open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Irmtraud Rösler

**Irmtraud Rösler** (* 13. April 1942 in Gumbinnen) is ene düütsche Germanistin.

Rösler is in Oostpreußen boren. Ehre Familie müss na’n Tweten Weltkrieg rut ut dat Land un se hebbt denn in Swerin leevt. Dor is Rösler ok na School gahn un hett 1960 ehr Abitur maakt. 1960 bet 1962 hett se ene Lehr maakt as Schriftsetterin för Akzidenzsaken un hett denn en korte Tiet ok as Schriftsetterin un Korrektorin arbeidt. 1963 hett Rösler dat Studeren an de Universität Jena anfungen op Germanistik un Anglistik. Dat hett se 1967 mit dat Staatsexamen as Lehrerin för Düütsch un Engelsch afslaten. Vun 1968 af an bet 1972 weer se Lehrerin in Swerin un güng denn bet 1977 as Lektorin för Düütsch na Bagdad un Kairo. 1981 hett se an de Universität Rostock ehren Dokter maakt mit ene Schrift *Zur Durchsetzung des Hochdeutschen im Schriftverkehr Mecklenburgs*. Dor an de Universität hett se denn ok as wetenschopliche Mitarbeiderin arbeidt. 1989 bet 1991 weer se as Gastdozentin an de Universität Danzig. 1991 hett se habiliteert över *Syntaktische Normen der mittelniederdeutschen Sprache und ihre soziofunktionalen Determinanten*. 1992 kreeg se denn den Job as Perfessersch för Nedderdüütsch an de Universität Rostock. As Gastperfesser hett se ok Vörlesungen maakt an de Universitäten Oslo, Halden, Kopenhagen, Moskau, Riga, Danzig un Triest. 2001 hett se den Ehrendokter vun de Universität vun Lettland kregen för ehre gode Tosamenarbeit mit de lettsche Germanistik un ehre Arbeit to dat Middelnedderdüütsche. För 2007 söcht de Universität Rostock ’n Nafolger för Irmtraud Rösler, de 65 is un emeriteert warrt.

## Warken

* *Zur Durchsetzung des Hochdeutschen im Schriftverkehr Mecklenburgs.* Dissertatschoon, Rostock 1981
* *Satz – Text – Sprachhandeln. Syntaktische Normen der mittelniederdeutschen Sprache und ihre soziofunktionalen Determinanten.* Habilitatschoon, Universitätsverlag C. Winter, Heidelbarg 1997
Woiwodschop Ermland-Masuren

De **Woiwodschop Ermland-Masuren** is ene Woiwodschop in Polen. De Hööftstadt is Allenstein. Ermland-Masuren hett 1.427.091 Inwahners (Stand 30. Juni 2006) op 24.191 km². De Woiwodschop is de süden Deel vun dat ole Oostpreußen (allens wat nich to de Oblast Kaliningrad in Russland tohöört).

Opdeelt is de Woiwodschop in 19 Landkreise un twee Stadtkreise:

* Elbing
* Allenstein
* Kreis Bartensteen
* Kreis Brunsberg
* Kreis Soldau
* Kreis Elbing
* Kreis Lyck
* Kreis Lötzen
* Kreis Goldap
* Kreis Düütsch Eylau
* Kreis Rastenborg
* Kreis Heilsberg
* Kreis Sensborg
* Kreis Neidenburg
* Kreis Neumark
* Kreis Oletzko
* Kreis Allenstein
* Kreis Osterode
* Kreis Johannisburg
* Kreis Ortelsburg
* Kreis Angerburg

## Weblenken

* Websteed vun de Woiwodschop (poolsch, ok hoochdüütsch)
Kraton

**Kraton** betekent

* Kraton, in de Eerdwetenschoppen de ollen Karns in kontinentale Platten,
* Kraton, in Indonesien un Malaysia de Palastanlaag vun en Sultan oder Raja,
* en Stadtdeel, wo ok de Sultanspalast binnen steiht, in de indonesisch Stadt Jogjakarta,
* en lichten Kunststoff.
Linkspartei

Dat Woort **Linkspartei** betekent as allgemenen Böverbegreep politische Parteien ut dat linke Spektrum. In veele Länner gifft dat ok Partein, de so heten doot:
* de düütsche Linkspartei, kiek bi Linkspartei (Düütschland).
* de estnische Linkspartei, kiek bi Eesti Vasakpartei.
* de sweedsche Linkspartei, kiek bi Vänsterpartiet.
* de norwegsche Linke, kiek bi Venstre (Norwegen).

* en Tohopensluss vun mehrere linke Parteien op europääsch Even, kiek bi Partei vun de europääsch Linken.
Bundsautobahn 22

De **Bundsautobahn 22** weer de ole Naam för de plaante Autobahn twischen Westerstä (Ansluss an de A 28) över den Wersertunnel mit Ansluss an de A 27, de plaante A 26 bi Drochters un vun dor per Elvtunnel ünner de Elv. Se heet nu ok A 20 un schall dormit de Küstenautobahn na Westen verlängern, is also vör allen för den Transit.

Dat gifft grote Kritik an de Autobahn in de Region. Se schall de Gegend merrn dörsnieden un warrt veel vun de Landschop tonichten maken. Un toglieks hebbt de Lüüd vör Oort dor wenig vun, is de Autobahn doch för den Feernverkehr utleggt.

De vörtagene Route is de bi Bremervöör langs, ene twete geiht bi Loomst un Beers langs.

## Weblenken

* Websteed vun dat neddersassische Stratenboamt to de Küstenautobahn (hoochdüütsch)
* Websteed vun de Initiative gegen de Autobahn (hoochdüütsch)
Humphrey Bogart

**Humphrey DeForest Bogart** (* 25. Dezember 1899 in New York; † 14. Januar 1957 in Los Angeles, Kalifornien) weer en US-amerikaansch Filmschauspeeler. Meestens speel he hart, erfahren, zyynsch un konsequente Lüüd. Dormit weer he en vun de beropensten Schauspelers vun de USA för all Tieden (so 1999 dat *[[American Film Institute]]*). 

He keem ut en goot situeert Öllernhuus, sien Vader weer Chirurg un sien Moder Illustratorin. En irisch Kinnerdeern hett hüm optrucken. Insgesamt is he veermal verheiraat weern. Mit sien letzte Fru, Lauren Bacall, harr he twee Kinner. 

## Filmrullen (Utwahl)

## Utteken

* 1944 Nomineeren för den *[[Oscar]]* as *[[Oscar/Best Hööftdorsteller|Best Hööftdorsteller]]* in *Casablanca*
* 1952 *Oscar* as *Best Hööftdorsteller* in *African Queen*
* 1955 Nomineeren för den *Oscar* as *Best Hööftdorsteller* in *Die Caine war ihr Schicksal*

## Literatur
* Jeffrey Meyers: *Humphrey Bogart. Ein Leben in Hollywood* (OT: *Bogart. A Life in Hollywood*). Henschel, Berlin 1998, ISBN 3-89487-306-X.
* Clifford McCarty: *Humphrey Bogart und seine Filme* (OT: *The Films of Humphrey Bogart*). Goldmann, München 1981, ISBN 3-442-10210-3.
* Stephen Bogart, Gary Provost: *Mein Vater Humphrey Bogart* (OT: *In Search of My Father*). Econ, Düsseldörp 1995, ISBN 3-430-11434-9.
* Richard Schickel, George Perry: *Bogart* (OT: *Bogie – A Celebration of the life of Humphrey Bogart*, 2006). Collection Rolf Heyne, München 2006, ISBN 978-3-89910-339-7. (Biografie to'n 50. Doodsdag mit völ Biller, en Vörwoort vun Stephen Bogart un en Filmverteeken; 196 S. geb. mit Schuulümslag)

## Weblenken

* 
* Humphrey Bogart in de Internet Broadway Database
* Offizielle Website ''HumphreyBogart.com''
* Bogart und Bacall in ''Tote schlafen fest'' (deutsch)
* Humphrey Bogart Biografie in cosmopolis.ch
* „Eine Rolle, ein Leben“, Tagesspiegel, 14. Januar 2007, „Überlebenskünstler, 1,67 Meter: zum 50. Todestag von Humphrey Bogart“
Lee Joseph Archambault

**Lee Joseph Archambault** (* 25. August 1960 in Oak Park, Illinois) is en ehmalger US-amerikaansch Astronaut. Sien Ökelnaam is *Bru*.

He is verheiraat un hett dree Kinner. Bevör he bi de US-amerikaansch Luftwapen anfungen is, hett he noch twee Universitätsafslüss vun de Universität Illinois kregen. 

## STS 117
1998 is he vun de NASA as en Astronaut utsöcht wurrn. 2007 hett he sien eersten Ruumfloog mit dat Space-Shuttle STS-117 (Atlantis) makt. Disse twee Week düern Floog to de Internatschonale Ruumstatschoon ünner Kommandant Frederick Sturckow un hüm as Pilot düer van 8. Juni bit 22. Juni 2007. Hööftbruuklast vun de Atlantis weer dat S3/S4-Element. De beid Missionsspezialisten James Reilly un Danny Olivas hebbt twee vun de veer Butenbordinsätze dörführt. Dorbi wurrn dat S3/S4-Baudeel an de Statschoon monteert, de Solarpaneele ut – un de tweet Flögel vun dat Solarmodul P6 infohren. De anner Arbeiten un Utstiegen wurrn vun Patrick Forrester un Steven Swanson utführt. Buterdem weer an Bord ok noch Clay Anderson, de Sunita Williams up de ISS aflööst hett. Se weer denn up den Rückfloog mit an Bord.

## STS-119
In' Oktober 2007 wurr Archambault as Kommandant vun de Weltraummission STS-119 indeelt. Bi disse Space-Shuttle-Mission wurr dat letzt Solarzellenelement vun de ISS in't All brocht. De Mission düer van 15. März bit 26. März 2009. Pilot bi disse Mission weer Dominic Antonelli. Missionsspezialisten weern Joseph Alaba, Richard Arnold, John Phillips und Steve Swanson. Up den Henfloog weer ok de japaansch Ruumfohrer Kōichi Wakata mit an Bord, de up de ISS bleev, wiels Sandra Magnus up de Rücktour vun de ISS weer mitnommen wurr. 

## Nah sien aktiv Loopbahn
2012 is he as Suldat utscheeden un 2013 hett he sien Loopbahn bi de NASA afslooten. He gung denn to de Sierra Nevada Corporation un arbeit dor as Systemingenieur un Testpilot n datm kommerziellen Ruumschipp Dream Chaser, dat in'n Rahmen van dat Commercial-Crew-Development-Programm van de NASA entwickelt wurrd.

## Weblinks

* NASA-Biographie (engelsch)
Jean Harlow

**Jean Harlow** (* 3. März 1911 in Kansas City, Missouri; † 7. Juni 1937 in Los Angeles; boren as *Harlean Harlow Carpenter*) weer en US-amerikaansch Filmschauspelerin.

Se weer as Kind all temelk krankelk (se harr swoor Scharlach), is mit 16 Johr van to Huus afhauen un hett heiraat. Af 1928 fung se mit de Schauspeleree an. Twee Johr later wurr se denn bannig bekannt, dör he Rull in Hell's Angels. De Milliardär Howard Hughes hett hö düchtig ünnerstött.

Se hett in 36 Filmen mitspeelt. Hör Privatleben weer nich besünners good. Se weer dreemal schett.

Se weer aber ähnlich beröhmt, as later henn Marilyn Monroe. Söss Films hett se alleen mit Clark Gable makt. Privat weenn se sück aber 1935 William Powell to, aber dor harr se ok nich lang wat van. 1937 is se all an Niernverseggen storven, kört bevör se de söbente Film mit Clark Gable dreihn sull.

## Filmografie (Utwahl)

## Literatur
* Curtis F. Brown: *Jean Harlow. Ihre Filme - ihr Leben*. Heyne, München 1988, ISBN 3-453-86006-3

## Filmdokumentatschonen
* *Harlow: The Blonde Bombshell*. TV-Dokumentation von Jom McQuade. USA 1993, Turner, 47 Minuten 
* *Intimate Portrait: Jean Harlow*. TV-Dokumentation von Suju Vijayan. USA 1999, The Greif Company

## Weblenken

* Jean Harlow (hoochdüütsch)
* Biller van Jean Harlow (engelsch)
Paläozän

Dat **Paläozän** is en Epoch de Geoloogschen Tietskala. Dat Paläozän is de öllste („ünnerste“) Epoch vun dat Paläogen (fröher vun’t Tertiär) un liggt dormit ok an’n Anfang vun dat Känozoikum. Inordent is dat Paläozän twüschen de Kried, wat de letzte Periood vun’t Mesozoikum is, und dat Eozän

Disse Epoch is vör ungefähr 65,5 Millionen Johren anfungen un weer vör 55,8 Mio. Johren wedder vörbi. Na de fröhere Indelen dör Charles Lyell hett dat Tertiär de Epochen Eozän, Miozän un Pliozän umfaat, bit 1847 de Paläobotaniker Wilhelm Philipp Schimper dat Paläozän as wieteren Afsnitt inföhrt hett.

Dat Paläozän warrt wieter in de Stopen Danium, Selandium un Thanetium ünnerdeelt.

## Plattentektonik
De Bavenflach vun de Eerd hett in’t Paläozän noch düchtig anners utsehn, as wie dat vundaag kennt: De Eerddelen oder wetenschopplich nauer de Lithosphärenplatten weern noch ganz anners verdeelt. An’n Anfang vun de Epoch weern noch en poor Schören vun den ollen Süüdeerddeel Gondwana mitenanner verbunnen. So seeten Australien un Süüdamerika noch mit de Antarktis tohopen, man Afrika un Indien weern al afsplitten un dreven wieter nöördlich. Twüschen dissen Süüdkontinent un dat nöördlich liggende Laurasien hett sik dat dormolige Thetysmeer as en Gördel üm de Eer togen. Noordamerika weer noch över Gröönland mit Europa verbunnen un harr över de Bering-Straat ok noch Kuntakt mit Oostasien. Twüschen Europa un Asien leeg to de Tiet de so nöömte Turgai-Straat, en Flachmeer, dat de Thetys mit dat Polarmeer verbunnen hett.

## Klima un Planten
De Temperaturen weern to’n Anfang vun’t Paläozän üm de twee bit dree Grad sieter as in de Kriedtiet dorvör. Wiel de Epoch sünd de Temperaturen noch en lütt beten wedder stegen. Dat Klima is ünner’n Streek veel warmer un fuchtiger wesen as hüüt. Op Gröönland un in Patagonien geev dat subtropische Vegetatschoon un de Poolrebeden harrn noch en matig Klima. To’n End vun’t Paläozän steegt de Temperatur den weltwiet bannig an üm ungefähr fief bit söss Grad Celsius.

Dit *Late Paleocene Thermal Maximum* is utlöst worrn dör en batz Freesetten vun Kohlenstoff. As Born dorvör warrt Methanhydratvörkamen an’n Seegrund diskuteert, dat instabil worrn is. Dat Anstiegen vun de Temperatur keem över en Tietruum vun blots 1.000 Johr oder gor weniger. Dat is geoloogsch gresig wenig. Bit dat Klima wedder so weer as vörher hett dat ungefähr 200.000 Johr duert.

## Deerten vun’t Paläozän
Kenntekend is dat Paläozän dör dat Wieterentwickeln vun de ehmols lütten Söögdeerten, de na dat Utstarven vun de Dinosauriers an de Grenz to de Böverkried na dat Paläozän an Männigkeit un Grött tonahmen hebbt. Ok de Vagels hebbt sik nu över de ganze Eer verbreedt.

## Kiek ok
* Eerdhistorie
* Eerdenstahn
* Geoloogsch Tietskala

## Bornen
Angerapp

De **Angerapp** is en Stroom in Polen un Russland (Oblast Kaliningrad). De Angerapp is 172 Kilometer lang, dorvun 120 Kilometer in Russland. Vun alltohoop 3639 km² ströömt dat Water in de Angerapp.

De Naam kummt ut de ole Prußen-Spraak un deit soveel bedüden as *Aalstroom*.
De Angerapp kummt in Masuren ut de Eerd, fleet dör den Mauersee un an Angerborg vörbi, dör den russ’schen Kreis Darkehmen un de Stadt Darkehmen sülvst un fleet bi Önsterborg mit de Önster tohoop, wat vun dor an denn de Pregel is. Kort vör de Grenz na Russland münnt de Goldap in de Angerapp.
Bischsteen

**Bischsteen** (poolsch *Bisztynek* , hoochdüütsch *Bischofstein*) is ene Stadt mit 2.540 Inwahners (Stand 30. Juni 2005) op 2,16 km² in dat Ermland in Polen (Woiwodschop Ermland-Masuren, Kreis Bartensteen).

## Historie

1346 hebbt düütsche Siedlers dat Dörp *Schönfließ* in de Neegd vun dat prußische Dörp Strowangen grünnt. 1385 kemen de beiden Öörd ünner Bischop Heinrich III. Sorbom, de sien Bischopsseet hier anleggen dee, tohoop un hebbt Kulmer Stadtrecht kregen. Dat *Steen* in’n Naam keem vun en groten Findling, de noch jümmer bi de Stadt liggt, acht mal söven Meter groot un dree Meter hooch.

In’n Städtekrieg hett Bischop Paul Stange vun Legendörp de Stadt afbrennt, dat se nich den Gegener in de Hannen fallen dee. De Wedderopbo weer eerst mit de Handfeste vun 1481 trech.

1945 sünd de Düütschen ut Bischsteen verdreven worrn un Polen hebbt sik ansiedelt. Hüüt is de Stadt dat Zentrum vun de Gemeen Bischsteen. En Bowark vun Bedüden in de Stadt is de Kark St. Matthias (vun üm un bi 1400) mit ehren Barocktoorn.

## Inwahnertall

*1875: 3.472  
*1890: 3.232
*1910: 3.183
*1933: 3.265  
*1939: 3.163  

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (poolsch)
Heisternest

**Heisternest** betekent

* Heisternest, Oort in de Gemeen Taten in’n Kreis Noordfreesland, Sleswig-Holsteen,
* Danziger Heisternest, Oort in de Gemeen Heisternest in Polen,
* Putziger Heisternest, Oort in de Gemeen Heisternest in Polen.
Putziger Heisternest

**Putziger Heisternest** (poolsch *Jastarnia* ) is en Oort merrn op de Halvinsel Hel, de de Danziger Bucht vun de Oostsee trennt. Heisternest is Deel vun de Gemeen Heisternest binnen de Woiwodschop Pommern in Polen.

## Historie

De Naam kummt ut das Plattdüütsche, meent also dat Nest vun de Heistern. Dat geev twee Siedlungen, de den Naam Heisternest dregen, dat *Putziger Heisternest* un dat *[[Danziger Heisternest]]*. In dat Danziger Heisternest leven Protestanten un in dat Putziger Heisternest weren se kathoolsch un snacken vör allen Kaschuubsch.

As de Iesenbahn op de Halvinsel Hel keem un Heisternest en egenen Haven kreeg, is Heisternest to en Seebad mit vele Gäst worrn.

## Kultur

In Heisternest gifft dat en Fischermuseum. De neobarocke Kark is 1931 boot worrn un hett ene Kanzel in Form vun en Fischerboot. To bekieken is ok de Lüchttoorn vun Heisternest.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (poolsch)
Gemeen Heisternest

**Heisternest** (poolsch *Jastarnia* ) is ene Stadtgemeen merrn op de Halvinsel Hel, de de Danziger Bucht vun de Oostsee trennt. Heisternest hett 4.044 (Stand 30. Juni 2005) Inwahners op 8 km² un is Deel vun de Woiwodschop Pommern in Polen.

To de Gemeen höört de Öörd Putziger Heisternest, Danziger Heisternest un Kußfeld.

## Partnerschoppen mit annere Städer

Partnerschoppen bestaht mit Elve-Porey un Baab in Düütschland un mit Waldenburg un de Stadt Wießel in Polen.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (poolsch)
Heeßel

**Heeßel** betekent

* Heeßel, Oort in de Gemeen Heeßel in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen,
* Heeßel, Oort in de Gemeen Hemmoor in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Heeßel, Oort in de Gemeen Borgdörp in de Region Hannober, Neddersassen.

Kiek ok bi: Hesel.
Moon Geun-young

**Moon Geun-young** (; * 6. Mai 1987 in Gwangju) is en süüdkoreaansch Schauspelersche.

## Leven un Loopbahn
Moons Loopbahn bi’n Film güng in’t Öller vun twölf Johren los mit en lütte Rull in dat Doku-Drama *On the Road*. 2000 is se mit ehr Rull in de Fernsehreeg *Autumn Fairytale* ok över Süüdkorea rut bekannt worrn.

Twee Johr later kreeg se ehr eerste Rull in en Speelfilm, neemlich *Lover’s Concerto*, un noch en Johr wieter hett se in den mehrfach uttekenten Horrorfilm *A Tale of Two Sisters* mitspeelt, wat ehr in ehr Heimatland för noch mehr Popularität sorgt hett. In de Kummedie *My Little Bride*, wat in Süüdkorea een vun de spoodrieksten Filmen weer, harr se 2004 de Hööftrull.

Na ehrn Afsluss an de *Kukje High School* hett Moon 2006 en Studium över koreeansch Literatur an de Sungkyunkwan University in Seoul anfungen..

## Filmografie

## Borns


## Weblenken
* 
* Super Moon Geun Young Fansite (engelsch)
Annaberger Annalen

De **Annaberger Annalen** sünd en Johrbook, dat sik mit Düütschland un Litauen befaten deit. Dat keem 1993 toeerst rut. Rutgeven warrt dat vun Arthur Hermann un Annemarie Lepa in’n Opdrag vun’n Baltischen Christlichen Studentenbund un dat Litauische Kulturinstitut. Dat is dat eenzige Blatt in hoochdüütsche Spraak, dat in wetenschopliche Wies Bidrääg to den Ümgang vun Düütsche un Litauers in Gegenwart un Vergangenheit un mit de litausche Kultur bringt. De olen Utgaven staht ok in’t Internett.

## Weblenken

* Websteed vun de Annaberger Annalen (hoochdüütsch)
Gennadi Michailowitsch Strekalow

**Gennadi Michailowitsch Strekalow** (russ’sch: Геннадий Михайлович Стрекалов, wetenschoplich ümschreven *Gennadij Michajlovič Strekalov*; * 28. Oktober 1940 in Mytistschi / Moskau; † 25. Dezember 2004 in Moskau) weer een russ’schen Kosmonaut un höör to de Stammbesatzung van de Ruumstation Mir.

Strekalow harr in Moskau sien Afsluss as Ingenieur maakt un is 1973 bi de russ’sche Weltruumbehörde anfungen. He hett fiev Weltruumflüüg maakt un sück insgesamt meest 269 Daag in de Weltruum uphollen. 1983 weer he bold verunglückt, as sien Ruumschipp oder veelmehr de Drägerraketen bi de Start Füer fung. Bevör hüm de ganze Kraam üm de Ohren flog, kunnen he un sien Kolleg Wladimir Titov mit een Notfallrettungssystem rett wurrn. 

Gemeensam mit den Kommandanten Leonid Denissowitsch Kisim un den Forschungskosmonauten Oleg Grigorjewitsch Makarow is Strekalow an‘n 27. November 1980 an Bord vun Sojus T-3 start. Dat weer de eerste Floog mit dree Kosmonauten an Bord vun en Sojus-Ruumschipp siet dat Unglück mit Sojus 11 in dat Johr 1971. De Mannschap hett an de Statschoon Saljut 6 andockt, de to dissen Tietpunkt ahn Langtiet-Besatten weer, un hett dor elf Daag arbeit. 

Strekalow is an Krebs storben. 

## Weblenken
* Biographie up www.spacefacts.de (hoochdüütsch)
Samtgemeen Sürsen

De **Samtgemeen Sürsen** (hoochdüütsch: *Selsingen*) is en Samtgemeen in’n Landkreis Rodenborg (Wümm), in de sik acht Gemenen för de Afwickeln vun de Verwaltenssaken tohopen slaten hebbt. Se hett .

## Historie

De hüdige Samtgemeen is 1974 mit de Kommunalreform in Neddersassen grünnt worrn. Vörher harr dat al siet 1965 en lüttjere Samtgemeen Sürsen geven.

### Inwahnertall

## Geologie
*En Översicht över de Geologie un Entstahn vun dat Rebeet vun’n helen Landkreis is in den Artikel [[Landkreis Rodenborg (Wümm)]] beschreven un kann dor naleest waarn.*

## Geografie
De Samtgemeen Sürsen liggt in de nöördliche Hälft vun den Landkreis un warrt na Noordwesten hen vun de Eenheitsgemenen Bremervöör un Gnarrenborg begrenzt, In Süüdwesten slutt sik de Samtgemeen Tarms un in’n Süüdoosten de Samtgemeen Zeven an. In’n Noordoosten grenzt de Samtgemenen Freenbeek un Harsfeld an, de beid to’n Landkreis Stood höört.

### Samtgemenenopdelen
To de Samtgemeen höört disse Gemenen (na’t Bookstaveren):
# Annerlingen
# Deins
# Farm
# Oostereis
# Rhaar
# Sandbossel
# Seedörp
# Sürsen

## Politik
### Samtgemeenraat
De Sürsenser Samtgemeenraat besteiht vundaag neven den Samtgemeenbörgermeester ut veeruntwintig wählte Raatsliddmaten. De letzte Kommunalwahl weer an’n 11. September 2011:

### Samtgemeenbörgermeesters

Dat Amt von’n Samtgemeenbörgermeester weer bet to dat Enn von de Tweegleisigkeit 2006 ehrenamtlich. Siet 2006 is de Börgermeester in’t Hauptamt för de Verwaltung von de Samtgemeen tostännig.

* 1974–1991: Detlef Hesse
* 1991–1993: Hans-Hermann Brandt (CDU)
* 1993–2001: Hans Knicker
* 2001–2006: Hans-Hermann Brandt (CDU)
* 2006–30. Juni 2011: Werner Borchers (CDU/WFB)
* 15. September 2011–31. Oktober 2016: Hans-Hinrich Pape (CDU)
* 1. November 2016–: Gerhard Kahrs (CDU)

Na dat Enn von siene Amtstied 2006 is Hans-Hermann Brandt Ehrensamtgemeenbörgermeester von Sürsen worrn.

### Samtgemeendirekters

Dat Amt von’n Samtgemeendirekter is 2006 mit dat Enn von de Tweegleisigkeit in dat Amt von’n hauptamtlichen Samtgemeenbörgermeester opgahn.

* 1974–1994: Helmut Claus
* 1994–2006: Werner Borchers

### Wapen
Dat Sürsener Wapen wiest en blaue Pyramid op Sülver. De Pyramid wiest op dat Wapen vun de Seetgemeen Sürsen, de sülvst en root Pyramid in’t Wapen hett. Se is dat Teken för de Gerichtssteed in’n Hoff vun den Adelsseet vun de Ridders vun Sürsen. Op de Pyramid is en Möhlenrad mit acht Speken un eenuntwintig Schüffeln. Dat Rad wiest dorop hen, dat in söss un de acht Liddmatengemenen Möhlen weern oder noch sünd, tohopen negen Möhlen, dorvun veer Watermöhlen. As Teken vun de Verbunnenheit binnen  de Samtgemeen staht de acht Speken för de acht Gemenen de in de Samtgemeen vereenigt sünd. De Schüffeln staht vör de ehmols 21 sülvststännigen Gemenen, in de Samtgemeen Sürsen.

## Footnoten



## Websteden
* Websteed vun de Samtgemeen Sürsen (hoochdüütsch)
1685

## Wat passeert is
* Brannenborg-Preußen slutt dör sien Marine-Generaaldirektor Benjamin Raule en Verdrag mit de Däänsche Westindien-Kompanie un hett dor en Deel vun dat Eiland *St. Thomas* in de Karibische See för Brannenborg mit hüürt. Hüdigendags höört St. Thomas to de Amerikaanschen Jumferninseln. 

## Boren
* 23. Februar: Georg Friedrich Händel, düütsch Komponist († 1759)
* 21. März: Johann Sebastian Bach, düütsch Orgelspeler un Komponist († 1750)
* 1. Oktober: Karl VI. (HRR), Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek († 1740)

## Storven
1750

## Wat passeert is

## Boren
* 18. August: Antonio Salieri, italieensch-öösterrieksch Komponist, Kapellmeester un Musikpädagoog († 1825)
* 25. September: Diederich Christian Arnold von Zesterfleth, düütsch Jurist († 1820)

## Storven
* 22. Februar: Pietro Filippo Scarlatti, italieensch Komponist, Organist un Chorleiter (* 1679)
* 28. Juli: Johann Sebastian Bach, düütsch Orgelspeler un Komponist (* 1685)
Sweelinck

**Sweelinck** is de Familiennaam von

* Dirk Janszoon Sweelinck, Söhn vun Jan Pieterszoon, ok nedderlannsch Orgelspeler,
* Jan Pieterszoon Sweelinck (1562–1621), en nedderlannschen Orgelspeler un Komponisten,
* Pieter Sywertszoon Sweelinck, sienen Vadder, ok en nedderlannsch Orgelspeler.
Ülk

De **Ülken** bilden de Ünnergattung *Putorius* in de Gattung *[[Mustela]]*, to de ok de  Wiesel un de Nerze tellt wurrn. Dat gifft dree Oorten:

* Europääsch Ülk oder Waldülk (*Mustela putorius*)
* Steppenülk (*Mustela eversmannii*)
* Swartfootülk (*Mustela nigripes*)

* Dat Frettchen is een dominizeert Ülkförm, de entweder van de Europääsch oder de Steppenülk hervörgahn is. 
* De Tigerülk is mit disse Deerten blots wiedlöftig verwandt un hett een eegen Gattung  (*Vormela*) .

Ülken hebbt een langen Körperbo mit kört Gleedmaaten. Dat Fell gifft dat van geelbruun bit dunkelbruun. Besünners Kennteken sind de maskenhaft Gesichtsteknungen. De Kopprumplengt geiht van 21 bis 56 Zentimeter, de Steert kann tüschen 7 un 19 cm wesen un se wegen tüschen 0,2 bit 2,1 Kilogramm.

Ülken leben meest in gemäßigten Regionen van Eurasien un Noordamerika, de Lebensruum kann open Wald, Steppen oder Graslänner wesen.

So as all Maard hebbt se Analdrüsen, de een stinkend Sekret afsünnern, wat dorto deent, Feinde aftowehren oder dat Revier to markeeren. Van dor kummt ok de Utdruck: *De stinkt as een Ülk*.
Adrien Zeller

**Adrien Zeller** (* 2. April 1940 in Zabern; † 22. August 2009 in Hagenau) weer en franzööschen Politiker. Zeller weer siet 1996 de Präsident vun’n Regionalraat vun dat Elsass.

1973 is Zeller toeerst in de Natschonalversammlung vun Frankriek wählt worrn, as Afornter för den 7. Wahlbezirk in dat Departement Nedderrhien. He is noch söss mal wedder wählt worrn un hett sien Mandat 1998 afgeven, dat he sik op dat Präsidentenamt in’t Elsass kunzentreren kunn. 1989 bet 1992 weer he ok Afornter in’t Europaparlament un vun 1977 bet 2001 Börgermeester in Zabern. Vun’n 20. März 1986 af an bet to’n 10. Mai 1988 weer Zeller Staatssekretär bi’n Minister för soziale Saken un Arbeit un för de Sozialversekerung tostännig. He weer Maat vun dat Sozialdemokraatsche Zentrum un de Union för franzöösche Demokratie un weer siet 2002 in de Volksbewegungsunion.
1861

## Wat passeert is
* 29. Januar: Kansas wurrd 34. Bundsstaat vun de USA 
* 9. Februar: Jefferson Davis warrt to’n provisorischen Präsident vun de Konförderierten Staaten vun de USA wählt.
* 4. März: Abraham Lincoln trett sien Amt as 16. Präsident vun de USA an
* 12. April: Truppen ut South Carolina füert mit Kanonen up de Bundsfestung Fort Sumter in den Haben vun Charleston. De Amerikaansche Börgerkrieg fangt an
* 13. Mai: De australsche Astronom John Tebbutt entdeckt den Grooten Kometen vun 1861. 
* 21. Juli: De Slacht vun Bull Run. Dat is de eerste Slacht in den US-amerikaanschen Börgerkrieg. De Truppen vun de Union weert torüchslahn, as se versöökt, na Virginia dör to breken. 
* 4. November: Jefferson Davis warrt to’n Präsident vun de Konförderierten Staaten vun de USA wählt.

## Boren
* 7. Januar: Bruno Alsen, düütsch Jurist un Verwaltensbeamter († 1913)
* 3. Februar: Otto Graunke, plattdüütschen Schriever († 1942)
* 23. Februar: Leo Stein, öösterrieksch Librettist un Bühnenschriftsteller († 1921)
* 4. März: Curt von Bardeleben, düütsch Schachspeler († 1924)
* 4. April: Carl van der Linde, plattdüütsch-jöödschen Bookdrucker un Schriever († 1930)
* 7. Mai: Rabindranath Tagore, bengaalsch Schriever, Musiker un Nobelpriesdräger († 1941)
* 21. Mai: Johannes Gillhoff, plattdüütschen Schriever († 1930)
* 20. Juni: Frederick Gowland Hopkins, engelsch Biochemiker un Nobelpriesdräger († 1947)
* 30. Juni: Johann Hermann Bauer, öösterrieksch Schachmeester († 1891)
* 16. Juli: Frederick William Frohawk, britisch Lepidopteroloog un Deertenmaler († 1946)
* 16. Juli: Elis Wadstein, sweedsch Spraakwetenschapler († 1942)
* 9. August: Ernst von Rebeur-Paschwitz, düütsch Astronom un Seismoloog († 1895)
* 1. September: Lazăr Edeleanu, rumäänsch Chemiker († 1941)
* 2. September: Hans Rebel, öösterrieksch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1940)
* 3. September: Elin Danielson-Gambogi, finnisch Malerin († 1919)
* 15. September: Martin Rønne, norweegsch Polarforscher († 1932)
* 16. Oktober: Richard Sears, US-amerikaansch Tennisspeler († 1943)
* 22. Oktober: Francis Louis Sperry, US-amerikaansch Chemiker († 1906)
* 1. Dezember: Rudolf Eckart, düütsch Schriever († 1922)

## Storven
* 25. April: Maria Barbara Wintergerst, düütsch Malerin  (* 1791)
* 24. August: Pierre Berthier, franzöösch Geoloog un Mineraloog (* 1782)
* 14. Dezember: Heinrich Marschner, düütsch Komponist (* 1795)
Tütters

**Tütters** oder **Groot Tütters** (finnsch *Tytärsaari*, russ’sch *Bolsjoj Tjoters* oder ok *Kolari*) is en Eiland, dat to Russland höört. Tütters liggt in de finnische Bucht vun de Oostsee un is 8,3 km² groot. So wat 15 Kilometer vun Groot Tütters liggt noch en Eiland, dat Lütt Tütters heten deit.

Op Tütters leven Finnen un vun 1809 bet 1944 höör dat Eiland ok as egenstännige Gemeen binnen dat Lehn Wiborg to Finnland. Ene Holtkark is 1772 boot worrn un Tütters harr ok ene Volksschool. Leven deen de 436 (Stand 1939) Lüüd vör allen vun Fisch- un Saalhundfang. In’n Winterkrieg is Tütters denn aver an Russland kamen un Deel vun de Oblast Leningrad worrn. Denn hebbt de Düütschen in’n Verloop vun’n Tweten Weltkrieg dat Eiland innahmen un bet 1944 hollen. As de Russen wedderkemen müssen de Finnen vun dat Eiland rünner un 1948 güng Tütters offiziell an de Russen.
1567

## Wat passeert is
* 8. Februar: Paavst Pius V. böört in den Paavst siene Bull *Etsi Dominici* al Almosenaflaten up 
* 9. Februar: Lord Darnley, de tweete Mann vun Maria Stuart warrt in de Nöög vun Edinburgh ümbrocht.
* Up de Synood vun Debrecen nümmt de Reformeerte Karken vun Ungarn den Heidelbarger Katechissen as Bekenntnisschrift an. 

## Boren
* 15. Mai: Claudio Monteverdi, italiensch Komponist († 1643)
* 15. Dezember: Johann Christoph Demantius, düütsch Komponist († 1643)

## Storven
1505

## Wat passeert is

## Boren
* üm un bi 1505: Guillaume Franc, franzöösch Komponist († 1570)

## Storven
1570

## Wat passeert is

## Boren

## Storven
* 20. Februar: Johann Scheubel, düütsch Mathematiker (* 1494)

### Storven ahn bekannt Datum
* Guillaume Franc, franzöösch Komponist (* 1505)
* Diego Ortiz, spaanschen Komponisten in Neapel ut de Tied vun de Renaissance (* um 1510 rüm, annere seggt: 1525)
1585

## Wat passeert is
* 24. April: Kardinal Felice Peretti di Montalto wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück den Naam Sixtus V.
* Dat Grafenhuus vun Deefholt starvt ut. De Graafschop kümmt na Bruunswiek-Lüünborg
* Up Roanoke Island grünnt engelsche Siedlers den eersten Oort an de Oostküst vun Noordamerika un geevt em den Naam „Virginia“. Düsse Oort warrt later tonicht maakt vun Indianers

## Boren
* 25. Februar: Johannes Ardüser, Swiezer Mathematiker un Ingenieur († 1655)

## Storven
* 27. November: Ambrosius Lobwasser, düütsch Schriever un Dichter (* 1515)
1739

## Wat passeert is

## Boren
* 26. Oktober: Matthias Jorissen, düütsch Pastor un Dichter vun den dütschen Text vun den Psalter vun Genf († 1823)

## Storven
* 27. Mai: Johann Gottfried Bernhard Bach, düütsch Orgelspeler (* 1715)
26. Oktober

## Wat passeert is
* 1813: Miliztruppen ut dat britsche Kanada slaht in de Slacht an'n Chateauguay River en US-Armee, de acht mol so groot is un dwingt ehr dorto, Kanada to verlaten
* 1918: Brasilien verklaart den Krieg an Düütschland (Eerste Weltkrieg)

## Boren
* 1669: Enno Rudolph Brenneysen, Jurist, Kanzler von Oostfreesland († 1734)
* 1739: Matthias Jorissen, düütsch Pastor in de Nedderlannen un Dichter vun den dütschen Text vun den Psalter vun Genf († 1823)
* 1927: Jorge Batlle Ibáñez, uruguayisch Politiker un Präsident († 2016)
* 1928: Peter Appleyard, kanaadsch Jazzmusiker († 2013)
* 1947: Hillary Clinton, US-amerikaansch Politikerin
* 1952: Lars Peter Hansen, US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger
* 1959: François Chau, kambodschaans-US-amerikaansch Schauspeler
* 1959: Evo Morales, boliviaansch Politiker un Präsident
* 1961: Dylan McDermott, US-amerikaansch Schauspeler
* 1964: Juri Rafaelowitsch Dochojan, russischen Schachsspeler († 2021)
* 1968: Jon Åge Tyldum, norweegsch Biathlet
* 1976: Jeremy Wotherspoon, kanaadsch Iesflinklöper
* 1977: René-Laurent Vuillermoz, italieensch Biathlet
* 1984: Sasha Cohen, US-amerikaansch Ieskunstlöperin
* 1986: Dotan, nedderlannsch Singer-Songwriter

## Storven
* 1840: Nicholas Aylward Vigors, brittsch-ierschen Ornithologen un Politiker (* 1785)
* 1883: August von Heckel, düütsch Maler (* 1824)
* 1905: Johann Caspar Herterich, düütsch Maler (* 1843)
* 2004: Robin Kenyatta, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1942)
* 2009: Karl Schaifers, düütsch Astronom (* 1921)
* 2020: Horst Backat, düütsch Radrennfohrer (* 1935)
* 2025: Jack DeJohnette, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1942)
Claude Le Jeune

**Claude Le Jeune** (* üm 1530 rüm in Valenciennes; † Enn September 1600 in Paris) weer en fläämsch Komponist in Frankriek.

He leev in Paris un harr mit de Dichtergrupp La Pléiade to doon. Ofschoonst he to de Reformeerte Kark tohören dö, un in dat Johr 1590 nah La Rochelle utbüxen möss, höör he to de Hoffkapell vun den vörmalig reformeerten König Hinrich IV. to. Dat keem woll, vunwegen dat sien Fründ, de Komponist Jacques Mauduit en goot Woort för em inleggt harr. 1596 is he to'n „königlichen Kammerkomponisten“ maakt wurrn. He is in Paris storven un an'n 28. September 1600 ünner de Eer kamen. 

He hett verscheden Malen an den Psalter vun Genf arbeit un dor Chorwarken över schreven. De Utgaav mit Warken över all Psalmen is in dat Johr 1601 nah sienen Dood rutkamen. Ünner annern is düsse Utgaav in de Johren 1646 in Amsterdam, 1669 in Basel mit den düütschen Text vun Ambrosius Lobwasser un 1733 ok noch in Strada in dat Ünnerengadin mit en rätoromaanschen Text rutbröcht wurrn. 

Mank siene Warken sünd:
* *150 Psaumes de David à 4 voix*
* *Psaumes en vers mesurés, de 2 à 8 voix* (Teksten vun de Baïf un Agrippa d'Aubigné)
* *Octonaires de l'inconstance et de la vanité du monde*
1495

## Wat passeert is

### Kunst, Kultur un Bowark
* In Ribeira Grande warrt de Bo vun de *[[Igreja Nossa Senhora do Rosário]]* (Rosenkranzkark) anfungen, dat öllste vundaag noch erhollen Bowark vun Kap Verde.

## Boren
* 23. November: Clément Marot, franzöösch Dichter vun den Psalter vun Genf († 1544)

## Storven
17. August

## Wat passeert is
* 682: Leo II. wurrd to'n Paapst wählt.
* 1740: Prospero Lorenzo Lambertini wurrd to’n Paapst wählt un nimmt de Naam Benedikt XIV. an.
* 1960: Gabun warrt unafhängig vun Frankriek

## Boren
* 1901: Dieudonné Smets, belgisch Radrennfohrer († 1981)
* 1911: Michail Botwinnik, sowjeetsch Schachmeester un de 6. Schach-Weltmeester († 1995)
* 1926: Maurice Lusien, franzöösch Swemmsportler († 2017)
* 1932: V. S. Naipaul, britisch Schriever ut Trinidad un Tobago un Nobelpriesdräger († 2018)
* 1934: Rinje Bernd Behrens, plattdüütsch Schriever († 2022)
* 1935: Katalin Szőke, ungarsch Swemmsportlerin († 2017)
* 1938: Friedhelm Helberg, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1943: Robert De Niro, US-amerikaansch Schauspeler, Speelbaas un Filmproduzent
* 1947: Wolf Steinhardt, plattdüütsch un hoochdüütsch Schriever
* 1953: Herta Müller, düütsch Schrieverin un Nobelpriesdrägerin
* 1956: Philippe Aghion, franzöösch Ökonom un Nobelpriesdräger

## Storven
* 1617:  Giovanni Bassano, veneziaanschen Musiker un Komponist ut de Tied vun de Renaissance (* um 1558 rüm)
* 1786: Frederik II. König vun Preußen (* 1712)
* 1875: Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek, düütsch Spraakwetenschapler (* 1827)
* 1913: Wilhelm Cohn, düütsch Schachmeester (* 1859)
* 1916: Johann Hinnerk Fehrs, plattdüütsch Dichter un Schriever (* 1838)
* 1921: Hans Eduard von Berlepsch-Valendas, Swiezer Architekt un Maler (* 1849)
* 1930: Leó Forgács, ungarsch Schachspeler (* 1881)
* 1935: Georg Droste, plattdüütsch Schriever ut Bremen (* 1866)
* 1982: Johannes Peter Mehltretter, düütsch Physiker un Astronom (* 1934)
* 1992: Toni Dürnberger, öösterrieksch Bargstieger un Forschungsreisender (* 1932)
* 2001: Flip Phillips, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1915)
* 2023: Karol Joseph Bobko, US-amerikaansch Astronaut (* 1937)
Freiborg

**Freiborg** betekent

* Freiborg/Breisgau, Stadt in Baden-Württemberg,
* Freiborg/Elv, Gemeen in’n Landkreis Stood, Neddersassen,
* Kanton Freiborg, Kanton in de Swiez,
* Freiborg/Üechtland, Hööftstadt vun den Kanton Freiborg, Swiez,
* Freiborg, düütschen Naam von de Stadt Świebodzice in’n Landreis Świdnica, Woiwodschop Nedderschlesien, Polen.
1834

## Wat passeert is
* 1. August: Mit dat Slavery Abolition Act warrt in de meisten Länner vun dat Brittsche Empire de Slaveree afschafft. 
* 13. Oktober: In de Nedderlannen kümmt dat ünner Hendrik de Kock to de Afscheiding. Dat weer en Ut'nannergahn vun verscheden Gemeenden ut de Nedderlannsche Reformeerte Kark
## Boren
* 15. Januar: Frederick DuCane Godman, britisch Insekten- un Vagelkundler († 1919)
* 8. Februar: Dmitri Mendelejew, russ’sch Chemiker, Begrünner vun dat Periodensystem († 1907)
* 8. März: Georg Weidenhöfer, düütsch Politiker un Afordneter vun den Provinziallanddag Hannover († 1900)
* 16. März: Otto Kitzler, düütsch Cellist un Dirigent († 1915)
* 23. März: Julius Reubke, düütsch Komponist, Pianist un Organist († 1858)
* 25. Mai: John Tebbutt, austraalsch Astronom († 1916)
* 19. Juli: Edgar Degas, franzöösch Maler un Bildhauer († 1917)
* 15. November: José Eugenio Ellauri, uruguayisch Politiker († 1894)
* 25. Dezember: Anders Askevold, norweegsch Landschaps- un Deertenmaler († 1900)

## Storven
* 8. Oktober: François Adrien Boieldieu, franzöösch Opernkomponist (* 1775)
1354

## Wat passeert is
* 9. Februar: Anna von Schweidnitz warrt in Aken to de düütsche Königin maakt.
* De Osmanen nehmt Ankara in Lüttasien in

## Boren

## Storven
1645

## Wat passeert is
### Dartigjöhrig Krieg

## Boren
* 9. Februar: Johann Aegidius Bach, düütsch Braatschspeler.
;Ahn bekannt Datum
* Muley Ismail, Sultan vun de Alawitendynastie in Marokko († 1727)

## Storven
1751

## Wat passeert is
* De eerste Band vun Diderot un d'Alembert ehre Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (kortweg meist *Encyclopédie* nömmt) kummt rut. 

## Boren
* 20. Februar: Jan Hinrich Voß, düütsch Dichter un Översetter († 1826)
* 16. März: James Madison, 4. Präsident vun de USA († 1836)

## Storven
* 29. Januar: Jacob van Schuppen, kaiserlich Hoffmaler ut Frankriek (* 1670)
1789

## Wat passeert is
* 4. Februar: George Washington warrt to'n eersten Präsidenten vun de unafhängigen Vereenigten Staten vun Amerika wählt
* 4. März: De Verfaten vun de Vereenigten Staten vun Amerika gellt vun düssen Dag af an. 

* 14. Juli: De Franzöösche Revolutschoon is in'n Gang, as Börgers vun Paris de Bastille störmt un innehmt
* 21. November: North Carolina warrt as 12. US-Bundsstaat Deel vun de USA. 
* 11. Dezember: De University of North Carolina at Chapel Hill wurrd as *University of North Carolina* grünnd.

## Boren
* 20. Juni: Johann Cornies, Föhrer vun de mennonitsch Siedlers in Russland († 1848)
* 27. Juni: Friedrich Silcher, düütsch Komponist un Musikpädagoog († 1860)
* 9. September: William Cranch Bond, US-amerikaansch Astronom († 1859)

## Storven
* 6. Januar: Friedrich Wilhelm von Westfalen, Förstbischop von Hilmssen un Patterbuorn (* 1727)
1846

## Wat passeert is
* 28. Dezember: Iowa warrt as 29. Bundsstaat Deel vun de USA. 

## Boren
* 5. Januar: Rudolf Christoph Eucken, düütsch Philosoph un Nobelpriesdräger († 1926)
* 25. Februar: Giuseppe De Nittis, italieensch Maler († 1884)
* 7. März: Karl Verner, däänsch Spraakwetenschopler, Updecker van Verners Gesett († 1896)
* 30. Mai: Robert Hadow, britisch Bargstieger († 1865)

## Storven
* 6. August: Ludwig Bledow, düütsch Schachspeler (* 1795)
* 1. September: Carl Samuel Leberecht Hermann, düütsch Aptheker un Chemiefabrikant (* 1765)
* 1. November: Franz Anton Ries, düütsch Geiger (* 1755)
1837

## Wat passeert is
* 26. Januar: Michigan warrt 26.&nbsp;Bundsstaat vun de USA.
* 4. März: Martin Van Buren folgt Andrew Jackson as Präsident in de Vereenigten Staten na.

## Boren
* 1. Januar: Berthold Suhle, düütsch Schachmeester († 1904)
* 18. März: Stephen Grover Cleveland, US-amerikaansch Präsident † (1908)
* 24. März: Horace Parnell Tuttle, US-amerikaansch Astronom († 1923)
* 23. April: Nikolai Grigorjewitsch Erschoff, russisch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1896)
* 22. Juni: Paul Charles Morphy, US-amerikaansch Schachspeler († 1884)
* 31. August: Édouard Jean-Marie Stephan, franzöösch Astronom († 1923)
* 29. Oktober: Abraham Kuyper, Pastoor un later Ministerpräsident vun de Nedderlannen († 1920)
* 23. November: Johannes Diderik van der Waals, nedderlannsch Physiker un Nobelpriesdräger († 1923)

## Storven
* 9. Februar: Johann Gildemeister, Bremer Senator (* 1753)
* 10. Februar: Alexander Puschkin, russ’schen Schriever (* 1799)
* 5. Mai: Niccolò Antonio Zingarelli, italieensch Komponist (* 1752)
* 20. Juni: Giovanni Furno, italieensch Komponist un Musikpädagoog (* 1748)
1753

## Wat passeert is

## Boren
* 11. September: Johann Gildemeister, Bremer Senator († 1837)

## Storven
* 9. Februar: Carl Hårleman, sweedsch Architek un Politiker (* 1700)
;Ahn bekannt Datum:
* Pierre Joseph du Plat, kurförstlich hannöverschen Offzeer un Kartograaf (* 1691)
1865

## Wat passeert is
* 9. April: General Robert E. Lee vun de konfödereerten Süüdstaten mutt in den US-amerikaanschen Börgerkrieg upgeven un de Kapitulatschoon ünnerschrieven. De Börgerkrieg is dormit na meist veer Johren to Enne
* 14. April: Up den US-Präsidenten Abraham Lincoln warrt en Anslag maakt. Een Dag later starvt Lincoln vunwegen siene Wunnen.
* 14. Juli: Dat Matterhorn wurrd eerstmals ünner de Leiden vun Edward Whymper besteegen.

## Boren
* 10. Januar: Josef Fischer, düütsch Radrennfohrer († 1953)
* 9. Februar: Erich Dagobert von Drygalski, düütsch Polarforscher
* 12. März: Eduardo Di Capua, italieensch Musiker un Komponist († 1917)
* 2. November: Warren Gamaliel Harding, US-amerikaansch Präsident († 1923)
* 30. Dezember: Rudyard Kipling, engelsch Schriever († 1936)

## Storven
* 21. Februar: Constant Troyon, franzöösch Maler (* 1810)
* 15. April: Abraham Lincoln, US-amerikaansch Präsident (* 1809)
* 25. April: Eduard Christian von Lütcken, düütsch Politiker (* 1800)
* 14. Juli: Robert Hadow, britisch Bargstieger (* 1846)
* 14. Juli: Charles Hudson, engelsch Reverend un Bargstieger (* 1828)
* 20. August: Andrei Iwanowitsch Stackenschneider, russisch Architekt (* 1802)
* 14. November: Louis Harms, düütsch Paster, Grünner vun de Harmsborger Misschoon (* 1808)
1906

## Wat passeert is
* 14. Dezember: Dat eerste U-Boot warrt bi de düütsche Kriegsmarine in Deenst stellt.

## Boren
* 4. Februar: Dietrich Bonhoeffer, düütsch Theoloog un Wedderstandskämper († 1945)
* 4. Februar: Clyde Tombaugh, US-amerikaansch Astronom († 1997)
* 9. Februar: André Kostolany, US-amerikaansch Finanzverständigen, Schriever un Journalist († 1999) 
* 17. Febraur: Enno Heyken, düütschen lutherschen Theoloog un Regionaalhistoriker
* 3. März: Barney Bigard, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1980)
* 4. März: Georges Ronsse, belgisch Radrennfohrer († 1969)
* 27. März: Pee Wee Russell, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1969)
* 10. April: Fud Livingston, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1957)
* 21. April: Hans Hohberg, düütsch Wertschapsprüfer un Kriegsverbreker († 1968)
* 23. April: Arthur Dunkelblum, belgisch Schachspeler  († 1979)
* 28. April: Richard Rado, düütsch Mathematiker († 1989)
* 2. Mai: Aileen Riggin, US-amerikaansch Waterspringerin († 2002)
* 13. Mai: Ingegärd Töpel, sweedsch Waterspringerin († 1988)
* 5. Juni: Eraldo Monzeglio, italieensch Footballnatschonalspeler un -trainer († 1981)
* 6. Juni: Franz Löbert, düütsch Politiker († 1975)
* 11. Juni: Herbert Wehner, düütsch Politiker un Bundsminister († 1990)
* 23. Juni: Georg Kipp, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Noordrhien-Westfalen († 1978)
* 25. Juni: Roger Livesey, britisch Schauspeler († 1976)
* 6. August: Vic Dickenson, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1984)
* 9. August: Franz Jacob, düütsch Wedderstandskämper († 1944)
* 10. September: Karl Wien, düütsch Bargstieger († 1937)
* 12. September: Ivo Braak, plattdüütsch Schriever († 1991)
* 15. September: Irving Warren Jaffee, US-amerikaansch Iesflinklöper un Olympiasieger († 1981)
* 18. September: Hein Bredendiek, düütsch Kunstopteher, Maler, Philoloog un plattdütsch Schriever († 2001)
* 29. September: Jules Merviel, franzöösch Radrennfohrer († 1976)
* 8. Oktober: Hans Stubb, düütsch Footballnatschonalspeler († 1973)
* 14. Oktober: Hannah Arendt, düütsch-amerikaansche, jöödsche Gelehrte († 1975)
* 21. Oktober: Ernesto Civardi, italieensch Kardinal († 1989)
* 9. November: Muggsy Spanier, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1967)
* 18. November: George Wald, US-amerikaansch Physioloog un Nobelpriesdräger († 1997)
* 7. Dezember: Erika Fuchs, düütsch Översettersche († 2005)

## Storven
* 1. Februar: Johann Schoof, düütsch Politiker un Rieksdagsafordneter (* 1826)
* 28. Februar: Johann Punz, düütsch Bargstieger (* 1843)
* 17. April: Francis Louis Sperry, US-amerikaansch Chemiker (* 1861)
* 9. Mai: Fritz Stavenhagen, plattdüütsch Schriever (* 1876)
* 14. Juni: Georges Rayet, franzöösch Astronom (* 1839)
* 17. Juni: Harry Nelson Pillsbury, US-amerikaansch Schachspeler (* 1872)
* 22. Oktober: Paul Cézanne okzitaanscher Maler (* 1839)
Wapakoneta

**Wapakoneta** is een Stadt in Auglaize County, Ohio. Se is de Geburtsstadt vun Neil Armstrong un Sitt van de Auglaize County Verwalten. 

## Geographie

Nah de Statistikbehörden van de USA hett de Stadt een Flach vun 14,8 km2. 14,7 km2 dorvan is Landflach un 0,2 km2 dorvan is Waterflach. Dormit sünd 1,05&nbsp;% van de Gesamtflach Waterflach.

## Demographie

Nah de Statistik von 2000 hett de Stadt 9474 Inwahner, 3803 Hushollen und 240 Familien. Die Bevölkerungsdicht bedrocht 646,3/km2. 97,96&nbsp;% van de  Stadtbevölkerung sünd Witten, 0,19&nbsp;% Afroamerikaner, 0,26&nbsp;% Indianer, 0,39&nbsp;% Asiaten, 0,05&nbsp;% pazifisch Insulaner, 0,37&nbsp;% vun anner Herkunft,  0,77&nbsp;% Mischlings. 0,87&nbsp;% van de Bevölkerung sünd Latinos.

Wapakoneta ünnerhollt een Städepartnerschap mit de düütsche Stadt Lengerich.

## Armstrong Air and Space Museum

To Ehren vun Neil Armstrong is dat Armstrong Air and Space Museum boot wurrn, een futuristisch Luft- un Ruumfohrtmuseum.

## Söhn un Dochters van de Stadt

* Neil Armstrong,  Testpilot un Astronaut, eerst Minsch, de de Maand betreden hett
* Dudley Nichols, US-amerikaansch Dreihbookautor.
Copernicium

**Copernicium** is en künstlich cheemsch Element mit de Atomtall 112 un dat Atomteken **Cn**. Dat Element tellt to de Transactinoiden un warrt ok as Eka-Quecksülver betekent. Copernicium steiht in de 12. Grupp vun dat Periodensystem un warrt dorüm to de Övergangselementen rekent. Opstunns is över de cheemsch un physikaalsch Egenschoppen noch nich veel bekannt.

## Opdecken
Copernicium is an’n 9. Februar 1996 to’n eersten mol tüügt worrn, neemlich bi de Sellschop för Sworionenforschen (GSI) in Darmstadt, de Atomkarns vun Zink un Blie to’n Fusioneeren bröcht hebbt:

: \,^{70}_{30}\mathrm{Zn} +  \,^{208}_{\ 82}\mathrm{Pb} \to \,^{278}_{112}\mathrm{Cn} ^{*} \to \,^{277}_{112}\mathrm{Cn} + \,^{1}_{0}\mathrm{n}

Dat Element is an’n 10. Juni 2009 offiziell bestätigt worrn. De Naam *Copernicium*, de vun de GSI vörslahn weer, is an’n 19. Februar 2010 annahmen worrn. Bit dorhen harr dat Element den vörlöpigen Naam **Ununbium**, wat ut dat latiensche *un* „een“ un *bi* „twee“ tosamensett weer un de enkelten Tiffern vun de Tall 112 weddergifft.

## Utforschen
Över dat Element is noch nich veel bekannt, wiel eerst en poor wenige Atomen dorvun tüügt worrn sünd, de gau wedder verfallen sünd. Vun de Laag in’t Periodensystem müss Copernicium en Metall wesen, man vun wegen den relativistischen Effekt weer spekuleert, dat sik Cn villicht mehr as en Eddelgas verhollt. Doröver warrt bi de Wetenschopplers aver noch veel diskuteert.

Na Pressemitdeelen vun dat Paul-Scherrer-Institut hebbt de letzten Experimenten wiest, dat sik dat künstliche Element woll doch mehr as en Metall verhollen deit. De Egenschoppen künnen dorna mit Quecksülver to verglieken wesen. Man dat Ergeevnis is ok blots vun twee Atomen vun dat Isotop 283Cn afleidt worrn. Dit Isotop weer tüügt dör Beschuss vun 242Pu mit 48Ca, wobi toeerst 287Fl entsteiht, dat denn dör Alphaverfall in dat beobachte Isotop övergeiht.

## Bornen


## Weblinks
1633

## Wat passeert is
### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 
### Kunst un Kultur
* De sweedsche Feldmarschall Johan Banér warrt Liddmaat bi den Literaturkrink vun de „Fruchtbringende Gesellschaft“
## Boren
* 23. Februar: Samuel Pepys, engelschen Amtsmann un Schriever († 1703)
* 1. März: Lee Seo-woo, koreaansch Philosoph, Dichter, Politiker († 1709)
* 20. April: Go-Kōmyō, 110. Tennō vun Japan († 1654) 
* 8. September: Ferdinand IV. ut dat Huus Habsborg, latern röömsch-düütschen König, König vun Böhmen, Ungarn un Kroatien († 1654)

## Storven
**Ahn bekannt Datum**
* Theodor Galle, nedderlandschen Koppersteker (op’n 18. Dezember begraven, * 1571)
1634

## Wat passeert is
### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 24. Januar: De kaiserliche Feldherr Wallenstein warrt vun Kaiser Ferdinand II. vun sien Amt as böverst Befehlhebber freestellt. He schall en Putsch plaant hebben.

### Kunst un Kultur
* 22. Juni: De nedderlannsche Maler Rembrandt van Rijn heiraat Saskia van Uilenburgh
## Boren
* 

## Storven
* Nicolas Ager, franzööschen Botaniker (* 1568)
1635

## Wat passeert is
### [[Dartigjöhrig Krieg]]
* 
### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 

## Storven
* 23. Oktober: Wilhelm Schickard, düütsch Astronom un Mathematiker (* 1592)