open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Överndörpmark

**Överndörpmark** (de Lüüe secht ok **Babenderpmark**), weer fröher en Dörpen in’e Neegde vun Bad Fambossel. Bet to’m Johr 1938, denn 1936 hett de düütschen Wehrmacht meent, sei möten en Truppenöövsteed buen un nahmen de Ruum vun de Heidmark (hüdigendaags: *[[gemeenfree Rebeet Osterheid]]*). 

## Historie
In de *Lehnregister* vun Lüünborg heet et all in de Johr 1330:
*Nr.105: „Arnd van muden (Müden) twene houe to mudenunde enen hof to ouerendorpmarke.“
*Nr.368: „Johan unde Cord brodere van muden... unde enne hof to der ouendorpmarke.“
*Nr.730: „Luderus hauichorst... enen hoff to oueren Dorpmarke.“ - Bi dissen Hoff hannelt sik dat seker üm den Gehrkenhoff.

## Dinkmool
*Söven Steenhüüs, Hunebed ut de Jungsteentiet

## Borns
* Hans Stuhlmacher: *Die Heidmark*, Wasra 1939

## Weblenken
*Babenderpmark in de Oelfke-Wiki (hoochdüütsch)
1162

## Wat passeert is
* 5. Juni: De engelsche Lordkanzler Thomas Becket warrt Arzbischop vun Canterbury

## Boren
* Üm 1174 rüm: Hinrich, Kaiser vun dat Latiensche Kaiserriek vun Kontantinopel

### Sunner Datum

* Dschingis Khan: Grünner vun dat Mongoolsche Riek († 1227)

## Storven
1173

## Wat passeert is
* 21. Februar: Thomas Becket, Arzbischop vun Canterbury, warrt hillig spraken. Sien Dag is de 29. Dezember

## Boren
* 
## Storven
1172

## Wat passeert is
* Hinrich II. vun England siene Söhns fangt tohopen mit ehre Mudder Eleonore vun Aquitanien en Upstand gegen ehrn Vadder an, dormank Hinrich de Jüngere un Richard I.„Löwenhart“

## Boren
* 

## Storven
Petrografie

De **Petrografie** (ok *Petrographie*, na’t gr. ok **Lithologie**) is en Deelrebeet vun de Petrologie, wat wedder to de Eerdwetenschoppen höört. De Petrografie beschrifft de Struktur un de Textur vun Stenen na jemehr Grött, Klöör un Form. Deelrebeden dorvun sünd to’n Bispeel de Sedimentpetrografie un de Boddenphysik. De Petrologie in’n egentlichen Sinn befaat sik mit de geologoosch Billen vun de Stenen binnen de Eer, dör Sedimentatschoon oder tektonische Vörgäng. Dor warrt ut de Tohopensetten torüchslaten op dat Tostannenkamen.

Methoden to’n Ünnersöken sünd in de Petrografie de cheemsch Makro- un Mikroanalys un de mineralogische Proov vun Stenen. Vun Hülp sünd dorbi ok de Verfohren to’n Scheden vun Stoffen, dör de ünnerscheedlichen Mineraloorden in een Steen isoleert warrt. Dat warrt op mechaanschen oder cheemschen Weg maakt. Man ok de physikaalschen Grötten as Dicht, Hard usw. warrt ünnersocht. Dor översnitt sik dat mit de Petrophysik.

## Literatur
* Johann Reinhard Blum: *Handbuch der Lithologie oder Gesteinlehre*. Enke, Erlangen 1860 (Digitalisat)
* Hans Murawski: *Geologisches Wörterbuch*, Enke-Verlag Stuttgart 1977.
1183

## Wat passeert is
* 
## Boren
* 
## Storven
* 11. Juni: Hinrich de Jüngere, öllsten Söhn vun König Hinrich II. vun England (*1155)
1158

## Wat passeert is
* 14. Juni: München warrt grünnt. 

## Boren
* 23. September: Gottfried II. vun de Bretagne, Söhn un Throonarv vun König Hinrich II. vun England (†1186)

## Storven
1856

## Wat passeert is
* August: In dat Neanderdaal bi Düsseldörp weert de eersten Knaken vun den Neanderdaler funnen.
## Boren
* 6. Mai: Sigmund Freud, öösterriekscher Neuroloog, Psychoanalytiker († 1939)
* 15. Mai: Matthias Zurbriggen, Swiezer Bargstieger († 1917)
* 10. Juli: Nikola Tesla, serbsch Utfinner un Elektroingenieur (†  1943)
* 25. Juli: Ludwig Frahm, plattdüütsch Schriever († 1936)
* 19. Oktober: Richard Witting, düütsch Banker un Politiker († 1923)
* 25. November: Sergej Iwanowitsch Tanejew, russisch Komponist († 1915)
* 2. Dezember: Robert Kajanus, finnisch Dirigent un Komponist († 1933)
* 28. Dezember: Thomas Woodrow Wilson, US-amerikaansch Politiker un de 28. Präsident († 1924)

## Storven
* 25. Mai: Rudolph Bay, däänsch Komponist (* 1791)
* 29. Juli: Robert Schumann, düütsch Komponist (* 1810)
* 8. Oktober: Fooke Hoissen Müller, Mathematiker un plattdütsch Schriever (* 1798)
Eike Immel

**Eike Immel** (* 27. November 1960 in Stadtallendorf) is en ehmalge düütsch Footballspeler un –trainer.

## Karriere as Aktiver
Immel debüteer 1978 as 17-Johriger in de Football-Bundsliga för Borussia Dortmund. Mit disse Vereen hett den Dorhöder 247 Bundsliga-Speelen makt. 1986 is he denn ton VfB Stuttgart wesselt. Mit disse Vereen is he 1992 düütsch Meester wurrn un hett bit 1995 insgesamt 287 Mal in de Bundsliga speelt. Denn wurr hüm aber de jüngere Marc Ziegler vor’t Nöös sett, worup he denn in de engelsche Premier-League to Manchester United wesselt is. För de Vereen hett he bit 1997 noch 43 Ligaspelen makt.  

Ok in de düütsche Natschonalmannschap hett he speelt. 1982 weer he all mit de Junioren U21-Viez-Europameester. 1980 hett he eerstmals in de A-Natschonalmannschap speelt. Bit 1988 keem he up 19 Spelen. 1988 bi de Europameesterschap hörr he ok to de düütsch Mannschap.

## Karriere as Trainer

As Trainer weer he eerst bi VfR Heilbronn un is denn eerst nah Österriek (Austria Wien) un denn in de Törkie wesselt (Beşiktaş Istanbul un Fenerbahçe Istanbul) He weer dor Dorwarttrainer. 

He kreeg denn aber Probleme mit sein Hüft und kunn de Arbeit nich mehr maken. In jung Johren harr he todem völ Geld woll unnütz utgeven, so dat he nahst kien Geld mehr harr. He muss denn 2008 sogor bi de RTL-Show: *Ich bin ein Star – Holt mich hier raus!* mitmaken, dormit he överhoopt Geld för de Operatschoon tosommen kreeg. 

## Weblenken
* Eike Immel bi transfermarkt.de
* Eike Immel bi FD21
* Eike Immel bi Fussballdaten.de
* Eike Immel bi MySpace

## Born
Positron

Dat **Positron** is en Elementardeelken ut de Grupp vun de Leptonen. De Naam vun dat Deelken sett sik tohopen ut ***posi'''tiv'' un ''Elek'''tron***.

Dat Positron is dat Antideelken to dat Elektron un stimmt dormit mit Utnahm vun dat Vörteken vun de elektrische Ladung un dat magnetische Moment in all physikaalsche Egenschoppen övereen. Dat Sympol för dat Deelken is e+. Wenn en Positron un en Elektron openanner draapt, so kann dat to en so nöömte Poorvernichten (Annihilatschoon) kamen. Man, in en ideal Vakuum, woneem dat keen Elektronen gifft, weern Positronen bestännig.

1928 is dat Positron dör Paul A. M. Dirac vörherseggt worrn. Carl David Anderson hett dat Deelken 1932 experimentell in de kosmischen Strahlen opdeckt un hett em ok den Naam geven.

Tostannen kamt Positronen bi’n β+-Verfall, een vun de beiden Oorden vun’n Betaverfall, bi’n Verfall vun Myonen (to’n Bispeel ut de Kosmischen Strahlen) oder dör Poorbillen in energierieke Stöötvörgäng (harde Gammastrahlen in Materie, Deelken-Gaumakers, Kosmische Strahlen).

In de modernen Medizintechnik is de Positronen-Emisschoons-Tomografie en bannig wichtig bildgevend Verfohren, dat op den Nawies vun Positronen opboot.

## Literatur
Lisa Randall (2006) Verborgene Universen. Eine Reise in den extradimensionalen Raum. ISBN 978-3-10-062805-3

## Borns
Ferdinand Westhoff

**Joseph Ferdinand Westhoff** (* 20. November 1812 in Notteln; † 18. Mai 1870 in Mönster) weer en plattdüütschen Schriever.

Westhoff is 1812 in Notteln boren un güng vun 1824 bet 1830 op dat Gymnasium Mönster. Een Semester lehr he an de Akademie in Mönster Philosophie un studeer denn Juristeree in Bonn, Berlin un Griepswoold. Vun 1837 af an weer he Referendar bi dat Oberlandesgericht in Mönster. He geev sien Arbeit aver al gau wedder op, denn he harr dat unheilbor an de Nerven. He dee nu wedder de Philosophie studeren un dee as Privatgelehrten in Mönster leven.

1861 hett he ünner dat Pseudonym G. Ungt twee Vertellen in Mönsterlänner Platt rutgeven (*Ollmanns Jans in de Friümde un Ollmanns Jans up de Reise*, 1863 in de twete Oplaag as *Snurren un Snaken. Twee plattdütsche Geschichten.*). 1870 hett he sik denn aver wegen sien Nervenkrankheit sülvst ünbröcht.

## Warken

* *Twee Geschichten in Mönsters Platt. Ollmanns Jans in de Friümde un Ollmanns Jans up de Reise.* Brunn, Mönster 1861
* *Stoff, Kraft und Gedanke. Eine umfassende Erklärung des Seelen- und des leiblichen Lebens mit Hinblick auf die Unsterblichkeit* 1865

## Weblenken
Mike Hodges

**Mike Hodges** (* 23. Juli 1932 in Bristol, England; † 17. Dezember 2022 in Dorset) weer en britsch Speelbaas un Dreihbookschriever.

## Leven
Sien Loopbahn in’t Filmgewarf füng Hodges an mit de Inszeneeren vun en poor Folgen vun britsche Feernsehregen as *Tempo* un *World in Action*. 1971 harr he mit *Get Carter* sien Dörbrook as Filmspeelbaas, wo Michael Caine de Hööftrull in speelt hett. Mit em hett he 1972 *Pulp* dreiht. 1978 övernehm he anfangs de Regie för *Damien: Omen II*, de tweete Deel to *The Omen*, man nadem dat vun wegen kreative Ünnerscheeden Arger geven harr, hett Don Taylor övernahmen.

To sien bekanntesten Filmen tellt *Flash Gordon* ut dat Johr 1980. 1994 schreev he dat Dreihbook för den Film *The Lifeforce Experiment* ü.a. mit Donald Sutherland in de Hööftrull. He hett aver ok vörher al Dreihböker schreven.

Mike Hodges weer tweemol verheiraadt un hett twee Kinner.

## Filmografie

## Utteken
Hodges weer fief mol för Filmpriesen nomineert, twee dorvun hett he wunnen:
* 1989: den *[[Sitges-Award]]* vun dat *[[Katalaansch Internatschonal Filmfestival]]* för dat *Best Dreihbook*.
* 1990: den *[[International Fantasy Film Award]]* vun’t *[[Fantasporto]]* för den *Besten Film*.

## Weblenken

## Enkeld Nahwiesen
Hodges

**Hodges** is de Familiennaam von

* Adrian Hodges (* 1957), brietschen Feernsehproduzent un Dreihbookschriever,
* Alpheus P. Hodges (üm 1821–1858), US-amerikaanschen Politiker,
* Andrew Hodges (* 1949), brietschen Physiker un Biograaf,
* Asa Hodges (1822–1900), US-amerikaanschen Politiker,
* Betsy Hodges (* 1969), US-amerikaansche Politikerin,
* Chas Hodges (*Charles Nicholas Hodges*; 1943–2018), engelschen Sänger,
,
* Courtney Hicks Hodges (1887–1966), US-amerikaanschen Generaal,
* Craig Hodges (* 1960), US-amerikaanschen Basketballspeler,
* David Hodges (* 1978), US-amerikaanschen Musiker,
* Eddie Hodges (* 1947), US-amerikaanschen Sänger,
* Edward Hodges (1796–1867), US-amerikaanschen Kumponist un Organist,
* Faustina Hasse Hodges (1823–1895), US-amerikaansche Kumponistin un Organistin,
* Frederick B. Hodges (* 1958), US-amerikaanschen Generaal,
,
* Gil Hodges (1924–1972), US-amerikaanschen Baseballspeler,
* Glyn Hodges (* 1963), Footballspeler ut Wales,
* Heather M. Hodges (* 1946), US-amerikaansche Diplomatin,
* James L. Hodges (1790–1846), US-amerikaanschen Politiker,
* Jibril Hodges (* 1984), US-amerikaanschen Basketballtrainer,
* Jim Hodges (* 1956), US-amerikaanschen Politiker,
* John Cornelius Hodges (*Johnny Hodges*; 1906–1970), US-amerikaanschen Saxofonspeler,
,
* Justin Hodges (* 1982), austraalschen Rugbyspeler,
* Kaneaster Hodges (* 1938), US-amerikaanschen Politiker,
* Ken Hodges (1922–1993), brietschen Kameramann,
,
* Leleith Hodges (* 1953), jamaikaansche Sprinterin,
* Lewis Hodges (1918–2007), brietschen Offzeer,
* Luther Hodges (1898–1974), US-amerikaanschen Politiker,
* Michael Henry Hodges (1874–1951), brietschen Admiraal,
* Mike Hodges (* 1932), brietschen Speelbaas un Dreihbookschriever,
* Richard Hodges (* 1952), brietschen Archäoloog,
* Ron Hodges (* 1949), US-amerikaanschen Baseballspeler,
* Ronald W. Hodges (* 1934), US-amerikaanschen Entomoloog,
* Roneeka Hodges (* 1982), US-amerikaansche Basketballspelerin,
* Silas H. Hodges (1804–1875), US-amerikaanschen Avkaat, Geistlichen un Politiker,
* Teenie Hodges († 2014), US-amerikaanschen Gitarrspeler un Songschriever,
* Thomas Hodges (* 1997), austraalschen Volleyballspeler,
* Ty Hodges (* 1981), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Wilfrid Hodges (* 1941), brietschen Logiker,
* William Hodges (1744–1797), engelschen Maler,
* Zane C. Hodges (1932–2008), US-amerikaanschen Theoloog.

**Hodges** betekent

* Hodges, Oort in Alabama, USA,
* Hodges, Oort in Minnesota, USA,
* Hodges Township, Township in Minnesota, USA,
* Hodges Knoll, Barg in Ellsworthland, Antarktika.

Kiek ok bi: Hodge.
2007 TU24

**2007 TU<sub>24</sub>** is en eerdnahen Asteroid, de an’n 11. Oktober 2007 dör den Catalina Sky Survey opdeckt worrn is. Sien Bahn is düchtig elliptisch un reckt bit wiet achter de Bahn vun’n Mars in den Hööftgördel. Sien Perihel liggt binnen de Eerdbahn, womit he to de Grupp vun de Eerdbahnkrüzer tellt warrt, nipp un nau to de Apollo-Asteroiden. Mit sien Dörmeter vun ruchweg 250 Meter is he theoreetsch groot noog, üm bi’n Inslag op de Eer regionale Rebeden verwösten to künnen.

## Vörbiflaag an’n 29. Januar 2008

Bi’t Bestimmen vun de Ümloopbahn is faststellt worrn, dat de Asteroid an’n 29. Januar 2008, gegen 9:33 MEZ in’n Afstand vun ruchweg 1,44 Maandbahnradien (ca. 580.000&nbsp;km) an de Eer vörbiflüggt. Dat is de nöögste Nahkamen vun en bekannten, theoreesch gefährlichen Asteroiden bit 2027. He keem so dicht an de Eer, dat he vun Radioteleskopen aftast un dör Spektralanalysen ünnersöcht warrn künn. Ok mit eenfache Amateurteleskopen kann de Asteroid sehn warrn.

De NASA hett versekert, dat keen Gefahr för de Eer besteiht – ok nich in de neegsten Tokunft.

## Borns


## Weblenken
* Eerst Radarbiller
Catalina Sky Survey

**Catalina Sky Survey** is en vun de NASA ünnerstött  Projekt, um Kometen un Asteroiden optodecken un üm nah NEO’s (Near-Earth Objects) to söken. Insbesünnere söken de nah potentiell gefährlich Asteroiden, de up de Eerdböverflach inslahn kunnen. 

## Entstahn
De Technologie is intüschen so wiet vöran kommen, dat man nu NEOs söken un katalogiseern kann. 1998 harr de US-Kongress anördnt, dat de NASA en Beobachtungsprogramm maken deiht, wiels man nu weet, wat passeren deiht, wenn so en Asteroid up de Eer daal kummt. Mit dit Programm sall man all Objekte vun 1 km Dörmeter un grötter to 90% erfaten.

### Anner Grünnen
Tosätzlich to dat Vermeeten vun de NEOs gifft dat ok noch anner Nutzen för dat Projekt. So kann man de Antall und de Updeelen vun NEOs in de Asteroidenhööftgördel beter utkriegen un de Weg vun de Asteroiden in dat binnere Sünnsystem beter utforscht weern.

## Missionsziele
Catalina Sky Survey (CSS) un de anslooten Siding Spring Survey (SSS) föhren de Söök nah  NEOs dör un föhren somit dat vun de US-Kongress anoordnt Mandat ut.  

## Informatschoonsöversicht
Jeden Maand decken wietwinklig Överwachungen de Beobachtungsmögelkeeten to ruch weg  R ~19.5 af. Um dat Söökvolumen up grööter Afstänn wieter to maken, sünd gröötere astronoomsch Reedschapen notwennig.  

Bit nu hett CSS 310 NEOs in 2005 un 400 in dat Johr 2006 opdeckt. För dat Johr 2007 gung man von sogor vun 450 funnen Objekten ut. Besünners wichtig Opdecken weern: 

## Asteroid 2007 WD5
As Deel vun disse Beobachtungen wurr an' 20. November 2007 de Asteroid mit de Beteknung 2007 WD5 dör dat  CSS-Team-Lidmaat Andrea Boattini opdeckt. Mit en Wohrschienlichkeit vun 1:40 sleiht disse Asteroid up Mars in. As Termin hett man den 30. Januar 2008 nömmt.  Dere asteroid is now being monitored, as more observations are required to establish if it will miss or hit Mars but a collision was effectively ruled out later.

## Asteroid 2007 TU24
Disse Asteroid wurr an' 11. Oktober 2007 opdeckt un kreeg de  astronoomsch Beteken 2007 TU24. De Dörmeter wurr mit ruch weg 300 – 600 m ermittelt. De Asteroid krüüzt de Eer an’ 29. Januar 2008 in 1,4-facher Maandentfernung, also in rd. 450.000 km. Ansonsten weet man över disse Asteroid noch nich völ, aber he is nu all so nah bi, dat eerste Observatschoonen makt wurrn sünd, so vun Goldstone an' 23. Januar.

## CSS/SSS-Team
Baas vun dat CSS-Teams is Steve Larson vun de Lunar and Planetary Laboratory an de University of Arizona.

Dat komplett Team besteiht ut de Astronomen:
* Steve Larson
* Ed Beshore
* Rik Hill
* Richard Kowalski
* Alex Gibbs
* Andrea Boattini
* Al Grauer

In Australien:
* Robert McNaught
* Gordon Garradd
* Donna Burton

As quasi “Nebenprodukt” kommt diverse Eerst-Opdecken vun Kometen dorto, de entweder de Naam vun de Opdecker, oder neben de astronoomsch Beteken de Tosatzbeteken *Catalina* bzw. ok *Siding Spring* hebbt.

## Nahwies


## Weblenken
*Catalina Sky Survey Websteed
Iesern Eversteiner

De **Ieserne Eversteiner** is en europääschen Folkmusikpries, de siet 1992 elk Johr bi’n „Folkherbst im Malzhaus“ in Plauen vergeven warrt. Dat gifft en Jury- un en Publikumspries.

## Naam un Pries

De Naam „Iesern Eversteiner“ betüht sik op dat Grafengeslecht vun Everstein, dat in Plauen tohuus weer. As Trophäe övergeven warrt en iesern Figur vun en Grafen Everstein, de vun Jürgen B. Wolff un Peter Luban utdacht worrn is.

## Utwahl

Bewarven köönt sik för den Iesern Eversteiner Bands un Solisten ut Europa ut dat Musikgenre Folk. De Frist löppt jümmer bet Enn April vun elk Johr. ’Keen vun de Bewarvers för den „Folkherbst im Malzhaus Plauen“ nomineert warrt, warrt bi ene Utwahlparty bekannt maakt.

Bi’n „Folkherbst“ warrt de Bands un Solisten denn vun ene Jury un vun dat Publikum beoordeelt. De Juroren hebbt dor en fastleggten Wertungsspegel, dat Publikum oordeelt na wat gefallt. Vergeven warrt de Ieserne Eversteiner siet 1998 vun Jury un Publikum an gemeensame Priesdregers. Vun 1992 bet 1997 hebbt se extra Jury- un Publikumspriesen vergeven.

## Winners

* 1992 Jurypries – Africa MMA (Äthiopien, BRAS, Ghana, Nigeria)
* 1992 Publikumspries – Landluper (Düütschland)
* 1993 Jurypries – Jablkon (Tschechien)
* 1993 Publikumspries – The Barely Works (England)
* 1994 Jurypries – Zsaratnok (Ungarn)
* 1994 Publikumspries – Anne Wylie & Band (Irland)
* 1995 Jurypries – Karikás (Ungarn)
* 1995 Publikumspries – Ferus Mustafov & Band (Makedonien)
* 1995 Spezialpries – Apparatschik (Düütschland)
* 1996 Jurypries – Garmarna (Sweden)
* 1996 Publikumspries – The Poozies (England)
* 1997 Jury- un Publikumspries – Stimmhorn (Swiez)
* 1997 Jury-Spezialpries – The Transsylvanians (Düütschland, Ungarn, Russland, Bulgarien)
* 1998 Iesern Eversteiner – Berrogüetto (Galicien)
* 1999 Iesern Eversteiner – Tammorra (Italien)
* 2000 Iesern Eversteiner – Martin Weiss Ensemble (Düütschland)
* 2001 Iesern Eversteiner – Trio Argia (Sardinien/Italien)
* 2002 Iesern Eversteiner – Tancaruja (Sardinien/Italien)
* 2003 Iesern Eversteiner – Florentin Chiran & Trio Romania (Rumänien) 
* 2004 Iesern Eversteiner – Dikanda (Polen)
* 2004 Sonderpries vun de Jury – Malinky ((Schottland)
* 2005 Iesern Eversteiner – Instinkt (Däänmark)
* 2006 Iesern Eversteiner – Actores Alidos (Sardinien/Italien)
* 2006 Sonderpries vun de Jury – AedO (Belgien)
* 2007 Iesern Eversteiner – Amsterdam Klezmer Band (Nedderland)
* 2008 Iesern Eversteiner – Exprompt (Russland)
* 2009 Iesern Eversteiner vun dat Publikum - Folk Destille Jena (Düütschland)
* 2009 Iesern Eversteiner vun de Jury – Hotel Palindrone (Öösterriek)

## Weblenken

* Websteed vun’n Folkherbst in Plauen (hoochdüütsch)
Sigmund Jähn

**Sigmund Werner Paul Jähn** (* 13. Februar 1937 in Morgenröthe-Rautenkranz in dat Vogtland, Sassen; † 21. September 2019 in Strausberg) weer en düütsch Ruumfohrer ut de Düütsche Demokraatsche Republiek. He weer de eerste Düütsche in’t Weltall. 

## Utbillen
Nah de Volksschool bit 1951 hett Sigmund Jähn bit 1955 en Lehr as Bookdrucker maakt. Dornah hett he sien Militärdienst bi Luftstrietkraften vun de DDR afleist. Van 1966 bit 1970 hett he an en Militärakademie in Russland studeert un dornah as Inspekteur för Jagdflegerutbilden in de DDR arbeid.

## Ruumfohrer

1976 is he as Ruumfohrer utsöcht wurrn, um an en so nömmt INTERKOSMOS-Floog deeltonemmen. 

An’ 26. August 1978 is he tosommen mit Waleri Fjodorowitsch Bykowski in dat Ruumschipp Sojus 31 to de Ruumstatschoon Saljut 6 flogen. 7 Daag, 20 Stünn, 49 Minüten und veer Sekunden düür de Mission. 125 Mal sünd se üm de Eer flogen un hebbt dorbit allerhand Experimente dörföhrt. Ok en speziellen Kamera ut de DDR keem to’n Insatz. 

Nah de Mission hett he völ Orden und Utteknungen kreegen un is bannig hoffeert wurrn. In sien Geburtsstadt hebbt se intüüschen en eegen Utstellung apen makt. Ok de Asteroid Sigmundjähn is nah hüm nömmt wurrn.

## Wiedere Karriere
1983 hett Jähn in Potsdam an dat Zentraalinstitut för Physik un Eer promoveert. Later henn hett he för de DLR aber ok siet 1993 för de ESA arbeid. 

## Warken
* *Erlebnis Weltraum*. Militärverlag der DDR, Berlin 1983

## Literatur
* Horst Hoffmann: *Sigmund Jähn. Der fliegende Vogtländer*. Das Neue Berlin, Berlin 1999, ISBN 3-360-00848-0 (autoriseert Biographie)
* Horst Hoffmann: *Die Deutschen im Weltraum. Zur Geschichte der Kosmosforschung und Raumfahrt in der DDR*. Vorwort von Sigmund Jähn, Edition Ost, 1998, ISBN 3-932180-49-6

## Weblenken
* Deutsche Raumfahrtausstellung: Biografie
* br-online: Helden-Kosmonaut der DDR wird 70, 13. Februar 2007
* sueddeutsche.de: DDR-Bürger mit All-Erfahrung, 13. Februar 2007
* ZDFmediathek: Sigmund Jähn wird 70, 13. Februar 2007 (Video, 2:53 min)
* spacefacts.de: Biografie
Brannenborgsch

**Brannenborgsch** betekent

* Brannenborgsch, den plattdüütschen Dialekt vun Brannenborg,
* Brannenborgsch, den hoochdüütschen Dialekt vun Brannenborg.
1195

## Wat passeert is

## Boren
* 

## Storven
* 6. August:Hinrich de Lööw, Hartog vun Sassen un Bayern (*1129)
L:Ron:Harald

**L:Ron:Harald** (* 1966, börgerlich Naam **Lars Jensen**) is en Rapper ut Süüdjüütland, de vör allen för sien Leed *Mæ å Min Kadett* vun 1998 bekannt is. Blangen Däänsch singt he ok op Süüdjüütsch.

L:Ron:Harald hett veer Albums rutgeven: *Pornogangster* (1999), *Øl, Fisse & Rapmusik* (2000), *Noget Du Bør Vide* (2004) un *Vi’ Fra Jylland* (2006). He hett ok en Biografie mit’n Titel *Patient* (2003, ISBN 87-595-2102-3) schreven, de vun siene Beleevnissen in’t Behandlungssystem för psychisch Kranke hannelt. 

L:Ron sien Karrier hett anfungen, as he en Demoband maakt harr, dat sik gau verbreden dee. He kreeg denn en Verdrag un siene eerste Plaat *Pornogangster* hett sik in de eersten twee Weken 25.000 Maal verköfft. Siene twete Plaat weer aver en Flop un dat schull veer Johr duurn, dat’n wedder wat vun L:Ron höör. In’n März 2006 keem *Vi fra Jylland* rut, ditmal mit en professionellern Beat un mit veel Gastoptreden so as vun sien gode Fründ Roit A LOT, MC Clemens, Jonny Hefty un noch welk annere.

De Naam L:Ron:Harald is anlehnt an’n Naam vun Grünner vun Scientology, L. Ron Hubbard.

## Weblenken

* Websteed vun L:Ron:Harald (däänsch)
Siding Spring Survey

De **Siding Spring Survey** (SSS) is en Söök-Programm för Eerdbahnkrüzer, wat dat 0.5-m-Uppsala-Schmidt-Teleskop an dat Siding Spring Observatory, New South Wales, Australien nutzen deiht. Dat is dat Tegenstück up de süüdlich Eerhalfkugel to de Catalina Sky Survey (CSS), dat in de Santa Catalina Mountains up de Mount Bigelow, nah bi Tucson, Arizona, USA beheimatet is. SSS wurrd tosommen bedreven vun de University of Arizona un de Australian National University. Finanzeert wurr dat gesamte Projekt dör de NASA.

SSS (IAU Observatoriums-Code E12) befind sück an dat Siding Spring Observatorium (IAU Observatoriums-Code 413) ruch weg 400 km noordwestlich von Sydney.

## Weblenken
* Websteed to’n Survey (engelsch)
Amhaarsche Spraak

**Amhaarsch** is ene semitische Spraak, de vun üm un bi 17 Millionen Minschen vör allen in Äthiopien snackt warrt. Amhaarsch is de Spraak vun dat Volk vun de Amharen. Amhaarsch is Amtsspraak in Äthiopien un warrt dorvun ok vun veel Lüüd in Eritrea snackt, dat vördem to Äthiopien tohöörn dee. As Spraak vun Emigranten kummt Amhaarsch ok in Dschibuti, Kenia, Israel, Italien, Düütschland, de USA un welk annere Länner vör.

## Historie

De Spraak kummt ut de Region Amhara in’n Süüdwesten vun Wollo.Vun de Tiet vun Yekuno Amlak in’t 13. Johrhunnert af an weer Amhaarsch de *Spraak vun’n König* (*lesana negus*). So hett sik de Spraak mit de Tiet utbreedt. Hüüt is se de Moderspraak vun de Lüüd in de Regionen Noordshewa, Gonder, Gojjam un Wollo.

## Schrift

Amhaarsch warrt mit de äthioopsche Schrift schreven, de toeerst för dat Ge’ez bruukt worrn is. För welk Konsonanten, de Ge’ez nich kennt, gifft dat en poor extra Teken. De öllsten schreven Tüügnisse sünd Kaiserleder ut dat 14. Johrhunnert. De moderne amhaarsche Literatur fangt mit ene Chronik vun Kaiser Theodor II. in dat 19. Johrhunnert an. 

### Tabell vun de Sülventeken

## Weblenken

* Wikipedia op Amhaarsch (amhaarsch)
Findlater Castle

**Findlater Castle** is en Borgruin in’n Aberdeenshiree, Schottland, dicht bi dat Dörp Sandend twüschen de Öörd Cullen un Portsoy. De Överresten vun de Fastenanlaag, de vundaag noch to sehn sünd, gaht torüch op den Ümbo vun Johr 1455. 

## Geografie

De Borgruin liggt an de Noordküst vun Aberdeenshire an’n Moray Firth op en ruchweg 15&nbsp;m hogen Felsen, dat vun en pielwannigen Kliffküst ümgeven is, de sülvst bit to 27&nbsp;m hooch is. Dat licht vörlagerte Kliff is över en piele, unregelmatige Landbrüch mit dat Fastland verbunnen, man an twee Steeden is de ünnerbroken. De weern fröher vun en Brüch överspannt. De drange Togang weer de Grund, dat blots man Lüüd to Foot in de Borg kamen künnen. Op dat Fastland geev dat dorüm en Vörplatz, de to de Borg mit to höört hett.

Dat Hööfthuus vun de Fasten is in de Westwand rinboot worrn. De Hööfteven keem dorbi so to liggen, dat se baven op den Fels opliggt, man dorvun is hüüt nich mehr veel to sehn, de Muern sünd meist all afdragen worrn. Dorünner gifft dat aver noch twee wietere Even, de en wölvte Bostruktur opwiesen doot. De sünd to’n Deel noch goot instand.

De Felsen in de Ümgegend bargt veel Quarz. De Naam vun de Fasten „Findlater“ is afleidt vun dat ooltnordischen Wöör *fyn* „witt“ un *leitr* „Kliff“.

## Historie

De öllsten histoorschen Opteken, de vunddag noch vun de Fasten snacken doot, gaht torüch bit in dat Johr 1246. König Alexander III. hett de Anlaag in de 1260er Johren instand setten laten, wieldat he vermodt weer, dat de norweegsch König Haakon IV. bi em infallen wull. De Fasten füll in de Hand vun de Wikingers un weer en Tiet lang vun jem besett.

Wat vundaag vun de Ruin över is, geiht torüch op dat Johr 1455, as de Borg dör Walter Ogilvy of Auchlevin nee’ opboot un ümboot weer. He harr sik vun König Jakob II. Verlööf geven laten, dat he dat Bowark faster un starker maken dröff. Üm dat Johr 1560 is Aver Besitt vun de Familie Ogily an de Familie Gordon fallen, wat to en böse Fehd twüschen de beiden Familien föhrt hett. Alexander Ogilvy hett sien Söhn dat Arv vörenthollen un töög an sien Steed Sir John Gordon, den drütten Söhn vun’n Earl of Huntley, vör.

In disse unsekeren Tieten geev dat mächtige Lords, de mit’enanner in’n Wettstriet dorüm legen, dat Schiksal vun Schottland in de Hand to nehmen. De Gordons hebbt in’t Johr 1562 rebelleert un hellen Findlater Castle gegen de Lüüd vun Königin Maria Stuart. Man, de Rebellion weer nich vun lange Duer: An’n 28. Oktober 1562 weer de Gordons in de Slacht vun Corrichie vernichtend slahn. De Earl of Huntly is op’t Slacht feld dood bleven und Sir John weer inspaart un dree Daag later in’n Biwesen vun Königin Maria Stuart un ehrn Halfbroder, den Earl of Moray, ’n Kopp körter maakt.

Findlater Castle is dorna torüchgeven worrn an de Ogilvies, weer aver man Mitt vun’t 16. Johrhunnert opletzt ganz opgeven, wieldat de Familie ’n ne’en Sitt in Cullen boen laten harrn.

## Born
* Vör Oort utstellte Tafel mit histoorschen Överblick.

## Websteden
Kunsten at græde i kor

**Kunsten at græde i kor** (översett bedüüdt de Titel *De Kunst vun dat in’n Choor Wenen*) is en däänschen Roman ut dat Johr 2002, den Erling Jepsen schreven hett. Dat Book is 2006 ünner’n sülven Titel as Film rutkamen. De Speelbaas Peter Schønau Fog hett em na en Dreihbook vun Bo Hansen maakt. De Film is op Süüdjüütsch dreiht un warrt dorvun ok in Däänmark buten Süüdjüütland mit Ünnertitels wiest.

De Film speelt in de Johren 1970 in Süüdjüütland un vertellt ut de Sicht vun’n ölven Johr olen Allan de tragische Geschicht vun ene Familie, in de dat gnarscht. De Vader is’n Bruuskopp, de jümmer dorvun snackt, dat he sik wat andeit. De Moder hett dat opgeven, gegen em antogahn un lett sik siene Anfäll gefallen. Allan sien Broder is uttagen un siene Süster kann ok nich mehr. Allan mutt wat doon, dat de Familie tohoopblifft, denn he hett sien Vader un sien ganze Familie liekers geern. För’n Vader is dat jümmer en besünnere Freid, wenn he op Gräffnissen woortgewaltige Dodenreden hollen kann, dat de Truurgemeen de hellen Tranen de Backen dalrullt. Allan deit nu allens, dat sien Vader en beten Freid in’t Leven behöllt.

De Film is al 2006 op welk Festivals wiest worrn un keem an’n 27. April 2007 denn ok in de Kinos.
De Film hett en ganze Reeg Priesen wunnen. Ünner annern den Nawuss-Pries bi dat Internatschonale Filmfestival vun San Sebastián, den Filmpries vun’n Nordischen Raat 2007 un den Jury-Pries 2006 op dat AFI-Festival. De Film is 2008 för teihn Roberts op dat Robert-Festival nomineert.

## Weblenken
Tittenmüüs

De **Tittenmüüs** (*Mastomys*) sünd en Geslecht vun Müüs, de in Afrika süden de Sahara vörkaamt. Se tekent sik dör en besünners grote Tall Titten ut, de bet to 24 bedragen kann. Opwenigst Titten hett Shortridge sien Tittenmuus mit teihn Titten.

Welk vun de Tittenmüüs leevt ok as Kulturfolger in de Neegd vun’n Minschen. De Müüs leevt vör allen in Savannen, Halfwöösten un Dröögwoolden.

## Oorden

Woveel Oorden vun Tittenmüüs dat gifft, dat is noch nich ganz gewiss. De Oorden laat sik swoor afgrenzen. Vun disse Oorden warrt utgahn:

* Dwarg-Tittenmuus, *Mastomys pernanus*, Kenia, Tansania, Ruanda
* Natal-Tittenmuus, *Mastomys natalensis*, Süden vun Afrika, hüüt as Kulturfolger in ganz Afrika süden de Sahara
* Verhayen sien Tittenmuus, *Mastomys verheyeni*, Kant vun’n Tschadsee
* Hildebrandt sien Tittenmuus, *Mastomys hildebrandtii*, Westafrika, noorden Deel vun Zentralafrika, Äthiopien, Somalia
* Südliche Tittenmuus, *Mastomys coucha*, süden Deel vun Afrika
* Guinea-Tittenmuus, *Mastomys erythroleucus*, Sahelzoon
* Angola-Tittenmuus, *Mastomys angolensis*, Angola, süden Deel vun de Demokraatsche Republik Kongo
* Shortridge sien Tittenmuus, *Mastomys shortridgei*, Okawango
Textur

**Textur** (vun ) betekent

* Textur, bi Reeknergrafiken den „Övertog“ för 3D-Modellen,
* Textur, de „Albedostruktur“ as Inorden un Beschrieven vun Bavenflachen,
* Textur, in de Chemie vun Fletigkristallen dat polarisatschoonsmikroskoopsch Utsehn vun en Mesophaas,
* Textur, in de Geologie de rüümlich Anorden vun en sünnert Steengemengde,
* Textur, in de Kristallografie de Gesamtheit vun de Orienteeren vun Kristalliten in en Fastkörper,
* Textur, in de Typografie en wiel de Gotik enstahne brokene Schrift,
* Textur, in’n Wienbo de Struktur vun en Wien un sünners sien Geföhl in’n Mund,
* Textur, in de Psychologie vun’t Wohrnehmen de strukturell Egenoort vun tosamenhangende Bavenflachen,
* in de Musik un sünners in de Reeknermusik, en musikaalsch Muster ut An’nannerregen vun Variatschonen,
* bi’t Kaken dat „Mundgeföhl“, woans sik Eten un Drinken in’n Mund anföhlen deit,
* in de Literaturwetenschap den Gegenbegreep to’n Text, de den druckten Text beschrifft, wieldat *Text* den „virtuellen“ Text unafhangig vun’t Papeer meent.
Textur (Geologie)

De **Textur** beschrifft in de Geologie un Petrologie, woans de Föög-Elementen vun en Steen rüümlich-dreedimensional anordent sünd.

De Elementen künnt enkelte Mineralen wesen, man ok Aggregaten vun Mineralen, also Mineralköörn, de in’n Verbund tohopen hangt. Teemlich faken warrt de Begreep bruukt, wenn dat dorüm geiht, en metamorph Steen to beschrieven, as t.&nbsp;B. de Foliatschoonstextur bi en Glimmerschiver.

Texturen künnt flachhaftige, lineare oder Fögen ahn Utrichten beschrieven. Tomeist warrt dormit de Beschrieven vun en sünnere Steengemengde oder de Körnen meent.

## Kiek ok
* Textur (Mineralogie)
* Föög
Textur (Schrift)

De **Textur** oder **Textura** (vun’t lat.: *textur* „Geweev“) tellt to de brokenen Schriften. Warrt ok manchmol **Gidderschrift** to seggt. 

De Schrift keem to de Tiet vun de Gotik in Noordfrankriek op. Dorüm warrt se faken ok as *Gootsch* oder *[[Gootsch Schrift|Gotische Schrift]]* betekent.

Bi de Textura warrt de Bagens vullstännig broken. Wieldat de Bookstaven un Regen bi Texturatexten blots mit ganz lützten Afstand schreven worrn sünd, harrn de Texten tomeist en düster’t Schriftbild, dat för de Ogen, de an’n modernen Druck gewöhnt sünd, faken swor to lesen is. Dat sütt meist ut as en „Bookstaventeppich“, wovun de Naam oipletzt ok afleddt is.

## Kiek ok
* Fraktursatz

## Literatur
* Albert Kapr: *Fraktur: Form und Geschichte der gebrochenen Schriften*. Hermann Schmidt, Mainz 1993, ISBN 3-87439-260-0
Textur (Wien)

As **Textur** warrt in’n Wienbo allgemeen de Struktur un Tosamensetten vun Wienen betekent, un sünners, woans sik de Wien in Mund anlett.

Wenn jümmer dat üm de swore Opgaav geiht, Smack in Wöör uttodrücken, warrt in de Wienspraak blomige Begrepen wählt, üm de Textur vun’n Wien möglichst kloor to verdüütschen. So kann de Textur vun’n Wien samtig, vull, siedig, dicht, wuchtig, fleeschig, kremig, fett, smöltig oder deppgrünnig wesen, oder ok licht, dröög, knackig, vörnehm, harmoonsch oder duftig.

Wenn en Wien vullmunnig un riekhollig is, denn warrt he geern as groottögig anleggt beschreven, wieldat en Wien, de en sünners tyypschen Smack hett för en sünnert Anborebeet, as lokal betekent warrt. Mitünner, wenn een de richtigen Wöör nich in’n Sinn kamen wüllt, warrt ok vun en runden, grootoordigen, aromaatschen, herrlichen oder eenfach schönen Textur snackt.

## Kiek ok
* List vun Wienfachbegrepen
* Lief (Wien)
Textur (Kristallografie)

Ünner **Textur** versteiht man in de Kristallografie de Gesamtheit vun de Orienteeren vun de Kristalliten in en veelkristallinen Fastkörper. 

Ut de Textur gifft sik sünners de Anisotropie vun de mechaansch Verformborkeit vun vele metallsche Warkstoffen. En faken anföhrt Bispeel dorför is de Zippelbilln, bi’t Deeptehn vun Blicken, as ok de Anisotropie vun de magneeetschen Egenschoppen vun enige weekmagneetsche (t.&nbsp;B. koornorienteert Elektroblick) un hartmagneetsche (t.&nbsp;B. anisotrop Alnico Magneten, Samarium-Kobalt-Legeeren, anisotrop Neodym-Iesen-Bor-Legeeren, hardmagneetsch Ferriten). 

Wenn de Kristalliten kumplett regellos verdeelt sünd, het de Warkstoff isotrope Egenschoppen, d. h. sien Egenschoppen sünd in all Richten in’n Ruum gliek. Bi Vörgäng vun’t Verklamen kummt dat aver faken to en richt Wassdom vun de Kristalliten, in’n Grenzfall sogor to’n Billn vun Eenkristallen. Ok dör Ümformen vun’n Warkstoff as Kooltwalzen oder Tehn warrt Texturen tüügt, un bi hardmagneetsch Warkstoffen warrt pulverförmige Kristalliten dör Magnetfeller wiel den Sintervörgang utricht. Bi Deeptehstahlen warrt dat tardelförmige Kristallgidder möglichst so utricht, dat een Ruumdiagonalricht vun’n Tardel in Walzricht wiest. Koornorienteert Elektroblick hett mit en Fehlorienteerenwinkel vun weniger as 3° en düchtig scharpe Textur, de na ehrn Utfinner nöömte *Goss-Textur*. Dorbi wiest de magneetsch lichte Richt, een Tardelkant, in Walzricht.

## Historie
Ofschoonst in’t 19. Johrhunnert al veel över de Textur vun vele Stenen bekannt weer, as to’n Bispeel bi Schiver, keem ehr nauere Ünnersöken erst so richtig in de Gäng mit dat Opdecken vun de Röntgenstrahlen dör Max von Laue 1912. De Filmverfohren möken toeerst de Afbilln vun Polfiguren möglich, worut de Vörtogsorienteeren (so nöömte Ideallagen) afschätzt weern. Dör dat Entwickeln vun Tellrohrdetekters un dat Insetten vun Neutronenborns in Forschensreakters künnen de Polfiguren veel nauer bestimmt warrn. Ne’ere Verfohren brukkt 2D-Detekters, Synchrotonstrahlen, Veeldetekters – Flaagtietspektrometers un Elektronenbeugen in Rasterelektronenmikroskopen.

In de 1960er Johren is de quantitative Beschrieven vun de Textur dör de so nöömte Orienteerensdichtvedeelensfunkschoon (ODF) utklamüstert worrn.

## Weblinks
* Inföhren in de Textur
* Texturdiffraktometer an’n Forschensreakter vun’t GKSS-Forschenszentrum Geesthacht
Dodenbeer

**Dodenbeer**, **Graffbeer**, **Liekenköst**, **Liekenbeer**, **Truermahltied** oder **Zarm** is dat Eten na en Gräffnis.

En Eten na dat Gräffnis is vör allen in’n düütschen Ruum un in Skandinavien begäng. Dat geev fröher faken Verordnungen gegen dat Dodenbeer, denn so’n Dodenbeer kunn licht ok mal ümslagen. Denn fröher hebbt se würklich Beer utschenkt, wo se hüüt normalerwies blot noch Kaffee un Koken kriegt. Wenn se düchtig tolangt, denn heet dat ok wall *dat Fell versupen*. In welk Gegenden hebbt se ok en spezielle Graffsupp kennt, de dat dor to Eten geev. In Bremen un umto warrt to dat Dodenbeer *[[Budderkoken]]* seggt, vunwegen dat dat dor tomeist Budderkoken to 'n Koffie gifft.
Bremer Senat

De **Bremer Senat** is de Landsregeern vun Bremen un togliek de böverste Exekutive vun de Stadtgemeende Bremen. De Regeern vun de Stadtgemeende Bremerhoben is de Magistrat. 

## Senat

De Senat is de Regeern vun dat Land un vun de Stadt Bremen. De Börgerschup vun Bremen (dat Parlament vun dat Land) wählt den Präsidenten vun den Senat un de verscheden Senators. Se blievt för een Wahlperiood in't Amt. Up Vörslag vun den Senat wählt de Börgerschup denn noch de Staatsrööt. De höört denn ok noch to den Senat mit to. Wer in den Senat is, draff nich to glieke Tiet Afordenten vun de Börgerschup ween. 

De Präsident vun den Bremer Senat driggt den Titel *[[Bremer Börgermeester|Börgermeester]]*. Wat in Bremen de „Präsident vun den Senat un Börgermeester“ is, is in annere Bunnslänner de Ministerpräsident. De Senators heet in annere Länner den Ministers.

## Kiek ok bi

* Senat

## Weblinks
* Offiziell Siet vun den Bremer Senat (Hoochdüütsch)
Kugelung

En **Kugelung** oder **Ballotage** (vun franzöösch: ballotte: *lütt Kugel* bzw. engelsch: ballot: *Wahlkugel*) is en geheim Afstimmen mit witt un swaart Kugels. Se wurrd meestens bi en Kooptatschon oder Stichwahl bruukt.

De Ballotage is toeerst in dat fröhe Middelöller vun de Benediktiner to de Wahl vun en Abt inföhrt wurrn. In akademsch Gremien as ok bi de Freemüerers wurrd dat deelwies hüdtodag  noch maakt. 

## Weblenken
* Lexi-TV: Kugelung im Video *[http://www.lexi-tv.de/video/video.asp?VideoID=1193&FormatID=3&ModemID=2 Zirkel und Winkelmaß]*
Senat Kaisen I

De **Senat Kaisen I**  weer in’t Amt vun’n 1. August 1945 bit to’n 28. November 1946 as Bremer Senat un as Lannsregeern vun Bremen.
Senat Vagts

De **Senat Vagts** weer de eerste Bremer Senat na den Tweeten Weltkrieg. He weer in’t Amt vun’n 6. Juni 1945 bit to’n 1. August 1945.
Senat Kaisen II

De **Senat Kaisen II**  weer in’t Amt vun’n 28. November 1946 bit to’n 22. Januar 1948 as Bremer Senat un Lannsregeern vun Bremen.
Senat Kaisen V

De **Senat Kaisen V** weer in't Amt as Bremer Senat un as Lannsregeern vun Bremen vun'n 28. Dezember 1955 bit to'n 21. Dezember 1959.
Ruben Ap

**Ruben Ap** (hoochdüütsch/engelsch *Reuben Epp*; * 1920; † 20. Juni 2009 in Kelowna, Kanada) weer en plautdietschen Schriever.

Ap siene Öllern weern Russlandmennoniten, de ut Russland na Kanada inwannert sünd. Ap hett in Kelowna in Brietsch-Kolumbien leevt. He hett toeerst en Lehr as Mechaniker maakt un is denn Lehrer an de Beroopsschool worrn. Later weer he Direkter an ene Fackschool in Dawson Creek. Ap höör bi de Plautdietschen blangen Arnolt Ditj un Hauns Thiesse to de bekanntsten Dichters un Vertellers. Ok to de plautdietsche Spraakgeschicht un Orthografie hett he veel schreven. Ap is 2009 storven.

## Warken

* *Biem Aunsiedle: When the settlers came; plautdietsche Jechichte een Resse ut'e Vergangenheit.* Winnipeg, Kanada 1972
* *Plautdietsche Schreftsteckja: Jedichta, Jeschichte, Leeda, Spelkjes.* Steinbach, Manitoba 1972
* *Onse Lied Vetahle. Stories our people tell; plautdietsche Jeschichte enn Riemsels.* Winnipeg, Kanada 1973
* *The Story of Low German and Plautdietsch: Tracing a Language Across the Globe.* Hillsboro, USA 1993, ISBN 0963849409
* *The Spelling of Low German & Plautdietsch: Towards An Official Plautdietsch Orthography.* Hillsboro, USA 1996, ISBN 0963849417
* *Dit un jant opp Plautdietsch: This and that in Mennonite Low German.* Hillsboro, USA 1997, ISBN 0963849425
* *Dit un Jant opp Plautdietsch.* CD, 17 Texte von Ruben Ap, Live-Opnahm vun en Lesung an’n 7. Oktober 2000 in Lage/Lippe, rutgeven vun Plautdietsch-Freunde e.V., Deppelt 2006

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Senat Böhrnsen II

De **Senat Böhrnsen II** is vun den 29. Juni 2007 af an in't Amt as Bremer Senat un as Lannsregeern vun Bremen.
Senat Kaisen III

De **Senat Kaisen III** weer in’t Amt vun’n 22. Januar 1948 bit to’n 29. November 1951 as 4. Bremer Senat un Lannsregeern vun Bremen na den Tweeten Weltkrieg.

 Die BDV änner an’n 11. Januar 1951 ehren Naam in FDP.
1873

## Wat passeert is
* 1. Januar: William Charles Lunalilo, warrt to'n eersten Wahlkönig vun Hawaii wählt 
* 9. Januar: William Charles Lunalilo, eerste Wahlkönig vun Hawaii, warrt to'n König kröönt 

## Boren
* 5. Januar: Theodor Spitta, düütsch Politiker († 1969)
* 25. Februar: Enrico Caruso, italieensch Opernsinger († 1921)
* 5. März: Olav Bjaaland, norweegsch Skifohrer un Polarforscher († 1961)
* 10. April: Heinrich Aumund, düütschen Ünnernehmer un Perfesser († 1959)
* 10. April: Frank Wild, britisch Polarforscher († 1939)
* 27. April: Bernhard Holtmann, plattdüütschen Schriever un Köster († 1947)
* 13. Mai: Carl Heinrich Behrens-Nicolai, Bremer Architekt († 1960)
* 22. Juni: Harold Adair Nisbet, engelsch Tennisspeler († 1937)
* 24. Juni: Juan Corzo, kubaansch Schachmeester († 1941)
* 15. Juli: August Heinrich Grimm, plattdüütsch Schriever († 1944)
* 15. September: Nikolaus Tietjen, düütsch Kommunalpolitiker († 1924)
* 20. September: Robert Wrenn, US-amerikaansch Tennisspeler († 1925)

## Storven
* 16. Juni: Georg Julius Berling, plattdüütsch Schriever (* 1817)
* 23. September: Jean Chacornac, franzöösch Astronom (* 1823)
Senat Kaisen IV

De **Senat Kaisen IV** weer in't Amt vun'n 29. November 1951 bit to'n 28. Dezember 1955 as Bremer Senat un as 5. Lannsregeern vun Bremen na den Tweeten Weltkrieg.
Ampsivarier

De Stamm vun de **Ampsivarier** (*Amsivarier*, germaansch „Eems-Mannlüüd“) weer en germaansch Stamm an de Eems in dat hüdige ünnere Eemsland, de vun Tacitus as süüdlich Nahbers vun de Fresen erwähnt wurr. 

Siet de Ankonft vun Drusus (12 v. Chr.) weern se mit dat Röömsch Riek verbündet, hebbt aber an de Upstand ünner Arminius (9 n. Chr.) deel, sünd aber vun Germanicus dorför bestraft wurrn. Während de Regeerenstiet vun Kaiser Nero (nah 59) hebbt de Chauken se ut hör Wahnrebeet verdreben un se sünd dör anner germaansch Stammen to'n gröttsten Deel upreben wurrn. Üm de Midden vun dat 4. Johrhunnert schient en Rest vun de Ampsvarier woll to de Franken hörrt to hemm. De Geschichtsschriever Sulpicius Alexander erwähn in de laat Antike de Ampsivarier in' Rahmen vun Kamphandlungen tüschen Römer un Franken Enn' vun dat 4. Johrhunnert. 

## Literatur
* Reinhard Wenskus: *Amsivarier*. In: *Reallexikon der Germanischen Altertumskunde*. Bd. 1, S. 257.
Kayano Shigeru

**Kayano Shigeru** (,; * 15. Juni 1926 in Nibutani; † 6. Mai 2006 in Sapporo) weer en Politiker in Japan, de sik för de Saak vun de Ainu-Minnerheit insett hett, to de he tohöör.

Kayano is in dat Dörp Nibutani op Hokkaido boren. Sien Familiennaam weer Kaizawa, aver he hett denn den Naam vun siene Tant annahmen. He harr en mehr swore Kindheit un sien Vader hett drunken; dat he wat vun sien Kultur un Spraak as Ainu mitkregen hett, de dor al ünner sworen Druck dör dat Japaansche stünn, dat keem vör allen dör de Grootmoder.

Ok wenn he keen grote Schoolutbillung kregen hett, hett he sik mit de Kultur, Kunst, Spraak un Historie vun de Ainu beschäftigt. He hett mehr as 100 Böker över de Ainu schreven, dorvun alleen 28, in de he Yukars sammelt hett, un hett ok veel bidragen, dat se 1972 in Nibutani dat Museum för de Kultur vun de Ainu opmaakt hebbt. Ok to dat Grünnen vun 15 Ainu-Spraakscholen hett he en groten Deel bidragen.

Kayano weer de eerste Ainu, de en Sitt in’t Japaansche Parlament kregen hett. He weer fief Amtstieden in’t Ünnerhuus un hett denn för de Sozialdemokraatsche Partei en Sitt in’t Huus vun de Rääd kregen, de free worrn weer. Dor weer he denn vun 1994 bet 1998 in. In’t Parlament hett he ok fakener mal Fragen op Ainu stellt. Dat Japan 1997 en Gesett rutgeven hett, dat de Kultur vun de Ainu wohren helpen schull, dor harr he ok groten Verdeenst an.

Kayano hett ok den Protest gegen den Nibutani-Damm anföhrt, de Land överfloten schull, dat de Ainu hillig weer. Ok wenn he keen Spood harr un de Damm boot worrn is, hett dorbi doch tominnst dat eerste Maal en Gericht goodkennt, dat de Ainu de Oorinwahner vun Hokkaido sünd.

2006 is Kayano vun Lungenentzündung doodbleven.
Senat Böhrnsen I

De **Senat Böhrnsen I** weer in't Amt as Bremer Senat un Lannsregeern vun Bremen vun'n 8. November 2005 af an bit to'n 28. Juni 2007.
Marutei Tsurunen

**Marutei Tsurunen** (jap.: 弦念 丸呈, In Katakana: ツルネン マルテイ; * 30. April 1940) is en japaanschen Politiker. He is eerste de Minsch ut Europa un de eerste, de apen togifft, dat he nich vun japaansche Afstammung is, de in’t japaansche Parlament intagen is.

He is as Martti Turunen in Lieksa in Finnland boren. 1967 keem he mit siene eerste Fro as Laienmissionar för de luthersche Kark na Japan. He hett sik later scheiden laten un hett 1974 siene twete Fro kennenlehrt, nu ene Japanerin. He is denn in Japan bleven un hett ok Andrag op de Staatsbörgerschop stellt, de he 1979 kregen hett. Ok sien Naam hett he bi disse Gelegenheit na’t Japaansche ümmodeln laten. He hett as Lehrer för Engelsch in de Präfektur Kanagawa leevt un ok en ganze Reeg Böker, ünner annern *[[Genji Monogatari]]*, in de finnsche Spraak översett.

1992 is he in’n Stadtraat vun Yugawara wählt worrn un hett dor kort later en Book över schreven, dat 青い目の議員がゆく heten dee (översett soveel as *Hier kummt en Raatsmann mit blaue Ogen*). He weer bet 1995 in’n Raat un weer denn dat eerste Maal Kandidat för dat Huus vun de Rääd in’t japaansche Parlament. He dee aver nich winnen.

2001 hett he noch wedder en Book schreven, dat 日本人になりたい heten dee (*Ik will en Japaner warrn*). Ok bi de Wahl weer he wedder Kandidat. He hett wedder nich wunnen, weer aver op de Narückerlist. Nadem Kyosen Ohashi ut dat Parlament rutgahn weer, keem Tsurunen an’n 4. Oktober 2002 nee för em rin. Bi de Wedderwahl 2007 hett he denn direkt wedder en Sitt kregen.

## Weblenken

* Websteed vun Marutei Tsurunen (japaansch)
Arnolt Ditj

**Arnolt Ditj** oder **Arnold Dyck**, egens **Abram Bernhard Dyck**, (* 19. Januar 1889 in Hochfeld, Jasykowo-Kolonie; † 10. Juli 1970 in Dorloten) weer en plautdietschen Schriever. Ditj weer een vun de eersten, de anfungen hebbt, op Plautdietsch to schrieven.

Ditj is in Hochfeld boren, in ene Kolonien vun de Russlandmennoniten in de Ukraine. He güng in Jekaterinoslaw op de Kommerzschool un denn 1909/1910 na Düütschland, Kunst to studeren. As he trüchkeem, müss he sien Forsteideenst afleisten un hett denn in St. Petersborg wedder Kunst studeert. In’n Eersten Weltkrieg hett he bi’t Rode Krüüz in’t Kontoor arbeidt. Na’n Krieg keem he trüch na Jasykowo un hett in Nikolaipol Kunst-Ünnerricht geven.

1923 is Ditj mit siene Familie na Kanada gahn un hett in Steinbach leevt. Dor hett he 1924 dat düütsche Wekenblatt Steinbach Post övernahmen un weer nu Rutgever un Schriever. Vun 1935 bet 1938 hett he ok dat Literatur- un Kulturmagazin Mennonitische Volkswarte rutgeven, dat eenmal in’n Maand rutkeem. Dat harr aver nich noog Lesers un so keem 1938 dat finanzielle Ut för dat Blatt. He hett 1938 siene Familie na Düütschland schickt, kunn aver denn nich mehr nakamen, as de Krieg anfüng. He hett sien Wekenblatt verköfft un verleed sik nu ganz op’t Schrieven. He schreev 1942/1943 den eersten Deel vun *Koop enn Bua* un hett vun 1944 bet 1948 sien autobiograafschen Roman *Verloren in der Steppe* in fief Delen rutgeven. Ok en ganze Reeg annere Böker op Plautdietsch un över Plautdietsch hett he in disse Tiet noch schreven. De letzten Johren vun sien Leven hett he bi siene Dochter in Dorloten leevt.

Vun 1985 af an is ene Warkutgaav vun all sien Warken in veer Bänn rutkamen.

## Warken
* *Koop enn Bua opp Reise.* 1943
* *Verloren in der Steppe.* fief Bänn, 1944-1948
* *Koop enn Bua faore no Toronto.* 1948
* *Dee Fria.* 1948
* *Dee Millionäa von Kosefeld.* 1949
* *Wellkaom oppe Forstei.* 1950
* *De Opnaom.* 1951
* *Onse Lied.* 1952
* *Koop enn Bua enn Dietschlaund.* 1960

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
* 
* Arnold Dyck in de plattdüütsche Toonarchiv PLATO, Texte vörleest vun Jack Thiessen