open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valga (Eestland)

**Valga** (düütsch *Walk*) is ene Stadt in’n Kreis Valga in’n Süden van Eestland, rund 245&nbsp;kmm süden van de eestensche Höövdstadt Revel.

Valga liggt direkt an de eestensch-lettsche Grenz. Güntsieds de Grenz liggt de lettsche Süsterstadt Valka. Beide Städen hören bet 1920 to de gemeensame Stadt Walk.

## Historie

As de Düütschen de Stadt besett twischen 1941 un 1944 besett harrn, hebbt se an’n Rand van de Stadt in Priimesta, in olen Peerställ dat Stalag 351, een Lager för sowjetsche Kriegsfangenen inricht. In dat Lager kemen rund 30.000 Minschen üm. Later harr de Sowjetunion hier dat Lager 287 för düütsche Kriegsfangenen in richt.

In de sowjetsche Tied, in de Lettland un Eestland beide Republiken in de Sowjetunion weren 

(1940–1941 un 1944–1991), geev dat kene Kontrollen an’n Grenzen un twischen den Süsterstäden Valga un Valka. As de Sowjetunion uuteenfallen weer un de vörmaligen Sowjetrepubliken unafhängi worrn sind, geev dat wedder Grenzkontrollen un Töll up Waren. Dat weer een groot Hinnernis för de beiden Süsterstäden. Sieddem dat Eestland un Lettland Liddmaten up den 1.&nbsp;Mai 2004 in de Europääsche Union sind un sied den 21.&nbsp;Dezember 2007 dat Schengener Afkomen in beiden Staten gellt, givt dat kenen Grenzkontrollen mehr twischen den Städen.

## Stadtpartnerschoppen
Fründschoppen un Partnerschoppen pleegt Valga mit

*   Valka in Lettland
*  Oakland in Maryland, USA
*  Östhammar in Sweden
*  Hallsberg in Sweden
*  Tornio in Finnland
*  Lübz in Mekelnborg-Vöörpommern, Düütschland, sied 1996
*   Durbuy in Wallonien, Belgien
*  Uusikaupunki, Finnland
*  Orimattila, Finnland
*  Kobylnica, Polen
*  Nowgorod, Russland
*  Kościelisko, Polen
*  Haparanda, Sweden

## Footnoten


## Weblinks
Willard Van de Veer

**Willard Van der Veer** (* 23. August 1894 in Brooklyn, New York City; † 16. Juni 1963 in Encino, Kalifornien) weer een US-amerikaansch Kameramann. Bi de Oscars in’n November 1930 kreeg he de Oscar för de beste Kamera.

## Biografie
Tohoop mit Joseph T. Rucker het Van der Veer in den Jahren 1928–1930 de eerste Antarktis-Expeditschoon von Richard E. Byrd begleidt un weer för över een Jahr in de Antarktis. Uut den Filmopnamen daar wurr de Dokumentarfilm *[[With Byrd at the South Pole]],* för den Van der Veer un Rucker 1930 mit enen Academy Award uuttekent wurrn. Bi den 10 Minuten langen  Dokumentatkortfilm *[[Three on a Rope]]* (1938) över dat Bestiegen vun de *Tahquitz Rock* in den süüdkalifornschen *San Jacinto Mountains* weer he nicht alleen Kameramann, man ook Speelbaas un Dreihbookschriever.

He weer ook Kameramann bi den Dokumentarfilm *[[Giant' Stars Are Off to Texas]]* (1955), de een Drepen de Daarsteller un de Filmcrew vun *[[Gigant]]* vun George Stevens wiest un toletzt ook bi den Sci-Fi-Horrorfilm *[[The Crawling Hand]]* (1963) vun Herbert L. Strock. To’n Anfang vun de1960er Jahren weer he ook Kameradirekter bi Folgen vun de Feernsehreeg *[[Maverick]]*. De Mount Van der Veer in’n westantarktischen Marie-Byrd-Land dregt sienen Naam

## Weblinks
Draag (Kreis Noordfreesland)

**Draag** (, ) is en Gemeen mit 647 Inwahners in dat Amt Noordsee-Treen in’n Kreis Noordfreesland in Sleswig-Holsteen.

## Geografie
### Navergemenen
De Navergemenen sünd Seeth in’n Noorden, Stapel in’n Oosten, Hinnsteed in’n Süden un Kleev in’n Süüdwesten, Sankt Annen in’n Westen un Friechsstadt in’n Noordwesten.

### Laag
Draag liggt in dat Siedland vun Eider un Treen in de Landschopsruum Sleswigsche Geest rund 5&nbsp;km oosten vun Friechsstadt. De Eider umslütt de Gemeen op dree Sieden.



## Weblenken

* Websteed vun de Gemeen (hoogdüütsch)
Nabalia

**Nabalia** is een Stroom in de Nedderlannen, den de röömsche Historienschriever Tacitus eenmaal in sien Wark *[[Historiae (Tacitus)|Historiae]]* (Book&nbsp;V Kapitel&nbsp;26) nöömt. In dat Jahr 70 verhanneln Julius Civilis, de Anföhrer vun de Bataavsche Opstand, un de röömsche Heerföhrer Cerialis bi een instört Brügg, de över de Nabalia föhr, över enen Fredensverdrag, de den Bataavschen Opstand to een Enn bringen schull.

## Achtergrund

### Historie
De Stroom mutt in de Regioon för strategisch oder villicht reliogiöös wesen ween, dat Julius Civilis, as eersten Mann vun de Bataavsche Opstand, besloot daar över enen Freed mit de Römers to vehanneln. Nadem dat in dat Jahr 70 ene Brügg över de Nabalia afbraken worrn weer, traden sik de beiden Civilis un de röömsche Feldheer Cerialis up de afbraken Ennen vun de Brügg gegenöver, wo Cerialis ene Reed geev, de avers grotendeels verslüsttg gaan is, denn de Text vun Tacitus sien Wark brickt just daar af.

Woans dat mit Civilis na de verloren Opstand wieder gung is unklaar. Dat süüt man so uut, dat de Römers nich besünners streng un hard mit Bataviers afrekent hebbt. In Tacitus sien Wark *[[Germania]]* uut dat Jahr 98 beschrivt he keen Vergell vun de Bataviers an de Römers wegen de verloren Opstand un ünnerstriekt daarför sogaar den wichtigen Stand, den de Batevers as Elitetruppen in dat röömsche Heer harrn.

### Nabalia in Tacitus sien ''Historiae''
In dat fievte Book Kapitel XXVI vun sien Wark de *Historiae* schrivt Tacitus över den Stroom Nabalia:

*… Petito conloquio scinditur <u>Nabaliae</u> fluminis pons, in cuius abrupta progressi duces, …*
„ … Na de Beed üm een Drepen, wurr de Brügg över den Stroom Nabalia afbraken un de Feldherren traden an de afbraken Ennen vun de Brügg, … “

## Annamen to de Laag

### Theorie vun Nicolaas van Wijk
De Ünnersöök vun de nedderlansche Spraakwetenschopper Nicolaas vun Wijk keem 1902 to dat Resultaat, dat de Stroom de *Nabalia* sachtens in de ole Südersee leeg. He givt an, dat de Fischers in de Gegend üm de Südersee dat Rebeed twüschen Urk un Schokkelaand de *Nagel* heten. He givt an, dat röömsche Schrievers *g* un *b* bi germaanschen Naams fakener verwisseln. Na düsse Theorie weer de Nabalia sachtens een Siedenstroom vun de Iessel op dat Rebeed vun de hüdige Noordoostpolder.

### Navalia
De Oord Navalia, den Claudius Ptolemäus in sien Wark *[[Geographia]]* beschrivt, schull na verscheden Ansichten an den Stroom Nabalia legen hebben. Vundaag gellt man Öörd wieder na Süüdoost, so as dat düütsche Essen, as wahrschienlicher.

## Weblenken

* Nicolaas van Wijk: ''De Nabalia''. In: *Tijdschrift voor nedderlansch Taal- un Letterkunde*. Jahrgang 21, 197-201.
* Dictionary of Greek and Roman Geography (1854)

## Footnoten
Thierfeld

**Thierfeld** is een Dörp, dat to de Landstadt Hartenstein in’n Landkreis Zwickau in Sassen tohöört.

## Historie
Dat Dörp is üm 1170 as een een Wooldhövendörp grünnt worrn un höör to de Graavschop Hartenstein, de vun 1406 an Deel vun de Schönburgischen Heerschoppen weer. De Kolonisten weren Buren uut Franken, Döringen un de Böverpalz. Se begünnen dat Wooldrebeed oorbaar to maken, so dat langs de Thierfelder Bach een Wooldhövendörp mit 23 Gödern mit je 25–30&nbsp;ha Land ranwuss. De Höven lepen vun West na Oost to.

Dat Dörp stünn 1385 dat eerste Maal in’n Oorkunnen.

An dat nöördliche un süüdliche Enn vun dat Daal in dat Thierfeld liggt staat twee Waterborgen. De Pest doov tweemaal in dat Dörp. Ook de Dartigjöhrigen Krieg het Sporen nalaten.

De Nanaam Thierfelder leid sik vun dat Dörp af. Dat is besünners daar an to seen, dat de grote Deel Lüüd mit den Familiennaam Thierfelder üm Thierfeld ümto leevt.

## Literatur

* Volkmar Weiss un Karl Butter: *Familienbuch für Thierfeld bei Hartenstein in Sachsen 1520–1720*. Koblenz: BoD Cardamina 2023, ISBN 978-3-86424-614-2
* Dietrich Zühlke: *Thierfeld*. In: *Zwischen Zwickauer Mulde un Geyerschem Wald. Ergebnisse der heimatkundlichen Bestandsaufnahme in den Gebieten von Wildenfels, Lößnitz un Geyer.* Werte unserer Heimat 31. Akademieverlag, Berlin 1980, S. 40–42. 

## Weblenken

* Thierfeld in’n *Historischen Ortsverzeichnis von Sachsen*
Rhiensche Weiher

De **Rhiensche Weiher** betekent in de Dialektologie dat Rebeed in den Westen vun de düütsche Spraakruum, in dat Nedderfranksch över Ripuarisch un Moselfranksch to’n Rhienfrankschen övergeit.

De Dialekten in de rhiensche Weiher –&nbsp;Oostbergisch un Kleverlandsch uutbenamen&nbsp;– tellt to’n Westmiddeldüütsch, maken avers bloot deelwies bi’n hoogdüütschen Luudwannel mit, de westgermaansche Plosiven verschaven het. Je wieder een Dialekt in de Noorden vun de Weiher liggt, je minner verschaven Plosiven finnt sik, so dat de Dialekten na Noord to jümmers dichter bi de nedderdüütschen oder nedderfrankschen Varietäten staat.

De Naam *Rhiensche Weiher* kümmt vun den Verloop vun de Isoglossen af. In’n Oosten vun de düütsche Spraakruum (Grenz Oostnedderdüütsch/Oostmiddeldüütsch) löppt de Isoglossen meer oder minner gliek. In dat Siegerland begünnt dat man, dat der Isoglossen wieder un wieder uuteen gaat, so dat se op een Kaart as een Weiher uutseen doot. De Uutdruck geit op Theodor Frings torügg, de den Begreep 1956 dat eerste Maal in sienen Wark *Sprache und Geschichte* bruukt het.

De Weiher löppt vun Krefeld-Uerdingen, Düsseldörp-Benrath, Köln, Bonn, Bad Honnef, Linz, Bad Hönningen, Koblenz un Sankt Goar bet na Speyer, geograafsch vun’n Nedderrhien över de Kölner Bucht, de Eifel, de Westerwald, de Hunsrück bet to’n Böverrhien. De Grenz to dat Westfäälsch is de Eenheidspluraalien.

## Isoglossen in de Rhiensche Weiher

## Stand vun de hoogdüütsche Luudwannel

## Literatuur
* Hadumod Bußmann: *Lexikon der Sprachwissenschaft*. 3., aktualisierte und erweiterte Auflage. Kröner, Stuttgart 2002. Stichwort: „Rheinischer Fächer“. ISBN 3-520-45203-0
* Theodor Frings: *Sprache und Geschichte*. 2 Bänd. Halle 1956.
* Jan Goossens: *Niederdeutsche Sprache - Versuch einer Definition*; in: *Niederdeutsch - Sprache und Literatur*, hsrg. v. Jan Goossens, Band 1 - Sprache, Neumünster1973
* Johannes Venema: *Zum Stand der zweiten Lautverschiebung im Rheinland. diatopische, diachrone und diastratische Untersuchungen am Beispiel der dentalen Tenuis (voralthochdeutsch /T/)*. F. Steiner, Stuttgart 1997 (Mainzer Studien zur Sprach- und Volksforschung 22)
*Georg Wenker: *Das rheinische Platt* (afdruckt in: Sammlung deutsche Dialektgeographie Heft 8, Marburg, 1915.) 1877
## Weblenken

* ''Rheinischer Fächer'', rheinische-landeskunde.lvr.de (hoogdüütsch)

## Footnoten
Günther Boekhoff

**Günther Boekhoff** (* 31. Januar 1938 in Heisfelde; † 25. Mai 2025 Leer) weer en düütsch Politiker (SPD). He weer van 1982 bit 1994 Liddmaat vun den Landdag Neddersassen un van 1996 bit 2001 eerst direkt wählt Börgermeester vun de Stadt Leer.

Boekhoff hett bit 1953 de Volksschool besöcht un fung ansluutend en koopmännisch Leehre an, de he 1956 afslooten hett. Dornah weer he koopmännisch Angestellter Van 1965 bit to sein Intoog in den Landdag vun Neddersassn 1982 weer he bi de  Landeszentralbank Neddersassen beschäftigt, toletzt in de Twiegstäe in Leer. Boekhoff wurr Vörsitter vun den Upsichtsraat vun de Energieversorgung Weser-Ems AG in Ollnborg (bit 29. Oktober 2012) as ok Vörsitter vun den Upsichtsraat vun de Stadtwerke Leer. Ferner weer he Liddmaat vun den Biraat vun de Firma Preussen Elektra mit Sitz in Hannover. He weer stellvertreedend Vörsitter vun den Stiftungsvörstand vun de EWE Stiftung.

He weer siet 1963 Liddmaat vun de SPD un wurr 1991 to’n Vörsitter vun den SPD-Ünnerbezirk un Bisitter in den Bezirksvörstand vun sien Partei in den Bezirk Werser-Eems. Boekhoff weer siet 1968 Raatsherr un van 1973 bit 2001 Börgermeester vun de Stadt Leer. 1976 wurr he Kreidtagsafordneter vun den Landkreis Leer un in de 10. bit 12. Wahlperiood (1982–1994) Liddmaat vun den Landdag Neddersassen. Nah dat Enn’n vun sein Amtstiet as Börgermeester wurr he vun den Raat vun de Stadt Leer to’n Ehrenbörgermeester nöömt. 

## Quelle
* Barbara Simon: *Abgeordnete in Niedersachsen 1946–1994. Biographisches Handbuch.* Hrsg. vom Präsidenten des Niedersächsischen Landtages. Niedersächsischer Landtag, Hannover 1996, S. 44.

## Enkeld Nahwiesen
Berne (Mehrdüdig Begreep)

**Berne** betekent

* Berne, een anner Wöör för Marlott (Kledage),
* Berne, franzööschen un engelschen Naam vun Bern,
* Berne, Gemeen in de Landkreis Wersermasch, Neddersadsen,
* Berne, Oordsdeel in de Hamborger Stadtdeel Farmsen-Berne,
* Berne, Gemeen Seloncourt, Frankriek,
* Berné, Gemeen in dat Departement Moribihan,

* Berne (Indiana), in dat Adams County,
* Berne (Iowa), in dat Crawford County,
* Berne (Michigan), in dat Huron County,
* Berne (Minnesota), in dat Dodge County,
* Berne (New York), in dat Albany County,
* Berne (Pennsylvania), in dat Berks County,
* Berne (South Dakota), in dat Custer County,
* Berne (Washington), in dat Chelan County,

* Berne (Iämscher), Siedenstroom vun  Iömscher in Essen, Noordrhien-Westfalen,
* Berne (Ollen), Siedenstroom vun de Ollen in de Landkreis Wersermasch, Neddersassen.

**Berne** is de Familiennaam vun

* Bruce J. Berne (* 1940), US-amerikaansch Chemiker
* Eric Berne (1910–1970), kanaadsch Psychiater
* Étienne Prosper Berne-Bellecour (1838–1910), franzöösch Maler
* Gary Berne (* 1944), Sportschütz vun de Amerikaansch Jumferneilannen
* Josef Berne (1904–1964), US-amerikanischer Filmproduzent un Speelbaas,
* Tim Berne (* 1954), US-amerikaansch Altsaxophonist

**Siehe auch:**

* Bern (Begriffsklärung)
* Perne
Werser-Rhien-Germaansch

**Werser-Rhien-Germaansch**, ook **Rhien-Werser-Germaansch** oder **Istwäoonsch** is ene ümstreden Ünnergrupp binnen dat Westgermaansch.

De Begreep geit op den düütschen Spraakwetenschopper Friedrich Maurer torügg un ümfaat de Vöörlöpers vun de nedderfrankschen un verscheden midddeldüütsch Varietäten.

## Naam
De Naam *Istväoonsch* stammt vun de Istwäonen, een germaanschen Stamm, den Tacitus in sien Wark *[[Germania]]* nöömt. Plinius de Öllere schrivt över de Istwäonen ook noch dat se dicht di de Rhien leevt.

## Theorie

Na Friedrich Maurer siene Ansicht weer dat kladistsche Stammbaummodell, dat in dat 19.&nbsp;Jhd. un frohe 20.&nbsp;Jhd. begäng weer, nich akkeraat noog is to verklaren woans de germaanschen Dialekten mit eenanner verbunnen sünd un sik ünnereenanner verhollt. Statt de traditschonelle Ansicht, na de sik dat Oorwestgermaansche in Ooldengelsch, Ooldnedderfranksch, Ooldsassisch, Ooldfreesch un Ooldhoogdüütsch opdeelt het, het Maurer vöörslaan dat sik Westgermaansch in wiedere Ünnergruppen deelt.

Dat Werser-Rhien-Germaansch billt in de Theorie enen Övergang twüschen Elvgermaansch un Noordseegermaansch.

## Literatur

* Heinrich Beck: „Rhein-Weser-Germanen“. In: Heinrich Beck, Dieter Geuenich, Heiko Steuer (Ruutgever): *Reallexikon der Germanischen Altertumskunde*. Band 24. De Gruyter, Berlin 2003, ISBN 3-11-017163-5, S. 532–533. Online .
* Carol Henriksen, Johan van der Auwera: „The Germanic Languages“. In: Johan van der Auwera, Ekkehard König (Ruutgever): *The Germanic Languages*. Routledge, London/New York 2013 (Erstveröffentlichung 1994), S. 1–18, ISBN 978-0-415-05768-4. Online bei Google Books.
* Johannes Hoops, Heinrich Beck, Dieter Geuenich, Heiko Steuer (Ruutgever): *Reallexikon der Germanischen Altertumskunde*. Band 7. Walter de Gruyter, Berlin/New York 1989, ISBN 978-3-11-011445-4.
* Edward James: *The Franks*. (The Peoples of Europe). Basil Blackwell, Oxford/Cambridge (Massachusetts) 1988, ISBN 0-631-17936-4.
* Friedrich Maurer: *Nordgermanen und Alemannen: Studien zur germanischen und frühdeutschen Sprachgeschichte, Stammes- und Volkskunde*. 3., überarb. und erw. Aufl. Francke, Bern/München 1952 (Erstauflage 1942) (Bibliotheca Germanica, 3).
* Plinius der Ältere: *Naturalis Historia*. Buch 4, Kapitel 28. Ruutgever: Lisa Cerrato, übersetzt von Henry Thomas Riley und John Bostock. Perseus Digital Library, Medford 2025. Kapitel online Zitierlink.
* Orrin W. Robinson: *Old English and its Closest Relatives: A Survey of the Earliest Germanic Languages*. Routledge, London/New York 2003, ISBN 1-134-84900-1.
* Stefan Sonderegger: *Grundzüge deutscher Sprachgeschichte*. Band I. Walter de Gruyter, Berlin/New York 1979, ISBN 3-11-003570-7.
* Tacitus: *Gesamtausgabe*. Kapitel 2. Perseus Digital Library, Medford 2025. Kapitel online Zitierlink.
* C. J. Wells: *German: A Linguistic History to 1945*. Oxford University Press, Oxford 1987, ISBN 0-19-815809-2.

## Footnote
Zetermordio

**Zetermordio** oder **Zeter un Mordio** is een Uutdruck, de uut de Gerichtspraxis in’n Middelöller stammt un een luden Uutroop för hoognödig Hülp.

## Etymologie
Dat Woord *Zeter* is sachtens uut de middelhoogdüütschen Wöör *ze æchte her* („heran to vergellen“) tohoopsett; der Röper verplicht so siene Mitbörger mittohöpen. *Mordio* is een Roop üm Hülp, de uut dat Wword Moord afleit is, sie dat 19.&nbsp;Jahrhunnerd begäng is. För dat alemannsche Spraakrebeed un da Rhienland givt dat Belegen för *Zetermordio* belegt, in dat plattdüütsche Rebeed kümmt de Uutroop *[[Jodut|to jodute]]* den Begreep Zetermordio liek. Dat Hessische kennt den Uutroop *heila* un dat oostfranksch-böverdüütsche het *wapen* („Wapen!“ oder „to den Wapen!“).

## Vör Gericht in’n Middelöller
In den Gerichtsprozessen tiedens dat Middelöller reep de Anklager formaal „Zeter(mordio)“ to Begünn vun de Gerichtsverhanneln. In’n Sassenspegel, een middelsassisch Rechtsbook uut dat 13.&nbsp;Jarhunnerd, heet dat:  ().

## Allgemeen Uutroop
De Begreep weer ook as allgemenen Uutroop bi Pien begäng. To verglieken is dat denn mit „Weh“ oder „Ach“ verbunden. So to’n Bispeel in „zeter ach/wo sal ich blyben“.

## Literatuur

* L. L. Hammerich: *Hochdeutsch „Zeter“ niederdeutsch „Jodute“.* In: *Zeitschrift für deutsche Philologie.* 56/1931, S. 274–281.
* J. Stosch: *Nachträge und Berichtigungen: Notschreie.* In: *Zeitschrift für deutsche Wortforschung.* 3/1902, S. 361.

* zeter. In: Jacob Grimm, Wilhelm Grimm (Hrsg.): Deutsches Wörterbuch. Band 31: Z–Zmasche – (XV). S. Hirzel, Leipzig 1956, Sp. 808–813.

## Footnoten
Tobias Heilmann (Politiker, 1975)

**Tobias Heilmann** (* 20. Oktober 1975 in Celle; † 28. Mai 2025 in Ummern) weer en düütsch Politiker (SPD). Van November 2021 bit to sein Dood heer he Landraat vun den Landkreis Gifhorn. Tovör weer he van November 2017 bit Oktober 2021 Afordneter vun den Landdag in Neddersassen.

## Leven
Heilmann weer oorsrünglich as Industriekoopmann tätig. Vör sien Tiet as Landraat vun den Landkreis Gifhorn weer he Liddmaat vun den Raat vun de Gemeend Ummern, Liddmaat vun den Samtgemeendraat Wesendorf un Liddmaat vun den Kreisdag vun Gifhorn. In’n Raat vun de Gemeend Ummern weer he dormals Vörsitter, in de beid anner Kommunalparlamenten stellvertreedend Vöörsitter vun de SPD-Fraktschoon. Bi de Landdagswahl an’n 15. Oktober 2017 schaff he as Direktkandidat vun de SPD den Intoog in den Landdag vun Neddersassen.

Bi de Landraatswahl in‘n September 2021 is he as  SPD-Kandidat gegen Amtsinhebber Andreas Ebel (CDU) antreeden. In den eersten Wahlgang reck he 38 % vun de Stimmen. Tüschen hüm un Ebel (34 %) funn an’n 26. September 2021 en Steekwahl statt, de he mit 64 % vun de Stimmen för sück entscheeden kunn. Heilmann lhett doruphen sien Landdagsmandaat daal leggt; för hüm is Barbara Beenen nahrückt. Dat Amt vun den Landraat hett he bit to sien Dood utöövt.

Tobias Heilmann is in’n Mai 2025 in dat Öller vun 49 Jahren nah en unverwacht Tosommenbröök storven. He hett in Ummern leevt, weer verheiraadt un harr dree Kinner.

## Literatur
* Gabriele Andretta (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: *Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022*, 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 58.

## Weblinks

* 
* 

## Enkeld Nahwiesen
Klaas-Hinrich Ehlers

**Klaas-Hinrich Ehlers** (* 18. März 1959 in Bronswiek) is een düütschen Spraakwetenschopper.

## Leven
Ehlers begünn in dat Wintersemester 1978/79 Philosophie un Germanistik to studeren un maak 1990 siene Promotschoon an de FU Berlin. Na de Habilitatschoon 2004 in dat Fack Germanistsche Linguistik an de Europa-Universität Viadrina wurr he 2013 för dat Fack Philosophie un Geistswetenschoppen vun de Fre’en Universität Berlin ümhabiliteert. He is wetenschoplich Mitarbeider in dat Projekt *Sprachwandel in den Zuwanderungsgebieten von Flucht un Vertreibung. Sprachgebrauch un Sprachwahrnehmung bei Alteingesessenen un immigrierten Vertriebenen in Mecklenburg seit 1945* an dat Collegium Carolinum.

Siene Swaarpunkten sünd (histoorsche) Sotscholinguistik, histoorsche un kontrastive Pragmatik, Dialektologie un Regiolekten in de noordüütschen Ruum, Historie vun de Spraakwetenshop un verwandte Disziplien.

## Priesen

* 2018: Johannes-Saß-Preis för siene Studie *Geschichte vun de mecklenburgischen Regionalsprache seit dem Zweiten Weltkrieg*.
* 2022: Fritz-Reuter-Preis för sien Ünnersöök to’n Plattdüütschen in Mekelnborg un woans Flüchtlingen un Verdreven na den Tweden Weltkrieg Inflood op den Dialekt nemen.

## Schriften (Uutwahl)

* mit Harald Weydt: *Partikel-Bibliographie. Internationale Sprachenforschung zu Partikeln und Interjektionen*. Frankfort an’n Main 1987, ISBN 3-8204-9250-X.
* *Das dynamische System. Zur Entwicklung von Begriff und Metaphorik des Systems bei Jurij N. Tynjanov*. Frankfort an’n Main 1992, ISBN 3-631-44925-9.
* *Strukturalismus in der deutschen Sprachwissenschaft. Die Rezeption der Prager Schule zwischen 1926 und 1945*. Berlin 2005, ISBN 3-11-018264-5.
* *Der Wille zur Relevanz. Die Sprachforschung und ihre Förderung durch die DFG 1920–1970*. Stuttgart 2010, ISBN 978-3-515-09712-3.
* *Geschichte der mecklenburgischen Regionalsprache seit dem Zweiten Weltkrieg. Varietätenkontakt zwischen Alteingesessenen und immigrieren Vertriebenen. Teil 1: Sprachsystemgeschichte*. Berlin 2015. ISBN 978-3-631-75871-7 (library.oapen.org).

## Weblenken

* geisteswissenschaften.fu-berlin.de

## Footnoten
Jürgen Erich Schmidt

**Jürgen Erich Schmidt** (* 24. September 1954 in Mayen) is een düütschen Germanist.

## Leven
Nadem dat Schmidt vun 197 bet 1980 düütsche Philologie, kathoolsche Theologie, Politikwetenschop un Pädagogik an de Universität Mainz un sienen Staatsexamen 1980 weer he vun 1980 bet 1986 wetenschopliche Mitarbeider an dat Düütsche Instituut vun de Universität Mainz. Na de Promotschoon 1986 un de Habilitatschoon 1992 weer he vun 1995 bet 1999 C4-Perfesser för Germanistsche Spraakwetenschop de Universität Griepswoold. Vun 2000 bet to siene Penschoon 2020 weer he Direkter vun de Düütsche Spraakatlas un togliek C4-Perfesser (later W3) för Germanistsche Spraakwetenschop an de Philipps-Universität Marborg. Sied 2010 is he korresponderend Liddmaat vun de Mainzer Akademie vun de Wetenschoppen un Literatuur un de Nordrhien-Westfäälschen Akademie vun de Wetenschoppen un Künsten.

Siene Swaarpunkt sünd Variatschoonslinguistik, Dialektologie, Phonetik, Phonologie, Syntax, Grammatik un de Historie vun de Spraakwetenschop.

## Schriften (Uutwahl)

* *Die mittelfränkischen Tonakzente (rheinische Akzentuierung)*.  Stuttgart 1986, ISBN 3-515-04803-0.
* *Die deutsche Substantivgruppe und die Attribuierungskomplikation*. Tübingen 1993, ISBN 3-484-31138-X.
* mit Karin Cieslik und Gisela Ros (Ruutgever): *Ethische und ästhetische Komponenten des sprachlichen Kunstwerks. Festschrift für Rolf Bräuer zum 65. Geburtstag*. Göppingen 1999, ISBN 3-87452-919-3.
* mit Joachim Herrgen: *Sprachdynamik. Eine Einführung in die moderne Regionalsprachenforschung*. Berlin 2011, ISBN 3-503-12268-0.

## Weblenken

* uni-marburg.de
Klaas Hanzen Heeroma

**Klaas Hanzen Heeroma** (*13. September 1909 in Hoorn up Terschelling, † 21. November 1972 in Grönneng) was een nedderlandsch Dichter un Spraakwetenschopper. Heeroma schreev unner dat Pseudonym **Muus Jacobse**, de Namen van een van sienen Vööröllern up Moddersiede, de Fischer up dat Eiland Marken was.

## Leven
Klaas Hanzen Heeroma keem up dat Waddeneiland Terschelling up de Welt. 1928 gung Heeroma op de Universität Leiden Nedderlandsch studeren. 1935 promoveer he bi Gesinus G. Kloeke. Nadat he korte Tied in Wassenaar un Leiden Schoolmeester was, worr he 1936 Mitarbeider an dat *[[Woordenboek der Nederlandsche taal]]* in Leiden, wo he to wärken bibleev, bet dat de indoneesche Universität Djakarta enn up den Leerstool för nedderlandsch Spraak- un Literatuurwetenschop bereep. 1953 worr he to’n Perfesser för Neddersassische Spraak- un Literatuurwetenschop an de Riekuniversität Grönneng. 

Heeroma was Vöörsitter van de , Liddmaat van dat Afdeel Literatuurwetenschop van de  (KNAW), un butenlandsch Ehrenliddmaat van de .

## Galerie

Bild:Werkman_Zo_dikwijls_als_ik_dwalend.jpg|verweis=Bestand:Werkman_Zo_dikwijls_als_ik_dwalend.jpg|*Zo dikwijls als ik dwalend* van Muus Jacobse.(1944)
Bild:HeeromaJuliana1966.jpg|verweis=Bestand:HeeromaJuliana1966.jpg|Heeroma un Juliana (1966)


## Nettverwiese

* Biograafsch Portaal (nedderlandsch)
Aksent

**Aksent** was bet 2011 Radioprogramm over Streektaal un regionale Kultuur op de Oaveriesselsche Senner Radio Oost. Monique Sleiderink weer de Moderatersche, se spreek mangs in’t Twèents, mangs in’t Nederlandsch. Dit was ofhanglik van de Gasten: det kunnen Lüüd’ uut’t Nedersassische Taalgebeed ween, mar ok Lüüd’ van daarbuten. Döör’t vöölvoldige Wisseln tüssen Standardtaal un Streektaal was dt Progroamm op’t Nederlansch aneschöven un amenn word veel oostnederlandsch Regiolekt spraken.

Neddersassische Singers weren fake to Gast, mangs ok Minschen, de op Platt schreven of anners noch mit neddersassische Kultuur gangs weren. Faste Programmbestanddelen weren de twee Minuten van Helligen Hendrik (een Sketch vun de Komiker Bert Eeftink) un de Taaltest, wo Lüüd’ bi een twentsch Woord bi raden müssen. Dat Programm keem satersdaags op’n na Nameddag tüssen twalf un een Ühr.

## Kiek ook bi

* Plattdüütsch Radioprogramm

## Nettverweisen

* Aksent op de Webstee van RTV Oost; (nedderlandsch)
Lütt Matten de Has’

**Matten Has’**, ook *Lütt Matten de Haas* oder *Lütt Matten, de Has* schreven, is ene Fabel, de Klaus Groth dicht het un as een Volksleed bekannt worrn is.

## Inhoold
De lütte Haas *Lütt Matten* het Spaaß an’t Danzen. Ümdat he nüms finnen kann, de mit em danzen will, danzt he alleen to de Musik vun ene Kreih, de Fiddel speelt. Reynke de Vos süüt den Haas danzen büdt sik as Danzpartner an. de troschüllige un lichtglöövsche Haas Lütt Matten nimmt den Voss sien Anbodd an un givt den Voss sde Poot to’n Danzen. De achtertücksche Reynke avers bitt den Haas dood un freet em op. Ook de Kreih kriggt een Deel to’n Freten af.

## Text

## Melodie mit Text

{
>
}
Born:

* „Sing man to“ – Hrsg. Detlef Dreessen, ISBN 978-3-939993-06-3, S.&nbsp;114

## Interpretatschonen
Dat Gedicht *Matten Has’* hebbt de düsse Singers un Musikgruppen speelt:

* Fritz Bultmann
* Fiede Kay
* Hannes Wader
* De Plattfööt
* Gruppe „Rohrstock“

## Skulptuur

Na de Fabel scheep Walther Preik de Bronzplastik *Lütt Matten, de Has*, de an der Överpromenaad vun Woren an de Müritz steht.

## Weblenken

* 
* „Lütt Matten De Haas“ op YouTube, opropen den  8. März 2020

## Footnoten
Sassisch

**Sassisch** oder **Sass’sch** betekent
* Sassisch, Naam för dat moderne Plattdüütsch,
* Sassisch, Egennaam vun dat Middelsassisch to Hansetieden,
* Sassisch, de Spraak vun de Sassenstamm,
* Sassisch, de Dialekt in dat Bundsland Sassen,
* Sassisch, to de Sassenstamm tohörig,
* Sassisch, to dat Bundsland Sassen tohörig.
Willy Baumgärtner

**Willy Baumgärtner** (* 23. Dezember 1890 in Berlin; † 16. November 1953 in São Paulo, Brasilien) weer en  düütsch Footballspeler. 

He speel as Störmer (links) un fung sien Loopbahn 1905 bi Germania 88 Berlin an. 1907 is he to SV 04 Düsseldorf wesselt. 

1932 hett he Düütschland verlaaten un gung nah Süüdamerika. 

För de düütsch Natschonalmannschap hett he in de Johren 1908/09 de eerst 4 Lännerspelen maakt. Dormit weer he de bit hüüd jüngste Natschonalspeler un ok de eerste Rekordnatschonalspeler vun Düütschland.

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Aileen Riggin

**Aileen Muriel Riggin** (* 2. Mai 1906 in Newport, Rhode Island; † 19. Oktober 2002 in Honolulu) weer en US-amerikaansch Waterspringerin un Swemmsportlerin. Se hett an twee Olympisch Spelen deelnommen un hett den eersten olympschen Titel för Fruen in’t Kunstspringen haalt. 

## Karriere
Aileen Riggin nehm in dat Öller vun 14 Jahren an de Olympisch Sömmerspelen 1920 in Antwerpen deel. Se is dor in bei Wettbewarfen vun dat Waterspringen antreeden. In dat Kunstspringen vun dat Een- un Dree-Meter-Brett wurr se Eerste un wunn dormit vör hör Landsfruen Helen Wainwright un Thelma Payne de Goldmedaille. Dormit weer se de jüngste Olympiasiegerin, bit se 1936 vun de ebenfalls ut de USA stammend Marjorie Gestring aflööst wurr. In den Wettbewarfen vun den Veer- un Acht-Meter-Toorn keem Riggin up Rang fief. Veer Johr later, bi de Olympisch Sömmerspelen 1924 in Paris, is Riggin in den Wettbewarf vun dat Dree-Meter-Brett antreeden un wunn achter de Amerikanerin Betty Becker de Sülvermedaille noch vör Caroline Fletcher. Todem is se in de Swemmwettbewarfen noch över de 100 Meter Rüggswemmen antreeden. Dat tweet Halffinale reck se mit en Tiet vun 1:29,6 Minüüten as Eerste, in dat Finale reck se mit 1:28,2 Minüüten den darten Platz un wunn de Bronzemedaille achter Sybil Bauer un Phyllis Harding. 

1926 truck sück Aileen Riggin ut den Amateursport torüch un wurr Profi. Se is mit Shows över verscheeden Utstellungen tourt, weer Dorstellerin in Ünnerwaterfilmen un in den eersten Tietlupenupnahmen vun Sprüngen. Riggin is ok in mehreren Hollywood-Filmen uptreeden un wurr en spoodriek Journalistin.

Nahderhen hett se heiraadt un weer denn ünner de Naam Aileen Soule bekannt, nahdem hör eerst Mann Dwight Young, mit den se een Dochter harr, in den Tweeten Weltkrieg fallen weer. 1967 wurr se in de International Swimming Hall of Fame upnommen.

## Weblinks

* [Aileen Riggin](https://web.archive.org/web/20210628195536/https://ishof.org/aileen-riggin-soule-(usa).html) in de International Swimming Hall of Fame (engelsch)
* Indrag bi olympedia.org (engelsch)
Anglofreesche Spraken

**Anglofreesch** is ene striedige Ünnergrupp binnen de westgermaanschen Spraken, de alle Engelsch mit Scots, Yola un Fingallsch un de freeschen Spraken tohoopfaat.

Wieldes Anglofreesch in öllere Tieden noch as geneetsche Eenheid Grupp gull, de op ene gemeensche anglofreesche Oorspraak torügggeit, geev dat in ne’ere Tieden veel Kritik an dat Anglofreesch as phylogeneetsche Spraakgrupp. Vundaag heerscht daarför de Ansicht, dat de noordseegermaanschen Sprakenl, een Dialektkuntinuum billen, uut dat in de Völkerwannertied in’n 5.&nbsp;Jhd. dree Spraken Ooldsassisch, Ooldengelsch un Ooldfreesch ranwussen. De Anischt, dat de anglofreeschen Spraken een gemeensamen Telgen binnen dat Westgermaansch billt, givt dat avers ook vundaag, wenn ook seltener.

In’n 1950-er Jaren beschreev Hans Kuhn de Gemeensamkeiden, indem dat de Spraken as egen Spraken uut dat Noordseegermaansch ranwussen un later wedder döör Spraakuntakt Gemeensamkeiden uutbillen. Düsse Ansicht gellt as unwaarschienlich, denn  dat Engelsche un Freesche weren to de Tied, in de se düsse Gemeensamkeiden döör Spraakkuntkt ruutbillt hebben köönt, al döör de Noordsee scheden.

De anglofreeschen Spraken wiest een Reeg Luudwannel, de eer vun de annern westgermaanschen Spraken apart sett. Wieldes dat Nasaal-Spirant-Gesett ook in dat Plattdüütsche to finnen is, is dat anglofreesche Fronting un de Palatalisatschoon ene anglofreesche Egenheid.

* Engelsch *cheese*, Scots **' un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] **', man Nedderlandsch **', Plattdüütsch **', un Hoogdüütsch *,*
* Engelsch *church*, un Westfreesch **', man Nedderlandsch **', Plattdüütsch **'/**', un Hoogdüütsch **', though Scots '',''
* Engelsch ''sheep'', Scots **' un Westfreesch **, man Nedderlandsch , Plattdüütsch , Hoogdüütsch .
## Footnoten
Naams vun dat Plattdüütsch

De **Naams vun dat Plattdüütsch** wiest bi de Terminologie veel Unklaarheiden un Ünnerscheed je na Defintschoon. De Begrepen *Plattdüütsch, Platt, Nedderdüütsch, Neddersassisch* un *Sassisch* warrt deels synonym bruukt oder hebbt deels verscheden Definitschonen.

## Platt
*[[Platt (Dialekt)|Platt]]* is in de Ümgangsspraak de Egennaam för verscheden nedderdüütsche un middeldüütsche Dialekten. De Sprekerschen un Sprekers Noord vun een Lien, de bummelig vun de Pälzerwoold – Taunus – Middelhessen – Vogelsberg – Main/Spessart – Rhön – Döringer Woold löppt, betekent den egen Dialekt meest as Platt.

## Plattdüütsch
*[[Plattdüütsch]]* is een Begreep, de oorsprünglich uut dat Nedderlandsch kümmt un vundaag in Düütschland as Egennaam för de Spraak begäng.

*Plattdüütsch* is toeerst in’n 16. Jhd. bi Cornelis Lettersnijder as *in goeden platten duytsche* dokumenteert. He geit nich op dat „platte Land“ torügg, man op dat nedderlandsche *plat*, wat ‘klaar, düüdlich’ bedüdt*.*
## Nedderdüütsch
*[[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|Nedderdüütsch]]*, dat as neder duutsche gegenöver den hoghen duutsche 1457 dat eerste Maal in enen middelnedderlandschen Text stünn, kümmt vun de geograafsche Laag af. Just *Nedderdüütsch* is een unklaren Begreep. jan Wirrer tellt 10 verscheden Defintischonen för den Begreep

## Sassisch
Sassisch weer de ole Egennaam to Hansetieden.

## Neddersassisch
Later as dat at Hartogdom Sassen na Süüd to wanner, keem *nedder-sassesch* op, sik vun dat middeldüütsche Böversassen, dat later dat Överwicht kreeg un bloot noch Sassen heet, aftogrenzen. Dat geev man ook noch in de moderne plattdüütsche Tied Lüüd, de versöchen den Naam *Sassisch* oder *Neddersassisch* wedder opleven to laten (so as Scheller, Wolke, Ruseler, Eimers, Hahn). In Düütschland het sik dat avers nich döörsett. Anners is dat mit dat nedderlandsche *Nedersaksisch*: De Begreep keem to’n Beginn vun’n 20. Jhd. in de nedderlandsche Spraakwetenschop op un sett sik later gegen Begrepen so as *Oostnederlandsch* döör. Mit dat *[[Nedersaksisch Instituut|Nedersaksisch Institut]]* an de Universität Grönneng verbreid sik de Naam sied de 1950-er Jahren in de nedderlandsche Spraakwetenschop. Avers eerst sied dat de Nedderlannen dat nedderlandsche Neddersassisch in de Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken as *Nedersaksisch* betekent un för ene Regionaalspraak gellen laat, övernemen Verenen un Spraakinstutschonen den Begreep, de sik nu jümmers starker uutbreidt.

## Anner Naams
In de Midd vun dat 20.&nbsp;Jhd versöch William Foerste in de Wetenschop dat neutrale *Saxonisch* intobörgern. Man dat sett sik nich döör. De ''Nedersaksische Beweging'' in’n 1950-er Jaren bruuk ook slicht *Moderspraak* för de Varietäten op beiden Sieden vun de düütsch-nedderlandsche Grenz.

## Footnoten
Afluud

**Afluud** betekent in de Spraakwetenschop ene morpholoogschen Vokaalalternatschoon, bi de sik de Stammvokaal in verscheden bögten Formen na een regelmatig Schema verännert. De Begreep stammt uut de Germanistik un geit op Jacob Grimm torügge, de mit den Begreep den Wessel vun den Stamvokaal bi starken Verben in den germaanschen Spraken beschreev, so as plattdüütsch *drieven–dreev–dreven*. De germaansche Afluud geit op dat Oorindoeuropääsche torügge un finnt sik so ook in anner indoeuropääschen Spraken, besünners in de öller Spraakperioden.

Buten de indoeuropääsche Spraakfamilie betekent Afluud ook anner vrgliekbaar Phänomenen.

## Afluud in’n Plattdüütschen
Op Plattdüütsch un in anner germaanschen Spraken finnt sik Afluud besünners bi den starken Verben. De olen germaansche Spraken harrn söven Afluudregen, de döör Analogie bloot deelwies op Plattdüütsch bewaart sünd.

Bispelen sünd: b**ie**ten ***–*** b**ee**t – b**ä**ten, fl**e**gen – fl**oo**g – fl**a**gen, s**i**ngen – s**u**ng (öller ook s**a**ng) – s**u**ngen, k**a**men – k**ee**m (ook k**a**m/kw**a**m) – k**a**men, r**ö**pen – r**ee**p – r**o**pen.
* schr*ie*ven – schr*ee*v – schr*ä*ven

## Footnoten
Kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum

Dat **kuntinentaal westgermaansch Dialektkuntinuum** is een Dialektkuntinuum mang den westgermaanschen Dialekten in Middel- un Westeuropa vun Böverdüütsch in’n Süden, över dat Middeldüütsch, hen to Plattdüütsch, Nedderfranksch un Freesch in’n Noorden.

Döör de Standardvarietäten, de sik op Grundlaag Dialekten in dat Kuntinuum ruutbillen, is dat Dialektkuntinuum sied de frohe Neetied starker un starker uuteenbraken. As Dackspraken hebbt besunners Hoogdüütsch un Nedderlandsch de Dialekten torüggdrängt oder stark beinflood, so dat dat Kuntinuum langs de Grenz vun de Standardspraken bloot deelwies bewaart is.

## Literatuur
* William D. Keel: *'The West Germanic Dialect Continuum*. In: *The Cambridge Handbook of Germanic Linguistics* (=&nbsp;*Cambridge Handbooks in Language and Linguistics*). Cambridge University Press; 2020, S.&nbsp;736-760.
* J. K. Chambers, Peter Trudgill: *Dialectology.* 2nd edition. Cambridge University Press, Cambridge 1998, ISBN 0-521-59646-7 (Cambridge textbooks in linguistics).
* Folkert de Vriend, Jan Pieter Kunst, Louis ten Bosch, Charlotte Giesbers, Roeland van Hout: ''Evaluating the Relationship between Linguistic and Geographic Distances using a 3D Visualization.'' Radboud University, Nijmegen 2008.
* Charlotte Giesbers: ''Dialecten op de grens van twee talen – een dialectologisch en sociolinguïstisch onderzoek in het Kleverlands dialectgebied.'' Proefschrift, Radboud Universiteit, Nijmegen 2008. (Mit einer deutschsprachigen Zusammenfassung auf Seite 233&nbsp;ff.)
* Alfred Lameli: *Strukturen im Sprachraum. Analysen zur arealtypologischen Komplexität der Dialekte in Deutschland.* Berlin/Boston 2013, ISBN 3-11-033123-3.
Plattdüütsche Dialekten

**Plattdüütsche Dialekten** sünd Dialekten vun de plattdüütsche Spraak.

## Noordneddersassisch
Dat Noordneddersassisch sünd de plattdüütsch Dialekten langs de Noordseeküst van Grönneng bet Sleswig to. Ünnergruppen sünd: Sleswigsch, Holsteensch, Noordhannoversch, Ollnborgsch, Oostfreesch, Ditmasch un Emslandsch. Vergleken mit Oost- un Westfäälsch is dat Luudsysteem starker vereenfacht. 

## Märksch-Brannenborgsch
Märksch oder ook Brannenborgsch sünd de plattdüütschen Dialekten in Brannenborg, de Ollmark in Sassen-Anholt un den ööstlichsten Deel vun Meklenborg-Vöörpommern. De Dialektgrupp deelt sik wieder Noordmärksch, Middelmärksch un Middelpommersch. Typsch Kennteken is *det* statts *dat,* de Uutspraak vun /g/ as [j] un nedderfranksche Substratwöör. De Märkschen Dialekten sünd al in dat 19.Jhd stark vun dat Middeldüütsch, besünners dat Berlinersch bedrängt worrn.

## Mekelnborg-Vöörpommersch
Mekelnborg-Vöörpommersch is ene rlativ eenheidliche Dialektgrupp in Meklenborg-Vöörpommern, de avers deelwies wieder in Dialekten as Swerinersch, Strelitzsch un Vöörpommersch deelt warrt. Besünner Kennteken sünd de Diphthonge /au/ un /ei/ in Wöör as *Kauken* un *hei* un de Wannel vun Vokalen för /r/, so as *Wuurd* statts Woord un *hüren* statts *hören.* Typsch Meklenborgsch is ook de Diminutiv op *-ing.*

## Nedderpreußsch
Nedderpreußsch is de ole Dialekt vun Preußen un Danzig un ook Grundlaag vun dat Plautdietsch. Kennteken sünd deelwies de Affall vun /n/ so as in *moake* un de unrunnen Vokalen, so as *Kenig* statts *König.*

## Oostfäälsch
Oostfäälsch is ene Dialektgrupp in Süüdneddersassen un de Meideborger Böörd in Sassen-Anholt, de sik wieder in Heidoostfäälsch, Elvoostfäälsch,Göttingsch-Grubenhagensch Heidoostfäälsch un Karnoostfäälsch deelt. Kennteken sünd to’n Bispeel Diphthongen uut olen Langvokalen, so as *Stein* (1t*)*,* *mëin (
Luudstand

De **Luudstand** betekent den Stand vun ene Spraak eer Luden to ene bestemmte Tied. Diachroon un diatoopsch bekeken betekent Luudstand ook heel dat Systeem vun Luden in ene Spraak. 

## Literatuur

* *[http://www.zeno.org/nid/20006483860 Deutsche Sprache.]* In: *Meyers Großes Konversations-Lexikon.* Band 4. Leipzig 1906, S. 739–747. Abgerufen am 3. Mai 2019.
* Otto Gröger: *Der Lautstand der deutschen Mundart des Samnauns verglichen mit jenem der benachbarten Tiroler Mundarten.* Zeitschrift für Deutsche Mundarten. Franz Steiner Verlag, 19. Jahrg., H. 1/2, Festschrift Albert Bachman (1924), S. 103–144.
* Sieglinde Schedl: * Lautstand und Lautwandel in der sprachgeschichtlichen Forschung. Eine Untersuchung anhand der Großen Englischen Langvokalverschiebung.*  Reihe: Forum Anglicum. Peter Lang, Frankfort an’n Main, Bern, New York, Paris 1990, ISBN 978-3-631-43047-7.

## Footnoten
Plattdüütsche Musik

**Plattdüütsche Musik** sünd Leder mit Texten up Plattdüütsch. Se weren besunners in dat 19.&nbsp;Jhd. populär. De Leder stammt uut Westfalen, Nedersassen, Bremen, Sleswig-Holsteen, Hamborg, Mekelnborg oder Pommern, un koomt eer van’n Land as uut de Stad. Ook de plautdietschen Mennisten hebbt plattdüütsche Leder.
## Historie

### Anfang

Plattdüütsche Leder gav dat al Jaarhunnerde lang, de längste Tied sind se man nich daalschreven worrn. Üm 1850 begunn mit de plattdüütsche Schrieveree un Dichtkunst un so ook een Torüggbesinnen up de Heimaat, de Regioon un de plattdüütsche Spraak. Besunners Klaus Groth (1819–1899) schreev Gedichten, de sik ook vertoont worrn sünd. So sind *[[Lütt Matten de Has’|Matten Has]]*, *[[Lütt Anna-Susanna]]* un *[[De junge Wetfru]]* Volksleder worrn. Arnold Schönberg (1874–1951) schreev dat Leed *[[Ei du Lütte]]* na enen Text van Groth. Fritz Reuter sien Gedicht *[[De Eikbom]]* unTheodor Storm sien *[[Gode Nacht]]* worrn ook Volksleder. De Text van dat Volksleed *[[Wo de Ostseewellen]]* stammt van Martha Müller-Grählert.un keem 1907 in een Lederbook ruut. De Verschoon *Wo de Noordseewellen* is denn gau populär worrn.

## Priese un Weddstriden
De Bad-Bemsen-Pries för instrumentale un Sanginterpretatschoon givt dat sied 1985. De eerste Priesdreger was Helmut Debus, daarna keem Piatkowski & Rieck. Anner Priesdreger weren dat Dragseth-Duo, Jochen Wiegandt, de Grupp Laway, Jan Graf, Otto Groote un Gerrit Hoss. Sied 2008 warrt de Pries bloot noch alle veer Jaren uutgeven un het 2000&nbsp;€ Priesgeld.

Den plattdüütschen Musikweddstried Plattsounds för Musikers un Grupen twsichen 15 un 30 givt dat sied 2011 in Neddersassen. Sied 2017 givt dat ook Plattbeats.

Anner Priesen tekent de plattdüütsche Spraakplege uuttekent, warrt man ook an Musikers uutgeven. So het Jan Cornelius den Keerlke-Pries kregen. De Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries kregen Jan Cornelius, Godewind un Ina Müller. Den Nedderdüütsch Literatuurpries vun de Stadt Kappeln kregen Helmut Debus, Ina Müller mit dat Kabarettduo „Queen Bee“, Jan Graf un Annie Heger.

## Literatuur

* Heike Müns (Ruutgeversch): *Niederdeutsches Liederbuch. Volkstümliche Lieder aus fünf Jahrhunderten.* Hinstorff, Rostock 1981
* Heike Müns (Ruutgeversch): *Dat du mien Leewsten büst: 200 plattdeutsche Lieder aus Vergangenheit und Gegenwart.* Hinstörp, Rostock 1988, ISBN 3-356-00077-2
* *Niederdeutsches Liederbuch.* Leopold Voß, Hamborg / Leipzig 1884, 

## Nettverwiesen

* Verteeknis plattdüütsche Leder
* ''Volksliederarchiv'' – Verteeknis vun Mundaardledern

## Footnoten
Plattdüütsch (Schoolfack)

Dat **Schoolfack Plattdüütsch** is een Ünnerrichtsfack in den noorddüütschen Länner Hamborg, Sleswig-Holsteen, Mekelnborg-Vöörpommern un Bremen. Hier is Plattdüütsch een Waalplichtfack, in Bremen avers bloot as Pilootprojekt. In Neddersassen deelwies is dat Fack Plattdüütsch in anner Fäcker integreert, man keen egen Ünnerrichtsfack. In Noordrhien-Westfalen, Brannenborg un Sassen-Anholt is Plattdüütsch keen egen Schoolfack man bloot een Anbodd as Arbeedsgemeenschoppen. De Ünnerricht warrt bloot verenekelt anbaden.

Plattdüütsch is eerst sied korte Tied een Ünnerrichtsfack, nadem dat de Spraak gau Sprekers verloren het un bedroot is, dat se uutstarvt. Öllern geevt de Spraak meist gaarnich meer an de Kinner wieder, so gellt nu de School as Oord de Spraak to bewaren. Wichtig för den Begünn vun dat Schoolfack Plattdüütsch weer de Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken, de sied 1999 in Düütschland gellt un Plattdüütsch as ene Regionaalspraak gellen laat. Se is de Ramen na dat Völkerrecht för de plattdüütsche Spraakpolitik in Düütschland, dat sik na dat Dokument verplicht Regionaal- oder Minnerheidenspraken to föddern. To de Maatregels, de in de Charta vereenbaart sünd, tellt Plattdüütschünnerricht.

Hamborg is 2020 mit den Plattdüütschünnericht anfungen, 2014 folgen Sleswig-Holsteen un Bremen, 2016 ook Mekelnborg-Vöörpommern. Sied 2017 is Plattdüütsch ook Abituurfack.

## Literatuur

* *Auf dem Stundenplan: Plattdeutsch*, Schriften des Instituts für niederdeutsche Sprache 45, Bunnsraat för Nedderdüütsch, Redaktion: Christiane Ehlers, Reinhard Goltz und Walter Henschen, Verlag Schuster Leer, Bremen 2013, ISBN 978-3-7963-0395-1.(pdf; 1.4&nbsp;MB).
* Ulf-Thomas Lesle: *Identitätsprojekt Niederdeutsch. Die Definition von Sprache als Politikum*. In: Robert Langhanke (Ruutgever): *Sprache, Literatur, Raum*. Festschrift für Willy Diercks. Verlag für Regionalgeschichte, Bielefeld 2015, ISBN 978-3-89534-867-9, S. 693–741.
* Dieter Möhn: *Niederdeutsch in der Schule*, in: Gerhard Cordes, Dieter Möhn (Ruutgevers) *Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft*, Erich-Schmidt-Verlag, Berlin 1983, ISBN 3-503-01645-7.
* *Plattdeutsch in der Schule. Symposion an der Carl-von-Ossietzky-Universität Oldenburg am 3. September 2004*. Spieker, Isensee Verlag, Ollnborg 2005, ISBN 3-89995-182-4.
* *Sechster Bericht der Bundesrepublik Deutschland gemäß Artikel 15 Absatz 1 der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen*, herausgegeben vom Bundesministerium des Innern, 2017 (pdf; 2.4&nbsp;MB).

## Nettverwiesen

* Rechtliche Grundlagen för Plattdüütsch in de School, Översicht to de Bildungsplaans op de Websteed vun dat Instituut för Nedderdüütsche Spraak
* ''Die Reportage: Plattdütsch bet taun „Plattinum“!'', ndr.de, 9. September 2018
* plattolio.de, Websteed vun de Plattolio e.&nbsp;V., de Fachvereen vun Plattdüütschschoolmeesters
* schoolmester.de, Materialkollektschoon för den Plattdüütschünnerricht
Plattdüütsch Radioprogramm

**Plattdüütsch Regioprogramm** betekent Formaten op Plattdüütsch in dat Radio.

## Radioprogramm
De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch. Een vull Radioprogramm op Platt givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ ''Funklock stoppen'' het vun 2020 an versöcht een plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm *[[Plattradio]]* man wedder instellen.** An 5. Januor 2026 geiht dat Nafolge-Projekt *[[PLATTform]]* bi de Apen Kanal Sleswig-Holsteen an Start.

De NDR sennt mit *[[Hör mal ’n beten to]]* jeden Warkdag plattdüütsche Dööntjes. De *[[Narichten op Platt]]* vun NDR 90,3 in Hamborg un de ''plattdüütschen Nahrichten'' op Radio Bremen sennt fiefmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt. Düt un dat op Platt is een lütt plattdüütsch över allens interessants ut Neddersassen un ''Wi snackt Platt'' ut Hamborg. De Sennen warrt eenmal de Week bi NDR utsennt un künnt as Podcasts naluustert weren. Meklenborgsche Programmen op NDR 1 Radio MV sünd de Plappermoehl, de Klönkist, de Reportaag Platdütsch an’n Sünndag un dat Narichtenformat De Woch up Platt in MV.

De nedderlandssche Internettradiosenner ''Alles Plat'' sennt Programm kumplett op Platt. Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm *[[Aksent]]* op Radio Oost. 

## Höörspelen
Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd plattdüütsche Höörspelen in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen een good Stück vun eer olen Stand verloren. In’n 1920-er Jaren begünn Hans Böttcher plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio to bringen, wat to’n Enn keem, as de regionalen Senner in’n Natschonaalsotschalismus gliekschalt worrn sünd. Na’n Tweden Weltkrieg senn de Landssenner Swerin eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de DDR de regionalen Senner vereent harr. Radio Bremen un de Hamborger Noordwestdüütschen Rundfunk (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert. 

## Weblenken

* funklockstoppen.de
* Plattdüütsch Radio- un Podcastanbott bi de NDR
* Narichten op Platt bi NDR 90,3
* Programm op Platt bi Bremen eins
* PLATTform bi Heimatbund Schleswig-Holstein

## Footnoten