open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cheemsch Stoff

En **cheemschen Stoff** is de Böverbegreep för Materialen, worut de Materie besteiht. 

In de Chemie warrt Stoffen ünneerscheedt in Reinstoffen, de ut en eenzige Oort vun cheemsche Elementen oder Verbinnen dorvun bestaht, un Mischen, de ut twee oder mehrere Reinstoffen tosamenmischt sünd.

Je Stoffpostschoon hett en Masse, en Volumen un bargt en Binnere Energie (Warmsenergie). De Form vun en Körper kann ok bi glieke Stoffen ünnerscheedlich wesen (t.B. Pulver, Blick, Wull, Barren oder Draht vun Iesen).

För’t Ümwanneln vun en Stoff in een oder mehrere annere Stoffen, wat as cheemsche Reakschoon betekent warrt, lett sik en Reakschoonsschema angeven. Wovun Stoffen in en Mischen sünd, warrt in de Chemie dör Nawiesreakschonen opdeckt. Dorför gifft dat qualitative Nawiesreakschonen methoodsch beschreven. Fört Bestimmen vun de nipp un naue Mangde vun Stoffen in en Mischen (quantitative Analyys) warrt vundaag moderne Instrumenten mit hoge Nauigkeit insett (Instrumentelle Analytik).

Materie kann also dör ehr Elementareenheiten defineert warrn, worut se tohoensett is. Disse Eenheiten künnt Atomen, Molekülen oder Formeleenheiten (as bi de Solten) wesen. Cheemsche Stoffen warrt dorbi dör jemehr physikaalschen Egenschoppen charakteriseert, as de Dicht, Smöltpunkt oder elektrische Leddanlaag.

Bedüdene Reinstoffen in de Chemie sünd to’n Bispeel Water, Kaaksolt, Iesen oder Alkohol, wichtige Stoffmischen sünd ü.a. Luft, Soltsüür oder Kalilauge.

Stoffen, de dör jemehr Egenschoppen en sünnere Gefohr dorstellen künnt, warrt as Gefohrstoffen betekent. Se künnt to’n Bispeel brennbor, explosiv, giftig oder radioaktiv wesen. As Chemikalien warrt cheemsche Stoffen betekent, wenn se in en Chemielabor oder in de cheemschen Industrie bruukt oder produzeert.

## Borns
/
Däänmark

Dat **Königriek Däänmark** (däänsch *Kongeriget Danmark* []) is en souverän Staat in dat nördlich Europa un en parlamentarsch Monarkie. To dat Staatsrebeet hörrn **Däänmark** un de Färöer, de beid geographisch to Nordeuropa hörrn, as ok Gröönland, dat to Nordamerika tellt. Dat Königriek Däänmark is dormit en interkontinental Staat. Dat Moderland, de Deel tüschen de Skandinaavsch Halfinsel un Middeleuropa, umfaat en Flach vun 43.094&nbsp;km², 23.872&nbsp;km² höört to de Halfinsel Jütland un de Rest besteiht ut Eilannen. Hööftstadt vun dat Land is Kopenhagen.

Däänmark is en vun de twalf Grünnensliddmaaten vun de (an' 4. April 1949 grünnd) NATO un siet den 1. Januar 1973 vun de Europääsch Union bzw. hör Vörgängerin EWG). 
De autonomen Rebeeden Gröönland un de Färöer föhren eegen Flaggen, hemm eegen Amtsspraaken un hörrn to de NATO, man nich to de EU.

De allenige Landsgrenz hett Däänmark to Düütschland. In dat dortige, ehmals däänsch Südsleswig leevt en däänsch Minnerheit In Däänmark gifft dat in dat tüschen 1866 un 1920 preußisch respektive düütsch Nordsleswig en süütsch Minnerheit. Dor is Düütsch anerkannt regionale Minnerheitenspraak as de Europääsche Charta der Regional- oder Minderheitensprachen dat bestimmen deiht.

## Politik
De Verfaten is demokraatsch. König is siet 2024 Frederik X. vun Sleswig-Glücksborg.

### Glederung
Siet den 1. Januar 2007 af an is Däänmark indeelt in fief Regionen, de ut alltohoop 98 Kommunen bestaht. Kiek ok bi Amtsrebeden vun Däänmark.

## Städer
# Kopenhagen - 591.481
# Aarhus - 239.865
# Odense - 145.374
# Aalborg - 121.100
# Esbjerg - 72.613
# Randers - 55.897
# Kolding - 54.526
# Vejle - 49.782

## Weblenken
* Websteed vun Däänmark (däänsch, hoochdüütsch)
Danzig

**Danzig** (poolsch *Gdańsk*, kaschubsch *Gduńsk*) is en pommersche Havenstadt. De Stadt hett 460.517&nbsp;Inwahners (Stand: 31. Dezember 2011).

## Historie

1180/1181 wörr dat Klooster Oliva grönnt un 1224 erfolg dorbi de Stadtgrönnung vun Danzig mit Lübschen Stadtrecht. Danzig weer 1361 Liddmaat vun de Hanse. Na de Eersten Weltkrieg weer Danzig denn sülvstannig as Fre’e Stadt Danzig. Dor geev dat to’n Bispeel en düütsche Post un ok en poolsche Post. Na 1945 wörr de ole Stadt vun poolsche Restauratoren wedder rekonstrueert.

## Beröhmte Danziger

* Johannes Dantiscus 1485 
* Bernhard von Reesen 1490 
* Albrecht IV Giese 1524 
* Johannes Hevelius 1611 
* Georg Daniel Schultz 1615 
* Andreas Schlüter 1660 
* Jacob Theodor Klein 1685 
* Gabriel Daniel Fahrenheit 1686 
* Daniel Gralath 1708 
* Louise Adelgunde Gottsched 1713
* Adam Kazimierz Czartoryski 1734 
* Johann Wilhelm Archenholz 1741 
* Georg Forster 1754 
* Johanna Schopenhauer 1766 
* Johannes Daniel Falk 1768 
* Arthur Schopenhauer 1788 
* Max Halbe 1865 
* Daniel Chodowiecki 1726
* Günter Grass 1927
* Helmut Kater 1927
* Jan de Weryha-Wysoczański 1950
* Jolanta Kwaśniewska 1955
* Donald Tusk 1957
* Krzysztof Kolberger 1950
* Dariusz Michalczewski 1968
* Jerzy Samp 1951

## Spraken

Mehrsttiets harrn de Lüüd in Danzig plattdüütsch snackt. In de Hansetiet weren ok de opschreven Saken op Middelnedderdüütsch. Dat opschreven Platt weer nich veel anners as in Hamborg un Lübeck un Bremen. Later geev dat beten gröttere Ünnerscheed vun dat Danzjer Platt na dat Noordneddersassische. Dat keem vun den Infloot vun de Kolonisten, de ut dat hoochdüütsche Rebeet kemen. 

Spraakproov:
 Em Sommer jeft de Herrgott Sejen, 
 torr röcht'gen Tied moal Sonn', moal Rejen  
 De Wäse fett, de Kleewer hoch 
 doar jefft it fresche Mälk jenooch  
 De Jarscht, de Weite prächtich steiht  
 uck Raps onn Rewe goot jedeiht.  
 Em Aust, wänn voll de Woaje schwankt,  
 de Buer omm dat Wädder bangt.
 (ut: Mien Heimatland vun Heinz Loewen)

Ünnerscheed na dat Nordnedersassische sünd to’n Bispeel: Präfix je- bi dat Partizip, Bookstaav un Luud „j“ för „g“.

För de opschreven Saken hett sik later denn dat hoochdüütsche dörsett.

Na 1945 is de Stadt denn na Polen kamen un vun dor weg wörr mehrsttiets Poolsch snackt.

## Weblenks

* http://www.gdansk.pl/ (poolsch)
* http://www.trojmiasto.pl/ (poolsch)
* http://www.gdynia.pl/ (poolsch)
* http://www.sopot.pl/ (poolsch)
Drinken

**Drinken**, ook **Drunk** oder **Gedränk(e)**, is een Versammelbegreep för Fleetstoffen, de to’n Drinken bestemmt un maakt sind. Drinken is to’n Dörst stillen, Water optonemen, kann een Neermiddel oder ook een Geneetmiddel ween.

## Nawiesen
Fauna

De **Fauna** is de Meenheit vun all Orden vun Deerter in en Rebeet. De Wetenschop, de dor tohören deit, is de Geozoologie. Wenn de ganze Eer ankeken warrt, umfaat de ehre Fauna all Deerter tohopen. Dor warrt in de Umgangsspraak woll ok *Riek vun de Deerter*, *Deerterriek* oder *Tierwelt* to seggt. De Fauna kann nu ok for en sunnerlichen Tiedafsnitt bekeken weern, to'n Bispeel in de Paläontologie, wo vun en „Fauna vun de Kriedetied“ snackt warrt. 

De Utdruck kummt vun en Naam vun de röömsche Göddin Bona Dea. Wat de Fauna for de Welt vun de Deerter is, is de Flora for de Plantenwelt. 

In en engeren Sinn höört to de Fauna all Organismen, de sik heterotroph nehren doot. 

Faken warrt nich de ganze Fauna vun en Rebeet unnersocht (Seefauna, Wöstenfauna, Wooldfauna oder Waddenseefauna) man blot bestimmte systemaatsche Gruppen:

Nah Taxonomie:
* Avifauna – Vagels
* Entomofauna – Insekten
* Herpetofauna – Reptilien, faken sünd dor ok Amphibien mit meent
* Ichthyofauna – Fische
* Malakofauna – Weekdeerter

Na Grötte:
* Mikrofauna – Mikroorganismen un luerlüttje Deerter
* Meiofauna – Deerter, de twuschen Mikro- un Makrofauna rangeert
* Makrofauna – Deerter, de een mit dat blote Ooge sehn kann (0,2 bit 20 Millimeter)
* Megafauna – grote Deerter

Annere Kriterien:
* Epifauna – Organismen, de keen Photosynthese bedrievt un ahn veel Suerstoff utkamen mütt un up Lockersedimente leevt
* Infauna – Deerter in't Water, de up'n Bodden oder in Lockersedimente leevt
* Kryofauna – Deerter an'n Ies (Kryal)
* Kryptofauna – „versteken“ Deerter (kiek bi Kryptozoologie)

## Literatur
Matthias Schäfer (Hrsg.): *Brohmer – Fauna von Deutschland. Ein Bestimmungsbuch unserer heimischen Tierwelt*, 20. Aufl., Quelle & Meyer Verlag, Wiebelsheim 2000, ISBN 3-494-01295-4
Duun

**Duun** betekent

* Duun, en Fedder vun en Vagel, de week is un för dat Warmholln dor is,
* Duun, anneret Woort för de Düün,
* Duun Industrier, en norweegsch Ünnernehmen för Landmaschinen,
* *duun* is een, wenn he besapen is. Dat heet, wenn een toveel Alkohol intus hett,
* In Bremer Platt bedutt *duun*: dicht.

**Duun** is de Familiennaam vun

* Olav Duun, norweegschen Schriever.
Europa

**Europa** is de westliche Deel vun Eurasien. As Traditschoon warrn Europa un Asien as kulturell verschillige Eerddelen sehn. In’n Norden liggt de Nöördliche Iessee un de Atlantik, in{n Westen de Atlantik, in'n Söden de Middellannsche See. In’n Osten is Europa vun Asien dör de Bargen Ural, den Stroom Ural, deKaspische See, de Bargen von’n Kaukasus, de Swarte See un den Bosporus afscheden.

## Weblenken
Däänsche Spraak

De **Däänsche Spraak** is ene vun de nordgermanschen Spraken un ward in Däänmark un Söödsleeswig snackt. Dat warrt seggt, dat ok Spraakformen in Norwegen un Sweden to’t Däänsche höörn.
Däänsch un Plattdüütsch hebbt op ünnerscheedlich Oort ehr Verwandtschap. Op de een Sied hett Däänsch so as Plattdüütsch dat Luutschuven nich mitmookt. Un Dänen un Sassen weern jümmer Navers. Denn kümmt dorto, dat in de Hansetiet Plattdüütsch de Hannelsspraak in den Norden weer. Later harr denn dat Däänsche Königshuus Sleswig un Holsteen kregen. Un Sleswig weer eerst Däänsch, Holsteen weer Düütsch. Vun de Tiet is ok een Deel Verwandtschap. 

Däänsch is ober en egen Spraak, ok wenn Grammatik un en Deel vun de Wöör mit Plattdüütsch gliek sünd. Bispeel:

:*Jeg er - Ik bün*
:*Du er - Du büst*
:*Han er, hun er - He is, se is*
:*vi er - wi sünd.*
:*Et stort skib - Een groot Schipp*

So as in dat Plattdüütsche, warrn hüüt blots noch dree Kasus bruukt. Un dat Partizip Perfekt is ahn „ge-“, so as in dat Nordneddersassische. 
Op Däänsch warrt snakkt, so as op platt. Man al de Grammatik is ’n lütt beten anners, obers nich so ünnerscheedlich as twüschen Plattdüütsch un Hoochdüütsch: 
:*Jeg snakker - Ik snack*
:*Jeg har snakket - Ik heff snackt*

De Däänsche Spraak geiht - wat den Nawies angeiht - op dat freuge Medeloller trüch. Vun wegen de Personalunion, de dat twüschen dat Däänsche un Norweegsche Königriek geev, is de in Norwegen sproken Förm Bokmål Däänsch. De Sünnerheit vun disse Förm is mier de Utspraak denn de Schrievwies.

Överhaupt, dat Utsnacken. Dat is för de meesten, de Däänsch nich as Moderspraak hebbt, wat vigelinsch. Dat R is achtern utsnackt, nich vörn as op Platt un Norweegsch. Un - besünners op de Inseln na Osten (Seeland un so), nich avers bi de Dänen in Söödsleswig, hebbt se ehrn Stöttluud. Geiht mittenmang dör een Vokal un warrt nich opschreven.

## Weblenken
Etymologie

De **Etymologie** (latiensch *etymologia*, kümmt aver ut dat Greeksche) seggt di, woneem en Woort oder inne Spraakwetenschop ok en Morphem vun kümmt. 

To'n Bispill de **Trecker**. 
De kümmt vun dat plattdüütsche (un nedderlannsche) Woord **trecken / trekken**. En Trecker is een oder ok wat, de oder dat wat treckt. Dat Woord trecken hett en olen indogermanschen Stamm:
* plattdüütsch: trecken/trehn
* nedderlandsch: trekken
* westfreesch: trekke
* däänsch: trække
* norweegsch: trekke
* swedsch: träcka/draga
* latiensch: trahere (dor kümmt Traktor vun).

wieder af, obers ok tohöörig sünd
* ingelsch: draw/drag. Trekking un trigger kümmt ok vun trahere/trecken.
* hoochdüütsch: drehen/tragen/ziehen

De plattdüütsche Etymologie is vun Woord to Woord ünnerscheedlich. En grooten Deel vun de Wöör kümmt ut dat ole Sassisch. Dorüm gifft dat veele Wöör, de verwandt sünd mit dat Ingelsche, Nedderlandsche un Hoochdüütsche. Un von düsse Wöör sünd 'n Slag gemeen Arv vun de olen Germanen. Dorüm sünd sik ok Plattdüütsch, Däänsch, Sweedsch un Ieslandsch ähnlich. Un wedder anner sünd sogor dorto verwandt mit de romanschen un slavschen Spraaken, vun wegen dat se en ole indogermansche Woddel hebbt.

Anner Wöör sünd as Lehnwöör later tokamen, Bispeel sünd
* de Buddel (Boddel / Butallje). De kümmt ut dat ole franzöösche *botele* un is över dat ingelsche *botel* (middelingelsch) un *bottle* in dat Plattdüütsche kamen. Dat franzöösche Woord kümmt wedder ut dat Latiensche *butticula* un *buttis*. Denn is dat Woord noch en tweetet Mol kamen, un twors in de Franzosentied ünner Napoleon Bonaparte. Ut dat niegere franzeusche „bouteille“ is denn de „Butallje“ woorn. 
* Tschüss un Atschüss. De kemen vun dat spaansche „Adios“ över de Seelüü in uns Spraak rin.
Eresborg

De **Eresborg** weer een vun de wichtigsten Borgen vun de Sassen. Kaiser Karl de Grote harr se jümmer un jümmer wedder einnehmen mööten. Bi de Eresborg weer ok de Irminsul, en hilligen Eekboom un en vun de gröttsten Hilligdömer vun de Sassen.

De Eresborg leeg dor, wo hüüt Stadtbjerge liggt, in Westfalen, süden vun Patterbuorn.

## Weblinks

* Eresborg (hoochdüütsch)
Eider

De **Eider** is de gröttste Stroom vun Sleswig-Holsteen. Se is 190 km lang. De eerste opschreven Naricht is vun Adam vun Bremen ut dat Johr 1076, de vun de **Egdor** schrifft un dat düsse Stroom twüschen de Dänen un de Sassen liggt. He schrifft ok, dat de Dithmarscher, de he *Tedmarsgoi* naamt, glieks an de Küst twüschen Eider un Elv seten un dat ehr Moderkark in Meldörp is. Ok dat glieks blangen de Eider en Bischop in Pahlen seet, wat dormals *Palmis* heet.

## Verloop

De Eider kümmt ut den Bothkamper See un geiht denn na Noorden an Bordesholm un Flintbek vörbi bet na den Süüdwesten vun Kiel. Denn böögt se na Westen af un geiht dör den Westensee. Denn wedder na Noord dör den Flemhuder See in den Noord-Oostsee-Kanal un kümmt denn bi Rendsborg wedder rut. Denn maakt se vele Sliepen, geiht över Nübbel na Süüdwest, böögt denn wedder na Noorden un denn na Westen un geiht denn twüschen Pahlen un Erfde dör. Bi Friedrichstadt geiht de Treene in de Eider. Dor warrt de Eider denn ok to'n Tiedenstroom. Bi Tünn warrt se breed un kriggt so’n richtig Ästuar. Dat is denn vun dat Eider-Sparrwark afsparrt, wenn en Stormfloot kümmt.

## Weblenken
Eurasien

----
**Eurasien** is de tosammfatende Wort för Europa un Asien, wat in'n geographischen Sinne een Eerddeel is.
Elektrolys

En **Elektrolys** is en cheemsche Reakschoon, bi de elektrischen Strom insett warrt, üm en cheemsch Verbinnen ut’nannertodröseln.

Eenfach is de Elektrolys vun Water, bi de Waterstoff un Suerstoff rutkümmt. Elektrolys warrt to’n Bispeel ok insett för dat Reinmaken vun Kopper, as in de Noorddüütsche Affinerie in Hamborg.

De Elektrolys mutt in en Fletigkeit maakt warrn. Dat kann Water sien, aver ok smölt Solt oder Metall. So warrt to’n Bispeel Aluminium maakt. Op de een oder de annere Oort mööt aver Ionen binnen wesen.

Dat Prinzip is, dat in de Fletigkeit twee Elektroden rinkamt. En is de Pluspool (Anood), en de Minuspool (Kathood). Denn wannert de positiv opladen Ionen (Kationen) na de Kathood, vunwegen dat sick + un - antreckt. Un de negativ opladen Ionen (Anionen) wannert denn na de Anood, vun wegen dat dor jo Plus is.

## Weblinks
Energie

De **Energie** is dat wat wat bewerkt. 

Een Bispeel: De Appel an den Boom. He is baben. Dor hett he potentschelle Energie. Wenn he denn rünnerfallt, denn ward de Energie frie. Denn hett he kinetisch Energie. Un wenn he di op den Kopp fallt, denn kriss een Buul. Ahn Energie harrs keen Buul. Un je grötter de Appel un je hööger he daal fallt, desto grötter is de Energie. Un de Buul. 

Dat gifft verscheeden Oorten vun Energie
* potentschelle Energie
* kinetische Energie
* elektrisch Energie
* Wärmeenergie

De Energieoorten kanns ook ümwanneln. To'n Bispeel in de Dampmaschin. Dor ward dat Water hitt mookt. Un denn to Damp. Mit bannig veel Druck. Un de Damp kümmt denn in den Zylinder. Dor kann he sick utbreiden. Denn ward de Kolben wegdreewen. Nu hess kinetische Energie. Un wenn du dormit een Dynamo andriffs, denn kriggs dor elektrisch Energie rut. Kümmt de in een Elektromotor, denn mookt de dor wedder kinetisch Energie rut.

Albert Einstein hett rutfunnen, dat Masse un Energie tosomenhangt. Dat hett he in sien beröömte Formel tosomenfaat:

::*E = M · c<sup>2</sup>*

Kiek ook bi: Physik - Chemie
Elektron

Een **Elektron** is een ganz bannig lüttet Deel, wat negativ opladen is. Dat Elektron höört to de Elementardeelken, to de Klass vun de Leptonen, un is een vun de Bausteen vun dat Atom.

Dat Elektron is so lütt, dat du 1856 Elektronens op een Waag smieten mütts, för dat du de Mass vun een Proton kriggs. Obers dat geiht blots in de Vörstelln. In echt geiht dat nich, dor is de ole Heisenberg vör, vun wegen dat dat nich geiht, dat du een Elementardeelken angrieps un toglieks rutfinnen wills, wat dat för een Energie hett.

## Elektron un Atom

In een Atom suust de Elektronens jümmers üm den Kern rum. Fröger, to Niels Bohr sien Tied, dor hebbt se dacht, dat wöör so as mit de Sünn un de Planetens. Obers dat is nich so, vun wegen den Heisenberg un de ganze Relativitätstherorie. Man de Elektronens sünd nich een liekers as dat anner. In Tegendeel: Dor sünd keen twee Elektronens, de sick nich tominns in een Eegenschap ünnerscheed. Dat sünd 
* de grooten Energieniveaus, de ook Schal naamt warrn (K, L, M, N, O)
* de lütteren Energieniveaus, de (s, p, d, f) heet
* un de Spin, de mit + 1/2 un - 1/2 betekend ward.
Düsse Energieniveaus kanns to'n Bispeel bi een Füürwark ankieken. Dor bruukt se besünners Alkalimetalle un Eeralkalimetalle för. Kanns ook mit Solten vun de Metalle un een Gasbrenner mooken. Wenn t.B. so een Kalium-Atom hitt ward, denn kladdert dat büterste Elektron op een böveret Energieniveau. Vun wegen dat dat Energie opnimmt. Un denn fallt dat wedder dal op een deeper Energieniveau. Dorbi kümmt denn Lücht rut. In een bestimmte Klöör. To 'n Bispeel rood. Kanns in een Spektrum ankieken, denn sühst du, dat dat blots een lütten Streek is. Nipp un nau een un de sülvige Bülgenläng. Dat heet, dat dor nich rümsmeert ward vun de Elektronens, se jumpt exaktemang vun een Energieniveau to dat anner. Un wat dortwüschen is nich tolaaten.

## Elektron un Chemie

Wenn nu een chemisch Bindung tostann kümmt, denn gifft dat anner Energieniveaus, de tolaaten sünd. Un denn köönt de Elektronens daljumpen. Un denn kümmt Energie rut. So as in dat Bispell baben, blots tomeist as Wärme.

Faaken passert dat, dat de Elektronens ganz vun dat Atom utneiht. Denn ward ut dat Atom een Ion. Solten sünd t.B. ut Ionen opbaut.

Un een ganze Reakschoonsoort hangt vun de Elektronens af. Dat sünd de Redox-Reakschoonen.

## Elektron un Physik

Elektronens speelt obers nich blots in de Chemie een Rull. Se sünd ook in de Physik un Technik bannig wichtig:

* de elektrisch Stroom kümmt dorvon, dat de Elektronens sick bewegt.
* de Elektronik hangt vun de Elektronens af.
* Beta-Strahlen sünd nix anners as gaue Elektronens.
Experiment

En **Experiment** (vun’t lat.: *experimentum* – Versöök, Proov, Bewies) is, wenn een wat na sünnerlich Methoden utprobeert. Wenn dat na wisse Regelns geiht, denn is so en Ünnersöken de Grunnlaag för dat Weten sünners in de Naturwetenschapen, so as Physik, Chemie, Biologie, aver ok in de Psychologie un in de Soziologie.

Experimenten sünd en Oort vun bekieken. Plietsche Lüüd hebbt mol seggt, en Experiment is en „Fraag an de Natur“. 

To dat Experiment höhrt, dat een dat goot opschrifft. Dat nöömt sik Versööksprotokoll. Dat mutt so sien, dat jedereen dat namaaken kann. Anners gellt dat nix in de Wetenschoppen. In de Wetenschoppen sünd Experimenten de wichtigste Methood, Betöög twüschen Oorsaken un Wirken ruttofinnen. De Utwerten vun de Ergevnisse warrt denn as Slussfolgern betekend. Dordör warrt nieg Weten rutfunnen, un op dissen Weg künnt Annahmen bewiest oder wedderleggt warrn. Tohopen mit Modellen, de beschrievt, woans man sik wat vörstellt, is dat Experiment de Grundlaag för en Theorie. Aver in welke Rebeeten vun de Wetenschoppen künnt keen Experimenten maakt warrn – mitünner is dat to düer oder dat geiht nicht vun wegen moralisch Grünnen, wenn an Minschen experimenteert warrt.

 mutt noch utboot waarn...
Finnland

**Finnland** is en Republiek, de in'n Noorden vun Europa in Skandinavien liggt. Navers sünd Sweden, Norwegen un Russland. De Hööftstadt is Helsinki. Dor leven 5.429.894 Lüüd (Stand: 28. Februar 2013) up en Rebeet vun 338.144 km².

## Spraken
Amtsspraken sünd Finnsch un Sweedsch.
In Lappland is ook Samisch, de Spraak vün de Lappen, Amtspraak.
Vun den Finnen hebbt 92% Finnsch un 5,5% Sweedsch as Moderspraak.

## Geographie
Finnland warrt ok „Land vun de dusend Seen“ nöömt. Dat Land hett 6554 Eilannen, dorvan sünd ruch weg 60 bewahnt.

## Staat
De Verfaten is demokraatsch. Staatspräsident is siet den 1.3.2012 Sauli Niinistö. An'n 4. April 2023 is Finnland as 31. Liddmaat de NATO bitreeden.

## Städer
* Helsinki
* Esbo
* Tampere
* Vanda
* Turku
* Oulu
* Lahti
* Kuopio
* Rovaniemi
* Jyväskylä
Iesensulfid

**Iesensulfid** (cheemsch Formel: FeS) is en cheemschen Stoff, de ut Fe2+ un S2- -Ionen besteiht. 

Dat Iesensulfid is gries bit swart. Wenn dor en Süür to kümmt, denn rüükt dat gresig na Swevelwaterstoff.
Fedder

**Fedder** betekent

* Fedder, vun’n Vagel,
* Fedder, in de Mechanik,
* Fedder, en plattdüütschen Vörnaam.

**Fedder** is de Familiennaam von

* Jan Fedder (1955–2019), düütschen Schauspeler,
* Judith Ann Fedder (* 1958), US-amerikaansche Generalin,
* Otto Fedder (1873–1918), düütschen Maler.

Kiek ok bi: Feder, Vedder, Feeder, Veder.
Franzosentiet

As **Franzosentiet** ward de Tiet betekent, as de Franzosen ünner Napoléon Bonaparte an'n Anfang vun dat 19. Johrhunnert Middeleuropa besett harrn. 
Fritz Reuter hett doröber sien Book „Ut de Franzosentid“ schreven.
Gemeen Grunneng

**Grunneng** (Nederlannsch *Groningen*, Grunnengs *Grönnen*) is ene Gemeen in de Provinz Grunneng in de Nedderlannen. To ehr höört de Stadt Grunneng, wat de Hööftstadt vun de Provinz Grunneng (Groningen) is. In de Gemeen ward Grunnengs snackt, wat en Deel vun den neddersassischen Dialekt Nedderlandsch-neddersassisch is. Bavenhen snackt se dor ok Nedderlannsch.  

Grunneng hett een groote Universität, de van Ubbo Emmius grünnd wurrn is, un ist een wichtige Stadt.
In de Gemeen is de amerikaansche Politiker Hoekstra boren (Rep).

## Weblinks
*http://www.groningen.nl
Groningen

**Groningen** is de nederlannsche Naam vun Grunneng. Dat is
# De Stadt Grunneng
# de Gemeen Grunneng
# de Provinz Grunneng
Grunnegs

**Grunnegs**, ok **Grönnengs** of **Grunnegers** , is de Naam för de freesch-sassischen neddersassischen Dialekten, de in de Provinz Grunnen in de Nedderlannen snackt warrt. Groningsch steiht up freeschen Grund un liggt nich wiet af dat oostfreesch Platt. Faken werrt dat Oostfreesche un dat Grunnengs ok as en Dialekt ankeken.

## De Taal
### Taalmarkmalen
So as al seggt, förmt datt Grunnegs tosamen mit dat Oostfreesche n apaarte groep binnen t Leegsaksisch. Dit het onderaandere te moaken, mit dat der ienvlouden binnen van aal kaanten. t Maist kenmaarkende van t Grunnegs binnen de twijklanken, dij zowel Frais as Westfeels van oart binnen en dij bestoan ien laange en körte vörms

## Historie
De Grundlaag vun Groningsch is dat Oostlauwersk Freesch. Dat weer en Spraak, de in de Kuntreien vun de Lauwers bit hen na de Werser to snackt wurrn is. In de lesten Johren seggt de Spraakforschers dor tomeist *Klassisch Ooldfreesch* to. Hüdigendags is dat Oosterlauwersk Freesch tomeist utstorven, bloß in dat Saterland warrt dor noch de Dialekt Saterfreesch snackt. De Lüde in dat Groningerland hefft vun dat 15. Johrhunner af an nich mehr Freesch, man Platt snackt. Man de freeschen Wuddeln (Substratspraak) sünd dor noch to spören. 

## Groningsch un Oostfreesch
Groningsch un Oostfreesch is meist desülbige Twieg vun de plattdüütsche Spraak. In de Nedderlannen weert de beiden Dialekten faken tohopenbunnen to en egen Grupp mank de plattdüütschen Dialekten. Dor snackt se denn vun de *Friso-Saksischen-Dialekten*.  Groningers un Oostfresen könnt goot mit'nanner snacken un verstaht sik ok. De meisten Wöör weert övereen bruukt. Bloß bi de Lehnwöör un bi dat Schrieven gifft dat Ünnerscheden: In Oostfreesland gifft dat veel düütsche Lehnwöör un de Schrievwies is vun de Hoochdüütsche Spraak övernahmen. In't Groningerland gifft nu anners nedderlannsche Lehnwöör un de Schrievwies sleiht na de nedderlannsche Siet. Kennteken för groningsch-oostfreesche Dialekten sünd besunnere Kläng as *-ou* (Groningsch: *blout*, oostfreesch: *bloot*, Utspraak: *bloutt*) un *-ai* (Groningsch: *nait*, oostfreesch: *neet*, Utspraak: *neit*). 

De Utspraak up Groningsch un Oostfreesch is meist övereen, ofschoonst de Schrievwies ganz anners utsütt.

## Dialekten
Dat gifft 7 groningsche Dialekten:

* Oldambtster Platt (stark overeen Rheiderlanner Platt)
* Hoogelanner Platt (stark övereen mit dat Emder Platt)
* Westerwoldinger Platt (Westerwolds, stark övereen mit dat Eemslänner Platt)
* Fehnkoloniaalsk
* Noordenvelder Platt
* Westerquarteersk
* Stadt Grönnegsk (in de Stadt Groningen)
* Pompster Platt (in de Provinz Freesland)

## Biespööl
### Vadderunser
:Os Voader in Hemel,
:dat Joen Noam haailegd worden zel,
:dat Joen Keunenkriek kommen mag,
:dat Joen wil doan wordt
:op Eerd net as in hemel.
:t Stoet doar wie verlet van hebben
:geef os dat vandoag,
:en reken os nait tou wat wie verkeerd doun,
:net zo as wie vergeven elk dij os wat aandut.
:En breng os nait in verlaaiden,
:mor wil van verlaaider ons verlözzen.
:Den Joe binnen t Keunenkriek,
:de Kracht en de Heerlekhaid.
:Veur in aiweghaid.
:Amen

## Henwiesen

* Dideldom
* Groningana
* Krödde (Grunneger Tiedschrift)
Gaumakerphysik

De **Gaumakerphysik** bruukt Deelkengaumakers, dat sünd grote Labors so as DESY un so.

In de Gaumakers scheet de Physikers Elektronen, Protonen, Ionen, un Atomen op enanner. Dorbi kanns klorkreegen, woneem de Materie opbaut is.
Gravitatschoon

De **Gravitatschoon** is en Grundkraft. Dat weer Isaac Newton, de se opfunnen harr un sik denn en Kopp vun maakt harr. 

De Gravitatschoon sorgt dorför, dat Saken swoor sünd. Kanns se dorüm ok **Swoorkraft** naamen. Un se is ok de Grunn dorför, dat di en Appel vun baben op den Kopp fallt un nich vun ünnen. 

De Gravitatschoon is en Egenschap vun de Materie un hangt direkt vun de Masse af.

Se sorgt aver ok dorför, dat de Eer sik üm de Sünn dreiht un de Maand üm de Eer. So kummt ok de Tiden (Ebb un Floot) dör de Swoorkraft tostann.
Gallien

**Gallien**, dat is een Begreep ut de Römertied. Dat weer dor, wo de Galliers (Kelten) weern, dat sünd hüüt Frankriek, Belgien un dat westliche Düütschland. Un ok de nördliche Deel vun Italien wöör Gallien naamt. De Römers hebbt dat toeerst so ankeken:
*Gallia cisalpina, dat weer op de italieensche Sied vun de Alpen. Dat heet, rund üm den Po.
*Gallia transalpina, dat weer allens, wat - vun de Römers ut keeken - op de anner Sied vun de Alpen weer.
Gaius Julius Caesar weer dat denn, de sick heel Gallien för de Römers ünnern Nagel reeten harr.
Griepswold

**Griepswold** (ook *Gryps* nöömt, ) is een ole Hansestadt in Mekelnborg-Vörpommern. Sei lieggt in' Landkreis Vörpommern-Griepswoold.

De Stadt liggt södlich vun de Insel Rügen un vun Stralsund. Se liggt an den Ryck Fluss, de in den Griepswohlder Bodden geiht. 

*Inwahners: 55 000 
*Kfz-Teken: HGW

## Historie
Griepswohld geiht op dat Kloster Eldena trüch, den sien Ruinen vun den Moler Caspar David Friedrich faaken molt worn sünd. Al in 1248 ward vun Griepswohld as **Oppidum Gripheswaldis** schrewen. Anno 1250 kreeg de Stadt dat Lübsche Stadtrecht. Weer ook een wichtige Stadt vun de Hanse.

Griepswohld hett een vun de öllsten Universitäten in Norddütschland. De Burmeester Rubenow hett de Ernst Moritz Arndt-Universität in’t Johr 1456 gründt. 

In den Dörtigjohrigen Kreeg keemen de Sweden. Ok na den Freeden vun 1648 weer Griepswohld sweedsch, so as Stralsund un Rügen un anner Deelen vun Vörpommern. De swedschen Keunige weern denn ook düütsche Rieksförsten. In 1815 güng dat denn an Preußen. 

Na den tweeden Weltorlog wöör Griepswohld  denn an de Sowjetsche Besetter gahn un höör denn to de DDR. 

Griepswohld hett dree groote Karken ut Backsteen: Den Dom St. Nikolai, St. Marien, St. Jakobi.

## Beröhmte Griepswohlder
* Hans Fallada (1893-1947), Schriever
* Caspar David Friedrich (1774-1840), Moler ut de Romantik
* Wolfgang Koeppen (1906–1996), Schriever
* Alexander Kowalski (* 1978), Plattenmixer un Techno-Produzent
Huusgoos

De **Huusgoos** oder **Buerngoos** (*Anser anser* f. *domestica*) is en Goos, de in de Landweertschop för dat Fleesch tagen warrt. Se is de tücht Form vun de Griesgoos.

Dat Heken bi de Goos warrt Ganner nöömt un de Lütten heet Gössels.

Göös sünd ok goot to’n Wach hollen. Dat hebbt al de olen Römers markt. Se harrn op den Kapitol Göös, de glieks an’t Schreen weren, wenn dor annere Lüüd henkemen.

De Göös köönt hüüt mehrsttiets nich mehr flegen. Dor sünd se to swoor to, denn de Minsch hett de Göös jümmer dor op tücht, dat se schöön fett warrt.

## Kiek ok bi
* Göse
* List vun Vagels, mit allerhand plattdüütsche Vagelnaams un Naams ut de Naberspraken
*
Grundschool

De **Grundschool** is de School, wo de lütten Kinners hengaht, wenn se twüschen soss un teihn bet twölf Johr oolt sünd. Dat gifft meist de Klassen 1 bit 4, af un an ok bit 6.

In de Grundschool warrt de Kinners de Grundlaag in’t Lesen, Schrieven un Reken bipuult. Ok wat vun Naturwetenschap un praktische Saken. 

Later könnt de Kinners denn na de Hauptschool, Realschool, Gesamtschool oder dat Gymnasium gahn. 

Af un an is bi de Grundschool ok de Vörschool anseten. De is för Kinner, de noch nich in de eerste Klass gaht.
List vun de Hööftstäder

De **[[Hööftstadt]]** is de Seet vun de Regeren vun en Land. Dat gifft Utnohmen as Amsterdam, wat Hööftstadt vun de Nedderlannen is, wiel de Regeren in Den Haag sitt.
Hansetiet

De **Hansetiet** is de Tiet vun de Hanse, dat heet een Deel vun dat Middeloller un de Neetiet.

Al in’t 11. Jorhunnert hebbt sich Kooplü to Hansen tosomensluten, dat weern de Kooplü-Hansen. 

Anno 1269 hebbt sik denn de Städer Lübeck, Wismer un Rostock tosomensluten, dat se de Seerövers beter in’n Grep kriegen schulln. Anno 1293 sünd dor ok anner Städer tokomen, so as Stettin, Stralsund un Griepswohld. 

Anno 1356 wöör de Bund offiziell **Bund van der düdeschen hanse** naamt.

1361 harr de däänsche König Waldemar IV. de Hanse lüttkregen wulln. Man de Hanse hett den Krieg wunnen un in den Freden vun Stralsund anno 1370 harr he denn de Hanse ehr Privilegien tosteihn möten. De Hanse wöör jümmers grötter. De Flott vun de Hanse kunn in dat 14. Johrhunnnert över 100.000 Tonnen dragen. 

Na den Krieg harrn de Vitalienbröder, wat Seerövers weern, de Hanse düchdig wat Schaden andohn. 1401/1402 hett de Hanse denn den Seeröver Klaus Störtebeker fungen un he is in Hamborg op den Grasbrook een Kopp körter mookt worrn.

1494 wöör denn dat Kontor in Nowgorod dichtmookt. Denn güng dat mit de Hanse dal. De Holländers un de Ingelschen kregen grote Deel vun den Hannel in de Hann, besünners in’n Westen. 

Un Kolumbus harr denn den Seeweg na Amerika funnen. Un Vasco da Gama na Indien. Dat bedüüd, dat de Portugiesen un Spaanschen grote Deel vun den Hannel övernehmen deen.

Dorto keem de Reformatschoon un wat dat an Krieg in Düütschland vun dütwegen geev. Bit na den Dörtigjohrigen Krieg 1618-1648. Dor weer besünners Düütschland in’n Dutt. Mit Hannel weer dat nich mehr so good. De Sweden harrn sik Dele vun Noorddüütschland grepen un regeern dor. Un de Hanse harr nix mehr to seggen.

1669 geev dat den letzten Hansedag in Lübeck. Dor weern noch Lübeck, Hamborg, Bremen, Danzig, Rostock, Brunswiek, Hilmessen, Ossenbrügge un Köln dorbi. Dat weer dat letzte Enn vun de Hansetied.

In de Neetied hebbt sik wedder Städer tosomenfunnen un in Zwolle de Niege Hanse gründt.
Hessen

**Hessen** is en düütsch Bundsland. De Hööftstadt is Wiesbaden, de gröttste Stadt is Frankfort an’n Main.

## Spraak

In Hessen warrt as överall in Düütschland veel de hoochdüütsche Standardspraak bruukt. Bi de traditionellen Dialekte warrt in Hessen vör allen de middeldüütsche Dialekten *Mittelhessisch*, *Nordhessisch* un *Osthessisch* spraken. Dat höört to dat Rhienfränksche to. In’n Westen warrt to’n Deel woll ok Moselfranksch snackt.

Dor, wo fröher dat Fürstendom Waldeck weer, man ok in de vörmalige Landgraafschop Kassel, in’n Noorden vun Hessen, dor warrt en plattdüütschen Dialekt snackt, de to dat Westfäälsche höört.

## Politik

Hessen is siet 1981 vun de Verwalten her indeelt in dree Regerungsbezirke: Darmstadt, Gießen un Kassel. De sünd wedder in fief kreisfre’e Städer un 21 Landkreise mit 426 Gemenen opdeelt.

### Landkreisen

:::**[[Regerungsbezirk Darmstadt]]**
# Kreis Bergstraße
# Landkreis Darmstadt-Dieburg
# Kreis Groß-Gerau
# Hochtaunuskreis
# Main-Kinzig-Kreis
# Main-Taunus-Kreis
# Odenwaldkreis
# Landkreis Offenbach
# Rheingau-Taunus-Kreis
# Wetteraukreis
#: **[[Regerungsbezirk Gießen]]**
# Landkreis Gießen
# Lahn-Dill-Kreis
# Landkreis Limburg-Weilburg
# Landkreis Marburg-Biedenkopf
# Vogelsbergkreis
#: **[[Regerungsbezirk Kassel]]**
# Landkreis Fulda
# Landkreis Hersfeld-Rotenburg
# Landkreis Kassel
# Schwalm-Eder-Kreis
# Werra-Meißner-Kreis
# Landkreis Waldeck-Frankenberg

### Kreisfre’e Städer

* Darmstadt 
* Frankfort an’n Main
* Kassel 
* Offenbach 
* Wiesbaden

## Städer

* Frankfort an’n Main
* Wiesbaden
* Kassel
* Offenbach 
* Darmstadt
* Hanau
* Fulda
* Giessen
* Marborg
* Wetzlar

## Weblenken
Holsteen

**Holsteen** is en Deel vun Sleswig-Holsteen, un twors dat süüdliche Rebeet. Afgrenzt warrt Holsteen in’n Westen un Süüden vun de Nordsee un de Elv, in’n Oosten vun den Ratzeborger See un de Wakenitz, in’n Noorden vun de Eider.

De Naam *Holsteen* kümmt vun *Holcetae*, wat de ole Naam vun een vun de dree Sassenstämm in Noordalbingien to Noorden vun de Elv weer to de Tiet as Adam vun Bremen sien Gestae schreev. Översett schreev he: *Twedens de Holstener (Holcetae), de so vun de Hölten naamt sünd, woneem se in wahnt. Dör ehr Rebeet geit de [[Stör]] (Sturia), de Kark is in [[Scheenfeld (Kreis Pinnbarg)|Schenefeld]] (Scanafeld)*.
Hanse

De **Hanse** (latiniseert:Hansa, egentlich: Schar) weer een Tohaupsluten toeerst vun Kooplü, denn ok vun Steden. De Tiet vun de Hanse is de Hansetiet.

All in’t 11. Johrhunnert hebbt sik Kooplü to Hansen tohaupsluten, dat weern de Kooplü-Hansen. Dat weer, vun wegen dat dor veel Rövers weern, to Lann un ok op de See. 

De Hannel vun de Hanse güng tomeest över de See. Dorför harr sik en egen Schippsaart rutsuert, de Hansekogge. De kunn mehr drägen as de olen openen Knorrs, un harr ok al en Deck, en grötter Seil un en Kraiennest. Later is denn ut de Kogge de Hulk entwickelt woorn.

Anno 1269 hebbt sik denn de Steden Lübeck, Wismer un Rostock tohaupsluten, dat se de Seerövers beter in'n Greep kriegen schulln. Anno 1293 sünd dor ok anner Steden tokomen, so as Stettin, Stralsund un Griepswol. 

Hansesteden weern to’n Bispeel

* Lübeck
* Düörpm
* Hamm
* Saust
* Stood
* Wisby
* Wismer
* Rostock
* Stralsund
* Hamborg
* Bremen
* Meideborg 
* Mönster
* Griepswohld
* Stettin
* Danzig
* Königsbarg
* Memel
* Riga
* Revel (Tallinn)
* Kolberg

Kuntoren in’t Utland weern Visby up Gotland, dat Huus van de Osterlinge in Brügge, de Stahlhoff in London, de Tyske Brügge in Bargen un de Petershoff in Nowgorod. De wichtigsten Hansestäder in Düütschland weern Lübeck, Köln, Bruunswiek un Danzig

Ahnen den Schuul dör en starket düütschet Riek kunn de Hanse gegen de nedderlandsche und engelsche Flott nich standhooln un verfull so in den Dartigjährigen Krieg. De Hansestäder Bremen, Hamborg un Lübeck sloten 1630 enen engeren Bund un so kunnen de Naam un dat Arv rett weern. De Bewahners van de olen Hansestäden weert vandaag noch Hanseaten nöömt.

## Weblenken
Elv

De **Elv** is mit 1.091 km de tweedlängste Stroom vun Düütschland. De Borns sünd in Tschechien, in dat Riesengebirge. Bi Mělník stött de Moldau dorto. Bi Cuxhoben geiht de Elv in de Noordsee. Op Latiensch heet se *Albis*, op Hoochdüütsch *Elbe*.

In de Elv münnen vun links Moldau, Eger, Mulde, Saale un von rechts de Havel, de Alster un de Bill.

Grote Sted an de Elv sünd
* Dresden
* Meißen
* Meideborg
* Hamborg
* Cuxhoben

## Weblenks
Hohn

Dat **Hohn** (pl. de Höhner, wetenschaplick *Gallus gallus domesticus*) höört to dat Geslecht Höhnervagels mit verscheden formten Huutkamm up ’n Kopp, twee Huutlappen an ’n Ünnersnavel un enen Spoor bi dat Heken. Dat Heken hett mehrstens buntere Feddern as dat Seken. De Höhner sünd Nestflüchters, dat heet, dat de Küken, kuum dat dat ut dat Ei utkrapen is, sik up ’n Padd maakt, un wat to freten söökt.

Dat Hohn is in ’n engern Sinn dat Seken, warrt ok Heen to seggt. Dat Heken warrt Hahn nöömt. Dat Seken heet Kluck, wenn dat Junge hett, un to disse Jungen seggt een Küken.

De Eier un dat Fleesch van de Höhner hebbt enen hogen Nährweert un sünd ene goot verdauliche Krankenkost. Darum warrt de Höhnertucht up de ganze Welt geern bedreven. 

Fröher, dor weren de Höhner op ’n Mess un halen sik dor de Möörken to ’n Freten. Denn güng dat los mit de Legebatterien un de groten Ställ. Hüüt geiht dat wedder annersrüm, denn ok wenn en Hohn nich so plietsch is as en Papagei, denn is dat doch en Deert, dat wat mitkriggt. Un smecken deit en Hohn, wat free lopen kann un scharren, ok veel beter. Dat is ok bi de Eier so. De Höhner warrt in’n Höhnerstall hollen un sitt dor op’n Wiemen.

Uns Hohn stammt vun dat Bankivahohn af, wat ut Indonesien is.

## Höhnerrassen
Dat gifft von Höhner n barg ünnerscheedliche Rassen. Bekannte Rassen sünd:
* Bergsche Kreier, n Langkreierrass
* Bielefelder Kennhohn, n Ras ut Bielefeld
* Brahma, n groot Rass ut Asien
* Italiener, n gode Eierleger ut Italien
* Hollandsch Haubenhohn, mit n Ferenhaube up de Kopp
* Krüper, n Rass ut Westfalen un dat Bergsche Land mit lüttje Poten
* Ostfreesche Mööv, n old Rass ut Ostfreesland
* Ramelsloher, n old Rass ut Nord-Düütschland
* Rhodeländer, n dunkerrood Rass ut Amerika
* Wyandotte, n amerikaansch Rass
* Westfäälsche Doodleger, n gode Eierleger ut Westfalen

## Kiek ok bi
* List vun Vagels, mit allerhand plattdüütsche Vagelnaams un Naams ut de Naberspraken
* 

## Weblenken
Italien

**Italien** (italieensch *Italia*) is en Republiek, de in'n Süden vun Europa an de Middellannsche See liggt. Navers sünd Frankriek, de Swiez, Österriek, Vatikan, San Marino, Kroatien (de Grenz löppt öber de See) un Slowenien. De Hööftstadt is Rom. To Italien höört de groden Eilannen Sizilien un Sardinien to un ok noch en ganze Tall vun lüttjere Eilannen, as Elba un de Lipaarschen Eilannen.

## Geografie
Italien liggt up de Halfinsel vun den Apennin. De sütt as een Stebel ut, wenn een sik dat Land up de Kaart ankieken deit. De längsten Strööm sünd de Po, de Etsch (italieensch *Adige*), de Arno un de Tiber. Grode Waters gifft dat in Italien ok: De Gardasee, de Lago Maggiore, de Comer See in Böver-Italien un de Lago di Bolsena un de Lago Trasimeno in Middelitalien.
De Vesuv bi Neapel un de Ätna up Sizilien sünd de bekanntest Vulkanen vun dat Land. Dor kaamt denn noch de Stromboli un annere, lüttjere, rund üm Sizilien ümto, hento. De höögste Barg vun Italien is de Mont Blanc de Courmayeur in de Alpen. He is 4.748 m. hooch.

## Inwahners
Hüdigendags leevt in Italien 58.679.441 Inwahners. In de Welt steiht Italien dor mit up Platz 22, binnen de europäsche Union liggt Italien an veerte Steed achter Düütschland, Frankriek un Grootbritannien.
### Inwahners in Stadt un Land
Üm un bi 67 % vun de Italieners leevt in Städer. Besunners in den Noorden leevt de Lüde in de Stadt. In de Jahren vun 1950 bit 1960 sünd bannig veel Minschen ut dat platte Land wegtrocken nah de Städer hen. Siet de 1980er Jahren hett sik de Wind dreiht: Hüdigendags wüllt de Lüde an'n leevsten in de lütten Städer un Vöröörd rund um de groden Städer rum wohnen. 
### Gröttste Städer
(Inwohners 31. Dezember 2004)

## Spraken
Amtsspraak is Italiensch, in't Aostatal warrt ok Franzöösch, in Südtirol ok Hoochdüütsch un Ladiensch, up Sardinien ok Sardisch snackt un in Triest ok Slowensch snackt. In'n Süden von Italien gifft et Lüüd, die vor en paar hunnert Johrn von Albanien oder Grekenland kamen sünd un jümmer noch ihr Spraak snacken.

## Staat
De Verfaten is demokraatsch. De Präsident is Sergio Mattarella.
Binnere Medizin

**Innere Medizin** is de grootste deel vun de Medizin. In de weeteren Sinne sün dat all nich-operative disziplinen. In de engere Sinne sün dat Kardiologie, Gastroenterologie, Rheumatologie, Pulmonologie, Geriatrie, Onkologie, Hepatologie un veele lüttsche fächer.
Iesbarg

En **Iesbarg** (de, m, pl.: Iesbargen) is en grootet Stück Ies, wat in't Water swimmt. De Iesbargen kümmt vun de Gletschers, besünners in Gröönland un in de Antarktis.

Ies is en beten lichter as Water. Een vun teihn Delen Ies is baven över den Waterspegel. Man de övrigen negen Delen sünd ünner Water. Dat bedüüd, dat de Iesbarg ünner Water veel grötter is as över dat Water. Dor kümmt dat vun, dat so mennig Scheep mit en Iesbarg tosamenstött sünd un den ünnergahn. Dat beröhmtest Bispeel is de Titanic. Ok wenn en Schipp noch en poor hunnert Meter vun en groten Iesbarg weg is, langt dat Ies ünner Water mööglicherwies bet na dat Schipp un kann dat denn oprieten.

Iesbargen köönt bannig groot warrn. In Gröönland gifft dat to'n Bispeel den Ilulissat-Gletscher, ok Jakobshavn Isbree naamt. De is de gauste Gletscher op de Noordhälft vun de Eer. Dat Ies kümmt dor wat bi 60 Meter den Dag na den Fjord. De Iesbargen, de de Gletscher dor kalvt (kalven bedüüd, dat de Iesbarg afbreekt), sünd deelwies een Kilometer lang un breed. Se sünd wat üm 100 bit 150 Meter hooch över den Waterspegel. Un ünner Water hebbt se en Deepgang bet över 600 m.

Noch grötter warrt de Iesbargen vun de Antarktis. De köönt över 200 km lang un över 30 km breed warrn.
Ies

**Ies** is fastet Water (H2O). Normal warrt dat fletig Water bi en Temperatur vun 0 °C (=273,15 K) un 1 Bar Druck to Ies. Een seggt dorto ok: Dat Water früsst oder ok dat Water freert. 

Wenn dat Water Solt binn hett, denn früsst dat nich so licht. Seewater is noch bi -3&nbsp;°C fletig. Wenn een Ies un Solt tosamenmischt, denn warrt de Temperatur afköhlt. Dat naamt wi ok en Köhlmischung. Geiht bet -18&nbsp;°C. So kannst denn Ies to’n Eten maken. Un mit Solt kannst Ies smölten. Dat warrt in’n Winter bruukt för de Straten.

Ünner Druck smölt dat Ies ok. Kannst beleven, wenn du mit en Sleden oder mit Slittschoh op Ies in’n Winter glitscht. Denn gifft dat ’n lütte Waterschicht op dat Ies. Anners wöör dat Ies ok nich so glitschig.

## Kiek ok
* Iesbarg
* Gletscher.

## Weblenken
Irak

De **Republiek Irak** (; ) is en Land in Asien. Navers sünd Kuwait, Saudi-Arabien, Jordanien, Syrien, de Törkie, Iran un de Persische Golf.

* Fläch: ca. 440.000 km²
* Inwahners: ca. 23 Millionen
* Hööftstadt: Bagdad. 
* Spraak: Arabisch, Kurdisch
* Natschonalfieerdag:  17. Juli (Revolutschoonsdag)

## Geografie

In’n Noordoosten sünd Bargen, de vun de Törkie to’n Iran un Afghanistan löppt.
De Süden warrt vun Wöste un Steppe präägt.

Twee grote Strööm loopt dör den Irak: De Euphrat un de Tigris. Bi’n Schatt-el-Arab hett Irak en lütte Küst un’n lütten Haven: Umm Kasr.

## Inwahners

### Ethnien

75-80% Araber
15-20% Kurden. Ferner 5% Turkmenen, Assyrer, Armenier un Törken.

### Religionen

Islam (95%), Joden, Christen

## Weertschop
Irak is de tweetgröttste Ööllieferant vun de Eer.

## Geschichte
Irak liggt in't Rebeet vun olen Kulturen as de Babylonier, Sumerer, Mesopotamier un bannig vele annere. Vun’t Middelöller to de Tiet na den eersten Weltkrieg hett Irak to’t Osmanisch Riek höört. Denn sünd de Briten kamen. Nach den tweeten Weltorlog is Irak unafhängig worrn.

1979 hett sik Saddam Hussein in dat Präsidentenamt putscht. He hett twee Krieg anfungen (eerste un tweete Golfkrieg) un hett Minnerheiten in sien Land (so as de Kurden) brutaal verfolgt.

He worr - na den Irakkrieg vun de USA - söcht.
Irland

**Irland** is ene Republiek op de Insel Irland, de in’n Noordwesten vun Europa in’n Atlantik liggt. Naver is Grootbritannien, dat ok den nördlichen Deel vun de Insel as Provinz Noordirland besitt. De Hööftstadt is Dublin.

## Spraken
Amtsspraken sünd Irisch, wat en keltisch Spraak is, un Ingelsch, wat de mehrsten Lüüd snackt.

## Geografie

## Staat
De Verfaten is demokraatsch, de Traditschoon is vun’e kathoolsch Kark präägt.
Irland is Liddmaat vun de EU.

## Städer

* Dublin
* Cork
* Galway
* Tallaght
* Blanchardstown
* Limerick
* Waterford
* Kilkenny
Irakkrieg

De **Irakkrieg** weer en Krieg vun de USA un annere, verbünnte Staten (in'n speziellen dat Vereenigte Königriek un Australien) gegen den Irak. Offiziell hebbt dörtig Länner Solidarität mit de USA toseggt („Koalitschoon vun de Willigen“). De USA, Grootbritannien un Australien hebbt den Krieg mit Resolutschoon 687 vun de Vereenten Natschonen legitimeert. De Irak hett sik aver nich an de Uplagen hollen un de Wapenstillstand hett dormit keen Grundlaag un de Krieg kunn wedder upnommen warrn. Dorto kummt ut Sicht vun de USA Resolutschoon 1441, wat „eernsthaftige Konsequenzen“ för den Irak bi mangeln Kooperatschoon fastleggt.

Bannig vele Länner un Völkerrechtlers gaht dorvun ut, dat beide Resolutschonen nich henlangen döen as Grund för en Krieg un dat de Krieg somit nich recht is. Vele Lüüd hebbt den Indruck, dat weer de USA um ganz annere Interessen in den Krieg gahn, as um Interessen vun de Öölweertschap oder geostrategisch Interessen.

## Militärisch Afloop

De Krieg fung an mit dat Bombardeern vun Bagdad an den 17. März 2003. An den 23. März sünd Boddentruppen ut Kuwait folgt. Briten hebbt in'n Süden ehrn Swoorpunkt harrt, de USA in'n Noorden vun den Irak, Bagdad insloten. In den Nordirak hebbt de USA verbünnte Kurden ünnerstütt.

Vun'n 3. April bit to'n 9. April hebbt de Amerikaner Bagdad innahmen. Saddam Hussein, de iraksche Präsident, is siet den amerikaanschen Sieg verschollen wesen (bet Dezember 2003). Vele kulturelle Göder vun de ollen Babyloniers un Sumerers sünd bi Plünnern ok afhannen kamen.

Nah den Krieg harrn de USA dat Updelen vun den Irak in dree Sektoren plant: een amerikanschen, een britischen un een poolschen Sektor. So is dat denn kamen. 

Hüüt hebbt de US-Truppen un de Briten grote Problemen, Sympathien bi de Irakers to kriegen. Elk Dag weert en Reeg vun allieerte Soldaten ümbracht oder verwundt un islamistische Terroristen kriegt bannig veel Toloop vun de Inwahners - speziell vun de jungen Lüüd.

An'n 13. Dezember 2003 hebbt de Amerikaners Saddam Hussein to faten kregen. He hett sik bi sien Heimatstadt Tikrit in en Eerdlock versteken.
Iesenbahn

De **Iesenbahn** is en Bahn, de op iesern Schenen löppt.

## Technik

### Schenen
To de Iesenbahn heurn de Schenen. De sünd ut Stahl. Jümmers twee Stück sünd in fasten Afstand op Swellen monteert. De Swellen köönt ut Holt sien, ut Beton oder ut Stahl. Schenen un Swellen heet tosomen dat Gleis. De Afstand vun de Schenen is de Spoor. De is tomeist 1435 mm, wat en ole Wogenspoor ut England is, de George Stephenson för de Iesenbahn infeurt harr. Gifft obers ok bredere Sporen (Breedspoor) un smalere Sporen (Smaalspoor). Dat de Bahnen ok dat Gleis wesseln köönt, dorför sünd de Wieken dor. Freuger wurrn de vun Hand mit lange Drohtseilen bewegt, hüüt geiht dat tomeist elektrisch.

### Töög
Op de Schenen fohrt de Töög. En Tog besteiht tomeist ut en Lokomotiv, de de Wogens treckt. Af un an schufft de Lokomotiv ok. Achter de Lokomotiv hangt de Wogens. Bi de Drievwogens is de Andrift in den Wogen binnen. Dorüm hett en Drievwogentog keen extra Lokomotiv.

Dat de Wogens un de Lokomotiv nich ut de Spoor kümmt, dorför het elk Rad een Spoorkranz. 

Bi de Lokomotiven gifft dat ünnerscheedliche Oorten:
* de Damplokomotiv, de vun hitten Damp andreven ward
* de Elektrolokomotiv, de elektrischen Strom bruukt
* de Diesellokomotiv, de enen Dieselmotor binnen hett
* de Luftdrucklokomotiv, de mit Druckluft andreven ward (blots in Kraftwarken un in den Bargbo).

## Historie
De Barglüüd in'n Harz hebbt sik de Iesenbahn infalln laten, dat se lichter ehr Erz ut den Barg kregen. Trocken hebbt se de Wogens noch sülben ellers ok mit Peer.

Richard Trevithick hett denn in London de eerste Iesenbahn opbaut mit ene Damplokomotiv. De weer obers to swaar un hett de Schenen platt mookt. Dat weer anno 1804.

De gröttste Erfinner weer woll de George Stephenson. He harr de *Rocket* baut un denn dat Rennen vun Rainhill wunnen (1829). He kreeg den Opdrag för de Linie Liverpool-Manchester. 

In Düütschland güng de eerste Dampiesenbahn denn 1835 los. Twüschen Nürnbarg un Fürth.

Hamborg füng 1842 mit de Bahn vun Bardörp na Hamborg an. De is denn bit 1845 bit na Berlin baut worn. Denn keem ok de Bahn vun Kiel na Altno un de vun Hannover na Horborg. 

Dat duer nich lang, denn wurrn de Damplokomotiven jümmers gauer. Un an dat Enn vun dat 19. Johrhunnert güng dat denn ok mit de Elektroloks los.

## Rekorde
De langste Iesenbahn up de Eer is de Transsibirische Iesenbahn in Russland.

De gauste Iesenbahn is de TGV in Frankriek und de düütsche ICE 3. De Töög loopt bet över 350 km/h in den normalen Bedriev.