open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gottfried vun Arnsberg

**Gottfried vun Arnsberg** (* üm 1285; † 1363 in Stood) weer Graaf vun Arnsberg un vun 1348 bet 1359 de Arzbischop vun Bremen.

Gottfried weer de Söhn vun Ludwig vun Arnsberg un Pironette von Jülich. He weer toeerst Doomscholast in Mönster un denn vun 1321 bet 1349 de Bischop vun Ossenbrügge. 1348 sett em Paapst Klemens VI. as Arzbischop vun Bremen in. Doch de Stift harr al Graaf Moritz vun Ollnborg as Opfolger utwählt. 1350 keem Gottfried na Bremen. Moritz verleet nu de Stadt un söch sik de Grafen vun Ollnborg, de Hertög vun Lüünborg un de Wurster Buurn as Verbünnte. Gottfried harr blots Bernd vun Hoya op sien Siet. In’n Juli 1350 keem Moritz mit en Heer vun 900 Mann na Bremen. Gau harr he de Stadt innahmen. Gottfried dröff den Titel Arzbischop behollen, doch to seggen harr nu blots noch Moritz in’t Arzbisdom. Doch de Stadt Bremen un de Hanse weren gor nich tofreden mit de Politik, de Moritz maken dee. Ok Gottfried, de nu in Hoya seet, harr sik mit Hertog Magnus I. vun Brunswiek utklüüstert, dat Magnus sien Söhn Albert II. vun Brunswiek-Lünborg de ne’e Arzbischop warrn schull. Paapst Innozenz VI. weer dor ok för. So güng dat 1358 los, dat se Moritz angrepen hebbt. 1359 is Albert as ne'e Arzbischop vun Bremen ankeken wurrn. 1362 weer dat mit Moritz sien Wedderstand denn ganz ut. Gottfried aver güng nu in’t St.-Georg-Klooster in Stood, wo he 1363 doodbleven is. Sien Graff liggt hüüt ünner dat Tüüchhuus, dat de Sweden later dor opstellt harrn. 1992 hebbt de Archäologen dat wedderfunnen.

## Kiek ok bi
* List vun de Bischöp un Arzbischöp vun Bremen
* Geschicht vun Bremen
Verein für niederdeutsche Sprachforschung

De **Verein für niederdeutsche Sprachforschung**, kort **VndS** ( oder ), will de nedderdüütsch Spraak wetenschoklich uutforschen.

De Vereen is 1874 in Hamborg vun August Lübben un Anndere grünnt worrn. Hüüt hett de Vereen üm un bi 400 Liddmaten.

Elk Johr siet 1875 gifft de Vereen dat Niederdeutsche Jahrbuch rut. Siet 1876 kummt ok dat Niederdeutsche Korrespondenzblatt rut.

## Vörsitters

* 1875-1884: August Lübben
* 1884-1893: Karl Ernst Hermann Krause
* 1893-1907: Alexander Reifferscheid
* 1907-1908: Wilhelm Seelmann 
*1909: Edward Schröder
* 1910-1923: Wilhelm Seelmann
* 1923-1939: Conrad Borchling
* 1939-1945: Hans Teske
* 1946-1966: Walther Niekerken
* 1966-1975: Gerhard Cordes
* 1975-1984: Jan Goossens
* 1984-1993: Dieter Möhn
* 1993-2002: Hubertus Menke
* 2002-2008: Jan Wirrer
* 2008-2017: Ingrid Schröder
* siet 2017: Michael Elmentaler

## ''Niederdeutsches Jahrbuch''

En poor Johrbööker sind in’t Net to finnen:
* 1875 (1. Johrgang)
* 1876 (2. Johrgang)
* 1877 (3. Johrgang)
* 1878 (4. Johrgang)
* 1879-1881 (5.-7. Johrgang)
* 1881 (7. Johrgang)
* 1882 (8. Johrgang)
* 1883 (9. Johrgang)
* 1884 (10. Johrgang)
* 1885 (11. Johrgang)
* 1886 (12. Johrgang)
* 1887 (13. Johrgang)
* 1888 (14. Johrgang)
* 1889 (15. Johrgang)
* 1890 (16. Johrgang)
* 1891-1895 (17.-21. Johrgang)
* 1896(-1899) (22. Johrgang (un 23.-25. Johrgang))
* 1897 (23. Johrgang)
* 1898 (24. Johrgang)
* 1899 (25. Johrgang)
* 1900-1902 (26.-28. Johrgang)
* 1903-1907 (29.-33. Johrgang)
* 1908-1911 (34.-37. Johrgang)
* 1912 (38. Johrgang)
* 1913 (39. Johrgang)
* 1914 (40. Johrgang)
* 1915 (41. Johrgang)
* 1916 (42. Johrgang)
* 1917 (43. Johrgang)
* 1918 (44. Johrgang)
* 1919 (45. Johrgang)
* 1920 (46. Johrgang)
* 1921 (47. Johrgang)
* 1922 (48. Johrgang)
* 1923 (49. Johrgang)

## Weblenken

* Websteed vun den Vereen (hoochdüütsch)

## Footnoten
König (Schach)

De **König** is de wichtigste Figur bi’t Schachspeel. Wenn de König angrepen warrt un dor nich rutkummt, denn heet dat, dat de König schachmatt (oder kort: matt) is. De Speler, de sien König verleert, hett de Partie verloren.
To’n Anfang vun de Partie steiht de witte König op e1 un de swatte König op e8.

## Woans kann de König trecken?

De König kann een Feld in de Richt gahn, de he will (waagrecht, lotrecht oder ok diagonal). Dormit kann he na jedeen Feld vun’t Schachbrett kamen. Aber wieldat he bi een Toog bloots een Feld wiet vörankummt, düert dat. He dörv nich op en Feld trecken, dat vun den Gegensmann al angrepen warrt. Dat heet ok, dat twischen de twee Königen jümmers een Feld Afstand blieven mutt.
Wenn de König op en Feld treckt, wonehm al en Figur vun den Gegensmann steiht, denn warrt disse Figur slaan (d. h. rutnahmen).

## Wat maakt een mit den König?
### In’t Vörspeel
In de eerste Phaas vun ’n Schachpartie, in’t Vorspeel is dat wichig, den König gau dör en Rochaad achter ’n Buernkeed in Sekerheit to bringen.

### In’t Middelspeel
In’t Middelspeel (Schach) is dat een vun den strateegschen Telen, den König vör Angriepen dör den Gegensmann to bewohren.

### In’t Endspeel
In’t Endspeel sünd nich mehr so vele potenzielle Angrieper op’t Brett. disse Phaas vun de Partie warrt de König faken sogor de Figur, de den Utslag vun de Partie doot. Dorbi is dat faken nödig, den König zentraal to platzeren. Bi en Buernendspeel is de Positschoon sogor so wichtig, dat dat op een Feld ankummt.

## Schachmatt

Wenn en Toog den Gegensmann sien König angrippt, denn heet dat, dat de König in’t Schach steiht. De Gegensmann mutt den glieks wat dorgegen doon. Dorför gifft dat dree Möglichkeiten:
* den Könit op en anner Feld hentrecken, wonehm he nich angrepen warrt.
* de Figur slaan, de den König angrippt
* en Steen twischen den König un den Angrieper stellen. (Dat geiht nich bi 't Peerd!)

Wenn dat allens nich geiht, heet dat, de König is schachmatt un de Speler hett verloren. Dat heet, dat is gor nich nödig, den König to slaan. Wenn klor is, dat de König glieks slaan warrt un dor nix gegen to maken is, is de Partie al vörbi.

## Patt

En Patt is en spezielle Situatschoon:

* De König steiht nich in’t Schach
* De Speler kann nix trecken, ahn dat de König denn in’t Schach steiht.

Wenn dat passeert hett keeneen wunnen. Wenn en Speler keen Schangs mehr hett, dat Speel to winnen, kann dat Patt en „Nootutgang“ ween, üm tominnst nich mehr to verleren.
Kiwanuka

**Kiwanuka** oder **Kiwánuka** is de Familiennaam von

* Benedicto Kiwanuka (1922–1972), Politiker ut Uganda,
* Denis Kiwanuka Lote (* 1938), Preester ut Uganda,
* Emmanuel Kiwanuka Nsubuga (1914–1991), Arzbischop ut Uganda,
* Joseph Kiwánuka (1899–1966), Arzbischop ut Uganda,
* Michael Kiwanuka (* 1987), brietschen Sänger,
* Namugenyi Kiwanuka (* 1975), ugandsch-kanaadsche Moderatorin,
* Semakula Kiwanuka (* 1939), Politiker ut Uganda.
Semakula Kiwanuka

**Matiya Mulumba Semakula Kiwanuka** (* 16. September 1939 in Kampala) is en ugandschen Historiker un Politiker.

## Leven

Kiwanuka hett 1965 den Dokter in Historie an de Universität London maakt. Vun de Universität Oxford hett he 1979 en Postgradueertendiplom kregen. 1964 bet 1972 weer he Dozent an de Makerere-Universität und vun 1958 bet 1970 ok Gastperfesser för afrikaansche Historie an de Noordwest-Universität un de Duke-Universität. Sien Fachrebeet is de Historie vun Uganda und Buganda. 1979/1980 weer he Koordinator för de Help bi de Hungersnoot in Karamojo.

1981 bet 1984 weer he Studiendirekter an de Universität vun Calabar in Nigeria. 1985 bet 1990 arbeid he för de Vereenten Natschonen.

1991 bet 1994 weer Kiwanuka Dekan an de School för Postgradueertenstudien un Forschung bi de Makerere-Universität. 1996 övernehm he dat Amt as Bottschopper vun Uganda bi de Vereenten Natschonen, wat he bet 2003 bleven is. An’n 17. Juli 2002 hebbt se em to’n Vörsitter vun dat veerte Komitee bi de Vullversammlung vun de Vereenten Natschonen maakt.

Kiwanuka is ex-officio-Liddmaat vun dat Parlament vun Uganda. An’n 13. Januar 2005 hett he sien Amt as Staatsminister för dat Luwero-Dreeeck, dat he vun 2003 an harr, an Beatrice Magoola Zirabamuzaale afgeven un dorför dat Amt as Staatsminister för Investitschonen annahmen.

Kiwanuka is verheiraadt un hett söven utwassene Kinner.

## Warken

* *A history of Buganda: from the foundation of the kingdom to 1900.* Longman, London 1971
* *From colonialism to independence: a reappraisal of colonial policies & African reactions, 1870-1960.* East African Literature Bureau, Nairobi 1973
* *Amin and the tragedy of Uganda.* IFO-Institut für Wirtschaftsforschung, München 1979
* *Buganda: an ancient Kingdom on the Equator.* 1993
* *Benedicto Kiwanuka: the man and his politics.* Fountain Publishers, Kampala 1996, ISBN 9970-02008-0
Füürkiek

Ene **Füerkiek** is en lütten Kassen ut Metall (Iesen oder Messing) oder ok Holt, in den de Lüüd in’n Winter glöhen Kohlen daan hebbt, dat se sik de Fööt dor an warmen köönt. Ok in’e Kark oder op de Kutschen wörrn Füerkieken bruukt.
Koodwessel

**Koodwessel** (engelsch *Code Switching*, ok Spraakwessel) is en Utdruck ut de Spraakwetenschop för dat Wesseln vun de Spraak (oder Dialektform, Spraakregister) merrnmang in en Gespreek oder sogor enen Satz. Dat kann vörkamen, wenn de Person, de snackt, mehr as ene Spraak kann (un dat Gegenöver de ok verstaht).

Bestimmte Gedanken köönt in welk Spraakformen beter utdrückt warrn. Dat kann an de Spraakkompetenz vun de Person liggen, de snackt, oder an de Spraak sülvst. En Bispeel is dat Plattdüütsche, dat keen allgemeen Fachvokabular to Reekner- un Internett-Themen hett. Wenn nu Lüüd, de sünst jümmer Plattdüütsch snackt, op mal över Reeknerkraam snacken wüllt, denn wesselt se na dat Hoochdüütsche. De Koodwessel kummt mehrst dor vör, wo Lüüd in ene Sellschop vun Lüüd mit en annere Spraak leevt, un dorbi vulle Mehrsprakigheit entwickelt hebbt.
Toorn

**Toorn** betekent

* Toorn, en Bowark,
* Toorn, en Figur vun dat Schachspeel.

**Toorn** is de Familiennaam von

* André van der Toorn (* 1962), nedderlandschen Moderator,
* Dick van den Toorn (* 1960), nedderlandschen Schauspeler un Speelbaas,
* Jan van Toorn (* 1932), nedderlandschen Designer,
* Julia van der Toorn (* 1995), nedderlandsche Singer-Songwriterin,
* Karel van der Toorn (* 1956), nedderlandschen Religionswetenschopper,
* Maarten van den Toorn (1929–2017), nedderlandschen Spraakwetenschopper,
* Matthijs van Toorn (*Matty van Toorn*; 1950–2007), nedderlandschen Footballspeler,
* Peter van Toorn (* 1944), kanaadschen Dichter,
* Rob van den Toorn (* 1947), nedderlandschen Politiker,
* Willem van Toorn (* 1935), nedderlandschen Schriever.

Kiek ok bi: Thorn, Torn.
Caspar Abel

**Caspar Abel** (* 14. Juli 1676 in Hindenborg; † 11. Januar 1763 in Westdörp) weer en Historiker un en plattdüütschen Dichtersmann.

## Leven

As Söhn vun den evangeelschen Pastoor Joachim Abel harr Caspar Abel dat ok mit de Theologie. Nadem he sien Studium in Halle afslaten harr, arbeidt he vun 1696 an as Schoolmeester in Oosterborg. Vun 1698 an bet 1718 weer Abel Rekter an’t Gymnasium in Halberstadt. in disse Tiet is ok sien Söhn Friedrich Gottfried Abel boren. 1718 denn is he Pastoor in Westdörp worrn.

He hett histoorsche Schriften un op Platt- un Hoochdüütsch Gedichten schreven. Ok Översetter vun franzöösche un latiensche Texten is he wesen.

## Warken

* *Jubelfest des Brandenburgischen Unterthanen.* 1700
* översett: Publius Ovidius Naso: *Epistolae Heroidum oder Brieffe der Heldinnen*.  Leipzig 1704
* *Abbildung eines rechtschaffenen Predigers.* 1710
* *Preussische und Brandenburgische Staats-Historie.* Leipzig un Stendal 1710
* *Preußische und Brandenburgische Reichs- und Staatshistorie.* 1710
* översett: *Auserlesene Satirische Gedichte ... aus dem berühmten [[Boileau]] und [[Horaz|Horatio]] übersetzet.* Quedlinborg 1714
* *Historia monarchiarum antiqui orbis.* Leipzig/Stendal 1718
* *Teutsche und Sächsische Alterthümer.* Brunswiek 1720
* *Deutsche und Sächsische Altertümer* 1729-1732
* *Die hülflose Sassine.* 1735 oder 1736
* *Stift-, Stadt- und Landchronica des Fürstenthums Halberstadt.* 1745
* *Drei plattdeutsche Satiren.* München 1891

## Literatur

* J. F. Temme: *Der sittliche Charakter und das Leben Caspar Abels*. Blankenborg 1765
* Johann Anton Trinius: *Beytrag zu einer Geschichte berühmter Gottesgelehrten*. Bd.I, Leipzig 1751
* Martin Kintzinger: „Abel, Caspar“, in: Walther Killy (Hg.): *Literaturlexikon* Bd. 1, S. 27 f.
Endspeel

**Endspeel** betekent

* Endspeel, dat letzte Speel in en Sportturnier, bi dat dann de Winner faststellt warrt,
* Endspeel, de letzte Phaas in en Schachpartie.
Daam

**Daam** betekent

* en hööflich Woort för Fru
* Daam, en Schachfigur,
* Daam, en Brettspeel,
* Daam, en Speelkoort.
Daam (Schach)

De **Daam** is de stärkste Figur in’t Schachspeel. Jedeen Speler fangt mit een Daam an. Se steiht glieks blangen den König. Anfängers maakt faken den Fehler, dat Startfeld vun König un Daam to vertuuschen. Dorgegen helpt en eenfache Regel: witte Daam op wittet Feld, swatte Daam op swattet Feld. De witte Daam fangt op dat Feld d1 an un de swatte op d8.

## Woans treckt de Daam?



De Daam kann op jedeen Feld linear oder ok diagonaal trecken, dat free is. Dat maakt se to en flinke Figur, de licht överall hinkummt. Se kann dorbi aber nich över annere Figuren springen. As all de annern Figuren slaagt se en Figur vun den Gegensmann wenn se sik op dat Feld vun disse Figur stellt. 

## Weert vun de Daam
Blangen den Toorn höört de Daam to de Swoorfiguren. Se hett en Weert vun 9 Buurneenheiten, dat is meist so veel as twee Toorns.

## Wat maakt een mit de Daam?

### In’t Vörspeel
Anfängers versöcht faken, de Daam gau in’t Speel to bringen un haapt denn, dat se de Positschon vun den Gegensmann licht utrövern köönt un dorna ok noch den König matt sett. Dat mag gegen en annern Anfänger funktscheneren, aber wenn de annere Speler wat vun’t Schach versteiht, löppt dat nich goot. Denn warrt de egene Daam angrepen un se mutt sik trüchtrecken un een hett bloots Töög verloren. Un de Gegensmann hett bi so en Angreep de Möglichkeit, sien egen Figuren licht in’t Speel to bringen. Dat heet: in’t Vörspeel is dat beter, de Daam ’n beten trüchtohollen un bloots dormit to drauhen, mit de Daam wat to maken, wogegen sik de Gegensmann verdeffenderen mutt.

### In’t Middelspeel
In’t Middelspeel is dat goot, wenn de Daam ’n zentralen Platz kriggt, denn hett se veel Kraft. Apene Lienen oder Diagonalen sünd dorför goot to bruken. Dat is wichtig, ’n Angreep mit de Daam mit sien annern Figuren goot vörtobereiden, dat de Daam denn nich sülvst angrepen warrt un sik wedder trüchtrecken mutt. In de Literatur gifft dat faken en *Daamopper*: een Speler gifft sien Daam op, un kriggt dorför ’n Angreep de to ’n Schachmatt föhrt oder tominnst annere Figuren, de tosamen mehr weert sünd as de Daam. In de Praxis kummt dat aber nich so faken vör.

### In’t Endspeel
In’t Endspeel kann de Daam bi’t Mattsetten vun den König helpen. Graad wenn in’t Endspeel nich mehr so vele annere Figuren op’t Brett sünd, hett de Daam veel Kraft, wieldat se gau överall hinkaamt. ’Keen denn noch sien Daam hett, hett dat faken licht. Wieldat de Daam in’t Endspeel so gefährlich warrn kann, versöökt de Spelers faken, de Daams gegenenanner aftotuuschen. Denn hett een sülvst keen Daam mehr, aber de Gegensmann ok nich. Denn kann de ok nich mehr so licht angriepen.

In’t Endspeel versöcht de Spelers geern, en egen Buern bet op de Grundreeg vun den Gegensmann to bringen. Denn warrt de Buer gegen Figur ümwannelt, de een sik utsöcht. (Buer un König geiht nich.) Hier warrt tomehrst de Daam nahmen, wieldat se so stark is. Dorbi is dat ok mööglich, ’n tweete Daam to kriegen.
Utlehntransfer

En **Utlehntransfer** passeert, wenn en mehrsprakigen Spreker bi dat Snacken in de een Spraak spontan Utdrück ut de annere Spraak in siene Sätz inföögt. Dorbi warrt, anners as bi den Koodwessel nich de ganze Spraak wesselt, man blots enkelte Wöör, ahn dat de Struktur vun de Spraak, in de inföögt warrt, dorbi ännert warrt. Dat kummt vör, wenn de Person nich fähig is, gau op de Begrepen to kamen, de passt. Dat kann dor an liggen, dat de Spraakkenntnis nich good noog is, oder dor an, dat de Spraak kene Utdrück för de Konzepten hett, över de de Person snacken will. Wöör, de eerst blots dör Utlehntransfer in de Spraak kaamt, köönt later vullen Ingang in de Spraak finnen, wenn se faken noog bruukt warrt.
Peerd (Mehrdüdig Begreep)

**Peerd** betekent

* Peerd, en Söögdeert,
* Peerd, en Figur ut dat Schachspeel,
* Peerd, en Deel von de Takelaasch von en Seilschipp,
* Peerd, en Figur in de Heraldik,
* Peerd, en Turngerät.
Wiängholsen

**Wellingholthusen** is en Dörp twintich Kilometer oost van Ossenbrügge. It is Deel van Melle.

## Historie

De Naam Wellingholthusen kummt 1160 as *Wellincholthusen* dat eerste Maal in de Oorkunnen vör. Al 1090 kummt in ene Oorkunn *Holthusun* vör, wat datsülve Dörp meent. De Oorkunn, de 1060 vun *Holthuson* snackt, is villicht ok Wellingholthusen, man dat is nich seker. De eerste Kark geev dat wohrschienlich al üm un bi dat Johr 1000. In’t 13. Johrhunnert un 1588 hebbt se denn ne’e Karken boot. De hüdige Kark is in de Tiet vun 1856 bet 1861 boot worrn.

1970 warrt ene Eenheitsgemeen grünnt, de aver 1972 na Melle ingemeent worrn is.
Schinkel (Ossenbrügge)

**De Schinkel** is en Deel van de Stadt Ossenbrügge. Do leefden vele Arbeiters van dat Stahlwerk van de Bahn en van de Ossenbrügger Kopper- un Drahtwerk.
Weil et de Schinkel heet, seggt man korrekt im Schinkel, nich in Schinkel.
Fritz Lau

**Fritz Lau** (* 10. August 1872 in Möltenort; † 5. Juli 1966 in Glückstadt) weer en plattdüütschen Schriever.

## Leven

Lau leev vun 1898 an in Glückstadt un weer dor Postbeamten. 1923 güng he in Penschoon. Blangenbi hett he plattdüütsche Böker schreven un Vördrääg op Platt hollen.

An’n 16. Mai 1955 to sien 60. Hochtietsdag hett em de Stadt Glückstadt as Ehrenbörger uttekent. Siene Arbeidsstuuv warrt hüüt in dat Detlefsen-Museum in Glückstädt utstellt. In’n Stadtdeel Butendiek hett de Stadt Glückstadt den Fritz-Lau-Platz na em nöömt.

## Warken

* *Katenlüd*, 1909
* *Ebb un Floot - Glück un Not,* 1912
* *Brandung. Geschichten von de Waterkant,* 1914
* *Helden to Hus*, 1915
* *In Luv un Lee*, 1916
* *Ost und West,* 1917
* *Elsbe. En Stück Minschenleben, *1918
* *Kopp hoch!*, 1921
* *Drees Dreesen,* 1926
* *So is dat Leben*, 1926
* *Kinnerland, *1927
* *Lach mit!*, 1929
* *Von em un ehr!, *1932
* *Wat mi so öwer’n Weg löp*, 1933
* *Wi möt dar henlank*, 1934
* *So fungen se an*
* *Wat löppt de Tiet. Utsöcht Vertellen*, 1962
* *Dar schallst man op kamen. Moderspraak-Böker Nr. 11, *1972
* *De besten Geschichten, *1981
* *Johann un Trina up Reisen. Schwank in einem Aufzuge*

## ''Kiek ook bi''

* *[[List vun plattdüütschen Schrievers]]*
## Weblenken
Liborius (Bischop)

De Bischop **Liborius** weer een Bischop vun de franzöösche Stadt Le Mans in de late Antike. He hett in dat 4. un 5. Johrhunnert leevt un is later hillig spraken wurrn. Sturben is he up'n 23. Juli.

## Leven
Een kann bloß man wenig seggen öber denn Bischop Liborius. Wenn dat nah de Vertellen ut dat Middelöller geiht, denn so is he 47 Johr lang Bischop vun siene Stadt ween. He schall ok een goden Fründ vun den Hilligen Martin vun Tours (†397) ween hebben. In Le Mans hefft se em al bitiets as eenen Hilligen ansehn. As de Franken ehr Kaiser Ludwig de Fromme regeeren dö (814-840), kemen siene Knaken nah Sassen in de Bischopsstadt Patterbuorn. Dat weer to de Tiet ganz begäng, dat de Reliquien vun de Hilligen ut den Westen vun dat Frankenriek nah den Oosten henstüürt wurrn sünd, nah Sassen. Düt Wannern vun de Öberresten vun de Hilligen warrt mit den Fachbegripp Translatio nömmt. Een Unbekannten ut Patterbuorn hett an't Enn vun dat 9. Johrhunnert upschreven, wo düsse *Translatio* tostannen kamen is. Dat weer to den Bischop Biso siene Tiet (887-909). He vertellt, dat een Grupp vun Karkenlüde ut Patterbuorn nah Le Mans hengahn is un dor vun den Bischop Aldrich (832-857) Reliquien kregen hett. Up den Weg öber Chartres un Paris sünd de denn öber den Rhien nah Sassen henbröcht wurrn. Dor sünd se denn up den Pingstdag vun dat Johr 836 ankamen. Dat weer de 28. Mai. Dat ganze Volk strööm tohopen. In Patterbuorn hett de tostännige Bischop Badurad (815-862) de Knaken in den Dom ünnerbröcht. Dor schöllt ok Wunner bi passeert sien. 

## Kultus
In Patterbuorn un annerwegens güng dat vun dor af an mit den Kultus vun den Hilligen Liborius los. Liborius is Schutzpatron vun de Stadt un vun ehren Dom wurrn. Patterbuorn weer dormit een Oort, wo Liborius in besunners groot Ansehen stünn. Man nich bloß in Westfalen, man ok in Bayern, in dat Kloster Tegernsee un in Queddelnborg wurr he al in dat 11. Johrhunnert verehrt. In dat 12. Johrhunnert geev dat ok in de Nedderlannen, in Neddersassen, in Döringen un an den Nedderrhien eenen Liborius-Kult. In dat late Middeloller is Liborius denn to den Hölpsmann gegen allerhand Pien vun dat Lief wurrn, as Steen- un Nerenpien dat weeren. Mit de Tiet vun de Reformation un de Gegenreformation änner sik ober doch allerhand in den Kult rund üm Liborius ümto. Ok in de röömsch-kathoolsche Kark güng dat nich eenfach so fudder, as vördem.

## Fründschap ünner de Städer
Vunwegen den Translatio vun de Reliquien vun Le Mans nah Patterbuorn sünd de beiden Städer al ganz fröh Frünnen wurrn. Dat is woll de öllste Fründschup ünner Städer up de ganze Welt. Hüdigendags warrt jümmers noch dat Libori-Fest fiert to'n Andenken an den Öbergang vun de Reliquien nah Patterbuorn. Bi düt Fest weert de Reliquien denn in eenen schönen Kasten öber den Domplatz hendragen.
Borries (Vörnaam)

**Borries** (ok **Börries**) is een plattdüütschen Vörnaam for Jungs.

## Herkamen
Borries is de korte Form vun den Naam *[[Liborius (Bischop)|Liborius]]*. Liborius weer een Hilligen ut dat 4. Johrhunnert, de in de franzöösche Stadt Le Mans leevt hett un dor Bischop ween is. He is later de Schutzpatron vun Patterbuorn wurrn. In Westfalen un de Nedderlannen weer sien Kultus in't Middelöller ganz begäng. 

## De plattdüütsche Vörnaam
De Naam *Liborius* is eenfach afkört wurrn, as dat bi plattdüütsche Naams ganz begäng weer. Ut Liborius is up düsse Aart *Borius* wurrn. Later is dat *-us* denn vunwegen een beten slurig Utspraak afslepen wurrn to *-ies*. 

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams.
*Borries - Familiennaam

## Weblenken
Conrad Borchling

**Conrad August Johann Carl Borchling** (* 20. März 1872 in Hitzacker; † 1. November 1946 in Hamborg) weer en düütschen Germanist.

1910 hett he dat Ordinariat för dat Düütsche Seminar bi dat *Allgemene Vörlesungswesen* in Hamborg (wat later dat Germanistische Seminar an de Universität Hamborg worrn is) övernahmen. Vun 1919 an is he Dekan vun de philosophische Fakultät an de neegrünnte Universität Hamborg wesen.
Dor hett he 1917 tohoop mit Agathe Lasch ok de Arbeitsstell för dat Hamborgsche Wöörbook inricht. Vun 1923 an hebbt de beiden ok Material för dat middelnedderdüütsche Handwöörbook sammelt.

Vun 1964 an bet 1986 hett de Alfred-Toepfer-Stiftung em to Ehren den Conrad-Borchling-Pries för Arbeiden op dat Rebeet nedderdüütsche Philologie vergeven.

## Warken

* *Das Alter des Görlitzer Judeneids.* Neues Lausitzisches Magazin 86, Sieden 245-255, 1910
* *Das Landrecht des Sachsenspiegels nach der Bremer Handschrift von 1342.* Hamburgische Texte und Untersuchungen zur Philologie I, Düörpm 1925
* Anthologie *1000 Jahre Plattdeutsch. Proben niederdeutscher Sprache und Dichtung vom Heliand bis 1900.* Hamborg 1927
* *Plattdeutsche Rechtschreibungslehre für die Mundarten des nordniedersächsischen Raumes.*, Hamborg 1935
* *Niederdeutsche Bibliographie.* mit Bruno Claussen, 3 Bänn, Niemünster 1931-1957
Gädje

**Gädje** (ok **Gätje**) is een plattdüütschen Vörnaam for Jungs

## Herkamen
Gädje kümmt vun den plattdüütschen Vörnaam Gerd. Gerd kümmt vun den olen germaanschen Naam *Gerhard* vun her. Dor steekt de Wöör *Ger* (dat heet Speet oder Speer) un *hart* (dat heet stark) in. Gerhard bedutt so wat as: *De stark is mit den Speer*.

## De plattdüütsche Naam
De Plattsnackers in fröher Tieden weeren mundfuul un hefft de langen germaanschen un christlichen Naams afkört. Up düsse Aart is ut *Gerhard* denn **Gerd** vun wurrn. To'n Lüttjer maken för een Kinnernaam is dor denn dat Suffix *-je* anbackt wurrn. Up düsse Aart is ut den Naam Gerd de nee Naam Geerdje vun wurrn. Vunwegen slurige Utspraak sünd dor denn de Naams Geedje, Gädje un Gätje vun wurrn. De bedüüt so veel, as *Lüttje Gerd*. Mit dat anner Suffix *-ike* is ut Gerd de plattdüütsche Vörnaam Gehrke wurrn, de just datsülbige bedüden deit, as Gädje. 

## Plattdüütsche Tonaams
Ut düssen plattdüütschen Vörnaam Gädje etc. sünd mit de Tiet de plattdüütschen Tonaams Gätje un Gätjen wurrn. De bedüüt so veel, as : *Ut Gädje siene Familie* oder ok *Vun Gätje sienen Hoff*.

## Kiek ok bi
* List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Wöltje

**Wöltje** is een plattdüütschen Vörnaam for Jungs.

## Herkamen
Wöltje is een plattdüütsche Form vun den olen düütschen Naam Walter. In düssen Naam steekt de beiden germaanschen Wöör *waltan* (regeeren, Baas ween) un *Heri* (Heer, Suldaten) in. De Naam heet denn soveel, as *De öber de Suldaten regeeren deit* oder *De Baas is vun dat Heer*.

## Anner Spraken
In anner Spraken gifft dat anner Formen vun düssen Naamen.
Plattdüütsch: Wolter, Wöltje
Swiezerdüütsch: Walti
Engelsch: Walt, Walter
Nedderlannsch: Wout, Wouter
Franzöösch: Gauthier, Gautier
Italieensch: Gualtieri, Gualtiero

## De plattdüütsche Vörnaam
Ut den Naam Walter is toeerst de korte Form *Walt* oder *Wolt* vun maakt wurrn. To'n lüttjer maken as een Smusenaam for de Gören keem dor denn dat Anbacksel (Suffix) *-je* achteran. Up düsse Aart is dor denn de Naam Woltje oder Wöltje vun wurrn. De heet denn so veel, as *Lüttje Walter*. 

## Plattdüütsche Tonaams
Vun düssen plattdüütschen Vörnaam Wöltje kaamt nu ok de plattdüütschen Tonaams Wöltje un Wöltjen vun her. De bedüüt so veel, as : *Ut Wöltje siene Familie* oder ok *Vun Wöltje sienen Hoff*.

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Weblenken
Flögel (Schach)

Bi dat Schachspeel warrt dat Schachbrett in twee Delen opdeelt:
De linke Hälft (de Lienen a bet d) warrt **Damenflögel** nöömt. De rechte Hälft (de Lienen e bet h) is de **Königsflögel**. Se hebbt ehrn Naam dorvun, dat sik to den Speelanfang de Daam un de König in disse Hälften finnt. 

Disse Ünnerscheed is för de Schachtheorie wichtig. En Angreep op den Damenflögel löppt anners as en Angreep op den Königsflögel. De taktischen Telen sünd ünnerscheedlich. Op den Damenflögel geiht dat tomehrst dorüm, Ruum to winnen oder en Buern ümtowanneln. Op den Königsflögel geiht en Angreep tomehrst glieks gegen den König, wieldat sik de König geern achter de Buern op den Königsflögel versteckt. Dat is twoors ok möglich, den König op de annere Siet, op den Damenflögel to trecken, aber ok dann is de Speelstruktur anners, to’n Bispeel is de Weg för den König wieder, wenn he na den Damenflögel hen will.

Kumplizeert warrt dat, wenn blots een Speler sien König mit de Rochaad na den Königsflögel henbringt un de annere sien König na den Damenflögel schickt. Denn kann jedeen Speler de vun sien Buern, de nich den egen König verdeffendeert, op en König vun den Gegensmann losschicken. Dat geiht nich so goot, wenn de Königen op desülvige Siet staht. Wokeen denn disse Buern losschickt, maakt toglieks den Weg för en Angreep op den egen König wiet apen.
Bishorst

**Bishorst** weer en Dörp un Kaspeel, dat in Holsteen an de Elv leeg un in den Allerhilligenfloot 1532 tohoop mit Asfleth to’n groten Deel wegspöölt worrn is. Dor is ok de ole Kark, de woll al siet dat 9. Johrhunnert hier stünn, bi tweigahn. De Stillfreedagsfloot an’n 16. April 1745 hett denn den Rest vun den Oort wedder swoor drapen. De Dieken weren ruscheneert un dat Water harr nu free Speel. För en poor Johren stünnen en poor letzte Katen, aver 1751 geev dat al wedder ene Floot un de letzten Inwahners hebbt ehr Hüüs opgeven un sünd na Olendiek trocken. Üm 1500 rüm harr de Oort so wat 150 Inwahners. 

Hüüt is dat Rebeet vun dat ole Dörp ünner Naturschutz.
Rockaad

De Rockaad is en speziellen Toog in’t Schachspeel. Dorbi warrt twee Figuren (en König un en Toorn toglieks trocken. De König geiht twee Feller op den Toorn to un de Toorn springt op dat Felt, wo de König jüst rövertrocken is. En Rockaad op den Königsflögel warrt *korte Rockaad* nöömt un as 0-0 opschreven). En Rockaad op den Damenflögel is en *lange Rockaad*, wieldat de Weeg för den Toorn länger is. Se warrt as 0-0-0 opschreven. 

## Bedingen
Dat Rockeren is bloots dann möglich, wenn disse Bedingen nich verletzt sünd:
# De König hett noch nich trocken.
# De Toorn, de bi de Rockaad mitmaakt, hett noch nich trocken.
# Twischen den König un dissen Toorn steiht keen annere Figur.
# De König steiht opstunns nich in’t Schach un he löppt ok nich över Feller, de opstunns angrepen warrt. Un (as bi allen Töög in’t Schachspeel) dröff een nich so trecken, dat de König dör dissen Toog in’t Schach stellt warrt.
# De König und de Toorn staht op desülvige Reeg. (Dat heet: de Toorn steiht in sien Grundpositschoon, de Toorn is nich dör dat Ümwanneln vun en Buern op de Grundreeg vun den Gegensmann op dat Brett kamen.)

Faken denkt de Spelers, dat de Regeln noch swoorer sünd. Üm dat kloortostellen:
# Wenn de König fröher mal in’t Schach stunn, is de Rockaad later noch möglich. Blots opstunns dröff he nich in’t Schach stahn.
# De Toorn, de bi de Rockaad mitmaakt dröff angrepen ween
# De Toorn dröff över ’n Feld trecken, dat angrepen warrt. (Dat is bloots bi de lange Rockaad möglich.)
# De Rokaad is en Königstoog, dat het, man moot eerst de König trekken un denn eerst de Toorn. Faat man as eerst de Toorn an, dröfft man ok blots de Toorn trekken (un de König nich mehr)

## De Sinn achter de Rockaad
De Rockaad helpt, den König ut de Mitt vun de Grundreeg na en sekere Positschoon achter 'n Buernreeg to bringen. Dorbi is de korte Rockaad noch 'n beten beter: na de lange Rockaad steiht de König op de c-Lien un kann sülvst den a-Buern nich verdeffenderen. Un bi de lange Rockaad mutt ok noch de Daam ut den Weg trocken warrn. Dorüm warrt tomehrst de korte Rockaad maakt.

## unverwachtens in de Fall trapst
Dat de Gegensmann ok rockeren kann, warrt af un an vergeten. Denn kann dat to’n groot Malöör kamen, besünners dann, wenn een ok noch vergeten hett, dat de Toorn över en Feld trecken dorv, dat angrepen is:

Bi 
:**1.e2-e4 e7-e5**
:**2.Sg1-f3 Sb8-c6** 
:**3.d2-d4 e5xd4**
:**4.Sf3xd4 Lf8-c5** 
:**5.Lc1-e3 d7-d6?** 
:**6.Sd4xc6 b7xc6** 
:**7.Le3xc5 d6xc5**
:**8.Dd1xd8+ Ke8xd8**
:**9.Sb1-c3 Ta8-b8**
:**10.f2-f3 Tb8xb2??**
hett sik Swatt dacht, dat dat 'n gode Idee is, op Jagd na de Damenbuern to gahn. He harr wohl ok dacht, dat de Rockaad nich möglich weer. Un na
:**11. 0-0-0+!** weer de swatte Toorn weg.
Adjektiv

Dat **Adjektiv** (Latien), up Platt an’n besten as **Biwoort** oder **Egenschopswoort** översett, is in de Spraakwetenschop de Woortaart, de utdrücken deit, woans dat genau bekeken mit en Ding oder Saak, en Vörgang oder en Tostand utsütt. Dat Adjektiv gifft an, vun wat vun Oort en Ding oder Saak is un woans en Vörgang vör sik geiht. Dat Adjektiv hangt also jümmers mit en Substantiv oder mit en Pronomen tohopen.

Adjektiven künnt deklineert warrn un höört to de Grupp vun de Nomens mit hento. In de düütsche un in de plattdüütsche Spraak warrt Adjektiven lütt schreven, solang se nich Deel vun en Egennaam sünd.

Bispelen för Adjektiven:
* groot
* lütt
* schöön
* geel
* snaaksch
* lies
* stark
* fix
* vermuxt

En Adjektiv kann in de Syntax up twee verscheden Orden vörkamen:
* as Attribut (Bifögsel to en Substantiv): *Se hett *blaue* Ogen harrt.*
* as Prädikat (tohopen mit de Hölpswöör *ween, weeren, blieben* un en poor annere: *He weer *neeschierig*. He bleev jümmerweg *fründlich*.*

## Kiek ok
* Plattdüütsche Grammatik.
Gootje

**Gootje** is een plattdüütschen Vörnaam for Jungs.

## Herkamen
De Naam is een plattdüütsche Form vun den düütschen Naamen Gottfried. Düsse Naam stammt ut de Germanen ehr Spraak. Dor sett sik de Naam tosomen ut de beiden Delen *Gott* (Gott) un *Fridu* (Schutz, Schuul). Dat bedutt denn, datt Gott een Schutz is, besunners in'n Krieg un Striet.

## De plattdüütsche Naam
Just so, as de hoochdütschen Naams Golo un Götz is Gootje een korte Form vun den Naam Gottfried. Toeerst mal is ut düssen Naam de korte Form *Godo* vun maakt wurrn.  Dat *-je* an't Enn is woll as een Anbacksel (Suffix) antosehn, wat de Saak lütter maakt (Diminutiv). Ut Godo is denn Goodje oder Gootje wurrn. Gootje heet denn so veel, as *Lütt Godo* oder *Lütt Gottfried*. Kiek ok nah bi de List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Fundöörd
De Vadder vun den beröhmten Bremer Prediger un Theologen Gottfried Menken heet Gootje Menken. He weer Koopmann in Bremen. Gottfried Menken is 1768 boren.

## Kiek ok bi
*List vun  plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Nomen

Dat Woort **Nomen** (v. latiensch *nomen*, Gen. *nominis*, „Naam“, Pl. *Nomina*, ok *Nomen*; up Plattdüütsch an’n besten **Naamwoort**) warrt in veele Grammatik-Böker för de School övereen bruukt mit dat Woort Substantiv. In de Spraakwetenschop weert ünner *Nomen* ganz allgemeen de Aarten vun Wöör verstahn, de een deklineren kann. Dat sünd nich bloß de Substantiven, man ok de Adjektiven. Dor blifft de Wetenschop mit in de Footstappen vun de latiensche Grammatik. Mit een Substantiv (lat. *nomen substantivum*) is denn man bloß de eene Woortaart vun de Naamswöör mit meent, in'n Ünnerscheed to dat Adjektiv (lat. *nomen adjectivum*). Ofschoonst ok de Pronomina deklineert weern könnt, weert se doch för sik nahmen. 

Kiek ok nah bi Plattdüütsche Grammatik.
Substantiv

Dat **Substantiv** (latiensch *nomen substantivum*, up Plattdüütsch an’n besten **Naamwoort** oder **Hööftwoort**) warrt in veel Grammatikböker för de Scholen just för datsülbige ansehn, as een Nomen. Man in de Spraakwetenschop is dat Substantiv bloß man de Naam för een bestimmte Woortaart. Dat Substantiv steiht denn för den Naam vun een Ding oder een Saak, wat dat gifft oder geben hett oder wo een sik wat ünner vörstellen kann.

Dat gifft verscheden Aarten vun Substantiven:
* Gegenstandswöör (Konkreta)
** Egennaam (latiensch *nomen proprium*): *Tölke*, *Gesche*, *de Werser*, *Bremen*
** Soortnaam (lat. *nomen appellativum* of *nomen commune*): *Minsch*, *Disch*, *Kunst*, *Leev*
** Stoffnaam (lat. *nomen materiale*): *Melk*, *Gold*
** Sammelnaam (lat. *nomen collectivum*): *[[Familie]]*, *[[Loof]]*, *[[Wedder]]*
* Begreepswöör (Abstrakta)
** Deverbative, de to Verben billt sünd: *dat Lopen*, *de Utgang*
** Deadjektive, de to Adjektiven billt sünd: *Schönheit*, *Dummerhaftigkeit*

In’t Plattdüütsche un ok in’t Hoogdüütsche weert de Substantiven groot schreven.

Düütsche un plattdüütsche Substantiven höört jümmers to de Genera Maskulinum (männlich), Femininum (wievlich) oder Neutrum (saaklich) hento. In beide Spraken köönt se böögt weern. In Düütsch un Plattdüütsch gifft dat veer Kasi (Fäll) to’n Bögen: Nominativ, Genitiv, Dativ un Akkusativ.

De düütsche Spraak bruukt düsse Kasi noch tämlich leifig, in’t Plattdüütsche is dat al veel minner wurrn, besünners, wat den Genitiv angeiht. In’t Engelsche gifft dat meist keen Bögen mehr, meist as in’t Chineesche wo rein gor nich böögt warrt. 

Dat gifft ok allerhand Substantiven, de tohopensett sünd ut verscheden Wöör, t. B. *Seilschipp*, *Grootmast*, *Sünnschien*.

Kiek ok nah bi Plattdüütsche Grammatik.
Lüttjepütt-Pries (Bemsen)

De **Lüttjepütt-Pries** warrt all veer Johr in’n Rahmen vun de Bemsen-Dagfahrt för nedderdüütsche Spraak för plattdüütsche Warken för oder vun junge Lüüd vergeven. De Pries is mit en Geldpries vun 2000 Euro verbunnen un is in’n Harvst 2007 dat eerste Maal vergeven worrn. Birgit Lemmermann hett em dor för ehr Book *Ebbe un Hehn* in’e Hannen kregen. Bit 2019 warrt de Pries vun de Spoorkassen-Stiften vun Neddersassen stift, siet 2024 gifft dat private Sponsoren. Nöömt is de Pries na dat Book *[[Lüttjepütt]]* vun Johann Bellmann. De Winner warrt vun ene Jury ut negen Lüüd utwählt, vun de je een vun’e Bemsen-Dagfahrt, vun’e Spoorkassen-Stiften, vun’t Institut för Nedderdüütsche Spraak un vun’n NDR sitten doot un noch fief annere Lüüd mit Verstand un Weten üm de plattdüütsche Spraak.

## Winners

* 2007: Birgit Lemmermann för *Ebbe un Hehn*
* 2011: August-Hinrichs-Bühn för sien Platt-Programm för Kinner un junge Lüüd
* 2015: Heidrun Schlieker för dat Vermiddeln von de plattdüütsche Spraak an Kinner
* 2019: Vereen „Platt un Freesch in de School“ för de plattdüütsche Synchroonversion von den Film *[[Ritter Trenk op Platt]]*
* 2024: Vereen »Theatergrupp De lütten Sülfmeister« för ehr Insatz för Bewahrn vun de nedderdüütsche Spraak un Kultur

## Weblenken

* Websteed vun Lüttjepütt-Pries (hochdüütsch)

## Kiek ok bi

* List vun plattdüütschen Priesen

## Footnoten
Yared Dibaba

**Yared Terfa Dibaba** (* 8. April 1969 in Aira, Oromia, Äthiopien) is en düütschen Moderator, Singer un Schriever.

## Leven
Dibaba is in Äthiopien op de Welt kamen, aver tagen in’t Ollnborger Land. Sien Vader dee an dat Lutherstift in Falkenborg arbeiden un in Falkenborg deen se ok wahnen. Dibaba güng na de Grundschool in Gannerseer. In’t Ollnborger Land hett he denn ok Plattdüütsch lehrt. He möök 1990 sien Abitur an dat Max-Planck-Gymnasium in Demost. Na ene Lehr as Koopmann in’n Groot- un Butenhannel bi ene Kaffeefirma güng he op de Schauspeelschool.

He weer in de Familienserie *[[Die Ohnsorgs]]* bi’n NDR to sehn un maakt mit Julia Westlake de Sendung *[[Op Platt]]*. Nadem Eva Herman mit ehr Verschääl över Familienpolitik aneckt is un bi’n NDR rutflagen is, hett Dibaba ehren Platz bi de Talkshow *[[Herman und Tietjen]]* övernahmen, de nu *[[Die Tietjen und Dibaba]]* heten deit.

Mit sien Grup *Yared Dibaba und die Schlickrutscher* maakt he siet 2016 Musik op platt, gifft CDs rut un geiht jümmer wedder op Tour.

Siet End vun Johr 2021 modereert he de Platt-Sennen *Platt Schnack Mucke* bi NDR Schlager. Jed en drütten Sünndag in Maand gifft dat en ne Reeg, de ok as Podcast nalustert ween kann. As Schriever hett he 2025 dat plattdüütsche Book *Op de Fründschop* tosomen mit Annie Heger rutgeven.

Dibaba is verheiraadt un hett twee Kinner. He leevt mit siene Familie in Altno.

## Warken
### Böker
* *Der Heimatforscher: Wie ich Deutsche in aller Welt besuchte.* Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbeck 2009 (Hochdüütsch)
* *Platt is mien Welt.* Quickborn Verlag, Hamborg 2009
* *Mien Welt blifft Platt.* Quickborn Verlag, Hamborg 2011
* *Moin Tosamen!* Quickborn Verlag, Hamborg 2014
* *Op de Fründschop – Fründschopsbook för de Groten.* mit Annie Heger, Quickborn-Verlag 2025, ISBN 978-3-87651-519-9.
* *Bin da, wer noch? Für eine Zukunft, in der das Wir gewinnt*. bene! 2026, ISBN 978-3-96340-369-9

### CDs
* *Bibel-Hörbook för lüttje un groote Kinner vertellt van Yared Dibaba.* Lagoline Music, Hemmingen 2011.
* *Land in Sicht* – Yared Dibaba und die Schlickrutscher, Wadidi 2016.
* *Wiehnachten op Platt* – Yared Dibaba und die Schlickrutscher, BMP Benji Music Publishing 2019.
* *Kuddelmuddel* – Yared Dibaba und die Schlickrutscher, BMP Benji Music Publishing 2022.

## Weblenken

* Websteed vun Yared Dibaba (hoochdüütsch)

## Footnoten
Johann Lauremberg

**Johann Lauremberg** (* 26. Februar 1590 in Rostock; † 28. Februar 1658 in Sorø) weer en nedderdüütschen Schriever.

Lauremberg is 1590 in Rostock as Söhn vun’n Mediziner un Mathematiker Wilhelm Lauremberg boren. Sien öller Broder weer de Schriever Peter Lauremberg. He füng 1608 dat Studeren in Rostock an un möök 1610 sienen Magister. In de Tiet vun 1613 bet 1616 studeer he Medizin in Paris un möök Reisen na Holland, England un Italien. 1618 güng he an de Universität to Rostock un weer Perfesser för Poesie. 1623 wessel he an de Ritterakademie in Sorø op Seeland Mathematik to lehren.

1652 hett he siene *Veer Schertgedichte* rutbröcht, in de he över den alamoodschen Schick vun siene Tiet spotten dee. Ok siene Meckelborg-Koort vun 1622 is nableven.

Johann Lauremberg weer ok de Broder vun Peter Lauremberg.

## Warken

* *Pompejus Magnus.* 1610
* *Zwo Comoedien...Bey dem HochFürstlichen Beylager.* 1635
* *Triumphus Nuptialis Danicus.* 1635
* *Ocium Soranum sive Epigrammata.* 1648
* *Veer Scherzgedichte...In Nedderdüdisch gerymet.* 1652 (Fraktuurstil), 1700 (Fraktuurstil), 1879 (Latienstil)
* *Musicalisch Schawspiel...Die Geschichte Arions.* 1655

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Literatur

* Klaus Peter: *Der Humor in den niederdeutschen Dichtungen Johann Laurembergs: Seine Struktur und Funktion*.  Köln 1967
* Mara R. Wade: *Triumphus Nuptialis Danicus. German Court Culture and Denmark*.  Wiesbaden 1996
* Hermann Weimer: *Laurembergs Scherzgedichte.   Die Art und Zeit ihrer Entstehung*.  Diss. Marborg 1899
Woortaart

De **Woortaart** (ok **Woortklass**) seggt ut, to wat vun en Oort vun Wöör en Woort in en Satz tohören deit.

## Verscheden Theorien
Wat de Woortaarten angeiht, gifft dat verscheden Theorien. In de ole Grammatik, de al in de Tiet vun de Antike upstellt wurrn is, geev dat de Lehr vun de tein Woortarten (Dionysios Thrax).
In use Tiet hett Hans Glinz dorgegen de Lehr vun de fiev Woortarten upstellt. För dat Düütsche gifft dat denn ok noch de Lehr vun Zifonum/Hoffmann/Strecker, de noch wedder wat anners is. In verscheden Spraken kann dat ganz verscheden Woortarten geven. Een Woortaart, de in de een Spraak vörkümmt, fehlt mitunner in de annere. För düssen Artikel schall dat üm de Woortarten gahn, de dat in’t Plattdüütsche un in’t Hoochdüütsche gifft.

Nah de Lehr vun de Woortarten vun Dionysios Thrax gifft it düsse acht Woortarten: Nomen, Artikel, Pronomen, Partizip, Verb, Adverb, Konjunktschoon, Präpositschoon.

## De Lehr vun de tein Woortarten
Nah düsse Lehr gifft dat düsse tein Woortarten:

 mönsterländsch: Hauptwaort (Mehrtall -wäörde), Egenschaftswaort
 nedderpreußisch: Egenschaftswoart, Doonwoard/Doonwoart (Mehrtall -weerd); Möddelwoart [= hoochdüütsch *Mittelwort*]

## De Lehr vun de fiev Woortaarten
In düsse Lehr weert fiev Arten vun Wöör rutstreken:
* De Wöör, de een nich bögen kann → *[[Partikel]]s*
* De Wöör, de een bögen kann
** De Wöör, de een deklineren kann
*** Wöör mit een fast Genus → *[[Substantiv]]*
*** Wöör sünner een fast Genus 
**** Wöör, wo dat keene högern Formen vun gifft (de een nich 'steigern' kann) → *[[Pronomen]]*
**** Wöör, wo dat een höger Form vun gifft (de een 'steigern' kann) → *[[Adjektiv]]*
** Wöör, de een konjugeren kann → *[[Verb]]*

## Kiek ok
* Plattdüütsche Grammatik.

## Böker
* Zifonun/Hoffmann/Strecker/un anner Lüüd (1997): ''Grammatik der deutschen Sprache'' (De düütsche Spraak ehr Grammatik)

## Weblinks
* Dat wichtigst öber Woortarten för de School (düütsch)
* Grammatik un indelen in Woortgruppen (düütsch)

## Borns
Pronomen

Dat **Pronomen** (lat., Mehrtall **Pronomina** oder ok **Pronomens**; up Düütsch Fürwort, up Platt an'n besten **Förwoort**) is een Woortaart, de in een Satz *för een anner Woort*, meist an de Steed vun een Nomen steiht. 
In de plattdüütsche un in de düütsche Spraak gifft dat, just so, as in anner Spraken ut de Familie vun de indogermaanschen Spraken verscheden Arten vun Pronomens:
* Personalpronomen (persöönlich Förwöör): *Ik*, *du*, *he*, *se*, *dat*, *wi*, *Ji*, *se*
* Possessivpronomen (Förwöör, de den Besitt angeevt): *mien*, *dien*, *sien*, *us*, *jo'e*, *jem ehr*
* Reflexivpronomen (Förwöör, de sik torüch betreckt): *mi*, *di*, *sik*, *us*, *Jo*, *sik*
* Demonstrativpronomen (Förwöör, de enerwegens henwiest): *de*, *düsse*, *de dor*, *desülbige*
* Relativpronomen (Förwöör, de sik enerwegens henbetreckt): *de*, *welke*, *dat*
* Interrogativpronomen (Förwöör, de een Fraag stellt): *Wokeen*, *wat*, *welk*, *worüm*
* Indefinitpronomen (unbestimmt Förwöör): *een*, *all*, *nümms*, *mannicheen*, *man*, *wer*
* Reziprokpronomen (Förwöör, de sik up'nanner betreckt): *(mit-)eenanner*, *tohopen*, *tosamen*
* Determinativpronomen (Förwoort as Artikel): *een/düt/mannicheen/jedet Huus*

Kiek ok nah bi Plattdüütsche Grammatik.
Verb

Een **Verb** oder **Verbum, -i** , Pl. Verben (v. lat.: *verbum* = Woort) is in de Grammatik de Woortaart vun een Spraak, wo mit utdrückt warrt, wat *passeren* deit (wat maakt warrt, wat vör sik geiht, wat los is). De Grenz nah annere Woortarten (as nah de Substantiven un nah de Adjektiven) kann nich in all Spraken so just trocken weeren, as in de plattdüütsche un in de düütsche Spraak. In de Spraken, wo dat möglich is, heet dat Bögen vun Verben Konjugatschoon.

## Bispelen
Verben sünd:
* lopen
* rumtüdeln
* leefhebben
* smüstern
* vertellen

un veel mehr annere Wöör in de plattdüütsche Spraak. So, as se baben dorstaht, staht se in de Grundform. In de plattdüütsche un ok in de düütsche Spraak is de Grundform de Infinitiv. In düsse Form staht de Wöör ok in't Wöörbook.

## Konjugatschoon
Böögt weert se dör dat Anbacken vun Suffixen un dör dat Ännern vun den Woortstamm. För dat Woort *lopen* sütt dat Bögen in de Tiet Präsens denn so ut:
* ik loop
* dü löppst
* he löppt
* wi loopt/-en
* ji loopt/-en
* se loopt/-en

## Tieden
In de düütsche un de plattdüütsche Spraak gifft dat 6 Tieden:
* Präsens
* Präteritum
* Perfekt
* Plusquamperfekt
* Futur I
* Futur II

In anner Spraken is dat anners, dor gifft dat ok noch anner Tieden, as in de greeksche Spraak den Aorist.

## Modus
In de plattdüütsche un in de düütsche Spraak gifft dat dree Modi, wie een Verb bruukt weeren kan:

* Indikativ (mönsterländsch: Würklickkeitsfuorm). Bispeel: Ik loop
* Konjunktiv (mönsterländsch: Müglickkeitsfuorm). Bispeel: Ik dö lopen.
* Imperativ. Bispeel: Loop man to!

## Starke un swacke Verben
Starke Verben (ok: *regelmatig Verben*) billt jem ehre Formen bi de Konjugatschoon nah faste Regeln, de bi all starke Verben öbereen sünd. Swacke Verben (ok: *unregelmatig Verben*) wiest bi de Konjugatschoon Formen up, de nich nah düsse Regeln maakt sünd.

Dat gifft transitive un intransitive Verben.

Kiek ok nah bi Plattdüütsche Grammatik.
Osten Strohm

De **Osten Strohm** (ok *Ost Stroom*, na den Stroom Oost) weer en Waalfänger, de vun 1767 bet 1777 op Gröönlandfohrt güng.

## Historie

1766 hett de Geversdörper Ünnernehmer Johann Thumann dat Schipp *Osten Strohm* utrüsten laten. 20.000 Rieksdaler harrn Aktionäre dorför opbrocht. De Anlegger weren meist rieke Buern ut de Maschen in de Ümgegend. Thumann harr dat Schipp in’t Vörjohr 1766 in Amsterdam köfft un na Neehuus an de Oost brocht. De Schippstyp is nich mehr bekannt.

An’n 16. April 1767 is dat Schipp för de eerste Fohrt ünner Kummandör Jan Adriansen Breed na Gröönland rut. De *Osten Strohm* keem an’n 1. September mit blots en halven Waal trüch, den se tohoop mit en Hollanner in Mackerschop fungen harrn un de 53 Quardeel Traan un 34 Quardeel Speck bröch. De duerhaftige Noordwind harr dat Fangen swoor maakt. De Kummandör weer noch na’t Weygatt seilt, aver ok dat harr nix nützt. Date Fang möök Innahmen vun 4.050 Hamborgsche Mark. Vitalien un Hüer möken aver 5.500 Mark, so dat de Fohrt keen Gewinn inbröcht harr. De twete Fohrt 1768 bröch aver en goden Fang un Traan un Speck hebbt 21915 Lujedor inbrocht. Dat geev ene Dividend vun 50 bet 60 Perzent vun de Inlaag. Doch toglieks weren ok en poor Lüüd bi de Fohrt op See bleven un welk krank worrn. Ok weer de Geschäftsföhreree vun Thumann so undörsichtig, dat de Anleggers dat gemeensame Ünnernehmen oplösen wullen. Doch de Verdrag weer op söss Johr fast un se kemen dor nich rut. Welk vun de Anleggers hebbt jemehr Andelen denn verkööpt.

In de Johren, de nu kemen, geev dat jümmer lüttje Gewinnen. 1773 wessel de Kummandör un nu harr J. Teunies dat Leid. Doch siene Fangtallen weren nich good. As he 1775 mit’n lerrig Schipp trüchkeem, hebbt se 1776 C. Christoffersen to’n Kummandör maakt. As de Fang 1777 weer so lütt weer, geven se’t Waalfangen mit den *Osten Strohm* na. Annere Waalfängers sünd aver ok later noch vun de Oost ut rutföhrt.

## Fang

## Weblenken

* to’n Waalfang vun de Oost ut (hoochdüütsch)
Wiete

**Wiete** un **Wyte** is een plattdüütschen Vörnaam för Jungs un Deerns.

## Herkamen
Wiete is een korte plattdüütsche Form vun ooltsassische Naams mit *Widu-*. Dat heet *Woold* oder *Holt*. Bekannt sünd Naams as Widukind oder *Wit-old* (de in'n Woold regeert). En annere Mööglichkeit is, dat de Naam mit Naams to kriegen hett, wo dat ooltsassische, ooltfreesche un angelsassische Woort *wîd* (d. h. wiet) in steken deit. 

## Anner Formen för Jungs un Deerns
As vun Wiete en Smusenaam vun maakt wurrn is, is dor dat Diminutiv-Anbacksel (Suffix) *-tje* anbackt wurrn. So is dor de Naam **Wietje** oder ok **Wiedje** vun wurrn. Dat heet denn *Lüttje Wiete*. Düsse Naam is för Jungs un Deerns bruukt wurrn. Wenn eendüdig klaar maakt weern scholl, dat sik dat bi de Göörn üm Deerns hannelt, denn so is an den Naam ok en *-a* as Feminin-Suffix anbackt wurrn. Nu weer de Naam *Wieta* torecht. De is bloß för Deerns bruukt wurrn. Bi Jungs konn dat *-e* an'n Enne wegfallen, denn is dor **Wiet** vun wurrn: En reinen Jungsnaam. 

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Weblenken