open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iestappen

En **Iestappen** oder ok **Iesjökel** billt sik, wenn temlich koolt Water (to’n Bispeel Smöltwater vun Ies oder Snee) jümmer an desülve Steed daldruppt un dorbi wedder afköhlt, dat dat wedder früst. Besünners an de Spitz aver ok de Sieden vun’n Tappen lagert sik so Ies an un de Tappen warrt jümmer länger.

Besünners an de Ränner vun Däcker billt sik faken Iesjökels. De Sünn, de op dat Dack schient un de Warms vun binnen dat Huus, doot Snee, de sik op dat Dack sammelt hett, smölten un Water löppt dat Dack dal. An de Kant billt sik denn gau grote Iestappens. Wenn dat later wedder warmer warrt un de Iestappens smölt, denn köönt se licht afbreken un bedüüdt en groot Gefohr, wenn grote Iestappens dalstörten doot.

## Kiek ok bi

* Stalaktit

## Weblenken
Heinrich Benjes

**Heinrich Benjes** (Schrieversnaam *Hein Botterbloom*; * 1936) is en Schoolmeester un hooch- un plattdüütschen Schriever.

Benjes hett Goorner lehrt, weer denn Schoolmeester un ok Rekter an de Grundschool Ohlers. He leevt hüüt in Hellweeg. Tohoop mit sien Broder Hermann Benjes hett he ok de Idee vun de Benjesheek utklookt un ünner de Lüüd bröcht. He hett en Reeg Böker schreven, över de Benjesheek, över de *Holunderschule* un denn ok en Kinnerroman, de 2003 toeerst op Hoochdüütsch un denn 2007 ok op Platt rutkamen is.

## Warken

* *Holunderschule.*
* *Wo die Büsche tanzen wollten.*
* *Hein Botterblooms heilsames Durcheinander für Lehrer, Libellen und Kinder.*
* *Böko Holt und die blaue Libelle.* 2003
* *Die Vernetzung der Lebensräume mit Feldhecken.* Natur & Umwelt, München 1986
* *Die Bremer Stadtmusikanten.* Holunderschule, 2005, ISBN 9783000174339
* *Böko Holt un dat ole Dörp.* Sülvstverlag, Hellweeg 2007
Rudolf Seiters

**Rudolf Seiters** (* 13. Oktober 1937 in Ossenbrügge) is en düütsch Politiker vun de (CDU).

He weer van 1989 bit 1991 as Bundsminister för sünnere Opgaven Baas vun dat  Bundskanzleramt, van 1991 bit 1993 Bundsminister för’t Innere un van 1998 bit 2002 Viezpräsident vun de Düütsche Bundsdag. Siet 2003 is Seiters Präsident vun dat Düütsche Roode Krüüz.

## Leven un Berop
Nah sien Abitur an Gymnasium Carolinum in Ossenbrügge 1959 hett Seiters Rechts- un Staatswetenschapen an de Westfäälsche Wilhelms-Universität Mönster studeert, wat he 1963 mit dat eerste un 1967 mit dat tweete juristisch Staatsexamen beend hett. He weer van 1968 bit 1969 Regierungsassessor bi de Regierungspräsident in Ossenbrügge (Wertschaps- un Wohnungsbuderzernat).

Rudolf Seiters is verheiraat, hett dree Döchter un wahnt in Papenbörg. In dat Johr 2000 hett hüm de Universität vun de Bundswehr in München de Ehrendokterwüürd geven (Dr. rer. pol. h.c.).

## Partei
Siet 1958 is he Lidmaat vun de CDU. 1963 bit 1965 weer he Bezirksvörsitter vun de Junge Union Ossenbrügge-Eemsland un van 1965 bit 1968 Vörsitter vun de Junge Union vun des Landsverband Hannober. 1968 bit 1971 weer he eerster Landsvörsitter vun de nee grünnd Landsverband Neddersassen. Van 1967 bit 1971 weer he ok Lidmaat vun de Bundsvörstand vun de Junge Union un dornah bit 1973 Lidmaat vun de Bundsvörstand vun de CDU. Van 1972 bit 1998 weer he stellvertredend CDU-Landsvörsitter vun Neddersassen un van 1992 bit 1998 Lidmaat vun dat Präsidium vun de CDU in Düütschland.  

## Afordneter
Van 1969 bit 2002 weer Seiters Lidmaat vun de Düütschen Bundsdag. Dor weer he 1971 bit 1976 un van Oktober 1982 bit November 1984 Parlamentaarsch Geschäftsföhrer vun de CDU/CSU-Bundsdagsfraktschoon. Van November 1984 bit April 1989 weer he denn de Eerste Parlamentaarsch Geschäftsföhrer. Nah de Bundsdagswahl 1994 weer Seiters bit 1998 stellvertredend Vörsitter vun de CDU/CSU-Bundsdagsfrakschoon und dornah bit 2002 Viezpräsident vun de Düütsche Bundsdag. In sein Wahlkreis hett he noch 1998 49,4 % vun de Eerststimmen kreegen. 

## Apenlich Ämter
An’ 21. April 1989 wurr he as Bundsminister för sünnere Opgaven un Baas vun dat Bundskanzleramt in de vun Bundskanzler Helmut Kohl föhrt Bundsregeeren beropen. An’ 26. November 1991 wurr he denn to’n Binnenminister ernannt. As an’  27. Juni 1993 bi de GSG-9-Insatz in Bad Kleinen der söcht wurrn RAF-Terrorist Wolfgang Grams un de GSG 9-Beamte Michael Newrzella to Dood keemen, övernehm Seiters de politisch Verantwortung uni s an’ 4. Juli 1993 vun sien Amt torüchtreden. 

## Weblenken
* Biografie bi de Düütsch Bundsdag
Aaron

**Aaron** (Hebr.: אַהֲרֹן, *Aharon*, hell vun Licht, arab.: Harun) weer en Mann in de Bibel un in den Koran. Her weer de eerste Hoge Preester vun dat Volk Israel un weer dat Vörbild för all de Preesters, de achterna kamen sünd. Bi den Uttog ut Ägypten (Exodus) speel he na de Berichten, de wi dor vun hefft, en wichtige Rull. 

Afsnitten ut sien Leven kann en tohopensöken ut Delen vun de Bibelböker Exodus, Leviticus, Numeri un Deuteronomium. In dat Book vun de Psalmen kümmt he ok vör un ok in dat Book 1. Chronik un verschedene annere Böker vun dat Ole Testament. In den Breef an de Hebräers in dat Nee Testament geiht dat üm den Hogen Preester Aaron as en Sinnbild vun Jesus Christus.
Boßdorf

**Boßdorf** is de hoochdüütsche Naam von

* Boßdorp, Gemeen in’n Landkreis Wittenberg, Sassen-Anholt.

**Boßdorf** is de Familiennaam von

* Hagen Boßdorf (* 1964), düütschen Journalist,
* Hermann Boßdorf (1877–1921), plattdüütschen Schriever.
Dat Autohus

**Dat Autohus** AG is en Hannel för bruukte Autos, de bi Bokel an de Autobahn-Opfohrt 49 Bokel vun de A 1 twischen Hamborg un Bremen liggt. Op 125.000&nbsp;m² staht bi 2500 Autos. In’t Johr verköfft Dat Autohus bi 13.000 Autos un maakt dor en Ümsatz vun 117 Millionen Euro mit (Stand 2013). Dat Ünnernehmen hett bi 110 Lüüd in Lohn un Brood. Geschäftsföhrer René Smit köfft de Autos in grote Packen vun Leasinggesellschoppen un vun Auto-Meedbüros. Dorvun köst de Autos faken weniger as bi annere Autoköpers. Dat treckt ok veel Autoköpers ut dat Butenland an. Bi 60&nbsp;% vun de Wagens gaht över de Grenz.

## Annere Standöörd
En tweten Standoort hett Dat Autohus siet 2012 noch in Bremen-Oorssen upmaakt, nich wiet af vun de A&nbsp;1.

## Weblenken

* Websteed vun Dat Autohus (hoochdüütsch un acht annere Spraken)
Gödersdörp

**Gödersdörp** is en Dörp in de Gemeen Höhndörp. Dat is Deel vun de Probstee un’n Kreis Plön.

## Historie

Gödersdörp keem 1281 toeerst in de Oorkunnen vun dat Kieler Stadtbook vör.

Dat Dörp harr 1908 114 Inwahners op en Rebeet vun 3,03 km². An’n 1. Oktober 1938 is Gödersdörp mit de Gemeen Höhndörp tohoopleggt worrn.

### Inwahnertall
Mudder Mews

**Mudder Mews** is en Drama in fief Törns, dat Fritz Stavenhagen 1903 schreven un 1904 rutbröcht hett. Rutkamen is dat toeerst bi Schultze in Hamborg un toeerst opföhrt worrn an’n 10. Dezember 1905 in dat Stadttheater in Hamborg.

1977 hebbt se dat Stück in’t Ohnsorg-Theater ok op Hoochdüütsch för’t Feernsehn opnahmen.

Dat Stück speelt op Finkwarder in’n Harvst 1894. Achtern Elvdiek leevt de Fischer Willem Mews mit siene Fro Elsbe tohoop. Doch enen Dag opmal steiht Willem sien Moder, de *Mudder Mews*, mit ehr Dochter Lisbeth vör de Döör. Se hett sik mit ehrn Mann so streden, dat se weggahn is. Willem kann ehr nich wegschicken un nimmt ehr in’t Huus op. Doch mit Freden in Huus is nu vörbi.

## Weblenken
Klöör (Mehrdüdig Begreep)

**Klöör** betekent

* Klöör, de Interpretatschoon vun’t Oog bi Licht mit en sünnere Bülgenläng,
* Klöör, en Indelen bi Kortenspelen,
* Klöör, de Bedüden vun Klören in de Wapenkunn.
Klöör (Speelkoorten)

Bi Speelkoorten meent de **Klöör** een vun de veer Klöörsymbolen, vun den jümmers een op de Koorten opdruckt is.

Bi dat Franzöösch Blatt sünd dat:

Klever, , Piek , Harten,  un Ruten  .


Image:As_picas.PNG| Piek-Ass
Image:As_corazones.PNG| Harten-Ass
Image:As_trebol.PNG| Klever-Ass
Image:As_rombos.PNG| Ruten-Ass
Spin

**Spin** betekent

* Spin, physikaalsch Egenschop vun Elementardeelken,
* Spin, Rotatschoonsbewegen vun’n Ball in’n Sport,
* Spin, Figur bi’t Danzen,
* Spin.de, düütsche Chat-Community,
* *[[Spin (Magazin)|Spin]]*, US-amerikaansch Musik-Tietschrift,
* Spin, britsche Popgrupp ut de 1990er Johren,
* Roman-Trilogie vun Robert Charles Wilson,
* Dreihmanöver bi Brettsportoorden,
* Simple Promela Interpreter, as Afkörten en Software to’n Modellprüfen.
1412

## Wat passeert is
* 
## Boren
* 6. Januar: Jeanne d’Arc, de hillige Johanna vun Orleans; franzöösch Natschonalheldin un kathoolsch Hillige ((† 1431)

## Storven
Lisa Gerrard

**Lisa Germaine Gerrard** (* 12. April 1961 in Melbourne) is en austraalsch Musikerin, Komponistin un Singersche.

## Karriereverloop
Bekannt worrn is Lisa Gerrard as Liddmaat vun de Musikgrupp Dead Can Dance, de 1981 grünnt worrn is. Ehr eerst Soloalbum harr den Titel „The Mirror Pool“ un is 1995 rutkamen. Gerrard is bekannt för ehr depe Ooltstimm.

Siet sik de Grupp *Dead Can Dance* oplöst hett, arbeidt Gerrard vör allen as Komponistin för Filmen un för’t Feernsehn. En poor vun de bekannsten Filmen, för de se de Filmmusik schreven hett sünd ü.a. The Insider vun 1999 oder Whale Rider vun 2002. Tosamen mit Hans Zimmer hett se de Musik för den Film Gladiator vun 2000 komponeert un hett dor ok sungen.

To’n eersten mol na teihn Johren na’t Scheden güng Gerrard wedder mit Brendan Perry un Dead Can Dance op Tour dör Europa un Noordamerika. Vun disse Tour gifft dat ok en Live-CD.

In’t Johr 2006 is en DVD op’n Markt kamen, de dat Leven un de Loopbahn vun Lisa Gerrard wiest. Se driggt den Titel „Sanctuary“ un is siet Sommer 2007 ok in Düütschland to köpen. In dat Johr hett se ok de Arbeiten to dat plaante Album „Mantras of a Lost Archetype“ afbroken un an de Steed dorvun en Solo-Album ünner den Titel „The Silver Tree“ rutbröcht. Dat Album bargt sülvst schreven Leder, dorünner ok dree Stück, de se al op de Tour mit Dead Can Dance 2005 live präsenteert harr.

2007 güng Gerrard op en Solo-Tournee in Europa un Noordamerika, wo se ok Leder vun ehr nee Album präsenteert hett, aver ok Leder ut ehr Filmmusik-Wark un ut de Dead Can Dance-Tiet.

## Diskografie (Utwahl)
* The Mirror Pool (1995)
* Duality (1998) mit Pieter Bourke
* Immortal Memory (2004) mit Patrick Cassidy
* The Silver Tree (2006)
* The Best of Lisa Gerrard (2007)

### Filmmusik
* El Nino de la Luna (1989) (as Dead Can Dance)
* Baraka (1992) (as Dead Can Dance, mit Michael Stearns, dat Leed „Host of Seraphim“ weer bruukt)
* Nadro (1998)
* The Insider (1999) mit Pieter Bourke
* Gladiator (2000) mit Hans Zimmer
* Mission: Impossible II (2000) mit Hans Zimmer
* Ali (2001) mit Pieter Bourke
* Whale Rider (2002)
* Tears of the Sun (2003) mit Hans Zimmer
* Salem’s Lot (TV mini-series) (2004) mit Patrick Cassidy un Christopher Gordon
* Layer Cake (2004) (Leder „Aria“ mit Michael Gambon un „Junky Fight“)
* Man on Fire (2004) (tohopen mit Harry Gregson-Williams un Hybrid)
* A Thousand Roads (2005) (mit Jeff Roona)
* Fateless (mit Ennio Morricone)

### DVD
* Sanctuary (2006)

## Utteken
Lisa Gerrard hett för ehr Filmmusiken ok al söss Priesen wunnen un weer för wietere twölf Priesen nomineert. Wunnen hett se:
* 2000: den *[[Sierra Award]]* för de Filmmusik to *Gladiator*
* 2001: den *[[ASCAP Award]]* för de Filmmusik to *Gladiator*
* 2001: den *[[Golden Globe]]* för de Filmmusik to *Gladiator*
* 2001: den *[[Golden Satellite Award]]* för de Filmmusik to *Gladiator*
* 2003: den *[[Film Award]]* för de Filmmusik to *Whale Rider*
* 2004: den *[[FCCA Award]]* för de Filmmusik to *One Perfect Day*

## Websteden
* 
* www.lisagerrard.com - Offizielle Websteed (engl.)
* Dead Can Dance (engl.)
* "Die Mutter aller Dinge"-Porträt
Piek

**Piek**  is en Klöör vun de franzööschen Speelkoorten. 
De originale franzöösche Naam is **Pique**. Dat Symbol steiht för en Wapen ut dat Middelöller: de Piek, en Oort Hellebard, en Steekwapen.

In England hebbt se dat Symbol anners nöömt. För jem is dat en Spaden (*spade*). Ok de annern germaanschen Spraken hebbt de Klöör na dat Warktüüch nöömt un op Düütsch gifft dat blangen den Naam "Pik" ok den Naam *Schippen*.

Bi Skat un Dubbelkopp is Piek de tweethööchste Klöör.

## Bispillkoorten


Bild:Playing card spade A.svg|Piek-Ass
Bild:Playing card spade 2.svg|Piek-2
Bild:Playing card spade 3.svg|Piek-3
Bild:Playing card spade 4.svg|Piek-4
Bild:Playing card spade 5.svg|Piek-5
Bild:Playing card spade 6.svg|Piek-6
Bild:Playing card spade 7.svg|Piek-7
Bild:Playing card spade 8.svg|Piek-8
Bild:Playing card spade 9.svg|Piek-9
Bild:Playing card spade 10.svg|Piek-10
Bild:Poker-sm-214-Js.png|Piek-Buer
Bild:Poker-sm-213-Qs.png|Piek-Daam
Bild:Poker-sm-212-Ks.png|Piek-König
E (Mehrdüdig Begreep)

De Bookstaav **E** is
* in’t latiensche Alphabeth de föffte Bookstaav, kiek bi E.
* in de Mathematik de Eulersche Tall
Peckinpah

**Peckinpah** is de Familiennaam von

* David E. Peckinpah (1951–2006), US-amerikaansch Filmspeelbaas,
* Sam Peckinpah (1925–1984), US-amerikaansch Filmspeelbaas.
Aoede (Maand)

**Aoede** (ok *Jupiter XLI*) is en vun de lütten buteren Maanden vun’n Planet Jupiter. De is an’n 8. Februar 2003 opdeckt worrn vun en Koppel US-amerikaansche Astronomen vun de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. Nöömt is de Maand na de mytholoogsch Muse Aoede. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer toeerst **S/2003 J 7**, an’n 30. März 2005 hett he sien hüütigen offiziellen Naam kregen.

## Ümloopbahn
Aoede hett en Ümloopbahn in en middleren Afstand vun 23.980.000 km vun’n Planeten. För een Ümloop bruukt he üm un bi 761 Daag un 12 Stünnen. De Bahn hett en bannig grote Exzentrizität vun 0,4322 un is üm 158,26&nbsp;° gegen den Äquater vun’n Jupiter kippt. De Bewegen vun den Maand is dormit retrograd, dat heet, dat sik Aoede gegen den de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is liek as en poor annere Maandbahnen ok. Disse Maanden warrt dorüm tohopenfaat to de Pasiphae-Grupp, nöömt na den gröttsten Maand ut de Grupp.

## Egenschoppen
De Maand hett en middleren Dörmeter vun 4&nbsp;km un tellt dormit to de ganz lütten Maanden. De Böverflach vun Aoede wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand ok bannig düster. De Dicht warrt op ruchweg 2,6 g/cm³ schätzt. Dorut warrt vermodt, dat Aoede vör allen ut Silikat-Steen opboot is. Ok dor is de Maand liek de annern ut de Pasiphae-Grupp.
De Linke

**De Linke** (DIE LINKE - ok Linkspartei nömt) is een politisch Partei in Düütschland, de an’n 16. Juni 2007 dörch’t Tohopengahn vun de SPD-Afspaltung WASG un vun de Linkspartei.PDS tostannen kamen is.  

Dat Grundsatzprogramm vun de Partei is erst Enn 2011 verafscheed worden. 

In’n aktuellen düütschen Bundesdag is de Linke as Partei mit de wenigsten Stimmen vertreeden. Oppositschoonsföhrer vun de Linksfrakschoon sünd de Frakschoonsvörsitters Amira Mohamed Ali un Dietmar Bartsch.

## Weblinks

* Offizielle Website vun de Partei ''Die Linke''
Ludwig Frahm

**Heinrich Friedrich Ludwig Frahm** (* 25. Juli 1856 in Timmerhorn; † 1. Juni 1936 in Poppenbüttel) weer en plattdüütschen Schriever.

Frahm is 1856 as eenzigen Söhn vun en Buurn in Timmerhorn boren. 1872 güng he vun de School af un weer vun 1873 af an Ünnerlehrer in Jersbeek. 1876 bet 1878 studeer he an’t Lehrerseminar in Ütersen un nehm denn en Stell as Schoolmeester in Tremsbüttel an. 1881 dee he na Duvenstedt wesseln un 1882 na Rethwischfeld. Vun 1890 af an weer he Schoolmeester in Poppenbüttel un later ok Rekter vun de School bet he 1920 in Rohstand geiht. In Poppenbüttel is he 1936 ok doodbleven. Frahm hett Sagen, Gedichten un Vertellsels ut siene Heimat sammelt, opschreven un in Böker rutgeven. Ok egene Gedichten un Vertellen hett he schreven.

In Poppenbüttel heet hüüt de Ludwig-Frahm-School na em.

## Warken

* *Heimatgrüße aus Deutschlands Norden.* 1885
* *Auf Heimatpfaden.* 1888
* *Lebensbilder der Heldengeister und Altmeister der verdienstvollsten hervorragendsten Männer Schleswig-Holsteins.* Sülvstverlag, Poppenbüttel 1892
* *Holsteener Snack.* Sülvstverlag, Poppenbüttel 1900
* *As noch de Trankrüsel brenn.* Bendschneider, Hamborg 1910
* *Eeken un Iloh. En plattdütsch Heimatbook.* Sülvstverlag, Poppenbüttel 1912
* *Leewer dod, as Slav!* Hermes, Hamborg 1914
* *Röhrt de Hann’ un snied’t de Bann’!* Hermes, Hamborg 1915
* *Wenn de Scharrnbulln brummt.* Hermes, Hamborg 1916
* *Minschen bi Hamborg rüm.* Hermes, Hamborg 1919
* *Plattdütsche Leeder. As Handschrift drückt.* Schmädicke & Litzendorf, Poppenbüttel 1920
* *Von Morgen bet Abend. Plattdütsche Gedichte.* Hanf, Hamborg 1921
* *Hus un Hoff. Plattdütsche Gedichte.* Sülvstverlag, Treidelbarg bi Poppenbüttel 1924
* *Kumm rin – kiek rut.* Köhler, Hamborg 1929

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
1678

## Wat passeert is
* 

## Boren
* 4. März: Antonio Vivaldi, italieenschen Komonist († 1741)
* 26. Juli: Joseph I., röömsch-düütschen König un Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek († 1711)
* 16. September: Henry St. John, 1. Viscount Bolingbroke, engelschen Staatsmann un Philosoph († 1751)
* 1. Oktober: Michael Richey, Gelehrten ut Hamborg († 1761)

## Storven
* 11. Januar: Ferrante III. Gonzaga, Hartog vun Guastalla (* 1618)
* 18. Oktober: Jacob Jordaens, nedderlannsch Maler (* 1593)
Bolingbroke

**Bolingbroke** is de Familiennaam von

* Antonia Bolingbroke-Kent (* 1978), brietsche Reiseautorin un Filmproduzentin,
* Henry of Bolingbroke (Hinrich IV.), König vun England,
* Henry St. John, 1. Viscount Bolingbroke (1678–1751), engelschen Staatsmann un Politiker (Tories).

**Bolingbroke** betekent

* Bolingbroke, Oort in Lincolnshire, England, wo de Borg Bolingbroke steiht,
* New Bolingbroke, Oort in Lincolnshire, England,
* Bolingbroke, Oort in Georgia, USA.
1708

## Wat passeert is
* Vunwegen de Feendschup vun de Whigs mutt Henry St. John, 1. Viscount Bolingbroke Bott geven as Sekretär vun'n Krieg in Grootbritannien

## Boren
* 8. Dezember: Franz I. Stephan, latern Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek († 1765)

## Storven
* 30. Juni: Christian Eberhard, Fürst vun Oostfreesland ut dat Huus Cirksena (* 1665)
1704

## Wat passeert is
* Henry St. John, 1. Viscount Bolingbroke warrt Sekretär vun'n Krieg in Grootbritannien
* De jöödsche Gemeende in Spanish Town up Jamaika kriggt ehre egene Synagoge.

## Boren
* 
## Storven
* 28. Oktober: John Locke, engelschen Philosophen (* 1632)
Marine

De **Marine** oder **Kriegsmarine** is de Seemacht vun en Staat. Dor höört Kriegsscheep, Hölpsscheep un allerhand annere Delen to, as Marineflegers, Marineinfanterie un Verbänn to'n Hölpen un to'n Utbillen. De Naam Hannelsmarine warrt bruukt för al Hannelscheep vun en Land un allens, wat dor in'n Achtergrund tohöört. In Düütschland heet dat in Art. 27 in't Grundgesett: *„Al düütschen Koopfohrtscheep sünd en Hannelsflott un höört tohopen“.*

In allerhand Länner weert ok de Fischereeflott un de Forschereeflott as sülvstännige Eenheiten ankeken. 

Dat Woort *Marine* kümmt vun dat latiensche Woort *marinus*. Dat heet: „wat to de See tohören deit“. De eersten Marinen geev dat in de antiken Staten vun Karthago, Grekenland un in dat Röömsche Riek. In Düütschland meent de Lüde mit Marine den Deel vun de Bundswehr, de sik mit de militäärschen Upgaven to See befaten deit, in'n Ünnerscheed to de Landmacht un de Luftmacht. 

Bi dat Militär gifft dat in de Marine tomeist een oder ok en ganze Reeg vun Flotten up de ene Siete un up de annere Siete de Afdelen, de düsse Flotten unner de Arms griept, as Stüttpunkten, Scholen usw. In de Düütsche Marine höört de to dat Marineamt to, man de Strietkräft to Water, to Land un to See staht unner dat Flottenkummando. In grote Marinen gifft dat ok en ganze Reeg vun Flotten. So is dat in de US-Navy mit ehre 2., 3., 5., 6. un 7. Flott un ok bi de Russische Marine mit de Pazifikflott, de Swartmeerflott, de Nordmeerflott un de Baltische Flott. Dor kümmt denn noch de kaspische Flottille to. 

In allerhand Staten kann een de Scheep vun de Seemacht un de Hannelscheep ünnerscheden mit Hölp vun de Flagg, de se föhren doot. Scheep vun de Seemacht föhrt de Flagg vun'n Seekrieg un Hannelscheep de Flagg vun'n Hannel.

De Deenstgraden in de Marine hefft tomeist en annern Naam as bi de Landmacht oder de Luftmacht. To'n Deel sünd düsse Naams vun de Hannelsmarine utlehnt.

## Weblinks
Seminole (Texas)

**Seminole** is ene Stadt in Texas in de USA mit 5910 Inwahners (Stand vun’n Zensus vun 2000). De Stadt is ok Sitt vun de Verwalten vun’n Gaines County.

1977 hebbt Mennoniten ut de Chihuahua-Kolonie in Mexiko un en lüttjere Grupp ut Kanada in Seminole Land köfft. De gröttere Deel höör to de Ooltkolonialen, de 2600 Hektar Land köfft hebbt, un de lüttjere to de Generalkonferenz-Mennoniten mit 475 Hektar Land. De Mennoniten harrn Problemen bi dat Inwannern un so hebbt de Ooltkolonialen en Deel vun jemehr Land wedder verköfft. Eerst 1980 hebbt se endgüllig Verlööf kregen, dat se blieven dröffen. As de Anfangstiet överstahn weer, leven in de Ümgegend vun Seminole, in Gaines County un in Andrews County 2000 Mennoniten. Ok Süden vun Stanton gifft dat noch en Grupp vun bi teihn Familien un jüst soveel leevt in Lubbock. Ok in de Countys in de Ümgegend leevt noch welk enkelte Familien. 1982 geev dat in Seminole veer Karken un dree Scholen extra för de Mennoniten. Bet 1993 weer de Tall an Mennoniten, ok dör foortsett Inwannern ut Mexiko un Kanada, op 3000 Lüüd anwussen.
Militär

**Militär** sünd de **Strietkräft** vun en Staat oder vun en Grupp vun Staten, de sik tosamenslaten hefft. Düsse Strietkräft staht ünner Wapen un schöllt sik nödigenfalls mit Gewalt to Wehr setten gegen Truppen, de angriepen doot, oder schöllt ok süms angriepen. Tomeist schöllt se dor ok för sorgen, dat dat binnen en Staat Roh un Freden gifft.

Dat Woort „Militär“ kümmt vun dat franzöösche Woort *militaire*, wat nu wedder vun dat latiensche *militaris* kümmt, wat so veel heten deit, as „wat den Kriegsdeenst angeiht“. Dat Woort *militaris* hett siene Wuddel in *miles*, wat eenfach „Suldat“ heten deit. 

## Wat vun en Rull dat Militär speelt
Dat Militär hett de Upgave, in en Striet mit en butenlannschen Fiend düssen Fiend ünner to kriegen (Anners as de Polizei, de düsse Upgave binnenlannsch övernümmt). Fröher bedüüd dat tomeist, dat Kriegen föhrt wurrn sünd. Hüdigendags heet dat jummers mehr, dat de Freden sekert un bewahrt weern schall tosamen mit Truppen vun annere Länner, as in Bosnien-Herzegowina, in dat Kosovo, oder in Afghanistan un in de Midden vun Afrika. 

Hüdigendags warrt dat Militär ünnerdeelt in de dree *Deelstrietkräft* Landmacht, Marine (Seemacht) un Luftmacht. In en Reeg vun Länner gifft dat noch annere Deelstrietkräft. In de düütsche Bundswehr gifft dat woll noch den Zentralen Deenst vun de Sanitäters un de Basis vun de Strietkräft, man de weert nich as Deelstrietkräft gellen laten, man höört to den Ünnerdeel vun de Organisatschoon to. Just so is dat mit de Natschonalgarde in de USA. 

In Staten, de demokraatsch regeert weert, gifft dat en Unnerscheed twuschen de Polizei, de för de Sekerheit binnen dat Land tostännig is, un dat Militär. Man in Länner mit en Diktater is dat een mit dat annere dörmengelt. Faken hett dat Militär dor Polizeiupgaven. Dor schöllt denn upsternaatsche Lüde mit dalböögt weern. 

Bi dat Militär gifft dat verscheden Deenstgraden. Dor is mit klar stellt, wer dor dat Seggen hett. Wer to dat Militär tohören deit, de mutt dor mit reken, dat sien persönliche Freeheit Grenzen hett un dat de Grundrechten för em bloß to'n Deel gellen doot. 

All Strietkräft mütt
* ünner en gemeensam Kummando stahn. Düt Kummando is verantwoortlich gegen den Staat över
* sik unnerscheden vun de Zivilisten. Dor dreegt se Uniformen üm un Rangteken
* en System hebben, wo dat ganz kloor in regelt is, wer befehlen un wer hören mutt
* de Wapen apen wiesen.

## Literatur
* Hans Delbrück: *Geschichte der Kriegskunst im Rahmen der politischen Geschichte*, 4 Bn., [Berlin 1900–1920], nee upleggt bi: Walter de Gruyter, Berlin 2000, ISBN 3-11-016886-3.

## Weblinks
Bargslag

En **Bargslag** warrt dorto seggt, wenn en grötteren ünnereerdsch Hollruum flach ünner de Eerdbavenflach instörten deit. Se stellt en sünnere Oort vun Eerdbeven dor.

De fakenste Oorsaak för Bargsläg is dat Ingriepen vun’n Minschen in dat Steenföög binnen de Eer dör den Bargbo. Dat sünd denn tomeist künstlich anleggte Stollen, de in sik tohopenbreken un instörten doot. Liekermaten künnt aver ok natürliche Hollrüüm Utlöser för en Bargslag wesen. Natürliche Höhlen kamt dör dat Utwaschen vun lösliche Mineralen dör Water tostannen, as to’n Bispeel bi Soltstöck oder Draapsteenhöhlen.

De Stärk vun Bargsläg hangt vör allen dorvun af, wo groot de Hollruum wesen is, de dör dat Inbreken vun’n Deeksteen vullfüllt warrt. Bi’t Instörten vun wiete, grote Höhlen, künnt ok starke Erschüttern utlöst warrn, de in de Ümgeven as swach Eerdbeven wohrnahmen warrn kann. De opstunns starkste dör den Bargbo utlöste Bargslag weer an’n 13. März 1989 bi’t döringsch Völkershusen. Dat Beven, wat dordör utlöst worrn is, künn bit to 300&nbsp;km wiet föhlt warrn un harr en Lokalbevenmagnitude ML=5,6. En annern Bargslag mit de Magnitude ML=5,5 is an’n 11. September 1996 bi Teutschenthal passeert.
Praia (Distrikt)

**Praia** is en Verwaltensrebeet (*Concelho*) vun de Republiek Kap Verde. De Distrikt liggt in’n Süüden vun’t Hööfteiland Santiago.

De Verwalten vun den Concelho sitt in de liek nöömten Stadt Praia, wat togliek ok de Hööftstadt vun de Republiek is. Ruchweg 90 % vun de Inwahners in’n Concelho wahnt in de Hööftstadt, de Rest verdeelt sik op lüttere dünn bewahnte Dörper. 2005 sünd twee Gemenen ut den vörmoligen Concelho rutnahmen worrn un billt nu den ne’en Concelho Ribeira Grande de Santiago. Dormit höört vundaag blots noch de Gemeen *Nossa Senhora da Graça* to’n Concelho.

## Wahnsteden
To den hüütigen Concelho Praia höört de nafolgend Öörd:
* Praia
* São Francisco
* São Jorginho
* São Martinho Grande
* São Martinho Pequeno
* Trindade

## Inwahnertall

## Weblenken
* offiziell Websteed
Hypozentrum

Dat **Hypozentrum** (gr.: *hypo* „dorünner“) is de Steed, vun wo ut een Eerdbeven utgeiht. Vör lütte Eerdbeven is dat Hypozentrum gliektosetten mit den Eerdbevenherd, bi gröttere Beven is dormit de Oort meent, woneem dat Beven losgeiht (*Nukleatschoonspunkt*).

Dat Hypozentrum warrt beschreven dör dat Epizentrum vun’t Beven un de Deep ünner de Eerdböverflach. Mit dat Hypozentrum is also de Brookflach sülvst meent, wiel dat Epizentrum den geograafschen Oort beschrifft un somit de piellieke Projekschoon vun’t Hypozentrum op de Böverflach dorstellt. Bestimmt warrt dat Hypozentrum dör Utwerten vun Looptietünnerscheden vun verscheden seismische Bülgenphasen an Meetstatschonen, de över de Eer verdeelt sünd. Dat Bestimmen vun’t Hypozentrum warrt in de Seismologie ok as Lokaliseeren betekent. 

Dat Lokaliseeren hett aver ’n Fehler. Dat kummt to’n een dorvun, dat de Seismologen dat dorbi mit Bülgen to doon hebbt. Wo nipp un nau en Hypozentrum bestimmt warrn kann, hangt vun de Bülgenläng af. Je körter de Bülgenläng, desto nauer kann de Oort bestimmt warrn. To’n annern mööt dorför ok de Snelligkeiten, mit de sik de ünnerscheedlichen Bülgen utbreedt goot bekannt wesen, dat tomeist aver ok blots afschätzt warrn künnt. Un nich toletzt is to bedenken, dat de Herdflach vun en Eerdbeven normalerwies keen punktförmig Born is, as dat för de meisten Beven vereenfacht annahmen warrt, man en Flach mit en sietlich Utdehnen.

## Borns
Epizentrum

Dat **Epizentrum** (gr.: *epi* „op, över“) is de geograafsch Positschoon vun en Eerdbeven.

Dat Epizentrum liggt pielliek över dat Hypozentrum, wat den egentlichen Eerdbevenherd betekent un stellt somit de Projekschoon vun’n Eerdbevenoort op de Eerdböverflach dor. De Afstand twüschen Hypo- un Epizentrum warrt ok as Herddeep betekent.Wenn in de Narichten vun Eerdbeven snackt warrt, warrt tomeist blots dat Epizentrum angeven, wat den tomeist op Landkorten wiest warrt.

De Seismologen gaht bi’t Bestimmen vun Hypo- un Epizentrum tomeist dorvun ut, dat de Eerdbevenheerd en Punkt is. Dat is aver en Vereenfachen, vunwegen dat de Brookflach utdehnt is. Bi swacke Eerdbeven hett de Brook Längden vun wenige Meter bit ’n poor hunnert Meter, bi starke Eerdbeven kann de Brookflach aver ok mehrere hunnert Kilometers lang wesen. Dat Epizentrum is defineert as de Anfangspunkt, vun den de Brook utgahn deit un dormit de eerste Energie afstrahlt warrt.

De Schadenswirken vun en Eerdbeven is in de Neeg vun’t Epizentrum normalerwies an’n gröttsten, vun wegen dat se mit Afstand to’n Eerdbevenheerd afnehmen deit. Man, in’n Enkelten hangt se ok vun de Geologie vun’t Rebeet af as ok vun de Herddeep un de Energieafstrahlen vun’n Eerdbevenherd. Sedimentbeckens künnt to’n Bispeel Resonanzeffekten utlösen, de to en düütlich gröttere Amplitude föhrt. De gröttste Intensität mutt dorüm nich jümmer nipp un nau an’t Epizentrum vörkamen.

## Borns
Ottensen (Mehrdüdig Begreep)

**Ottensen** betekent

* Ottensen, Stadtdeel von de Stadt Hamborg.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Oddensen, Oort in de Gemeen Lindhoste in’n Landkreis Schaumborg, Neddersassen,
* Ottens, Oort in de Gemeen Buxthu in’n Landkreis Stood, Neddersassen.

**Ottensen** is de Familiennaam von

* Hans Bunge-Ottensen (1899–1983), düütschen Maler.

Kiek ok bi: Ottesen.
Ribeira Grande de Santiago

**Ribeira Grande de Santiago** is en Verwaltensrebeet (*Concelho*) vun de Republiek Kap Verde. De Distrikt liggt in’n Süüdwesten vun’t Hööfteiland Santiago. Dat Rebbet ümfaat de twee Karkengemenen *Santíssimo Nome de Jesus* un *São João Baptista*.

## Historie

De Concelho is 2005 vun dat Rebeet vun’n Distrikt Praia rutlöst un as ne’en Distrikt inricht worrn. De Naam *Ribeira Grande* kummt vun’t Portugeesche un bedüüt „Groot Stroom“. Dat speelt op den Oort Cidade Velha (port.: „Oolt Stadt“) an, de fröher den Naam Ribeira Grande harr, wieldat se nipp un nau an de Münn vun en groot Stroombett anleggt worrn is. Disse Stadt weer de eerste Wahnsteed op de Kapverdschen Eilannen, grünnt in’t 16. Johrhunnert. Över lange Tiet weer dat ok de Hööftstadt vun Kap Verde, man de Bedüden güng mit de Tiet torüch un so is Praia de ne’e Hööftstadt worrn. Cidade Velha is ok de Sitt vun de Verwalten.

De Haven vun Cidade Velha hett en grote Rull speelt. Hier hebbt lange Tiet de portugeeschen Scheep anleggt, de Slaven twüschen Afrika, Süüdamerika un Europa transporteert hebbt. De histoorsch Stadtkarn hett de Tieten överduert un wiest vundaag en Tall Ruinen un erhollen Hüüs op, de as Denkmolen ünner Schuul staht.
Alon Greenfeld

**Alon Greenfeld**  (*  17. April 1964 in New York) is en israelsch Schachspeler.

Mit en ELO-Tall vun 2559 beleg he in Januar 2008 den 13. Platz up de israelsch Ranglist. Sien hööchste ELO-Tall weer 2610 in dat Johr 1994.  

En vun sien gröttste Erfolge weer de tweete Platz bis de Junioren-Eurpameesterschap 1981/82 achter Curt Hansen vun Däänmark. 1993 kunn he en Turnier in Pardubice winnen. Greenfeld wurr bi Schacholympiaden all tosommen fievmal insett (van 1982 bit 1994). 

Greenfeld wurr 1983 Internationaler Meester un kreeg 1989 den Grootmeestertitel. 

## Literatur
* Dr. Werner Lauterbach: Schach-Chronik 1981-1982, Seite 191, Schwarz-Weiß-Verlag, Bamberg ISBN 3-923571-05-4

## Weblenken
*Greenfeld auf chessgames.com (englisch)
*FIDE-Karte (engelsch)
Streektaalpries van dat Dagblad van het Noorden

De **Streektaalpries van dat Dagblad van het Noorden** is en Literaturpries för neddersassische Böker, CDs un DVDs op Drents, Gronings oder Stellingwarfs, de van dat Dagblad van het Noorden vergeven warrt. He is verbunnen mit en Priesgeld van 1001 Euro. 2008 is he dat eerste Maal in twee Kattegorien, Musik un Literatur, utreckt worrn.

## Winners

* 2005: Henk Nijkeuter mit *De Dichter en de Wichter. Verzamelde gedichten van Hans Heyting.*
* 2006: *100 mooiste Drentse en Groningse gedichten*
* 2008:
*:Book: *Rilke Sieben Niedersaksisch*, Gedichten van Rainer Maria Rilke översett op Twentsch, Drentsch un Gronnengsch vun Marga Kool, Jan Glas un Anne van der Meiden.
*:Musik: *Straks is t weer janken* van Harry Niehof
* 2010:
*:Book *Allennig III* van Daniël Lohues un *et geheim van de wiend* van Johan Veenstra.

## Weblenken

* Websteed to’n Pries (nedderlandsch)
Kitgum (Distrikt)

**Kitgum** is en Distrikt in’n Norden vun Uganda, de an’n Sudan grenzt. Kitgum hett na’n Zensus vun 2002 283.546 Inwahners. Dör den Rebellenkampf vun den Herrn sien Wedderstandsarmee siet 1986 un de velen Flüchtlinge un Flüchtlingslagers hett sik de Inwahnertall in de Vergangenheit fakener recht gau verännert. Hööftoort vun’n Distrikt is de Oort mit’n sülven Naam, Kitgum. De Inwahners leevt to’n groten Deel vun Subsistenzweertschop. Na ISO 3166-2 is de Kood för Kitgum UG-KIT.

Kitgum höört tohoop mit Gulu un Pader to dat Acholiland, wat dat Rebeet vun dat Acholi-Volk is. Bet to’n 4. Dezember 2001 weer Pader ok Deel vun Kitgum wesen, is denn aver as egen Distrikt aftrennt worrn.

Kitgum hett 25 Krankenhüüs, 22, de vun’n Staat bedreven warrt un dree, de vun Nichstaatliche Organisatschonen bedreven warrt. An de 172 Grundscholen sünd good 98.000 Schölers inschreven. Dorvun sünd acht privat un de Rest vun’n Staat bedreven. Dat gifft söven Scholen, de na de Grundschool noch wiedergaht, un twee högere Scholen, dat Lehrerseminar Kitgum un dat Technische Institut vun Kitgum.

## Geografie

De Distrikt is 9.773,63 km² groot un dehnt sik so vun Noord na Süüd över 90 km un vun Oost na West över 165 km ut. Dat Zentrum mit de Stadt Kitgum liggt 452 Kilometer vun de Hööftstadt vun Uganda, Kampala, vun af.

Navers sünd de Distrikt Kotido in’n Oosten, Pader in’n Süden, Gulu in’n Westen un de Sudan in’n Noorden.

Kitgum besteiht ut twee Kreise, Lamwo (in de Koort de hellere Deel mit de Tallen 1 bet 9) un Chua (in de Koort de düüstere Deel mit de Tallen 10 bet 19).

### Klima

Kitgum besteiht ut Savann mit twee Regentieden vun de Midd vun’n März bet Enn Mai un vun Juli bet Anfang November.

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed vun’n Distrikt (engelsch)
Jap Peter Hansen

**Jap Peter Hansen** (* 8. Juli 1767 in Westerland op Sylt; † 9. August 1855 in Keitum) weer en noordfreeschen Schriever.

Hansen is 1767 op Sylt boren un is later 15 Johr to See föhrt. 1800 is he denn in Westerland Schoolmeester un Köster worrn. Dorvun dee he in siene Ümgegend ok *Jap Köster* heten. Ok vun de Navigatschoonsschool weer he de Baas. Vun 1820 bet 1829 dee he in Keitum arbeiden. 1835 müss he allerdings för dree Johr in Haft, denn he harr Geld ünnerslagen. Sien Söhn meen later, dat he sik jümmer al wenig üm de Tokumst scheert harr. Un so hett em denn woll beten Geld fehlt. 1788 bet 1792 hett he op See *Di Söl'ring Pir'rersdei* (aver eerst 1809 rutkamen) schreven un dormit hett he de noordfreesche Literatur begrünnt.

Ok sien Söhn Christian Peter Hansen hett op Noordfreesch schreven.

In Westerland heet hüüt de Jap-Peter-Hansen-Wai na em un vör de Kark steiht en Gedenksteen.

## Warken

* *Di Söl'ring Pir'rersdei.* Flensborg 1809
* *Di lekkelk Stjüürman.* 1833
Fulwar Skipwith

**Fulwar Skipwith** (* 21. Februar 1765 in Dinwiddie County; † 7. Januar 1839 in Baton Rouge) weer en amerikaanschen Politiker un Staatspräsident vun West-Florida.

Skipwith is 1765 in Dinwiddie County in Virginia as Söhn vun Fulwar Skipwith Senior un Martha Waldron boren un weer Schöler op dat Willems-un-Marien-College in Williamsburg. In en Öller vun 16 Johr is he aver vun de School af un hett sik in’n Amerikaanschen Unafhängigkeitskrieg freewillig mellt. He weer ünner annern 1781 bi de Slacht vun Yorktown mit bi.

1791 bet 1795 weer he Deel vun de amerikaansche Baadschopsafordnung in Frankriek ünner Baadschopper James Monroe. Monroe möök em 1795 denn to’n Generalkonsul in Paris. 1802 dee Skipwith de fläämsche Baroonsch Thereze Josephine van den Clooster freen. Ok dat de USA 1803 Frankriek Louisiana afköpen deen, dor hett he veel an mitwarkt.

1809 güng Skipwith na Spaansch-Florida un weer 1810 bi de Rebellion gegen Spanien mit bi, in de sik West-Florida as egen Staat utropen dee. Skipwith övernehm dat Amt as Präsident un weer vun’n 23. September af an de eerste un eenzige Staatsbaas vun West-Florida, denn an’n 27. Oktober al dee de US-Präsident James Madison den Staat annekteren. Se menen, mit’n Koop vun Louisiana harrn se ok Rechten op West-Florida övernahmen. Skipwith weer dor gegen un harr eenmal sogor seggt, dat he praat is, för de Flagg vun West-Florida sien Leven to laten. Aver dat weer man mehr Snack, denn he weer doch bereit, över dat Bitreden vun West-Florida to de USA to verhanneln. Aver ok dor is nix vun worrn, em bleev ameen doch nix över, as de Annexion dör de USA eenfach so hentonehmen. In’n Dezember 1810 hebbt se de letzten Posten vun West-Florida an de USA övergeven.

Skipwith is denn in’n Senat vun Louisiana wählt worrn.
1769

## Wat passeert is
* De hüdige Gemeende Rechtsupweg in den Landkreis Auerk warrt grünnt as Moorkolonie. 

## Boren
* 23. März: William Smith, engelsch Geoloog († 1869)
* 16. Juli: Edmund Fanning, US-amerikaansch Opdecker, Forscher un Hannelsreisender († 1841)
* 15. August: Napoléon Bonaparte, franzöösch General, Politiker un Kaiser († 1821)

## Storven
* 4. Juni: Giambattista Lolli, italieensch Schachspeler (* 1698)
* 13. Dezember: Christian Fürchtegott Gellert, düütsch Dichter (* 1715)
Rui Vaz

**Rui Vaz** is en Dörp in’n Concelho São Domingos op dat Eiland Santiago in de Republiek Kap Verde.

## Geografie
Dat Dörp Rui Vaz liggt ruchweg een Kilometer hooch in de Bargens ’n beten süüdlich vun de Mitt vun’t Eiland. De Hööch sorgt för en leeftallig Klima. As sik de Wulken an de Bargens verhangen un afregen künnt, is dat Rebeet bannig gröön bewassen, man dörsett vun Felsen. De Oort is ümgeven vun Bargtippen, wiel de Daalrebeden as Ackerland nütt warrt, sünners in’t Dörp sülvst. De meisten Ackerflachen sünd aver nich grötter as’n Volleyballfeld un ok de Höff dorto sünd bannig lütt.

## Dörpsbild
En Deel vun de Hüüs in Rui Vaz sünd Enn vun’t 20. Johrhunnert boot worrn, ’n groten Deel dorvun sünd Lehmhüüs, annere ut Tegel oder Natursteen. De Levensümstännen un dat Inkamen leegt in Rui Vaz in de Mitt, man in verleden Tieten bit Mitt vun’t 20. Johrhunnert geev dat dor so goot as keen Geld. Dat Dörp liggt an de Grenz twüschen Ünner- un Middelklass.

Dat Dörp hett en Kark un en Grundschool. Wieterföhrend Scholen gifft dat in Picos, dat wieter na Noorden liggt.

## Weertschap
En goot Deel vun de Inwahners leeft vun de Landweertschap, vör allen vun’n Anbo vun Bananen, Ananas un annere Aaft- un Grööntüüchsorten, aver ok vun de Veehtucht. De restlichen Lüüd arbeit in Ladens, in’n Haven oder anner’t Gewarf. Versorgen mit Stroom, Telefon un so wieter gifft dat in Rui Vaz siet Enn vun’t 20. Johrhunnert

## Beropen Lüüd
Ut Rui Vaz kummt de kapverdsche Musiker Silva Rosa.
Tegel

**Tegel** betekent

* Tegel, en ut Lehm oder Toon brennten brennten Steen, de as Bostoff deent,
* Tegel, Beteken för en Sedimentsteen ut’n Tertiär,
* Tegel, en lütt Fatt oder Schaal,
* Berlin-Tegel, Stadtdeel vun Berlin,
* Flaaghaven Berlin-Tegel, en Flaaghaven in Berlin,
* Slott Tegel, Slott in Berlin.
Jöömlick

**Jöömlick** is en Dörp in de Gemeend Brück in’n Landkreis Potsdam-Mittelmark in Brannenborg. Jöömlick hett so bi 250 Inwahners un liggt an de Plane.

## Historie

Dät eerste Maal kummt Jöömlick 1251 as *Gomenik* in de Oorkunnen vör. Dät is en slaavschen Naam un schall vun *Gum’n-k* kamen, wat *Deel* bedüden dee, aver ok en poor besünnere Bedüdungen annahmen harr, sorbsch *Goorn, besünners de Goorn achter de Schüün* un poolsch *Schüün* to’n Bispeel.

## Weblenken
São Domingos

**São Domingos** betekent

* São Domingos, Oort in Bahia, Brasilien,
* São Domingos, Oort in Goiás, Brasilien,
* São Domingos, Oort in Santa Catarina, Brasilien,
* São Domingos, Oort in Sergipe, Brasilien,
* São Domingos do Araguaia, Oort in Pará, Brasilien,
* São Domingos do Azeitão, Oort in Maranhão, Brasilien,
* São Domingos do Capim, Oort in Pará, Brasilien,
* São Domingos do Cariri, Oort in Paraíba, Brasilien,
* São Domingos das Dores, Oort in Minas Gerais, Brasilien,
* São Domingos do Maranhão, Oort in Maranhão, Brasilien,
* São Domingos do Norte, Oort in Espírito Santo, Brasilien,
* São Domingos de Pombal, Oort in Paraíba, Brasilien,
* São Domingos do Prata, Oort in Minas Gerais, Brasilien,
* São Domingos do Sul, Oort in Rio Grande do Sul, Brasilien,
* São Domingos, Distrikt vun São Paulo, Brasilien,
* São Domingos, Gegend in Rio de Janeiro, Brasilien,
* São Domingos, Stadt op’t Eiland Santiago, Kap Verde,
* São Domingos, Concelho vun’t Eiland Santiago, Kap Verde,
* São Domingos, Gemeen in’n Distrikt Santiago do Cacém, Portugal,
* São Domingos de Ana Loura, Gemeen in’n Distrikt Estremoz, Portugal,
* São Domingos de Benfica, Gemeen in’n Distrikt Lisboa, Portugal,
* São Domingos de Rana, Gemeen in’n Distrikt Cascais, Portugal,
* São Domingos, Gemeen in Guinea-Bissau,
.
Friedrich Ernst Peters

**Friedrich Ernst Peters** (* 13. August 1890 in Luhnstedt; † 18. Februar 1962 in Sleswig) weer en Schoolmeester un Schriever vun hoochdüütsche Gedichten, Geschichten un Romaans un vun den plattdüütschen Roman „Baasdörper Krönk“.

## Leven un Wark
Peters sien Vadder weer Handwarker in sien Heimatdörp. He is Schoolmeester wurrn un weer an't Enne vun sien Arbeitsleven Direktor vun de Landsschool för Gehörlosen in Sleswig. He schreev an un for sik hoochdüütsch, man 1946 harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. 1938 keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den Eutiner Almanach rut. 1960 is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift Schleswig-Holstein rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. 

## Baasdörper Krönk
Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat Manuskript hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man 1974 hett Ivo Braak dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus Kiel ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de Kieler Week. Sendt wurrn is dat denn an'n 29. Januar 1976. Dor hefft Wolfgang Lindow un Paulk Selk sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht 22. Oktober 1932. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. 1975 is dat Wark denn in Husum druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. 

## Born
* Wolfgang Lindow, Paul Selk: Nachwort, in: Peters, Baasdörper Krönk, Husum 1975

## Böker vun Peters
* *Baasdörper Krönk* Romaan, 320 Sieten Husum 1975
* *Ausgewählte Werke* 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen,  1958
* *Gebild und Leben* Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955
* *Erzählungen*  1950
* *Bangen und Zuversicht* Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947
* *Im Dienst der Form* Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947
* *Die dröge Trina* Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946
* *Blaise Pascal*  1946
* *Zwiegesang seliger Geister* Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944
* *Kleine Erzählungen* Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941
* *Die schmale Brücke* Vertelln,  1941
* *Preis der guten Mächte* Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940
* *Zweierlei Gnaden* Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940
* *Der heilsame Umweg* Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938
* *Licht zwischen zwei Dunkeln* Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938
* *Totenmasken* Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Baasdörper Krönk

**Baasdörper Krönk** is en plattdüütschen Roman vun Friedrich Ernst Peters. 

## Wie dat Book tostanne kamen is
Peters is 1962 storven. To Leevtiet hett he düssen Roman nich rutgahn laten. Dat Manuskript hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man 1974 hett Ivo Braak dor in’n Noorddüütschen Rundfunk, in’t Funkhuus Kiel ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de Kieler Week. Sendt wurrn is dat denn an’n 29. Januar 1976. Dor hefft Wolfgang Lindow un Paulk Selk sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht 22. Oktober 1932. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. 1975 is dat Wark denn in Husum druckt wurrn un hett woll bloß een Uplaag sehn. 

## Wo dat dor üm geiht
De Baasdörper Krönk hannelt woll vun en ganz bestimmt Dörp in ene ganz bestimmte Tiet (1900-1920). Man dat is nu doch keen Heimatgeschicht. De Dichter befaat sik dor mit dat Upkamen vun en nee Tiet un dat Anlangen vun de Industrie in en Sellschop, de sik noch tomeist mit Bueree befaten deit. De Naam vun dat Dörp ut den Titel vun sien Roman kann een up de Landkaart vun Sleswig-Holsteen nich finnen. Peters hett sik den Naam utdacht. He woll ja wiesen, wat allerwegens up de Welt los is, wenn so wat passeert. De Schriever meent in Grunne, jede Tiet leevt ehr egen Leven un de Lüde in jede Tiet mütt sik mit dat Nee, wat sik dor afspelen deit, ok befaten un ut’neen setten. So’n wehmödig Trüchkieken achter de ole Tiet ran un so’n Süüfzen, wie schöön dat fröher weer, as dat noch dat eenfache Landleven geev, so wat is bi Peters nich to finnen. De Rutgevers meent in jem ehr Woort achterran, de Baasdörper Krönk, dat weer en Wark, dat över de Tieden steiht. In de plattdüütsche Literatur geev dat so wat bit dorhen gor nich un in de hoochdüütsche Literatur kann se woll mit Walter Kempowski sien Warken vergleken weern. 

## Born
* Wolfgang Lindow, Paul Selk: Nachwort, in: Peters, Baasdörper Krönk, Husum 1975

## Utgaav
* Friedrich Ernst Peters, Baasdörper Krönk, Husum 1975
Fehrs

**Fehrs** is de Familiennaam von

* Henrike Fehrs (* 1984), düütsche Schauspelerin,
* Johann Hinnerk Fehrs (*Johann Hinrich Fehrs*; 1838–1916), plattdüütschen Schriever,
* Kirsten Fehrs (* 1961), düütsche Pröövstin,
* Kristina Antonie Fehrs (* 1981), düütsche Opernsängerin,
* Wolf Rüdiger Fehrs (* 1966), düütschen Politiker.
Boorn

**Boorn** (Nedderlannsche Spraak: *Borne*) is en Gemeende in’n Ossen van de Provinz Oaveriessel in de Nedderlannen. Annere Öörd van düsse Gemeende sünd Hertme un Zenderen. In Gemeende Boorn leven an’n 1. November 2007 20.710 Inwahners. In Boorn ward Twentsch snackt.

## Weblenken
Willi Gerbode

**Willi F. Gerbode** (* 1955 in Chiwelhusen) is en plattdüütschen Schriever.

Gerbode is 1955 in Chiwelhusen in’t Eeksfeld boren un hett 1973 in Duderstadt dat Abitur maakt. He hett denn twee Johr bi’n Bundsgrenzschutz Deenst maakt un is 1975 an de Universität Göttingen dat Studeren op Germanistik und Politikwetenschoppen anfungen. 1981 möök he dat eerste Staatsexamen un weer denn Referendar in Rhienland-Palz. In Neuwied möök he 1983 dat twete Staatsexamen un weer denn Schoolmeester in’t Westmönsterland för Düütsch un Sozialwetenschoppen an’t Gymnasium. Siet 2002 leevt he as fre’en Schriever, literarischen Kabarettist un Ledermaker.

2004 hett Gerbode den Klaus-Groth-Pries wunnen un 1995 un 2003 den Literaturwettstriet vun dat Oostfäälsche Institut.

## Warken
* *Neie Chrenzen - Neue Grenzen. Gedichte. Niederdeutsch. Hochdeutsch.* Rothenberg, Rosendahl 1997, ISBN 3-9805910-0-X
* LP *Neun Lieder und’n Keks* (Giebel Records) 1979; Single *Irgendeine*, (Giebel Records) 1983
* CD *Wenn beim Abendrot. Lieder 1979-83*, Rosendahl 2000 (Selbstverlag)
* *Der Zaun. Roman aus Niemandsland* (Rothenberg Literaturverlag) 1999 ISBN 3-9805910-2-6
* Theaterstück *Der Zaun* (Verlagsmanuskript) Karl-Mahnke-Theaterverlag 1999
* *Neue Grenzen. Gedichte* (Rothenberg Literaturverlag) 1999 ISBN 3-9805910-3-4
* *Immer wenn Lotterbett erzählt. Satiren aus dem Hinterland (*Verlag Schnell) 2002 ISBN 3-87716-777-2
* DoCD *Die Liebe in den Zeiten der Ich-AG. Poesie & Musik* (RLV AudioTracks) 2004 ISBN 3-9805910-7-7 
* *Die Wellen der drei Meere. Roman*(Rothenberg Literaturverlag) 2006 ISBN 978-3-9805910-8-9
* *Nachtschatten bei Tage. Andere Crimestories* (Rothenberg Literaturverlag) 2007 ISBN 978-3-9811635-0-6

## Weblenken

* offiziell Websteed