open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
12. März

De **12. März** is de 71. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner. In en Schaltjohr is dat de 72. Dag.

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1938: Adolf Hitler lett de düütschen Truppen in Öösterriek inmarscheren
* 1968: Dat Land Mauritius wurrd unafhängig.

## Boren
* 1607: Paul Gerhardt, düütsch Theoloog un Karkenleeddichter († 1676)
* 1805: Christian Friedrich Gille, düütsch Maler, Tekner, Koppersteker un Lithograph († 1899)
* 1847: Lipót Schulhof, öösterrieksch-franzöösch Astronom († 1921)
* 1865: Eduardo Di Capua, italieensch Musiker un Komponist († 1917)
* 1893: Erwin Planck, düütsch Politiker un Wedderstandskämper gegen den Natschonalsozialismus († 1945)
* 1908: Kurt Stöpel, düütsch Radrennfohrer († 1997) 
* 1913: Teobaldo Depetrini, italieensch Footballnatschonalspeler un -trainer († 1996)
* 1914: Jan Kapr, tschechisch Komponist († 1988)
* 1923: Hjalmar Andersen, norweegsch Iesflinklöper († 2013)
* 1923: Walter Marty Schirra, US-amerikaansch Astronaut († 2007)
* 1928: Paul Kuhn, düütsch Pianist, Bandleader un Singer († 2013)
* 1928: Robert Paynter, britisch Kameramann († 2010)
* 1929: Francisco Pulgar Vidal, peruaansch Komponist († 2012)
* 1933: Uschi Krämer, plattdüütsch Schrieverin († 2010)
* 1946: Dean Cundey, US-amerikaansch Kameramann
* 1947: Peter Harry Carstensen, Ministerpräsident vun Sleswig-Holsteen
* 1947: Mitt Romney, US-amerikaansch Politiker
* 1956: Stanisław Bobak, poolsch Skispringer († 2010)
* 1964: Dieter Eckstein, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1968: Dietmar Hauer, öösterrieksch Radrennfohrer
* 1988: Sebastian Brendel, düütsch Kanusportler un Olympiasieger

## Storven
* 417: Innozenz I., Paapst
* 604: Gregor I., Paapst (* um un bi 540)
* 1880: Friedrich Georg Sibeth, plattdüütsch Schriever (* 1793)
* 1891: Wilhelmine Ittenbach, düütsch Malerin, Ornamentkünstlerin un Illustratorin (* 1851)
* 1896: Nikolai Grigorjewitsch Erschoff, russisch Entomoloog un Lepidopteroloog (* 1837)
* 1920: Hermann Eggert, düütsch Architekt (* 1844)
* 1925: Sun Yat-sen, chineeschen Revolutschonäär (* 1866)
* 1937: Harold Adair Nisbet, engelsch Tennisspeler (* 1873)
* 1945: Friedrich Fromm, düütsch General (* 1888)
* 1950: Heinrich Mann, düütsch Schriever (* 1871)
* 1955: Charlie Parker, US-amerikaansch Jazzmusiker un Komponist (* 1920)
* 1991: Ragnar Granit, finnisch-sweedsch Neurophysioloog un Nobelpriesdräger (* 1900)
* 2005: Norbert Callens, belgisch Radrennfohrer  (* 1924)
* 2011: Joe Morello, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1928)
* 2012: Friedhelm Konietzka, düütsch Footballspeler und -trainer (* 1938)
* 2015: Terry Pratchett, britisch Fantasyschriever (* 1948)
* 2016: Lloyd Stowell Shapley, US-amerikaansch Mathematiker, Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* 1923)
* 2020: Wolfgang Hofmann, düütsch Judoka (* 1941)
26. Mai

## Wat passeert is
* 1938: De Grundsteen för de Stadt Wulfsborg un för dat Volkswagen-Wark warrt leggt

## Boren
* 1650: John Churchill, 1. Duke of Marlborough, engelsch Feldherr († 1722)
* 1893: George Grosz, düütsch-amerikaansch Maler († 1959)
* 1907: John Wayne, US-amerikaansch Filmschauspeler († 1979)
* 1908: Robert Morley, britisch Schauspeler un Schriever († 1992)
* 1909: Gaspard Rinaldi, franzöösch Radrennfohrer († 1978)
* 1918: Prosper Depredomme, belgisch Radrennfohrer († 1997)
* 1923: Horst Tappert, düütsch Schauspeler († 2008)
* 1925: Alec McCowen, britsch Filmschauspeler († 2017)
* 1926: Miles Davis, US-amerikaansch Jazzmusiker, Komponist un Bandleader († 1991)
* 1929: Pentti Taskinen, finnisch Biathlet († 1973)
* 1939: Manfred Kanther, düütsch Politiker un Bundsminister
* 1941: Cliff Drysdale, süüdafrikaansch Tennisspeler
* 1947: Monika Zelle, plattdüütsche Schrieversche
* 1948: Stevie Nicks, US-amerikaansch Singerin un Komponistin
* 1951: Sally Kristen Ride, US-amerikaansch Astronautin († 2012)
* 1964: Michaela Kolster, düütsch Feernsehjournalistin
* 1986: Nao Kodaira, japaansch Iesflinklöperin

## Storven
* 1703: Samuel Pepys, engelschen Amtsmann un Schriever (* 1633)
* 1942: Emil Ernst, düütsch Astronom (* 1889)
* 1976: Martin Heidegger, düütsch Philosoph (* 1889)
* 1976: Edgar Moon, austraalsch Tennisspeler (* 1904)
* 2006: Ted Schroeder, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1921)
* 2008: Sydney Pollack, US-amerikaansch Filmspeelbaas, -produzent un -schauspeler
* 2013: Hildegard Krekel, düütsch Schauspelerin un Synchroonsnackerin (* 1952)
* 2018: Alan LaVern Bean, US-amerikaansch Astronaut (* 1932)
* 2018: Roger Piantoni, franzöösch Footballnatschonalspeler (* 1931)
* 2021: Tarcisio Burgnich, italieensch Footballnatschonalspeler (* 1939)
29. September

## Wat passeert is
* 1096: De düütschen un italieenschen Afdelen vun den Volkskrüüztog weert in Xerigordon vun de Rum-Seldschuken tonicht maakt oder as Slaven nahmen. 

* 1938: Dat Münchener Afkamen. De Tschechoslowakei mutt dat Sudetenland an Düütschland aftreden

## Boren
* 106 v. Chr.: Gnaeus Pompeius Magnus, röömschen Feldherr (†48 v. Chr.)
* 1597: Michael Havemann, düütsch luthersch Theoloog († 1672)
* 1765: Karl Ludwig Harding, düütsch Astronom († 1834)
* 1799: Lewis Cubitt, britisch Architekt († 1883)
* 1866: Henrik Greve Blessing, norweegsch Polarforscher († 1916)
* 1890: Willy Klenck, düütsch Schoolmeester, Raßenforscher un Heimatkundler († 1959)
* 1901 Enrico Fermi, italieensch Karnphysiker (†  1954)
* 1904: Georg Ferdinand Duckwitz, Bremer Koopmann, düütsch Staatssekretär un Gerechten mank de Völker († 1973)
* 1906: Jules Merviel, franzöösch Radrennfohrer († 1976)
* 1909: Vasco Bergamaschi, italieensch Radrennfohrer († 1979)
* 1913: Trevor Howard, britisch Schauspeler († 1988)
* 1917: Kurt Sieth, düütsch Maler un Grafiker († 1999)
* 1925: Robert Geoffrey Edwards, britisch Physioloog un Nobelpriesdräger († 2013)
* 1928: Gerhard Stoltenberg, düütsch Politiker, Bundsminister un Ministerpräsident († 2001)
* 1931: James Watson Cronin, US-amerikaansch Physiker un Nobelpreisdräger († 2016)
* 1932: Rainer Weiss, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1936: Silvio Berlusconi, italieensch Politiker un Ünnernehmer († 2023)
* 1942: Felice Gimondi, italiensch Radrennfohrer († 2019)
* 1942: Ian McShane, britisch Schauspeler
* 1943: Lech Wałęsa, Politiker ut Polen 
* 1943: Wolfgang Overath, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1945: Michael Bella, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1948: Theo Jörgensmann, düütsch Jazzmusiker († 2025)
* 1959: Jon Fosse, norweegsch Schriever un Nobelpriesdräger
* 1961: Julia Gillard, austraalsch Politikerin 
* 1977: Kerstin Stegemann, düütsch Footballnatschonalspelerin
* 1980: Peter Miles, ugandsch Reggae- un Dancehall-Musiker
* 1984: Per Mertesacker, düütsch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 1627: Johannes Acronius, oostfreesch Paster un Theoloog (* 1565)
* 1800: Michael Denis, öösterrieksch Schriever, Översetter, Bibliothekar un Zooloog (* 1729)
* 1913: Rudolf Diesel, düütsch Ingenieur, Utfinner van de Dieselmotor (* 1858) 
* 1944: Wilhelm Graf zu Lynar, düütsch Gootsbesitter, Buur un Wedderstandkämper (* 1899)
* 1958: Giovanni Micheletto, italieensch Radrennfohrer (* 1889)
* 2007: Lois Maxwell, kanaadsch Schauspelerin (* 1927)
* 2009: Pawel Popowitsch, sowjeetsch/ukrainisch Ruumfohrer (* 1930)
* 2010: Georges Charpak, franzöösch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1924)
* 2012: Hebe Camargo, brasiliaansch Schauspelerin, TV-Moderatorin un Singerin (* 1929)
* 2015: Hellmuth Karasek, düütsch Journalist, Schriever un Theaterwetenschoppler (* 1934)
Chalkopyrit

**Chalkopyrit** (ok as **Kopperkies**, **Geelkopperierz**, **Kopperiesenierz** betekend) is en bannig faken vörkommend Mineral ut de Klass vun de Sulfide. Kopperkies hett de cheemsch Tohopensetten CuFeS2, wiest also en Proportschoon Metall:Swevel vun 1:1 op un hett en Kopperandeel vun bit to 35&nbsp;%. Dat Mineral kristalliseert in en tetragonal Kristallsystem mit en Mohshard vun 3,5 bit 4 un en Dicht vun dörsnittlich 4,2 g/cm³.

Vun wegen sien golden Gleem un sien tetraederförmig Tweeschenbilden (Dördringtweeschen vun twee Sphenoeder – dat is’n kielförmig Kristallform) mitünner mit den kuubsch Pyrit verwesselt. Chalkopyrit hett aver en starker’t Geel un löpt dör Verwittern mit de Tiet buntklöört an.

Af 550°C is dat Kristallsystem in β-Chalkopyrit kuubsch.

## Entstahn un Vörkamen
Chalkopyrit bildt sik massiv, mitünner aver ok kristallin in hydrothermale Gäng un in ünnerscheedlich metamorphe un magmatische Steen tohopen mit Pyrit un Bornit.

Dat Mineral verwittert to Bruuniesensteen, Tegelierz, Kopperpechierz (en Mischen ut Cuprit un Tenorit) un annere Koppersolten as Malachit, Azurit oder Koppersulfat (Chalkanthit).

To finnen is Kopperkies ünner annern in Arawaka und Osarizawa in Japan, Huaron un Huanzala in Peru, Sudbury in Kanada, Cavnic in Rumänien, Dalnegorsk in Russland, Banská Štiavnica in de Slowakei, an’n Río Tinto in Spanien, in Bingham un Bisbee in de USA un ok in Süüdafrika.

## Verwennen
Chalkopyrit is en vun de bedüdensten Kopperierze, nich so dull wegen sien Kopperandeel vun dörsnittlich 25 %, man wegen sien wiet Verbreden.

Ut de Klass vun de Chalkopyrite (2/C1.03), to de ok Chalkopyrit sülvst tohöört, künnt eenige Stoffen as aktiv Material in Solarzellen bruukt warrn. Bitlang (op’n Stand vun 2006) warrt hier vör allen – enkelt oder in Mischen – de Chalkopyriten CuInSe2 un CuInS2 (Roquesit) bruukt. Dorüm is de Technologie ok ünner den Överbegreep CIS-Solarzelle begäng worrn.
Abe Lenstra

**Abe Lenstra** (* 27. November 1920 in Heerenveen; † 2. September 1985 in Heerenveen), ok *ús Abe* nömmt, is de grode Football-Legend ut de Provinz Freesland in de Nedderlannen. Sien Vadder weer de Hannelsmann un Höker Mindert Jans Lenstra un sien Mudder weer Janke Suierveld.

As he 16 Johr oolt weer, maak he sien eerst Speel för VV Heerenveen. Ut düssen Vereen is later de SC It Hearrenfean wurrn. Mit 19 Johren speel he dat eerste Mol för de nedderlannsche Natschonal-Mannschup. Alltohopen hett he dor denn 47 Mol för speelt. Dor hett he 33 Doren bi schaten, just so veel as Johan Cruyff, de 48 Mol mitspeelt hett.

As he 14 Johr oolt weer, kreeg he en Anfraag, ob he nich in England för Huddersfield spelen müch, man sien Vadder wull dat nich hebben. Later hett he ok noch Anbotten ut Italien un Düütschland kregen, he scholl dor man Football to sien Beroop maken. Man he hett aflehnt, vunwegen dat he nich Slaav vun en Vereen weern wull. As denn de Beroopsfootball in de Nedderlannen inföhrt wurrn is, hett he as „Halfprofi“ bit 1964 bi den *Sportclub Enschede* mitspeelt. Dat weer de latere FC Twente. 

An'n 7. Mai 1950 speel Lenstra mit in dat histoorsche Speel vun It Heerenveen gegen Ajax Amsterdam. Dat duur noch nich en halve Stünn, dor lä Heerenveen mit 1:5 achtern. Abe Lenstra hett groden Andeel harrt an de fiev Doren, de Heerenveen in de Rest vun dat Speel noch maakt hett. An Enn’ stünn dat 6:5 för Heerenveen un dat hett dor sien Rull bi speelt, dat Ajax in düt Johr nich nedderlannsche Meester wurrn is. 

1951 un 1952 is he in de Nedderlannen to’n „Sportsmann vun dat Johr“ wählt wurrn. 

Dat nee Stadion vun den SC It Heerenveen, de in de nedderlannsche Eerste Liga mitspeelt, hett 1995 den Naam „Abe-Lenstra-Stadion“ kregen. En Standbild vun em steiht dor bi’n Hööftingang. 1995 is in düt Stadion en Musical öber sien Leven upföhrt wurrn. 

## Literatur
* Yme Kuiper, 'Abe Lenstra (1920-1985). Van Us Abe tot nationaal idool,' in: *Fryslân, Nieuwsblad voor geschiedenis en cultuur*, Jg. 6 (2000), Nr. 2, Siet 50-53. gifft dat Online
Fritz Hollenbeck

**Fritz Hollenbeck** (* 23. Oktober 1929 in Lübz, Mekelnborg; † 2. Juni 2021) weer en düütschen Schauspeler.

He spölt in eenige Feernsehregen, so as Tatort, spölt aver ok regelmatig in’t Ohnsorg-Theater van Hamborg.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
Kritisch Punkt

**Kritisch Punkt** betekent

* Kritisch Punkt, en Begreep ut de Mathematik,
* Kritisch Punkt, en Tostand vun en cheemsch Stoff,
* Kritisch Punkt, en Punkt in’n Phasenruum bi dynaamsch Systemen,
* Kritisch Punkt, en Punkt in en Looptietdiagramm bi refrakschoonsseismische Meten.
Noordfreesche Inseln

De **Nordfreeschen Inseln** liggen in'n Sleswig-Holsteenschen Wattenmeer in’e Noordsee un gehörn to’n Kreis Noordfreesland. De Nordfreeschen Eilanden sünd Sylt, Amrum, Föhr, Pellworm un de Halligen. Dor de Lüüd snackt as förste Spraak Eilandnoordfreesch (Sölring un Feering- Öömrang) un Halligfreesch. As twede Spraak snackt de Lüüd Plattdüütsch un siet niegester Tiet Hoochdüütsch.
Ingrid Bachér

**Ingrid Bachér** (Pseudonym för **Ingrid Erben**; * 24. September 1930 as **Ingrid Schwarze** in Rostock) is een düütsche Schrieversche. 

## Leben

Ingrid Bachér is een Urenkelin van Theodor Storm un is in Berlin upwussen. Nah een Studium an de Hochschool för Musik un Theater in Hamborg hett se af 1949 as free Journalistin arbeit. In de 50er Johren hett se ok an Tagungen van de Gruppe 47 deelnommen un hett Finnland un Süüdamerika bereist. 

Van 1960 bit 1967 hett se in Rom leevt und dornah as free Schrieversche in München, Krefeld un in Düsseldörp. Siet 1966 is se mit de Maler Ulrich Erben verheiraat un hett dree Kinner.

Siet 1971 is he Liddmaat in de Verband van Düütsche Schriever un siet 1982 weer se ok Liddmaat van dan PEN-Zentrum Düütschland un siet Mai 1995 ok jemehr Präsident. Een Johr later harr se sük aber mit PEN vertörnt, wiels de de oostdüütsche un de westdüütsche PEN-Zentrum vereenigen wullen. Se is denn ut PEN uttreden.

## Utteknungen un Ehrungen

* 1960 Stipendium der Villa Massimo
* 1961 Förderpries der Stadt Düsseldörp
* 1964 Berlin-Stipendium des Kulturkreises im Bundesverband der Deutschen Industrie
* 1986 Literaturpreis der GEDOK
* 1989 Kunstpries van de Stadtspoorkass Düsseldörp
* 1995 Ferdinand-Lange-Kulturpries

## Warken

* *Lasse Lar oder Die Kinderinsel*, 1958
* *Ein Weihnachtsabend*, 1958
* *Schöner Vogel Quetzal*, 1959
* *Karibische Fahrt*, 1961
* *Ich und ich*, 1964
* *Das Kinderhaus*, 1965 (zusammen mit Lilo Fromm)
* *Erzähl mir nichts*, 1974 (zusammen mit Bernd Jansen)
* *Gespenster sieht man nicht*, 1975 (zusammen mit Gottfried Wiegand)
* *Das war doch immer so*, 1976
* *Unterwegs zum Beginn*, 1978
* *Das Karussell des Einhorns*, 1979
* *Morgen werde ich fliegen*, 1979
* *Das Paar*, 1980
* *Woldsen oder Es wird keine Ruhe geben*, 1982
* *Die Tarotspieler*, 1986
* *Assisi verlassen*, 1993
* *Schliemanns Zuhörer*, 1995
* *Sarajewo 96*, 2001
* *Sieh da, das Alter*, 2003

### Översetten

* Joseph Philippe: *Woher kommt ... Das Erdöl*, 1977
* Joseph Philippe: *Woher kommt ... Das Glas*, 1977
* Joseph Philippe: *Woher kommt ... Der Kaffee*, 1977

## Weblenken

* Kurzbiografie zu Ingrid Bachér (hoochdüütsch)
Natschonalsozialistische Düütsche Arbeiderpartei

De **Natschonalsozialistische Düütsche Arbeiderpartei** (hoochdüütsch: *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*, kort: **NSDAP**) wöör vun 1933 bit 1945 de alleenregerenne Partei in Düütschland. Se bestünn siet 5. Januar 1919 as DAP, Düütsche Arbeiderpartei. Nadem Adolf Hitler in düsse Partei intreden is, wurr de Noom an'n 24. Februar 1920 in NSDAP wannelt.

## Geschicht
An’n 5. Januar 1919 ward de DAP vun Anton Drexler un Michael Lotter grünnt. An Anfang is de Partei eene Splitterpartei, man eerst as Adolf Hitler Liddmaat wurr, güng dat na boben un de Partei wurr künnig, toeerst in Bayern, loter in ganz Düütschland.
De Ziele sünn:
* Revidierung vun de Pariser Vöroortsverdrääg
* Juden de düütschen Pass wegnehmen
* Stärkung vun de Volksgemeenschop

In dat Krisenjahr 1923 mookt se denn wegen de Ruhrkampf un de bannig Inflatschoon de Hitler-Ludendorff-Putsch in München. Man dor warrt nix ut, Hitler kümmt för 6 Maanden achter Trallen un de Partei ward verboden.
Man dat düürt nich lang un se dröfft wedder wieder moken. 1929 versöcht Hitler mit de DNVP un Stahlhelm een Volksentscheid op de Been to stellen, vun wegen de Young-Plan. De Volksentscheid kommt zwar, man blots 15 % Wählers seggt ja, dat de Young-Plan afschafft werden mutt.
1930 hett de NSDAP 130.000 Liddmaten un warrt mit 18,3 % de tweet gröttste Fraktschoon in de Rieksdag, na de SPD.
In’n Oktober 1931 ward de Harzburger Front von NSDAP, DNVP un anners natschonalen Verbännen grünnt.
Vun 1932 af an wöör de NSDAP denn endgüllig de wichtigste Partei mit mehr as 850.000 Liddmaten un de gröttste Fraktschoon in'n Rieksdag. Dör dat mobiliseern vun alle linken, liberalen un konservative Parteien in Düütschland warrt Paul von Hindenburg noch mal Riekspräsident, Hitler warrt tweiter in de Wahl.

## De NSDAP an de Macht

Nadem de Riekskanzler Kurt von Schleicher an'n 28. Januar 1933 torüch tritt, warrt Adolf Hitler vun Paul von Hindenburg as Riekskanzler insett, ok wenn Hindenburg Hitler nich utstahn kann. Dat eerste Kabinett Hitler besteiht ut Lüü vun DNVP, Stahlhelm, parteilose un blots twei NSDAP- Minister, Wilhelm Frick un Hermann Göring.
Vun den 24. März 1933 af an is de NSDAP na de Ermächtigungsgesett de eenzige Partei in dat düütsche Riek. Vun dor an sünd de Slötelpositschoonen vun Staat, Behörden un Scholen vun NSDAP-Lüü besett.

## Soziale Tosammensetten

De meisten Lüü in de NSDAP sünn ut de Middelstand wesen, as Beamten un Angestellten. Arbeiders, Buurn un Industrielle warn nich so veel in de NSDAP vertreden.

## Wichtige Liddmaten
* Adolf Hitler (1889-1945) Parteivörsitter, siet 1933 Riekskanzler un vun 1934 an Führer
* Heinrich Himmler (1900-1945) siet 1929 Rieksführer vun de SS
* Joseph Goebbels (1897-1945) siet 1933 Rieksminister för Volksopklärung un Propaganda
* Rudolf Heß (1894-1987) 1933-1941 Stellvertreder vun de Führer in de Partei
* Hermann Göring (1893-1946) preußische Ministerpräsident un Binnenminister, Rieksminister för Luftfahrt, Rieksforst- un Jagdmeester, Rieksmarschall
* Joachim von Ribbentrop (1893-1946) 1938-1945 Rieksbutenminister
Ernst Grabbe

**Ernst Grabbe** (* 26. Februar 1926 in Hamborg; † 8. Februar 2006 ok dor) weer een düütschen Theater- un Feernsehschauspeler.

Grabbe is bekannt wurrn dör sien völ Rullen, de he bi’t Ohnsorg-Theater spölt hett. 1958 is he dat eerste Mal in Feernsehn bi een Stahlnetz-Episode uptreden. Siet dem weer he in verscheeden TV-Produkschonen ut Noorddüütschland to sehn, so ok in de Serie Hafenkrankenhaus mit Anneli Granget.

He spöl ok en Weertsmann tosommen mit Hilde Sicks af 1970 in de van de NDR produzeerten Sendung *Die Haifischbar*. Dat Studio harrn se dorto to en Havenkneip umboot. Dor treden denn immer bekannt Singers un Schauspelers up, so as Lale Andersen, Freddy Quinn, Ralf Bendix, Henry Vahl, Otto Lüthje un Heidi Kabel.  

Grabbe is up de Rahlstedter Karkhoff beerdigt wurrn. 

## Feernsehrullen

## Weblenken
24. September

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1572: De leste Hööftling vun dat Indianervolk vun de Inka, Túpac Amaru I., warrt up de Plaza de Armas in Cusco henricht'. Dor is de Historie vun dat Inkariek mit to Enn.

## Boren
* 1792: Gottlieb Wilhelm Freudentheil, düütsch Politiker un Afkaat († 1869)
* 1870: Helmer Hanssen, norweegsch Polarforscher († 1956)
* 1885: Hermann Bull, düütsch Maler († 1947)
* 1889: Paul Kugler, düütsch Footballnatschonalspeler († 1962)
* 1894: Gunnar Sköld, sweedsch Radrennfohrer († 1971)
* 1908: Hans Egon Reinert, düütsch Politiker un Ministerpräsident vun dat Saarland († 1959)
* 1923: Fats Navarro, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1950)
* 1930: John Watts Young, US-amerikaansch Astronaut († 2018)
* 1930: Ingrid Bachér, düütsche Schrieversche 
* 1932: Walter Wallmann, düütsch Politiker, Bundsminister un Ministerpräsident vun Hessen († 2013)
* 1934: Manfred Wörner, düütsch Politiker, Bundsminister, NATO-Generalsekretär († 1994)
* 1939: Marianne Lutz, düütsch Synchroonsnackerin
* 1943: Ilona Grandke, düütsch Schausplerin un Synchroonsnackerin
* 1954: Jürgen Erich Schmidt, düütschen Germanist
* 1954: Marco Tardelli, italieensch Footballnatschonalspeler un -trainer
* 1960: Erich Mächler, Swiezer Radrennfohrer
* 1962: Raj Tischbierek, düütsch Schachspeler
* 1970: Karen Forkel, düütsch Lichtathlet
* 1977: Frank Fahrenhorst, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1980: Petri Pasanen, finnisch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 366: Liberius, Bischop vun Rom (Paapst)
* 1732: Reigen, 112. Kaiser von Japan († 1654)
* 1813: André-Ernest-Modeste Grétry, belgisch-franzöösch Komponist (* 1741)
* 1849: Johann Carl Friedrich Gildemeister, Senator in Bremen (* 1779)
* 1921: Hermann Boßdorf, plattdüütsch Schriever (* 1877) 
* 1979: Vasco Bergamaschi, italieensch Radrennfohrer (* 1909)
* 1996: Mark Frankel, britisch Theater- un Filmschauspeler (* 1962)
* 2004: Françoise Sagan, franzöösch Schrieversche
* 2009: Werner Beutling, plattdüütsch Schriever (* 1928)
* 2011: Kostjantyn Lerner, ukrainsch Schachspeler (* 1950)
* 2015: Ellis Kaut, düütsch Kinnerbookschrieverin (* 1920)
* 2025: George Fitzgerald Smoot III, US-amerikaansch Astrophysiker un Nobelpriesdräger (* 1945)
Garfield County (Colorado)

**Garfield County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Colorado. He hett 56.389  Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 7.635 km². De Sitt vun de Verwalten is in Glenwood Springs.

## Historie

De Kreis is an’n 10. Februar 1883 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 43.791 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 23.562 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 21.341 US-Dollar. 23.800 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 6.645 Minschen maakt. 7,32 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

15,44 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 10,42 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 89,96 % vun de Minschen Witte, 0,45 % Swarte, 0,44 % stammt ut Asien un 0,08 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,71 % sünd Nakamen vun Indianers. 6,53 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 1,84 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 16,67 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* U.S. Census Bureau (engelsch)
Heinrich Himmler

**Heinrich Luitpold Himmler** (* 7. Oktober 1900 in München; † 23. Mai 1945 in Lümborg dör Suizid) wöör en düütschen Politiker in de Weimarer Republiek un de Nazitiet. Ünner Hitler is he Rieksföhrer vun de SS un is dormit tostännig för bannig vele Kriegsverbreken un den Holocaust. 

## Leven
### Opwassen

Himmler is as tweeter Söhn vun Joseph Gebhard Himmler un Anna Maria Heyder in München boren un in börgerliche kathoolsche Ümfeld opwossen. 
In’n Eersten Weltkrieg is he freewillig to de Armee gahn, hett sien Offiziersutbildung mookt, man he hett nich an’e Front kämpft, wat in de Nazitiet anners vertellt wurrn is.
Nadem he bi dat Störten vun de Räädrepubliek in München in en Friekorps dorbi wesen is, hett he sien Abitur mookt un Landweertschop an de TU München studeert.

### Liddmaat in de NSDAP un Karriere

In’n August 1923 is he in de NSDAP intreden un is an’n 9. November 1923 bi de Hitler-Ludendorff-Putsch mitmarscheert. An’n 6. Januar 1929 weer Himmler to den böversten Mann vun de SS maakt. Later weer he vun Hitler to „Rieksführer vun de SS“ bestimmt. Na de Machtövernahm dör Hitler is he Polizeipräsident vun München woorn.

Himmler harr groten Andeel an den Röhm-Putsch, den Dood vun de böversten SA-Lüüd un Kurt von Schleicher un sien Fru. An’n 17. Juni 1936 weer Himmler ok de Polizei ünnerstellt. So is een vun de letzten Angelegenheiten, de de Länner sülvst maken dröffen, ok zentralistisch regelt worrn. 1943 kreeg he ok noch dat Binnenministerium ünnerstellt. 1944 is he Böverbefehlshebber vun de Ersatzheer un tostännig för de Rüstung. An’n Enne vun den Tweeten Weltkrieg hett Himmler versöcht, Freden to sluten, nahdem dat opflogen is, is he vun Hitler ut all sien Ämter rutsmeten worrn.

### Flucht un Dood
Himmler hett an dat Enne, nadem Hitler em sien Macht nahmen hett, versöcht to flüchten. Mit fälschten Utwies is he denn aver vun Briten grepen worden un inhaftiert worden. In dat Gefängnis hett he sik denn ümbröcht.
Jens Scheiblich

**Jens Scheiblich** (* 2. November 1942 in Hamborg; † 25. Dezember 2010 ok dor) weer en düütsch Schauspeler.

## Leven
Nah sien 1962 is he nah de Bundswehr gahn un is 1964 as Leutnant vun de Reserve weer ut’n Deenst utscheedt. Dorna hett he bit 1967 de Schauspeelschool van Hildburg Frese in Hamborg besöcht.

In 1965 is he eerstmals an’t Thalia Theater uptreden un dorna ok in anner Theaters. Van 1974 bit 1983 un siet 1996 weer höör he to dat fast Ensemble an Ohnsorg-Theater.

De 1,67 m grote Scheiblich is ok faken in Feernsehn to sehn wesen.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken

* Jens Scheiblich in de Katalog vun de Düütschen Natschonalbökeree
Hilde Sicks

**Hilde Sicks** (* 25. November 1920 in Hamborg; † 31. Juli 2007 ok dor) weer en düütsche Volksschauspelerin.

Se is besünners bekannt wurrn dör ehr över 250 Rullen an’t Hamborger Ohnsorg-Theater. Wiels disse Stücken ok völ in’t Fernsehen överdragen wurrn sünd, kennt man hör ok in Düütschland. 

Hör Utbildung as Schauspelersche hett se 1943 bi Eduard Marks kregen, nahdem se toeerst een koopmännsche Lehre afslooten harr. An 6. Oktober 1945 harr se in dat Stück *De politisch Kannengeeter* ehr eerste Uptreden in’t Ohnsorg-Theater; in de Rull muss se blots söss Satzen snacken. Een Johr later spöl se aber al de Hööftrull. To Tiet is se de öllste aktiv Ensemblelidmaat. In de Stück *De Queen vun Quekenbüttel* hett se in Februar 2006 ehr 60. Böhnenjubliäum an’t Ohnsorg-Theater fiert. 

Se weer ok faken in Fernsehprodukschonen dorbi. Besünners bekannt is se mit de Rull as Weertsfru van de NDR-Serie *Haifischbar* un as Oma Anni in de Feernseh-Kummedie *Die Ohnsorgs*.

An 7. Januar 2001 hett se van de Senat der Freien und Hansestadt Hamborg de Biermann-Ratjen-Medaille för ehr künstlerisch Verdeensten üm de Stadt Hamborg kregen.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
8. September

## Wat passeert is
* 1926: Düütschland warrt eenstimmig in'n Völkerbund upnahmen

## Boren
* 8. oder 9. September 801: Ansgar, Arzbischop vun Hamborg-Bremen († 865)
* 1633: Ferdinand IV. ut dat Huus Habsborg, latern röömsch-düütschen König, König vun Böhmen, Ungarn un Kroatien († 1654)
* 1841: Antonín Dvořák, böhmschen Komponisten († 1904)
* 1930: Mario Adorf, düütsch-italiensch Schauspeler
* 1946: Aziz Sancar, törksch-US-amerikaansch Biochemiker, Genetiker un Nobelpriesdräger
* 1963: Herbert Waas, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1980: Kay Bernstein, düütsch Footballfunktschoonär († 2024)
* 1985: Denny Morrison, kanaadsch Iesflinklöper
* 1992: Paul Fentz, düütsch Ieskunstlöper
* 1995: Martin Ponsiluoma, sweedsch Biathlet

## Storven
* 1800: Pierre Gaviniès, franzöösch Violinist un Komponist (* 1728)
* 1944: Günther Smend, düütsch Offizier un Wedderstandskämper (* 1912)
* 1949: Richard Strauss, düütsch Komponist un Dirigent 
* 1960: Oscar Pettiford, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1922)
* 1980: Hermann Claudius, hooch- un plattdüütsch Schriever (* 1878)
* 2009: Aage Niels Bohr, däänsch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1922)
* 2010: Hadley Caliman, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1932)
* 2022: Elisabeth II., Königin vun Grootbritannien (* 1926)
Oskar Ketelhut

**Oskar Ketelhut** (* 23. Juni 1963 in Mannheim) is en dütschen Schauspeler.

1987 hett he sien Studium afslooten und dornah bit 1991 een Utbildung to’n Schauspeler in Hamborg makt. 

Van 1991 bit 1997 weer he een free Schauspeler un harr denn Uptreden bi’t Ernst-Deutsch Theater, Ohnsorg-Theater, Hamborger Kammerspölen und Hamburgsch Staatsoper. Siet 1998 hört he to dat fast Ensemble bi’t Ohnsorg-Theater.Nebenbi hett he aber ok all bi verscheeden Filmen un Regen mitmaakt. 

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken

* Sien Websteed (hoochdüütsch)
Sandra Keck

**Sandra Keck** (* 8. Oktober 1967 in Cuxhoben) is en Singersche, Speelbaassche, Schauspelersche un Schrieversche. 

## Leven
Sandra Keck hett hör eerst Böhneninsichten tosommen mit hör Bröer Florian Keck bi Rolf Zuckowski sien Sendung „Rolf und seine Freunde“ kregen.

Siet den 27. Mai 1990 höört se to dat Ensemble van’t Ohnsorg-Theater un is neben Schauspelers as Heidi Kabel, Jürgen Pooch, Ursula Hinrichs un Uwe Friedrichsen uptreden. 

1996 hett se mit een paar anner Schauspelerkollegen de „Theater Companie“ grünnd.

Ehr eerste Regie föhr se 1999 mit dat Märchen „Räuber Hotzenplotz“. As Autorin hett se sück mit dat Musical „Wi rockt op platt“ een Naam maakt, dat se in de Jubiläumsspöltiet van dat Ohnsorg-Theater in’t Johr 2002/2003 schreev un dat van 28. September 2002 bit 22. Oktober 2005 an’t Huus un up Tournee meest 100 mal speelt wurrn is.

## Hörspeelen (Utwahl)

* 2006: Dylan Thomas: Ünner den Melkwoold (Rosi Pröve/Janne Hoosband) – Redaktschoon un Speelbas: Hans Helge Ott (Original-Hörspiel – RB/NDR)
* 2019-22: Seker is seker - Hörspeelreeg (16 Folgen) vun RB/NDR

## Utteknungen
2008 hett se den Nedderdüütschen Literaturpries vun de Stadt Kappeln kregen.

## Filmografie

## Warken
* *[[Wi rockt op platt]].* Musical, 2002
* *[[Rock op Platt - Episode twee]].* Musical, 2006

## Weblenken

*Sandra Keck Fansiet (hoochdüütsch)
*Bild

## Enkeldnawiesen
Hans Timmermann

**Hans Timmermann** (* 20. Februar 1926 in Flensborg; † 3. November 2005) weer en düütschen Speelbaas, Schauspeler un Översetter.

## Leben
Hans Timmermann wurr 1926 in Flensborg boren is aber in Rostock upwussen. Later henn truck he nah Hamborg. Toeerst hett he an’t Altonaer Theater un denn an’t Ernst Deutsch Theater spelt.

Hans Timmermann weer över 20 Johr lang an’t Hamborger Ohnsorg-Theater engageert. He weer nich blots as Schauspeler bekannt, man ok mit sien plattdüütsch Inszeneeren van „Nah uns de Sintfloot“, „De Schimmelrieder“ oder „Hannes sien Glück“.

## Filmwarken (Utwahl)

## Weblenken
Washington, D.C.

**Washington** is de Hööftstadt vun de USA un is as **District of Columbia** en Bundsrebeet binnen de USA, dat to keen Bundsstaat tohöört. Se hett 601.723 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 158 km².

## Historie

De District of Columbia is 1790 ut Delen vun de Bundsstaten Maryland un Virginia grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 572.059 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 298.225 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 28.659 US-Dollar. 299.286 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 150.237 Minschen maakt. 19,14 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

16,76 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 12,86 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 30,78 % vun de Minschen Witte, 60,01 % Swarte, 2,66 % stammt ut Asien un 0,06 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,30 % sünd Nakamen vun Indianers. 3,84 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 2,35 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 7,86 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Literatur
* Constance McLaughlin Green: *Washington: A History of the Capital, 1800–1950.* Princeton University Press, Princeton 2017, ISBN 978-0-691-65434-8.
* Tom Lewis: *Washington: A History of Our National City.* Basic Books, New York 2015, ISBN 978-0-465-03921-0.
* Andreas W. Daum, Christof Mauch: *Berlin – Washington, 1800–2000: Capital Cities, Cultural Representation, and National Identities.* Cambridge University Press, Cambridge 2011, ISBN 978-1-107-40258-4.
* David Ovason: *Secret Architecture of Our Nation’s Capital*. Perennial, New York 2002, ISBN 978-0-06-095368-3.
* Bates Lowry: *Architecture of Washington D.C.* Princeton University Press, Princeton 1983, ISBN 978-0-89481-004-6.
## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (engelsch)
Alachua County

**Alachua County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Florida. He hett 247.336  Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 2.264 km². De Sitt vun de Verwalten is in Gainesville.

## Historie

De Kreis is 1824 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 217.955 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 113.346 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 18.465 US-Dollar. 108.766 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 47.803 Minschen maakt. 21,54 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

11,51 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 7,29 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 73,47 % vun de Minschen Witte, 19,30 % Swarte, 3,54 % stammt ut Asien un 0,03 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,25 % sünd Nakamen vun Indianers. 1,40 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 2,02 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 5,73 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* Websteed vun’n Kreis (engelsch)
* U.S. Census Bureau (engelsch)
Puus

De **Puus**, **Puns**, **Kutt** oder in de Medizin ok **Vulva** is dat Geslechtsdeel vun de Fro oder de Sekens vun Deerten, de Deel de buten neern den Venusbult liggt. Wat binnen liggt is de Vagina. De Puus besteiht bi’n Minsch ut de groten un lütten Schaamlippen, de Jumfernhuut, de Utgang vun de Harnröhr un de Klitoris. Buten de groten Schaamlippen wasst vun de Pubertät af an dat Schaamhoor. Bi de groten Schaamlippen sitt ok de Bartholinschen Drüsen, de den Vörhoff mit de Sliemhüüt fuchtig hollt. Twischen Puus un Oorslock (Anus) liggt de Damm. Bi de Geboort vun en Kind kann de Vulva bannig dehnt warrn, dat de Kopp vun’t Kind dörpasst.

## Literatur
* Georges Devereux: *[[Baubo]]. Die [[Mythos|mythische]] Vulva*. Ut dat Franzöösche översett vun Eva Moldenhauer. Syndikat, Frankfort an’n Main 1985 ISBN 3-434-46063-2 
* Mithu Sanyal: *Vulva. Die Enthüllung des unsichtbaren Geschlechts.* Wagenbach, Berlin 2009 ISBN 978-3-8031-3629-9

## Websteden
Henry Vahl

**Henry Vahl** (* 26. Oktober 1897 in Stralsund; † 21. Juli 1977 in Hamborg) weer en düütschen Schauspeler.

Bekannt wurrn is he dör sien Uptreden bi’t Ohnsorg-Theater in Hamborg, wat hüm de Beteknung Volksschauspeler inbrocht hett.

Johren lang hett he sück aber meest mit de Schauspeleree quasi dörslahn, he stunn meest blots in de twete Rieg. 1958 harr he Glück un he kunn för een Kolleg inspringen, de krank wurrn weer. Dat weer an’t Ohnsorg-Theater. De Rull van de komische un kauzige oll Kerl weer so richtig wat vör hüm un dat kunn he in över 100 Rullen ok nahwiesen. Dorbi weer he immer facettenriek un so’n beeten dör’t Ohr brennt. Dor de Ohnsorg-Stücke ok vööl in’t Feernsehn wiest wurrn, kenn man hüm in de ganze Bundsrepubliek. Dorüm hett he 1967 ok de Utteknung *Bronzener Bildschirm* kregen. In de Spööltiet 1971/72 hett he sück aber mit sien Baas vertörnt un he hett dat Theater verlaten. 

Een anner groot Böhnenfigur weer für hüm de *Zitronenjette* in’t Hamborger St. Pauli-Theater, de he van 1973 bit 1975 200 mal spöölt hett. Dorbi weer he egentlich mehr een Laienspöler. Dat is faken passeert, dat he sien Text vergeten harr, aber he kunn good improviseren, aver sien Kollegen mussen dat denn aber ok, wat nich immer ganz eenfach weer.

Henry Vahl is up de Ohlsdörper Karkhoff bisett. 

## Stücke
* *Meister Anecker*, 1958
* *Opa wird verkauft*, *[[Opa ward verköfft]]*, 1961 von Günther Siegmund mit Henry Vahl as Grootvader
* *Vater Philipp*, 1963 mit Heidi Kabel
* *Kein Auskommen mit dem Einkommen*, *[[Keen Utkomem mit’n Inkomen]]*, 1966 mit Edgar Bessen
* *Tratsch im Treppenhaus*, *[[Sluderkraam in’t Treppenhus]]*, 1967 mit Heidi Kabel
* *Die Kartenlegerin*, *De Kortenleggersch*, 1967 mit Heidi Kabel
* *Verteufelte Zeiten*, *[[Up Düwels Schuvkar]]*, 1968 mit Heidi Kabel
* *Schneider Nörig*, *Snieder Nörig*, 1969   
* *Der Bürgermeisterstuhl*, *De Börgermeisterstuhl*, 1969 mit Heidi Kabel
* *Der möblierte Herr*, *De möblierte Herr*, 1971 mit Helga Feddersen
* *Mein Mann der fährt zur See*, *Mien Mann de föhrt to See*, 1971 mit Heidi Kabel

## Filmwark (Utwahl)
Provinzen vun Algerien

Algerien is in 48 Provinzen ünnerdeelt. Op Araabsch warrt de **[[Wilaya]]** nöömt (Mehrtall: *Wilayat*). 

De algeerschen Wilayas sünd jümmers na jümehr Hööftstadt nöömt. De is tomehrst ok de gröttste Stadt in den Wilaya. Elk Provinz hett en **Wali** as Baas.

## List vun de Wilayas vun Algerien

Dit sünd de 48 Wilayas vun Algerien. De Tall is ok de Tall vun de Koort:
# Adrar
# Ain Defla
# Ain Temouchent
# Algier
# Annaba
# Batna
# Bechar
# Bejaia
# Biskra
# Blida
# Bordj Bou Arreridj
# Bouira
# Boumerdes
# Chlef
# Constantine
# Djelfa
# El Bayadh
# El Oued
# El Tarf
# Ghardaia
# Guelma
# Illizi
# Jijel
# Khenchela
# Laghouat
# Medea
# Mila
# Mostaganem
# M'Sila
# Muaskar
# Naama
# Oran
# Ouargla
# Oum el Bouaghi
# Relizane
# Saida
# Setif
# Sidi Bel Abbès
# Skikda
# Souk Ahras
# Tamanrasset
# Tebessa
# Tiaret
# Tindouf
# Tipaza
# Tissemsilt
# Tizi Ouzou
# Tlemcen

## Geschicht

De Indelen geiht op de franzöösche Kolonialtiet trüch, in de dat Land 1847 in de dree Départements Algier, Oran un Constantine indeelt wurr. 1955 keem Bône (=Annaba) dorto. In de Tiet vun den algeerschen Unafhängigkeitskrieg (1954 bet 1962) is dat Land nee indeelt wurrn, dorbi sünd 17 Départements rutkamen. Na de Unafhängigkeit 1962 hebbt se de Départements in Wilayat ümnöömt. Ok en Deel vun de Städer hett dorbi niege, araabsche Naams kregen. Man de Struktur sülvst is bleven.

1974 is dat Land denn in 31 Wilayat opdeelt worrn. Dat harr bet 1983 Bestand, as welke vun den Provinzen nochmal deelt worrn sünd. Dorbi sünd dann de 38 Wilayas vun hüüt bi rutkamen.
Wolf Steinhardt

**Wolf Steinhardt** (* 17. August 1947 in Rostock) is en hooch- un plattdüütschen Schriever.

1989 is he över Tschechien ut de DDR utneiht. He leevt hüdigendags in Flensborg.
In’n Nedderdüütschen is Wolf Steinhardt blots ünner den Namen *Reinhard Wulff* bekannt worrn. 
Wolf Steinhardt hett för siene hoochdütsche Literatur twee Stipendien kregen, eenmal in’n Künstlerhuus Edenkoben un eenmal in Künstlerhuus Klooster Cismar.

Reinhard Wulff hett 2000 den Borsla- un 2002 den Freudenthal-Pries (för de Knackarftenbusch-Gedichten) kregen.

## Warken

* *Temperamente*, Berlin 1985
* *Ohne Weh und Aber*, Husum 2004
Perdita (Maand)

**Perdita** is en vun de lütten Maanden vun’n Uranus. De vörlöpig Beteken weer **S/1986&nbsp;U&nbsp;10**.

## Opdecken
De Maand Perdita is 1999 vun Erich Karkoschka op en fotografisch Opnahm opdeckt worrn, de al 1986 vun de Ruumsond *[[Voyager 2]]* maakt worrn weer. De is to de Tiet an’n Uranus vörbiflagen. Man, dat geev keen annere Opnahmen, de den Maand ok nawiesen kunnen, Dorüm is de Opdecken toeerst nich acht worrn. 2003 hett aver dat Hubble-Teleskop en Objekt an de Steed funnen, woneem sik na vörlöpig Bereken de Maand Perdita ophollen müss.

Sien Naam Perdita hett nu de vörlöpig Beteken S/1986&nbsp;U&nbsp;10, de vun de Internatschonale Astronoomsche Union (IAU) toeerst geven weer, aflöst. De Naam is, as bi all anneren Uranus-Maanden, en Figur vun William Shakespeare oder vun Alexander Pope.

## Ümloopbahn
Perdita löpt in en middleren Afstand vun ungefäähr 76.400 km op en fast kreisrunde Bahn üm den Uranus un bruukt dorvör 16 Stünnen un 31 Minuuten. De Bahn is mit 0,03° ok blots en lütt beten gegen den Äquater vun’n Uranus kippt.

## Egenschopp un Opbo
De Maand het en Dörmeter vun ungefäähr 80 km. He hett en dörsnittlich Dicht vun 1,5 g/cm³, wat düdlich weniger is as de Dicht vun de Eer. Worhschienlich kummt dat vorvun, dat Perdita to’n gröttsten Deel ut Wateries besteiht. An de Bavenflach is de Sworversnellen 0,016 m/s² groot. Dat is man blots 0,2&nbsp;% vun dat, wat wi op de Eer kennt.

De Albedo vun Perdita is mit 0,07 teemlich lütt. Dat heet, dat 7&nbsp;% vun dat opdrapend Licht wedder afstrahlt warrt. Dorüm is de Maand teemlich düster. De Temperatur an de Bavenflach liggt in Dörsnitt bi ca. -184°C.
Chalkosin

**Chalkosin** (öllere Beteken sünd **Koppergleem**, **Kopperglas** oder **Graukopperierz**)is en Mineral, dat faken vörkummt un to de Mineralklass vun de Sulfiden un Sulfosolten tellt un en Stoffmengdenverhollen Metall:Swevel, Selen, Tellur > 1:1 opwiest. Dat Mineral kristalliseert in’n monoklinen Kristallsystem mit de cheemsch Tohopensetten Cu2S un bildt dorbi tomeist prismatisch oder tafelförmig Kristallen, aver ok köörnig bit massig Formen in swatte bit graue Klöör. Mitünner kommt ok pseudohexagonal Kristallen vör. Cheemsch is Chalkosin en Koppersulfid, oder nipp un nau en Kopper(I)-sulfid.

## Naam
De Naam Chalkosin kummt vun dat Greeksche *[[Chalkos]]*, wat bi de ollen Greeken en Müntbeteken weer för en Koppermünt.

## Entstahn un Vörkamen
Koppergleem oder Chalkosin entsteiht hydrothermal un kummt in twee ünnerscheedlich Modifikatschonen vör, de vun de Temperatur afhangig sünd. Dat een is de monoklin Deep-Chalkosin (ünner 103&nbsp;°C), dat annere de hexagonal Hooch-Chalkosin (över 103&nbsp;°C). In Lagersteden för Kopperierz kann sik Koppergleem dör Metamorphoos oder Sedimentatschoon in jümmer Oxidatschoonsrebeten bill’n. Faken kummt dat tohopen mit Bornit, Chalkopyrit, Covellin, Hämatit un Pyrit vör.

Vörkamen gifft dat ü.a. in Redruth un St. Just in Grootbritannien, Dzhezkazgan in Kasachstan, Bor in Serbien, Tsumeb in Namibia, an’n Río Tinto in Spanien un ok in Bisbee, Bristol, Butte un Ladysmith in de USA.

## Verwennen
Koppergleem weer een vun de wichtigsten Rohstoffen för’t Winnen vun Kopper, bit de gröttsten un bedüdensten Lagersteeden in England un de USA beet weern.
Joachim Burfeindt

**Joachim Burfeindt** (* 11. Januar 1892 in Swing; † 17. Januar 1982 in Bremervöör) weer en düütschen Politiker vun de Düütsche Partei. He weer in de 1. bet 3. Wahlperiood (vun’n 20. April 1947 af an bet to’n 5. Mai 1959) Liddmaat vun’n Neddersassischen Landdag.

Burfeindt weer Buur un weer 1914 bet 1918 in’n Eersten Weltkrieg. In de Weimarer Republiek weer he ünner annern Geschäftsföhrer bi de Kleenbahnen Bremervöör un Zeven. Vun 1929 af an weer he Liddmaat in’n Kreisdag, müss 1933 aver all siene Ämter afgeven.
118

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Hadrian gifft Mesopotamien un Armenien torüch an dat Riek vun de Parthers. De Oostgrenz vun dat Röömsche Riek warrt wedder torüch nahmen bit an den böveren Euphrat-Stroom

## Boren

## Storven
119

## Wat passeert is
* Kaiser Hadrian  un Publius Dasumius Rusticus sünd röömsche Kunseln.

## Storven

* Matidia, leevst Süsterkind vun Kaiser Trajan (* 68)
* Secundus von Asti, christlichen Märtyrer
* Sabina un *Serapia*, christliche Märtyrerinnen un Hilige
* üm 119: Tiberius Claudius Maximus, röömschen Offzeer (* üm 64)
120

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Hadrian lett in de Stadt Rom dat Pantheon nee upboon

## Boren
* 120, 135 oder 140: Irenäus vun Lyon, christlich Schriever un Hilligen († üm 202 rüm)

## Storven
121

## Wat passeert is
* Dat eerste chineesche Lexikon kümmt rut. Dat heet „Shuowenzi“ 說文字 („Verklaren vun de Schrifttekens“)
* De Boo vun de Stadt Rom ehren gröttsten Tempel warrt anfungen. Dat is de Tempel vun Venus un Roma

## Boren
* 26. April: Marcus Aurelius, röömschen Kaiser vun 161 bit 180 († 180)

## Storven
* Deng Sui, Kaisersche vun China (* 81)
122

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Hadrian gifft Order, en 115 km langen Wall in den Noorden vun Britannien to boon. Düsse Wall schall de Kaledoniers un de Pikten vun dat röömsche Riek afholen. Bekannt wurrn is düsse Wall as Hadrian sien Wall
* 13. September: De Römers fangt mit dat Boon vun den Wall vun Hadrian an. 
*Hadrian gifft de Länner up, de he in Schottland innahmen harr

## Boren

## Storven
123

## Wat passeert is
* De Stadt Kyzikos in Grekenland warrt bi en Eerdbeven bi't up den Grund in'n Dutt haut

## Boren

## Storven
124

## Wat passeert is

## Boren
* Üm 124 rüm: Apuleius, röömschen Redner, Schriever un Philosoph († üm 175 rüm)

## Storven
126

## Wat passeert is
* (oder 125) Telesphorus warrt Bischop vun Rom

## Boren
* 1. August: Pertinax, röömischen Kaiser († 193)

## Storven
128

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Hadrian lett sik vun nu af an *Vader vun dat Vaderland* nömen. 

## Boren

## Storven
129

## Wat passeert is

## Boren

### Sunder Datum
Galen: greekschen Dokter, Anatoom un Philosoph ( † ümme 200)

## Storven
Georgia

**Georgia** is en Bundsstaat in de USA. He hett 9.072.576 Inwahners (Stand 2005) op en Rebeet vun 154.077 km². De Hööftstadt is Atlanta.

## Historie

Georgia weer vun’n 2. Januar 1788 af an Deel vun de USA.

## Politik

Georgia is opdeelt in 159 Kreise (Countys):
Idaho

**Idaho** is en Bundsstaat vun de USA. He hett 1.429.096 Inwahners (Stand 2005) op en Rebeet vun 216.632 km². De Hööftstadt is Boise.

## Historie

Idaho weer vun’n 3. Juli 1890 af an Deel vun de USA.

## Politik

Idaho is opdeelt in 44 Kreise (Countys):

## Weblenken

* Websteed vun Idaho (engelsch)
Appling County

**Appling County** is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Georgia. He hett 18.236  Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.318 km². De Sitt vun de Verwalten is in Baxley.

## Historie

De Kreis is an’n 15. Dezember 1818 grünnt worrn.

## Demografie

Vun de 17.419 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 8.125 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 15.044 US-Dollar. 7.407 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 928 Minschen maakt. 18,29 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.

6,06 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 3,39 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.

Vun de Vöröllern her sünd 76,79 % vun de Minschen Witte, 19,59 % Swarte, 0,30 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,21 % sünd Nakamen vun Indianers. 2,49 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,61 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 4,55 % vun de Lüüd ansehn.

### Inwahnertall

## Weblenken

* Websteed vun’n Kreis (engelsch)
* U.S. Census Bureau (engelsch)
Stauffenberg

**Stauffenberg** betekent

* Stauffenberg, den Naam vun en Familie vun Adel,
* de Naam vun twee Filmen öber Claus Schenk Graf von Stauffenberg sien Anslag up Hitler an’n 20. Juli 1944.

Kiek ok bi: Staufenberg.
Wolga

De **Wolga** is en Stroom in Russland. Mit 3.534 Kilometer is se de längste Stroom in Europa. De Born liggt in de Waldai-Bargen noordwesten vun Moskau bi dat Dörp Wolgowerchowe op 128 Meter över de See. De Stroom münnt 28 Meter ünner de See in dat Kaspische Meer. Dat Stroomrebeet is üm un bi 1,41 Millionen km² groot. Alltohoop fleet elk Johr 258 Milliarden m³ na’t Kaspische Meer af.

## Literatur
* Janet M. Hartley: *The Volga, a history of Russia's greatest river.* Yale University Press, New Haven 2021, ISBN 978-0-300-24564-6.
* Guido Hausmann: *Mütterchen Wolga. Ein Fluss als Erinnerungsort vom 16. bis ins frühe 20. Jahrhundert*. Frankfurt/M. 2009 (=Campus Historische Studien, 50), ISBN 978-3-593-38876-2.
* 
* Gerhard Konzelmann: *Die Wolga. Schicksalsstrom der Völker*. Hoffmann und Campe, Hamburg 1994, ISBN 3-455-08569-5.
* Olga Licenberger: *Deutsche evangelische Siedlungen an der Wolga*. HFDR 2013, Nürnberg, ISBN 978-3-9807701-0-1.
* Tatjana Kuschtewskaja: *Die Wolga. Geschichte und Geschichten von Moskau bis Astrachan.* Wostok, Berlin 2011, ISBN 978-3-932916-48-9.

* Albert Obholz: *Die Katholiken an der Wolga. „Heimat ist Geschichte – Geschichte ist unser Auftrag!“ (Das Leben der wolgadeutschen Katholiken an der Wolga von der Koloniegründung bis zur Gegenwart)*. HFDR, Nürnberg 2012, ISBN 978-3-9809613-9-4.
* Dorothy Zeisler-Vralsted: *Rivers, memory, and nation-building. A history of the Volga and Mississippi rivers*. Berghahn, New York u.&nbsp;a. 2015, ISBN 978-1-78238-431-1.

## Weblenken

* ''Die Wolga – Russlands Schicksalsstrom'', auf russischstunde.de (PDF; 170&nbsp;kB)
* ''Geschichte im Fluss. Flüsse als europäische Erinnerungsorte&nbsp;– Die Wolga'', Dossier, auf bpb.de