open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Doezebarg

**Doezebarg** (hollandsch *Doesburg*) is ene Stadt in de Gemeen Doezebarg in de Provinz Gelderlaand vun de Nedderlannen. Se liggt in de Stadtregion Arnem-Nimwaege un an de Gelderse Iessel un de Olde Iessel.
Doezebarg hett ene histoorsche Binnenstadt. 
 De Toorn vun de Martinikark is 94 m hooch. Jedet Johr besöken Dusende vun Touristen de Stadt.  Jan Hendrik van Kindsbargen warr in Doezebarg baren. De Stadtpatroon is de hillige Martin. In’t Regionalmuseum *De Roode 
Tooren* warrt de Historie vun’t *Richterambt* Doezebarg darstellt.

## Historie
1237 kreeg Doezebarg de Stadtrechten. Wegens siene Laag weer Doezebarg vun’t 13. Jorhhunnert een wichtiget Verwaltenszentrum. Doezebarg weer lang ene wichtige Festenstadt.  1447 warr Doezebarg Liddmaat vun de Hanse. De Solthannel vun Doezebarg weer vun Belang. Wegens dat Versanden vun de Iessel, den Tachtigjahrigen Orloog un de franzöösche Besatzung warr Doezebarg en nich wichtigen Marktoort. Willem Anne Schimmelpenninck van der Oye, en Binnenminister, warr 1800 in Doezebarg baren. Doezebarg weer lang ene arme Stadt. De Stadt is nah den Tweeden Weltkrieg gau wassen. 

## Enkeld Nahwiesen
798

## Wat passeert is
* Slacht bi Bornhöved: De Abodriten, de in'n Bund staht mit de Franken, slaht de Sassen.

## Boren

## Storven
*
794

## Wat passeert is
*Dat slaawsche Volk vun de Abodriten slutt en Bund mit Karl den Groten gegen de Wilzen un de upsternaatschen Sassen. 

## Boren

## Storven
793

## Wat passeert is
* 8. Juni: Överfall vun de Wikingers up dat Klooster Lindisfarne vör de engelsche Küst. Dat is de eerste Wikinger-Överfall, wo dat en schriftlichen Bericht över gifft. Düt Datum gellt as de Anfang vun de Wikinger-Tied. 

## Boren

## Storven
792

## Wat passeert is

## Boren
* Hadrian II., Paapst († 872)

## Storven
* um 792 rüm: Widukind, de Sassen ehr Hartog un Anföhrer in'n Krieg gegen de Franken (* üm 730 rüm)
791

## Wat passeert is
* De Missionar Liudger boot ene Karken in Leer.
* De Awaren breekt in dat Frankenriek in. Karl de Grote sleiht jem torüch. 

## Boren

## Storven
790

## Wat passeert is
*Dat geiht los mit de Wikinger-Roovtöge in Westeuropa. Schottland un Irland weert överfallen. 

## Boren

## Storven
Abodriten

De **Abodriten** (ok *Abotriten*, *Obotriten*/*Obodriten*, *Bodrizen*) sünd in dat Middelöller en Stamm vun de Elvslawen (en Unnergrupp vun de Westslawen) ween. Leevt hefft se in de Gemarken vun dat hüdige Meckelnborg un Holsteen. De Borg un Stadt Liubice (later denn Lübeck nömmt) is en tiedlang Sitt vun de Abodritenherrschers ween. De stammen tomeist ut dat Huus vun de Nakoniden. De Naam *Abodriten* bedutt so veel as *Den Abodr siene Nakamen*

De Abodriten weern vun jeher Fienden vun de Wilzen, wat ok en slaawschen Stamm ween is. Düsse Striet harr woll wat mit Rangeleen över Land to kriegen. In den Striet twuschen Karl den Groten un de upsternaatschen Sassen hefft de Abodriten sik up Karl den Groten siene Sieten slahn.

Ut de Abodriten ehr Volk is dat Huus vun de Obodriten upkamen. Düt Huus hett bit 1918 in Meckelnborg regeert. 

## Belegen
796

## Wat passeert is
* Pippin, Karl den Groten sien Söhn, erovert to'n tweeten Mol de Hööftborg vun de Awaren un maakt ehr ganz in'n Dutt. De Awaren smiet sik em to Föten. De Awaren, de dat nich wüllt, trecht sik torügg bit över de Theiß. 

## Boren

## Storven
*
797

## Wat passeert is
* 28. Oktober: Karl de Grote lett dat *[[Capitulare Saxonicum]]* rutgahn. Düt Gesett stellt Geldstrafen an de Stell vun Doodsstrafen. De Sassen weert dor an de sülvige Steed in stellt, as de annern Völker in Karl sien Riek. 

## Boren

## Storven
*
Heinrich Roiss

**Heinrich Roiss** (* 3. Juni 1927 in Wien; † 29. April 1959 an de Dhaulagiri) weer en öösterrieksch Bargstieger un en vun de dree Lüüd, de as Eerste op de Haramosh (7409 Meter) in’t Karakorum ropstegen sünd.

Heinrich Roiss weer en vun de best Wiener Bargstieger vun de Tiet nah den Tweeten Weltkrieg. 1956 nehm he mit Fritz Moravec an de Naturfreunde-Expedition to’n Gasherbrum II deel. 1958 weer he Baas vun de Expeditschoon to’n Haramosh, an de Roiss, Dr. Franz Mandl, Stefan Pauer, Dr. Rudolf Hammerschlag un Rudolf Ebner deelnehmen. Tosommen mit Pauer un Mandl stunn he nahdem se en söben Kilometer lang Iesgraat överwunnen harrn, an 4. August 1958 baven up den Haramosh. 1959 weer Roiss Liddmaat vun en vun Fritz Moravec anföhrt öösterrieksch Expeditschoon, mit de se as eerst den Dhaulagiri ropstiegen wullen. An’ 29. April 1959 is Roiss storven, nahdem he in en Gletscherspalt dicht bi dat Lager II stört weer. He wurr an de Dhaula-Himal up den Weg to de so nömmt „Franzosenpass“ begraben. Siet 1964 is de Roißgasse in Mauer (Wien) nah Heinrich Roiss nömmt. Up den Schneeberg gifft dat en Gedenksteen, de an Roiss erinnert.

## Literatur
*Fritz Moravec, Dhaulagiri. Berg ohne Gnade, Wien, Österr. Bundesverlag 1960
*Karl Jettmar, Bronze Axes from the Karakoram. Results of the 1958 Expedition in Azad Kashmir, (Proceedings of the American Philosophical Society, Vol. 105, No. 1, Feb. 28, 1961, S. 98-104)
*Alpinismus in Wien, hrsg. v. Peter Sova, Wien, Verlag Jugend & Volk, 1999, ISBN 3-7100-0393-8
Fajã de Água

**Fajã de Água** is en Oort in’n Noordwesten vun dat Eiland Brava in de Republiek Kap Verde. 

## Geografie

Dat Fischerdörp liggt in en Bucht an’n Atlantik un is ümgeven vun piele Bargen, dör de dat Daal *Ribeira do Fajã de Água* föhrt. Dat Daal fangt in en Hööch vun ruchweg 450&nbsp;m an, woneem en Even mit eenige Buernhöff liggt. Dör dat Daal verlöpt en lütten Stroom, de in’n Oort in’n Atlantik inmünnt. Dat Land is dorüm teemlich fuchtig un tellt mit to de fruchtborsten Ecken vun’t Eiland. Dor warrt Kokospalmen, Suckerrohr, Bananen un anner’t Grööntüüch anboet.

Dat Fischerdörp sülvst besteiht an sik blots ut en Reeg vun Hüüs an de Küst. De lütte Strandstriepen bargt teemlich veel Stenen un kann dorüm to’n Baden nich goot bruukt warrn. Gliek to’n Anfang vun’t Dörp steiht en smucke lütte Kark mit en schaddigen Park gegenöver.

## Historie
Fajã de Água harr fröher mol en grote Bedüden för’t Eiland. Bit 1843 weer dat de Hööfthaven vun Brava. In’t 18. un 19. Johrhunnert hebbt de amerikaanschen Walfangers mit jemehr Scheep hier in de Bucht vör Anker legen, üm sik mit Water un wat to Eten to versorgen. Butendem weer hier ok Mannschop an Boord nahmen. Vele Inwahners vun Brava sünd op dissen Weg in de Emigratschoon gahn, vun wegen, dat de Lüüd op Brava bannig arm weern, un över de Walfangers een Mööglichkeit sehn, ut jemehr Laag ruttokamen.

In den Park steiht dat *Emigrantendenkmol*, dat 1993 ut Basalt maakt worrn is. Dat schall an dat Seilschipp *Matilde* denken helpen, dat 1943 ünnergahn is un eenunföfftig Mannslüüd mit sik nahmen hett. Bi dat Unglück hett meist jede Familie op Brava en Anhöörigen verloren. Dat Unglück is ok Thema vun dat Morna-Leed „Valsa do Matilde“.

## Flaaghaven
De Straat, de dör dat Daal in’n Oort föhrt, ennt ruchwg een Kilometer achter Fajã de Água an den vörmoligen Flaaghaven. De Straat dorhen to boen is nich licht wesen vun wegen de pielen Bargen un Felsen. Boet worrn sünd de Straat un de Flaaghaven vun de mehrstendeels arbeitlosen Inwahners, de mit Geller ut Düütschland in’n Rahmen vun en Entwicklungshelp betahlt worrn sünd.

De Flaaghaven is 1992 inweiht worrn un weer för de Lüüd op Brava mit’n grote Hapen verbunnen, wat de Anbinnen an de annern Eilannen un ok de Versorgen mit Göder bedrapen de. Man, in de Küst weiht faken en düchtig starken unberekenboren Wind, de dat Afflegen un Lannen so gefährlich maakt, dat de Flaagsellschopp TACV den Bedrief in de Twüschentiet wedder instellt hett.

## Borns
Amokloop in Winnenden

De **Amokloop in Winnenden** is utöövt wurrn an'n 11. März 2009 in Winnenden un in Wendlingen am Neckar. Dor sünd 16 Lüde bi ümkamen, dormank de 17 Johr ole Amoklöper Tim Kretschmer. Ölben Lüde sünd verwunnt wurrn, en paar vun jem swaar. De Verwunnten sünd in't Krankenhuus kamen. 

## Wat passeert is
Gegen 9:30 h is de Amoklöper in de Albertville Realschool in Winnenden ringahn. In dree verscheden Klassenrüüme hett he mit en Pistool vun de Marke Beretta up negen Schölers vun de negente un teinte Klassen un up en Refrendaarsche schaten. De meisten Oppers sünd noch in de Scholen storven. Twee vun de Schölers sünd mit dannige Wunnen in't Krankenhuus bröcht wurrn, man över'n Dag sünd se dor ok verstorven. Noch acht annere Schölers un en Lehrersche mössen ok mit Wunnen na't Krankenhuus inlevert weern. 

De Polizei harr um 9:33h en Nootroop kregen. Foorts sünd twee Insatzteams na de Scholen henstüert wurrn. Dree Minuten later weer de Polizei dor. As de Amoklöper de Beamten sehn hett, hett he foorts up jem schaten. Denn is he to Foot ut de Scholen utneiht. Dorbi hett he up de Gängen noch twee Lehrersche dootschaten. Ok in en Zentrum för Psychiatrie un Neurologie, wat dune bi liggt, hett he en Mitarbeider dootschaten. 

He neih denn wieter ut Richtung Binnenstadt. Dor hett he en Autofahrer bi dwungen, em in sien Auto mit to nehmen. De möss em denn över de A 81 bi 100 km över Tübingen un denn över Nürtingen un de Bundsstraat 313 na Wendlingen to föhren. An en Kuntrollstell vun de Polizei bi Wendlingen hett de Fohrer dat schafft un is na en Bremsmanöver utbüxt. De Amoklöper is denn to Foot wieter lopen. In en Bedrievenpark hett he twee annere Lüde in en Autohuus dootschaten. Gegen Klock 1 an'n Middag he he denn bi en Scheteree mit de Polizei ümkamen. Dor hefft ok twee Polizeibeamten dannige Wunnen bi afkregen. Tügen hefft utseggt, dat de 17-jöhrige Amoklöper sik amenne sülms mit en Schööt in'n Kopp dootschaten hett. Alltohopen hett he 112 Schööt afgeven. 

## Achtergrund
De Amoklöper harr de School bit 2008 besöcht un mit en Tüügnis vun de Middelscholen afslaten. Sien Vadder höört to en Schüttenvereen to un hett en ganze Reeg vun Wapen tohuse harrt.

## Belegen
Saint-Étienne

**Saint-Étienne** [IPA|sɛ̃t‿eˈtjɛn] is de Hööftstadt vun dat Département Loire. De Stadt liggt süüdwestlich vun Lyon in dat Zentralmassiv. Hüdigendags leevt dor bi 175.000 Inwahners. Se geevt sik sülms den Naam *Stéphanois*. Saint-Étienne liggt an den Furan, wat en Waterloop is, de in de bövere Loire rinlopen deit. De Stadt liggt an'n Foot vun den Mont Pilat, de 1.432 m hooch is. 

## Historie
To'n eersten Mol warrt de Stadt ehr Naam 1258 nömmt as *Sancti Stephani de Furanum* (Sünt Steffen sien [Stadt/Dörp] an'n Furan). Lange Tied is dat en smucke lüttje Stadt bleven an'n Rand vun de Graafschop Forez. Vun dat 14. Johrhunnert af an is dor avers sunnerlich mit Metallen arbeit wurrn. Bekannt wurrn is de Stadt vunwegen de Produktschoon vun Wapen. As in dat 19. Johrhunnert de Industrie na St. Etienne keem, hett de Oort en bannigen Upswung nahmen. De eerste Iesenbahn vun Frankriek is 1823 vun Saint-Étienne na Andrézieux-Bouthéon boot wurrn. 1832 folg de Strecken na Lyon. Al 1830 hett Barthélemy Thimonnier in de Stadt de Neihmaschien utfunnen. Mit de Stadt güng dat so gau barg rop, dat se al 1855 Hööftstadt vun dat Département wurrn is. De Stadt is in den Düütsch-Franzööschen Krieg 1870/71, man ok in den Eersten un Tweeten Weltkrieg en vun de wichtigsten Wapensmeden vun Frankriek ween. Dorüm hett dat ok an'n 26. Mai 1944 en groten Flegerangreep geven un de Stadt is utbombt wurrn un meist ganz in'n Dutt gahn. Na'n Krieg is se denn nee upboot wurrn. 

Wo veel Inwahners dat in de Stadt in verscheden Johren geven hett:

## Politik
De Stadt ehr Börgermeester is vun 1994 af an Michel Thiollière vun de Parti radical valoisien. De Stadt is indeelt in negen Kantonen. 

## Sport
In Saint-Étienne is de Vereen AS St. Etienne tohuse. He speelt in de eerste franzöösche Liga un is ok in den Europapokal jummers mol wedder aktiv.
Tetrapylon

En **Tetrapylon** () is en veerdeelig Bagenmonument in de röömsch Architektur. Tetrapylone sünd faken in’t Zentrum vun röömsch Städer as Smuck vun Stratenkrüüzungen upstellt wurrn. Se bestaht ut veer Gruppen vun jümmer veer Sülen, de een gemeensam Daak hemm könnt. Good erhollen Bispelen funn man vör allem in’ Oosten vun dat Röömsch Riek.

## Kiek ok
*Galeriusbagen
*Heidentor
*Janusbagen

## Literatur
*Josef Mühlenbrock: *Tetrapylon, Zur Geschichte des viertorigen Bogenmonumentes in der römischen Architektur*, 2003 ISBN 3932610261
Palikir

**Palikir** is de Hööftstadt vun Mikronesien in de Pazifik. 

De Stadt liggt up dat Eiland Pohnpei un hett 6.444 Inwahner (Volkszählung 2000). Fiev Kilometer dorvan af, up de glieker Eiland liggt de Stadt Kolonia, de irrtümlich faken as Hööftstadt betekend wurrd. 

De Stadt liggt up dree Meter över’n Meeresspeegel.
Kaija Mustonen

**Kaija Marja Mustonen** (* 4. August 1941 in Helsinki) is en ehmalge finnisch Iesflinklöperin. 

Hör Karriere fung 1958 an, as se bi de Allround-Weltmeesterschapen up den 12. Platz över 1.500 Meter keem.

Mehr Spood harr se bi de Olympisch Winterspelen 1964 1964 in Innsbruck, as se över 1500 Meter de Sülvermedaille un över 1000 Meter Bronze wunn. Bi de Mehrkamp-Weltmeesterschapen kunn se oaber nie en Gesamtmedaille winnen. Dat leeg doran, dat se över 500 Meter nicht good genog weer. Up de Enkeldstrecken gung dat beter. Veer Bronszemedaillen hett se dorbin wunnen: 1964 över 1500 Meter, 1967 över 1500 Meter un 3000 Meter un 1968 nochmol över 3000 Meter.

1968 hett se hör Loopbahn aber mit de Goldmedaille bi de Olympisch Winterspelen 1968 över 1500 Meter in Grenoble kröönt. Över 3000 Meter keem denn noch en Sülvermedaille över 3000 Meter achter Johanna Schut aber vör de Favoritin Christina Baas-Kaiser dorto.

## Weblinks
Terroranslääg vun’n 11. September

An’n **11. September 2001** sünd twee Flegers vun Al Kaida-Terroristen in dat World Trade Center in New York un een in dat Pentagon in Arlington, Virginia, bi Washington, rinstüürt wurrn. De riesige Bu in NYC is darvun totaal tosamensackt un utbrennt, un mehr as 3000 Minschen sünd darbi ümkamen. De ganze Welt nehm groten Andeel an dat Mallöör, un dat amerikaansche Volk hett vundaag dat Trauma noch nich överwunnen.

## Wat passeert is
 

## Belegen
 

* Artikel över de Bröder Naudet un den Film ''11. September'' bi Stern.de von’n 4. September 2006 (hoochdüütsch)
* Institut för polietsch Bildung Baden-Württemberg: Afloop vun den Begeevnissen mit Linken (hoochdüütsch)
* Websteed vun de 9/11-Kommission (engelsch) 
* Bild- un Tonarchiv to’n 11. September 2001 (engelsch)
* Analysen (engelsch)
* över den 11. September (engelsch)

* The Complete 9/11 Commission Report (7&nbsp;MB PDF; engelsch)
* Textversion des 9/11 Commission Report in einem durchsuchbaren On-line-Format  (engelsch)
* Abschlussbericht: ''Joint Inquiry into Intelligence Community Activities before and after the Terrorist Attacks of September 11, 2001'' (engelsch)
* **[https://web.archive.org/web/20090312042108/http://www.sep11memories.org/wiki/In_Memoriam In Memoriam]** – Wiki in Gedenken an de Terroranslääg von’n 11. September (engelsch)
* McKinsey and Co., *[https://web.archive.org/web/20140608101241/http://www.nyc.gov/html/fdny/html/mck_report/toc.html Report über die Einsatzführung am 11. Sept. 2001]* (PDF-Dateien von 2002, engl.)
* NIST:* [http://wtc.nist.gov/NCSTAR1/ Final Reports of the Federal Building and Fire Investigation of the World Trade Center Disaster]* (Teile NCSTAR 1-1 bis 1-8; engelsch)
* 9/11 Public Discourse Project (engelsch)
* Videoausschnitte vom abschließenden Hearing (engelsch)
Goh

**Goh** betekent

* Goh, en middelöllerlichen Bezirk, kiek ok bi Gohgericht un de Bremer Gohe.

**Goh** is de Familiennaam von

* Goh Chok Tong (* 1941), Premierminister von Singapur,
* Goh Chui Ling (* 1992), Lichtathletin ut Singapur,
,
* Goh Keng Swee (1918–2010), Politiker ut Singapur,
* Goh Kun (* 1938), Premierminister von Süüdkorea,
* Goh Liu Ying (* 1989), malaysische Badmintonspelerin,
* Goh Soon Huat (* 1990), malaysischen Badmintonspeler,
* Goh V Shem (* 1989), malaysischen Badmintonspeler,
* Steven Goh (* 1988), austraalschen Tennisspeler,
* William Goh (* 1957), Koadjutorarzbischop von Singapur.

**GOH** is afkört för

* Flegerhaven Nuuk in Gröönland (IATA-Code),
* Auto-Kennteken von’n Landkreis Sankt Goarshausen, 1962–1969 Loreleykreis, vondaag Rhien-Lahn-Kreis,
* Ooldhoochdüütsch, Spraakcode na de ISO-Standards 639-2 un 639-3.
Luxemborg (Mehrdüdig Begreep)

**Luxemborg** betekent

* Luxemborg, Land in Middeleuropa,
* Luxemborg, Distrikt in dat Land Luxemborg,
* Luxemborg, Kanton in den Distrikt Luxemborg,
* Luxemborg, Stadt in den Kanton Luxemborg,
* Provinz Luxemborg, Provinz in Belgien.

Kiek ok bi: Luxemburg, Luxembourg.
Roermond

**Roermond** is ene Festenstadt in de Gemeen Roermond in de Provinz Limborg in de Nedderlannen. De Stadt harr 2008 circa 45 000 Inwahners. In Roermond staht de Sint-Christoffelkathedraal, wat ene Hallenkark is. De Mönsterkark is ene romaansche Basilika, de in't 13. Johrhunnert boot warr. De Rattentoorn is ut dat 14. Johrhunnert. Ene nu reformeerde Kark warr 1400 boot. De Caroluskapell is ene Kapell vun dat ehemaalsche Kartäuserklooster. De Bo vun de Kapell begunn 1398. Se hett ene Robustelly-Orgel vun 1760/1763. To de Stadt höört ook dat Villenveerdel Roer. Een Oort in de Gemeen is Herten. De Bischop vun Roermond weer F.J.M. Wiertz. Roermond is ene toursitische Stadt mit Industrie. De Stadt liggt an den Pieterpad un is een Wallfahrtsoort. In Roermond is de Kriminalitäät hooch. De Stadt hett dat *Stedelijk Museum Roermond* in't vörmaalsche Wohnhuus vun den Architekten Pierre Cuypers. In't Zentrum vun Roermond befinnt sick de lütte Kintopp Royal/Royaline. Vun den Bohnhoff gifft dat Verbinnen nah Maastricht un Heerlen, Eindhoven-Utrecht-Amsterdam un Venlo-Nimwaege. Dat gifft een Intercity nah Heerlen. In Roermond is een Designer Outlet Center vun McArthurGlen. 
## Historie
Se weer in't Medelöller Liddmaat vun de Hanse. Se weer ene vun de Hööftstäder vun't Hartogdoom Geldern. Se weer in den Hannel de gröttste vun disse Hööftstäder. De Vörwahl is 0475. Roermond kreeg 1231 vun Graaf Otto II. de Stadtrechten. 1559 warr Roermond de Seet vun een Bischop. Willem van Oranje hett de Stadt 1572 innehmen. Siet 1579 weer de Stadt, mit Utnahm vun 1632 bet 1637, wo Roermond to de Generalitäätslanden höörde, in Spaansch Geldern. Ook vun 1702 bet 1716 weer Roermond in de Vereenigde Nedderlannen. 1814 warr Roermond ene Stadt in Limborg. Vun 1830 bet 1839 weer de Stadt ünner belgische Herrschop. De Stadt weer bit to'n Anfang vun't 20. Johrhunnert de tweede Stadt vun Nedderlannsch Limborg. Nah den Tweeden Weltorlog kehm de Textilindustrie nah Roermond (ünner anneren Van de Kimmenade). 
## Weblenken
* Koort vun 1868 un Satellitenfoto vun 2006
Kolonie Aum Trakt

De **Kolonie Aum Trakt** is en Kolonie von plautdietsche Mennoniten an de Wolga in Russland (Oblast Saratow). Se liggt twischen de Beken Tarlyk un Nachoi so bi 60 km süüdoosten von de Stadt Engels.

1847 hett Prüßen en nee Gesett to de Wehrplicht rutbröcht, dat de Laag för de pazifistischen Mennoniten in Prüßen verslechtern dee. Russland dee to de Tied Siedlers anwarven un Claas Epp Sr. un Johann Wall sünd losschickt worrn, dat se en Platz söken schullen, wo de Mennoniten en ne’e Heimat finnen kunnen. Russland dee Land för 100 Familien anbeden, de an de Wolga as Modellkolonie Vörbild för de Buurn in de Ümgegend wesen schullen. För 20 Johr weer jem toseggt, dat se keen Militärdeenst doon müssen. Na disse Tied schullen se tominnst Stüürn betahlen, üm de Freeheit von’n Militärdeenst uttoglieken. Elkeen Familie müss 350 Daler Kaution bi de Baadschop in Berlin achterleggen. De schullen se in Russland wedderkriegen, de Kosten för de Ansiedlung aftagen. Elkeen Familie schull 65 Hektar Land kriegen. Ünner Leid von Epp un Wall sünd de eersten Mennoniten in’n Harvst 1853 lostagen. Disse Familien hebbt aver eerst in Molosch Holt maakt, betdat de genaue Platz för de Kolonie rut weer. De eerste Kolonie weer denn Hahnsau, dat in’t Vörjohr 1854 von negen Familien grünnt worrn is, de direkt von Prüßen kamen weer un den Winter in Privolynaya tobröcht harr.

In de Tied bet 1873 sünd teihn Dörper grünnt worrn un de Kolonie harr en Grött von 15.300 Hektar. Hahnsau is al 1880 wedder verlaten worrn, de Inwahners güngen do ünner Leid von Claas Epp Jr. na Zentralasien.

In’n Eersten Weltkrieg müssen de jungen Mannslüüd denn na’n Kommiss, dröffen ehrn Deenst aver in’n Krankendeenst maken. Na’n Krieg weer de Kolonie denn Deel von de Wolgadüütsche Sozialistische Sowjetrepublik. In disse Tied weren denn D. J. Klassen un J. J. Dyck Maten in’n Sowjet von de Republik. 1929 schall de Inwahnertall von de Kolonie so bi 2000 wesen hebben. Mit de düütsche Invasion in de Sowjetunion in’n Tweten Weltkrieg is de Wolgadüütsche Republik oplööst worrn un de Inwahners sünd op Befehl von’n Böversten Sowjet von’n 28. August 1941 mit de Bahn na Sibirien – vör allen na Kasachstan – deporteert worrn.

Na’n Krieg hebbt de Sowjets en Deel von de ole Kolonie as Truppenövungsplatz bruukt. En poor Dörper in’n Süüdoosten sünd nableven, dor wahnt nu Russen.

## Weblenken
Belize (Stadt)

**Belize** is de gröttste Stadt in dat Land Belize un weer bet 1970 ok de Hööftstadt (nu Belmopan binnen in’t Land). De Stadt hett so 70.800 Inwahners (schätzt, 2005). Se liggt op en Halvinsel an’n Stroom Belize an de Küst von de Karibische See. Dat is ok de wichtigste Haven un Weertschopsstandoort von dat Land.

## Geschicht
Belize is so bi de Midd von’t 17. Johrhunnert von brietsche Holtfällers grünnt worrn. Dör de Laag an de Küst an de Münn von Stroom Belize (an’n Haulover Creek, een von de Arms von de Belize-Münn) dee sik de Oort anbeden. Dat Mahagoni un annere Eddelhölter de binnen in’t Land slagen worrn sünd, kunnen över den Stroom an de Küst flött warrn. Vör de Briten harrn al de Maya an de Steed en lütte Stadt, de Holzuz heten harr.

An’n 10. September 1931 is de Stadt swoor von’n groten Hurrikan von 1931 drapen worrn, bi den an de Küst von dat Land Belize so 2500 Lüüd doodbleven sünd, en groten Deel dorvon in de Stadt Belize. Ok 1961 wedder is de Stadt von en Storm drapen worrn, ditmal an’n 31. Oktober de Hurrikan Hattie, de en groten Deel von de Stadt överswemmt un toschannen richt hett. Dat weer ok een von de Grünn mit, dat 1970 Belmopan de Hööftstadt worrn is, dat binnen in’t Land liggt.

### Inwahnertall

De Inwahners weren bi’n Zensus 2000 to to 61&nbsp;% Kreolen, 22&nbsp;% Mestizen, to 6&nbsp;% Garifuna un to 4&nbsp;% Inders. De Rest hett sik op de verscheden annern Volksgruppen von Belize opdeelt.

### Börgermeesters

## Kultur

Dat Museum of Belize wiest Stücke to de Geschicht von dat Land Belize.

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

De internatschonale Flooghaven för Belize is de Philip-S.-W.-Goldson-Flooghaven in Ladyville knapp teihn Kilometer buten de Stadt. De Sir Barry Bowen Municipal Airport is dichter an’t Zentrum (blot een Kilometer af), is aver blot för Flöög binnen dat Land.

De beiden wichtigsten Straten sünd de Philip Goldson Highway, de na Noordwesten löppt un de George Price Highway, de na Süüdwesten löppt un Belize mit Belmopan verbinnt.

### Gesundheit
Dat wichtigste Krankenhuus in de Stadt is dat Karl Heusner Memorial Hospital. Dat Holden Memorial Hospital hett von 1957 bet 1977 bestahn.

## Footnoten





## Weblenken
Jan Cux

**Jan Cux** is dat Maskottchen von de Stadt Cuxhoben. Jan Cux is’n blonnen Jung mit blauen Troyer un Pudelmütz.

Jan Cux utdacht hett sik Kurt Mollenhauer. Al in de Johren 1950 weer Jan Cux de lütte Mann för’n Wederbericht in de Cuxhavener Presse, hett bi Schietweder de Snuut scheef trucken un bi fein Sünnweder fröhlich grient. 1971 denn wull de Müllaffuhr sik ok en Maskottchen geven. Mollenhauer hett Jan Cux denn en beten opmöbelt un in’n Januar 1972 weer he denn in Cuxhoben op de Wagens von de Müllaffuhr to sehn. Dor keem de Matroos good an un an’n 13. März 1973 is he denn offiziell von de Kurverwaltung as Stadtmaskottchen utwählt worrn. Vörher harrn se mit’n lüttje Nix för de Stadt worven. In’n Juli 1973 hett he denn ok noch en Deern bi’e Sied kregen, Cuxi, de en rode Jack un Büx an hett un ehr blond Hoor to twee dicke Zöpp fluchten hett. Von 1975 bet 2000 hett dat denn ok noch en echten Jan Cux ut Fleesch un Blood geven, de so för de Stadt worven hett. Dat hett toeerst Uwe Beythien un later Torsten Brüggemann, Kai Einfeld, Jörg Itjen, Dirk Stolze, Mark Stolze, Lars Janßen, Philipp Gnam un Jan Enderstein daan.
Joap Woantjiin Geaze

**Joap Woantjiin Geaze** (huachdietsch *Jakob Warkentin Goerzen*; * 22. März 1916 in Schönau in de Sagradowka-Kolonie, Ukraine; † 21. August 2002 in Edmonton, Alberta) weer en plautdietschen Schriever.

Woantjiin Geaze is in de Ukraine boren un keem 1927 mit siene Öllern na Kanada. He hett dor denn later  an de Universität von Alberta in Edmonton studeert un 1950 över *Low German in Canada* sien Dokter maakt.

## Warken

* *Germanischet Oafgoot. Wastpruschet Plautditsch.* Edmonton 1964
* *German heritage. English, Low German, German. Canadian lyrics in three languages.* Sülvstverlag, Edmonton 1967
* *Ute griksche hellje Schrefte. Proowe plautditscha Ewasating.* Sülvstverlag, Edmonton 1968
* *Proowe to eenem Konkordanten Oolen on Nien Testament en onse dietsche Modasproak, dem freajaren wastpruschen nada, Ooda Nadringsdietsch.* Sülvstverlag, Edmonton 1988

## Weblenken
Oldnzel

**Oldnzel** is ene Stadt in de Gemeen Oldnzel in Tweante in den Ossen vun de Provinz Oaveriessel vun de Nedderlannen. Se is nah an Düütschland. De Stadt hett weniger denn 40 000 Inwahners. De Stadt liggt an de Autobahn A1. In Oldnzel staht de St.-Plechelmusbasilika ut dat 
13. Johrhunnert, in romaanschem Stil, mit gootschen Anboten. De bekannteste Textilfabrik is de vun Gelderman, de öllste de vun S.I. Zwartz. De Stadt hett een vun't starkste Wassen vun de Weertschop pro Quadraatkilometer in de Nedderlannen. Üm de Stadt is ene Parklandschop. De Stadt hett den Ökelnaam *Glimlach van Twente*. De Karneval treckt Besökers vun buten an. De Europääsche Fernwanderweg E11 löppt dörch Oldnzel.

## Historie
In de röömsche Tiet läwten wahrschienlich Tubanten in't Rebeet vun't Oldnzel vun uns Tiet. 765 boote de schottsche Mönk Plechelmus ene Kark. In de tweede Hälft vun't 8. Johrhunnert weer in Oldnzel ene köönigliche Domään. In't Medelöller harr de Stadt den Naam *Aldensele*. Wiels de Bischop Balderik vun Utrecht 954 een Kapitel mit de St.-Plechelmusbasilika vun uns Tiet verbunnen hett, warr Oldnzel dat religiöse Zentrum vun Tweante. De düütsche Kaiser Hinnerk III. geev 1049 dat recht enen Wekenmarkt un an den 21. Oktober vun jedet Johr enen Johrmarkt to hollen. Nich nah 1249 kreeg Oldnzel de Stadtrechten. In't late Medelöller warr Oldnzel Liddmaat vun de Hanse. 1492 weer de Helmichbrand. Nah den Freeden vun Mönster bleef Oldnzel ünner reformeerte Regeren. De Stadt warr mit Utnahm vun de Mönstersche Besetzung üm 1673 reformeert regeert. In't 19. Johrhunnert kehm de Textilindustrie nah Oldnzel. Um 1965 kehm de Textilindustrie to en End. 

## Literatur
Herbert Wagner: Die Gestapo war nicht allein... Politische Sozialkontrolle und Staatsterror im deutsch - niederländischen Grenzgebiet 1929–1945. LIT-Verlag. Münster 2004

## Weblenk
*Siet vun de St.-Plechelmusbasilika (Nedderlannsch)
Schild

**Schild** betekent

* Schild, en Henwiestafel,
* Schild, en Schuulwapen,
* Schild, en Deel vun en heraldisch Wapen,
* Schild, sünners olle Rebeden vun de kontinentale Lithosphäär,
* Schild, en Steernbild,
* Schild, Swiezer Moodünnernehmen,
* Schild, en Familiennaam (för Lüüd mit düssen Naam kiek dor),
* Schild-Plot, graafsch Verfohren in de Pharmakologie,
* Energieschild, en Hinnern ut Energie as dat in vele Science-Fiction-Geschichten vörkummt,
* Hoornschild, verhoornt Huutrebeet bi Vagels un Reptilen.

Kiek ok bi: Schilt.
Wapen vun Burundi

Dat **Wapen vun Burundi** is 1966 in Bruuk, as in dat Land Burundi de Monarchie stört un de Republiek utropen worrn is.

## Beschrieven
De Mitt vun dat Wapen warrt vun en roden Wapenschild mit goldenen Rand innahmen, op den de Kopp vun en Löven afbillt is. Achter den Schild staht dree traditschonelle afrikaansche Speren överkrüüz mit de Spitzen na baven.

Ünner den Schild winnt sik vör de Ennen vun de Speren en Schriftrull oder Spröökband, woneem in franzöösche Spraak de Wahlspröök vun Burundi opsteiht: „Unité, Travail, Progrès“ (op plattdüütsch: *Eenigkeit, Arbeit, Vörankamen*)

## Borns


## Literatur
* Karl-Heinz Hesmer: *Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten*. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1
Tokenismus

**Tokenismus** (von engelsch *token* „Teken“) betekent dat Vörkamen von Maten von Minnerheiten bi Firmen, in de Politik, in Films etc., de blot dorüm vörkaamt, na buten to wiesen, dat dat keen Diskrimineren gifft.

Mit disse Personen schall rutstellt warrn, dat Maten von de Minnerheit nich utslaten warrt, dat se jüstso Togang to all Positionen hebbt, oder eenfach blot dat en Antidiskriminerungsgesett nakamen is.

Disse Tokenismus hett vör allen in de amerikaansche Sellschop veel Bedüden, de en groot Bewusstsien för Rassen hett. Bi en Film as *[[High School Musical]]* to’n Bispeel warrt von de Produzenten jümmer dor op acht, dat blangen witte junge Lüüd ok jümmer Swarte un Lüüd mit annere Rassen vörkaamt. Dat bedrippt aver nich blot Rassen. In *High School Musical*, wo all Lüüd good un slank utseht, is de Charakter Martha Cox de eenzige, de beten wat propper is, un as *Token* de Dicken repräsenteert.

Aver Tokenismus kummt in all Sellschoppen vör, in de ole soziale Gruppengrenzen op jüngere polietsche Korrektheit drippt. To’n Bispeel de „Quotenfro“, de en parteipolietsch Amt kriggt, dat dat Verhältnis von Mannslüüd un Froonslüüd in de Partei utglekener is, ok wenn ans villicht al en Mann vör dat Amt vörsehn weer.

In’n Libanon is de Tokenismus twischen de Volksgruppen so wied gahn, dat he 1943 mit’n Natschonalpakt institutionaliseert worrn is. Sieddem sünd de wichtigsten Staatsämter fast an en bestimmte Religion bunnen.

Ok verwandt is de Symbolpolitik.
Kariben

**Kariben** is de Naam för verscheden Indianer-Völker in Süüd- un Middelamerika. Twuschen dat 8. un 15. Johrhunnert sünd *Kariben* inwannert in de Gemarken, de denn later vun de Spaniers den Naam Karibik kregen hefft. Up de Antillen-Eilannen sünd se gegen dat Arawak-Volk vun de Taino angahn, de dor al fröher inwannert weern. 

## Wat Kariben bedüden deit
### De hüdigen Kariben

De Naam *Kariben* warrt up twee Aarden bruukt. Eenmol an un for sik för en Volk, wat ok hüdigendags an de Karibik ehre Süüdküst tohuse is in de Länner Venezuela (bi 5.000), Guyana (bi 475), Franzöösch Guyana (bi 3.000), Surinam (bi 2.500) un in'n Noorden vun Brasilien (bi 100). De egene Naam vun düsse Völker is **Kalihna** oder **Galibi**. Ehre Sprake höört to de Spraakfamilie vun de Karaiib'schen Spraken, de in'n nöördlichen Süüdamerika fökener vörkummt. 

### De Eiland-Kariben

Denn warrt avers ok *Kariben* seggt to en Volk, dat de Spaniers up de Lüttjen Antillen drapen harrn, as se up ehre eersten Entdeckungsreisen in düsse Gegenden unnerwegens weern. Dat weern de so nömmten *Insel-* oder *Eiland-Kariben*. Se hefft en ganz annere Sprake snackt, as de hüdigen Kariben, vunwegen dat se sik vermischt harrn mit de Arawak, de al vördem up de Inseln inwannert weern. So snacken se ene Sprake, de to de Arawak-Spraken tohöörn dö. Vun düsse Eiland-Kariben gifft dat hüdigendags bloß noch bi 3.500 Lüde up de Karibikinsel Dominica. Dor harrn de Englänner 1903 en Reservatschoon över 15 km² inricht'. Ehre Sprake is üm 1920 rüm verswunnen. Man noch hüdigendags wählt se jem ehrn egen Baas. En paar Hunnert Insel-Kariben gifft dat ok up Trinidad un annere Antillen-Inseln. Ümstreden is hüüttodaags, of de Kariben to Christoph Kolumbus siene Tied Kannibalen ween sünd. Dat spaansche Woort *canibal* kümmt vun dat kariibsche Woort *Caribna*, wat *Minsch* oder *Person* heten deit.

### Swarte Kariben: De Garifuna
De Garifuna weert ok de *Swarten Kariben* nömmt. Se sünd tostanne kamen, as Eiland-Kariben un afrikaansche Slaven sik vermischt hefft. Se snackt bit up düssen Dag de Arawak-Sprake Igneri. Hüdigendags gifft dat mehr as 100.000 Garifuna. 

## Literatur

C.F.A. Bruijning und J. Voorhoeve (red.): *Encyclopedie van Suriname*, Amsterdam u. Brussel 1977, Uitg. Elsevier, Siete 325-326.

## Weblenken

* Literatur över de Galibi in'n Katalog vun dat Ibero-Amerikaansch Institut in Berlin

## Kiek ok bi

* Arawak
* Garifuna
* Indianervölker in Middelamerika un in de Karibik
* Kariib'sche Spraken
* Igñeri
Gottlieb Müller-Suderburg

**Heinrich Gottlieb Müller-Suderburg** (* 30. März 1849 in Oldendörp; † 4. Oktober 1922 in Hannover) weer en plattdüütschen Schriever.

Müller-Suderburg is 1849 as Söhn von Dorothee Marie Christine (borene Dehrmann) un Heinrich Christoph Müller in Oldendörp bi Seborg boren un weer later op de Präparandenanstalt in Borgdörp un dat Lehrerseminar in Lümborg. 1869  warrt he Schoolmeester in Borgdörp, wesselt 1873 na Gosler un 1875 na Barmen. 1907 geit he in Rohstand un leevt von 1910 af an in Hannover.

## Warken

* *Wat an'n Heidweg blöht. Leeder un Riemels.* Niedersachsen-Verlag Schünemann, Bremen [1906].

### Hoochdüütsch

* *Aus stillen Stunden. Lieder für Haus und Herz.* 1883
* *Sang und Klang in der Lüneburger Heide.* 1906
* *Niedersächsisches Heimatbuch.* (tohoop mit Karl Dorenwell) Hilmssen 1914-1921

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Borne

**Borne** betekent

* Borne, Gemeen in’n Salzlandkreis, Sassen-Anholt,
* Borne, Oordsdeel vun de Stad Beesk, Brannenborg,
* Borne, Gemeen in de Provinz Oaveriessel, Nedderlannen,
* Borne, Gemeen in dat Département Ardéche, Frankriek,
* Borne, Gemeen in dat Département Haute-Loire, Frankriek,
* Borne, Gemeen in de Woiwodschop Westpommern, Polen,
* Borne, düütschen Naam von’n Oort Źródła in de Gemeen Miękinia, Woiwodschop Nedderslesien, Polen,
* Borne, fröheren Oort in’n Werra-Meißner-Kreis, Hessen,
* Borne, Stroom in dat Département Haute-Savoie, Frankriek, de in de Arve münnt,
* Borne, Stroom in dat Département Ardéche, Frankriek, de in de Chassezac münnt,
* Borne, Stroom in dat Département Haute-Loire, Frankriek, de in de Loire münnt.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Borno, Oort in de Stadt Bells in’n Landkreis Potsdam-Middelmark, Brannenborg,
* Born, Oort in de Stadt Ülzen in’n Landkreis Ülzen, Neddersassen.

**Borne** is de Familiennaam von

* Élisabeth Borne (* 1961), franzöösche Politikerin,
* Fernand Le Borne (1862–1929), franzööschen Kumponist,
* François Borne (1840–1920), franzööschen Flötenspeler un Kumponist,
* Friedrich von Carmer-Borne (1827–1885), düütschen Goodsbesitter un Politiker,
* Georg von dem Borne (1867–1918), düütschen Geophysiker,
* Hermann von dem Borne (1850–1923), düütschen Generaalleutnant,
* Kurt von dem Borne (1857–1933), düütschen Offzeer,
* Kurt von dem Borne (1885–1946), düütschen Offzeer,
* Matt Borne (1957–2013), US-amerikaanschen Wrestler,
* Max von dem Borne (1826–1894), düütschen Kamerherr,
* Petrus Borne (1910–1976), düütschen Benediktiner un Abt,
* Vanessa Borne (* 1988), US-amerikaansche Wrestlerin.

Kiek ok bi: Born, Bourne, Bourn, La Borne.
Wapen vun Dschibuti

Dat **Wapen vun Dschibuti** is mit Anfang vun de Unafhangigkeit an’n 25. Juni 1977 in Dschibuti inföhrt worrn.

## Utsehn
Dat Bild vun’t Wapen warrt na de Siet vun twee Lorbeertwiegen infaat, de as’n Krink, de in piele Richt ’n beten langtogen is, anordent sünd un sik ünnen un baven draapt.

Binnen dissen Lorbeerkraanz is in de Mitt en oprechten Speer to sehn, de mit de Spitz na baven wiest. Vörn warrt de dör’n runnen Schild verdeckt. Twüschen de Spitz vun’n Speer un den böveren Punkt, woneem sik de Lorbeertwiegen draapt, steiht en roden Steern mit fief Tacken.

Ünner den Schild kiekt links un rechts op jede Siet en Hand rut, de beid en groot Messer hoolt.

## Bedüden
De Schild un de Speer sünd de traditschonellen Wapen to’n Verdeffenderen vun de Heimat, woför de beiden Volksstämm Afar un Issa instaht. Dat warrt ok dör de beiden Hannen mit de Messers betekent.

De Steern is’n Teken för de Unafhangigkeit un de Eenheit vun’t Land. De Steern is ut de Flagg övernahmen un stieht för den Staat.

De beiden Lorbeertwiegen staht för de Eenheit un den Sieg.

## Literatur
* Karl-Heinz Hesmer: *Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten*. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1
Kalina

**Kalina** betekent

* Kalina, Oort in de Gemeen Sławoborze, Woiwodschop Westpommern, Polen,
* Kalina, Oort in Alutaguse, Eestland,
* Kalina, Oort in de Gemeen Herby, Woiwodschop Schlesien, Polen,
* Kalina, Soort Wien,
* Lada Kalina, Automodell von’n Hersteller Lada,
* Kalina (Kariben), Volk ut Süüdamerika.

**Kalina** is de Familiennaam von

* Antonín Kalina (1870–1922), tschechschen Politiker,
* Čestmír Kalina (1922–1988), tschechoslowaakschen Kugelsmieter,
* Josef Kalina (* 1958), öösterriekschen Politiker,
* Josef Jaroslav Kalina (1816–1848), tschechschen Dichter, Literatur- un Naturwetenschopper, Philosoof un Översetter,
* Milan Kalina (* 1956), jugoslaawschen Handballspeler,
* Nastassja Kalina (* 1989), russ’sche Biathletin,
* Noah Kalina (* 1980), US-amerikaanschen Fotograaf,
* Robert Kalina (* 1955), öösterriekschen Designer,
* Ron Kalina (1928–2016), US-amerikaanschen Musiker,
* Sylvia Kalina (* 1947), düütsche Spraakwetenschopperin.

Kiek ok bi: Kallina, Kalinka.
Wat Recht is, mutt Recht blieben

**Wat Recht is, mutt Recht blieben** is de 136. Feernsehfilm ut de Reeg *[[Tatort (Feernsehreeg)|Tatort]]*, de bi de ARD löppt. Produzeert hett em de NDR. De Film is in’n September un Oktober 1981 in de Ümgegend von Cuxhoben (Haven von Olenbrook un Gasthuus *Zur Schleuse*, Cuxhoben un Neehuus) dreiht worrn un an’n 2. Mai 1982 toeerst in de ARD lopen. De Film is bekannt as de eenzigste Deel von de ans meist hoochdüütsche Reeg in de in Delen blot Plattdüütsch snackt worrn is (mit Ünnertitels för de hoochdüütschen Tokiekers). De Film harr bi’t eerste Utstrahlen en Inschaltquoot von 14,39 Millionen, wat en Andeel von 41 % weer.

De Vörlaag keem von Boy Lornsen, ut de Elke Loewe denn dat Dreihbook maakt hett. Speelbaas weer Volker Vogeler.

De Geschicht speelt in’t Dörp Kathariensiel in Dithmarschen an de Waterkant. Op en Boot in’n Haben warrt een Morgen en Doden funnen, en Hambörger op sien Wekenenn-Segler. Kommissar Nikolaus Schnoor schall den Fall opklären. De veer olen Schippers Peter Burmeester, Rufus Beller, Jakob Mühlensiepen un Johannes Hansen sitt Dag för Dag op jemehr Bank an’n Haven un weet villicht mehr. Aver so recht is ut jem nix ruttokriegen.#

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütsche Films un TV-Serien
Marselisborg

**Marselisborg** betekent

* Slott Marselisborg, en königlich Slott in Däänmark,
* Huus Marselisborg, en vörmolig Herrenhuus bi Aarhus,
* Gymnasium Marselisborg, en Gymnasium in Aarhus,
* Marselisborgholt, en Holt bi Aarhus.
Rasse

**Rasse** betekent

* Rasse, en bioloogsche oder soziale Ünnergrupp, kiek bi Raaß.

**Rasse** is de Familiennaam von

* Alexandre Rasse, Komponist,
* Charles Alexandre François Rasse (1759–1832), Prinz von Gavre,
* Charles Henri Joseph de Rasse (1774–1818), Börgermeester von Tournai,
* François Rasse (1873–1955), Komponist,
* Rasse de la Kethulle († 1400),
* Tobias Manuel Rasse, Biotechnoloog.
Rass

**Rass** betekent

* Rass, en bioloogsche oder soziale Ünnergrupp,
* Rass, US-amerikaanschen Rapper.

**Rass** is de Familiennaam von

* Christoph Rass (* 1969), düütschen Historiker,
* Dominic Rass (* 1993), öösterriekschen Footballspeler,
* Rudolf Rass (* 1934), düütschen Politiker,
* Sandy Rass, US-amerikaansche Musikerin.

Kiek ok bi: Raß, Ras, Räss.
Klönschnack (NDR)

**Klönschnack** weer en plattdüütsche Sendung bi’n NDR. Dat eerste Maal lopen is dat in’n Dezember 1978 un keem denn von März 1979 af an fakener. De eerste Sendung harr en Inschaltquoot von 8 % (in’t kumplette Rebeed von NDR, Radio Bremen un SFB tohoop). Toeerst leep Klönschnack avends veerdel vör teihn an’n Freedag in unregelmäßige Afstänn, denn von Harvst 1979 af an jümmer an’n drüdden Sünndag in’n Maand Klock fief. 1982 keem denn Talk op Platt as Nafolger von Klönschnack.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütsche Films un TV-Serien
Raaß

**Raaß** betekent

* Raaß, in de Zoologie en annern Utdruck för Ünneroort,
* Raaß, in de Botanik en spezielle Plantengrupp,
* Raaß, bi’n Minsch en ümstreden Begreep för de Ünnergruppen von de Minschheit, in’n zoologischen oder in en sozialen Sinn bruukt,
* Raaß, bi’t Tüchten en spezielle Tuchtlien,
* Raaß, in de Fantasy un Science Fiction en Grupp von intelligente Wesen.
Raaß (Minsch)

De Utdruck **Raaß** as zooloogschen Begreep (Raaß in de Zoologie) is ok för den Minsch bruukt worrn. In verschedene Tieden un bi verschedene Gruppen hett disse Utdruck dor ganz verscheden Bedüden bi hatt.

Raßen sünd Gruppen von Individuen von en Oort von Levewesen, de sik ünnerenanner ähnlich sünd (in Utsehn un Genom) un in en bestimmt Rebeed leevt, afgrenzt von annere Raßen von de sülve Oort. Woveel sone Gruppen dat bi en bestimmte Oort gifft, un ob överhaupt, hängt vör allen dor von af, wo groot de Ünnerscheed in Utsehn un Genom ansett warrt, de för en egen Raaß nödig is. Disse Fraag is to verscheden Tieden ganz verscheden antert worrn.

Ünnerscheed’ twischen de verscheden Gruppen von Minschen sünd all jümmer in all Kulturn wahrnahmen worrn. Aver eerst in de Neetied hett sik de moderne Begreep von Raßen utbillt. Vör allen de Anfang von de Taxonomie (Carl von Linné, de ehr aver blot op Deerten un Planten anwennt hett) un toglieks dat Kennenlehren von jümmer mehr verscheden Völker in de Opdecker- un Kolonialtied weren dor wichtige Vörutsettungen vör.

De Taxonomisten hebbt denn versöcht anhand von dat Utsehn ok den Minschen intodelen. Vör allen de Huutfarv as dat sichtborste Kennteken hebbt se dor to rantagen. Mit dat 19. Johrhunnert hett sik dor denn en egen Wetenschopstelg, de Raßenkunn, utbillt.

Blangen dat wetenschopliche Forschen von de Taxonomisten weer de Raaß aver ok jümmer mit Vöroordelen verbunnen. Al jümmer harrn Minschen dat för recht hollen, Minschen von anner Völker as Slaven to nehmen. Dat kunnen ok nahverwandte Völker wesen, de sik in’t Utsehn kuum oder gornich ünnerscheden hebbt. Mit de Tied von’n Humanismus hett sik denn aver bilütten de Gedank dörsett, dat all Minschen de glieken Rechten hebbt un nüms Slaav von en annern Minsch wesen schall. Toglieks geev dat aver den transatlantischen Slavenhannel. Üm dissen Hannel to rechtfertigen, hebbt sik de Lüüd, de dor Deel an harrn, op den ringeren zivilisatorischen Status von de Swarten beropen un seggt, dat de bioloogschen Ünnerscheed’ dorgegen sprickt, dat de Swarten op dat sülve Niveau staht as de Witten. Disse annahmen Minnerwertigkeit hett sik denn jümmer mehr utbreedt un ok Ingang in de Wetenschop nahmen. To Enn von dat 19. un to Anfang von dat 20. Johrhunnert harr sik dat so breed maakt, dat mit Rassismus un Sozialdarwinismus Theorien opkamen sünd, de sogor so wied gahn sünd, dat gegen annere Raßen angahn warrn mutt.

Eerst mit de Katastroof von’n Tweten Weltkrieg, in de de Natschonalsozialismus ünner Hitler in’n Holocaust Millionen Minschen wegen de Raaß ümbröcht hett, keem dat to en generell Ümdenken op de Welt.

De Begreep Raaß warrt nu je na Land verscheden anfaat. In Europa warrt de Begreep op Minschen anwennt faken ganz aflehnt. In de USA, wo de Sellschop anners as in Europa grote Gruppen von Minschen mit annere Huudfarv hett, warrt de Begreep noch jümmer för disse Gruppen bruukt. De Begreep warrt aver nich mehr so as fröher streng na bioloogsch Kriterien opfaat, man folgt mehr soziale Kriterien.

## Weblenken
Orange Walk (Distrikt)

De Distrikt **Orange Walk** () is een von de söss Distrikte von Belize. De Hööftoord is Orange Walk. De Distrikt hett en Grött von 4636 km² un  hett 48.300 Inwahners (Stand 2008).

## Geografie

Orange Walk liggt in’n Noordwesten von Belize un grenzt in’n Noordoosten an den Distrikt Corozal, in’n Oosten an Belize un in’n Süden an Cayo. In’n Westen liggt dat Naverland Guatemala un in’n Noorden is Mexiko.

### Grenzen

In’n Noorden liggt de Grenz na’n Distrikt Corozal un na Mexiko in’n Hondo River bi Douglas. De Grenz na Mexiko verlöppt in’n Hondo River hoog bet na’n Blue Creek un in’n Blue Creek bet na en Punkt bi Pioneros del Río Xnohá. Düsse Punkt is defineert dör den Meridian von de Garbutt’s-Waterfäll an’n Belize River. De Grenz twüschen Belize op de een Sied un Mexiko un Guatemala op de annere Sied löppt hier stuur na Süden bet na düsse Waterfäll. De Grenz von’n Distrikt Orange Walk is aver al vörher, an’n Tu-Tu Creek, toenn. De Afsnidd is üm un bi 67 Kilometer lang.

An’n Tu-Tu Creek is de Grenz na’n Distrikt Cayo, de nu den Loop von Tu-Tu Creek, Pescado Creek, Crique Negro, Yalbac Creek un Labouring Creek langslöppt bet na de Steed, an de de Labouring Creek in’n Belize River münnt.

Dor drippt de Distrikt Orange Walk op’n Distrikt Belize. De Grenz knickt na Noorden af un löppt temlich stuur op de Crabcatcher Lagoon to. Se knickt na Noordoosten af na’n Spanish Creek un von dor na Noorden dör de Spanish Creek Lagoon un de Laguun von Crooked Tree. An’t Noordenn von de Laguun löppt de Grenz na Noordoosten bet an en Punkt in’n Süden von Neuland. Hier drippt de Distrikt Orange Walk op’n Distrikt Corozal. De Grenz löppt von dor stuur na Noordwesten na’n Freshwater Creek bi Honey Camp, maakt en Knick op de Steed to, an de de twee Arms von’n New River wedder tohoopfleten doot (in’n Süüdwesten von Caledonia) un denn wedder stuur na Noordwesten na Douglas an’n Hondo River un an de Grenz na Mexiko.

## Inwahnertall

De Inwahners weren bi’n Zensus 2000 to 77&nbsp;% Mestizen, to 7&nbsp;% Kreolen, to 10&nbsp;% Mennoniten un to 3&nbsp;% Maya. De Rest hett sik op de verscheden annern Volksgruppen von Belize opdeelt.

## Ünnerafdelen

### Gemenen

De Gemenen binnen Orange Walk sünd: 

### Wahlen

Binnen den Distrikt gifft dat veer Wahlkreise: Orange Walk Zentraal, Orange Walk Oost, Orange Walk Noord un Orange Walk Süüd.

## Footnoten





## Weblenken

* Websteed von den Distrikt (engelsch)
Stann Creek (Distrikt)

De Distrikt **Stann Creek** () is een von de söss Distrikte von Belize. De Hööftoord is Dangriga. De Distrikt hett en Grött von 2554 km² un  hett 33.300 Inwahners (Stand 2008).

## Geografie

Stann Creek liggt in’n Oosten von Belize un grenzt in’n Noorden an den Distrikt Belize, in’n Süden an Toledo un in’n Westen an Cayo. In’n Oosten liggt de Karibische See.

De Öörd verdeelt sik vör allen in dat Deepland langs de Küst un langs von Hummingbird Highway (Stann Creek Valley) un Southern Highway. Dat Binnenland mit de Maya-Bargen is unbewahnt.

### Grenzen

De Grenz (to’n Distrikt Belize) fangt in’n Noorden an de Münn von’n Mangrove Creek in’n Golf von Honduras an un löppt denn den Loop von’n Mangrove Creek en beten mehr as twee Kilometer hoog. Dor wennt de Grenz sik en Stück na Süüdwesten un löppt noch wedder üm un bi twee Kilometer an en Siedenarm von’n Mullins River langs. De Grenz knickt hier af un löppt üm un bi 25 Kilometer stuur na Westen bet na’n Indian Creek (Grenz na’n Distrikt Cayo) un von dor wieder na’n Dry Creek. De Grenz löppt nu an’n Loop von’n Dry Creek langs. Twüschen Santa Martha un Hummingbird Community verlett de Grenz den Loop von’n Dry Creek wedder un löppt an de Waterscheed twüschen de Afströömrebeden von North Stann Creek, Sittee River un Monkey River op de Oostsied un Sibun River un Belize River op de Westsied langs.

Merrn in’n Oorwoold 20 Kilometer in’n Noordwesten von Roseville drippt de Grenz op’n Distrikt Toledo. De Grenz is dor för de eersten poor Kilometers de Waterscheed twüschen Trio Branch un Swasey Branch un denn de Waterscheed twüschen Double Fall Creek un Mare’s Nest Branch (de all beid in’n Swasey Branch fleten doot). Söven Kilometer in’n Noordwesten von Roseville flütt de Double Fall Creek in’n Swasey Branch. Von dor af an is de Swasey Branch de Grenz. Dat blifft so bet San Isidro un Bella Vista. Dor geiht de Grenz för en kort Stück na Oosten bet se op’n Big Creek drippt. De Big Creek is denn bet an sien Münn in de Karibische See de Grenz twüschen de Distrikte Toledo un Stann Creek.

## Inwahnertall

De Inwahners weren bi’n Zensus 2000 to 31&nbsp;% Garifuna, to 30&nbsp;% Mestizen, 21&nbsp;% Kreolen, to 12&nbsp;% Maya un to 3&nbsp;% Inders. De Rest hett sik op de verscheden annern Volksgruppen von Belize opdeelt.

## Ünnerafdelen

### Gemenen

De Gemenen binnen Stann Creek sünd: 

Dat Dörp All Pines givt dat nich meer, de Inwohner hebbt dat Dörp in den 1960er Jaren upgeven.

### Wahlen

Binnen den Distrikt gifft dat twee Wahlkreise: Dangriga un Stann Creek West.

## Weertschop un Infrastruktur

En wichtigen Weertschopsfaktor för’n Distrikt sünd de Bananenplantaaschen (Banana Growers Association), de ganz in’n Süden von’n Distrikt Stann Creek to finnen sünd.

## Footnoten





## Weblenken