open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Flamsteed-Beteken

De **Flamsteed-Beteken** warrt in de Astronomie blangen de Bayer-Beteken bruukt, üm de Steerns an’n Nachthimmel systemaatsch to beteken. Inföhrt weer se vun den britschen Astronom John Flamsteed.

De Flamsteed-Beteken is tohopenset ut de so nöömte **Flamsteed-Tall**, wo de Genitiv vun’n den Latienschen Naam vun’t Steernbild achtersteiht, in dat de Steern liggt, t.&nbsp;B. 13 Lyrae oder 23 Ursae Majoris. Begäng is dorbi aver ok de Verwennen vun de Afkörten vun de Steernbildnaams dör dree Bookstaven, also to’n Bispeel 13 Lyr oder 23 UMa. Flamsteed hett dorbi de Steerns, de he mit bloot Oog sehn künn, de Reeg na mit opstiegende Rekstaszension dörtellt. Vun wegen de Präzession is disse Reeg aver vundaag al an eenige Steden dörbroken.

Disse Oort vun de Beteken keem dat eerste mol in Flamsteeds *Historia coelestis Britannica* vör, de 1712 vun Edmond Halley un Isaac Newton publiek maakt worrn is, man ahn dat Flamsteed dat tosegt harr. Nadat Flamsteed dood bleven weer, hett Halley 1725 noch en Utgaav rutbrocht, wo noch ’n beten wat mehr binnen stünn. De Flamsteed-Tallen weern in’t 18. Johrhunnert jümmer lever nahmen un warrt ok vundaag noch bruukt, wenn’t för en Steern keen Bayer-Beteken gifft. Wieldat Flamsteed sien Beobachten blots vun Grootbritannien maakt hett, ümfaat sien Katalog ok blots de Steerns, de vun dor ut to sehn sünd, aver keen vun’n süüdlichen Steernhimmel.

Jüst as bi de Bayer-Beteken gifft dat vun wegen de offizielle Neeindelen vun de Steernbildgrenzen dör de IAU en Reeg vun Steerns, bi de de Flamsteed-Beteken en annert Steernbild utwiest, as dat vundaag na de Indelen wesen müss.
De Fresen

**De Fresen** weer ene Partei in Neddersassen. De Partei will sik för de polietschen Intressen vun de Fresen insetten. De Vörsitter weer Arno Rademacher. De Fresen bünd Lidd bi de Europääsche Fre’e Allianz.

## Historie

De Partei is an’n 29. Juni 2007 in Hesel grünnt worrn. Ehren Sitt hett se in Auerk. In’n November harr de Partei de Ünnerschriften vun Ünnerstütters ok all tohoop, de nödig sünd, dat en Partei to de Wahl tolaten warrn kann, un de Partei is vun’n Landswahlleiter to de Wahl an’n 27. Januar 2008 to’n Landdag vun Neddersassen tolaten worrn. Bi de Wahl sülvst hett de Partei üm un bi 0,3 % vun de Stimmen kregen. Dat beste Ergeevnis harrn se in’n Wahlkreis Leer/Borkum mit 4,5 %. Vörsitter Arno Rademacher hett ankünnt, dat de Partei de Wahl anfechten laten will, vun wegen dat de Partei nich vun de 5-%-Grenz utnahmen weer, wat ans för Partein vun natschonale Minnerheiten gellt. Dat Ergeevnis harr ok bi ene Utnahm nich reckt, denn dorför harrn se opminnst 0,7 % bruukt, aver de Partei seggt, dat veel mehr Lüüd jem wählt harrn, wenn se wusst harrn, dat se jemehr Stimm nich verschenken deen.

## Programm

De Partei will sik ünner annern för de Rechten vun de Fresen insetten un dorbi ok Kultur un Spraak fördern. Bi de Spraken sünd dat dat Saterfreesche un dat Plattdüütsche. De Kultur vun de Fresen schall ünner annern mit en ne’en arbeitsfre’en Fierdag an’n Pingstdingsdag würdigt warrn, den *Dag vun de freesche Freeheit*. Besünners will se sik ok dorför insetten, dat de Freeslannen över sik sülvst bestimmen un sik sülvst verwalten dröfft. Se wüllt geern en Regionalparlament för de Freeslannen hebben, dat dat Entscheidungen maken wedder neger an de Minschen in de Region ranhaalt. De Partei hett dorför den Plaan, dat de Landkreise Auerk, Leer un Wittmund mit de Stadt Emden en Grootkreis Oostfreesland billen schöölt. Tosätzlich schall disse Grootkreis mit de Stadt Willemshaven un den Landkreis Freesland ene Region Freesland billen.

Annere Themen, för de sik de Partei stark maken deit, sünd regionale Weertschop un de Küstenschutz.

An'n 7. Mai 2023 hett sück de Partei uplööst, wiel se nich mehr noch Liddmaaten harr un dordör nich mehr politisch hanneln kunn. 

## Weblenken

* Websteed vun De Fresen (hoochdüütsch, plattdüütsch, freesch)
Honningsvåg

**Honningsvåg** is en lütte Stadt in’n Noorden vun Norwegen bi de Koordinaten 70° 59' N, 26° 01' O. Se höört to de Kommun Nordkapp in’t Amt Finnmark. In de bedüdenden Fischereewahnsteed op dat Eiland Magerøya leevt ungefähr 3.500 Inwahners.

Honningsvåg is en Statschoon vun de Hurtigruten un is Utgangssteed för veele Touren na dat Noordkap, dat blots üm un bi 40&nbsp;km wiet weg liggt. De Flaaghaven Valan, de dicht bi liggt, warrt butendem in’n Lienendeenst vun de Flaagsellschop Widerøe bedeent. Dormit kann dat Eiland an’t Noordkap ok mit’n Fleger anstüert warrn.

Siet de 1990er Johren gellt Honningsvåg as de nöördlichste Stadt vun de Welt, ofschoonst dat noch een poor Städer gifft, de noch ’n beten wat nöördlicher liggt, as t.&nbsp;B. Barrow (Alaska). Dat Stadtrecht hett Honningsvåg 1998 kregen, aver dat gifft en Afmaken twüschen de Stadt un Hammerfest, dat letztere ok wieterhen mit den Slogan „nöördlichst Stadt vun Europa“ Warf maken dröff. Honningsvåg warvt dorför mit dat Noordkap.

An’n End vun’n Tweeten Weltkrieg sünd all Öörd op dat Eiland Magerøya vun de Düütschen Wehrmacht vun wegen de vun Adolf Hitler anordent Politik vun de verbrennten Eer bit op de Kark vun 1884 kumplett tonichten maakt worrn.

## Weblenken
Lionel Kieseritzky

**Lionel Adalbert Bagration Felix Kieseritzky** (* 20. Dezember 1805/1. Januar 1806 in Dorpat; † 18. Mai 1853 in Paris) weer en livlannsch Schachmeester ut dat 19. Johrhunnert. Dat tweede Gebortsdatum is nah de juliaansch Klenner.

He wurr as Söhn vun düütsch-baltisch Öllern up rusisch (hüdtodag eestnisch) Territorium boren. He weer dat jüngste vun 14 Kinner vun Otto Wilhelm Kieseritzky un sien Fru Catharina Felicitas, geb. von Hoffmann.

Kieseritzky weer vun Berop Mathematiklehrer. Mit dartig Johr hett he sück aber entslooten, to emigreeren un leev dornah in Paris bit he bit 47 Johr storben is.
  
In Paris wurr he as Beropschachspeler bekannt, de in dat beröhmt *[[Café de la Régence]]* völ Partien speelt hett. Hier harrn vör hüm ok all Jean-Jacques Rousseau, Maximilien de Robespierre, Denis Diderot, Napoleon Bonaparte, Voltaire und André Danican Philidor Schach to’n Vergnögen speelt.

Bold weer Kieseritzky een vun de föhren Meester in Frankriek. He neem ok an dat Schachturnier 1851 in London deel, dat erste Schachturnier vun de Neetiet, an dat de föhrend Meesters vun Europa deelnemmen deen.  

Kieseritzky weer en bannig gooden Kombinatschoonsspeler un dormit een Vetreder vun de sogenannt romatisch Schachepoche. Nah hüm is en Hööft-Anspeelariante in dat  Königsspringergambit nömmt, wat nah de Tüüg 1. е2-е4 е7-е5 2. f2-f4 e5xf4 3. Sg1-f3 g7-g5 4. h2-h4 g5-g4 5. Sf3-e5 entsteiht.  

In de Schachhistorie ingahn is he aber dör de „Unsterbliche Partie“, en Partie, de he 1851 in London tegen Adolf Anderssen speelt hett. Se düer blots 1 Stün un Kieseritzky hett nah 23 Tüüg verloren. Abner dör sien Speel droog he to en vun de muieste Matt-Kombitnatschoonen un Opferkombitnatschoonen bi, de je bi en Schachpartie vörkommen sünd. De „Unsterbliche“ sett Maatstaff för Ästhetik un Schönheit un wurrd dorher ok nie vergeeten. De Wettkamp, in de disse Partie speelt wurr, kunn Kieseritzky aber mit 9:6 (+8 -5 =2) för sück entscheeden. .

He wurr as eegensinnig un n’beeten verschraben dorstellt un hett sück tietwies för en dreedimensional Schachvariante insett. En vun hüm konstrueert Ruumschach keem bi Schölers un Meesterkollegen aber nich so good an.  

Kieseritzkys best historsch Elo-Tall bedroog 2734. De hett he in’ Januar 1851 raakt. Twee Johr lang leeg he dormit up Platz 1 vun de Weltranglist. 

## Literatur
* Tomasz Lissowski/Bartłomiej Macieja: *Zagadka Kieseritzkiego* [Das Rätsel Kieseritzkys], Warschau 1996.
* Gerald Schendel: *Lionel Kieseritzky (1806-1853)*, ChessBase Magazin Nr. 85 (Dezember 2001), S.21 - 26

## Weblenken

* Gerald Schendel: ''Wer war Lionel Kieseritzky?'' bi pocketfritz.de (hoochdüütsch)
Suffragium

**Suffragium** (lat.) is de Stimm, de en röömschen Börger in de Komitees oder as Richter in en Kriminalprozess afgeven hett. Vun dor ut hefft ok de ganze Afstimmen un dat Stimmrecht süms düssen Naam kregen un weert *suffragium* nömmt.

*Kiek ok bi:* Suffragan
Suffragan

**Suffragan** (lat.) is jedet Liddmaat vun en Preesterkollegium, wenn dat Sitt- un Stimmrecht hett. Besunners de Bischop vun en Diözees (Ünnerbisdom) warrt so betekent. He steiht tohopen mit de annern Diözesenbischöp unner den Arzbischop, de nu wedder jem ehr Metropolit is. Dat Bisdom vun so en Diözesenbischop is dat Arzbisdom ünnerordent un warrt Suffraganbisdom nömmt. 

## Kiek ok bi
* Suffragium
Suffraganbisdom

En **Suffraganbisdom** is en Bezirk bi de Röömsch-kathoolsche Kark. De Naam kümmt vun den Suffragan, wat de Bischop vun en Diözees is, de ünner en Arzbisdom ünnerordent is. 

Verscheden Bisdömer sünd tohopen en Karkenprovinz. De ehr Vörsitter heet Metropolit. Tomeist is he de Bischop vun en vun de Bisdömer, de to düsse Provinz tohören doot. Düt Bisdom hett denn meist den Naam Arzbisdom. De annern Bisdömer vun de Provinz weert denn *Suffraganbisdömer* nömmt, de Bischöp sünd *Suffraganbischöp*. Se sünd den Arzbischop to- un ünnerordent.

Dat Bisdom Trier un dat Bisdom Mönster sünd t.B. Suffraganbisdömer vun dat Arzbisdom Köln, de Bisdömer Mainz un Rottenborg-Stuttgart höört as Suffraganbisdömer to dat Arzbisdom Freiborg. De Bisdömer Erfurt, Fulda un Meideborg höört nu wedder as Suffraganen to dat Arzbisdom Patterbuorn.
Gerhard II.

**Gerhard II.** is de Naam von

* Gerhard II., Graaf vun’n Jülichgau (1029–1081),
* Gerhard II., Graaf vun Geldern (1129–1131),
* Gerhard II. to Lippe (üm 1190–1258), Arzbischop vun Bremen,
* Gerhard II., Graf vun Holsteen-Plöön (1290–1312),
* Gerhard II. von Eppstein, Kurfürst vun Mainz,
* Gerhard II., Hartog vun Berg, Jülich un Ravensberg (1428–1475).
Ansgar

**Ansgar** betekent

* Ansgar, Vörnaam för Mannslüüd,
* Ansgar, Arzbischop vun Bremen-Hamborg un den Noorden sien Apostel.
Sponde (Maand)

**Sponde** (ok *Jupiter XXXVI*) tellt to de lütten, buteren Maanden vun’n Planet Jupiter. De is an’n 9. Dezember 2001 opdeckt worrn vun en poor US-amerikaansche Astronomen vun de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. He is na Sponde nöömt, en vun de Horen ut de greekschen Mythologie. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer toeerst **S/2001 J 5**.

## Ümloopbahn
De Maand kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 23.487.000 km üm den Planeten un bruukt dorför ruchweg 748 Daag, 8 Stünnen un 10 Minuuten. De Bahn hett en bannig grote Exzentrizität vun 0,3121 un is üm 150,998&nbsp;° gegen den Äquater vun den Jupiter neegt. De Bewegen vun den Maand is dormit retrograad, dat heet, dat sik Sponde gegen den de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is meist de sülve as bi en poor annere Maandbahnen ok. Disse Maanden warrt dorüm tohopenfaat to de Pasiphae-Grupp, nöömt na den gröttsten Maand ut de Grupp.

## Egenschoppen
Sponde hett en middleren Dörmeter vun jüst mol 2&nbsp;km un tellt dormit to de ganz lütten Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand ok bannig düster. De Dicht warrt op ruchweg 2,6 g/cm³ schätzt. Dorut warrt vermodt, dat Sponde tomehrst ut Silikat-Steen opboot is. Disse Egenschoppen sünd ok meist gliek bi all de lütten Maanden.
Hämatokrit

**Hämatokrit** (Afk.: *Hct*, *Hkt* oder *Hk*) betekent den Andeel vun zellular Bestanddeelen an’t Gesamtvolumen vun’t Blood un is en Maat dorför, wo taachfletig dat Blood is (Viskosität).

Bestimmt warrt de Hämatokritweert dör Zentrifugeeren vun en stollfre’e Bloodproov in en Röhrken. De sworen Roden Bloodkörpers sett sik dorbi vun’t Bloodplasma af un warrt meten. De Andeel vun de Witten Bloodkörpers is so lütt, dat de keen Rull speelt. De Proportschoon vun de Bloodkörpers to’t Plasma kann man in dat Röhrken mit’ bloot Oog aflesen.

De Hämatokritweert gifft Bescheed över den Erythrozytenandeel vun’t Blood un den Waterhuusholt vun den Patienten.

Is de Weert düchtig hooch, den is de Erythrozyten-Andeel teemlich hooch (Polyglobulie) oder de Patient hett en Mangel an Fletigkeit (Dehydratschoon bit Exsikkoos). Lütte Hämatokrit-Weerten dorgegen düüdt op en Överwatern vun den Patienten hen (bispeelswies dör dat Toföhren vun rein Fletigkeiten to’n Utglieken vun Bloodverlust) oder op den Verlust oder en minnerte Billn vun Erythrozyten. De normale Weert liggt bi Mannslüüd twüschen 40 un 53&nbsp;%, un bi de Fronslüüd twüschen 36 un 48 %.

Hööchstweerten künnt t.&nbsp;B. bi’t Bargstiegen in grote Hööch oder längeren Ophollt in grote Hööch tostannen kamen un reckt hooch bit över 70 %. De Viskosität vun’t Blood warrt dorbi op natürliche Wies dör mehr stollentörnend Enzymen op en verknusbor Hööch hollen (kiek ok Bloodstollen un Antikoagulatschoon). Dat bargt wietere Gefahren in’n Tosamenhang mit Blooddoping.
Georg Philipp Telemann

**Georg Philipp Telemann** (* 14. März 1681 in Meideborg; † 15. Juni 1767 in Hamborg) weer en düütschen Komponist.

As he eerst 12 Johr old weer, hett he all sien eerste Oper schreben, hett aber denn doch Juristeree in Leipzig studeert. Nebenbi hett he aber ok noch den Orgenistendeenst an de Thomaskark versehn. 1701 hett he Georg Friedrich Händel drapen un hett sück af de Tiet blots noch mit de Musik beschäftigt.

1704 weer he all Kapellmeester in Sorau, 1706 in Iesenack un 1712 in Frankfort an'n Main. 1721 wurr he Musikdirekter vun all 5 Hööftkarken in Hamborg. Neben disse Plichten fung he an, apenlich Konzerte to geeven, wat domols noch ungewöhnlich weer. 

He hett bannig völ Kompositschonen schreben, 12 Kantatenjohrgänge, 44 Passionen, 15 Messen, 35 Oratorien, 40 Opern, 100 Orchesterstücke un över 100 Solokonzerte, Leeder, Märsche, Kammermusik usw. 

He weer dormit eegentlich en grötter Beröhmtheit as Johann Sebastian Bach, vor allem, wiels he so völ verscheeden Saken schreben hett.

Sien Enkel Georg Michael Telemann weer ok Komponist

## Born
* Personen-Lexikon ut Chronik-Verlag. ISBN 3-88 379-014-4

## Weblenken

*
1767

## Wat passeert is
* London sett en Teestüer för de amerikaanschen Kolonien fast un bringt de Lüde dor noch mehr gegen sik up

## Boren
* 15. März: Andrew Jackson, US-amerikaansch Politiker un US-Präsident († 1845)
* 20. März:  Jean-Victor Bertin, franzöösch Maler († 1842)
* 24. April: Jacques-Laurent Agasse, Swiezer Landschaps- un Deertenmaler († 1849)
* 8. Juli: Jap Peter Hansen, noordfreesch Schriever († 1855)
* 14. September: Mauritz Detten, düütsch Dokter, Perfesser un Schriever († 1829)
* 17. September: Henri Montan Berton, franzöösch Komponist († 1844)

## Storven
* 15. Juni: Georg Philipp Telemann, düütsch Komponist (* 1681)
3. Februar

## Wat passeert is

## Boren
* 1525: Giovanni Pierluigi da Palestrina, italieenschen Komponist för barocke Karkmusik († 1594)
* 1776: Blas Parera, spaansch Komponist († 1840)
* 1809: Felix Mendelssohn Bartholdy, düütsch Komponist, Pianist, Organist un Dirigent († 1847)
* 1861: Otto Graunke, plattdüütschen Schriever († 1942)
* 1881: Harry Edwin Wood, süüdafrikaansch Astronom († 1946)
* 1898: Alvar Aalto, finnisch Architekt un Designer († 1976)
* 1899: Wilhelm Graf zu Lynar, düütsch Gootsbesitter, Buur un Wedderstandkämper († 1944)
* 1905: Paul Ariste, eestnisch Linguist († 1990)
* 1921: Herbert Baack, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 2006)
* 1931: Gilbert Desmet, belgisch Radrennfohrer († 2024)
* 1935: Martin Döscher, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 2019)
* 1945: Gunter Armonat, düütsch Verwaltensbeamter un Kommunalpolitiker
* 1948: Carlos Filipe Ximenes Belo, röömsch-kathoolsch Bischop un Oosttimor un Nobelpriesdräger
* 1948: Henning Mankell, sweedsch Schriever un Speelbaas († 2015)
* 1949: Hennie Kuiper, nedderlannsch Radrennfohrer
* 1960: Joachim Löw, düütsch Footballspeler un -trainer
* 1970: Warwick Davis, britsch Schauspeler
* 1972: Matthias Simmen, Swiezer Biathlet

## Storven
* 865: Ansgar, Arzbischop vun Hamborg-Bremen (* 801)
* 1468: Johannes Gutenberg, Bookdrucker, Uutfinner van den modern Bookdruck (* ümme 1400)
* 1874: William Charles Lunalilo, König vun Hawaii (* 1835)
* 1908: Ferdinand Meldahl, däänsch Architekt (* 1827)
* 1924: Thomas Woodrow Wilson, US-amerikaansch Politiker un de 28. Präsident (* 1856)
* 1945: Roland Freisler, düütsch Jurist un Vörsitter vun den Volksgerichtshoff (* 1893)
* 1975: Ernest Sterckx, belgisch Radrennfohrer (* 1922)
* 1975: Umm Kulthum, ägyptsche Singersche (* 1898)
* 1984: Robert Eildermann, plattdüütschen Schriever (* 1912)
* 1992: Illa Andreae, plattdüütsche Schrieversche (* 1902)
* 1995: Ingeborg Nilsson, norweegsch Ieskunstlöperin (* 1924)
* 2009: Adalbert Tiegelkamp, düütsch Schauspeler (* 1938)
* 2013: Lothar Fischer, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1942)
* 2014: Louise Brough Clapp, US-amerikaansch Tennisspelerin (* 1923)
* 2021: Tony Trabert, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1930)
* 2024: Jürgen Grote, düütschen Dokter un Präsident vun de Fritz Reuter Sellschop (* 1936)
* 2025: Jürgen Schmude, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1936)
9. September

## Wat passeert is
* 1619: Ferdinand II. warrt in Frankfort an'n Main to'n Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek kröönt. 
* 2011: Jorge Carlos Fonseca trett sien Amt as Staatspräsident vun de Rebubliek Kap Verde an.

## Boren
* 214: Aurelian, röömschen Kaiser († 275)
* 8. oder 9. September 801: Ansgar, Arzbischop vun Hamborg-Bremen († 865)
* 1789: William Cranch Bond, US-amerikaansch Astronom († 1859)
* 1828: Leo Tolstoi, russisch Schriever († 1910)
* 1848: Elia Millosevich, italieensch Astonom († 1919)
* 1883: Omer Beaugendre, franzöösch Radrennfohrer († 1954)
* 1918: Oscar Luigi Scalfaro, italieensch Politiker un Staatspräsident († 2012)
* 1923: Daniel Carleton Gajdusek, US-amerikaansch Viroloog un Nobelpriesdräger († 2008)
* 1934: Arnold Spruck, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Hessen († 2013)
* 1947: Heikki Ikola, finnisch Biathlet
* 1987: Andrea Petković, düütsch Tennisspelerin

## Storven
* 1087: Willem I. („de Eroverer“), König vun England, Hartog vun de Normandie (* 1027)
* 1398: Jakob I., König vun Zypern un Lüttarmenien (* 1334)
* 1967: Helen Flint, US-amerikaansch Schauspelerin un Theaterdorstellerin (* 1898)
* 1976: Mao Zedong, chinesisch Politiker (* 1893)
* 1990: Erich J. Fuchshuber, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1945)
* 1998: Louise Viereck, plattdüütsch Schrieverin (* 1902)
* 2010: Bent Larsen, däänsch Schach-Grootmeester (* 1935)
* 2012: Désiré Letort, franzöösch Radrennfohrer (* 1943)
* 2012: Helga Nordhausen, plattdüütsch Schrieverin (* 1929)
829

## Wat passeert is
* De latere Arzbischop vun Bremen, Ansgar warrt vun den sweedschen König Björn na Birka inlaadt un lett dor de eerste Kark vun Skandinavien boen
* De angelsassische König Egbert vun Wessex erovert Mercia. Ok Northumbria lett em as Herrscher gellen.  

## Boren

## Storven
* Michael II., Kaiser vun dat Byzantiensche Riek (* 770)
831

## Wat passeert is
* De düütsche Kaiser Ludwig de Frame röppt den lateren Arzbischop vun Bremen, Ansgar ut Sweden torüch. He maakt em to'n Bischop vun de Hammaborg an de Grenz na Däänmark, wat dat hüdige Hamborg is 

## Boren

## Storven
Heinrich Zille

**Heinrich Zille** (* 10. Januar 1858 in Radeburg bi Dresden; † 9. August 1929 in Berlin) weer en düütschen Maler un Tekner.

He weer Schöler vun Theodor Hosemann (1807 - 1875) un hett eerst as Lithograph arbeid. Af 1900 fung he an, för de Tietschriften *Lustige Blätter*, *Jugend* un *Simplicissimus* to teken. Zille wurr populär dör sien satirisch-bissig Dorstellungen vun dat Leven in de eenfach Stadtveertel. Sien Teknungen hett *Pinselheinrich*, as he ok nömmt wurrd, he in Mappenwarken rutgeven:

* 1926: Das H.-Z.-Werk
* 1927: Das große Z.-Album
* 1927: Bilder vom alten und neuen Berlin

* 1929 keem denn noch sien Sammlung vun sien *Photographien - Berlin 1890-1910* rut. 

Hüm to Ehren hett man an 2. Januar 2008 to sien 150. Geburtsdag en Breefmark utgeven. 

## Literatur
*Von Heinrich Zille (Auswahl)*
* Heinrich Zille: *[[Hurengespräche]]*, (Illustrationen un Texte ut dat Johr 1913, ünner de Pseudonym W. Pfeifer verapenlicht), Schirmer/Mosel, München, Neuauflage 2000; ISBN 978-3-88814-081-5
* Heinrich Zille: *Kinder der Straße. 100 Berliner Bilder*, KOMET, Neeuplaag 2006; ISBN 978-3-89836-477-5
* Heinrich Zille: *Mein Milljöh. Neue Bilder aus dem Berliner Leben*, KOMET, Neeuplaag 2006; ISBN 978-3-89836-478-2
* Heinrich Zille: *Rund um’s Freibad*, KOMET, Neeuplaag 2006; ISBN 978-3-89836-476-8

*Monografien*
* Winfried Ranke (Herutgeever), Heinrich Zille: *Vom Milljöh ins Milieu. Heinrich Zilles Aufstieg in der Berliner Gesellschaft*, Fackelträger, Hannober 1979; ISBN 3-7716-1406-6
* Matthias Flügge (Herutgeever), Heinrich Zille: *Das alte Berlin: Photographien 1890 - 1910*, Schirmer/Mosel, München, Neuauflage 2004; ISBN 978-3-8296-0138-2
* Otto Nagel: *Heinrich Zille – Leben und Schaffen*, Henschel Verlag Berlin, 1968; (im Antiquariat) ASIN B0000BSS2Z
* Werner Schumann: *Zille sein Milljöh*. Fackelverlag, Olten-Stuttgart-Salzburg, 1952

## Born
* Personen-Lexikon ut Chronik-Verlag ISBN 3-88 379-018-4

## Weblenken
Charlotte von Krogh

**Charlotte Sofie Christiane Rosine von Krogh** (* 4. Februar 1827 in Husum; † 25. November 1913 in Hadersleben) weer en düütsch-däänsch Malerin vun de Düsseldörper School. 

Hör Vader weer Amtmann in Husum un truck in’ Rahmen vun de düütsch-däänsch Erhebung mit sien Familie 1848 nah Hadersleben. De Familie von Krogh stunn as ok Charlotte in dat düütsch-däänsch Spannungsfeld. Een vun hör Unkels, Christopher von Krogh weer däänsch Generalfeldmarschall un een anner kämp to glieker Tiet in en düütsch Freeheitscorps. 

Charlotte von Krogh weer in hör Maleree noch vun de utklingend Romantik prägt, denn aber mit de Realismus verbunnen un hör later Wark weer denn ok all bannig stark vun de Impressionismus beinfloot. Hör Themen weern Landschapen, Buern- un Fischerhüüs as ok Slotts un Herrenhüüs in hör Heimat un de Binnerrüüm dorut. 

## Kiek ok
* List vun Maler vun de Düsseldörper Malerschool

## Weblinks
28. Dezember

## Wat passeert is
* 1955: Willem Kaisen warrt to'n 5. Mol Bremer Börgermeester. Lannsregeern vun Bremen is de Senat Kaisen V.

## Boren
* 1164: Rokujō, 79. japaansch Kaiser († 1176)
* 1592: Marcus Banzer, düütsch Mediziner († 1664)
* 1856: Thomas Woodrow Wilson, US-amerikaansch Politiker un de 28. Präsident († 1924)
* 1903: Earl Hines, US-amerikaansch Jazzmusiker un Bandleader († 1983)
* 1913: Egbert Hayessen, düütsch Wedderstandskämper († 1944)
* 1916: Nelly Adamson-Landry, belgisch-franzöösch Tennisspelerin († 2010)
* 1932: Nichelle Nichols, US-amerikaansch Schauspelersche un Singersche († 2022)
* 1942: Roger Swerts, belgisch Radrennfohrer
* 1944: Kary Banks Mullis, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger († 2019)
* 1953: Alfred Eder, öösterrieksch Biathlet
* 1955: Liu Xiaobo, chinesisch Schriever, Dissident un Nobelpriesdräger († 2017)
* 1969: Linus Torvalds, finnisch Utfinner vun de free Linux Kernel
* 1973: Ids Postma, nedderlannsch Iesflinklöper
* 1979: Rafael Leitão, brasiliaansch Schachspeler
* 1983: Dominic Fritz, Börgermeester vun Timișoara

## Storven
* 1870: Alexei Fjodorowitsch Lwow, russisch Violinist un Komponist (* 1798)
* 1937: Maurice Ravel, franzöösch Komponist (* 1875)
* 1952: Fletcher Henderson, US-amerikaansch, Jazzpianist, Bandleader un Komponist (* 1897)
* 1956: Marjorie Fielding, britisch Schauspelerin (* 1890)
* 1978: Hans Fleischmann, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1898)
* 1997: Heikki A. Alikoski, finnisch Astronom (* 1912)
* 2011: Charlotte Kerr, düütsch Schauspelerin, Speelbaasche un Filmproduzentin (* 1927)
* 2016: Gregorio Conrado Álvarez Armelino, uruguayisch General, Politiker und Präsident (* 1925)
* 2016: Knut Kiesewetter, düütschen Jazzmusiker un plattdüütschen Leedermaker (* 1941)
* 2024: Martin Karplus, öösterrieksch-US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1930)
Almazán

**Almazán** is en Gemeen, de in de Provinz Soria, Kastillien un León, Spanien, liggt.

## Geographie
De Gemeend befind sück etwa 32 km süüdlich vun de Provinzhööftstadt Soria. Vun Madrid liggt de Gemeend 192 km af. De Landschap is ländlich un so leven de Inwahner ok hööftsächlich vun de Landwertschap. 
## Biller

Iglesia Almazán (Soria).jpg|
Stockpielen

**Stockpielen** is en Methood, üm de Hööch van en dicht bi stahnd, grötteret Objekt aftoschätzen. Düt warrt tomeist bi Forstlüüd to de Gröttenbestimmung van Bööm anwendt.

## Achtergrund

Düsse Afschätzen betrek sik as ok bi den Dumensprung up den Strahlensatz ut de Mathematik. Den Stock, de anpielt warrt, warrt an den utgestrekten Arm hollen. Denn is he ungefähr 70 Zentimeter van’t Gesicht weg. Wenn de Afstand to’n Boom bekannt is, kann man de Hööch van den Boom ruchweg an’n Stock aflesen. Den Dumensprung funschoneert dorför nich, as sik dormit blots horizotal meten lett.

## Wat man kritisch sehn mutt
In dat Bild is en Ideal van en Meten dorstellt. Dorbi liggt de Oogenhööch van den, de meet, in lieke Hööch van de Boomwoddel. Dat kann aver wesen, wenn de Boom wat höger an en Barg steiht. Faken is dat so, dat de Fööt van den Meter mit de Hööch van de Boomwoddel liek is.  Dordör giff et keen rechten Winkel bi’t Meten. Dorbi is de Meten nich nipp un nau. Man, dat is nich schlimm, as dat keen naue Meten, man blots en Afschätzen is.

## Kiek ok bi
* Fustregel
* Dumenregel
* Dumensprung
Maurice Ravel

**Joseph-Maurice Ravel** (* 7. März 1875 in Ciboure, Département Pyrénées-Atlantiques; † 28. Dezember 1937 in Paris) weer en franzöösch Komponist un neben Claude Debussy, mit de he good Früend weer, Hööftvertreder vun de Impressionismus in de Musik.

## Leben
### Herkonft

Maurice Ravel wurr as eerst vun twee Söhns geboren. Sien Vader weer en franzöösch Ingenieur un sien Moder keem ut dat Baskenland. Sien Broer Edouard, de 1878 boren is, weer later henn ok Ingenieur.

### Jöögd
De eerst Klaveerünnericht hett he mit söben Johr kregen. He wull all fröh Musiker wurrn un sien Öllern hebbt hüm dorbi ünnerstött. Mit 13 Johr kreeg he Ünnericht an en Musikschool. Sien Musiklehrer Émile Descombes weer Schöler vun Frédéric Chopin. 1888 lern Ravel de Mitschöler Ricardo Viñes kennen, en jung Pianistentalent ut Spanien. De Früendschap tüschen de beid hett en Leven lang hollen. 

## Musikerkarriere

He hett later henn denn an dat Pariser Konservatorium studeert, hett sück dornah aber in en lütt Dörp verkropen, um blots noch to komponeeren. Wiels he nee Musikelemente in sien Kompositschonen upnommen hett, so as Blues, Jazz un anner modern Musik, gellt he as en vun de bekannst nee'e Tonschöpfers. 

## Dood
Woran Ravel eenig storben is, weet man bit vandaag nich. He harr all in jung Joren immer mit Kopppien to kämpen un weer faken erschöpft. Dorto keem, dat he 1932 in en Autounfall verwickelt weer (as Bifohrer). Dornah gung dat bannig flink mit hüm bargaf. De Motorik wurr immer slechter, he kunn toletzt nicht mehr sien Naam schrieben oder komponeeren. Ok snacken gung blots noch slecht. En Hirntumor hett he woll nich harrt, wiels he mitkregen hett, wu he afbauen de. Se hebbt hüm denn in't Krankenhuss brocht, wo he an de Kopp opereert wurrn is, blots funnen hebbt se nix. Nah de Operatschon is he aber storven.

## Bekannt Warken
### Klaveerstücke
* 1905: Miroirs
* 1908: Gaspard de la nuit
### Orchesterwarken
* 1907: Rhapsodie espagnole
* 1920: La valse
* 1928: Bolero
* 1931: Klavierkonzert
* 1931: Konzert für die linke Hand und Orchester
### Oper
* 1907: L'heure espagnole.

## Literatur

* Michael Stegemann: *Maurice Ravel.* Rowohlt, Reinbek 1996, ISBN 3-499-50538-X
* Theo Hirsbrunner: *Maurice Ravel.* Laaber, Laaber 1989, ISBN 3-89007-143-0
* Vladimir Jankélévitch, Willi Reich, Paul Raabe: *Maurice Ravel in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.* Rowohlt, Reinbek 1958, 1991, ISBN 3-499-50013-2
* Arbie Orenstein: *Maurice Ravel. Leben und Werk.* Reclam, Stuttgart 1978, ISBN 3-15-010277-4
* Hans Heinz Stuckenschmidt: *Maurice Ravel. Variationen über Person und Werk.* Suhrkamp, Frankfurt 1984, ISBN 3-518-36853-2
* Stephen Zank: *Maurice Ravel. A Guide to Research.* Routledge, New York/London 2005, ISBN 0-8153-1618-6 (Biographie, Bibliographie un Warkverteken)
* Willy Tappolet: *Maurice Ravel. Leben und Werk.* Olten 1950
* Roland-Manuel: *Ravel.* Potsdam 1951

## Weblinks

* Marnat-Katalog vun de Warken vun Maurice Ravel (franzöösch)
* Biographie von Maurice Ravel (engelsch)
* Biographische Angaben mit Links
* Piano Society - Ravel (Free Upnahmen)
* Graftsteed
826

## Wat passeert is
* De latere Arzbischop vun Bremen, Ansgar kümmt as Anföhrer vun en Grupp vun Misschonaren an den Hoff vun den König vun Däänmark

## Boren

## Storven
Transnistrien

**Transnistrien** (, , ) is eene internatschonaal nich ankannte Republiek in Osteuropa un liggt in Moldawien. Dat Rebeet liggt ööstlich vun de Nister, een Stroom in Moldawien.

## Geografie
De Flaag vun Transnistrien umfaat 3567 km2. Vun’n Süüdoosten na’n Noordwesten sünd dat 202 km. Dat Rebeet liggt in’n ööstlichen Deel vun de Republiek Moldau un is weltgerechtlich Deel vun düsse.

## Geschicht
De Transnistrien-Konflikt fung 1990 an as Moldawien sien Unafhängigkeit vun de Sowjetunion verklort hett. 1992 geev dat vun März bet August en bewaffneten Konflikt, de Transnistrien mit de Ünnerstütten vun Russland wunn.
Nah den Krieg wurr dat noch hüüd bestahn De-facto-Regime etableert.

## Weblenken
•https://de.m.wikivoyage.org/wiki/Transnistrien

•https://osteuropa.lpb-bw.de/transnistrien-konflikt
Dumensprung

De **Dumensprung** is eene Methode, üm den Afstand tüschken sik süms un en Objekt to schätzen. Dat kann di helpen, di to orienteren un de Wiete to metten.

## Achtergrund
Du kannst düsse Schätzung up Grund van den Strahlensatz ut de Mathematik maken. De Dumen an den utgestrekten Arm, över denn du dat Objekt anpielst, is ungefähr 70 Zentimeters van´t Gesicht weg un de Ogenafstand bedräg ca. ses Zentimeters. Hierut kannst du een Verhältnis bereknen, dat sük natürlik van een to´n annnern ännern kann.

Düt Verhältnis ligg tüschken 1:7 bit 1:12, un mot för een bestet Mettergevnis van elk eenen süms utfunnen wern. Normolerwiese is 1:10 genau genoug, denn de Dumensprung is ja nur eene Fustregel. Du kannst in düssen Fall ok seggen Dumenregel.

## Astronomie
In de Astronomie wet dat Bestimmen van den Afstand tüschken Sterne, de in Noaberschup liggt, ok so maakt. Up de Stee van den Oogenafstand trett hier de Verännerung van de Position of de Erde, wenn se de Sünne ümlepp.

Bi relativ nohe planetaorischke Nebel is de Bestimmung, wo wiet se weg bint, mit Helpe van de Parallaxe möglik. Du kannst de trigonometrischke Parallaxe ok to de Entfernungsbestimmung van Fixsterne gebruken. 

## Biespill
In dat Beld boven passt de Bredde van´t Hus tofällig genau tüschken Anfang Dumen "1" un Anfang Dumen "2". De Husbredde sall as 7 Meter wesen. Dann bedräg de schätzte Entfernung bis to dat Hus 70 Meter. För eene genauere Schätzung moss du immer över de glike Stee van den Dumen luren (so as immer an de linke Dumensiete vörbi or över de Dumenspitze).

## Dörführung
* een Arm ganz no boven utstreken, Fust maaken, Dumen upstellen
* een Ooge schluten, mit dat annere Ooge över den Dumen dat Ziel anluren
* nu dat opene Ooge schluten, dat annere open maken
* de Dumen is nu to de Siete sprungen
* nu schätzt du den Afstand tüschken Dumen "1" un Dumen "2", projiziert up dat Ziel
* düssen Afstand nemmst du mit 10 moal un du hes de ungefähre Entfernung

## Wat du kritisk sehen moss
Dat Verfoahren set de Kenntnis or Schätzung of de horizontalske Utdehnung van een Objekt or van een Gelände vörut. Du kannst di ok eene Ümkehrung van düt Verfoahren denken: bi een bekannten Afstand, kannst du ok de Bredde van een Objekt mit den Dumensprung bestimmen. De Inbetrek van de vertikale Utdehnung, to´n Bispill to de Bestimmung van de Höchde van een Boom, is nich möglik, weil dat "Mettinstrument", de Oogen, ja horizontal in Kopp sit.

## Kiek ok bi
Stockpielen
Helmut Hinrichs

**Helmut Friedrich Hinrichs** (* 18. August 1924 in Wittmund; † 31. Dezember 2014) weer en plattdüütsch Aktivist.

He hett toeerst dat Mariengymnasium in Jever besöcht, hett denn sien Kriegsdeenst makt, dornah sien Abitur un hett denn noch en Studium an de Pädagogisch Hoochschool in Ollnborg makt. 1948 hett he de eerste Lehramtprüfung und 1951 de tweete Lehramtsprüfung makt. 1958 keem de Realschoollehrerprüfung dorto. Toletzt weer he Baas vun de Realschooltwieg an de Alexander-vun-Humboldt-School in Wittmund.

1947 hett he de Heimatvereen Wittmund grünnd un de harr de ok verscheeden Arbeitsgruppen, so as de plattdüütsch Böhne, an de ok sien Fru Hanna mitspeelen de, dat Heimatmuseum Peldemühle, Bökereee un verscheeden annere. 

1965 is he vun de Landkreis Wittmund in de Landschapsversammeln vun de Oostfreeske Landschap send wurrn. 1996 wurr he Ehrenliddmaat.

Sien besünner Verdeenst is, dat he de plattdüütsche Spraak, un hier besünners dat Harlinger Platt bannig ünnerstötten deiht, he schreev aber ok Bööker in Hoochdüütsch. Dorto hörrn Böker över dat Schicksal vun de Jööden in Wittmund un Oostfreesland, Upsatzen in de Anzeiger für Harlingerland (Heimatbilaag) oder in de Harlinger Heimatklenner. Dorto kommt plattdüütsch Sülvenratsel un Bidrääg in För Jo up Platt, ok in't *Anzeiger*. Man kann hüm getrost as Gallionsfigur för de plattdüütsch Spraak beteken. 

För sien Verdeensten hett he den Verdeenstoorden am Bande vun dat Land Neddersassen kregen un in 2007 von de Vereen Oostfreeske Taal den Keerlke-Pries. In dat Johr 2009 kreeg he tosommen mit Johannes Mennen un Edzard Eichenbaum de eerstmals vun de Stadt Wittmund vergeven Christoffel-van-Brants-Medaille.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers
1768

## Wat passeert is
* 1. Oktober: De britsche Regeern in London leggt twee Regimenters Suldaten in de amerikaansche Habenstadt Boston. Se is bange, dat schall dor to en Upstand kamen. 

## Boren
* 12. Februar: Franz II., letzt Kaiser vun dat Hillig Röömsch Riek († 1835)
* 17. März: Kaahumanu, Königin vun Hawaii († 1832)

## Storven
* 17. November: Thomas Pelham-Holles, 1. Duke of Newcastle-upon-Tyne, britisch Politiker un Premierminister (* 1693)
106 v. Chr.

## Wat passeert is

## Boren
* Marcus Tullius Cicero, Röömschen Schriever un Staatsmann (†43 v. Chr.)
* 29. September: Gnaeus Pompeius Magnus, röömschen Feldherr (†48 v. Chr.)

## Storven
740

## Wat passeert is

## Boren
* üm 740 rüm: De latere Bremer Bischop Willehad warrt in Northumbrien boren

## Storven
Bambüdel

**Bambüdel** (ok *Bambüddel* schreven) is de Ökelnaam vun dat Koophuus vun den jöödschen Ünnernehmer Julius Bamberger, dat in'n 4. Dezember 1929 in de Fulenstraten in Bremen upmaakt wurrn is. 

Al in dat Johr 1907 harr Bamberger dat „Kaufhaus Julius Bamberger“ an de Dovendoorstraten grünnt. Dor hett he toeerst Kortwaren verköfft. In de 1920er Johren hett Bamberger sien Laden na de Fulenstraten hen grötter maakt un 1929 hett he dor denn dat eerste grote, moderne Koophuus vun Bremen boen laten. Dat weer en Huus in den Stil vun den Noorddüütschen Backsteen-Expressionismus. Sien Ökelnaam „Bambüdel“ hett dat fix weg harrt. Dat Huus weer negen Stock hooch un weer dat eerste Hoochhuus in Bremen. Ok de eerste Rulltrepp weer dor to bewunnern. Baven up dat Dack weer dreemol de Naam „BAMBERGER“ mit 2,5 Meter hoge Lüchtbookstaven anbröcht.

An'n Anfang vun de 1930er Johren güng de Ümsatz duchtig torüch. Vun 1933 kemen dor noch de Oprööp vun de NSDAP to, de Lüde schollen nich bi jöödsche Geschäften inkopen. Bamberger süms is an'n 1. April 1933 achter Trallen kamen. Sien Firma wurr denn 1937 uplööst un dat Huus keem 1939 in de Dwangsaukschoon. Bamberger is toeerst na Frankriek un later na de USA utknepen. 1945 is dat Huus utbombt wurrn. 

Bamberger hett na den Krieg vergeevs versöcht, sien Huus wedder torüch to kriegen. Amenn hett he in en Vergliek denn 50.000 DM tospraken kregen. 

In de 1950er Johren is dat Huus in en eenfache Oort wedder upboot wurrn. Verscheden Behörden sünd dor denn ünnerkamen. In dat Johr 2007 is dat denn vun den bekannten Bremer Investor Klaus Hübotter wedder herstellt wurrn. Verscheden Institutschonen un Ladens sünd dor nu ünnerbröcht, dormank de Volkshoochschool Bremen.

## Literatur
* Rohdenburg, Günther: *„Das war das neue Leben“: Leben und Wirken des jüdischen Kaufhausbesitzers Julius Bamberger und seiner Familie*. Edition Temmen, Bremen 2000. ISBN 3-86108-657-3

## Weblinks
* radiobremen.de – Bidrag över Julius Bamberger un sien Koophuus (hoochdüütsch)
* bremen.de – Histoorsche Upnahmen vun dat Koophuus
43 v. Chr.

## Wat passeert is
* 19. August: Octavian, de latere röömsche Kaiser Augustus, dwingt siene Gegenspelers, em as Konsul in to setten. 
* Oktober: Octavian slutt sik mit Marcus Aemilius Lepidus un Marcus Antonius to dat Tweete Triumvirat tosamen. 
* 27. November: De Triumvirn vun dat Tweete Triumvirat kriegt vun den Senat vun Rom de Macht tospraken, för fiev Johre as en Diktater över Rom to regeern. 

## Boren

* 20. März: Ovid, röömschen Dichter († 17 oder 18)
## Storven
* Marcus Tullius Cicero, Röömschen Schriever un Staatsmann (*106 v. Chr.)
Oostfreesche Spraak (Freesch)

**Oostfreesch** is een van de dree freeske Talen un hett bit vandag blot in dat Saterfreesch overleevt. In d' Spraakwetenskupp word dat Oostfreesk ok *Oostlauwersk Freesk* nömt, um dat van de plattdütske Dialekten utnanner to hollen, de vandag in Oostfreesland proot un ok Oostfreesk nömt worden.

Dat Oostfreesk wurr in de freeske Lannen oostelk van de Lauwers proot. Westelk daarvan word vandag noch dat westlauwersk Freesk ("Frysk") bruukt. In de verleden Tied wurr de oostfreeske Spraak in de Groninger Ommelanden (bit sowat 1400), in Oostfreesland un in dat so nömt ollenborger Freesland (van 1500 an sacht utstürven), in dat vörmalske Rüstringen (bit an d' Enn van d' Middeloller), in dat Land Wursten (bit sowat 1700) un enkeld ok noch annerswaar proot. 

Vandag gift dat blot noch in 1000 - 2500 Minsken in dat Saterland, de noch en oostfreesk Dialekt bruken. Van de anner Dialekten hebben blot dat Wangerooger Freesch (lesde Sprekers bünd rund 1950 stürven), dat Harlinger Freesch un dat Wursterfreesch bit in nejeder Tiede overleevt: In dat Harlingerland hett de Pastor Johannes Cadovius Müller in dat Johr 1691 de lesde Overblievsel van dat Harlinger Freesk uptekend. Daar kummt ok dat enzig overbleven Leed in de oostfreeske Spraak weg: "Buhske di Remmer". In dat Land Wursten schreev 1688 Pastor L. Westing en List van wurtfreeske Woorden up.

Anner Tüügnissen van den Spraak ut all Kuntreien bünd in dat dreebandige Oostfreeske Urkundenbook to finnen, dat van E. Friedländer un G. Möhlmann ruutgeven wurr. In't Jahr 1568 bliff Minnert Focken in Heppens dood, he was de lesde Pastor in't Jeverland, de freesk preken de. In dat Brokmerland wurr 1632 noch en freesk Hochtiedssgedicht verfaat. Man dat bekenndste historisk Tügnis is wall de Brokmerbreev, en oostfreesk Rechtsbook ut dat 13. Jahrhunnert. Ut de oll oostfreeske Spraak komen ok noch mennig Vörnamen, de in Oosfreesland bruukt worden.

Dat oostfreesk harr twee grote Dialektgruppen, dat Eemsfreesk un dat Werserfreeske. De beid Gruppen harren en mehr of minner groot Verscheel in hör Wordenschatt un Utspraak. Nablievsel van dit Unnerscheed finnen sük vandag noch in dat oostfreesk Platt. De Grüpp tüsken t Eemsfreesk un Weserfreesk is vandaag de Grüpp tüsken t Oostfreeske Platt un dat Nordollenbörgsche Platt. Dat Saterfreesk is en eemsfreesk Dialekt.

## Kiek ok bi
* Ooldfreesch
* Freesch
* Frysk
* Saterfreesch
* Wursterfreesch

## Literatur
* W. J. Buma (Hrsg.): Die Brokmer Rechtshandschriften (Oudfriese Taal- en Rechtsbronnen 5), Den Haag 1949.
* F. Holthausen / Dietrich Hofmann: Altfriesisches Wörterbuch (2. verbesserte Auflage), Heidelbarg 1985.
* Gerhard Köbler: Altfriesisch-neuhochdeutsches und neuhochdeutsch-altfriesisches Wörterbuch, 1983.
Lauwers

De **Lauwers** (*[[Grunnengs]]: Laauwers*; ollmoodsk *Laubeke)* is en Stroom van 40 Kilometers Lengte in de noordelk Nedderlannen.

## Verloop

De Well van de Lauwers liggt dicht bi dat Loog Surhuisterveen (freesch: Surhústerfean) in de nedderlandske Provinz Freesland. Bold achter de Well kummt de Beek an de Grenz tüsken Freesland un de Provinz Grunneng un löppt up disse Grenz na Noorden. Bi Gerkesklooster/Stroobos krüzt de Lauwers de Prinses-Margriet-Kanaal. Tolesd mündt se in de Lauwerszee un löpt in't Watt tüsken westfreeske Eilannen Schiermonnikoog un Rottumeroog/Rottumerplaat in de Noordsee. 

## Historisk Bedüden
De Lauwers gellt as historisk Grenz tüsken de westelk un oostelk Freesland. Al in`t 8. Jahrhunnert kwammen in de Lex Frisoninum de so nömt westlauwersken un oostlauwersken Freeslannen vör. Bit vandag is de Stroom de Grenz tüsken de Provinzen Groningen un Freesland. De Fresen van de Provinz Freesland nömen sük sülvst *westlauwerske Fresen*.
1895

## Wat passeert is
* 31. Januar: William Ramsay un John William Strutt, 3. Baron Rayleigh geevt hör Opdecken vun dat cheemsch  Element Argon bekannt.
* 31. Juli: Sabino Arana Goiri grünnt de *Natschonalistische Baskische Partei* (Partido Nacionalista Vasco/PNV. Up Baskisch is ehr Naam *Euzko Alderdi Jeltzalea*.
* 8. November: Wilhelm Conrad Röntgen deckt de na em nöömten Röngtenstrahlen op.

## Boren
* 11. Januar: Laurens Hammond, US-amerikaansch Utfinner vun de Hammond-Örgel († 1973)
* 31. Januar: Emile Thollembeek, belgisch Radrennfohrer († 1969)
* 6. Februar: Franz Radziwill, düütsch Maler († 1983)
* 28. Februar: Herbert Bellmer, plattdüütsch Schriever († 1950)
* 4. März: Alice Frick, düütsch Politikerin un Landdagsafordneten vun Neddersassen († 1971)
* 7. März: Werner Schrader, düütsch Schoolmester, Offizier un Wedderstandskämper († 1944)
* 29. März: Ernst Jünger, düütsch Schriever († 1998)
* 7. April: Theodor Strünck, düütsch Jurist un Wedderstandskämper ( † 1945)
* 23. April: Jimmie Noone, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1944)
* 12. Mai: William Francis Giauque, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1982)
* 22. Mai: Phyllis Lindrea Covell, britisch Tennisspelerin († 1982)
* 9. Juni: Kurt Zeitzler, düütsch General in' Tweeten Weltkrieg († 1963)
* 17. Juni: Sam Wooding, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1985)
* 28. Juni: Hans Sutor, düütsch Footballnatschonalspeler († 1976)
* 2. August: Ingerid Dal, noorsche Spraakwetenschoppersch († 1985)
* 22. September: Paul Muni, US-amerikaansch Schauspeler († 1967)
* 13. Oktober: Kurt Ernst Karl Schumacher, düütsch Politiker († 1952)
* 13. November: Jan de Natris, nedderlannsch Footballnatschonalspeler († 1972)
* 29. November: Yakima Canutt, US-amerikaansch Schauspeler un Stuntman († 1986)
* 1. Dezember: Heinrich Krone, düütsch Politiker un Bundsminister († 1989)
* 3. Dezember: Jürgen Thiemens, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1972)
* 7. Dezember: Karl Flink, düütsch Footballnatschonalspeler († 1958)
* 18. Dezember: Walter Hieber, düütsch Chemiker († 1976)
* 19. Dezember: Erskine Tate, US-amerikaansch Jazzmusiker un Bandleader († 1978)
* 29. Dezember: Oswald Freisler, düütsch NSDAP-Jurist († 1939)

## Storven
* 2. März: Berthe Morisot, franzöössch  Malerin vun de Impressionismus (* 1841)
* 25. März: Marcin Giersz, masuurschen Schriever (* 1808
* 19. April: Leonhard Rausch, düütsch Maler un Koppersteker (* 1813)
* 21. Juni: Friedrich Tietjen, düütsch Astronom (* 1834)
* 4. August: Jacobus Nicolaas Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, nedderlannsch Landschaps- und Generemaler (* 1822)
* 28. September: Louis Pasteur, fransch Bioloog, Chemiker, Immunoloog (* 1822)
* 3. Oktober: Ernst von Rebeur-Paschwitz, düütsch Astronom un Seismoloog (* 1861)
* 25. Oktober: Auguste Zinck, plattdüütsche Schrieversche (* 1821)
* 14. Dezember: Paulus Melchers, düütsch Kardinal (* 1813)
* 23. Dezember: John Russell Hind, britisch Astronom (* 1823)
48 v. Chr.

## Wat passeert is
* 10. Juli: In de Slacht vun Dyrrhachium mutt Julius Cäsar en Nedderlaag gegen Pompeius hinnehmen.
* Caesar klemmt sik dor achter, datt Octavian in dat Kollegium vun de Pontifices upnahmen warrt. 

## Boren

## Storven
* 28. September: Gnaeus Pompeius Magnus, röömschen Feldherr (*106 v. Chr.)
138

## Wat passeert is
* 10. Juli: Antoninus Pius warrt na dat Doodblieven vun Hadrian nieg röömschen Kaiser.

## Boren

## Storven
*
1499

## Wat passeert is
* 10. Juli: Dat eerste Schip vun Vasco da Gama siene Flott kummt na de Indienfohrt torüch. 

## Boren
* 31. März: Giovanni Angelo Medici, laterhen Pius IV., Paapst († 1565)

## Storven
1853

## Wat passeert is

## Boren
* 22. Januar: Friedrich Corleis, hooch- un plattdüütsch Schriever († 1896)
* 28. Januar: José Julián Martí y Pérez, kubaansch Schriever, Politiker un Natschonalheld († 1895)
* 30. März: Vincent van Gogh, nedderlannsch Maler († 1890)
* 29. Juli: Ignaz Gaugengigl, düütsch Maler († 1932)
* 4. August: John Henry Twachtman, US-amerikaansch Maler un Radeerer († 1902)
* 18. September: Oskar Korschelt, düütschen Chemiker Ingenieur, Gospeler († 1941)
* 23. November: Leo Anton Carl de Ball, düütsch Astronom († 1916)
* 26. Dezember: René Bazin, franzöösch Schriever († 1932)

## Storven
* 18. Mai: Lionel Kieseritzky, livlannsch Schachmeester (* 1806)
63 v. Chr.

## Wat passeert is
* 8. November: Marcus Tullius Cicero hullt vör’n röömschen Senat sien eerste Reed gegen Lucius Sergius Catilina.
* De drudde vun König Mithridates siene Kriege gegen Rom geiht to Enn. Nu is dat Königriek Pontos in Rom siene Hannen. Anfungen harr de Krieg 74 v. Chr.. 
* Gnaeus Pompeius Magnus lett den König Antiochos XIII. ut dat Huus vun de Seleukiden an de Siet maken. Dor is dat Seleukidenriek mit an sien Enne kamen. Philipp II. Philorhomaios as Lesten ut dat Huus kummt nich noch mol up den Throon. 

## Boren
* 23. September: Augustus, Kaiser vun dat Röömsche Riek († 14 n. Chr.)
* Um 63 v. Chr. rum: Strabon ut Amaseia, greekschen Historiker un Geograph († 23 oder 26 n. Chr.)
## Storven
* Mithridates VI., König vun Pontos (* 132 v. Chr.)
(2291) Kevo

**(2291) Kevo** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 19. März 1941 vun de finnisch Astronomin Liisi Oterma in Turku opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah en Wederstatschoon an de Stroom Kevo in Lappland nömmt wurrn.
Christian Friedrich Gille

**Christian Friedrich Gille** (* 12. März 1805 in Ballenstedt, † 9. Juli 1899 in Wahnsdorf) weer en düütsch Maler, Tekner, Koppersteker un Lithograph.

Gille studeer an de Dresdner Kunstakademie as Schöler vun Johan Christian Clausen Dahl. Dornah arbeid he as Maler, Tekner, Koppersteker un Lithograph in Dresden. As Landschapsmaler harr he bold de Rop as *düütsch [[Jean-Baptiste Camille Corot|Corot]]*.

Dor sien dör Naturstudien ööft, impressionistisch utseehn Biller in ehr Tiet vörut weern, is Gilles Wark eerst nah sien Dood richtig anerkennt wurrn. 

Gille wahn woll in Dresden, hett aber siet etwa 1880 en Deel van't Johr in Wahnsdorf verbrocht, wo he ok storven is.

## Literatur
* Große Kreisstadt Radebeul (Hrsg.): *Stadtlexikon Radebeul. Historisches Handbuch für die Lößnitz*, 2005, ISBN 3-938460-05-9
* Thieme-Becker, Bd. 14, 1921, S. 34 f.
Daleth

**Daleth** (דלת) is de veerte Bookstaav in't Hebrääsch Alphabet un warrt as [d] utspraken.

As hebrääsch Tall hett he den Weert 4.

De Oorsprung vun den Bookstaav (in't phönizisch Alphabeet) is en stiliseert Döör vun en Telt (in't modern Hebrääsch: 'delet'). Vun den aramääschen Bookstaav sünd ok dat greeksche Delta un dat latiensche D kamen. 

## Tekenkoderen
518

## Wat passeert is
* Justin I. folgt Anastasios I. na un warrt Kaiser vun dat Riek vun Byzanz

## Boren

## Storven
* 10. Juli: Anastasios I., Kaiser vun dat Byzantiensch Riek (*üm 430 rüm)
1086

## Wat passeert is
* 

## Boren

## Storven
* 10. Juli: Knud IV., „de Hillige“, König vun Däänmark (* 1043)