Sassen un König vun Polen († 1733)
* 11. August: Eucharius Gottlieb Rink, düütsch Jurist un Heraldiker († 1745)

## Storven
*
1736

## Wat passeert is
* 

## Boren
* 19. Januar: James Watt, schottsch Ingineur un Uutfinner († 1819)
* 18. November: Anton Graff, düütsch Portraitmaler († 1813)

## Storven
* 21. April: Prinz Eugen vun Savoyen, *de eddele Ridder,* Feldmarschall vun dat habsborgsch- kaiserliche Heer in de Kriegen gegen de Osmanen vun 1693 af an (* 1663)
* 25. Juli: Jean-Baptiste Pater, franzöösch Maler (* 1695)

### Storven ahn bekannt Datum
* Christian Frederik von Marschalck, norweegsch Offizier (* üm un bi 1652)
* Giovanni Battista Vivaldi, italieensch Violinist un Vader von Antonio Vivaldi (* 1655)
1729

## Wat passeert is

## Boren
* 22. Januar: Gotthold Ephraim Lessing, düütschen Dichter in dat Tiedöller vun de Upklärung († 1781)
* 2. Mai: Katharina de Grote, Zarin vun Russland († 1796)
* 27. September: Michael Denis, öösterrieksch Schriever, Översetter, Bibliothekar un Zooloog († 1800)

## Storven
* 5. März: Franz Caspar Schnitger, nedderlannsch Orgelbuer (* 1693)
Petri Pasanen

**Petri Pasanen** (* 24. September 1980 in Lahti) is en Footballspeler ut Finnland. In'n Momang speelt he för FC Red Bull Salzburg in de Football-Bundsliga.

## Sien Weg as Footballer
### Bi’n Vereen
Pasanen speelt an’n leevsten in’t Afwehr-Zentrum, man he kann ok up de Butenbahn up de rechte oder lunke Siet insett’ weern. 

Sien Weg as Profi güng los bi den FC Lahti in de eerste Liga vun Finnland. 

To de Saison 2000/2001 güng he för 2,6 Mio. € na Amsterdam to Ajax. Dormols höpen de Finnen, he scholl dat in’n Football in Finnland mol wiet bringen. Man denn besehr he sik. Ofschoonst he jungen Natschonalspeler weer, keem he an de eerste Mannschop vun Ajax nich mehr ran un hett ok dat Vertroen vun den Trainer Ronald Koeman nich mehr hadd. 

Dormit he liekers up’n hogen Niveau spelen konn, is he denn 2004 an den Klub FC Portsmouth in de engelsche Premier League utlehnt wurrn. Na ene halve Saison wessel he an’n 15. Juli 2004 na Bremen to den SV Werder. Dor hett he sik gegen den dormoligen düütschen Natschonalspeler Frank Fahrenhorst dörsetten konnt un hett as Stammspeler in dat Afwehr-Zentrum an de Siet vun Valérien Ismaël stahn. As Ismaël to de Speeltied 2005/2006 na den FC Bayern München weggüng, weer he noch wichtiger in de Bremer Achtermannschop. Man in’n Harfst 2005 möss he för sess Maanden Bott geven. He harr sik en Schädeltrauma totagen, as he sik an’n Kopp verletzen dö. Nu hool sik Frank Fahrenhorst sien Platz as Stammspeler torüch. Ok to’n Anfang vun de Saison 2006/2007 konn he Per Mertesacker an de Siet vun Naldo in dat Bremer Afwehr-Zentrum nich an’e Siet schuven. Man an’t Enne vun desülbige Saison möss Mertesacker denn vunwegen en Verletzung buten blieven un Pasanen hett em denn goot vertreden un wiest, dat he en Klassespeler is. In de Saison 2007/2008 hett he faken up de Butenbahnen speelt, weil Clemens Fritz un ok Pierre Womé allerhand Maleschen mit jem ehr Verletzungen hadd hefft. He hett dor en mooi Door gegen Eintracht Frankfort bi schaten. 

He warrt ankeken as een, de na achtern hen stark is, de sik nix vörmaken lett un ok rechts un links Buten spelen kann. 

An’n 20. März 2008 is bekannt maakt wurrn, dat Pasanen sien Verdrag, de an’t Saisonenne utlopen dö, för noch mol dree Johren verlängert hett bit to’n Johr 2011. 

### Natschonalmannschop
För dat Natschonalteam vun Finnland hett Pasanen to’n eersten Mol an’n 15. November 2000 gegen Irland speelt. Tomeist speelt he för Finnland up de rechte Butenbahn, vunwegen dat dat Afwehr-Zentrum mit Spelers as Sami Hyypiä oder Hannu Tihinen starke Lüde vör to wiesen hett.

## Wat he schafft hett
* Nedderlannsch Meester 2002 mit Ajax Amsterdam
* Nedderlannsch Pokalwinner 2002 mit Ajax Amsterdam
* Nedderlannsch Supercup-Winner 2002 mit Ajax Amsterdam
* DFL-Ligapokal-Winner 2006 mit Werder Bremen

## Weblenks
* Werder.de – Över den Speler (hoochdüütsch)
1671

## Wat passeert is
* 

## Boren
* 13. August: Jean-Alphonse Turrettini, Genfer Theoloog († 1737)

## Storven
* 26. November: Johann Hinnerk von Brobargen, düütsch Ridder (* 1624)
1672

## Wat passeert is
* England, Frankriek, Köln un Mönster griept de Nedderlannen an. De Franzöösch-Hollannsche Krieg geiht los un duert bit 1678/79. 
* Upstänn in de Nedderlannen bringt dat mit sik, dat Willem III. as Statthöller insett warrt.
* In den Osmaansch-Poolschen Krieg vun 1672 - 1676 erovert de Osmanen de Gemarken vun Podolien. Bit to den Freden vun Karlowitz blievt de Osmanen in Podolien. 
* De eersten däänschen Siedlers fangt up dat Eiland *St. Thomas* in de Karibische See an un boot dor duerhaftige Wohnstäden. St. Thomas höört in düsse Tied to de däänsche Kolonie Däänsch-Westindien. Hüdigendags is dat en Deel vun de Amerikaanschen Jumferninseln. 

## Boren
* 9. Juni: Peter de Grote, Zar vun Russland († 1725)

## Storven
* 24. Januar: Michael Havemann, düütsch luthersch Theoloog (* 1597)
* 20. August: Johan de Witt, nedderlannsch Staatsmann (* 1625)
1673

## Wat passeert is
* 18. März: John Berkeley, 1. Baron Berkeley of Stratton, verköfft sien Deel vun New Jersey an de Quäkers
* 17. Mai: Jacques Marquette un Louis Joliet fangt an un unnersöökt de Groten Seen un den Mississippi River.
* 17. Juni: De Franzosen Louis Joliet un Jacques Marquette deckt den Mississippi River op.
* Testakte in England: Katholiken weert vun al Staatsämter utslaten. 
* Ludwig XIV. maakt in Frankriek de Allongeperücke to en Mode. 
 

## Boren
* 14. Juli: Joseph Abeille, franzööschen Architekt († 1756)

## Storven
* 13. Februar: Joannes Baptista Dolar, sloweenschen Komponist un Preester (* üm 1620)
* 17. Februar: Molière, franschen Schriever, Dramatiker un Schauspeler (* 1622)
* 18. September: Justus Gesenius, düütsch Theoloog un Karkenleeddichter (* 1601)
1674

## Wat passeert is
* 21. Mai: Johann III. Sobieski warrt König vun Polen. 
* Vun nu af an höört dat Eiland *St. Croix* in de Karibische See to Frankriek. 1733 warrt dat denn däänsch. Hüdigendags höört dat to de Amerikaanschen Jumferninseln.

## Boren
* 

## Storven
* Harvst: William Brenton, engelschen Politiker, Gouverneur vun Rhode Island (* üm 1610)
1675

## Wat passeert is
* 28. Juni: In de Slacht vun Fehrbellin slaht de Brannenborger unner den Groten Kurförsten Frerich Willem de Sweden. 

## Boren
* 

## Storven
* 23. März: Anthonie van Noordt, nedderlannschen Komponisten un Orgelspeler (* üm un bi 1619)
1677

## Wat passeert is
* Groten Brand in Rostock. En Drüddel vun al Bowarken geiht in'n Dutt. 

## Boren
* 

## Storven
* 21. Februar: Baruch de Spinoza, nedderlannschen Philosophen ut dat Tiedöller vun de fröhe Upklärung (* 1632)
1691

## Wat passeert is
* 12. Juli: Antonio Pignatelli wurrd as Kommpromisskandidat vun twee stark Fraktschonen Paapst. He nömmt sück för de Düer vun sien Pontifikat Innozenz XII.

## Boren
* 11. August]: Pierre Joseph du Plat, kurförstlich hannöverschen Offzeer un Kartograaf († 1753)
* 23. September: Georg Daniel Heumann, düütsch Teekner un Koppersteker († 1759)

## Storven
* 10. Januar: Wolf Caspar von Klengel, Architekt un Baumeester ut Sassen (* 1630)
* 1. Februar: *Pietro Vito Ottoboni*, laterhenn Alexander VIII., Paapst (* 1610)
* 17. Dezember: Johann Henrich Voigt, düütsch Mathematiker, Astronom un Klennerschriever (* 1613)
Wilhelm Henze (Schriever)

**Wilhelm Henze** (* 16. Februar 1845 in Eimbeck; † März 1918 in Hannover) weer en plattdüütschen Schriever.

Henze is 1845 as Söhn vun en Schomaker in Eimbeck boren. Dor is he ok opwussen un hett Tapetendruck lehrt. Later hett he 33 Johr in en Maatstafffabrik in Hannover arbeidt. Vun 1902 af an weer he Rezitator un Schriever in Hannover. Begraven liggt he op’n Karkhoff Stöcken.

In Bahnstäe hett de Henzeweg den Naam na em kregen un in Borgdörp de Wilhelm-Henze-Weg.

## Warken

* *Ut ’ner olen Stadt.* Otto, Hannover 1898
* *Eck segge man bloß.* Otto, Hannover 1917
* *Wat sei alles maket.* Gersbach, Hannover 1918
* *Sau suihste iut!* Gersbach, Hannover 1919
* *Is düt ’ne Welt!* Gersbach, Hannover 1921
* *Tau’n lustigen Steebel. ’ne abenteuerliche Vertellunge.* Gersbach, Hannover 1924

## Weblenken
Cynthia Rhodes

**Cynthia Rhodes** (* 21. November 1956 in Nashville, Tennessee) is en US-amerikaansche Dansersche un Schauspelersche.

Ehr Dansutbilln vun Rhodes hett al in’t Öller vun dree Johr anfungen. Afslaten hett se de mit 17 Johr. Ehr Debüt geev se in ehr Heimatstadt mit „Opryland, USA“. As Schauspelersche, Singersche und Danserin hett man ehr to’n eersten mol 1983 mit *Flashdance* un *Staying Alive* in’t Kino sehn. Tosamen mit Sylvester Stallone hett se dat Leed „Never gonna give you up“ sungen, dat sogor bit in de Top-20 kamen is. Mit *Dirty Dancing* hett se 1987 wedder an ehrn Spood as Danserscher in en Musical anslaten. In de laten 1980er Johren is se ’n Tiet lang ok Singersche wesen bi de US-amerikaanschen New Wave-Grupp Animotion.

Butendem weer se ok in Musikvideos to sehn as för dat Leed „Rosanna“ vun de Grupp Toto oder 1987 för dat Leed „Don’t Mean Nothing“ vun den Pop-Singer un Ledermaker Richard Marx. Mit den is se in de Twüschentiet ok verheiraadt un leeft mit em un jemehr dree Kinner in Chicago. Ehr Karriere als Schauspelerin hett se opgeven, vun wegen dat se sik as Mudder üm ehr Familie kümmern will.

## Filmografie

## Weblenken
1682

## Wat passeert is
* 25. Juni: Iwans V. un Peter de Grote weert tosamen to'n Zar vun Russland kröönt
* 27. Oktober: De Stadt Philadelphia in Pennsylvania warrt grünnt.
* De franzöösche Hoff unner Ludwig XIV. treckt vun Paris üm na dat nee Slott Versailles.

### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 
## Storven
*
1684

## Wat passeert is
* De leste Hex in England warrt henricht'.

### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 
## Storven
* 2. Februar: Giacomo Rospigliosi, italieensch Kardinal (* 1628) 
* 15. März: August Varenius, düütsch Theoloog un Perfesser (* 1620)
* 24. März: Pieter de Hooch, nedderlannschen Maler (* 1629)
* 1. Oktober: Pierre Corneille, franzöösch Schriever un Dichter (* 1606)
1686

## Wat passeert is
* 2. September: De Habsborger Karl V. vun Lothringen erovert mit siene Truppen de Stadt Buda, wat hüdigendags en Deel vun Budapest is, na 145 Johren vun de Osmanen torüch. 

### Kunst un Kultur
*

## Boren
* 31. Januar: Hans Egede, norwegsch-däänsch Preester († 1758)

## Storven
*
1688

## Wat passeert is
* Glorious Revolution in England: Willem III. vun Oranien warrt König in Grootbritannien. De kathoolsche König Jakob II. ut dat Huus Stuart mutt dat Land verlaten. 

### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 14. August: König Frederik Willem I. vun Preußen (†1740)

## Storven
*
1689

## Wat passeert is
* 2. März: Heidelbarg warrt in den Pälzer Arvkrieg vun de Franzosen innahmen un to Dutt maakt. 
* 5. März: Mannheim warrt in den Pälzer Arvkrieg vun de Franzosen afbrennt. 
* 12. März: De vörmolige engelsche König Jakob II. lannt mit 5.000 Franzosen in Irland un kriggt meist de ganze Insel unner.
* 6. Oktober:  Kardinal Pietro Ottoboni wurrd to'n Paapst wählt un nimmt de Naam Alexander VIII. an. 
* Brannenborg-Preußen besett dat Krabbeneiland twüschen Saint Thomas un Puerto Rico in de Karibische See. 

### Kunst un Kultur
*

## Boren
* 
## Storven
*
1690

## Wat passeert is
* 24. Januar: De König vun Ungarn un latere Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, Joseph I., warrt Röömsch-düütschen König.
* 12. Juli: In de Slacht an den Boyne winnt de Protestanten ünner den engelschen König Willem III. vun Oranien över de Kathoolschen unner den vörmoligen engelschen König Jakob II.. 

### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 
## Storven
* 12. Februar: Charles Le Brun, franzöösch Maler, Architekt, Ornamentteekner, Hoffmaler (* 1619)
Katheet

In en rechtwinklig Dreeeck heet de twee körteren Sieden **Katheten** (Eentall: Katheet, f). Disse twee Sieden billt den rechten Winkel. De drüdde Siet warrt Hypotenuse nöömt.

De Naam kummt ut de greeksche Spraak "Κάθετος/kathetos" (=Loot/Senkblee) un is över latiensch "cathetus" (=lootrechte Lien)to uns kamen. 

Ut de Sicht vun en Winkel, de nich de rechte Winkel is, t.B. ut de Sicht vun den Winkel α, liggt een vun de Katheten blangen dissen Winkel un de annere is op de annere Siet. Denn is
* de **Ankatheet** de Katheet, de blangen dissen Winkel liggt (in dit Bispill: de Siet b)
* de **Gegenkatheet** de Katheet, de gegenöver liggt (in dit Bispill: de Siet a)
Dissen Ünnerscheed bruukt een t.B. för de Definitschoon vun Sinus un Kosinus.

## Kiek ok bi
* Hypotenuse
*Sinus, Kosinus
*rechtwinklig Dreeeck

## Borns
Candela (Eenheit)

**Candela** (latiensch för *Tallich-, Wasslicht*) is de fotometrische SI-Basiseenheit vun de Lichtstärk.

En isotrope Lichtquell mit de Lichtstärk I = 1 Candela strahlt en Lichtstroom af vun d \Phi = 1 Lumen pro Ruumwinkel d\Omega = 1 Steradiant:
:I = \frac{d\Phi}{d\Omega}.

In de Eenheit Candela warrt Lichtstärken angeven, mit de en Lichtborn in en sünnere Richt strahlt, anners as de Lichtstroom, de in Lumen meten warrt. Beide Grötten sünd na dat spektrale Wohrnehmvermögen vun’t minschlich Oog wicht.

En Huusholtskers sennt en Lichtstroom vun ruchweg 12 Lumen ut, de sik isotrop in all Ruumrichten verdeelt, neemlich op en Eenheitskugelflach S = 4\,\pi. Dormit hett en Kers en Lichtstärk vun I = \frac{12{,}566\ \mathrm{lm}}{4 \cdot \pi \ \mathrm{sr}} \approx 1\,{\mathrm{\frac{lm}{sr}}} = 1\,\mathrm{cd}

## Physikaalsch Definitschoon
Een Candela is de Lichtstärk (Lichtstroomdicht) vun en Strahlenborn, de monochromaatsche Strahlen vun de Frequenz 540&nbsp;·&nbsp;1012 Hertz – gliekbedüden mit en Bülgenläng vun \lambda = ruchweg 555&nbsp;nm – mit en Leistung vun 1/683 Watt op’n Steradiant (Ruumeenheitswinkel) utsennt.

As bi all fotometrische Grötten bestimmt de Hellfienföhligkeitskurv V(\lambda) de physiologsche Afhangigkeit vun de Bülgenläng. För de wählte Bülgenläng gellt: V(555\,\mathrm{nm})=1.

Fröhere geev dat en annere Definitschoon. Dorna weern 60 cd de Lichtstärk vun en 1&nbsp;cm² groot Lock vun en swarten Körper (in Form vun en Hollkörper) mit en Temperatur vun 2045&nbsp;K. Dat is de Smölttemperatur vun Platin.

Alternativ: de Lüchtstärk vun en Kers, de in een Stünn 7,77&nbsp;g Walraat verbruukt.

## Tyypsch Lichtstärken in cd

## Weblenken
* Dat Internatschonale Eenheitensystem (SI) op’n Server vun de Physikalisch Technischen Bundsanstalt
* Fotometrie Applet - Verkloren vun fotometrische Grötten
Candela

**Candela** betekent

* Candela, SI-Basiseenheit för de Lichtstärk,
* Culcha Candela, düütsche Dancehall- un Reggae-Grupp.

**Candela** is de Familiennaam von

* Félix Candela (1910–1997), spaansch-mexikaansch-US-amerikaansch Architekt,
* Rosario Candela (1890–1953), italieensch-US-amerikaanschen Architekt,
* Vincent Candela (* 1973), franzöösch Footballspeler.
1694

## Wat passeert is
* Lothar Franz von Schönborn warrt Arzbischop vun Mainz un dormit ok Kurförst. 
* De Franzoos Du Casse geiht mit 1.500 Suldaten in'n Norden un Osten vun Jamaika an Land un will de Briten de Insel afjagen, man he warrt vun brittsche Siedlers verdreven. 
* 27. April: August de Starke warrt Kurförst vun Sassen
* 27. Juli: England: De Bank vun England warrt grünnt.

## Boren
* 25. September: Henry Pelham, Premierminister von Grootbritannien († 1754)
* 21. November: Voltaire, franzööschen Schriever in dat Tiedöller vun de Opklärung († 1776)

## Storven
* 13. Oktober: Johann Christoph Pezel, düütsch Komponist (* 1639)
* 28. November: Matsuo Bashō, japaansch Haiku-Dichter (* 1644)
Warft

**Warft** betekent

* Warft, en Bedriev, wo Scheep boot weert,
* Warft, en künstlichen Barg to’n Schutz vör Stormfloot un Hoochwater.

Kiek ok bi: Warf.
Warf

**Warf** betekent

* Warf, en künstlichen Barg to’n Schuul gegen Stormfloot un Hoochwater,
* Warf, Oort in’n Oortsdeel Borgfeld in Bremen,
* Warf, allerhand Versöök, mit Hölp vun Daagblöer, Feernsehen, Filmen un Plakaten de Lüde to besnacken, en sünnere Saak to köpen, to wählen oder sik dorachter to klemmen.

Kiek ok bi: Warft, Wharf.
Warft (Bowark)

Ene **Warft**, dor warrt ok **Warf**, **Wurt** oder **Woort** to seggt, is en lüttjen Barg, de künstlich ut Eer tohopenschütt wurrn is. He is tomeist rund un dor warrt up siedelt, dormit Huus un Hoff bi Stormfloot dröge blievt. Je nadem, wo groot de Warft is, könnt dor enkelte Hööv up stahn, man ok ganze Dörper. Warften finnt sik in de noordwestdüütsche Masch un in de Noordsee up de Halligen, man ok in de Nedderlannen un in Däänmark. Al vun dat 3. Johrhunnert v. Chr. af an gifft dat düsse künstlichen Hövels. Ehr dat de Dieken boot wurrn sünd, weer dat de eenzige Schutz, de gegen dat Hoochwater helpen dö. 

## Naam
För Warft gifft dat ok allerhand annere Naams, as Warf, Wurt, Werft, Wierde un Terp. Oorsprünglich hett dat Woort woll Warf heten, so as dat in Oostfreesland noch hüdigendags begäng is. Bi Warft is denn later en –t anbackt wurrn. De Wöör Warf(t) un Werft kaamt wohrschienlich vun dat Verb „warven“ un hefft nix to kriegen mit dat hoochdüütsche Woort „werfen“, wat ja ok up Platt „smieten“ heten dö. Wierde un Wurt hangt mit „Werder“ oder „Warder“ tohopen, wat an un for sik en Insel in en Stroom is. In de Nedderlannen gifft dat Warften besunners in de Provinz Freesland un Provinz Grunneng. Dor heet se **Terp**, **Tarp** oder **Wierde**. In Däänmark weert se „værfter“ nömmt.
1697

## Wat passeert is
* 23. Februar: En Verswörung gegen Zar Peter den Groten warrt updeckt. De Anföhrers weert al henricht'. 
* 10. März: Peter de Grote fangt siene Reis dör Europa an (De *Grote Gesandtschop*)
* 5. April: Throonwessel in Sweden. Up Karl XI. folgt sien Söhn Karl XII.
* 1. Juni: Sassen sien Kurförst August de Starke warrt kathoolsch, vunwegen dat he dat up de poolsche Kroon afsehn hett. 
* 27. Juni: August de Starke warrt nu to'n König vun Polen wählt. 
* 11. September: De Osmanen weert in de Slacht vun Zenta vun Prinz Eugen vun Savoyen slahn un tonicht' maakt. 
* 20. September: Freden vun Rijswijk
* 14. Dezember: Mit 15 Johren warrt Karl XII. to'n König vun de Grootmacht Sweden kröönt. 

## Boren
* 6. August: Karl VII. Albrecht, Kurförst vun Bayern un Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek († 1745)

## Storven
Kurtuluş

**Kurtuluş** betekent

* Kurtuluş, en Splittergrupp vun de Törksche Volksbefreens-Front.

**Kurtuluş** is de Familiennaam von

* Mehmet Kurtuluş (* 1972), düütsch Schauspeler,
* Muhammet Kurtuluş (* 1974), törksch Footballspeler,
* Serdar Kurtuluş (* 1987), törksch Footballspeler,
* Tekin Kurtuluş (* 1968), düütsch Schauspeler.
Mehmet Kurtuluş

**Mehmet Kurtuluş** (* 27. April 1972 in Uşak) is en düütschen Schauspeler vun törksch Afstammen.

## Leven
Kurtuluş is in de Törkie, in de Stadt Uşak boren. He weer twee Johr oolt, as sien Öllern mit em na Soltgitter. Den Instieg to de Schauspeleree hett he an’t Gymnasium an’n Fredenberg hatt. Na sien Abitur 1991 hett he an’t Staatstheater Bronswiek speelt. Eerste Engagements harr he 1994 un 1995 an de Kummedie an’t Winterhuder Fährhuus in Hamborg as ok an’t Theater an’n Kurfürstendamm in Berlin. Sien Broder Tekin Kurtuluş is ok Schauspeler.

Wohrhaftig opdeckt weer he nu sien egen Anicht dör de Schauspelersche Evelyn Hamann. Na eerste Feernsehrullen in Episoden vun verscheden Feernsehregen un en wieteret Theaterengagement an de Homborger Kamerspelen harr he 1998 mit de Hööftrull in den Film *Kurz und schmerzlos* vun Fatih Akın sien Dörbrook. Vörher hett he ok al in Akıns uttekenten Kortfilm *Getürkt* (1996) mitarbeit.

Dorna harr he Hööftrullen ünner annern in den spoodrieken Feernseh-Tweedeler *Der Tunnel* vun Roland Suso Richter, wo he blangen Heino Ferch un Nicolette Krebitz speelt hett. Doris Dörrie hett em den för ehrn kamerspeelordigen Film *Nackt* ranhollt.

Vundaag leevt Kurtuluş in Berlin. Tosamen is he mit de Schauspelersche un Moderatersche Désirée Nosbusch. De beiden hebbt sik drapen, as se tosamen en Film dreiht hebbt. Ut en fröheren Partnerschop hett Kurtuluş twee Kinner. Siet November 2007 is he Paat an de Musische Akademie Bronswiek.

Mehmet Kurtuluş speelt siet 2008 den Hauptkommissar Batu bi den NDR-Tatort in Hamborg.
 He harr vörher al in de ümstreden Tatort-Folg *Wem die Ehre gebührt* (2007) an de Siet vun Maria Furtwängler mitspeelt.

## Filmografie (Utwahl)

## Filmpriesen
Mehmet Kurtuluş hett opstunns dree Filmpriesen wunnen:
* 1998: den *Sünnerpries* vun’t *[[Locarno International Film Festival]]* för *Kurz und schmerzlos*.
* 1998: den *Pries as Besten Schauspeler* vun’t *[[Thessaloniki Film Festival]]* för *Kurz und schmerzlos*.
* 2001: den *[[Adolf-Grimme-Pries]]* in de Kategorie *Fikschoon/Ünnerhollen* för *Kurz und schmerzlos*.

## Borns


## Websteden

* offizielle Websteed
* Literatur vun un över Mehmet Kurtuluş in de Düütschen Natschonalbökeree
1696

## Wat passeert is
* 28. Juli: Unner Zar Peter den Groten erovert de Russen de Festung Asow vun dat Osmaansche Riek

## Boren
* 

## Storven
* 4. Dezember: Meishō, 109. Tennō vun Japan (* 1624)
Von Brobargen

De Familie **von Brobargen** weer en Adelsslecht, dat ut Brobargen an de Oost stammt.

1141 warrt in ene Oorkunn vun Graaf Rudolf von Stood seggt, dat de dree Bröder Dudo, Adiko un Ricbert dat Marienklooster in Stood grünnt hebbt un denn een vun de dree Brobargen as Lehn kregen hett. To menen se mit Brobargen noch de ganze Gegend langs de Oost vun Gröpel bet Burweg. De Naam *Brobargen* is en olen Floornaam un hett toeerst *Brocberge* (also *Brookbargen*, de Bargen in’n Brook) heten. 1286 driggt dat eerste Maal een vun de Nafohren vun Dudo, Adiko un Ricbert den Naam *Otto de Brocberge*. He harr sien Sitt op de Borg vun Brobargen, de *borch to brogberghen*, de wohrschienlich so bi 1270 boot worrn is. Later is de Borg afbraken worrn un blangenan hebbt se en Gootshoff boot, den Höben. 1618 is Gothard von Brobargen ahn Nakamen doodbleven. De Höben keem denn an Hinrich, Christoph un Adolph von Brobargen, wat Gothard sien Broder, Henneke von Brobargen, sien Kinner weren. De dree weren noch lütt un de Vörmund hett den Höben den verköfft. Hinrich von Brobargen is later na Sweden utwannert un de Familie hett dor noch wiederleevt.

An’n 21. Februar 1678 sünd Henrik von Brobargen un siene Bröder in’n sweedschen Adel opnahmen un 1680 introduzeert worrn.

## Wapen

Dat Wapen vun de von Brobargen is vörn rood, achtern sülver dör Tinnensnitt deelt.

De Gemeen Brobargen hett dit Wapen an’n 31. März 1948 as Gebeedsnafolger ok annahmen. Nadem dat Dörp 1972 Deel vun de Gemeen Kronenborg worrn is, is dat Wapen siet 1983 ok Deel vun dat ne’e Gemeenwapen.

Ok in dat Wapen vun Basbeek un vun Öberndörp kummt dat vör. Dor harr de Familie von Brobargen ok Hööv.


Bild:DEU Kranenburg Oste COA.svg|Wapen vun de Gemeen Kronenborg
Bild:Wapen Oberndörp.svg|Wapen vun de Gemeen Öberndörp
Bild:Wapen Basbeck.svg|Wapen vun Basbeek


## fiktive Figuren

En fiktiven Ridder Roland von Brobergen kummt in’n Roman *Die Tochter der Raubritterin* vun Kari Köster-Lösche vör, de 2001 rutkamen is.

In den Romaan *Lotte von Brobergen: Die Geschichte einer Liebe in Briefen aus der Werther-Zeit* hett de Schrieversche Margarete Hahn-Böing 1913 Motiven verarbeidt, de se in Breev funnen harr, de ut dat Familienarchiv von ehren Mann Diederich Hahn kemen, de ut Oosten stammen dee.

## Footnoten
Bornberg

**Bornberg** betekent

* Bornberg, Barg in de Palz in’n Landkreis Kusel, Rhienland-Palz.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Bornbarg, Oort in de Gemeen Heckthusen in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Bornbarg, Barg in’n Süden vun Neddersassen, Deel vun’n Rodenbarg.

**Bornberg** is de Familiennaam von

* Erich Bornberg-Bauer (* 1963), öösterriekschen Biochemiker, Bioloog un Bioinformatiker.

Kiek ok bi: Bornburg.
Markus Rosenberg

**Nils Markus Rosenberg** (* 27. September 1982 in Malmö) is en sweedschen Footballspeler. In'n Momang speelt he för den SV Werder Bremen in de Football-Bundsliga.

## Sien Weg as Footballer
### In’n Vereen
Markus Rosenberg hett in siene Jöögd in desülvige Mannschop speelt, as Zlatan Ibrahimovic. Man he hett dat nich schafft, sik in de Profimannschop vun Malmö FF dör to setten. Dorüm is he 2004 an den Rivalen Halmstads BK in desülvige Liga utlehnt wurrn. Dor hett he allerhand tostanne bröcht un in 26 Spelen ok 14 Doren schaten. Dat hadd nich veel fehlt, un Halmstad weer ok sweedschen Meester wurrn. Man Malmö is denn doch Meester wurrn un 2005 hett Rosenberg wedder bi Malmö speelt. 
To de Speeltiet 2005/2006 wessel he för 5,3 Mio. € na Amsterdam to den Vereen Ajax. Hier is he toeerst wunnerbor torecht kamen. In dat 4-3-3-System hett he tomeist up de lunke Siet vörn speelt. In siene eerste Saison hett he 31 Spelen mitmaakt un dorbi 12 mol drapen. 

Denn hett Ajax in’n Winter 2006 avers Klaas Jan Huntelaar hoolt. Unner den neen Trainer Henk ten Cate hett Rosenberg denn tomeist up de Reservebank seten. In de Henrunn is he bloß negen Mol inwesselt wurrn un hett dor nich een Door bi schaten. 
 
In de Winterpaus 2006/2007 wessel he denn na Bremen to den SV Werder. Sien eerst Door in de Bundsliga hett he an’n 11. März 2007 bi dat 1:1 in München gegen den FC Bayern München maakt. An’n 6. Mai 2007 hett he bi dat 4:1 gegen Hertha BSC dreemol drapen. Alltohopen hett he in siene eerste Speeltiet bi Werder 14 mol mitspeelt un dor acht Doren bi schaten, dormank fiev, as he inwesselt wurrn weer. Dor weer he de effektivste „Joker“ in de Liga mit. Bi de Wahl to den besten Footballer in’n Maand Mai is he Tweeten wurrn. In de Saison 2007/2008 hett he 14 mol drapen un weer dor Werder sien besten Doorschütten mit. In de Saison hett he sik ok to’n Stammspeler entwickelt un dor Hugo Almeida, Boubacar Sanogo un Ivan Klasnic mit in de tweete Reege schaven. 

### Natschonalmannschop
Rosenberg speelt in de Football-Natschonalmannschop vun Sweden mit un hett dor bither to 6 Doren schaten. Ok bi de WM 2006 un bi de EM 2008 weer he mit dorbi. 

## Wat he schafft hett
* Nedderlannschen Supercup-Winner 2005 un 2006 mit Ajax Amsterdam
* Nedderlannschen Pokalwinner 2006 mit Ajax Amsterdam

## Weblenks
* Werder.de – Över den Speler

## Borns
1702

## Wat passeert is
* 19. März: Throonwessel in England. Na sen Dood vun Willem III. vun Oranien folgt Anne, de leste Königin ut dat Huus Stuart. 
 
## Boren
* 12. Januar: Jacques-André-Joseph Camelot Aved, franzöösch Poträtmaler († 1766)

## Storven
*
1709

## Wat passeert is
* 8. Juli: De Russen unner Zar Peter den Groten winnt in de Slacht bi Poltawa gegen de Sweden unner Karl XII..
* Bi de Grote Pest von 1709/1710 blievt twee Drüddel vun de Inwohners vun Oostpreußen doot. Ok in Russland un Polen geiht de Süke mank de Inwohners tokehr.  

## Boren
* 15. November: Dirk Klinkenberg, nedderlannsch Astronom († 1799)

## Storven
*14. Oktober: Lee Seo-woo, koreaansch Philosoph, Dichter, Politiker (* 1633)
1705

## Wat passeert is
* 5. April: Frederik I., König in Preußen, gifft dat Slott Lietzenborg un de Siedlung dorbi den neen Naam Charlottenborg un verlehnt an den Oort dat Stadtrecht. 
* 16. April: Isaac Newton warrt vunwegen sien Verdensten üm de Wetenschop vun Königin Anne to'n Ridder slahn. 
* 5. Mai: Na den Dood vun Kaiser Leopold I. (HRR) folgt em sien Söhn Joseph I. (HRR) as Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek. 

## Boren
* 20. Februar: Nicolas Chédeville, franzöösch Komponist un Oboenspeler († 1782)
* 31. März: Sophie Karoline von Brandenburg-Kulmbach, Prinzessin un Fürstin vun Oostfreesland († 1764)
* 21. Oktober: Hinrich Borkenstein, plattdüütsch Schriever († 1777)

## Storven
*5. Mai: Leopold I., Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (* 1640)
1707

## Wat passeert is
* 16. Februar: In dat Parlament vun Schottland warrt afstimmt över den Act of Union. Mit 110:69 warrt düssen Verdrag över de Verenigung vun Schottland un England tostimmt. En Reeg vun Afordenten hett sik dorbi smeren laten, anners wecke hoopt, dat vunwegen jem ehr „Ja“ de Schaden wedder goot maakt warrt, den se bi dat Darién-Projekt insteken harrn. 
* 13. März: Na de Slacht vun Turin is Prinz Eugen vun Savoyen Frankriek siene Truppen in den Krieg üm de Spaansche Arvfolg so över, dat Frankriek sien Kapitulatschoon ünnerschrifft. Ludwig XIV. begifft sik de Ansprüch up al Gemarken un Kuntreien, de he vördem in Italien hebben wull. 
* 29. April: De Parlamenten vun Schottland un England weert verenigt. Vun nu af an driggt dat Verenigte Königriek den Naam „Grootbritannien“.
* 22. August: Sweden sien König Karl XII. treckt los to sien groten Feldtog gegen Russland.

## Boren
* 15. April: Leonhard Euler, Swiezer Mathematiker († 1783)
* 23. Mai: Carl von Linné, sweedsch Naturwetenschoppler († 1778)

## Storven
* 9. Mai: Dieterich Buxtehude, däänsch-düütsch Komponist un Organist (* üm un bi 1637)
1712

## Wat passeert is
* 30. Februar: Schweden hett in dit Johr en 30. Februar.

## Boren
* 24. Januar: Frederik II. König vun Preußen († 1786)
* 28. Juni: Jean-Jacques Rousseau, franzöösch Schriever un Philosoph († 1778)

## Storven

* 14. September: Giovanni Domenico Cassini, italiensch-franzöösch Astronom un Geograph (* 1625)
Joachim Löw

**Joachim „Jogi“ Löw** (* 3. Februar 1960 in Schönau/Swaartwoold) is en ehmalge düütsch Footballspeler un hüüd Footballtrainer.

## Loopbahn as Speler

Jogi Löw fung mit dat Footballspelen bi de Vereenen *TuS Schönau 1896*, *FC Schönau* un *SF Eintracht Freiburg* an, bevör he 1978 to’n FC Freiburg wesselt is. För de Vereen hett he in de 2. Football-Bundsliga 71 Spelen makt un 18 Doren schaten. 1980 is he to’n VfB Stuttgart in de Bundsliga wesselt, keem aber blots up 4 Spelen. Bi Eintracht Frankfurt en Johr later leep dat ok nich völ beter. He weer Störmer un hett in 24 Bundsliga-Spelen blots 5 Doren schaten. 1982 is he denn weer nah Freiburg in de 2. Bundsliga torüchgahn. Hier keem he in 65 Spelen up 25 Doren. 1984 is he denn noch mal för en Johr to’n Karlsruher SC wesselt, aber in 24 Spelen keem man blots up 2 Doren. In Freiburg af 1985 hett he bit 1989 in 116 Spelen, denn noch mal 38 Doren schaten.

Dornah gung he in de Swiez un hett dor noch bi FC Schaffhausen, FC Winterthur un FC Frauenfeld speelt. 1995 weer denn aber sien aktiv Karriere beend. 

## Loopbahn as Trainer

Bi de FC Frauenfeld weer he all Spelertrainer. Vun 1995 bit 1998 weer he Trainer bi de VfB Stuttgart (eerst Saison aber blots Co-Trainer). Dornah weer he för en Saison Trainer bi Fenerbahçe Istanbul. Dornah folg en Saison bi den Karlsruher SC, wo se hüm nich behollen wullen. Ok bi de Vereen Adanaspor in Törkie hebbt se hüm 2001 weer rutschmeeten. Mit den FC Tirol Innsbruck kunn he in de Saison 2001/2002 sogor den Meestertitel in Öösterriek holen, aber der Vereen weer dornah pleite un so harr sück dato k weer erledigt. Ok bi de Vereen FK Austria Wien hett he dat Enn’n vun de Saison 2003/04 nich mehr as Trainer beleevt. 2004 wurr he denn Co-Trainer ünner Bundstrainer Jürgen Klinsmann, un, nahdem de 2006 nah de Weltmeesterschap as Trainer uphollen hett wurr he denn an 1. August 2006 Bundstrainer vun de düütsch Football-Natschonalmannschap, mit de he 2014 ok den Weltmeestertitel halen dee. 2021 hett he sien Verdrag bi den DFB nich verlängert.

## Ehrungen
2010 wurr he för siene Leistungen mit dat Bundsverdeenstkrüüz an’t Band uttekent.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken

* Joachim Löw Statistik bi’d DFB
Sluderkram in’t Treppenhus

**Sluderkram in’t Treppenhus** (ok **Sluderee op de Trepp**) is en plattdüütsch Theaterstück in veer Akten för acht Personen (dree Froonslüüd, fief Mannslüüd), dat Jens Exler schreven hett. Toeerst opföhrt worrn is dat Stück an’n 24. April 1960 an de Nedderdüütsche Bühn Flensborg. 

Dat Stück is bi dat Ohnsorg-Theater 1966 ok för’t Feernsehn opnahmen worrn. Later is dat Stück ok in’t Kölsche, Bayersche, Sächsische, Swääbsche, Fränksche, Baadsche, Hessische un Hoochdüütsche översett worrn. En mönsterlandsche Version ünner’n Naam *Quaterie int Treppenhus* hett Hermann Homann schreven.

De Komödie hannelt vun en Miethuus, in dat de neeschierige Meta Boldt jümmer in’t Treppenhuus rümlungert, de Lüüd beluert un Sluderkraam över de Navers verbreden deit. So kriegt se dat ok spitz, dat Hanne Knoop in’n tweten Stock en Kamer an de junge Fro Heike Seefeldt ünnervermeedt hett. Dat is verbaden un dat deit Meta glieks den Huuswirt Berhard Tramsen vertellen. Toeerst schafft se dat ok, de Bewahners vun dat Huus dorgegen optobringen. Doch de Mannslüüd slaat sik bald op de Sied vun de smucke Deern. De lehrt denn ok Dieter Brummer kennen, de bi sien Unkel Ewald Brummer intagen is, wat ok gegen de Mietregeln is. To’n Sluss kaamt Dieter un Heike tohoop un Meta kriggt ehr Fett weg.

## Borns
Ela Nitzsche

**Ela Nitzsche** (* 1959 in Cuxhoben) is en düütsche Schauspelersche un Synchroonsnackerin.

Nitzsche hett an de Hamborger Universität Volkskunn studeert. Schauspeelünnerricht harr se bi Hedi Höpfer un an de Stage School. Bekannt worrn is se 1984 mit den Film *Erst die Arbeit und dann?* vun un mit Detlev Buck. Se harr verscheden Theaterengagements un Filmrullen un arbeit vundaag vör allen as Synchroonsnackerin un as Sprekersche för Dokumentatschonen. Butendem hett se in vele Warfsennen snackt.

## Filmrullen

## Synchroonarbeit (Utwahl)
*1992-99: *Harley Quinn* (Arleen Sorkin) in Batman & Robin, Feernsehreeg
*1992-95 *Terri* (Fran Brill) in Dog City, Feernsehreeg
*1995: *Cindy Hannen* (Athena Massey) in Undercover Heat
*1996-2001: *Michelle Chan* (Kelly Hu) in Nash Bridges, Feernsehreeg
*1998-99 *Sally Raymond* (Kim Lewis) in Auf der Suche nach der Schatzinsel
*2000 *Harley Quinn* (Arleen Sorkin) in Batman of the Future: Der Joker kommt zurück
*2006 *Tuppence Beresford* (Greta Scacchi) in Miss Marple – Lauter reizende alte Damen

## Weblenken

* offizielle Websteed vun Ela Nitzsche
Un baven wahnen Engel

**Un baven wahnen Engel** is en plattdüütsch Theaterstück in dree Akten för söven Personen (veer Froonslüüd, dree Mannslüüd), dat Jens Exler schreven hett. Toeerst opföhrt worrn is dat Stück an’n 25. April 1963 an de Nedderdüütsche Bühn Flensborg. 

Dat Stück is later ok in’t Hoochdüütsche un’t Rhiensche översett worrn. En Westfäälsche Version ünner’n Naam *Un buoben wuohnt Engels* kummt vun Rainer Schepper.

Helene un Elvira Engel wahnt ganz baven in’n böversten Stock vun dat Miethuus. Helene hett sik in’n Kopp sett, dat se in de Wahnung een Stock deper ümtehn wüllt. Aver de Wahnung is nich free. Also mööt de beiden Engels de Wahnung freekriegen. Se maakt düchtig Krach un verwannelt dat Huus in en Spookhuus. Aver Helene un Elvira ehr Neffe Klaus un Naversch Karin kaamt achter den Plaan un dreiht den Spieß üm.
Hemendörp

**Hemendörp** () is en Dörp in de Gemeen Geestland, Landkreis Cuxhoben, mit üm un bi 500 Inwahners.

## Geografie

Hemendörp warrt sien Water över den Hemendörper Aftog na Oosten hen över den Fickmöhlener Randkanaal loos.

## Historie

Hemendörp is 1829 mit 20 Steden to 60 Morgen grünnt worrn, as se dat Hemenmoor dröögleggt hebbt. Dat Dörp is as Stratendörp anleggt. Dat Dörp besteiht blot ut de Hemendörper Straat un op beid Sieden vun de Straat liggt Hööv mit Hoven, de all so bi een Kilometer lang sünd. Dat Dörp weer teerst en sülvstännige Gemeen in dat Amt Beers un vun 1859 af an in dat Amt Leh (later Kreis Leh). Vun 1932 bet 1977 weer dat Dörp Deel vun’n Kreis Wersermünn, na 1977 vun’n Landkreis Cuxhoben. 1971 is de Gemeen Deel vun de Samtgemeen Niewohl worrn. 1974 hett de Gemeen denn aver ehr Sülvstännigkeit verloren un is Deel worrn vun de Gemeen Langen. De Gemeen Langen is to’n 1. Januar 2015 oplööst worrn. Dat Rebeed höört nu to de Gemeen Geestland.

### Inwahnertall

### Wapen

En Wapen hett dat Dörp siet 1963. Utdacht hett sik dat Albert de Badrihaye un an’n 30. Dezember 1963 is dat offiziell genehmigt worrn. Dat wiest in Blau en sülvern Moorspaden in schraaglinke Stellung, rechts baven un links ünnen begliedt vun en gollene Imm. De Escher wiest op de Herkumst as Moordörp hen. De Immen wiest op de hier bedrevene Imkeree hen un sünd Sinnbild för den Naam (*Hymen=Immen*). Etymoloogsch hett de Naam vun dat Dörp aver nix mit Immen to doon. Dat hett sien Naam na’n Hemensee in’t Hemenmoor. *Heem* (verwandt mit *Hamm*) is en annern Utdruck för *Wisch*.

### Börgermeesters

* -1974: Heinrich von Döhlen (CDU)

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

Direkt an Hemendörp langs geiht de A&nbsp;27 (Afsnidd Cuxhoben–Bremerhoben). De nächste Opfohrt is aver eerst de Opfohrt 5 Debst. Lüttjere Straten gaht na Debst, Niewohl, Drangst un Flögeln.

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed to dat Dörp (hoochdüütsch)
Serravallium

Dat **Serravallium** is in de Chronostratigrafie de veerte Stoop vun’t Miozän un vun’t Neogen. Dat warrt ok as de böverste Stopp vun’t Middlere Miozän ansehn. Dat Serravallium füng mit dat Enn vun’t Langhium vör 13,65 (±&nbsp;0,05) Millionen Johren an un güng bit vör 11,608 (±&nbsp;0,005) Millionen Johren. Aflöst weer dat denn vun dat Tortonium.

## Naam
Afleidt is de Naam vun den Oort Serravalle Scrivia in de Provinz Alessandria in Italien. De Stoop as ok de Naam sünd 1864 vun den italienschen Geologen Lorenzo Pareto in de Fackwelt inföhrt worrn. Man, en offiziell Tyypprofil is vun de Internatschonale Stratigrafische Kommischoon (ICS) bit hüüt noch nich fastleggt worrn.

## Definitschoon
De Stoop warrt na ünnen dör dat eerste Optreden vun de Nanofossil-Oort *Sphenolithus heteromorphus* begrenzt. Dat liggt binnen de magnetschen Polaritäts-Chronozoon C5ABr. De bövere Grenz warrt dör dat letzte gemeensome Vörkamen vun de kalkigen Nanofossil-Oort *Discoaster kugleri* un de planktonischen Forminiferen-Oort *Globigerinoides subquadratus* defineert. De Grenz fallt tohopen mit de korten normolpolaren magnetschen Polaritäts-Subchroon C5r.2n.

## Literatur
*Lorenzo Pareto: Note sur la subdivision que l'on pourrait etablir dans les terrains de l'Apennin septentrional.. In: Bulletin de la Societé Géologique de France. série 2, 22: 210-277, Paris 1864 ISSN: 0037-9409.
*Felix Gradstein, Jim Ogg, Jim & Alan Smith: A Geologic timescale. Cambridge University Press 2004 ISBN 9780521786737

## Weblenken
* Deutsche Stratigraphische Kommission (Rgv.) (2002): *Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2002*. ISBN 3-00-010197-7 - PDF (Groot)
*GeoWhen Database
*Norges Network of offshore records of geology and stratigraphy
*Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP’s) vun Jim Ogg
Duško Tošić

**Duško Tošić** () (* 19. Januar 1985 in Orlovat bi Zrenjanin, Jugoslawien, hüdigendags Serbien) is en Footballspeler ut Serbien. In'n Momang speelt he för den FC Portsmouth in de 1. Engelsche Liga.

## Sien Weg as Footballer
### In’n Vereen
Tošić sien Weg as Footballer güng los bi OFK Belgrad. Dor hett he 80 Spelen maakt un dor 6 Doren bi schaten. In’n Januar 2006 güng he na Frankriek to den FC Sochaux. Dor is he Stammspeler wurrn un hett in dat Johr 2007 den franzööschen Pokal wunnen. To de Speeltiet 2007/2008 keem he na Düütschland to den SV Werder Bremen. In Bremen hett he en Verdrag bit 2011 unnerschreven. Düsse Verdrag is an'n 1. Februar 2010 uplööst wurrn. Tosic hett den bi den FC Portsmouth unnerschreven. 
 An un for sik speelt Tošić in de Afwehr up de lunke Siet, man he kann ok in dat Afwehr-Zentrum insett weern. 

### Natschonalmannschop
Tošić hett bither to 8 Lännerspelen för Serbien mitmaakt un dor een Door bi schaten. Mit de U-21 weer he bi de EM in de Nedderlannen unnerwegens un is dor Viez-Europameester wurrn. Mit de Mannschop vu Serbien hett he ok bi de Olympschen Spelen in Peking mitmaakt. 

## Wat he schafft hett
### Vereen
*Franzöös’schen Pokalwinner 2007 mit den FC Sochaux

### Natschonalmannschop
*U 21 Viez-Europameester 2007

## Privat
Tošić is siet 2006 mit de Singersche Jelena Karleuša tosamen un de beiden sünd ok siet den 15. August 2007 verspraken. In’n Summer 2008 schall de heiraat ween. 

## Borns


## Weblenks
* Werder.de – Över den Speler
* Duško Tošić sien Profil, Statistiken un Informatschonen
1711

## Wat passeert is
* 25. Februar: Russland un dat Osmaansche Riek verklaart sik den Krieg
* 12. Oktober: Karl VI. ut dat Huus Habsborg warrt in Frankfort an'n Main to'n Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek wählt. 
* 22. Dezember:  Karl VI. warrt in Frankfort an'n Main to'n Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek kröönt. 

## Boren
* 15. Januar: Sidonia Hedwig Zäunemann, düütsch Lyrikerin († 1740)
* 7. Mai: David Hume, schottsch Philosoph, Ökonom un Historiker († 1776)

### Boren ahn bekannt Datum
* Richard Dunthorne, engelsch Astronom un Landvermeeter († 1775)

## Storven
* 17. April: Joseph I., röömsch-düütschen König un Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (* 1678)
1716

## Wat passeert is
* 5. August: Prinz Eugen vun Savoyen winnt gegen de Osmanen bi Peterwardein.

## Boren
* 26. Februar: Christian Wilhelm Büttner, düütsch Naturforscher un Chemiker († 1801)

## Storven
* 14. November: Gottfried Wilhelm Leibniz, düütsch Philosoph (* 1646)
1720

## Wat passeert is
* 1. Februar: Freden vun Stockholm: Sweden maakt in den Groten Krieg in'n Noorden Freden mit Preußen. Preußen kriggt Stettin, Vörpommern bit an de Peene un de Inseln Usedom un Wollin un mutt bloß 2 Mio. Dalers dorto betahlen. 

## Boren
* 22. Februar: Jürgen Christian Findörp, Amtmann un Moorkolonisater in’t Düvelsmoor († 1792)
* 8. Mai: William Cavendish, 4. Duke of Devonshire, britisch Politiker un Premierminister († 1764)

## Storven
Vince Vaughn

**Vincent Anthony Vaughn** (* 28. März 1970 in Minneapolis, Minnesota) is en US-amerikaansch Schauspeler un Filmproduzent. 

## Biographie

Vaughn is in Lake Forest, Illinois, upwussen. He interesser sück all bannig fröh för dat Theaterschauspeel. Sien eersten Fernsehuptreden harr he in en Chevrolet-Warf. 

De Weg in dat grötere Filgeschäft in Hollywood weer aber nich so eenfach. In Feernsehspots kunn he woll Rullen kriegen, aber Filmrullen kreeg he anfangs nich. 1993 speel he in de Film *Rudy* mit, un hett dordör Früendschap slooten mit den Schauspeler Jon Favreau. Disse Früendschap verhulp hüm 1996 to en Rull in Favreaus Film *Swingers*, de aber kommerziell kien Spüood harr, aver Steven Spielberg is dordör up hüm upmarksom wurrn un hett hüm för en Rull as Fotograf in de Film Jurassic Park engageert.

Sietdem is Vince regelmätig in grötere Filmprodukschonen to sehn. So weer he in de Filme Voll auf die Nüsse, Die Hochzeits-Crasher oder Trennung mit Hindernissen to sehn, wat allesamt eher lustige Filme sünd. 

## The Frat Pack
Vince Vaughn wurrd as Anföhrer vun de vun de Medien as *[[Frat Pack]]* betekend Schauspeler-Truppe ansehn, to de ok Ben Stiller, Owen Wilson, Luke Wilson, Will Ferrell, Steve Carell un Jack Black hörrn. De Naam *Frat Pack* is en Referenz an de Film *Old School* (2003) mit Vince Vaughn, Will Ferrell un Luke Wilson. De Naam is entstahn weil de söben Schauspeler völ Filme tosommen makt hebbt, so as *Die Hochzeits-Crasher* (2005), *Anchorman – Die Geschichte von Ron Burgundy* (2004), *Starsky & Hutch* (2004), *Voll auf die Nüsse* (2004) und *Zoolander* (2001). Villicht kummt dato k en beeten vun de Naam „Rat Pack“, de fröher för de Schauspeler-Grupp um Frank Sinatra, Dean Martin, Peter Lawford un Sammy Davis Jr. nomm wurrn is.

## Trivia
* Sien Vader, Vernon Vaughn, speel mit hüm tosommen in de Film *Swingers* (1996) en Nebenrull as en an’ *$100-Minimum-Einsatz-Tisch* sitten Mann.
* Vince Vaughn speel tosommen mit Brad Pitt in de Film *Mr. & Mrs. Smith* (2005) mit, bi de Brad Pitt mit Angelina Jolie tosommen keem un dorför Jennifer Aniston verlaaten hett. Kört Tiet drup wurrn dorför Vince Vaughn un Jennifer Aniston bi de gemeensam Upnahmen to *Trennung mit Hindernissen* en Paar.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*