open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Senterpartiet

**Senterpartiet** (SP, De Zentrumspartei) is en norwegsche politische Partei. 

Senterpartiet is 1920 vun de norwegsche Buernschap ünner den Naam *Bondepartiet* (Buernpartei) grünnt worrn. Den hüütigen Naam hett se 1959 kregen. In de 1930er Johren weer de Partei deelwies as faschistisch ansehn. De norwegische Zentrumspartei is hüüt in Partei vun de Mitt, de de Inressen vun de Landbewahners wohrnehmen müch. Siet den 17. Oktober 2005 is se an en Koalitschoonsregeeren bedeeligt tohopen mit de Arbeiderpartei un de Sozialistische Linkspartei. In disse as Root-Gröön betekente Regeeren sütt sik de Zentrumspartei as politisch grönet Element. Senterpartiet is dorgegen, dat Norwegen Liddmaat bi de EU warrt.

## Parteivörsitters
* Johan E. Mellbye (1920–1921)
* Kristoffer Høgset (1921–1927)
* Erik Enge (1927–1930)
* Jens Hundseid (1930–1938)
* Nils Trædal (1938–1948)
* Einar Frogner (1948–1954)
* Per Borten (1955–1967)
* John Austrheim (1967–1973)
* Dagfinn Vårvik (1973–1977)
* Gunnar Stålsett (1977–1979)
* Johan J. Jakobsen (1979–1991)
* Anne Enger Lahnstein (1991–1999)
* Odd Roger Enoksen (1999–2003)
* Åslaug Haga 2003–2008
* Liv Signe Navarsete 2008–2014
* Trygve Slagsvold Vedum 2014–

## Regeeren un Bedeeligen vun Senterpartiet

* Peder Kolstad 1930–1931
* Jens Hundseid 1931–1932
* Per Borten 1965–1971 (mit Høyre, Kristelig Folkeparti un Venstre)
* Lars Korvald 1972–1973 (mit Kristelig Folkeparti un Venstre)
* Kåre Willoch 1983–1986 (mit Høyre un Kristelig Folkeparti)
* Jan P. Syse 1989–1990 (mit Høyre un Kristelig Folkeparti)
* Kjell Magne Bondevik 1997–2000 (mit Kristelig Folkeparti un Venstre)
* Jens Stoltenberg 2005–2013  (mit Arbeiderpartiet un Sosialistisk Venstreparti)

## Weblenk
* Offiziell Websteed vun de Partei (norwegsch)
VfB Stuttgart

**VfB Stuttgart** is een Vereen ut de düütsche Football-Bundsliga. Dor höört 60.441 Liddmaten to. Dor is he de gröttste Sportvereen in Baden-Württemberg mit. 

## Historie
De Vereen ist an 3. April 1893 as FV 1893 Stuttgart grünnt wurrn. 1912 hebbt se sück mit Kronenclub 1897 Cannstatt to'n VfB Stuttgart 1893 vereenigt. 

## Wat de Vereen schafft hett
Der Vereen weer 1950, 1952, 1984, 1992 und 2007 düütsch Footballmeester un hett 1954, 1958, 1997 un 2025 den DFB-Pokal wunnen.

## Bekannte Spelers
Bekannt Spelers ut disse Vereen sünd: Karl Barufka, Guido Buchwald, Bernd Förster, Karlheinz Förster, Roberto Hilbert, Timo Hildebrand, Thomas Hitzlsperger, Jürgen Klinsmann, Günter Sawitzki, Robert Schlienz, Klaus-Dieter Sieloff, Erwin Waldner.

## Weblinks

* Website vun de VfB Stuttgart 1893 AG
Roberto Hilbert

**Roberto Jan Hilbert** (* 16. Oktober 1984 in Forchheim as *Roberto Jan Geisler*) ) is een düütsch Footballspeler.

In sien Jöögd hett he för SpVgg Jahn Forchheim, den 1. FC Nürnberg un die SpVgg Greuther Fürth speelt. 2002 is he in de Bayernliga wesselt, to'n 1. SC Feucht. Mit disse Vereen is he denn in de Regionalliga upstegen. In de Regionalliga weer he denn so good, dat hüm de Fürthers weer torüchholt hebbt. Een Johr later hett he denn bi VfB Stuttgart anhüürt. Glieks in sien eerst Bundsliga-Johr, wurr he mit de Stuttgarters Meester. För Stuttgart hett he 120 Bundsligaspelen makt un dorbi 16 Doren schaaten.

An' 27. April 2010 hebbt de  VfB Stuttgart un Hilbert de Trennung to dat Saisonenn'  2009/2010 bekannt geven. To de Saison 2010/11 wessel Hilbert, ahn Aflöös to de törksch Traditschonsclub Beşiktaş Istanbul. He hett dor en Verdrag över 3 Johr ünnerschreven. Siet de Saison 2013/14 speelt he weer in de Bundsliga för Bayer 04 Leverkusen.

He harr ok all 12 U-21 Länderspelen bestreden, aber 2007 hett hüm Bundestrainer Joachim Löw ok eerstmalig in die Nationalmannschap insett in een Speel tegen Däänmark. Hilbert speelt meestens in't Middelfeld. Insgesamt hett he 8 Lännerspelen maakt.  

## Weblenken
*Steekbreef bi Kicker
*Profil up transfermarkt.de

## Enkeld Nahwiesen
Galenit

**Galenit** (ok **Bliegleem**) is en verbreedt Mineral ut de Mineralklass vun de Sulfide un Sulfosolten mit en Stoffproportschoon Metall : Swevel = 1 : 1. In de Chemie ist Galenit as Blie(II)-sulfid bekannt. Dat kristalliseert in dat kuubsch Kristallsystem mit de Formel PbS un kann bit to 1&nbsp;% Sülver bargen.

Galenit maakt faken Kristallen in vullkamen Wörpelform, aver ok oktaedrische, weniger faken ok tafelige oder skelettförmige Kristallen oder billt massige Gestalt vun bliegraue Klöör un Streekklöör. De Mohshard vun dat Mineral is 2,5. De Dicht ist mit 7,4-7,6 g/cm³ teemlich hooch. Galenit hett en tyypsch metallschen Gleem.

## Historie un Naam
Galenit gellt as een vun de eersten Mineralen, de vun Minschen in’n Bargbo wunnen worrn is. De Babylonier hebbt al Galenit verhütt un ok bi de Römers weer dat begäng.. De latiensch Beteken „Galena“ is in den wetenschopplich Naam Galenit övernahmen worrn.

## Vörkamen un Modifikatschonen
Galenit ensteiht in Metamorphiten jüst so as in vulkansche Sulfidlagersteden, wo dat tomeist in Sellschop mit Kopperierzen vörkummt. Bito gifft dat Galenit ok in Ierzaflagern in’n Riffkalksteen un Dolomit vör. De opstunns eenzige Varietät vun dat Mineral is de **Steinmannit**.

Fundöörd vun Galenit sünd ünner annern Bad Bleiberg in Kärnten, Freiberg in de Ierzbargen, hydrothermal Ierzgäng bi Clausthal-Zellerfeld, Bad Grund un St. Andreasbarg in’n Horz, dat Ierzlager in’n Rammelsbarg bi Goslar, in Sedimenten ut’n Trias bi Mechernich, Maubach in Noordrhien-Westfalen, as ok bi Wiesloch bi Heidelbarg un Walhausen in’t Saarland.

## Verwennen
Galenit is vun wegen sien hogen Blieandeel vun 87 % dat bedüdenste Ierz för’t Winnen vun Blie un ok vun Sülver, wieldat dort bit to een Prozent dorvun mit binnen is.

Al in dat olle Ägypten weer Galenit to’n Sminken bruukt (as Bliewitt, aver ok för’t Betonen vun de Ogen.)

In de Anfäng vun de Funktechnik weer Galenit ok as Gliekrichter (Demodulator) in Detekterempfängers insett.

## Literatur
* Martin Okrusch, Siegfried Matthes: *Mineralogie*. 7. Oplaag. Springer Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-540-23812-3
* Stefan Weiß: *Das große Lapis Mineralienverzeichnis*. 4. Oplaag. Christian Weise Verlag, München 2002, ISBN 3-921656-17-6
* Edition Dörfler: *Mineralien Enzyklopädie*, Nebel Verlag, ISBN 3-89555-076-0

## Websteden
* 
* MinDat - Galena (engl.)
Filmproduzent

En **Filmproduzent** is en Minsch, de in en Filmprodukschoonssellschop dat Gewarf leiden deit. Dat kann – afhangig vun de Rechtsform – de Besitter, Gewarfsföhrer oder de Vörstandsvörsitter wesen. In’n wieteren Sinn warrt mitünner ok de ganze Firma sülvst as „Filmproduzent“ betekent

In lüttere Filmprodukschoonsünnernehmen as se in Düütschland begäng sünd is de Gewarfsföhrer tomeist ok gliektietig de Leider vun de Herstellen un faken ok de Produkschoonsleider. Bi en lütt Produkschoonsvolumen ohnt sik de Insatz vun mehrere Lüüd faken nich. Bi düütsche Filmünnernehmen is de Produzent meist de eenzig Manager. Dorüm warrt de Beteken „Filmproduzent“ jümmer fakener ok för Filmmanagement in jede Oort bruukt (Produkschoonsleider, Herstellensleider).
Bi en gröttere Firma, as dat in de USA faken is, gifft dat tomeist en Minschen, welke de Firma repräsenteert un an de Steed vun de hele Sellschop de Produkschoon vun en Film övernimmt. In engelsch seggt man dorto *Executive Producer*. 

De Produzent is de wichtigste Mann bi en Filmprodukschoon. He is vun Anfang an bit to’n Sluss dorbi. De Produzent hett sik dorbi vör allen dorüm to scheren, dat in’n Achtergrund all’ns richtig löpt. He bringt de Produkschoon in’t Rullen, söcht sik de wichtigen Lüüd tohopen un kiekt, dat jeder to de richtigen Tiet sien Deel vun de Arbeit maken deit. De Produzent is verantwoortlich, dat för de Produkschoon noog Geld to Verfögen steiht un stickt dormit den Rahmen för den Speelbaas af un vertellt em, wat to maken geit un wat nich. Butendem scheert he sik üm Warf un Promotion för den Film un söcht sik de Lüüd tohopen, de den Film an’n End, wenn he fardig, verdelen un an de Kinos bringen deit.

Beropen Filmproduzenten ut hüütige Tiet sünd t.&nbsp;B. Bernd Eichinger, Wolfgang Petersen, George Lucas, Steven Spielberg oder Jerry Bruckheimer, üm blots een poor optotellen, de internatschonal bekannt sünd. Sünners för’n düütschen Film sünd t.&nbsp;B. Detlev Buck & Claus Boje, Tom Tykwer, Sönke Wortmann oder Doris Dörrie. Faken is de Speelbaas gliektietig ok de Produzent, oder anners rüm seggt: Veele Speelbasen, de bekant worrn sünd, hebbt irgendwann ok jemehr egen Produkschoonsfirma grünnt.

Bi dat Feernsehn gifft dat ok Produzenten, de dor de in wietsten Sinn de lieken Opgaven to doon hebbt. Dor warrt aver nich blots Filmen produzeert, man ok de Speel- un Quizshows, Feernsehserien un wat dat sonst noch so all’ns in’n Feernsehn to kieken gifft. Disse Lüüd nöömt sik denn Feernsehproduzent.
One Penny Black

**One Penny Black** is de eerste Breefmark van de Welt un is in Grootbritannien an 1. Mai 1840 entstahn. Sie wurrd ok blots *Penny Black* nömmt. De Naam kummt van de Nominalweert van de Breefmark (1 Penny) un wiels se mit swart Farv druckt wurrn is. Bruken kunn man de Breefmark af den 6. Mai 1840. 

Die Mark hett keen Zacken un wiest dat Profil van Königin Victoria. In de bövere Rand steiht dat Woort "POSTAGE", an de ünnere Rand de Nominalweert "ONE PENNY". Een Lännerbeteken, so as hüdtodag, hebbt se nich nommen, wiels dat domols nich notwennig weer - dat geev ja blots disse een Mark. De britisch Marken hebbt aber bit vandag kien Lännernaams, man hebbt blots immer dat Profil van dat jeweilige Staatsböverhööft, to Tiet also Königin Elisabeth II. De Bookstaven in de linke un rechte ünnere Eck geevt de Positschoon (Reeg/Spalt) van de Breefmark in de Druckbogen an. 

De Inföhren van Breefmarken weer een Deel van de Postreform van Rowland Hill, de dat nu mögelk maken de, de Breef van de Afsender betallen to laten.

## Literatur
* Andreas Hahn (Hrsg.): *Die Erfindung der Briefmarke* (Text up Düütsch un Engelsch), Museumsstiftung für Post und Telekommunikation 2008, in Tosommenarbeit mit de FgGB (Forschungsgemeinschaft Großbritannien e.V.), 126 Sieden, ISBN 978-3-9808448-9-5
* Traugott Haefeli-Meylan: *Die Entstehung der Briefmarke und ihre weltweite Verbreitung*, Mondo-Verlag, Lausanne 1985, 167 Seiten
* Leon N. Williams: *Encyclopaedia of Rare and Famous Stamps, Band 1: The Stories.* Feldman, Genf 1993, ISBN 0-89192-435-3, S. 91 ff
* *Das Penny-Porto-System und die ersten Briefmarken.* In: *Sammler Express*, Utgaav Nr. 9/1990, Sieden 322 bit 324 un Nr. 10/1990 Sieden 350 bit 352
* Anthony G. Rigo de Righi: *The Story of the Penny Black and its Contemporaries*. National Postal Museum, London 1980, ISBN 0-9500018-7-2, 56 S.

## Weblinks
Cupid (Maand)

**Cupid** (ok: **Uranus XXVI** oder **S/2003 U 2**) betekent in de Astronomie en vun de lütten Maanden vun den Planeten Uranus. Cupid is en vun de inneren Maanden, över den aver ok noch nich ganz veel künnig is. De Uranus-Maanden hebbt all Naams vun Figuren ut dat Wark von William Shakespeare oder Alexander Pope; Cupid is en vun de Figuren ut Shakespeares Tragödie *[[Timon of Athens]]* (dt.: „Timon von Athen“).

## Opdecken
De Maand is an’n 25. August 2003 vun de Astronomen Mark R. Showalter un Jack J. Lissauer mit Help vun dat Hubble-Teleskop opdeckt worrn un weer dormit de tweete Maand in’t Sünnsystem, wat dormit opdeckt weer. He hett toeerst de vörlöpig Beteken S/2003 U 2 kregen.

## Ümlopbahn
Cupid kreist in ungefähr 14 Stünnen un 50 Minuuten eenmol üm Uranus. Dorbi hett he en middler’n Afstand vun 74.800 km. De Maandbahn hett is so goot as kreisrund un liggt ungefähr in de Äquatereven vun’n Uranus. Nipp un nau is dat aver noch nich bestimmt.

## Opbo
De Dörmeter vun den Maand liggt in’n Dörsnitt bi ungefähr 12 km. Man geiht vun en middlere Dicht vun 1,3 g/cm³ ut as bi de meisten anneren Uranusmaanden. Dat liggt düüdlich ünner de vun de Eer. De Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat de Maand to’n gröttsten Deel ut Wateries besteiht. De Bavenflach vun Cupid is teemlich düster mit en Albedo vun 0,07. Dat heet, dat 7 % vun dat Licht, dat op den Maand ankummt, wedder afstrahlt warrt. De middlere Temperatur an de Bavenflach warrt op -184°C schätzt. Dor warkt en Sworversnellen vun 0,0031 m/s², wat üm un bi 0,02&nbsp;% vun de Eer is.
Johann Peter Haseney

**Johann Peter Haseney** (* 1812 in Mehlis; † 1869 in München) is de Steker van de eerste düütsche Breefmark, den Swarten Eener. 

Haseney, de van Beroop ut Koppersteker weer, keem in jung Johren nah München, wor he bi de Firma Seitz as Graveur arbeid hett. Dor hett he verscheeden Vörlagen för Breefmarken anfertigt.
The Sallyangie

**The Sallyangie** weer en britisch Folk-Duo, dat 1967 grünnt worrn is. De Musikgrupp bestünn ut Sally Oldfield un ehrn Broder Mike, de to de Tiet 14 Johr old weer. Mike Oldfield is denn aver to de Grupp *Barefeet* wesselt un speel 1971 al bi Kevin Ayers in sien Grupp *The Whole World*.

Vun The Sallyangie geev dat blots een Musikalbum, dat 1968 ünner den Titel „Children of the Sun“ rut keem. Dat Duo hett sik aver in dat lieke Johr noch splitt, wiel de beiden Oldfields künstlerisch teemlich ünnerscheedliche Vörstellen harrn. Dat hett sik denn jo ok in de verscheeden Stilrichten wiest, welke de beiden as Solo-Künstler inslahn hebbt. Beide harrn mit jemehr egen Oort düchtig Spood.

Dat Album tellt seker nich to de groten Mielensteen vun de Folk- un Rockhistorie, stellt aver liekers den Grundsteen för de latere Karriere vun de beiden dor un wiest Markmolen vun de Persönlichkeiten vun beide wedder. Tosätzlich to de Langspeelplatt sünd ok twee Singles rutkamen mit Leeder, de nich op de Platt weern. Beide gellt as roor Sammlerstückens ünner Mike-Oldfield-Kenners.

In dat Johr 2002 is dat Album „Children of the Sun“ noch mol as en remastered nee’ opleggt worrn. Bito geev dat en poor Bonusleeder vun Mike Oldfield un sien Süster, de bit dorhen nich publizeert weern.

## Weblinks
* Sallyangie bi AllMusic
Altona

**Altona** betekent

* Altona, hoochdüütschen Naam von de fröhere Stadt Altno, nu en Bezirk von Hamborg,
* Altona, Oort in de Gemeen Dötling in’n Landkreis Ollnborg, Neddersassen,
* Altona, Oort in de Gemeen Eldena in’n Landkreis Ludwigslust-Parchem, Mekelborg-Vörpommern,
* Altona, Oort in de Gemeen Hollnseth in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Altona, lütten Oort in de Gemeen Öberndörp in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Altona, Deel von’n Stadtdeel Sengwarden von de Stadt Willemshoben, Neddersassen,
* Altona, Buurschop in’n Landkreis Vechte, Neddersassen,
* Altona, Oort in Delaware, USA,
* Altona, Oort in’n Boulder County, Colorado, USA,
* Altona, Oort in’n Knox County, Illinois, USA,
* Altona, Oort in’n DeKalb County, Indiana, USA,
* Altona, Oort in’n Marshall County, Kentucky, USA,
* Altona, Oort in’n Mecosta County, Michigan, USA,
* Altona, Oort in’n Bates County, Missouri, USA,
* Altona, Oort in’n Wayne County, Nebraska, USA,
* Altona, Oort in’n Clinton County, New York, USA,
* Altona, Oort in’n Kingfisher County, Oklahoma, USA,
* Altona, Oort op St. Croix, Virgin Islands, USA,
* Altona, Oort op St. Thomas, Virgin Islands, USA,
* Altona, Stadt in Manitoba, Kanada,
* Altona, Altona Meadows un Altona North, Vöröörd von Melbourne, Australien,
* Altona Motors, fröher en belgischen Autohersteller,
* (850) Altona, en Asteroid,
* Altona, düütsche Jazzrock-Grupp,
* Altona, en Personenfähr.

**Altona** is de Familiennaam von

* Marie Altona (1868–1916), düütsche Opernsängerin.

Kiek ok bi: Altoona, Altonah, Altena, Altona Township.
Stensholmen

**Stensholmen** is en lütte Schäär in Sweden in de Neegd vun Fjällbacka.

Hüüt leevt dor nümms op, aver fröher in dat 18. Johrhunnert geev dat hier veel Fischerlüüd, de vun Stensholmen un de annern Eilannen in de Neegd ut Hiering fungen hebbt un Traankokereen harrn.

Op Stensholmen gifft dat en lütten Karkhoff, woneem dörteihn düütsche Seelüüd begraven liggt, de in de Skagerrak-Slacht an’n 31. Mai un 1. Juni 1916 doodbleven un in Sweden andreven sünd. Dor mank is ok Gorch Fock. Sien Liek weer in’n August 1916 bi Väderöbod an Land dreven.
Johannes Hermann Zukertort

**Johannes Hermann Zukertort** (* 7. September 1842 in Lublin; † 20. Juni 1888 in London) weer een poolschen Schachspeler.

To sien Tiet weer een van de starksten Schachspelers up de Welt. Sien Vader weer düütsch, sien Moder entstamm ut poolschen Adel. As he noch Kind weer, keem Zukertort nah Breslau und dor denn Schöler bi den grooten düütschen Schachspeler Adolf Anderssen. Duusende van Partien söölt de beid tegennanner speelt hemm, aber as Zukertort ruch weg 20 Johr old weer, harr he sien Meester inhaalt. 

Van Zukertort vertellt man sück alle möglichen Dinge, wat he all kunn un worin he Meester weer. Dat Meeste sall aber nich stimmen. Richtig is aber, dat he bannig good Schach spelen kunn. 1872 hett he een Wettkamp mit 7 Verleeren, 1 Gewinnen und 4 Remis tegen Wilhelm Steinitz verloren, aber 1877 und 1878 Turniere Köln un Paris wunnen, un dorbi nich blots Anderssen besiegt, sondern ok Spelers as Simon Winawer und Joseph Henry Blackburne. Eben dissen Blackburne hett he 1881 in en Wettstriet nochmals besiegt. Sien gröttste Erfolg gelung hüm 1883 in London. Hier weer we he Winner vör Steinitz, Blackburne, Michail Tschigorin, Berthold Englisch, Mackenzie, Mason, Rosenthal, Winawer, Bird un annern. 

Nu hull he sück för stark genog, ok gegen Weltmeester Wilhelm Steinitz to winnen, aber de Schöt gung nah achtern los. 1886 in New York kunn he blots 5 Mal winnen un 5 Mal Remis spelen, Steinitz wunn aber 10 Partien. Dornah gung dat mit Zukertort gau bargaf. 

He hett woll noch een paar Turniere speelt, aber bold drop hüm de Slach un an de Folgen is he denn 1888 storven. 

## Literatur
* Cezary W. Domański, Tomasz Lissowski: *Der Großmeister aus Lublin. Wahrheit und Legende über Johannes Hermann Zukertort.* Exzelsior Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-935800-03-7.
* Anton Olson: *J. H. Zukertort. 201 partier*. Stockholms Schackförbund, Stockholm 1912 (sweedsch).
* Jimmy Adams: *Johannes Zukertort Artist of the Chessboard*. Caissa Editions, Yorklyn, 1989, ISBN 0939433095

## Weblinks
Lomé

**Lomé** is de Hööftstadt van dat afrikaansche Land Togo. 

De Stadt hett ruch weg 750.000 Inwahners (Stand: 2003) up een Flach van 345 km². Se liggt an de Golf vun Guinea an de 52 km lang Küste vun Togo. De Standoort an de Atlantik is bedüüdend för de Weertschopp van Togo as ok för de Nahberlänner un för westlich Länner. 

Lomé is dat weertschopplich Zentrum van Togo. Över de Hoben van Lomé lopen völ Export- un Importgeschäfte af. Ok för de Binnenstaaten Mali, Burkina Faso un Niger is de Hoben von Lomé een wichtig Nadelöhr in de Import- un Exporthandel. Eenige wichtige Arbeitgebers un Industrietwiegen in' Stadtgebiet van Lomé sünd dat Stahlwark, de Eerdölraffinerie un een groote Kraftwark. 

Van de Hoben ut föhrt dree Bahnlinien in dat Achterland vun Togo. Ok ee internatschonal Floghoben is in Lomé. 

De düütsche Stadt Duisborg is een Partnerstadt van Lomé.

## Weblinks
Ardnacrusha

**Ardnacrusha** (irisch: *Árd na Croise*) is dat gröttste Loopwaterkraftwark in Irland, dat in de Neeg vun de Stadt Limerick liggt. Dat Kraftwark is 1929 vun Siemens-Schuckert fardig stellt. To de Tiet hett dat Kraftwark 90&nbsp;% vun den gesamten irischen Stroom produzeert. Vundaag liggt de Andeel jümmer noch bi 2&nbsp;%

Spiest warrt dat Kraftwark vun den Stroom Shannon. De Ünnerscheed in de Hööch liggt bi ungefähr 30 m un warrt för de Schippfohrt mit en Tweekamerslüüs överwunnen. För Wannerfisch as de Lachs gifft dat an de Siet vun de Staumuer en *Fischledder*. Jungalen warrt ünnern an dat Bowark in Tanks insammelt un mit LKWs na baven brocht.

## Literatur
* Jane Cumberlidge: „Binnengewässer Irland. Alle schiffbaren Flüsse und Kanäle (Führer für Binnengewässer)“, 2003, Edition Maritim; ISBN 978-3892254683 (hoochdt.)
1693

## Wat passeert is
* De Amischen scheedt sik vun de Mennoniten
* Däänmark nümmt ohn Wedderstand de Faktoreien vun Brannenborg-Preußen up dat Eiland *St. Thomas* in de Karibische See in. Hüdigendags höört düt Eiland to de Amerikaanschen Jumferninseln.
* De latere Stadt Curitiba, Brasilien, wurrd vun Portgiesen grünnd.

## Boren
* 21. Juli: Thomas Pelham-Holles, 1. Duke of Newcastle-upon-Tyne, britisch Politiker un Premierminister († 1768)
* 15. Oktober: Franz Caspar Schnitger, nedderlannsch Orgelbuer († 1729)

## Storven
1646

## Wat passeert is
### Dartigjöhrig Krieg
* Bremen köfft vun den düütschen Kaiser de Unafhängigkeit för 100.000 Dalers un kriggt dor dat Linzer Diplom för. Nu höört de Stadt ok offiziell nich mehr to dat Arzbisdom Bremen to

## Boren
* 1. Juli: Gottfried Wilhelm Leibniz, düütsch Philosoph († 1716)

## Storven
1618

## Wat passeert is
* 13. November: In de nedderlannsche Stadt Dordrecht kümmt de Synood vun Dordrecht to ehr eerste Sitten tohopen

### Dartigjöhrigen Krieg
* 23. Mai: De Statthöller vun den düütschen Kaiser warrt in Prag vun en Grupp vun Protestanten ut dat Finster vun de Borg smeten. De Dörtigjohrige Krieg fangt dor mit an.
* 1. Juli: Ferdinand II. ut dat Huus Habsborg, König vun Böhmen un latern Erzhartog vun Öösterriek un Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, warrt in Preßborg kröönt to'n König vun Ungarn.

## Boren
* 4. April: Ferrante III. Gonzaga, Hartog vun Guastalla († 1678)

## Storven
* 2. März: Robert Abbot, engelschen Geistlichen († 1560)
* 31. Mai: Sabina Catharina, Gräfin von Rietberg (* 1582)
1619

## Wat passeert is
* 9. Mai: In de nedderlannsche Stadt Dordrecht geiht de Synood vun Dordrecht to Enn

### Dartigjöhrig Krieg
* 20. März: Mit den Dood vun sien Vörweser Matthias, warrt de König vun Böhmen un Ungarn un latere Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek Ferdinand II., Erzhartog vun Öösterriek. 
* 26. August: Friedrich V. vun de Palz warrt to'n König vun Böhmen wählt
* 28. August: Ferdinand II. warrt to'n Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek wählt. De Stännen vun Böhmen laat em nich gellen.
* 9. September: Ferdinand II. warrt in Frankfort an'n Main to'n Kaiser kröönt.

## Boren
* 24. Februar: Charles Le Brun, franzöösch Maler, Architekt, Ornamentteekner, Hoffmaler († 1690)

## Storven
* 20. März: Matthias, Kaiser vun dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon (* 1557)
* 13. Mai: Johan van Oldebarnevelt, nedderlannsch Staatsmann (* 1547)
* 23. Dezember: Johann Sigismund, vun 1608 af an Kurförst in Brannenborg
Roentgenium

**Roentgenium** (op düütsch ok *Röntgenium* schreven) is en cheemsch Element mit de Atomtall 111 un dat Atomteken **Rg**, dat to de Transactinoiden höört. Roentgenium is en künstlich tüügt Övergangselement dat in dat Periodensystem in de 11. Grupp steiht, dat opstunns sössmol vun Forschers ut Darmstadt un ok eenige mol vun Forschers ut dat japaansch Riken-Institut maakt warrn kunn.

## Historie
Roentgenium is to’n eersten mol 1994 an de Sellschop för Sworionenforschen (GSI) bi Darmstadt vun en internatschonal Forschergrupp üm Sigurd Hofmann tüügt worrn. Mit Help vun den Gaumaker UNILAC hebbt se Nickelatomen op bannig hoge Snelligkeit brocht un denn mit Wismutatomen beschaten. Dat ne’e Element Roentgenium is dör Karnfusion entstahn. Mit Help vun den Snelligkeitsfilter SHIP isoleert un nawiest worrn. De nafolgend Formel wiest de Reakschoon: 

\mathrm{{ }^{64}Ni + { }^{209}Bi \longrightarrow { }^{272}Rg + { }^{1}n}.

Dat Element hett toeerst den Naam *Unununum* (Atomteken „Uuu“) kregen, watt för de dree Eenen vun de Atomtall stünn (vun’t lat.: *unus*). De GSI hett an’n 18. Mai 2004 vörslahn, dat Element na den düütschen Physiker Wilhelm Conrad Röntgen to nöömen. De offiziell Naam weer denn an’n 1. November 2004 dör de IUPAC vergeven, man eerst en Week later an’n 8. November 2004 verkünnt, üm dormit ok an de Opdecken vun de Röntgenstrahlen dör den Physiker an’n 8. November 1895 denken to helpen.

## Egenschoppen
Över de Egenschopppen vun dat Element 111 is bit hüüt blots wenig bekannt. Opstunns sünd veer Isotopen vun dat element nawiest worrn, de all as Alphastrahler verfallt. Dat eerste nawieste Isotop 272Rg hett en Halfweertstiet vun blots 3,8 Millisekunnen. Dat bestännigste is dat280Rg mit en Halfweertstiet vun 3,6 Sekunnen. De beiden annern Isotopen hebbt ok Halfweertstieten in’n Millisekunnenrebeet. In de Natur kummt dat Element nich vör. Dat mutt künstlich maakt warrn.

Liek dat Gold künn Roentgenium vunwegen den relativistischen Effekt en gele bit orange Klöör opwiesen.

## Weblenken

* IUPAC-Pressebericht (engl.)
Tenness

**Tenness** is en cheemsch Element, dat in dat Periodensystem twüschen de Elementen Livermorium un Oganesson höört, de all künstlich maakt worrn sünd. Dat Element hett dat Atomteken **Ts**. Tenness is 2010 an’t Vereenigte Institut för Karnforschen (JINR) in Dubna bi Moskau opdeckt worrn.

## Historie un Synthees
Tenness weer 2010 dör Bescheeten vun Berkelium (249Bk) mit dat Atomen vun’t Element Calcium (48Ca) tüügt. Dorto weer en Proov vun 22&nbsp;mg 250 Daag bestrahlt un dorna 90 Daag in’t Oak Ridge National Laboratory rein maakt. Disse Proov is denn an’t Institut vun Dubna, Russland, in’n U400-Zyklotron för 150 Daag mit Clacium-Atomen beschoten worrn, wat to de eersten söss Atomen vun dat ne’e Element Tenness föhrt hett. Fief dorvun weern dat Isotop 293Ts, dat sösste 294Ts. Disse Synthees weer de Hööchdpunkt vun de russ’sch-US-amerikaanschen Tosamenarbeit twüschen dat JINR un dat Lawrence Livermore National Laboratory, de 1989 los güng. 2014 is Tenness an’t GSI (Sellschop för Sworionenforschen) nawiest worrn.

## Naam
Dat Element is toeerst ünner den vörlöpigen Naam **Ununseptium** bekannt worrn, de sik ut dat latiensche *unus* („een“) un *septem* („söven“) tohopensett un vun de Atomtall 117 afleidt is. Bito is ok de Naam *Eka-Astat* bruukt worrn, vunwegen dat dat Element in’t Periodensystem ünner dat Astat to stahn kummt. De Opdecken is an'n 30.&nbsp;Dezember 2015 vun de IUPAC offiziell acht worrn. Se hett de Arbeitsgrupp in Dubna dat Recht tospraken, den Naam för dat Element to bestimmen.. De IUPAC hett an’n 8. Juni 2016 bekannt geven, dat de engelsche Naam *Tennessine* (Ts) vörslahn weer, de siet den 8. November 2016 nu de offizielle Naam is..

## Websteden

## Borns
20. März

De **20. März** is de 79. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner. In en Schaltjohr is dat de 80. Dag.

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 2003: De Drüdde Golfkrieg (Irakkrieg) fangt an.

## Boren
* 43 v. Chr.: Ovid, röömschen Dichter († 17 oder 18)
* 1767: Jean-Victor Bertin, franzöösch Maler († 1842)
* 1770: Friedrich Hölderlin, düütsch Dichter vun de Romantik († 1843)
* 1821: Klaas Brix, plattdüütsch Schriever († 1890)
* 1872: Conrad Borchling, düütsch Germanist († 1946)
* 1903: Vincent Richards, US-amerikaansch Tennisspeler († 1959)
* 1914: Wendell Corey, US-amerikaansch Schauspeler un Politiker († 1968)
* 1923: Ralph Giordano, düütsch Schriever († 2014)
* 1940: Jana Mrázková, tschechoslowaaksch Ieskunstlöperin
* 1944: Erwin Neher, düütsch Biophysiker un Nobelpriesdräger
* 1947: Samuel Kobia, keniaansch Geistlicher
* 1947: Karel Kodejška, tschechoslowaaksch Skispringer
* 1948: John de Lancie, US-amerikaansch Schauspeler
* 1950: William Hurt, US-amerikaansch Schauspeler († 2022)
* 1956: Catherine Ashton, britisch Politikerin
* 1958: Holly Hunter, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1960: Juri Georgijewitsch Schargin, russisch Kosmonaut
* 1968: Petra Damm, düütsch Footballnatschonalspelerin
* 1977: Martin Derganc, sloweensch Radrennfohrer
* 2001: Renata Flores Rivera, peruaansch Singersche

## Storven
* 1619: Matthias, Kaiser vun dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon (* 1557)
* 1746: Nicolas de Largillière, franzöösch Maler (* 1656)
* 1866: Rikard Nordraak, norweegsch Komponist (* 1842)
* 1973: Adolf Strauß, düütsch Offizier in den Tweeten Weltkrieg (* 1879)
* 1981: Irving Warren Jaffee, US-amerikaansch Iesflinklöper un Olympiasieger (* 1906)
* 1993: Polykarp Kusch, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1911)
* 1995: Werner Liebrich, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer (* 1921)
* 1995: Reinhard Schaletzki, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1916)
* 2010: István Bilek, ungarsch Schachspeler un Schachpublizist (* 1932)
* 2013: George Lowe, neeseelännsch Bargstieger (* 1924)
* 2016: Anker Jørgensen, däänsch Politiker un Ministerpräsident (* 1922)
1602

## Wat passeert is
* In de Nedderlannen warrt de VOC (Vereente Oostindische Company) grünnt
* Däänmark maakt an de Süüdwestliche Kant vun den Eyjafjörður in Iesland sien Norden en Hannelstation up un leggt dor den Grund for de latere Stadt Akureyri mit.

## Boren
* 14. Februar: Francesco Cavalli, italieenschen Opernkomponisten un Orgelspeler († 1676)
* 25. Juni: Rudolf Christian, Graf vun Oostfreesland († 1628)
* 14. Juli: Jules Mazarin, franzööschen Kardinal un Ministerpräsident († 1661)

## Storven
* 14. September: Jean Passerat, franzöösch Schriever un Lyriker (* 1534)
15. Juli

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1099: De christlichen Truppen nehmt bi den 1. Krüüztog Jerusalem in 
* 1683: Wien lehnt gegen 300.000 Mann Truppen vun dat Osmaansche Riek de Kapitulatschoon af. Vun nu af an warrt de Stadt to’n tweeten Mol in ehre Geschicht (na 1529) belagert. Eerst later slutt sik de Kaiser mit Polen, Bayern un Sassen tohopen.
* 1960: De Fritz-Reuter-Sellschop wurrd grünnd.

### Katastrophen
* 2009: Caspian-Airlines-Floog 7908 endt mit den Afstört in Iran. All 168 Lüüd an Bord starven.

## Boren
* 1606: Rembrandt van Rijn, nedderlannschen Maler († 1669)
* 1798: Fooke Hoissen Müller, Mathematiker un plattdüütsch Schriever († 1856)
* 1873: August Heinrich Grimm, plattdüütsch Schriever († 1944)
* 1918: Bertram Neville Brockhouse, kanaadsch Physiker un Nobelpriesdräger († 2003) 
* 1921: Robert Bruce Merrifield, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2006)
* 1933: John Joseph Hopfield, US-amerikaansch Physiker, Molekularbioloog, Neurowetenschapler un Nobelpriesdräger
* 1943: Frank Glaubrecht, düütsch Synchroonsnacker un Schauspeler
* 1945: Jürgen Möllemann, düütsch Politiker, Bundsminister un Viezkanzler († 2003)
* 1952: Celia Imrie, britisch Schauspelerin
* 1952: Terry O’Quinn, US-amerikaansch Schauspeler
* 1977: Sven Meyer, düütsch Ieskunstlöper († 1999)
* 1981: Lowell Bailey, US-amerikaansch Biathlet
* 1986: Tina Bachmann, düütsch Biathletin

## Storven
* 1904: Anton Tschechow, russ’sch Schriever un Dramatiker (* 1860)
* 1919: Hermann Emil Fischer, düütsch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1852)
* 1933: Freddie Keppard, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1890)
* 1959: Ernst Pernoll, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1902)
* 2014: Edda Buding, düütsch Tennisspelerin (* 1936)
4. Oktober

## Wat passeert is
*1571: 4. bit 13. Oktober: Up de Synood vun Emden warrt de Heidelbarger Katechissen as Bekenntnisschrift un Lehrbook for de Nedderlannen insett.
* 1636: In den Dörtigjohrigen Krieg winnt de sweedsche Feldmarschall Johan Banér de Slacht bi Wittstock över den Kaiser sien Truppen, schoonst dat veel mehr sünd.
* 1957: De Sowjetunion bringt mit den Sputnik den eersten künstlichen Satelliten in de Umloopbahn um de Eer.

* 1966: Dat Land Lesotho wurrd unafhängig vun Grootbritannien

## Boren
* 1542: Robert Bellarmin, röömsch Jesuit, Theoloog un Kardinal († 1621)
* 1774: Friedrich Wilhelm Albrecht, plattdüütsch Schriever († 1840)
* 1800: David Heinrich Müller, plattdüütsch Schriever († 1889)
* 1814: Jean-François Millet, franzöösch Maler vun den Realismus († 1875)
* 1822: Rutherford Birchard Hayes, US-amerikaansch Politiker un Präsident († 1893)
* 1824: Dorette Wellenkamp, plattdüütsche Schrieversche († 1904)
* 1840: Arthur Fitger, Dichter un Maler ut Demost, Bremer „Kunstpaavst“ in de Grünnertied († 1909)
* 1850: Jacob Nöbbe, düütsch Maler († 1919)
* 1888: Friedrich Olbricht, düütsch General un Wedderstandskämper († 1944)
* 1907: Bjørn Nielsen, däänsch Schachmeester († 1949)
* 1911: Hans Cossy, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker († 1972)
* 1916: Witali Lasarewitsch Ginsburg, russisch Physiker un Nobelpriesdräger († 2009)
* 1922: Eric Vaessen, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker († 2009)
* 1923: Charlton Heston, US-amerikaansch Schauspeler, Börgerrechtler un Schriever († 2008)
* 1931: Kees Kuijs, nedderlannsch Footballnatschonalspeler († 2026)
* 1934: Veikko Heinonen, finnisch Skispringer († 2015)
* 1938: Willi Schulz, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1938: Kurt Wüthrich, Swiezer Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1948: Walter Zelinski, plattdüütschen Schriever un Schoolmeester († 2019)

## Storven
* 1052: Wladimir vun Nowgorod, Först vun Nowgorod un Hilliger (* 1010)
* 1305: Kameyama, 90. Kaiser von Japan (* 1249)
* 1669: Rembrandt van Rijn, nedderlannschen Maler (*1606)
* 1922: Gottlieb Müller-Suderburg, plattdüütsch Schriever (* 1849)
* 1947: Max Planck, düütsch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1858) 
* 1992: Gerrit Herlyn, plattdüütsch Schriever (* 1909)
* 1999: Art Farmer, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1928)
* 2000: Michael Smith, kanaadsch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1932)
* 2012: Erhard Wunderlich, düütsch Handballspeler (* 1956)
* 2018: Bert Romp, nedderlannsch Springrieder (* 1958)
* 2021: Budge Patty, US-amerikaansch Tennisspeler  (* 1924)
* 2022: Jürgen Sundermann, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer (* 1940)
* 2023: Telesphore Placidus Toppo, indisch Kardinal (* 1939)
Końskowola

**Końskowola** is en Dörp in den Süüdoosten vun Polen un de Hööftoort vun en Landgemeend mit densülbigen Naam. Dat liggt up 161,8 m Hööcht in dat Powiat Puławski in de Woiwodschap Lublin an den Kurówka-Stroom. 2004 leven dor 2.188 Inwahners. Börgermestersche is hüdigendags (2007) Ewa Gruza.

## Historie
Vun’n 8. Juni 1532 bit 1870 hett dat Dörp as Stadt gullen. Den Naam hett dat vun sien Grünner Jan Koninski. To’n eersten Mol is dor in dat Johr 1442 vun to hören.
1532 kreeg Końskowola Stadtrecht. Dat weer en Middelpunkt vun den Hannel mit allens, wat een to’n Leven bruukt. Babenhen geev dat dor en poor Textilfabriken. Minschen ut ganz Polen, man ok ut Sassen sünd dor denn hentrocken. As Polen to’n drüdden Mol deelt wurrn is, keem de Oort 1795 an Öösterriek. 1809 is he en Deel vun dat Hartogdom Warschau wurrn. Nah den Januarupstand hett Końskowola dat Stadtrecht verlaren. Vun 1918 af an höör dat Dörp wedder to Polen to. 
An’n Anfang vun den Tweden Weltkrieg hefft de Düütschen dat Dörp an’n 15. September 1939 innahmen. Dor is denn en Lager inricht wurrn, wo de Suldaten vun den Fiend insparrt wurrn sünd. Dor bleev dat nich lang bi. Man denn is dor en Konzentratschoonslager upmaakt wurrn. Dat geev dat bit 1943. 

In dat Ghetto sünd Jöden ut düssen Oort, man ok ut de Slowakei ünnerbröcht wurrn. An’n 8. Mai 1942 sünd allerhand Jöden in dat Vernichtungslager Sobibor bröcht wurrn. In’n Oktober 1942 hett dat Bataillon 101 vun de Reservepolizei dat Ghetto uplööst. Dor sünd üm un bi 1000 Minschen bi ümbröcht wurrn. 

## Gemeende
To de Gemeende Końskowola höört de Oort Chrząchów mit to.

## Tourismus
Wat een sik ankieken mutt in Końskowola is besunners de kathoolsche Kark. Dor is de Familiengruft vun de Opalinskis un vun de Lubomirskis in to sehn un ok schöne Graffsteen vun Tylman van Gameren. En anner Kark in den Stil vun de *Renaissance vun Lublin* is in dat Johr 1613 boot wurrn. Dat gifft ok en evangeelschen Karkhoff.

## Beröhmte Lüde ut Końskowola
In Końskowola sünd de poolschen Dichter Franciszek Dionizy Kniaźnin un Franciszek Zabłocki storven.

## Weblinks

* Geschicht vun Końskowola (poolsch)
* Końskowola in de Tiet vun den Krieg (engelsch)
1609

## Wat passeert is
* 9. April: Johan van Oldebarnevelt sorgt dor för, dat de Nedderlannen en twölfjöhrigen Freden mit Spanien afsluten doot.
* 10. Juli: Kathoolsch Fürsten in dat Hillige Röömsche Riek sluut sik to de Kathoolsch Liga tosammen.
* Galileo Galilei boot en Teleskop un studeert den Maand. He entdeckt ok de veer Maanden vun den Jupiter (Kiek bi: Galilei sien Maanden)

## Boren
* 28. März: Frederik III., König vun Däänmark un Norwegen († 1670)

## Storven
* 19. Oktober: Jacobus Arminius, nedderlannschen Prediger, hett de Kark vun de Remonstranten grünnt
Land & Forst

De **Land und Forst** (kort för *Hannoversche Land- und Forstwirtschaftliche Zeitung*, ok *De Gröne* nöömt) is ene Tietschrift för Land- un Forstwirte in Neddersassen. Se warrt jede Week rutgeven vun de Deutsche Landwirtschaftsverlag GmbH, de in Hannober ehren Sitt hett.

De Verlag der Landwirtschaftskammer Hannover, de vun de Landweertschopskamer Hannober grünnt worrn is un vun 1947 af an Landbuch Verlags GmbH heten dee, hett glieks na’n Krieg an’n 1. Dezember 1945 ene Lizenz kregen, de *Hannoversche Land- und Forstwirtschaftliche Zeitung* ruttogeven. 1988 is ok de Tietschrift *Landreport* in de Land un Forst integreert worrn. 1998 is de Landbuch Verlag mit Tietschriften in Bayern un Hessen tohoopgahn un hett de Landleben Verlags GmbH grünnt. 2001 hebbt de Bayerische Landwirtschaftsverlag un Landbuch to’n Deutschen Landwirtschaftsverlag fusioneert.

In dat veerte Quartal 2006 harr de Tietschrift ene verköffte Oplaag vun 67.775 Stück, de Chefredaktör is Wulf Obermeier.

## Weblenken

* Websteed vun de Land und Forst (hoochdüütsch)
12. Mai

## Wat passeert is
* 919: Hartog Hinrich I. vun Sassen, mit den Binaam „De Vageler“ warrt in Fritzlar vun de Franken, Sassen un Döringers to'n König vun dat Düütsche Riek (regnum theutonicum) wählt. 
* 1619: De nedderlannsche Staatsmann Johan van Oldebarnevelt warrt in Den Haag to Dode verordeelt. En Dag later warrt he en Kopp körter maakt.
* 1721: Paster Hans Egede ut Norwegen geiht mit siene Familie an Bord vun en Schipp un föhrt na Gröönland. He meent, dor geev dat noch Wikingers, un de will he to'n christlichen Gloven bekehren. Man he drüppt up Gröönland de Inuit un warrt to „de Gröönlänner ehrn Apostel“
* 1797: De leste Doge vun de Republiek Venedig, Ludovico Manin, gifft Bott. De grote Raat kümmt to'n lesten Mol tohopen. Mit Venedig siene Unafhängigkeit is dat nu vörbi.
* 1907: In de Methodistenkark vun Grafton in den US-Bundsstaat West-Virginia warrt en *Memorial Mothers Day Meeting* afholen. Ut düsse Wuddel wasst later de Mudderdag, de hüdigendags in allerhand Länner vun de Welt up'n 2. Sönndag in'n Mai fiert warrt.
* 2008: Bi en swoor Eerdbeven in Sichuan vun 7,9 Stark up de Richter-Skala in'n Süüden vun China kommt 50.000 Inwahner to Dood. Mehr as 5 Million Minschen verleest hör Tohuus.
* 2010: Bi Tripolis störrt en Airbus Typ A330-202 (Afriqiyah-Airways-Floog 771) af. 103 Lüüd kommen dorbi to Dood, en achtjohrig Kind överleevt.

## Boren
* 1670: August de Starke, Kurförst vun Sassen un König vun Polen († 1733)
* 1797: Johann Hermann Kufferath, düütsch Komponist († 1864)
* 1823: John Russell Hind, britisch Astronom († 1895)
* 1845: Gabriel Fauré, franzöösch Komponist († 1924)
* 1895: William Francis Giauque, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1982)
* 1903: Wilfrid Hyde-White, britisch Schauspeler († 1991)
* 1942: Dragoljub Velimirović, jugoslawisch-serbisch Schachspeler († 2014)
* 1945: Carl Robie, US-amerikaansch Swemmer un Olympiasieger († 2011)
* 1961: Aleksa Striković, Schachspeler ut Serbien
* 1965: Vladimír Podzimek, tschechoslowaaksch Skispringer († 1994)
* 1968: Daniela Behrens, düütsch Politikerin un Landdagsafordnete van Neddersassen
* 1972: Swetlana Jurjewna Wyssokowa, russisch Iesflinklöperin

## Storven
* 1003: Silvester II., Paapst (* üm un bi 950)
* 1909: Bertha Townsend, US-amerikaansch Tennisspelerin (* 1869)
* 1930: Pieter Jelles Troelstra, nedderlannsch Politiker un Schriever (* 1860)
* 1962: Walter Scherau, düütsch Volksschauspeler (* 1903)
* 1971: Alice Frick, düütsch Politikerin un Landdagsafordneten vun Neddersassen (* 1895)
* 2013: Olaf Bjørn Bjørnstad, norweegsch Skispringer (* 1931)
* 2019: Klara Iwanowna Gussewa, russisch Iesflinklöperin (* 1937)
* 2025: Vlastimil Hort, tschechisch-düütsch Schachspeler (* 1944)
Johan van Oldebarnevelt

**Johan van Oldenbarnevelt** (* 14. September 1547 in Amersfoort; † 13. Mai 1619 in Den Haag) weer en nedderlannschen Staatsmann un Diplomat (Raatspensionär). 

## Anfang
1564 vertrock Oldebarnevelt nah Den Haag un arbeit dor bi en Afkaten. Vunwegen sien Studium keem he in allerhand Länner rüm. He studeer in Löven, Bourges, Heidelbarg, Köln un Padua. Dornoh is he in dat Johr 1572 Hölpsmann vun Wilhelm vun Oranien wurrn. 1575 heiraat he Maria vun Utrecht, wat en rieke Fro weer. So keem he süms to allerhand Vermögen. Vun 1576 - 1582 weer he Afkaat vun den Raat vun de Stadt Rotterdam. In düsse Tiet güng dat mit de Stadt oorntlich vörut.

## Karrier
1586 is he Landsafkaat vun de Staaten Holland un Utrecht wurrn. He möss as nederlannschen Staatsmann rümlaveren mank de Grootmächt England, Frankriek, Spanien un verscheden düütsche Staaten. Dat kreeg he ganz goot hen. 1602 sorg he dor mit vör, dat de VOC (Vereente Oostindische Company) grünnt wurrn is. 1609 bröch he en 12-jöhrigen Wapenstillstand mit Spanien towege. 

## Enn
Oldebarnevelt keem nich so goot mit den neen Statthöller Prinz Moritz vun Oranien torecht. Dat geev Striet, vunwegen dat he nich geern Macht ut de Hannen geev. Babenhen höör he to de Grupp vun de Remonstranten to, de sik vun de nedderlannsche Reformeerte Kark afscheedt harr. Achter düsse Kark stünn avers de Prinz. So keem he allerwegens in’e Bredouille. Amenn hett he Amt un Leven verloren. Moritz vun Oranien hett in en Staatsgreep de Macht övernahmen un Oldebarnevelt un siene Frünnen (dormank Hugo Grotius) afsett un achter Trallen bringen laten. He is anklaagt wurrn vunwegen Hoochverraat un is an'n 12. Mai 1619 to Dode verordeelt wurrn. An'n 13. Mai 1619 wurr he denn in Den Haag en Kopp körter maakt. Sien lesten Wöör to’n Scharprichter weern: „Maak dat kort“.

## Weblenken
1636

## Wat passeert is
* 26. März: De Universität vun Utrecht warrt upmaakt. De eerste Rektor is de Theoloog Gisbertus Voetius
* Hartog Georg vun Bruunswiek un Lüünborg-Calenbarg wählt Hannober as Stadt vun sien Residenz ut
* Dat Harvard-College in de latern USA warrt grünnt
* De *Musikalischen Exequien* vun Heinrich Schütz weert rutbröcht
### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 11. Januar: In den Dartigjöhrigen Krieg winnt en sweedsch Regiment gegen den Kaiser sien Truppen bi de Slacht vun Haselünne
* 4. Oktober : Johan Banér winnt in de Slacht bi Wittstock över den Kaiser sien Truppen, ofschoonst dat veel mehr sünd
* 22. Dezember: Ferdinand III., latern Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, warrt to'n Röömsch-düütschen König wählt.

## Boren

## Storven
**Ahn bekannt Datum:**
* Vinko Jelić, kroaatsch-italieenschen Kumponist (na’n 24. Juli, *1596)
Krokoit

**Krokoit** (fröher ok **Rootblieierz**) is en roor vörkamend Mineral ut de Mineralklass vun de Chromaten (tohopen mit Sulfaten u. a.). Dat Mineral kristalliseert in’t monokline Kristallsystem mit de cheemsch Tohopensetten PbCrO4. Dorbi entstaht tomeist lange prismatsche nadelförmig Kristallen aver ok krustige Övertöög vun glannige organge bit rote Klöör.

## Naam un Historie

De Naam Krokoit kummt von sien opfallig Klöör, de an de Klöör vun dröög Safranfadens denken lett. De Naam is vun dat greeksche Woort för Safran (*crocus*) afleidt.

As Mineral weer dat al för de Grünnen vun de International Mineralogical Association (IMA) begäng. Opdeckt weer dat toeerst 1766 bi Berezovsk in’n Ural. Sien Naam kreeg dat Mineral erst 1832 vun den franzööschen Mineraloog François Sulpice Beudant.

## Vörkamen
Krokoit is en Sekundärmineral, dat sik dör Oxidatschoon ut Galenit (*Bliegleem*) in Stenen mit en lütten Andeel an Kieselsüür oder allgemeen dör Verweddern in chromhollig Blielagersteden billt.

Antofinnen is dat ünner annern in Tasmanien in Australien, Callenbarg in Düütschland oder Berezovsk/Ural in de Russ’schen Föderatschoon.

## Verwennen
För de Verarbeiten as Smucksteen för den Hannel is Krokoit to week un dormit to fienföhlig. Mitünner warrt dat Mineral aver vun Sammlers in Eddelsteenform, tomeist in’n Treppensleep, slepen. Mitünner is Krokoit ok as Farvpigment bruukt worrn. Vun de tohopensetten is dat neemlich meist dat lieke as dat künstlich herstellte Chromgeel

## Literatur
*Edition Dörfler: *Mineralien Enzyklopädie*. Nebel Verlag, ISBN 3-89555-076-0
*Stefan Weiß: *Das große Lapis Mineralienverzeichnis*. 4. Oplaag. Christian Weise Verlag, München 2002, ISBN 3-921656-17-6
*Walter Schumann: *Edelsteine und Schmucksteine*. 13. Oplaag. BLV Verlags GmbH, 1976/1989, ISBN 3-405-16332-3

## Weblenken
*Mineralienatlas:Krokoit (Wiki)
*Webmineral - Crocoite (engl.)
*MinDat - crocoite (engl.)
1566

## Wat passeert is
* Tycho Brahe schrifft sik an de Universität Rostock in

## Boren
* 8. März: Giuseppe Biancani, italieensch jesuitisch Geistlicher, Astronom un Mathematiker († 1624)
* 20. Juni: Sigismund III. Vasa, König vun Polen († 1632)

## Storven
6. September: Süleyman I., bedüdend Sultan vun de Osmanen (* 1494)
1594

## Wat passeert is

## Boren
* 9. Dezember: Gustav II. Adolf, König vun Sweden un Feldherr in den Dartigjöhrigen Krieg

## Storven
2. Februar: Giovanni Pierluigi da Palestrina, italieenschen Komponist för barocke Karkmusik (* 1525)
9. Dezember

## Wat passeert is
* 1687: De latere Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, Joseph I., warrt mit negen Johre al König vun Ungarn
* 1961: Tanganjika warrt unafhängig vun Grootbritannien. Hüdigendags heet dat Land Tansania, nadem sik dat 1964 mit Sansibar tosamenslaten hett.
* 2011: Kroatien hett bi en EU-Gipfel in Brüssel den Bitrittsverdrag ünnerschreven.

## Boren
* 1594: Gustav II. Adolf, König vun Sweden un Feldherr in den Dartigjohrigen Krieg († 1632)
* 1808: Marie Mindermann, hoochdüütsch un plattdüütsch Schrieversche († 1882)
* 1850: Henry Daras, franzöösch Maler († 1928)
* 1850: Ernst Hückstädt, düütschen Geistlichen un plattdüütschen Schriever († 1902)
* 1852: Pauline Scherping, plattdüütsche Schrieversche († 1932)
* 1897: Hermione Gingold, britisch Schauspelerin († 1987)
* 1911: Broderick Crawford, US-amerikaansch Schauspeler († 1986)
* 1916: Kirk Douglas, US-amerikaansch Schauspeler († 2020)
* 1916: Irving John Good, britsch Mathematiker un Kryptoloog († 2009)
* 1919: William Nunn Lipscomb, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2011)
* 1926: Henry Way Kendall, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger († 1999)
* 1929: Herbert Ehlers, plattdüütsch Schriever († 2011)
* 1941: Wolfgang Danne, düütsch Ieskunstlöper
* 1950: Russell Carpenter, US-amerikaansch Kameramann
* 1954: Jean-Claude Juncker, luxemburgisch Politiker
* 1954: Renáta Tomanová, tschechoslowaaksch Tennisspelerin
* 1967: Johann Saathoff, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter 
* 1991: Lotte van Beek, nedderlannsch Iesflinklöperin

## Storven
* 1437: Sigismund vun Luxemborg, Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (* 1368)
* 1565: Paapst Pius IV. (* 1499)
* 1625: Ubbo Emmius, freesch Historiker (* 1547)
* 1971: Carl Hartmann, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1894)
* 1975: Frank Signorelli, US-amerikaansch Jazz-Pianist un Komponist (* 1901)
* 1979: Arthur Mertins, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1898)
* 1981: Rudolf Viertl, öösterrieksch Footballnatschonalspeler (* 1902)
* 1996: Heinrich Schmidt-Barrien, düütsch un plattdüütsch Schriever (* 1902)
* 2010: James Moody, US-amerikaansch Jazzmusiker, Komponist un Bandleader (* 1925)
* 2013: Eleanor Parker, US-amerikaansch Schauspelerin (* 1922)
* 2018: Riccardo Giacconi, italieensch-amerikaansch Astrophysiker un Nobelpriesdräger (* 1931)