Ooldfreesche Spraak

**Ooldfreesch** is de gemeen Wuddel vun de dree hüdige Freesche Spraken. To lesen steiht se in Rechtsböker un Urkunnen ut dat 13. bit 16. Johrhunnert. Overbleven bünd Tügnissen van dat Ooltfreesch ut de Gegend twuschen Werser un Iesselmeer (Südersee), man snackt wurren Offkamsels daarvan seker ok in Noordfreesland un vlicht ok westelk un süüdwestelk van de Zuiderzee. 

Ooltfreesch is to desülbige Tiet snackt wurrn, as Middelengelsch, Middelnedderdüütsch un Middelhoochdüütsch. Man vunwegen siene öllerhaftige Struktur kann dat ehrder vergleken weern mit Ooldengelsch, Ooldsassisch un Ooldhoochdüütsch. 

## Klassifikatschoon
Ooldfreesch weer ene westgermaansche Spraak, enen Telgen vun den germaanschen Spraken. Mit Ooldengelsch un Ooldsassisch tellt Ooldfreesch to de noordseegermaansche oder igwäoonsche Ünnergrupp. Ooldfreesch harr verscheden regionale Varianten, de later to de verscheden freeschen Spraken ranwussen. 

### Spraakperioden
De Spraakwetenschop deelt de Spraakperioden vun de freeschen Spraken traditschonell in Vöörooldfreesch (vöör 1275), Ooldfreesch (1275–1550), Middelfreesch (1550–1800) un Neefreesch (van 1800 an). De exakten Daten ünnerscheedt sik je na Wetenschopper. 
Larry Trask dateert dat Enn vun de ooldfreesche Tied to’n Bispeel üm 1600. Han Nijdam sleit annersieds 1500 as Enn vun dat Ooldfreesch vöör. Anner Ansichten stellt dat Ünnerdelen in dree Spraakperioden in Fraag, üm dat de Perioden eer Literatuurpeioden foot, statss op Spraakkennteken. Anners as de Naam dat vermoden maakt, weer de ooldfreesche Tied tieggliek mit dat Middelnedderlandsch, Middelnegelsch, Middelsassisch un Middelhoogdüütsch.

### Verwandschop mit dat Engelsche

## Historie

## Vergliek mit anner westgermaanschen Spraken
Achteran warrt en Reeg vun ooldfreesche Wöör vergliekt mit desülvigen Wöör in annere westgermaansche Spraken.

### Gemeensamkeiden mit dat Ooldenglsche
De Luden in dat Oostfreesche sünd bi en Reeg vun Schreden tohopengahn mit dat Ooldengelsche. Ooldsassisch steiht dor gegenöver in’e Midden twuschen Ooldhoochdüütsch un Ooldfreesch/Ooldengelsch. 

### Gemeensamkeiden mit dat Ooldnoordsche
Dat is wunnerlich to sehn, dat dat in’t Ooltfreesche ok Saken gifft, de kaamt woll in’t Ooldnoordsche vör, man nich in dat Ooldengelsche oder Ooldsassische. So’n Saken sünd:
* Dat Enne bi männliche Substantiven in de Mehrtall geiht up *-ar*: ooldfreesch *dagar* un ooldnoordsch *dagar* ‚Dage‘, man ooldengelsch *dagas* un ooltsassisch *dagōs*.
* Dat Tallwoort „twee“ mit en *-r* an’t Enne: ooltfreesch *twēr* ‚twee‘ blangen *twēn*, ooldnoordsch *tveir*, man ooltengelsch *twēǥen* un ooltsassisch *twēne*, *twēna*
* De Spaakwetenschoppler Ernst Schwarz tellt ok den Luutwannel vun *in* to *jun* to düsse freesch-ooltnoordschen Egenorden. So heet *singen* up Ooldfreesch *sjunga* un up oolddäänsch *sjungæ*, ooldengelsch is dat *singan*.
* Ok dat upstiegen vun Tweekläng tellt Schwarz dorto: *sjuka* un ooldnoordsch *sjúkna* ‚krank weern, süken‘ staht gegen ooldsassisch *siok* un ooldhoochdüütsch *sioh* ‚krank, seek‘. In’t Ooldsassische un Ooldhoochdüütsche is *io* en Tweeklang, de affallen deit. Dat bedutt: De Ton liggt up de eerste Sülv *i*. Ooldfreesch un Ooldnoordsch leggt den Ton up den tweeten Deel vun den Dubbelluut, up dat *u*.

## Dialekten
### Öller un jünger Ooldfreesch
De Grenz twuschen dat öllere un dat jüngere Ooldfreesch liggt bi üm un bi 1450. De Ünnerscheed twuschen düsse beiden Spraakformen is tominnst so groot, as twuschen Ooldsassisch un Middelnedderdüütsch. Man in de Wetenschop weer de Naam „Ooldfreesch“ al ganz begäng, ehr dat de jüngere Form vun de Sprake överhaupt richtig utforscht weer un ehr dat bekannt wurrn is, wie groot de Ünnerscheden twuschen öller un jünger Ooldfreesch sünd. Hüdigendags weert ok de Naams „klassisch Ooldfreesch“ un „naklassisch Ooldfreesch“ bruukt.

### "Ooldoostfreesch" un "Ooldwestfreesch"
Fröher harrn sik de Forschers dat so torechtleggt, dat de Ünnerscheden twuschen de beiden Spraakformen nich vun de Tied herkaamt, man vun de Gegend, wo se snackt wurrn sünd. Dat Freesche is as Schriftsprake in Grunneng un in Oostfreesland vun üm un bi 1450 af an verswunnen. Dat keem dorher, dat Middelnedderdüütsch in düsse Kuntreien an dat Freesche siene Steed treden dö. Jüngere Handschriften gifft dat bloß noch ut de Gegend vun de hüdige Provinz Freesland in de Nedderlannen. Dorüm is dat jüngere Ooldfreesch fröher „Ooldwestfreesch“ nöömt wurrn (hüde: „naklassisch Ooldfreesch“) un dat öllere Ooldfreesch kreeg den Naam „Ooldoostfreesch“ (hüde: „klassisch Ooldfreesch“).

## Spraakrebeed

In’t Middelöller is Freesch in en veel grötter Rebeet snackt wurrn, as hüdigendags. Klaas Fokkema meent, in düsse Kuntreien un Länner is wiss Ooldfreesch snackt wurrn: 

* in en smallen Striepen an de hollannsche Küst twuschen dat hüdige Hoek van Holland (bi Rotterdam) un IJmuiden (IJ)
* in Noordholland nöördlich vun den IJ
* up de meisten west- un oostfreeschen Inseln
* in’n gröttsten Deel vun de hüdige Provinz Freesland in de Nedderlannen
* in’n nöördlichen Deel vun de Provinz Grunning, bit hen na de Stadt Grunneng (Ommelande)
* in Oostfreesland nöördlich vun Leer, in de Kuntreien üm den Jadebusen rüm, mit Willemshaben dorbi, in Butjadingen mit Nordenham, in dat Land Wursten (bi Cuxhoben).
* in dat Saterland)
* in Eiderstedt un an de Küst vun Noordfreesland 
* Up de Noordfreeschen Inseln Sylt, Amrum, Föhr un de vörmolige Insel Strand (mit Rungholt)

Dat Bild hierbi wiest düt Spraakrebeet so um un bi. Hen un wenn gifft dat en paar Ünnerscheden, sünnerlich an de Münnen vun Rhien un Maas un in Süüdholland. 


## Phonetik un Phonologie

## Grammatik

## Woordschatt

## Schrievwiese
De olen freeschen Texten bruukt dat Latiensche Alphabet un kaamt mit de Bookstaven, de dat dor in gifft, ut. För den Luut *th* (as „th“ up Engelsch) sünd just de Bookstaven *th* schreven wurrn, as dat hüdigendags in Engelsch ok begäng is. För den *u*-Vokaal un de Konsonanten *v* und *w* sünd, tämlich dör’nanner, *u*, *v* un *w* schreven wurrn. Ok *k* un *c* sünd tämlich dör’nanner bruukt wurrn. De beiden Luden *i* un *j* sünd normolerwiese bloß as *i* schreven wurrn. Wie lang en Vokaal is, kann en bloß in de jüngern „westooldfreeschen“ sehn. Dor sünd de langen Vokalen dubbelt schreven, to’n Bispeel *ee* för dat lange *e*. To’n Deel is ok, so as in’t Nedderlandsche *oe* för lang *u* bruukt wurrn. Wenn hüdigendags ooldfreesche Texten in en modern Utgaav rutbröcht weert, denn is en langen Vokaal mit en Makron (Överstreek) oder fröher mit en Zirkumflex över dat Graphem angeven: *āge* oder *âge* ‚Oog‘.

## Kiek ok bi
* Freesch
* Ingväoonsche Spraken
* Ooldsassisch
* Angelsassisch
* Asegabook

## Quellen