open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Telesphore Placidus Toppo

**Telesphore Placidus Kardinal Toppo** (* 15. Oktober 1939 in Chainpur; † 4. Oktober 2023 in Ranchi) weer en indisch Geistlicher un röömsch-kathoolsch Arzbischop vun Ranchi.

## Leven
Telesphore Placidus Toppo wurr 1969 in Himmelried to’n Preester weeht. Wiedere Studien hemm hüm an de Päpstliche Universität Urbaniana in Rom führt. Nah eenig Johren in de Seelsörg un in’n Hoochschoolldeenst wurr he an’n 8. Juni 1978 to’n Bischop vun Dumka beropen. An’n 7. Oktober vun dat sülvige Johr wurr he dör Arzbischop Pius Kerketta to’n Bischop weeht. 1984 hett Paapst Johannes Paul II. to‘n Koadjutorarzbischop nöömt, een Johr later denn to’n Arzbischop vun Ranchi. 2003 wurr Toppo as Kardinalpreester mit de Titelkark *[[Sacro Cuore di Gesù agonizzante a Vitinia]]* in da Kardinalskollegium upnommen. 

He weer Präsident vun de Indische Bischopskonferenz.

Kardinal Toppo hett an dat Konklave 2005 deelnommen, bi dat Benedikt XVI. to’n Paapst wählt wurr un ok 2013 weer he mit dorbi, as Paapst Franziskus wählt wurr.

Paapst Franziskus hett an’n 24. Juni 2018 sien Rückträe wegen Öller annommen. 

## Fievt Marianisches Dogma
De Kardinal hett Paapst Benedikt XVI. 2008 dorum beeden, en fievt Marianisches Dogma över Maria as Miterlöserin intoführen. So en Verkloren würr dat Nicht-Katholiken lichter maaken, de Modergottes to verstahn. Stöhn kreeg he dör Kardinal Luis Aponte Martínez, emeriteert Arzbischop vun San Juan, Puerto Rico; Kardinal Varkey Vithayathil, Arzbischop vun Ernakulam-Angamaly, Indien; Kardinal Riccardo Vidal, Arzbischop vun Cebu, Philippinen, un Kardinal Ernesto Corripio y Ahumada, emeriteert Arzbischop vun Mexiko-Stadt. So en Dogma würr in’n interreligiösen Dialog mit den Muslimen helpen, denen Maria dör den Koran vertroot is. Se gellt dor as „größte aller Frauen, ohne Sünde und jungfräulich“.

## Liddmaatschapen
Telesphore Placidus Kardinal Toppo weer Liddmaat vun de folgend Institutschonen vun de röömsch Kurie:
* Kongregatschoon för de Evangeliseeren vun de Völker (af 2003)
* Päpstlicher Raat för den Interreligiösen Dialog (af 2003)
* Päpstlicher Raat för de Kultur (siet 2009)
* Kardinalskommission vun dat Istituto per le Opere di Religione  (af 2013)

## Weblinks
* Indrag up catholic-hierarchy.org
* Biografische Notiz (engelsch)
* [Indrag in In: Salvador Miranda: The Cardinals of the Holy Roman Church. (Website vun de [Florida International University], engelsch)]

## Enkeld Nahwiesen
Informatik

De **Informatik** is de Wetenschop Informatschonen systemaatsch aftobillen, to spiekern un to överdregen un befaat sik sunnerlik mit Reekners, de Informatschonen automaatsch verarbeiden. Se is ook ene Grundlagenwetenschop för de Ingenieurswetenschop.

## Literatuur

* Theo Bro: Lexikon der Informatik, Datenverarbeitung und Kryptographie – Knoff-Hoff a Niffi, Niffum et Niffo, Noordersteed 2024, ISBN 978-3-7583-6815-8.
* Herbert Bruderer: *Meilensteine der Rechentechnik*. Band 1: Mechanische Rechenmaschinen, Rechenschieber, historische Automaten und wissenschaftliche Instrumente, 2. Uplage, Walter de Gruyter, Berlin/Boston 2018, ISBN 978-3-11-051827-6.
* A. K. Dewdney: *Der Turing Omnibus: Eine Reise durch die Informatik mit 66 Stationen.* Übersetzt von P. Dobrowolski. Springer, Berlin 1995, ISBN 3-540-57780-7.
* Les Goldschlager, Andrew Lister: *Informatik – Eine moderne Einführung.* Carl Hanser, Wien 1986, ISBN 3-446-14549-4.
* Heinz-Peter Gumm, Manfred Sommer: *Einführung in die Informatik*. 10.Uplage. Oldenbourg, München 2012, ISBN 978-3-486-70641-3.
* Hans Dieter Hellige (Ruutgever): *Geschichten der Informatik. Visionen, Paradigmen, Leitmotive.* Berlin, Springer 2004, ISBN 3-540-00217-0.
* Jan Leeuwen: *Theoretical Computer Science.* Springer, Berlin 2000, ISBN 3-540-67823-9.
* Peter Rechenberg, Gustav Pomberger (Ruutgever): *Informatik-Handbuch.* 3.Uplage. Hanser 2002, ISBN 3-446-21842-4.
* Vladimiro Sassone: *Foundations of Software Science and Computation Structures.* Springer, Berlin 2005, ISBN 3-540-25388-2.
* Uwe Schneider, Dieter Werner (Ruutgever): *Taschenbuch der Informatik.* 6.Uplage. Fachbuchverlag, Leipzig 2007, ISBN 978-3-446-40754-1.
* Gesellschaft für Informatik: *[https://gi.de/fileadmin/GI/Hauptseite/Themen/was-ist-informatik-lang.pdf Was ist Informatik?Positionspapier der Gesellschaft für Informatik.]* (PDF, ca. 600 kB) Bonn 2005., oder ''Was ist Informatik? Kurzfassung.'' (PDF; rund 85&nbsp;kB).

## Weblinks

* Gesellschaft für Informatik (GI)
* Schweizer Informatik Gesellschaft (SI)
* “Einstieg Informatik” www.einstieg-informatik.de

## Nawiese
Algorithmus

Een A**lgorithmus** is ene Vöörschrivt, wo een vörgaan schall, üm een Probleem to lösen. Daar ward enkelt Schreed uutföört, de toletst dat Probleem lööst.

Vööral in ene Programmeerspraak för Reekners speelt so’ne Algorithmen ene grote Rulle.

::
:

## Nettverwiese
Analysis

**Analysis** (uutsproken: ) is een Deel van de Mathematik. Dat Woord kümt van .

De Grundlagen för düsse Telgen koomt van Gottfried Wilhelm Leibniz un Isaac Newton; de dat   nömen Sied Leonhard Euler is dat een goodkennt Deel van de Mathematiik.

In de Analysis geit dat üme de reellen Tallen \R un de komplexen Tallen \Complex  med eren geometrisch, arithmetisch, algebraischen un topologischen Egenschoppen. 

## Matematikers
Wichtige Mathematikers up dat Feld van de Analysis weren:
Bild:Gottfried_Wilhelm_von_Leibniz.jpg|Gottfried Wilhelm Leibniz
Bild:Sir_Isaac_Newton_by_Sir_Godfrey_Kneller,_Bt.jpg|Isaac Newton
Bild:Leonhard_Euler_2.jpg|Leonhard Euler
Bild:Cauchy_Augustin_Louis_dibner_coll_SIL14-C2-03a.jpg|Augustin-Louis Cauchy
Bild:Bernhard_Riemann_1.jpg|Bernhard Riemann
Bild:Srinivasa_Ramanujan_-_OPC_-_2.jpg|Srinivasa Ramanujan
Halvleider

Een **Halvleider** is een Faststoff, de Stroom beter leid as een Isolater (to’n Bispeel Glas), man ringer as een Leider (to’n Bispeel Kopper) Je wärmer een Halvleider ward, je beder leid he Stroom.

So’ne Halvleiders speelt enen grote Rulle in’e Elektrotechnik. 

## Biller

Bild:80486dx2-large.jpg|Een Mikroprozessor
Bild:Intel_80486DX2_top.jpg|En Mikrochip
Bild:Polycrystalline_silicon.jpg|Een Photovotaikelement


## Nettverwiese
Informatschoon

**Informatschon** is Weten, de een Afsenner över enen Informatschoonskanaal an enen anner stüürt. De Informatschoon ward daarbi kodeert

In de Informatik is Informatschoon de Grundlage, med de daar warkt ward. De eenfachtste nformatschoon is *Ja* oder *Nee*, för enen Reekner is dat  *0*&nbsp;oder&nbsp;*1*.

## Kood
Wenn Minschen direkt met eenanner snacken oder telefoneert, is Spraak eer Kood, Informatschonen wieder to geven. In enen Breev oder ene E-Mail is dat Schrift noch een Kood meer tohoop med de Spraak. Van enen Schipp to enen anner sind Signaalflaggen oder Morseteken bruukt worden. 

## Luke uk diar
Kondensater

Een **Kondensater** is een elektrisch Baudeel, üm de elektrische Laden in Liekstroom un siene Energie in enen elektrisch Feld to sammeln. De Mengde van Energie meet een in Farad.

## Funktschoon
In ene Kondensater sind twee Elektroden an een *Dielektrikum*, de de twee Elektroden gegenöver isoleert. So’ne Kondensaters hebbt normalerwiese ene Kapazität twischen 1&nbsp;Picofarad (10−12&nbsp;F) un 1 Farad. Dat giv man ook Kondesnaters bet to ene Kapazität van10.000 Farad. 

## Weblenken
Elektromagneetsche Stralen

**Elektromagneetsche Stralen** sind Bülgen vn elektriskch un magneetschen  Feller.

## Spektrum
Elektromagneetsch Bülgen köönt kort (luchts) oder lang (rechts) wesen:

## Kiek ook bi

* Licht
Unendlichkeid

**Unendlichkeid** is dat Gegendeel van **Endlichkeid**. In de Mathematik ward dat metn *Unendlichteken* afkört (\infty).

Wat unedlich is, het keen Enne, kann man enen Beginn hebben. 

Vööral in de Mathematik speelt de Unendlichkeid ene grote Rull. Heel een Fack befaat sik daarmiet, de Infinitesimaalreken. Ook in de Mengdenleer ward twüschen *endlich* un *unendlich* unnerscheed.

## Nettverwiese
Glieken

Ene **Glieken** oder **Lieken**, ook **Gliekunge**, is ene mathemaatsche Uutsage, dat twee Terme liek sind. De Teken daarföör is dat Liekteken („=“) .

: T_1=T_2

Daarbi is de Term T_1 di **linke Sied** un T_2 de **rechte Siede** van de Glieken.

## Kiek ook bi

* Linear Algebra
Trigonometrie

**Trigonometrie** (greeksch  ‚Dreeeck‘ un  ‚Maat‘) is een Deel van de Geometrie un sodennig van d Mathematik un is de Lehre van Dreeecken.

## Literatur
* Theophil Lambacher, Wilhelm Schweizer (Ruutgevers): *Ebene Trigonometrie, Mathematisches Unterrichtswerk für höhere Schulen.* Ernst Klett Verlag, Stuttgart, 1958.
* 

## Weblenken
* Hilfen zur Trigonometrie (hoogdüütsch)
* Zusammenfassung Trigonometrie für Gymnasium. Landsbildungsserver Baden-Württemberg (hoogdüütsch)
* Eenfache trigonometrische Glieken, Munsteropgaven mit Tipps to’n Lösen Landsbildungsserver Baden-Württemberg (hoogdüütsch)
* Trigonometrische Java applets

:
:
:
Pran

**Pran Krishan Sikand Ahluwalia**, bekannt as **Pran** (* 12. Februar 1920 in Lohore; † 12. Juli 2013 in Mumbai) was een indischen Schauspeler.

## Filmografie (Uutwahl)
* 1953: Aah
* 1954: Biraj Bahu
* 1955: Devdas
* 1956: Chori Chori
* 1956: Unter dem Mantel der Nacht
* 1960: Jis Desh Mein Ganga Behti Hai
* 1962: Half Ticket
* 1962: Dil Tera Deewana
* 1963: Bluff Master
* 1964: Kashmir Ki Kali
* 1965: Gumnaam
* 1965: Khandaan
* 1967: An Evening in Paris
* 1967: Milan
* 1968: Brahmachari
* 1970: Johny Mera Naam
* 1971: Guddi
* 1973: Zanjeer
* 1973: Bobby
* 1974: Majboor
* 1977: Amar Akbar Anthony
* 1978: Don
* 1980: Karz
* 1981: Kaalia
* 1991: Sanam Bewafa

## Priesen
* 1968: Filmfare Award/Beste Nevenrull för *[[Upkaar]]*
* 1970: Filmfare Award/Beste Nevenrull för *[[Aansoo Ban Gaye Phool]]*
* 1973: Filmfare Award/Beste Nevenrull för *[[Be-Imaan]]*
* 1997: Filmfare Award/Besondere Leistung för *[[Saajan Chale Sasural]]*
* 1997: Star Screen Award/Levenswark
* 2012: Dadasaheb Phalke Award
## Litteratuur

## Nettverwiese
Bruce Lee

**Bruce Lee** (,* 27. November 1940 in San Fransisco; † 20. Juli 1973 in Hongkong, boren as) was een US-amerikaanschen Schauspeler un Kampkünstler med chineeschen Worteln. He geld för een Ikoon in’n Martial-Arts-Film un as enen mang den gröttsten Kampkünstlers in’n 20.&nbsp;Jaarhunnerd.

## Filmographie
* 1941: Golden Gate Girl
* 1946: The Birth of Mankind
* 1948: Wealth Is Like a Dream *(Fu gui fu yun)*
* 1949: Sai See in the Dream *(Meng li xi shi)*
* 1950: The Kid *(Xi lu xiang)*
* 1951: Infancy *(Ren zhi cu)*
* 1953: Blame it on Father / It’s Father’s Fault *(Fu zhi guo)*
* 1953: Qian wan ren jia
* 1953: The Guiding Light *(Ku hai ming deng)*
* 1953: A Mother’s Tears *(Ci mu lei)*
* 1953: In the Face of Demolition *(Wei lou chun xiao)*
* 1955: Gu xing xue lei
* 1955: Love *(Ai)*
* 1955: Gu er xing
* 1955: Love Part 2 *(Ai xia ji)*
* 1955: We Owe It to Our Children *(Er nu zhai)*
* 1956: Zao zhi dang cu wo bu jia
* 1956: Sweet Time Together *(Zha dian na fu)*
* 1957: The Thunderstorm *(Lei yu)*
* 1960: The Orphan *(Ren hai gu hong)*
* 1966–1967: Batman, Fernsehserie
* 1966–1967: The Green Hornet, Fernsehserie
* 1967: Ironside, Fernsehserie
* 1968: Blondie, Fernsehserie
* 1969: Here Come the Brides, Fernsehserie
* 1969 Marlowe
* 1971: Tang shan da xiong)
* 1971: Longstreet, Fernsehserie
* 1972: Jing wu men
* 1972 Meng long guo jiang
* 1973: Enter the Dragon
* 1978: Game of Death
## Nettverwiese

## Nawiese
Dan Jansen

**Daniel Erwin „Dan“ Jansen** (* 17. Juni 1965 in Milwaukee, Wisconsin) is en ehmalger US-amerikanischer Iesflinklöper.

Dör sien Süster Jane keem Dan Jansen to dat Iesflinklopen. Bi sien eersten Start bi Olympisch Spilen 1984 in Sarajevo keem he up Platz 6 över 500 Meter un wurr Veert över 1000 Meter. Veer Johr later gull he in Calgary as Favorit för de 500 Meter un 1000 Meter. An den Dag vun dat Rennen över 500 Meter is sien Süster Jane an Leukämie storven. Dan Jansen hett dat Rennen mit en Stört afslooten. Ok över 1000 Meter en paar Daag later kunn he dat Rennen wegen en Stört nich afsluuten.

Ok 1992 bi de Spelen in Albertville kunn he sien Favoritenrull nich gerecht wurrn un bleev weer ahn Medaille. Bi de Winterspelen in Lillehammer 1994 wunn he in dat letzt Rennen vun sien Loopbahn endlich en Goldmedaille. Över 1000 Meter wunn he in Weltrekordtiet (vör Ihar Schaljasouski). Över 500 Meter weer he blots up den 8. Platz kommen.

Nah sien Karriere as Sportler wurr Jansen Kommentater bi NBC un hett de *Dan Jansen Foundation* för den Kamp gegen Leukämie grünnd.

## Weblinks
* Dan Jansen in de Datenbank vun Olympedia.org (engelsch)
* Körtporträt (engelsch)
* Statistiken bi ''Speedskatingnews''
Giovanni Furno

**Giovanni Furno** (* 1. Januar 1748 in Capua; † 20. Juni 1837 in Neapel) weer en  italieensch Komponist un Musikpädagoog vun de so nöömt neapolitaansch School.

## Leven un Wirken
Giovanni Furno kreeg sien Utbillen ünner annern bi Carlo Cotumacci (1709–1782) an dat *[[Conservatorio di Sant’Onofrio a Porta Capuana|Conservatorio Sant’Onofrio]]* in Neapel, wo he van 1775 bit 1797 ok ünnerricht hett. Dornah weer he bit 1808 Kompositschonslehrer an dat *[[Conservatorio della Pietà dei Turchini|Conservatorio della Pietà de´Turchini]]* un sluutend an dat *[[Konservatorium „San Pietro a Majella“ Neapel|Real Conservatorio di Musica San Pietro a Maiella]]*. To sien Schölers tellen Luigi Ricci, Saverio Mercadante, Vincenzo Bellini un Errico Petrella (1813–1877).

Furno hett twee Opern komponeert, dorünner *L’allegria disturbata* (1778), en Miserere, en Sinfonie un wiedere Warken för Orchester.

## Literatur
* Antonio Sardi De Letto: Furno, Giovanni. In: Fiorella Bartoccini (Hrsg.): Dizionario Biografico degli Italiani (DBI). Band 50: Francesco I Sforza–Gabbi. Istituto della Enciclopedia Italiana, Rom 1998.

## Weblinks
* Undruckt Partituren vun Giovanni Furno in’n Opac vun dat Servizio bibliotecario nazionale
* Giovanni Furno: *Metodo facile breve e chiaro delle prime ed essensiali regole per accompagnare partimenti senza numeri*, in Monuments of Partimenti
Gaudenzio Bernasconi

**Gaudenzio Bernasconi** (* 8. August 1932; † 10. Januar 2023) weer en italieensch Footballspeler un -trainer. 

## Vereens
De Middelfeldspeler Bernasconi fung 1949 sien Loopbahn bi Ponte San Pietro an, wo he bit 1952 bleev, dornah wessel he bit 1954 to Atalanta Bergamo. Sie nächste Statschoon weer Samdoria Genua, wo he bit 1965 bleev., bevör he bit 1968 för Jesi Calcio speel. In sien letzt Johr bi den Vereen weer he ok as Trainer (Manager) aktiv. Sien Loopbahn klung 1970 bi Urbino Calcio. 

## Natschonalmannschap
Bernasconi hett 6 Lännerspelen för die Italieensch Natschonalmannschap tüschen 1956 und 1959 maakt. He hett aber in all sien Spelen, sowohl in de Vereens as ok in de Natschonalmannschap nie en Door schaaten. 

## Weblinks
* Indrag bi National Football-Teams.com (engelsch) 

## Enkeld Nahwiesen
Ziege

**Ziege** betekent

* de Huusziege
* dat Genus Ziegen

**Ziege** is ook de Naam vun:

* Christian Ziege (* 1972), düütsch Footballspeler
* Eva-Maria Ziege (* 1961), düütsche Sotscholoogsche
* Otto Ziege (1926–2014), düütsch Radrennfohrer

**Kiek ook bi:**

* Zeeg
Bewatern

**Bewatern** betekent Acker un Wischen med Water to versorgen, dat daar Planten wassen köönt, ook wenn keen Regen fallt. Sunnerlik in drögen Regionen bewatert Minschen de Feller, man ook in Regionen mit noog Nedderslag bewatert Minschen Feller de Planten dör Dröögtieden röver to hölpen oder wenn se Planten anboen doot, de veel Water bruukt so as Ries.

## Literatuur

* Deutsches Institut für Normung (Ruutgever): Bewässerung, Entwässerung: Normen. DIN-Taschenbuch. 5. Auflage. Nr. 187. Beuth, Berlin/Wien/Zürich 2007, . 
* Deutscher Verband für Wasserwirtschaft und Kulturbau DVWK (Ruutgever): Ecologically Sound Resources Management in Irrigation. DVWK Bulletin. Nr. 19. Hennef 1993 (dwa.de). 
* E. W. Herrmann u. a.: Beregnung. Warum? Wann? Womit? DLG e. V., Frankfort an’n Main1977. 
* Susanne Neubert, Waltina Scheumann, Annette van Edig: Integriertes Wasserressourcenmanagement (IWRM). 1. Uplage. Nomos, Baden-Baden 2005, . 
* Bruce Withers, Stanley Vipond: Bewässerung. Parey, Hamborg/Berlin 1978,  
* *Empfehlungen für die Planung, Installation und Instandhaltung von Bewässerungsanlagen in Vegetationsflächen.* 2010, ISBN 978-3-940122-21-6.

## Nettverwiese
Energieprinzip

:

Dat **Energieprinzip** oder **de Satz**/**dat Gesett vun’t Energiebewohren**, is een Prinzip in de Physik na dat Energie nich verlüstig gaan kann, man in een anner Form Energie bestaan blivt, to’n Bispeel wenn sik elektrische Energie in Wärmd wannelt. Heel de Mengde Energie, de Samtenergie, binnen een afsloten Systeem blivt konstant, ook wenn sik de Energieform ännert.

De Thermodynamik kennt düt Prinzip as dat '''eerste Gesett vun de Thermodynamik''' för de Energie, de binnen een thermodynaamsch Systeem bestaan blivt.

## Kiek ook bi
* Energy
* Thermodynamics

## Other websites

* ''The First Law of Thermodynamics'' (PDF) Jerzy Borysowicz för Project PHYSNET (engelsch)
Spetschale Relativitätstheorie

De **spetschale Relativitätstheorie**, kort ook **SRT**, betekent in de Physik ene Theorie, de beschrivt woans sik Objekten un Feller dör Ruum un Tied beweegt. Se buut up dat Relativitätsprinzip in de Mechanik up, dat Galileo Galilei updeckt harr.

As Beginn för spetschale Relativitätstheorie geld Einstein sien Artikel *Zur [[Elektrodynamik]] bewegter Körper,* de 1905 ruutkeem. In’n Artikel geit he wied över de Vörarbeid vun Hendrik Antoon Lorentz un Henri Poincaré. De Theorie beschrivt Referenzsystemen, de sik beweegt, relativ toeenanner, so dat se boold den Namen „Relativitätstheorie“ kreeg. 1915 Einstein het de Theorie in *spetschale Relativitätstheorie* ümnöömt, as he de allgemene Relativitätstheorie (ART) ruutbrochte. De ART is allegemener as de SRT un beschrivt ook woans de  Gravitatschoon warken deit.

## Literatuur

* Albert Einstein: *Zur Elektrodynamik bewegter Körper.* In: *Annalen der Physik und Chemie.* 17, 1905, S.&nbsp;891–921 ''(PDF).'' Upropen den 23.&nbsp;März 2023.*[https://de.wikibooks.org/wiki/A.%20Einstein:%20Kommentare%20und%20Erläuterungen:%20Zur%20Elektrodynamik%20bewegter%20Körper Zur Elektrodynamik bewegter Körper]* (Wikibooks).
* Albert Einstein: *Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?* In: *Annalen der Physik.* 18, 1905, S. 639–643; ''(PDF).'' Upropen den 23.&nbsp;März 2023.
* Albert Einstein: *Über die spezielle und allgemeine Relativitätstheorie.* Springer, Berlin 2001, ISBN 978-3-540-87776-9.
* Hermann Bondi: *Einsteins Einmaleins. Einführung in die Relativitätstheorie.* Fischer, 1974, ISBN 3-436-01827-9.
* Max Born: *Die Relativitätstheorie Einsteins.* Springer, o.&nbsp;J, 2003, ISBN 978-3-642-32357-7.
* Jürgen Freund: *Spezielle Relativitätstheorie für Studienanfänger.* vdf-Hochschulverlag, 2005, ISBN 3-7281-2993-3.
* Domenico Giulini: *Spezielle Relativitätstheorie.* Fischer, 2004, ISBN 3-596-15556-8.
* Hubert Goenner: *Spezielle Relativitätstheorie und die klassische Feldtheorie.* Elsevier&nbsp;– Spektrum Akademischer Verlag, München, 2004, ISBN 3-8274-1434-2.
* Johann Rafelski: *Spezielle Relativitätstheorie heute.* Springer Spektrum, Berlin 2019, ISBN 978-3-662-59419-3.

## Nettverwiese

* . (hoogdüütsch)
* . In: *Einstein Online* (Max-Planck-Institut für Gravitationsphysik). (hoogdüütsch)
* Franz Embacher: ''Systematische Einführung in die spezielle Relativitätstheorie.'' Universität Wien. (hoogdüütsch)
* Skripte to SRT un ART. (hoogdüütsch)

## Nawiese
Komplexe Tall

De **komplexen Tallen** vergröttert de reellen Tallen, so dat algebraische Glieken as  x^2 + 1 = 0 oder x^2 = -1 to lösen sind. Annners as wenn sik   \N \rightarrow \Z \rightarrow \Q \rightarrow \R  vergröttert, langt dat hier nich de Tallen na links to „verdubbeln “(de natüürliken Tallen, de postiv sind un de negativen Tallen daarto givt de helen Tallen) „dichter to stoppen“ (ratschonale un reelle Tallen), man ene niege Tallenflach statts een Tallenstraal is nödig.

* Üm dat de Quadrate van allen reellen Tallen grötter oder gliek 0 sind, kann dat kene reelle Tall geven, de een Glieken as x^2 = -1 lösen kann. Nödig is heel ene niege Tall, de normalerwiese  \mathrm{i}  heet un de Egenschop \mathrm{i}^2 = -1 het. Düsse Tall \mathrm{i} is ene imaginäre Eenheid.

De Definitschoon för komplexe Tallen is de de Summe a+b\cdot \mathrm{i} defineert, wo a un b bi reelle Tallen sind un \mathrm{i} de imiginäre Eenheid is, so in de Definitschoon boven. För de komplexen Tallen, de so defineert worden sind, kann een nu de Rekenregels för reelle Tallen bruken, wo een \mathrm{i} bi as ene Konstante bruukt un \mathrm{i}^2 dör -1 uuttuuschen kann un anners rüm. Dat Symbool för de Mengde van den komplexen Tallen is \mathbb C (ℂ als Unicode-Zeichen `U+2102)`

De Tallengebeed, dat so konstrueert worden is, breid de reellen Tallen uut un het ene Rege Egenschoppen, de för vele Natuur- un Ingineurswetenschoppen nütte sind. Een Grund för deenliken Egenschoppen is dat komplexe Tallen algebraisch afsloten sind. Dat heet, dat jeed ene algebraische Glieken med positiven Grad över den komplexen Tallen to lösen is, wat för relle Tallen nich güllig is. Düsse Egenschop is de Inhoold van den Fundamentaalgesett in de Algebra. Een anner Grund is de Betog twischen trigonoomschen Funktschonen un de Expotentschaalfunktschoon (Eulerformel), de över komplexen herstostellen is. 

De Elektrotechnik bruukt daardör fen Bookstaven \mathrm j, dat  i oder  i(t) de van de Tieg afhangen Stroomstärk un \mathrm j nich to verwesseln sind. 

## Literatuur

* Paul Nahin: *An imaginary tale: The story of <math>\sqrt {-1}</math>.* Princeton University Press, 1998, ISBN 978-0-691-14600-3.
* Reinhold Remmert: *Komplexe Zahlen.* In D. Ebbinghaus u.&nbsp;a. (Rutgever.): *Zahlen.* Springer, 1983.

## Nettverwiesen

* Schriften, Dokumentatschoonen
** Komplexen Tallen (hoogdüütsch)
** Reken mit komplexen Talen uni-kiel.de (hoogdüütsch)
** Komplexe Tallen in de Chaostheorie dimensions-math.org (hoogdüütsch)
* Programmen för komplexe Tallen
** HTML5-App. walter-fendt.de
** Reekner för komplexeTallen calc3d.com
Tacitus

**Publius Cornelius Tacitus** (* üm 58.; † üm 120 ) was een röömschen Historiker, Schriever, Rhetoriker un Kunsel. Faken geld he för de gröttste Historiker vun dat Röömsche Riek. Tacitus hadde de republikaansche Regerungsform lever as de willkörige Heerschop vun männigen Kaisers. He schrivt över Kaisers un Machthebbers evenso as över Personen uut’n Volk un givt daarümme ene gode Sicht up’t Leven to de Tied.

## Wark

### ''De vita et moribus Iulii Agricolae'' (''Agricola'')
*De vita et Moribus Iulii Agricolae* het üm un bi 30 Sieden un beschrivt sienen Swiegervader Gnaius Julius Agricola un worde 98 uutgeven, wiel dat Trajan Kaiser was.

Doch is dat  nich echt ene Levensgeschicht, vunwegen dat Tacitus de Geschichten uut Agricolus sien Leven bruukt het to wiesen, wat Domitian falsch maakt harr un Trajan as enen goden Heerscher to priesen. Dat is nich eenfach to lesen, vunwegen dat de Berichten över Feldtöög, Reden un de uutbreed Berichte över dat Volk in Brittania so lang sind.

Dat Book het Sporen vun de Vöördragskunst, wat een Kennteken is van de Stil *Laudatio,* wo ook düt Book tohöört.

### ''De origine et situ Germanorum'' (''Germania'')
*De origine et situ Germanorum* oder *Germania* kummt ok ut dat Johr 98. Eerst warrt dorin dat germaansche Land un dat Volk besnackt, denn de Brüük un deen noch en Reeg vun germaansche Stämme.Vandaag is dat Book en för Forschers, de sik dor mit befaten doot.

Tacitus hett de Germanen mit den Römers vergleken. He wull Germanen bekannt maken, denn dat  weer wichtig to weten, wiel in disse Tied de Germanen een vun den gröttsten Gefohr för dat Röömsche Riek ween sünd.

### ''Dialogus de oratoribus''
102 schreev he den *Dialogus de oratoribus* för Lucius Fabius Lustus, een Senater to de Tied. Düt Book vertellt vun den Verfall von de Vöördragskunst. Meest ward dür Wark as sien Beginn as Historiker seen un sien Enne as Meester in de Vöördragskunst.

### ''Historiae''
*Historiae* is dat eerste van Tacitus sien grote Historienwarken. 

## Schrievstil
Tacitus siene Warken tellt to de sülvern Latinität. Ene Aard Latiensch, de nockvele klassische Kennteken uut de gollen Latinität wiest, man al hier un daar afwiekt wat den Stil anlangt un van af 50 n.&nbsp;Chr. in Bruuk was.

## Weblenken

* Tacitus siene Annalen (nedderlandsch)
Roboter

En **Roboter** is en technischen Apparaat, de normalerwiese Minschen mechaansche Arbeid afnimt oder geföhrliche Opgaven beschickt.  Roboter köönt beweegliche Maschinen ween oder an ene Steed bunnen ween. Computerprogrammen stüürt den Roboter.

Dat Woord stammt vun den Schriever Karel Čapek.

## Nettverwiese

* Düütsch Robotik un Elektronik Wiki
* Robotics Portal
* Welt-Roboterstatistik bi de International Federation of Robotics (IFR)
* International Federation of Robotics (IFR)
Technologie

**Technologie** (Greeksch: τέχνη: 'vakmanschap' en λογία: 'theorie') betekent alle Techniken, Können un Kennen, Methoden un Perzesse, de för de Produktschoon van Göder, för Deenste oder annerwat ümtosetten, so as wetenschoplik Unnersöök. Technologie wiest sik in physischen Objekten un Organisatschoonsformen. Se maakt enen Deel van de Seelschop uut un kam in engen Betog med de Kultuur van Minschen up.

De eenfachste Form van Technologie sind Warktüüg. Na dat in de prähistoorsche Tied Minschen leren dat Füür to beheerschen, un later in neolithsche Revolutschoon, kreeg de Minsche met Hülpe van Wärktügen en grötter Kontrolle över siene Narensborns. As dat Rad uutfunnen was, was dat nu mööglik wieder to reisen un up de Üwelt un dat Ümfeld stärker Inflood to nemen. Läter Technologie, so as Druckerpresse, dat Telefoon un dat Internet, kunnen Minschen över grötter Afstänne med kommunizeren.

Technologie is de Grundlage för ene komplexe Weerdschop, de tohoop de Weltweerdschop vandage formen, un is een zentralen bestanddeel vann alldääglike Lebven, bi de Arbeid man ook in de Frietied. Vele technoloogsche Vörgänge bringt unwünsche Biprodukte vör. Innovatschoenn up enen Gebeed neemt Inflood up Weerde binnen ene Sellschop, un smiet ethische Fragen up.
## Kiek ook bi

## Nawiese
Blanken Hans

**Blanken Hans** is een plattdüütsch Sinnbild, de Noordsee bi Stromflood to beschrieven. Överdregen heet ook Stormwinnen över de Noordsee un ook över anner Seen so.

## Afkumst un Bruuk

Wo de Uutdruck „Blanken Hans“ vun afkümt is unklaar, sachtens beschrivt *blank* den witten Bülgenschuum. De Spraakwetenschop bekikt den Naam as een *Phänonym*, enen Naam de sik vun den Uutseen afleid. So as de Germanist Henning van Gadow dat süüt, kann „Blanken Hans“ ook ene Personifikatschoon sien. De Ethnologe Bern Rieken is sik vermoden, dat *blank* hier „bloot“ oder „naakt“ bedüd un *Hans,* as enen wied verbreid Naam för wat heel normaals steit; de „Blanke Hans“ also minnächtig wat betekent, dat in’n Dörchsnid ligt.

De Chröönkenschriever Anton Heimreich het den Uutdruck in siene *Nordfriesische Chronik* 1666 op den Diekgreven vun Risum torügg, de as een nee’en Diek klaar was, driest na Noordsee ropen hebben schull: „Trotz nun blanke Hans“. Korte Tied later is de Diek bi de Burchardiflood. in’n Oktober 1634 broken.

De Lyriker Detlev von Liliencron uut Kiel het den Begreep mit siene hoogdüütsche Ballade *Trutz, blanke Hans* allgemeen bekannt maakr. De „Blanke Hans“ was Inspiratschoon för vele Künstlers, to’n Bispeel för de Malereen vun Hans Peter Feddersen (1902) un Hans Hartig (1912).

Na de Stormflood 1962 kreeg ene Gröönanlaag un ene Straat in den Bremer Staddeel Huchtenden Naam „Blanker Hans“ genannt. An de Straat ligt en ook Kinner- u Jöögdzentrum mit den lieken Naam. In Büsem an de Westküst vun Sleswig-Holsteen geev dat vun’n 2006 bet to’n 31. Dezember 2015 de Sturmflutenwelt „Blanker Hans“ un stell mit multimedialen Elementen verscheden Themen över de Noordsee vör.

## Literatuur

* Manfred Jakubowski-Tiessen: *„Trutz, Blanker Hans“. Der Kampf gegen die Nordsee.* In: Bea Lundt (Ruutgever): *Nordlichter. Geschichtsbewußtsein und Geschichtsmythen nördlich der Elbe* (= *Beiträge zur Geschichtskultur.* Bd.&nbsp;27). Böhlau, Köln 2004, ISBN 3-412-10303-9, S.&nbsp;67–84.
* Otto S. Knottnerus: *Eine gefahrvolle Existenz. Ambivalenz der frühneuzeitlichen Küstengesellschaft.* In: Norbert Fischer, Susan Müller-Wusterwitz, Brigitta Schmidt-Lauber (Ruutgever): *Inszenierungen der Küste* (= *Schriftenreihe der Isa-Lohmann-Siems-Stiftung.* Bd.&nbsp;1). Reimer, Berlin 2007, ISBN 978-3-496-02800-0, S.&nbsp;107–149.

* 

## Einzelnachweise
Staat (Mehrdüdig Begreep)

**Staat** betekent

* Staat, een politsch Rebeet,
* Staat, Deelstaat in enen Bundsstaat,
* Staat, Gemeenschop bi Deerter,
* Staat, de goden Kleider för’n Sünndag.

**Staat** is de Familiennaam vun

* Diana Staat (* 1982), düütsche Footballspelersche
* Manfred Staat, Perfesser för Biomechanik
* Sascha Staat (* 1980), düütschen Schriever un Journalist

**Kiek ook bi:**

* Stat
* Stoot
Mangelnähren

**Mangelnähren** een Nährwies, de nich langt oder falsch tohoopstellt, un anners as een Diät nich vun Doktter anroaden is.

## Nettverwiese

* mangelernaehrung.net
Michael Smith (Chemiker)

**Michael Smith**, CC, OBC (* 26. April 1932 in Blackpool, England; † 4. Oktober 2000 in Vancouver, Kanada) weer en kanaadsch Chemiker. He kreeg 1993 den Nobelpries för Chemie gemeensam mit Kary Banks Mullis.

## Leven

1956 is he nah Kanada utwannert un wurr 1963 kanaadsch Staatsbörger.
Michael Smith hett Chemie studeert un kreeg 1956 sien Doktertitel an de Universität Manchester. Dornah keem en Forschungsupenholt in Vancouver bi Har Gobind Khorana, Medizin-Nobelpriesdräger van 1968. Smith gung 1960 mit de Arbeitsgrupp vun Khorana nah Wisconsin, kehr aber 1961 weer nah Vancouver torüch, wo he 1966 Perfesser för Biochemie an de University of British Columbia wurr.

He kreeg 1993 den Nobelpries för Chemie för sien grundleggend Bidrääg to dat Etableeren vun de Oligonukleotid-baseerend, oortsspezifischen Mutagenese vun de Desoxyribonukleinsüür (DNA) un sien Entwicklung för Proteinstudien. 1986 weer he mit den Gairdner Foundation International Award uttekent wurrn. 1981 wurr he in de Royal Society of Canada upnommen, 1995 in de Canadian Medical Hall of Fame un 1996 in de National Academy of Sciences vun de Vereenigte Staten.

## Privates
Mit sien Fru Helen Wood Christie harr he dree Kinner. 1983 hemm se sück aber trennt.

## Weblinks
* Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)

*Michael Smith Laboratories an de University of British Columbia
* (engelsch)
* Indrag bi academictree (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Ernesto Labarthe

**Ernesto Enrique Labarthe Flores** (* 2. Juni 1956 in Lima) is en ehmalger peruaansch Footballspeler, de in’t Middelfeld spelen dee. 

Sien Vader weer de Präsident vun Sport Boys un so fung ok sien Söhn 1974 sien Loopbahn bi dissen Vereen an. 1979is he to CD Palestino wesselt, kehr aber nah blots een Saison kur to Sport Boys torüch, um ansluutend to CF Monterrey in Mexiko to wesseln. Dor kunn he sück an’t Enn aber nich dörsetten un kehr wedder to sien Heimatvereen torüch, wo he 1983 sien Karriere afsluuten dee. 

För de peruaansch Natschonalmannschap hett he 4 Lännerspelen maakt. He hörr ok to dat peruaansch Team to de Football-Weltmeesterschap 1978, keem dor aber nich to’n Insatz. 

## Weblinks
* Daten bi transfermarkt.de
* wiederer Indrag
Kurt Stöpel

**Kurt Stöpel** (* 12. März 1908 in Berlin; † 11. Juni 1997 ok dor) weer en  düütsch Radrennfohrer.

## Leven
Sien eersten grooten Sieg fier Kurt Stöpel 1928 bi dat 275&nbsp;km lang Rennen Berlin–Stettin–Berlin. He wunn buterdem noch as Amateur dat Traditschonsrennen Berlin–Cottbus–Berlin, Rund um die Hainleite in Döringen un dat över 600&nbsp;km führend Langstreckenrennen Köln–Berlin.

1930 wurr he as Profi Veert bi de Weltmeesterschap in Lüttich, bi den Giro d’Italia reck he 1932 den fieften un een Johr later den achten Rang in de Gesamtwertung. 1934 wurr he düütsch Meester un wunn in dat sülvig Johr dat Traditschonsrennen Rund um Köln as ok Rund um Berlin, den öldsten Klassiker vun den düütschen Staatenradsport. 

He weer 1932 de eerste düütsch Radrennfohrer, de en Deelstreck bi de Tour de France vör Frans Bonduel wunn. Dat weer all up de tweete Deelstreck, de an’n 7.&nbsp;Juli 1932 vun Caen nah Nantes führen dee. Togliek leeg he mit dissen Sieg ok an de Tipp vun dat Deelnehmerfeld un weer somit ok de eerste düütsch Dräger vun dat Geel Trikot. Aber all bi de nächste Deelstreck verlor he dat Geel Trikot dör unglückelk Ümstännen weer. Bi disse vun Nantes nah Bordeaux verlopen Deelstreck harr he bi hoochsömmerlich Temperaturen söben Mal en Reifenpanne. De Winner up disse Deelstreck, André Leducq,  bleev ahn Schaden un kunn dat Geel Trikot halen un wunn letztlich in dit Johr de Tour. Die pannenfrei Fohrt von Leducq harr sien Oorsaak dorin harrt, dat de franzöösch Mannschap goot aflagert Reifen up hör Rööd monteert harr. Dat weer maakt wurrn, wiel se bang weern, dat de vun de Rennleitung utgeven Protektoren vun de Reifen sück bi de heet Temperaturen lösen kunnen. De düütsch Mannschap harr bi disse Tour kien extra Materialressourcen un muss dorum in all Pannensituatschonen up dat Equipment vun den offiziellen Materialwagen torüchgriepen.

Stöpel is 5 Mal bi de Tour de France antreeden: 1931 (Platz 16), 1932 (Platz 2) 1933 (Platz 10), 1934 (Platz 21), 1935 muss he nah en swoor Stört upgeven. 

1937 fohr he sien letzt Saison in dat Radsportteam Victoria un hett sien Loopbahn endgültig afslooten. Later hett he as Dolmetscher un Taxifohrer in Berlin arbeit. 

An‘n 11.&nbsp;Juni 1997 wull Kurt Stöpel in de Köken vun sien Ollersheim wat drinken, greep aber ut Versehns to en Buddel mit Reinigungsmitteln un is noch an den sülvigen Dag storven. He is begraben up den landseegen Karkhoff Heerstraße in Berlin-Westend (Grablage: II-W13-86/87).

An‘n 6.&nbsp;Mai 2008 wurr Kurt Stöpel (posthum) in de Hall of Fame vun den Düütschen Sport upnommen.

## Literatur
* 

## Weblinks

* Kurt Stöpel in de Datenbnak vun Radsportseiten.net
* Indrag in de Hall of Fame vun den Düütschen Sport
* Tom Mustroph: ''Philosoph auf Pedalen'', einestages, 11. März 2008
* Memorial Kurt Stöpel, Vita, Erfolge, Memorabilia

## Enkeld Nahwiesen
Helmut Benthaus

**Helmut Benthaus** (* 5. Juni 1935 in Herne) is en ehmalger düütsch Footballspeler un Footballtrainer.

De Middelfeldspeler speel in sien Jöögd bi Rasensport Holthausen un van 1954 bit 1961 bi Westfalia Herne. In de Saison 1961/62 speel he för TSV 1860 München un wessel denn to’n 1. FC Köln. Dor bleev he bit 1965 bevör he in de Swiez to’n FC Basel wesseln dee, wo he sien aktiv Loopbahn ok 1971 afslooten hett. Bi de Baseler weer he toletzt Spelertrainer und bleev as Trainer dor bit 1982. Mit den Vereen wurr he söben Mal Swiezer Meester un twee Mal Pokalwinner. Denn kehr he in de Bundsliga torüch un wurr Trainer bi den VfB Stuttgart, mit he he 1984 ok Düütsch Meester wurr, bevör he 1986 bit 1987 nochmal den FC Basel traineeren dee.  	 

För de düütsch Natschonalmannschap hett he van 1958 bit 1960 insgesamt 8 Lännerspelen maakt.  

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Süüdchineesche See

De **Süüdchineesch See** is een See bi de Pazifik.
## Literatur
* Bill Hayton: *The South China Sea: The Struggle for Power in Asia.* Yale University Press, New Haven 2015, ISBN 978-0-300-21694-3.
* Robert D. Kaplan: *Asia’s Cauldron: The South China Sea and the End of a Stable Pacific.* Random House, New York 2015, ISBN 978-0-8129-8480-4.
## Weblenken
Flagg vun Nebraska

De **Flagg vun den US-Bundsstaat [[Nebraska]]** wurr 1925 inführt.

## Symbolik

De Flagg wiest up blau Flaggendook dat golden Seegel vun Nebraska ut dat Johr 1867.
Dit wiest as Symbol för de Landwertschap un Industrie vun den Staat en allegorische Landschap.

Dör den Achtergrund fohrt vör en Barglandschap en Damplokomotive mit anhangt Waggons. Up den Stroom, den Missouri, fohrt en Damper. En Blockhütt un Weetenbündel staht för de Bedüüden vun de Siedler un Landwertschap. In’n Vördergrund arbeit en Schmeed an sien Amboss.

An de Tipp vun dat Seegel steiht up en Spröökband dat Motto vun den Bundsstaat: „Equality Before the Law“ (*Gliekheit vör dat Gesett*).

## Trivia
In en 2001 dörführt Internet-Afstimmen vun de *North American Vexillological Association* (dat is de Noordamerikaansch Flaggenkunn-Verband) wurr disse Flagg ünner de  US-Bundesstaaten un kanaadsch Provinzen up den vörletzten Platz wählt.

## Enkeld Nahwiesen


## Literatur
* The Flag Institute (Hrsg.): *Nationalflaggen der Welt*. Hamburg: Edition Maritim, 2000. ISBN 3-89225-402-8
* Karl-Heinz Hesmer: *Flaggen und Wappen der Welt. Geschichte und Symbolik der Flaggen und Wappen aller Staaten*. Gütersloh: Bertelsmann Lexikon Verlag, 1992. ISBN 3-570-01082-1

## Weblinks
* The Nebraska State Flag (engelsch)
Helga Albert

**Helga Albert** (* üm 1936 in Zündörp) is ene plattdüütsche Schrieversche uut de Ollmark, de up Ollmärksch Platt un Hoog schrivt. Se het enen Sammelband mit eren Geschichten un Gedichten ruutbrocht. Se leevt in Osterburg  un was Uptreckersche in enen Kinnergoren.

Helga Albert is üm 1936 in Zündörp bi Orendsee up de Welt komen. Se is hoogdüütsch upwussen un het Platt bloot bi de Grootöllern höört. 1994 het se de Gruppe „Plattsnacker“ in Osterburg gründ. Se is sied 1988 Lidd in *Club Altmärkischer Autoren* un sammelt för den Vereen Pressberichten över den Club. Se was Jurymaat bi de Vöörleesweddsttried Ollmark Oost un West. Tohope met den Landsheimatbund Sassen-Anholt het se 2010 ene plattdüütsche Fibel ruutbrocht.

## Warken
;Up Platt
* *Plattdeutsch und Osterburg* (Anthologie)
* *Wind, Wulken und alltiet bütschen Glück*. Jedichte und Jeschichten upp oltmärkisch Platt. Halle: Sülvestverlag Landsheimaatverband Sassen-Anholt, 2008.
* Plattdeutsche Fibel
;Up Hoog
* *Herbstzeitlose* 2011

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken

## Nawiese
Gisela Koppelmann

**Gisela Koppelmann** (* 1935 in Nienhagen) ist en plattdüütsch Schrieverin.

Se is utbildt Buur, weer later Agronomin in LPGs un hett sück ansluutend as Ingenieurpädagogin wieder bildt un weer in de Beropsutbillen tätig.

Koppelmann hett twee Böker up Plattdüütsch schreven:
* Mien Kinnertied in Meckelborg : De wier in’n Krieg, Rostock/Bargeshagen: BS-Verl., 2014
* Meckelborger Geschichten von gistern und hüt, Rostock: BS-Verl., 2015

Se leevt in Schwaan.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblinks
* (Körtbio)
Erika Pansegrau

**Erika Pansegrau** (* 14. Dezember 1929 in Bornum bi Königslutter; † 12. Juli 2016) weer en plattdütsche Schrieverin. 

Se weer koopmännisch Angestellte in Bruunswiek un leev in Wulfenbüttel.

## Warken
Se hett dree Böker schreeven, de aber all in’n Sülvstverlag rutkommen sünd.: 
* Use ole Stadt: Un andere Jeschichten von gistern un hüte, 2. Uplaag. Wulfenbüttel: Sülvstverlag, 1989
* Wie sick dä Tietn ännert: Plattdüütsche Jeschichtn, Wulfenbüttel: Sülvstverlag, 1989
* Quer dorch't Jahr: Lüttje Jeschichten op Plattdüütsch, Wulfenbüttel: Sülvstverlag, 1982

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblinks
* (Kört Biographie)
* Indrag bi Plattmakers
List vun plattdüütschen Priesen

De **List vun plattdüütschen Priesen** wiest de Priesen, de plattdüütsche Literatuur , Schrievers, Theater oder Musik uuttekent oder Engagement för de plattdüütsche Spraak eert.

## Priesen

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers
* List vun plattdüütschen Schrieverschen
* Plattdüütsche Schrieveree

## Weblenken

* List vun Priesen up de Websteed "Die Niederdeutsche Literatur" (List vun Priesen, de plattdüütsche Schrieverschen un Schrievers kregen hebbt)
Ferdinand Zacchi

**Ferdinand Zacchi** (* 27. August 1884 in De Wyk; † 19. September 1966 in De Wyk) was een Journalist, Verleger un plattdüütschen Schriever vun dat Eiland Föhr.

Den 27. August 1884 in de Wyk up Föhr boren,  het he later ene Leer as Bookdrucker maakt, gung denn up Wannerschop un is vun de 25. Levenjaar an Journalist in’n döringschen Suhl, later in Lübeek, Bosholm un Niemünster. Vun 1932 bet 1945 is he de Baas bi’n Wachholtz Verlag in Niemünster. Den 19. September 1966 is he in de Wyk up Föhr dood bleven.

He gav vun 1919 bet 1942 dat plattdüütsche Wekenblad „Plattdütsche Klock“ ruut un het ook de Plattdütsche Volksgill in Lübeek mitgrünnt.

## Wärke/Schrivten

* *Un achter duster Wulken liggt de golln Sünn.* 4.-6. Dusend. Hamborg: Verl. Niederelbe, 1927
* *Un achter duster Wulken liggt de golln Suenn* 1.-3. Taus. Elmshoorn: Verl. Niederelbe, 1924
* Ruutgever: *De ole Klang:* Dat Beste ut de plattdütsche Klock 1.-5. Tsd. Bosholm: Nordischer Heimatverl.: 1922

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Nettverwiese

*
Albertina Iossifowna Kolokolzewa

**Albertina "Berta" Iossifowna Kolokolzewa** (russisch:Альбертина Иосифовна Колокольцева, wetenschaplich Transliteratschoon *Al'bertina Iosifovna Kolokol'ceva*; * 29. Oktober 1937 in Kemerowo) is en ehmalge sowjeetsch Iesflinklöperin.

Kolokolzewa, de för den Trud Moskau starten dee, hett blots in de Saison 1963/64 an intenatschonalen Rennen deelnommen. Dorbi wunn se bi de Olympisch Winterspelen 1964 in Innsbruck de Bronzemedaille över 1500 Meter (achter Lidija Pawlowna Skoblikowa un Kaija Mustonen). Bi de sowjeetsch Meieterschapen 1964 wurr se Tweet över 1500 Meter un wunn över 1000 Meter. 

## Persönliche Besttieden

## Weblinks
* Albertina Iossifowna Kolokolzewa up Speedskatingnews
* Albertina Iossifowna Kolokolzewa up infosport.ru (mit Bild)
* Indrag bi Olympedia.org
Johannes Acronius

**Johannes Acronius** (* 1565 in Grimersem; † 29. September 1627 in Haarlem) was protestantschen Theoloog un ook een plattdüütschen Schriever.

## Wärke/Schriften
* *Erinneringe van de Beropinge der Prediger* : wodemich, und dach wehn desulve geschen sal" (1604), Grunneng: Ketel, Gerhard.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Nettverwiese

*
Blériot-Whippet

De **Blériot-Whippet** weer en britisch Cyclecar mit veer Rööd, dat van 1920 bit 1927 vun de Air Navigation & Engineering Company Ltd. in Addlestone (Surrey) herstellt wurr.

Dat upfälligste Detail vun dissen Wagen weer dat stufenloos Reemgedriev nah dat System *Zenith-Gradua*. Dat wurr oorsprünglich bi ''Zenith''-Motorrööd  insett. As Motor harr dat Fohrtüüch en luftköhlt 1,0 l-V2-Motor vun Blackburne, de 14&nbsp;bhp (10,3&nbsp;kW) bi 2000&nbsp;min−1 leisten dee. De Motor weer dwars (mit achternanner liggend Zylindern) inbaut un wurr vun Jones un Marchant mit Wälzlagern an de Kurbelwell utstatt. All Rööd weern an veertelelelliptischen Blattfeddern uphangt. De Längt vun dat Auto bedroog 2945 mm un de Radstand 2057–2210 mm.

1922 wurr dat Reemgedriev dören Dreegang-Stirnradgedriev un Kettenandriev ersett. 1923 wurrr dat kettenbedreeven Modell en mit Kardanandriev to Siet stellt, bi dat de Motor um 90° dreiht weer.

De tweesittigen, apen Upbauten hett man ut Spaarholt baut un mit Ledder övertrucken. Dorneben geev dat verscheeden Sportversionen. De Wagen hemm bi hör Rutkommen  £&nbsp;300 köst, bit 1924 full de Pries up £&nbsp;115.

Insgesamt entstunnen eenige Hunnert Fohrtüüch. Een dorvan hörr ok Alec Issigonis. Hüüd is blots noch een överleevend Exemplar bekannt.

## Literatur
* George Nick Georgano (Chefredakteur): *The Beaulieu Encyclopedia of the Automobile.* Volume 1: *A–F.* Fitzroy Dearborn Publishers, Chicago 2001, ISBN 1-57958-293-1. (englisch)
* David Culshaw, Peter Horrobin: *The Complete Catalogue of British Cars 1895–1975.* Veloce Publishing PLC, Dorchester 1997, ISBN 1-874105-93-6. (englisch)

## Weblinks

* Bild vun en Blériot-Whippet (1920) in de engelsch Wikipedia

## Enkeld Nahwiesen
Elisabeth Albrecht

**Elisabeth Albrecht** (* 7. Februar 1874 in Gielow; † 10. Februar 1956 in Swerin) was ene plattdüütsche Schrieversche.

## Warke
* *Fru Gierig*: Plattdeutsches Werbespiel für das Winterhilfswerk in einem Aufzug, Swerin: Bahn, 1936
* *Jochen Nüßler will 'ne Red hollen*: Ein lustiges Spiel in einem Aufzug nach Fritz Reuter, Swerin: Bahn, 1936
* *Dei Heidenhoff*, Hamburg: Hermes, 1917
* *Danzt ward nich!*: Ein Kamedistück in 3 Uptoeg, Parchim: Wehdemann, 1911
* *Dat Fomilientaschendauk*: und andere mecklenburgische Geschichten, Swerin: Bahn, 1910

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken
Marga Altstadt

**Marga Altstadt** (* 15. März 1928 in Siebenecksknöll; † 2. September 2018 in Hohenlocksteed) was ene plattdüütsche Schrieversche.

## Warke
* *‘N betn wat, för lütte und groode Kinner opp Platt* (2. Oplaag), Vogtskamp: HAWE-Verl. Hinz, 1994
* *‘N betn wat, för lütte und groode Kinner opp Platt*, Vogtskamp: HAWE-Verl. Hinz, 1993
* *Kuckucksei*, [Vogtskamp]: HAWE-Verl. Hinz, 1993
* *De lütt Köksch*, Vogtskamp: HAWE-Verl. Hinz, 1991
* *Kindheit oppen Dörpen* (4. Oplaag), Vogtskamp: HAWE-Verl. Hinz, 1991
* *Uns Oma vertellt* (3. Oplaag), [Vogtskamp]: HAWE-Verl. Hinz, 1990
* *Kanns mit hemm*, Eckernförde: Borbyer Werkstatt-Verl., 1989
* *Uns Oma vertellt* (1. Oplaag), Husum : Hinz: 1987
* *Kindheit oppen Dörpen*, Hohenlocksteed: Sülvstverlag, 1986

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken
Illa Andreae

**Andrea Aloysia Andreae** (boren as **Lackmann**; * 8. Februar 1902 in Wolbiëk; † 3. Februar 1992) was ene plattdüütsche Schrieversche. Eer Schrieversnaam was **Illa Andreae** oder **Aloysia Andreae**. Se schreev up Mönsterländsch Platt.

## Warke
* *Tüsken Angel un Deergaorn*: Von dat Liäwen un Driewen in en Mönsterlänner Duorp, von däglicken Kraom, von Vörgesichte un Spök, von Liedern un Leiwe ut verlieddene Tieden büs vandage (2. Uplage), Mönster: Aschendorff, 1980
* *Tüsken Angel un Deergaoren*, Mönster: Aschendorff, 1979

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken
Elfriede Andresen

**Elfriede Andresen**, boren as **Elfriede Nissen** (* 31. Juli 1915 in Noordballig bi Dollerup; † ?) was ene plattdüütsche Schrieversche uut Angeln.

## Warke
* *Wat sünd wi uns kamen*, Eeknis Ekenis, 2005
* *Wat sind wi uns kamen*, Harrsle: Förderkreis Albertinenstift e. V., 1995

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken
Ingeborg Andresen

**Ingeborg Andresen**, met vullen Namen **Anne Catherine Ingeborg Andresen-Bödewadt**, (* 30. Januar 1878 in Witzwoort; † 16. Januar 1955 in Bremen) was ene plattdüütsche Schrieversche.

## Warke
* *Speel um't Hart*: Lustspiel in vier Akten, Veern: Mahnke, 1974
* *Froensborg*, Bremen: 1960
* *Speel um't Hart*: Heiteres Spiel in 4 Bildern, Veern: Mahnke, 1949
* *De Fruunsborg*: En ernsthaftig Speel in dree Akten, Veern: Mahnke, 1948
* *Blaue Amidaam*: Ein lustig Spel in 4 Optoeg, Kiel: 1930
* *Unse olen Dage*: En eernsthafti Spel in dree Optoeg, Kiel: Nordmark-Verlag: 1929
* *Kanten un Kehren*: Einakter aus der Vorzeit der Erhebung, Kiel: Verl. d. Schleswig-Holsteiner-Bundes, 1928
* *De Roop*: En Spel vun Welt to Welt (2. Oplåg.), Töndern: Nordmark-Verlag: 1925
* *Groot-Huus*: Spel in een Tog, Flensborg, Lutherhaus: Schleswig-Holsteiner-Bund: 1925
* *De Roop*: Spel in dree Toeg, Töndern: Nordmark-Verl., 1924
* *Vörspann*: Spel in en Uptog (2. Oplage), Tondern, Niebüll: Nordmark-Verlag: 1924

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken
Theda Ahlrichs

**Theda Ahlrichs** (* 1946; † 30. Oktober 2020 in Wiesmoor) was ene plattdüütsche Schrieversche.

## Warke
* *Lucht in Düüstern*: plattdeutsche Lieder für Gottesdienst und Gemeinde, Berlin ; Münster: LIT, 2016
* *Een Krömmel Solt*: Geschichten un Gedichten, Wiesmoor: Selbstverlag, 2008
* *Plattdütsk Leder för Kinner*: in Kinnerkark, Huus un School, Wiesmoor: 2005

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken
Lilo Arendt

**Lilo Arendt**, med vullen Naam **Liselotte Arendt** (* 28. September 1922 in Plate in Mekelnborg; † 6. November 2014 in Kiel) was ene plattdüütsche Schrieversche. Se wasst in Stemhagen up, leevt lange in Teid in Lübeek un arbeid in een Labor un för de Polizei.

## Warke
* *Sutje övern Weg lopen ...*: to’n Högen un Besinnen, Kiel: Lilo Arendt, 1998
* *Blot lachen möötst alleen*: To'n Besinnen un Högen, Lübeek: Sülvstverlag, 1990
* *Nimm de Minschen as se sünd*: To'n Högen un Besinnen; Vördrääg, Gedichten un Geschichten, Lübeek: Sülvstverlag, 1990
* *Dat hebbt wi fröher gor nich kennt*: Ut Vördräg un Kabarett in hoch- un plattdüütsch, Lübeek: Sülvstverlag, 1987
* *Vielen Dank ok, Charles ...*, Großhansdorf: Verl. Wasserwaage, 1987
* *Plattdüütsch för Frünn*, Lübeek: Sülvstverlag, 1985

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken
Sophie Arens

**Sophie Arens** was ene plattdüütsche Schrieversche un het 1988 in Heid in Dithmarschen.

## Warke
* *Seepenblasen*: Riemels un Vertelln, Welmbüttel: Transform Ingeborg Petersen, 1985
* *Seepenblasen*: Riemels un Vertelln mit Biller, Wesselburgen: Nordgrafik u. Verl., 1985

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken