open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uwe Seeler

**Uwe Erwin Seeler** (Ökelnaam: *Uns' Uwe*; * 5. November 1936 in Hamborg-Eppendörp; † 21. Juli 2022 in Noordersteed) weer en düütschen Footballspeler.

*De Dicke* oder *Uns Uwe*, as he ok nöömt wurd, weer en Störmer, dat heet, he weer dorför dor, dat he Toren scheten de - un dat kunn he bannig goot. 

He hett immer bi de Vereen Hamborger SV spölt und för disse Vereen in de düütsche Football-Bundsliga van 1963 bis 1972 in 239 Spelen 137 Toren schaten. 

För Düütschland hett he (van 1954 bis 1970) 72 Mal speelt und dorbie 44 Toren schaten. He hett an veer Weltmeesterschoppen deelnahmen (1958, 1962, 1966 un 1970), Weltmeester is he aber nie wurrn. Düütsch Meester is he blots 1960 mit sien Hamborger SV wurrn, aber 3 Mal Düütsch Footballer van dat Johr (1960, 1964 un 1970). 

He weer ok Ehrenspeelföhrer van de Natschonaalmannschop, hett dat Bundsverdeenstkrüüz kregen un weer Ehrenbörger vun Hamborg. 2008 wurr he in de Hall of Fame vun den Düütschen Sport upnommen.
Himalia

**Himalia** betekent

* Himalia, een Figur ut de greeksche Mythologie,
* Himalia, een Maand von den Planeten Jupiter.
Amaltheia

**Amaltheia** is en Nymph ut de greekschen Mythologie, de den Gott Zeus mit de Melk von en Zeeg groottagen hett. Dat gifft ober ok Angaven, de seggt, dat Amaltheia sülvst disse Zeeg wörr. Dat afbraken Hoorn von ehr wöör en Teken dorvör, mehr as noog to hebben un is ok as Füllhoorn bekannt. Amaltheia is de Mudder von den Gott Pan.

## Weblinks
Ruumtemperatur

As **Ruumtemperatur** warrt de Temperatur betekent, de man normalerwies in beheizte Rüüm hett.

„Ruumtemperatur“ is een fasten Begreep, man de Temperatur kann dorbi ok von Ruum to Ruum een beten ünnerscheedlich wesen. In Düütschland liggt de je no Norm twüschen 20° un 23°C. In annere Länner kann dat ober ok noch mol anners wesen un schwankt över een Rebeet von 18°C bit 25°C.

De Ruumtemperatur warrt bruukt bi dat Bemeten un Utleggen von technisch Instrumenten un Konstrukschonen. Ok in de Naturwetenschoppen warrt Grötten op Ruumtemperatur betogen, wie t.&nbsp;B. Dampdruck, spezifisch Gewicht, Afloop von cheemsch Reakschonen oder ok de Dicht von Faststoffen un fletigen Stoffen. Wo lang sik Levens- oder Arzneimiddel hallen doot, warrt ok faken vör Ruumtemperatur angeven.

De Ruumtemperatur is tohopensett ut de Lufttemperatur an en Oort un de Strahlentemperaturen von de Flachen in Ümgeven. De Lufttemperatur is dorbi de Temperatur von de ümgeven Luft ahn Inwarken von Strahlenwarms. Meten warrt de Lufttemperatur t.&nbsp;B. an de Arbeitssteed in een Höög von 0,75 m över den Bodden mit en Thermometer dat vör Strohlen afschirmt is.

För Büros warrt en Ruumtemperatur twüschen 21°C un 22°C anraat. Dat schall denn macklig wesen un is goot för de Konzentraschoon. Ober wenn dat buten hitt is, denn sünd ok höögere Ruumtemperaturen tolaten.
Nichmetall

**Nichmetallen** sünd in de Chemie de Elementen, de keen Metall sünd. 

De Nichmetalle staht in dat Periodensystem baven un rechts. 
De metallische Charakter ward in een un de sülvige Period na rechts jümmers weniger. In en Grupp wasst he dorgegen vun baven na ünnen, dat heet je grötter de Atomen, desto metallischer dat Element. 

Nichtmetallen sünd:
* Waterstoff
* Kohlenstoff
* Stickstoff
* Suerstoff
* Swevel
* Phosphor
* Selen, dat aver faken ok to de Halfmetallen tellt warrt.
* All de Halogenen, to’n Bispeel dat Chlor
* All de Eddelgasen, t.&nbsp;B. dat Helium

Nichmetallen sünd bannig elektronegativ. Dat heet, dat se geern noch wat an Elektronen dorto kreegen wüllt. So kümmt dat, dat dat Chlor besünners licht to dat Chlorid-Ion ward. Dorüm finns de Nichmetallen tomeist as Anion. Utnahmem dorvun sünd aver de Eddelgasen, de so goot as gor nich reageert.

Bi den Kohlenstoff stellt sik ober de Fraag, wat dat nu nipp un nau is. Kieks den Sott an, den de Sottje ut den Schosteen rutholt, denn is dat en Nichtmetall. Besünners ober de Demant, wat en anner Modifikatschoon vun den Kohlenstoff is, is en typisch Nichmetall. Ober denn in’n Bliesticken, dor is Graphit binnen. Un wenn du dor een Batterie ranmookst un en Lamp, denn kanns sehn, dat de elektrisch Stroom dor goot dörgeiht. Dat tellt ober to den metallschen Charakter.
Hein Mück

**Hein Mück ut Bremerhoben** is en Figur ut en Slager vun Charles Amberg de vun veel bekannte Singers sung word.

Vele Shanty-Chöre hebbt dat ok in jemehr Repertoire. So word Hein Mück to en Symbolfigur för de Stadt Bremerhoben.

## Weblenken
* Achtergrundgeschicht up hoochdütsch
Hades (Gott)

**Hades** (greek. *<span style="font:bold 100% Palatino Linotype;">Ἅιδης</span>; Aides/ Haides – „nich sehn“* ) is in de greeksche Mythologie de Oort vun de Doden, de „Ünnerwelt“ un ok de Baas vun de Ünnerwelt, de Gott Hades. He is een vun de twolf Olympiers. De latiensche Naam vun Hades is **Pluto**.

## Familie
Hades is een Broder vun Zeus. De beiden sünd Söhns vun de Titanen Kronos un Rhea. Tohopen mit all sien Bröder un Süstern is he vun Zeus ut den Buuk vun sienen Vadder ruthoolt wurrn. Sien Vadder Kronos harr all siene Kinner upfreten, vunwegen datt he bange weer, de wullen em eenmol vun’n Throon störten und de Macht an sik rieten, so as he dat mit sienen Vadder maakt harr. As se free kamen weern, streden se gegen de Titanen gegenan. Hades hett bi düssen Striet een Tarnkapp upharrt.De harrn em de Kyklopen schunken. Mit Hölp vun düsse Kapp weer he för sien Fienden nich to sehn. Ok in den Striet gegen de Giganten stünn he up de Siet vun sienen Broder. Later hett he Persephone heiraat. De ehr Deernsnaam weer Kore. De beiden hefft keen Kinner harrt.

## Baas vun de Ünnerwelt
Nah den Sieg gegen de Titanen is de Welt mank de Bröder Zeus, Poseidon un Hades updeelt wurrn. Dor hefft se utloost: Zeus kreeg Himmel un Eer, Poseidon kreeg de See un Hades kreeg de Ünnerwelt. Dor is he de strenge Gott, de keen Gnaad kennt un den Minschen un Gödder afsluuts nich afkönnt. Ut sien düüster, gruulich Riek gifft dat keen Torüch. Ok Bidden un Anködeln hölp nix: Wer eenmol dor weer, de keem nich mehr rut. Bloß Orpheus hett dat mit sienen unbannig schönen Gesang henkregen, datt Hades em de Eurydike wedder rutgeben hett.

Hades süms geiht meist gor nich ut sien Riek rut. Bloß, as he sien Froo Persephone röövt hett un nah dat Fechten mit Herakles, as de versöcht hett, em sienen Höllenhund Kerberos to röven. Bi düssen Striet kreeg he een Piel af, de hett em an’e Schuller drapen. Dor iel he na’n Olymp, vunwegen dat Paian em wedder gesund maken scholl. 

## Mackers
To Hades siene Mackers höört:

* de Tweeschen Thanatos „de Dood“ un Hypnos „de Slaap“; 
* de Erinnyen (lat. *Furien*) „de Göddinnen, de allens torüch betahlt“;
* Charon „de Fährschipper vun de Seelen“, föhrt de Seelen vun de Doden in sien Boot öber de Strööm Acheron un Styx. Hermes bringt em de Seelen hen. 
* De Höllenhund Kerberos mit dat Slangenhaar un de dree Köpp. He passt an’n Ingang vun de Ünnerwelt up, dat numms wedder utbüxt. 
* De dree Dodenrichters (greek. εἴδωλα); Minos, Rhadamanthys un Äakos up de Asphodeloswisch. De Gerechten ehr Seelen kaamt in de glückseligen Feller vun Elysion, wo de Lethestroom ümto fleten deit. De Bösenweert in den Tartaros rinsmeten, wat een gräsigen Oort wiet af is un wo se all ehr Sünnen böten mütt
* Hekate («Göddin vun de Nacht ehren Töver»)

* Siene veer swarten Peer heet Aethon, Alastor (ok Abaster), Nykteus un Orphnäus.
387

## Wat passeert is
* Armenien warrt updeelt ünner dat Röömsch Riek un de Sassaniden ehr Perserriek 
* Magnus Maximus treckt öber de Alpen nah Mailand to. Dor will he den annern Kaiser Valentinian II. ut verdrieven

## Storven
* Monika vun Tagaste (Hl. Monika), de Mudder vun den Hilligen Augustinus (*üm un bi 332)
388

## Wat passeert is
* Theodosius I. winnt gegen Magnus Maximus un sett Valentinian II. wedder up den Throon vun den Kaiser vun den Westen
* Arbogast ut Franken warrt Heermeester un Raatgever vun Kaiser Valentinian II.

## Storven
* 15. August: Schapur III., Grootkönig vun Persien
* 28. August: Magnus Maximus, Kaiser in’n Westen vun dat Röömsche Riek
* Paulinus vun Antiochien, christlich Karkenmann
* Themistios, Rhetor
389

## Wat passeert is
* De röömsche Heermeester Arbogast maakt Freden mit de Franken

## Boren
* Geiserich, König vun de Wandalen (†477)
* Patrick vun Ierland, ierisch Missionar un Hilligen (†461)

## Storven
1541

## Wat passeert is
* De Reformator Johannes Calvin warrt vun de Stadt Genf ehren Raat in de Stadt torüchropen
* Pedro de Valdivia grünnt in Chile de Stadt Santiago
* De Stadt Bremen kriggt dat Müntrecht

## Boren
* De Maler El Greco is up de Insel Kreta boren († 1614)

## Storven
* 26. Juni: Francisco Pizarro, spaansch Eroverer in Süüdamerika (*1476 oder 1478)
Ministerpräsident

**Ministerpräsident** is de Regierungsbaas van de enkelte Bunnsländer in Düütschland.

De heet aber nich överall Ministerpräsidenten, in de Stadtstaaten wurd se Regeren Börgermeester (Berlin), Börgermeester/Senatspräsident (Bremen) oder Eerste Börgermeester (Hamborg) nöömt.

In anner Länder gifft dat ok Ministerpräsidenten. De sünd denn ok Baas van de Regeren, ok wenn sük dat nich immer mit dat Amt van'n düütschen Bunnskanzler verglieken lett.
Hydroxyl

**Hydroxyl** betekent

* Hydroxyl-Grupp, wat en *funktschonelle Grupp* in de organschen Chemie is,
* Hydroxyl-Radikal, dat faken in Atmosphäär vörkummt.
Hydroxyl-Radikal

Dat **Hydroxyl-Radikal** is en von de faakensten Radikalen in de Atmosphäär un is tosamensett ut en Suerstoffatom un en Waterstoffatom. Dat warrt dorüm ok *OH-Radikal* nöömt, as *O* un *H* de Teken för de beiden Elementen sünd.

Dat entsteiht in de Atmosphäär ut Ozon un Water, wenn dor UV-Strahlen opdrapen doot. Mancheener seggt to dat Hydroxyl-Radikal ok *chemisch Waschmiddel von de Atmosphäär*. Dat hett neemlich groot Bedüden för de reine Luft, as dat Radikal Luftverunreinigen afboen deit.

Aver dat OH-Radikal speelt ok faken en bedüden Rull, wenn wat verbrennt, t.&nbsp;B. bi de Knallgasreakschoon. Dorbi loopt ünnerscheedliche enkelte Reakschonen af:
* H2 → H + H
* H + O2 → OH + O
* O + H2 → OH + H
* OH + H2 → H2O + H
un noch annere.

Dat Hydroxyl-Radikal is en elektrisch neutral Molekül un dröff nich mit dat (OH)--Ion oder mit de Hydroxyl-Grupp bi organsch Verbinnen verwesselt warrn.
George Washington

**George Washington** (* 22. Februar 1732 in Westmoreland County, Virginia; † 14. Dezember 1799 Mount Vernon, Virginia) weer en amerikaanschen Politiker un Staatsmann.

Toeerst hett he en bedüüdend Rull bi de Strietigkeiten um de amerikaansch Sülvstännigkeet speelt; he is dorüm en van de bedüüdenste Persönlichkeiten in de Historie van de USA. Bi de Strietigkeiten um de Sülvstännigkeet weer he böversten Baas van de (domols noch nicht amerikaansch) Soldaten, de denn de Englänner bedwungen hebbt (1775 bis 1783).

As de USA denn de Sülvstännigkeet kregen hett, is he van 1789 bis 1797 de eerste Präsident van de nieg Staat wurn. Nah 8 Johr hett he denn aber freewillig Bott makt.
Hydra (Maand)

**Hydra** is in de Astronomie de Naam von een Maand von den Dwargplaneten Pluto. Toeerst wörr de Maand **S/2005 P1** nöömt. Hydra heet he nu siet Juni 2006. De Naam is afleid von de Seeslang mit de negen Köpp ut de greekschen Mythologie.

De Maand is in'n Mai 2005 von dat Hubble-Teleskop opnahm worrn. Bekannt geven hett dat de US-amarikaansch Ruumfohrtbehörd *[[NASA|National Aeronautics and Space Administration]]* (NASA) an'n 31. Oktober 2005. De harrn op disse Opnahm Charon un noch twee annere Objekte funnen. Dat dat Hydra wirklich gifft, is denn in'n Februar 2006 dör noch mehr Ünnersöken bestätigt worrn.

Ganz veel weet man noch nich över Hydra. De Dörmeter warrt op 110 bit 160 km afschätzt. De Albedo von de Böverflach, also de Andeel Licht, de bi'n Opdropen wedder afstrohlt warrt, is ober noch nicht bekannt. Dorüm is de Grött noch nich nipp und nau bekannt. De Afstand von Pluto liggt so bi 65.000 km
Nix (Maand)

In de Astronomie is **Nix** de Naam von en Maand von den Dwargplanet Pluto. De Maand is toeerst as **S/2005 P2** betekent worrn. Sien endgültigen Naam Nix hett he eerst in’n Juni 2006 kregen.

De Naam is afleidt von Nyx de Göddin von de Nacht in de greekschen Mythologie, de ok de Mudder von Charon is, wie ok een von de Maanden heet. Nu geef dat ober al den Asteroiden (3908) Nyx. Dorüm is denn en beten wat annere Schrievwies bruukt worrn.

Nix wörr opdeckt worrn op en Opnahm, dat von dat Weltruum-Teleskop Hubble in’n Mai 2005 maakt worrn is. De US-amerikaansche Ruumfohrtbehöörd *[[NASA|National Aeronautics and Space Administration]]* (NASA) hett an’n 31. Oktober 2006 bekannt geven, dat dorop neben Charon noch twee annere Körpers to sehn wörrn. Bestätigt worrn is dat dör niege Ünnersöken in’n Februar 2006.

Noch is nich veel bekannt över den Maand Nix. He ümlöppt Pluto mit ungefähr 50.000 km Afstand. De Albedo von sien Böverflach – dat heet, woveel Licht he trüggstrahlt – is ober noch nicht klor, so dat de Grött von den Maand ok nich recht bekannt is. De Dörmeter warrt ober op 100 bit 140 km schätzt.
Grad (Winkel)

Dat **Grad** is in de Geometrie en Eenheit för de Grött von en even Winkel. Dat Teken för Grad is de hoochstellte lütte Krink (**°**), de normalerwies ahn Twüschenruum rechts blang de Tall schreven warrt. 1 Grad is no de Definitschoon de 360. Deel von een Vullwinkel, oder annersrüm: 1 Fullwinkel hett 360°. Dorbi ist mit Vullwinkel en Krink meent, also eenmol ganz rüm.

Dat Angeven von een Winkelgrött in Grad warrt ok dat Gradmaat nöömt, üm dat von dat Bagenmaat aftogrenzen. Dat warrt ok bruukt, üm de Grött von en Winkel to beschrieven. Un denn gifft dat noch dat Gon to'n Winkelmeten. Dat wörrn fröher ok as *Nieggrad* betekend. To de Tiet hett dat Grad, wat wi hüüt kennt manchmol ok noch *Ooltgrad* heten.

## Ünnerdelen
För de Angaav von Brookdelen von en Grad gifft dat verscheden Oorden:

* *Dezimal* warrt eenfach dat Grad mit Nakomma-Steden schreven, jüst as annere Tallen ok: G,gg°
* *Sexagesimal* warrt dat Grad in 60 Bagenminuten ünnerdeelt, un de Bagenminuut wieder in 60 Bagensekunnen: G° MM′ SS′′. Noch lütter gifft dat ok noch de Tertien TT′′′, de warrt hüüt aver kuum noch bruukt.
* beide in *Kombinatschoon*, wie dat jüst an besten passen deit: G° MM,M’ oder G° MM′ SS,S′′

## Grad und SI-Eenheit
In Wetenschoppen un Technik is dat Grad meist över dat Bagenmaat defineert, un so hett dat ok dat Internatschoonaal Eenheitensysteem maakt. In dat Bagenmaat warrt dat Maat as Radiant angeven. De Tosamenhang to dat Grad is:

:1^\circ=\frac{\pi}{180}\,\mathrm{rad}\approx0{,}0175\,\mathrm{rad} 

Hier schüllt Brookdelen aber an’n Besten dezimal angeven warrn, as t.&nbsp;B. 30,33°. De Vörsülven (*Präfixe*), as t.&nbsp;B. milli oder nano, sünd op dat Grad nich antowennen.

## Historie
Dat Opdelen von een Vullwinkel bi’n Kreis in 360° is in de Geometrie, Geographie, Geodäsie un Astronomie dör de Astronomen Hypsikles von Alexandria un Hipparch von Nikaia üm 150 v.Chr. inföhrt worrn.
391

## Wat passeert is
* Kaiser Theodosius I. verklaart dat Christendom to de Religion vun den röömschen Staat. De heidnisch Gottesdeensten weert alltohopen verboden
* De Westgoten fangt wedder an un plünnert up’n Balkan 

## Storven
* Peter vun Sebaste, jüngste Broder vun Makrina de Jüngere, Basilius vun Caesarea un Gregor vun Nyssa
392

## Wat passeert is
* 15. Mai: Valentinian II., de Kaiser vun den Westen vun dat Röömsche Riek warrt doot upfunnen. Dat warrt rümsnackt, sien Heermeester Arbogast hett em de Luft afkniepen laten
* Flavius Eugenius, de een Heid is, warrt vun Arbogast to’n Kaiser utropen
* Dat Serapeion in Alexandria warrt vun Christen kaputt maakt
* De Eekboom vun Dodona warrt ümhaut
* Theodosius I. lett Flavius Eugenius nich as Kasier in’n Westen gellen. Eugenius slutt denn een Verdrag öber eenen Bund mit de Alamannen af

## Storven
* 15. Mai: Valentinian II., Kaiser vun Rom
393

## Wat passeert is
* 23. Januar: Theodosius I. maakt sienen Söhn Flavius Honorius to’n Mitkaiser
* 20. November: Total Sünndüsternis up den Balkan un in Lütt-Asien
* Flavius Theodosius I., de Grode, schafft de panhellenischen Spelen vun Olympia af un lett dat Orakel vun Delphi un de Mysterien vun Eleusis tomaken. So maakt he de Grundlagen vun dat Heidendom in’n Oosten kaputt

## Boren
* Theodoret, Bischop vun Kyrrhos un Theoloog ( üm un bi 460)

## Storven
* Ausonius, Schoolmeester för de röömschen Prinzen un Dichter (* üm un bi 310)
* Libanios, greeksch Rhetoriker (*314))
394

## Wat passeert is
* 1. März: Dat Hillig Füür in de Vesta ehren Tempel in Rom is utgahn
* 6. September: De röömsche Kaiser Theodosius I. winnt in de Slacht an den Frigidus-Stroom in dat Vipava-Daal in dat hüdige Slowenien gegen sienen Gegenspeler Eugenius. Een lest Mol warrt dat Röömsche Riek för dree Maanden vun een Hand regeert. Stilicho, de in de Slacht Baas ween is, warrt Hööchst Befehlshebber in den Westen
* De Hunnen gaht öber den Donaustroom. Dor wiekt de Westgoten ut un verlaat jem ehr Setels an de Swarte See un treckt dör dat Röömsche Riek dör

## Storven
* 6. September : Flavius Eugenius, röömsch Gegenkaiser
* 8. September: Arbogast, Feldherr ut Franken in de Deensten vun Rom
* Nah 394: Gregor vun Nyssa, Bischop, Hilligen un Lehrer vun de Kark (* nah 330)
Frederick Soddy

**Frederick Soddy** (* 2. September 1877 in Eastbourne; † 22. September 1956 in Brighton) weer en engelsch Chemiker un Student von Ernest Rutherford.

Soddy hett Chemie an’t College of Wales in Aberystwyth un an de Universität Oxford studeert. Dor hett he denn ok van 1898 bit 1900 arbeidt. Dornah hett he tosamen mit Rutherford an de Universität Montreal över Radioaktivität forscht. 
1903 kunn he tosammen mit Sir William Ramsay nahwiesen, dat bi den Alpha-Verfall van Radium Helium entstaht. 1904 bis 1914 hett Soddy denn an de Universität Glasgow ünnerricht. In disse Tiet kunn he nahwiesen, dat de Atome van radioaktiv Elementen ünnerschedliche Massen hebben köönt ober de glieke chemische Egenschoppen. Dorför hett he 1913 de Begreep Isotop prägt. Later hett man denn faststellt, dat ok stabile Elemente ünnerschedliche Isotopen hebben könnt.

1914 is he nah Aberdeen wesselt und van 1919 bit 1936 hett he weer in Oxford arbeit. 

Soddy hett 1921 de Nobelpries för Chemie kregen „för sien Bidrääg to de Kenntnis van de Chemie van de radioaktiven Stoffe un för sien Ünnersöken över dat Vörkamen un de Natuur van de Isotopen".
Föörwenn

De **Föörwenn** oder ok **Anwenn** is de Striepen an’n Rand vun’n Acker op de de Buur bi de Feldarbeit mit sien Feldmaschinen wennen deit (bi’t Plögen, Seien un so wieder), dat he de nächste Föör tehn oder langsföhren kann. De Acker hett also mehrsttiets twee Föörwennen an de beiden korten Sieden vun dat Feld. De Föörwenn sülvst warrt eerst ganz to’n Sluss bearbeidt. Ans würr de Buur dat mit sien Maschien ja allens wedder kaputtföhrn. De Fören op de Föörwenn staht dorbi denn senkrecht to’n Rest vu’n Acker.

Dör de sworen Maschinen warrt de Bodden vun de Föörwenn veel dichter tohoopdrückt. Dor wasst de Planten denn slechter, wenn de Buur nich wat fakener plöögt un de Eer oplockert. De Breed vun de Föörwenn hangt vun de Maschinengrött af.
Bunnen Rotatschoon

As en **bunnen Rotatschoon** warrt in de Astronomie de sünnerlich Fall betekent, dat sik en Himmelskörper (t.&nbsp;B. en Maand) bi sien Ümloop üm en tweeten Himmelskörper (t.&nbsp;B. en Planet) nipp un nau eenmal üm sien egen Ass dreiht.

So is dat ok bi den Maand vun uns Eer. De wiest jümmer mit de lieke Siet na de Eer. Aver ok de meisten annern Maanden in uns Sünnsystem hebbt en bunnen Rotatschoon.

De bunnen Rotatschoon kummt dör Tiedenkräft tostannen, de de Egenrotatschoon vun lüttere Körpern in’t Swoorfeld vun gröttere afbremsen doot. Jüst so as dat Water op de Eer Flootbargen utbillt, de man sehn kann, müss sik ok de Böverflach vun’n Maand anböhren un wedder rünnergahn, wenn he en Egenrotatschoon relativ to de Ass Eer-Maand hett. Dordör de dat aver Rieven geven, dat an’n Enn de Rotatschoon bremst.

So is dat fröher bi den Maand ok wesen. Aver no Johrmillionen hebbt de Tiedenkräft so wiet bremst, dat de (relative) Egenrotatschoon ophöhrt hett, un de Maand nu bunnen is. Toglieks bremst de Maand aber ok de Rotatschoon von de Eer af. Dorüm warrt de Daag op de Eer ok jümmer länger, man so bannig langsom, dat wi dorvon nix markt.

En Sünnerfall is de *dubbelt bunnen Rotatschoon* oder ok *Korotatschoon*, bi de beide bedeeligten Himmelskörper bi een Ümloop nipp un nau eenmal üm sik sülvst dreiht. So is dat t.&nbsp;B. bi dat Poor Pluto-Charon.
4. Johrhunnert

To dat **4. Johrhunnert** höört de Johren vun den 1. Januar 301 bit to den 31. Dezember 400. Dat veerte Johrhunnert höört to de late Antike hento.
396

## Wat passeert is
* Augustinus warrt Bischop vun Hippo Regius in Afrika
* De Westgoten ünner jem ehren König Alarich I. nehmt Korinth, Argos un Sparta in un plünnert ehr ut. As Stilicho anrücken deit, neiht de Goten mit de ganze Büüt ut nah Epirus
* Stilicho gifft den Befehl, datt sik de Markomannen unner jem ehr christlich Königin Fritigil in Pannonien ansiedeln dröövt
* Jin Andi warrt Kaiser vun dat Kaiserriek China
* De Tempel vun Demeter in Eleusis warrt vun Christen ut'nanner nahmen

## Boren
* Petronius Maximus, för korte Tiet Kaiser vun dat Röömsche Riek

## Storven
* 6. November: Sima Yao, Kaiser vun de ööstlich Jin-Dynastie in den Süden vun China
Triton (Karnphysik)

**Triton** (von greeksch *tritós* − de Drütte ) is in de Physik een annere Beteken för den Atomkarn oder ok dat Kation von dat Waterstoff-Isotop 3H (Tritium). De Karn sülvst warrt ok schreven as 3H+ oder mit dat Teken **t**.

Een Triton is tohopensett ut een Proton un twee Neutronen. Dat Isotop is nicht stabil un geiht dör Betaverfall mit een Halfweertstiet von 12,33 a twei. Tritonen sünd von Bedüden bi Reaktschoonen bi de Karnfusion, wie se in tokünftig Fusionsreakters aflopen künnt.

De Kationen von de annern beiden Waterstoff-Isotopen sünd Proton bi dat 1H un Deuteron bi dat 2H. As Sammelbegreep seggt man ok Hydronen, wenn dat nich op de Massentall ankummt.
398

## Wat passeert is
* Johannes Chrysostomos warrt to’n Metropoliten vun
Konstantinopel beropen
* Stilicho slutt eenen Verdrag mit de Alamannen un maakt jem to Bundsgenoten

## Storven
* Üm un bi 398: Didymus de Blinne, christlich Schriever (* 310 oder 313)
399

## Wat passeert is
* 27. November: Anastasius I. warrt to’n Bischop vun Rom utropen. He folgt Siricius up
* De starke Mann an den Hoff vun Oostrom, Eutropius, de dat mit de Germanen holen dö, warrt stört un bi de Siet bröcht
* Yazegird I. warrt König vun Persien

## Boren
* 19. Januar: Pulcheria, oströömsche Kaiserin

## Storven
* 16. Januar: Nintoku, 16. Kaiser vun Japan (313–399) (* 257)
* 26. November: Siricius, Bischop vun Rom

* Dezember: Fabiola, röömsche Hillige, de veel Goots daan hett
* Bahram IV.: König vun Persien
400

## Wat passeert is
* Üm un bi 400: De Inband vun Böker warrt utfunnen
* Üm un bi 400: De St. Ursula- Basilika in Köln warrt boot
* Üm un bi 400: De Dichter Kalidasa ut Indien schrifft sien Drama „Shakuntala“
* Richū warrt 17. Kaiser vun Japan (400–405)
* 31. Dezember: Dat 4. Johrhunnert geiht to Enn
* 1. Synood vun Toledo
* To’n eersten Mal warrt vun de Kark verbaden, bestimmte Böker to lesen oder to hebben. Hier drippt dat de Schriften vun Origenes (kiek bi: Edikt contra Origenem)

## Boren
* Üm un bi 400: Avitus, Kaiser († 456)
* Üm un bi 400: Flavius Ardabur Aspar, oströömschen Heermeester († 471)

## Storven
* 15. Januar: Severus, Bischop vun Reims
Deuteron

**Deuteron** (von greeksch *deýteros* − de tweete) is in de Chemie un de Karnphysik de Naam för den Atomkarn, also dat Kation, von dat Waterstoff-Isotop 2H Deuterium. Dat Nuklid sülvst hett de Beteken 2H+ un warrt ok as **d** schreven. Een Deuteron is tosamensett ut een Proton un een Neutron.

Deuteronen sünd bedüüsom bi de Karnfusion un spelt dor een Rull bi de Vörgäng in Steerns (so as in uns Sünn) oder in tokünftig Fusionsreakters. Se sünd een Twüschenprodukt bi de Proton-Proton-Reakschoon:

:\mathrm{p + p \rightarrow d + e^+ + \nu_e + 0{,}42\,MeV}

Dorbi versmölt twee Protonen to een Deuteron, wobi een Positron, een Elektronneutrino un Energie freesett warrt.
Heinrich Wesche

**Heinrich Wesche** (* 8. Februar 1904 in Hillerse; † 4. Dezember 1978) weer en düütschen Philoloog un vun 1954 an Perfesser för Nedderdüütsch an de Universität Göttingen.

In Göttingen harr Wesche ok dat Leid över de Arbeitsstell to dat Neddersassische Wöörbook.

1972 is Wesche emeriteert.

## Warken

* *Der althochdeutsche Wortschatz im Gebiete des Zaubers und der Weissagung.* Halle an de Saale 1940
* *Unsere niedersächsischen Ortsnamen.* 1957
* *Volksetymologie in niederdeutschen Familiennamen.* Den Haag 1970
* *Die Lage des Niederdeutschen in Vergangenheit und Gegenwart. Überlegungen zu der Gründung eines Niederdeutschen Institutes.* Bremen 1972
* *Flurnamen, ihr Alter, ihr Vergehen, ihr Entstehen.* Böhlau, Köln 1975

## Literatur
* Wolfgang Kramer, Ulrich Scheuermann u. Dieter Stellmacher (Hrsg.): *Gedenkschrift für Heinrich Wesche.* Karl Wachholtz Verlag, Neumünster 1979.

## Weblenken
* Literatur vun un över Heinrich Wesche in de Düütsche Natschonalbökeree
* Ostfäälsch Bökeree; dorbinnen: Veröffentlichungsfolge des Niedersächsischen Wörterbuches (Levern 8 un 9)
Aken

**Aken** (hoochdüütsch: Aachen) is en kreisfre’e Stadt in’ Bundsland Noordrhien-Westfalen. Dat is ok de westlichste Grootstadt van Düütschland.

Aken hett ruchweg 260.000 Inwahners, de up en Flach van 160,83 km² leevt. 

Um 3000 bet 2500 v.C. is in dat Rebeet van Aken al Füersteen afbuut wurn. So lang is de Gegend woll ok bewahnt wesen. Um 1880 ist de Inwahnertall över 100.000 anwussen un Aken weer en Grootstadt.

De Akener Dom und dat Rathuus sünd to’n Bispeel besünners Sehenswürdigkeeten. Karl de Grote harr Aken to siene Residenz maakt un noch hüdigendags is sien Throon in den Dom to sehn. 

## Historie
De Stadt is 765 eerstmals oorkundlich "Aquis villa" nöömt wurrn. 

## Literatur

* Heinrich Silbergleit: *Preußens Städte – Denkschrift zum 100-jährigen Jubiläum der Städteordnung vom 19. November 1808. Herausgegeben im Auftrag des Vorstandes des Preußischen Städtetages.* Berlin 1908

* Erich Keyser (Rgv.): *Rheinisches Städtebuch. Band III.* 3. Teilband aus *Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte. Im Auftrage der Arbeitsgemeinschaft der historischen Kommissionen und mit Unterstützung des Deutschen Städtetages, des Deutschen Städtebundes und des Deutschen Gemeindetages.* Stuttgart 1956

* Gerhard Curdes: *Die Entwicklung des Aachener Stadtraumes – Der Einfluss von Leitbildern und Innovationen auf die Form der Stadt.* Dortmunder Vertrieb für Bau- und Planungsliteratur, Dortmund 1999, ISBN 3-929797-37-2

* Johanna Kamermans: *Euregio Carolus Magnus – Grenzen in Fluss.* Verlag Mainz, Aken 2004, ISBN 3-86130-391-4

* Michael Schmitt: *Stadtmappe Aachen*. in: *Deutscher Städteatlas*. Band: IV, 1. Teilband. Acta Collegii Historiae Urbanae Societatis Historicorum Internationalis – Serie C. Im Auftrag des Kuratoriums für vergleichende Städtegeschichte e. V. und mit Unterstützung der Deutschen Forschungsgemeinschaft, hrsg. von Heinz Stoob †, Wilfried Ehbrecht, Jürgen Lafrenz und Peter Johannek. Dortmund-Altenbeken 1989, ISBN 3-89115-031-8

* Harry Seipolt: *Zwangssterilisation und NS-"Euthanasie" in der Region Aachen*. Alano Herodot, Aken 1995. ISBN 3-89399-217-0
 
* Artikel "*Aachen*". In: Ulrike Puvogel/Martin Stankowski: *Gedenkstätten für die Opfer des Nationalsozialismus. Eine Dokumentation*. Schriftenreihe der Bundeszentrale für Politische Bildung, Band I: 2. Auflage. Bundeszentrale für Politische Bildung, Bonn 1995, S. 488 - 490. ISBN 3-89331-208-0

## Nawies


## Weblenken

* Websteed vun de Stadt Aachen (hoochdüütsch)
* Aachen güstern un hüüt (hoochdüütsch)
* Portal Stadtgeschichte vun den Arbeitskreis Denkmaalpleeg as Wiki (hoochdüütsch)
Hydron

**Hydron** is een Sammelbegreep, de in de Chemie för alle Oorden Waterstoff-Kationen (H+) bruukt warrt, ahn to ünnerscheden, wo groot de Massentall is. Dat is de Beteken na de offiziellen Naamsregeln, de vun de *[[International Union of Pure and Applied Chemistry]]* (IUPAC) fastleggt sünd.

As dat dree Isotopen vun’n Waterstoff gifft, gifft dat ok dree ünnerscheedlich Hydronen: Protonen, Deuteronen un Tritonen.
397

## Wat passeert is
* Een ne’en Verdrag twuschen dat Röömsche Riek un de Westgoten warrt afmaakt. De Westgoten gellt nu wedder as Bundsgenoten un schüllt in Makedonien ansiedelt weeren.
* Brictius vun Tours folgt Sankt Martin as Bischop vun Tours up
* Augustinus schrifft sien Book „De Doctrina Christiana“
* 3. Synood vun Karthago

## Storven
* 4. April: Ambrosius vun Mailand, een vun de veer Karkenlehrers in den Westen
* 8. November: Martin vun Tour, Bischop vun Tour, Hilligen (* üm un bi 316/317)
Holger Fischer

**Holger Fischer** (* 1959 in Emden) is en düütschen Illustrater un Comic-Tekner.

Fischer hett Kunst un Geschichte an de Universität Ollnborg un Grafik-Design an de Hoochschool för de Künsten in Bremen studeert. He weer later an de Hoochschool ok Gastperfesser.

Sien Book *[[Grote Jan un Lüttje Jan]]* hett 2006 den Pries Plattdüütsch Book vun’t Johr kregen.

## Warken

* *Vom Feinsten. Cartoons.* Achilla, 1998, ISBN 3928398539
* *Dat Ollske und de Bigge.* 1999
* *Bach satt!* 2000
* *Eerdmanntjes.* Schuster, 2001, ISBN 3796303463
* *Das Mordsschiff und andere Kurzkrimis.* Leda, 2001, ISBN 3-934927-00-9
* *[[Anscheten, Herr Pastor!]] Sprichwörtliches zwischen Ems und Weser.* Schuster, 2005, ISBN 3796303668
* *[[Grote Jan un Lüttje Jan]].* Schuster, 2006, ISBN 3796303544
5. Johrhunnert

Dat **5. Johrhunnert** füng up’n 1. Januar 401 an un güng bit to’n 31. Dezember 500. Dat 5. Johrhunnert höört to de late Antike to.
6. Johrhunnert

Dat **6. Johrhunnert** güng vun den 1. Januar 501 bit to’n 31. Dezember 600. In düt Johrhunnert geev dat den Öbergang vun de late Antike nah dat fröhe Middelöller.
3. Johrhunnert

Dat **3. Johrhunnert** duur vun’n 1. Januar 201 af an bit to’n 31. Dezember 300. Düt Johrhunnert höört nah de late Antike to. 

In dat 3. Johrhunnert weer dat mit dat Röömsche Riek oorntlich dör’nanner gahn. Moderne Forschers seggt to düsse Johren „De Krise vun dat Riek in dat 3. Johrhunnert“. Jummerlos rücken verscheden Stämm vun de Germanen up de Grenzen an den Rhien un de Donau to un in den Oosten rücken de Sassaniden nah den Euphrat to. Dor geev dat in düsse Tiet Krieg mit en Fiend, de meist just so stark weer, as Rom sülvst. 

Binnen in dat Imperium grepen jummers wedder annere Generalen na de Macht. De groten Verbänn vun dat Heer röpen den Kaiser ut un streden een gegen den annern. 

Vun de 270er Johren af an versöchen Kaisers as Aurelian, en Reform tostann to bringen. Man eerst Diokletian, de 284 an de Macht kamen weer, stell dat Riek wedder up fasten Grund. He güng bi un föhr duchtige Reformen dör, seker de Grenzen af un füng ganz wat Nees an: He deel de Macht unner mehr Kaisers up (kiek bi Röömsch Tetrarchie).
Tünn (Sleswig-Holsteen)

**Tünn** (ok **Tönn** un **Tönnen**; hoochdüütsch *Tönning*, däänsch *Tønning*, freesch *Taning*) is en Stadt in Sleswig-Holsteen.

De Bade- un Luftkuroort hett ruch weg 5.000 Inwahners un liggt in Noordfreesland an dat Eidersparrwark. De Stadt hett ok en lütten Haven. Dat Tönner Wapen wiest en Swaan, de up en holten Tünn steiht.

## Historie
De Tunnighen haeret (Harde) wurr eerstmals 1187 erwähnt un 1186 hebbt se al de St. Laurentius-Kark grünnd. Man weet, dat Bischop Waldemar in dat Johr van de Oort de an de Kark to leistend Teinten fordert hett. 1414 hebbt de Dithmarscher Tünn affackelt. 

1590 hett Tünn de Stadtrechten kregen. 

## Beröhmt Lüüd ut de Stadt
* Friedrich von Esmarch keem ut Tünn un is ok Ehrenbörger van de Stadt.
2. Johrhunnert

Dat **2. Johrhunnert** füng an up’n 1. Januar 101 un güng bit to’n 31. Dezember 200. Dat warrt to dat Tietöller vun de Antike torekent.
1. Johrhunnert

Dat **1. Johrhunnert** füng an’n 1. Januar 1 an un güng bit to’n 31. Dezember 100. Dat warrt to dat Tietöller vun de Antike torekent.
Rechtsupweg

**Rechtsupweg** is en Gemeent in de Samtgemeente Brookmerland in d' Landkreis Auerk in Oostfreesland. Se harr in dat Jahr 2004 stück of 2.100 Inwohners un was 5,13 Quadratkilometers groot. De Gemeente is en van de lüttsten Gementen in Neddersassen.

## Historje
Rechtsupweg is 1769 as en Moorkolonie grünndt worden. De Nahm kummt van en Stichweg ut de Gemeente Upgant-Schott in't Moor.

## Politik
### Raad
In de Gemeenteraad sitten 12 Leden un de direkt wählt Buurmester. 

### Wapen

Up dat Wapen van de Gemeente is en golden Bienenkörv up blau Unnergrund to sehn. Unner dat steiht en golden Moorhack, krüzt mit en golden Moorspaten.

## Verkehr
Oostelk van Rechtsupweg löpt de Bundsstraat 72 tüsken Nörden un Auerk bilangs.

## Weblinks
* Homepage van d' Samtgemeente Brookmerland
7. Johrhunnert

Dat **7. Johrhunnert** füng an up’n 1. Januar 601 un güng to Enn mit den 31. Dezember 700. Dat höört to dat Tietöller vun dat Middelöller mit to.
9. Johrhunnert

Dat **9. Johrhunnert** füng up’n 1. Januar 801 an un güng bit to’n 31. Dezember 900. Dat warrt to dat Tietöller vun dat Middelöller mit torekent.
Jeverland

Dat **Jeverland** is de Landstreek, de vandag de noordelke Deel van de Landkreis Freesland utmaakt. In dat 15. Johrhunnert hett sük dat Jeverland ut de oll Heerskupp Jever billdt. De Heerskupp was e Tosammensluut van dat Wangerland, grote Delen van Östringen un dat rüstringer Banter Veerdel. Wat vandag de Stadt Willemshaven is, höörde fröher ok na dat Jeverland, man vandag word dat daar neet mehr torekend. Nettso is dat mit de bei vörmalsk sülvstannig Karkspelen Heppens un Neeiende, de vandag ok to Willemshaven hören.

Fröher wurr meestieds mit Buureei Geld verdeent. Hannel dreven de Jeverlanners over de Sielhafens Hooksiel, Rüstringersiel un Mariensiel. Midden in dat Jeverland lagg de Heerskupp Kniphusen, de to manche Tieden sülvstannig was. Ok dat hört vandag to d' gröttste Deel na Willemshaven.

## Historje

Mehrmaals wessel dat Jeverland siene Herren. Dat is aftolesen an disse Översicht:
* 1359 - 1517 Na un na enigen Edo Wiemken un sien Nakomers grote Delen van dat Wangerland, Östringen un Rüstringen unner hör Heerskupp; de Freeske Freeheid is vörbi 
* 1517 - 1531 De Grafen van Oostfreesland hebben en groot Infloot, se bünd de facto Heern van dat Jeverland
* 1531 - 1575 De Tied van Maria van Jever; smitt de Grafen ruut un verhinnert, dat dat Jeverland achter hör Dood an de Grafen van Oostfreesland kummt
* 1575 - 1667 Grafen von Ollnborg
* 1667 - 1793 Försten von Anhalt-Zerbst
* 1793 - 1806 de russische Kaiserin Katharina ut dat Huus Anhalt-Zerbst arvt dat Jeverland
* 1807 - 1810 hollandsch unner Ludwig Bonaparte (Napoleons Broder)
* 1810 - 1813 franzöösch unner Napoleon 
* 1813 - 1818 russisch unner Zar Alexander I., de dat Jeverland an Ollnborg afgeev
* 1818 - 1918 Hertöge un Groothertöge von Ollnborg
* 1918 - 1946 Deel von den Freestaat Ollnborg
* 1946 - Deel von Neddersassen

Ok vandag hören mennig Jeverlanner dat neet geern, wenn se as *Oostfresen* betekend worden, umdat dat Jeverland nooit würkelk to de Graafskupp Oostfreesland hört hett. Man nett as de Oostfresen bünd de Jeverlannes "oostelke Fresen" un so hett sük in neje Tied de Begreep *Oost-Fresen* ruutbilldt, de för all Fresen in de Kuntrei tüsken Eems un Weser bruukt worden kann.
Friedrich von Esmarch

**Friedrich von Esmarch** (* 9. Januar 1823 in Tünn (Sleswig-Holsteen); † 23. Februar 1908 in Kiel) weer en düütschen Dokter un Begrünner van dat düütsch Samariterwesen.

He kem ut en ollen sleswig-holsteenschen Pastoren- un Juristenfamilie un hett 1848 promoveert. In dat Johr 1854 wur he Direkter van dat Chirurgisch Klinikum in Kiel. Dat is he ok bit 1898 bleven. 

Up hüm geiht dat Inföhren van Verbandspäckchen un Dreeecksdook torüch. Dorto hett he ok noch Beenschienen un Verbandstornister inföhrt. In Tönning is he bekannt wurn, dorüm dat he de Iesbüdels utfunnen hett, wat hüm ok de Naam „Fidi Iesbüdel“ inbrocht hett. De Eerst Hülp hett he al mit sien Wark van 1869 „Der erste Verband auf dem Schlachtfelde“ propageert.

Na hüm sünd ok benömmt de Esmarsche Bloodlosigkeit (hoochdüütsch: Esmarsche Blutleere) un de Esmarch-Heiberg-Handgreep, wat beid van hüm mit utklamüstert wurrn is.

Anfang 1882 hett he den eerste Samariterkurs in Kiel vörbereit. Dorto entstunn ok sein Wark „Die erste Hülfe bei plötzlichen Unglücksfällen – Ein Leitfaden für Samariter-Schulen“, dat to de bekanntest Eerste-Hülp-Leitfadens hört hett. In 30 Spraken is dat översett un 1931 to’n 50. Mal upleggt wurn. De Düütsche Samariter Vereen Kiel is denn in dat glieker Johr grünnt wurrn.

1887 is he adelt wurrn un 1897 hebbt hüm de Lüüd van Tünn to’n Ehrenbörger maakt. 1903 wur he denn ok noch Ehrenbörger van Kiel.

In Tünn steiht ok sien Standbild, dat se 1905 upstellt hebbt und wor he darbie weer. 

## Literatur
* Jan Schlürmann: *Friedrich von Esmarch und die Schleswig-Holsteinische Erhebung 1848−1851.* In: *Friedrich von Esmarch (1823−1908). Ausstellung anlässlich seines 100. Todestages.* herausgegeben von der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek, Kiel 2008, S. 17–21.
* Klaus-Joachim Lorenzen-Schmidt, Hartwig Molzow: *Johannes Friedrich August Esmarch.* in: *Biographisches Lexikon für Schleswig-Holstein und Lübeck.* Neumünster 1985, Bd. 7, S. 56–59.
* Harry Schmidt: *Friedrich von Esmarch. Jugenderinnerungen.* Westholsteinische Verlagsanstalt, Heide 1938.
* *Esmarch, Johannes Friedrich August*, in: Eduard Alberti: *Lexikon der Schleswig-Holstein-Lauenburgischen und Eutinischen Schriftsteller von 1829 bis Mitte 1866* (1867 bis 1868), 1. Abt. A–L, 1867, Akademische Buchhdlg., Kiel  1867, S. 193 ff. 

## Weblinks
Gerd Harms

**Gerd Harms** (* 19. Februar 1953 in Willemshoben) is en düütschen Politiker.

## Leven

Harms hett 1971 dat Abitur an dat Max-Planck-Gymnasium in Willemshoben maakt un denn bet 1980 an de Fre’e Universität Berlin studeert. Dor möök he 1977 den Afsluss as Diplom-Politoloog un 1980 as Diplom-Pädagoog. 1985 hett he an de Technische Universität Berlin sienen Dokter maakt.

In de Tiet vun 1978 bet 1980 un denn wedder vun 1983 bet 1987 weer Harms Bildungsreferent in de Erwachsenenbildung. Twischen 1980 un 1982 weer he Wetenschopler an de Fre’e Universität Berlin un 1987 bet 1989 an de Technische Universität Berlin.

In de Johren 1989 un 1990 weer he Staatssekretär in de Senatsverwaltung för Froen, Jöögd un Familie in Berlin, 1991 bet 1998 Staatssekretär in’t Ministerium för Bildung, Jöögd un Sport bi dat Land Brannenborg un 1998 bet 2002 Minister för Wetenschop, Forschung, Bildung un Kultur bi dat Land Sassen-Anholt.

Januar bet August 2003 weer he de Projektbeopdragte vun’n Ministerpräsident vun Brannenborg. Denn bet Oktober 2004 de Beopdragte vun’n Ministerpräsident för de Tosamenarbeit mit Polen un besünnere internatschonale Opgaven. 

Vun den 13. Oktober 2004 an is Harms Bevullmächtigter för Bunds- un Europaangelegenheiten bi dat Land Brannenborg.

## Weblenken

* Harms sien Siet bi brandenburg.de (hoochdüütsch)
Swienemünn

**Swienemünn** (poolsch: **Świnoujście**) is hüt ene poolsche Stadt in Pommern. Von 1765 bet 1945 wier dat ene dütsche Stadt. Se hett 41.100 Inwahners. De Flach is 19.723 Hektar. Vun 1975 bet 1999 weer de Stadt in den Bezirk Stettin. De Stadt is twölv Kilometer vun de Flaaghaven Heringsdörp.

Swinemünde weer bit to'n Tweeten Weltkrieg dat dartgröttste Oostseebad, siet den 6. Oktober 1945 hörrt de Stadt to Polen. 

## Weblenks

* Websteed vun Swienemünn (hoochdüütsch, poolsch)
Pioneer 10

**Pioneer 10** is en US-amerikaansch Ruumsond ut de Pioneer-Reeg. Se weer an’n 3. März 1972 mit en Atlas-Centaur-Rakete in’n Weltruum schoten.

## De Sond

Pioneer 10 is vun de *[[National Aeronautics and Space Administration]]* (NASA) entwickelt worrn. De Sond hett en Gewicht vun 258 kg un is mit Instrumenten för dat Kommunizeeren un noch 14 annere Meetinstrumenten utrüst, mit de se Weten över dat Weltall an sik sammeln schall.

As de Sond ut dat Sünnsystem rutflegen schall, is doran een vergoldt Aluminiumplatt anbrocht worrn (de Pioneer-Plakette). Dorop sünd Biller to sehn, de för butenirdisch Levensformen dacht sünd un jüm wiest, wo de Sond herkummt. Man mutt jo dormit reken, dat de Minschen op de Eer gor nich de eenzigen intelligenten Leevwesen sünd in de Welt.

## Afloop von de Reis

De Sond Pioneer 10 hett so bi annerhalf Johr rüm bruukt, bit se an den Planet Jupiter ankommen is. Dat weer an’n 3. Dezember 1973. Se wörr de eerste Ruumsond, de dicht an den Jupiter vörbiflogen is un hett dorbi veele Fotoopnahmen maakt un ok noch annere wetenschopplich Ünnersöken maakt.

Siet disse Begegnung flüggt de Sond nu op een Bahn, op de se mit ungefähr 2,5 AE in’t Johr ut dat Sünnsystem ruflüggt. De Richtung is dorbi ruch de Steern Aldebaran in dat Steernbild Bull (*Taurus*). De is rund 68 Lichtjohr wiet weg. För den Weg bruukt de Sond ungefähr 2 Millionen Johren.

Op ehr'n Weg achter den Jupiter hett Pioneer 10 den Sünnenwind un de kosmischen Strahlen ünnersöcht, aver an'n 30. März 1997 – 25 Johr no ehr’n Start – von de NASA von wegen de Kosten offiziell för „dood“ verklärt worrn. Dormit hett se aver veel länger arbeidt, as sik dat vörher eener denken kunnt harr.

Af un to hett de NASA aver noch mol Funkkontakt hatt, wobi denn ok niege Daten von de Sond schickt worrn sünd. Dat hett toletzt an’n 3. März 2002 klappt. Aver dat Funksignal wörr al temlich swaak un an de Grenz vun de Empfindlichkeit von de Sond, de dör ehr Radioisotopengeneratoren jo ok jümmers weniger Stroom kriggt un al bannig wiet weg is.

De letzten Versöken, noch mol Kontakt to kriegen, wörrn an 7. Februar 2003 un an 3. März 2006. Dat hett ober nich hinhaut. In 2006 is Pioneer 10 nu mehr as 12 Million km wiet vun de Eer weg. Dat is dubbelt so wiet as no den Dwargplaneten (134340) Pluto. Een Funksignal bruukt för disse Wiet ungefähr 12 Stünnen.
Micky Maus

**Micky Maus** is de hoochdüütsche Naam vun de Comic- un Tekentrickfigur „Mickey Mouse“, de de amerikaansche Trickfilmer Walt Disney sik utdacht hett. 

## De Filmfigur
Den ersten Uptritt in’t Kino hett de Muus an’n 18. November 1928 in den Kortfilm „Steamboat Willie“ hefft. De Film was een vun de eersten Filmen mit Toon un Musik. Disney hett de Figur tohope mit sien Chefteekner Ubbe Iwerks entwickelt und hett ok süms de Stimme insnackt. 

De Figur was in de folgende Johrn bannig spoodriek un geev Walt Disney de Schangs ümmer mehr un betere Tekentrickfilms to maken. Mit de Tiet kömen ümmer niege Figuren dato: Donald Duck, Goofy un Pluto wassen bole net so populär as Mickey süms. Vondaag is de Figur ümmer noch een vun de bekanntesten Figuren up de Welt un dat Symbol vun den Walt-Disney-Konzern.

## Comics
An’n 13. Januar 1930, kööm de eerste Büllergeschicht (engelsch: Comic) mit Micky Maus in de Zeitungen vun Amerika rut. In Düütschland kennt de meeste Lüüd de „lustigen Taschenbücher“ mit de Figuren vun Walt Disney.

## Bökers
* Wolfgang J. Fuchs: *Micky-Maus: Das ist mein Leben*. (hoochdüütsch vun Wolfgang J. Fuchs.) Unipart-Verlag, Stuttgart 1988, ISBN 3-8122-3086-0

## Weblinken
* Een langen Text över Micky Maus (hoochdüütsch)
Donald Duck

**Donald Duck** is een Comic- un Tekentrickfigur vun de Walt Disney Studios in Amerika.

## De Filmfigur

An'n 9. Juni 1934 köm in de Kortfilmserie *[[Silly Symphonys]]* de Tekentrickfilm *The Wise Little Hen* (De kloke, lütte Hohn), dat erste mol de Aant Donald Duck vör. Dorna was he in 'ne Masse vun Mickey-Mouse Filmen een Nebenfigur. Drök wulln de Lü lever Donald as den egenliken Star Micky seen und he beköm siene iegene Filme.
Besüüners an Donald is, dat he meistiet ne Masse Malöör het un drok suur wat un dat luut bölt. Siene bemerkenswerte Aantenstimm warrt vun Clarence Nash utdacht un he hett de Figur veel Jahr de Stimme geven.

## Comics
1936 kreeg Donald siene iegene Comic-Serie in de amerikaansche Zeitungen. *[[Al Taliaferro]]* was lange Tiet de Tekener vun düsse Geschichten un *[[Bob Karp]]* dö sich de Texte infallen loten. In Düütschland kennt de meesten Lü de „lustigen Taschenbücher“ mit de Figuren vun Walt Disney. In Düütschlad het Erika Fuchs de Texte för disse Comics schreven un dormit een grooten Anteel an dat "universum" vun Entenhuusen, so as wie dat vondag kennt.

Dat giv ook een Comic mit Donald up plattdütsch. De heet: "Mit Käpten Donald op hoge See"

## Weblinken
* www.duckfilm.de/cartoon/donald.htm – Ene hoochdütsche List vun aal DD-Kotfilms.
* Hoochdütscher Artikel över Donald Duck
König

**König** is na den Kaiser de hööchste Titel in en Monarkie. 
In moderne Monarkien deit de König meistiet blots noch repräsenteren un Zeremonien dörföhrn.
März

De **März**, in Oostfreesland **Märt**, ok as **Märzmaand** un as **Lentmaand** bekannt, is in’n Gregoriaanschen Klenner de drötte Maand in dat Johr. De März hett 31 Daag un is na den röömschen Kriegsgott Mars nöömt. De Röömers seggen dorto *Martius*. Bi jüm füng dat Johr ok mit den Maand März an.

En öllere Schrievwies för den März is op Hochdüütsch ok *Märzen*. De oorsprünglich hochdüütsche Naam för dissen Maand weer *Lenzing* oder *Lenzmaand*, as de Lenz jo dat Fröhjohr is. Dat Fröhjohr fangt jo man in den März an, wenn de Dagunnachtgliek is. Dat is an’n 20. März (fröher ok 21. März). An den Dag steiht de Sünn  över den Äquater un de Sünn geiht denn nipp un nau in Oosten op un in Westen ünner.

 

De März fangt jümmers mit den glieken Wekendag an, as de November un ok as
de Februar — man nich as de Februar, wenn wi en Schaltjohr hefft.
13. Johrhunnert

Dat **13. Johrhunnert** fangt an up’n 1. Januar 1201 un geiht to Enn an’n 31. Dezember 1300. Dat warrt to dat Tietöller vun dat Middelöller torekent.
1320

## Wat passeert is
* üm un bi 1320: Dante Alighieri sien Göttlich Kummedi warrt fardig stellt. In Italien bleiht al de Kunstepoch vun de Renaissance. In Düütschland kümmt de eerst bi 200 Johr later up. Hier regeert üm düsse Tiet eerst noch de Gotik 

## Baren

## Sturben
15. Johrhunnert

Dat **15. Johrhunnert** fangt an up’n 1. Januar 1401 un geiht to Enn an’n 31. Dezember 1500. An't Enn vun dat Johrhunnert geiht ok dat Middelöller to Enn un de fröhe Neetiet fangt an. 

## Kulturgeschicht
In den Westen un Noorden vun Europa fangt in de lesten Johren vun dat 15. Johrhunnert in Kunst un Kultur de Epoch vun de Renaissance an. In Italien weer de al 200 Jöhren vördem begäng. Mit dat Upkamen vun de Renaissance geiht dat eerst mol mit de Gotik nich mehr fudder. Allerwegens warrt dat as en groden Bröök för de europääsche Kultur ankeken, dat de Osmanen in dat Johr 1453 de ole Hööftstadt vun Byzanz, Konstantinopel innahmen hefft.

## Philosophie un Geschicht vun den Geist
De Humanismus kümmt allerwegens up. De Lüde, de wat weten wüllt, de wennt sik torüch nah de Borns ut de Antike. Up düsse Aart hangt de Humanismus mit de Renaissance tosamen. Een vun de gröttsten Gelehrten vun den Humanismus is Erasmus vun Rotterdam. De Reformation steiht an’t Enn vun düt Johrhunnert al vor de Döör: Martin Luther warrt 1483 baren, Huldrych Zwingli kümmt 1484 to’e Welt.
16. Johrhunnert

Dat **16. Johrhunnert** fangt an up’n 1. Januar 1501 un geiht bit to’n 31. Dezember 1600. 
## Kulturgeschicht
In Kunst un Kultur is düt Johrhunnert in Düütschland un den Westen vun Europa dat Tietöller vun de Renaissance. In Italien kümmt al de Barock up. 
## Philosophie un Geschicht vun den Geist
De Reformation smitt de ole Kark un allerhand ole Traditionen eenfach öber’n Bulten.
Martin Luther, Johannes Calvin un Huldrych Zwingli wollen anunforsik keen nee Kark upboon, man bloß de ole Röömsch-kathoolsche Kark reformeeren. Man denn sünd dor doch nee Karken vun wurrn. In de Midden vun dat 16. Johrhunnert hett de kathoolsche Kark veel vun ehr ole Kraft torüch wunnen, as se sik in dat Konzil vun Trient nee Regeln geben hett. Na de Reformation keem nu dat Tietöller vun de Gegenreformation.
## Politik
In Düütschland is dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon jümmers swäcker wurrn. De Försten vun de verscheden Länner un Staaten binnen dat Riek hefft veel Macht an sik reten. Dor hefft se de Reformation ok schöön för sik bruken konnt. 

De Törken staht 1529 to’n eersten Mal vör de Porten vun Wien und wüllt de Stadt innehmen un wieder nah Westen dörbreken. Man se weert torüchslahn. Dat ganze Johrhunnert gifft dat Striet un Krieg mit de Törken. In de Middellannsche See weert jummers wedder Seeslachten slahn. Dor speelt de Republik Venedig een grode Rull bi. 1571 warrt de gesamte osmaansche Flott in de Seeslacht bi Lepanto in’n Dutt haut. 

An’t Enn vun’t Johrhunnert fangt de Söben Provinzen vun de Nedderlannen een Krieg gegen Spanien an, vunwegen datt se unafhängig weern wüllt. Düsse Krieg warrt later de Achtigjohrig Krieg nöömt un kümmt eerst 1648 to een Enn.