open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wassili Iwanowitsch Surikow

**Wassili Iwanowitsch Surikow** (Russ'sch: Василий Иванович Суриков; * 24. Januar 1848 in Krasnojarsk, † 19. März 1916 in Berjozovo) weer een Russ‘sch Kunstschillerer.

## Leven
Surikow würr 1848 boren in Krasnojarsk. He studeer in de Johren 1869 – 1871 an de russ’sch Kunst Akademie to Sankt Petersburg. Een van sien Lehrers weer dor Pavel Pavlovič Čistjakov. 1877 tröck he na Moskau üm. Een Johr later frieh he Elizabeth Charais. In de upfolgen Tied güng he butenlands, de Ünnerscheed to lehren. Up sein Reisen keem he nah Italien, Frankriek, Spanien en Düütschland. 1881 würr he Deel van de Künstlergrupp, de sück  *[[Peredwischniki]]* (up platt soveel as *Wanners*) nömen deen. Dat Teel van de Grupp weer Kunst ünner dat Volk to bringen. 
1893 wüür he Liddmaat van de Russ’sch Kunstakademie. Verstarven dee he 1916.

## Wark
In levennige en klörige Schillerien dee he sünners Momemnten affbillen uut dat Leven van dat russ’sch Volk: van de Tied, wor Siberien verovert würr af bitto de Tied van Peter de Groot; mang anner Biller de Schillerie «Утро стрелецкой казни» (up platt soveel as *De Morgen van de Exekutschoon van de Strelitzen*) van 1881, dat hangt nu in de Tretjakovgalerie.

Surikow weer een van de eersten, de dat up Sicht harrn, de didaktsch Idealen van de Grupp to verbinnen mit de natschonaal Kunsttraditschoon.

1948 würren de Döören apen maakt van een didaktsch Museum, dat hem todacht weer 

## Gallerie

Bild:Surikov streltsi.jpg|«Утро стрелецкой казни»(*De Morgen van Exekutschoon van de Strelitzen*)
Bild:Vasily Surikov - Suvorov Crossing the Alps in 1799 - Google Art Project.jpg|«Переход Суворова через Альпы» (*Marsch van [[Alexander Wassiljewitsch Suworow|Suworow]] dör de [[Alpen]]*)
Bild:Surikov_Pokoreniye_Sibiri_Yermakom.jpg|«Покорение Сибири Ермаком» (1895) (*Verovering van Siberien dör [[Jermak]]*)
U Thant

**Sithu U Thant**, (* 22. Januar 1909 in Pantanaw, Irawadi-Division, Birma; † 25. November 1974 in New York, USA) is en Politiker ut Birma ween. Vun 1961 bit 1971 weer he de drüdde Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen. 

## Leven

Na de Scholen is U Thant toeerst sülms in'n Schooldeenst ween. 1945 hett he, tohopen mit U Nu, unner General Aung San, bi den Striet um Birma siene Freeheit gegen de Japaners mitmaakt. 1947 is he unner Ministerpräsident U Nu Informatschoonsminister wurrn. Vun 1957 bit 1961 weer he Birma sien Afordenten bi de UNO. As de ehr Sekretär Dag Hammarsköld mit'n Fleger afstört is, is U Thant toeerst mol för'n Övergang sien Nafolger wurrn. En Johr later is he denn as drüdden Generalsekretär vun de Vereenigten Natschonen insett' wurrn. En tweete Amtstied vun 1966 bit 1971 is denn noch nakamen. In den Striet twuschen de unnerscheedlichen Mächte (Kolen Krieg, Kuba-Krise, Börgerkrieg up Zypern, Vietnamkrieg un Striet in Nahoost) hett he, just so, as sien Vorweser, versocht, en Utgliek twuschen de groten Mächte ehre Interessen hen to kriegen un jem an en gemeensam Disch to nögen. Man he hett dat nich henkregen, den Infloot vun de UNO duerhaftig grötter to maken. Jummers mehr hett he tosehn, datt Länner ut de Drüdde Welt vöranbröcht wurrn sünd. 1973 hett he den Minschenrechtspries vun de Vereenten Natschonen kregen. 

## Dood
Sithu U Thant is an'n 25. November 1974 in New York an Lungenkrebs sturven. Sien doden Lief is na siene Heimat Rangun bröcht wurrn. Man dor hett de Staatspräsident Ne Win en ehrenhaftig Gräffnis nich tolaten wollt. Kort för dat offizielle Gräffnis hefft em, an'n 5. Dezember 1974, Studenten wegsleept un em inkuhlt bi de Studentenunion vun de Universität vun Rangun (RUSU), de 1962 in Dutt maakt wurrn weer. Dor hefft se em en Mausoleum boot. An'n 11. Dezember 1974 sund dor Suldaten henstörmt un hefft dor en paar Studenten bi umbröcht. Dat dode Lief is dor bi wegnahmen wurrn un an den Foot vun de Shwedagon-Pagode to'e Eer bröcht wurrn. Vunwegen düsse Aktschoon hett dat Proteste vun Studenten in Rangun geven un de Regeerung hett den „Utnahme-Tostand“ verföögt. Düsse ganze Saak is as „U-Thant-Krise“ bekannt wurrn.

## Belege
Thomas Newman

**Thomas Montgomery Newman** (* 20. Oktober 1955 in Los Angeles, Kalifornien) is en US-amerikaanschen Komponist vun Filmmusik.

## Leven un Loopbahn
Newman is 1955 as de jüngste Söhn vun den Komponist Alfred Newman un den sien Fro Martha Louise (borene Montgomery) op de Welt kamen. An de Yale University hett he mit en „Master of Music Composition“ gradueert.

In sien Familie sünd wietere bekannte Lüüd ut dat Musikgewarf to finnen, so as sien Unkel Lionel Newman (*[[Hello Dolly]]*), sien Broder David Newman oder sien Kusenk, de beropene Pianist un Singer Randy Newman, de ünenr annern de Filmmusiken för de Pixar-Filmen Toy Story, A Bug’s Life un Monsters, Inc. schreven hett.

Thomas Newman is bit hüüt al teihn mol vör den Oscar in de Kategorie *[[Oscar/Best Filmmusik|Best Filmmusik]]* nomineert wesen, as to’n Bispeel 2008 för den Animatschoonsfilm *WALL·E*. In’t Johr 1994 weer he sogor gliek tweemol nomineert, neemlich för *Little Women* und för *The Shawshank Redemption*.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Mit sien Arbeiten hett Newman bannig veel Spood. He weer bit hüüt (September 2010) al för mehr as sösstig Filmpriesen vörslahn, dorünner alleen al teihnmol för den *[[Oscar]]*. Wunnen hett he al meist dörtig Priesen, man en Oscar weer em noch nich vergünnt. Ünner sien Priesen sünd:
* 1993: de *[[BMI Film Music Award]]* för *Fried Green Tomatoes*
* 1998: de *[[AFI Award]]* in de Kategorie *Best Filmmusik* för *Oscar and Lucinda*
* 2000: de *[[Anthony Asquith Award for Film Music]]* vun de *[[BAFTA Awards]]* för *American Beauty*
* 2000: de *[[Richard Kirk Career Achievement Award]]* vun de *[[BMI Film Music Awards]]*
* 2002: de *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragen Hööftthema* för *Six Feet Under*
* 2002: de *[[BMI Cable Award]]* för *Six Feet Under*
* 2004: de *[[Annie Award]]* in de Kategorie *Rutragen Musik in en Animatschoonsfilm* för *Finding Nemo*
* 2006: de *[[Frederick Loewe Award för Filmkomponeeren]]* vun’t *[[Palm Springs International Film Festival]]*
* 2008: de *[[World Soundtrack Award]]* in de Kategorie *Best Leed för en Speelfilm* för *WALL·E*
* 2009: de *[[Grammy]]* in de Kategorie *Best Leed för Speelfilm, Feernsehn oder annere Medien* för *WALL·E*

## Weblenken
Steve Barron

**Steve Barron** (* 4. Mai 1956 in Dublin, Irland) is en irischen Speelbaas un Filmproduzent.

## Wark
Barron is de Söhn vun de britischen Filmmaakersche Zelda Barron (1929-2006). He weer Speelbaas bi tallrieke Musivideos, dorünner *[[Billie Jean]]* vun Michael Jackson, *[[Take On Me]]* vun A-ha, *[[Baby Jane]]* vun Rod Stewart oder *[[Summer of ’69]]* vun Bryan Adams.

As Anstellten bi Jim Henson is Baroon ok mit den Speelfilm in Kuntakt kamen. In’t Filmgewarf weer he verantwoortlich för eenige bekannte Filmprodukschonen ut de Rebeden Science Fiction un Fantasy.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Barron weer al vör eenige Filmpriesen nomineert, dorünner vör den *Prime-Time-[[Emmy]]*. Wunnen hett he bit hüüt (August 2010) söss Priesen:
* 1985: den *Antennae II Award* vun’t *[[Avoriaz Fantastic Film Festival]]* för *Electric Dreams*
* 1985: den *Tokiekerpries* vun’t *[[Avoriaz Fantastic Film Festival]]* för *Electric Dreams*
* 1996: den *[[Gemini Award]]* in de Kategorie *Best Animatschoons-Programm oder Reeg* för *ReBoot*
* 1998: den *Gold Award* vun’t *[[WorldFest Flagstaff]]* in de Kategorie *Feernsehn- un Kavelprodukschoon* för *Merlin*
* 2003: den *[[American Indian Movie Award]]* in de Kategorie *Best Film* för *DreamKeeper*
* 2006: den *Best Film Not Playing at a Theater Near You Award* vun de *[[Gotham Awards]]* för *Choking Man*

## Weblenken
*
Tonegawa Susumu

**Tonegawa Susumu** (japaansch Schrift: 利根川 進 *Tonegawa Susumu*; * 6. September 1939 in Nagoya) is en japaansch Molekularbioloog un Immunoloog.
He kreeg 1986 den Robert-Koch-Pries un 1987 den Nobelpries för Physiologie oder Medizin för dat Opdecken vun de genetisch Grundlaag för dat Entstahn vun dat Variatschoonsriekdom vun Antikörpers.

## Leven
Tonegawa wurr 1939 as Söhn vun en Ingenieur vun en Textilfabrik boren. He is de tweete vun dree Söhns un hett noch en jüngere Süster. Wegen sien Berop muss Tonegawa sien Vader jümmer vun en Produkschoonsoort vun sien Arbeitgever nah de nächst trecken. Tonegawa is dordör in mehreren lütt Städer in landlich Rebeden upwussen. As he öller wurr, hebbt hüm sien Öllern nah Tokio to en Unkel schickt, dormit he de betere Bildungsmöglichkeiten von en Grootstadt nutzen kunn. Tonegawa hett denn de renommeert Hibiya-School besöcht, in de he en Intresse för Chemie entwickeln de. Nah de Schoolafsluss hett he denn an de Upnahmeprüfung för de Fakultät för Chemie vun de Universität Kyōto deelnommen. Nahdem he bi den eersten Versöök dörfallen weer, kreeg he 1959 en Studienplatz. 

Nah sien Studienafsluss kreeg Tonegawa en Stäe, an de he sien Dokter maken kunn an dat Institut för Virusforschung vun de Universität vun Kōbe, aber blots nah twee Maanden hett hüm sien Perfesser anraaden, wegen de beteren Lehrprogrammen in de USA to wesseln. De *Gradueerten School* vun de Fakultät för Biologie vun de Universität von Kalifornien in San Diego nehm hüm an un 1968 kreeg Tonegawa sien Doktertitel (Ph.D.). He bleev dornah bit 1969 an dat Labor vun Professor Hayashi as Postdoktorand un gung denn an dat Labor vun Renato Dulbecco an dat Salk Institute for Biological Studies. As sien Visum afloopen de, is he denn an dat Basel Institut für Immunologie wesselt un weer dor van 1971 bit 1981. Denn nehm he en Perfesserstäe an dat MIT an, de he hüüt noch hett.

## Weblenken
* Siet vun de Nobelpries (engelsch)
Trygve Lie

**Trygve Halvdan Lie** (* 16. Juli 1896 in Grorud, Norwegen; † 30. Dezember 1968 in Geilo, Norwegen) is en Politiker un Afkaat ut Norwegen ween. Vun 1946 bit 1952 weer he de eerste Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen, de offiziell beropen wurrn weer. 

## Leven
Trygve Lie studeer Rechtswetenschoppen an de Universität in Oslo. As Sozialdemokraten vun de Arbeiderpartiet is he 1936 Justizminister un dree Johre later Hannelsminister vun sien Land wurrn. 

Nadem dat Düütsche Riek Norwegen an'n 9. April 1940 angrepen hett, is he mit König Haakon VII. un de Regeerung in dat Exil na London gahn. Vun 1941 bit 1945 seet he in de norweegsche Exilregeerung as Butenminister. 

An'n 1. Februar 1946 is he to'n eersten Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen maakt wurrn. Vunwegen datt he in London ween weer, hett de Westen em just so gellen laten, as de Sowjetunion, de dat goot funnen hett, datt he to en linke Regeerung tohöörn dö. He hett de Geschäfte övernahmen vun Gladwyn Jebb, de bit dorhen för'n Övergang Generalsekretär ween weer. 

He fung mit veel Iever an, man denn is dat fix düütlich wurrn, datt de Welt in twee grote Blöcke upspleten weer. Beide Sieten hefft em vörsmeten, he hull dat mit de annere Siet. De groten Mächte versöchen ok, de UNO in'e Hand to kriegen. Sunnerlichen Striet geev dat um de Fraag of dat kommunistische China oder de Exilregeerung in Taiwan en Seet in den Weltsekerheitsraat kriegen scholl. He hett dat avers henkregen, datt de Sowjetunion ut den Iran aftrocken is un datt dat to de Allgemeene Verklaren vun de Minschenrechte kamen is. 1950 hett de Weltsekerheitsraat beslaten, datt Noordkorea angrepen weern scholl. Dormols is de Sowjetunion dor nich bi ween. Nu harr de USA den Besluss in'e Hand, de datt mööglich maken dö, an de Siet vun Süüdkorea gegen Noordkorea an to gahn. Süüdkorea weer ja angrepen wurrn. Datt Lie sik achter düssen Besluss stellen dö, hett för Stalin klaar maakt, datt he nich up den Oostblock siene Siet stunn. Dor hett he sik dor achter klemmt, Lie af to setten. 1951 is he, gegen den Willen vun de Sowjetunion, vun de Vullversammeln as generalsekretär vun de Vereenten Natschonen wedder wählt wurrn, man an'n 10. November 1952 hett he Bott geven. He meen, sien Arbeit möök keen Sinn mehr. Nien Nafolger Dag Hammarskjöld hett he vundeswegen mit de Wöer begrött: „Willkamen in New York un bi de Vereenten Natschonen. Se övernehmt hier den unmööglichsten Job up de Eer.“

Vun 1963 bit 1964 is he Industrieminister in Norwegen ween. Vun 1964 bit 1965 hett he wedder dat Amt vun en Hannelsminister utöövt. Trygve Lie is 1968 in't Oller vun 72 Johren an en Hartinfarkt sturven. 

## Weblenken

* tagesschau.de - Ein Weltpolitiker im Ost-West-Konflikt ''(Mit Biller)''
Football-Bundsliga 2010/2011

De **Football-Bundsliga 2010/2011** is de 48. Speeltied vun de hööchste düütsche Speelklass in'n Football för Mannslüde ween. Los gahn weer dat an'n 20. August 2010 mit dat Speel vun den düütschen Meester FC Bayern München gegen den VfL Wulfsborg (2:1). De 34. un leste Speeldag weer denn an'n 14. Mai 2011. To de sülvige Tied, as de hööchste Speelklass güng dat ok mit de 2. Football-Bundsliga los. De drüdde Liga hett al veer Weken vörweg, an'n 23.  bit 25. Juli 2010 anfungen. 

De Relegatschoonsspeele twuschen den 16. vun de Bundsliga un den Drüdden vun de Tweete Liga sünd utspeelt wurrn an'n 20. un 23. Mai 2011. Mit Beginn vun de Speeltied is en neen Speelball mit Naam *[[Doorfabrik]]* inföhrt wurrn. Ok en neet Logo hett de Liga kregen. To'n eersten Mol siet de Saison 2003/2004 geev dat mol wedder twee Vereene ut eene Stadt (Hamborger SV, FC St. Pauli).

Afstegen sund Eintracht Frankfort as 17. un de FC St. Pauli, as Lesten in de Tabell. Düütschen Meester is to'n 7. Mol in de Geschicht vun den Vereen Borussia Düörpm wurrn. 

## Tabell

## Afslusstabelle

### Krüüztabell
In de Krüüztabell is af to lesen, wat bi all Speele in düsse Saison rutkamen is. De Huusmannschop steiht in de lunke Reege, de gastmannschop is boven upschreven. 

## Doorschütten

## Relegatschoon
De beiden Relegatschoonsspeele twuschen den 16. ut de Bundsliga un den Drüdden ut de 2. Liga sund an'n 20. Mai 2011 un an'n 23. Mai 2011 utspeelt un live in de ARD utstrahlt wurnn. Amenne hett sik Mönchengladbach gegen Baukem dörsett un dröff in de Bundsliga blieven. 

## Speelstäen

## Wannehr speelt warrt

* Freedag, Klock 20:30 een Speel
* Sünnavend, Klock 15:30 fiev Spele
* Sünnavend, Klock 18:30 een Speel
* Sönndag, Klock 15:30 een Speel
* Sönndag, Klock17:30 Uhr een Speel

## Belege
John Amos

**John Amos** (* 27. Dezember 1939 in Newark, New Jersey, USA; boren as *John A. Amos, Jr.*; † 21. August 2024 in Inglewood, Kalifornien) weer en US-amerikaanschen Film- un Feernsehschauspeler un ehmoligen professchonellen American-Football-Speler.

## Leven
Amos weer boren as de Söhn vun den Automechaniker John Amos Sr. un den sien Fro Annabelle. Al to de Tiet vun’t College an de Colorado State University hett he in de Utwahlmannschop speelt, eh he in de laten 1960er Johren as Profi in de American-Football-Mannschop vun de *Norfolk Neptunes* kamen is. He is later denn in’t Schauspeelfack wesselt un keem Anfang vun de 1970er ohren över Gastrullen in *The Cosby Show* an Nevenrullen in bekannte Feernsehregen. Dorna folgen tallrieke Rullen ok in Speelfilmen un Feernsehprodukschonen. 

In de USA is he vör allen bekannt för sien Optreden in de Sitcoms *Mary Tyler Moore* un *Good Times*, de in de 1970er Johren lopen sünd. Bekanntere Filmen, in de he mitspeelt hett, sünd ünner annern *Coming to America*, *Beastmaster* un *Die Hard 2*

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
John Amos hett dree Filmpriesen wunnen:
* 2004: den *Groundbreaking Show Award* vun de *[[TV Land Awards]]* för *Mary Tyler Moore*
* 2006: den *Impact Award* vun de *[[TV Land Awards]]* för *Good Times*
* 2007: den *Anniversary Award* vun de *[[TV Land Awards]]* för *Roots*

## Weblenken
*
Manfred Pohlschmidt

**Manfred „Manni“ Pohlschmidt** (* 27. August 1940) is en ehmalger düütsch Footballspeler. He speel as Störmer för  Preußen Mönster, Hamborger SV un FC Schalke 04 alltohoop 185-mal in de Bundsliga.

## Leven un Karriere
Pohlschmidt speel in sien Jöögd bi ESV Münster, bevör he 1958 to’n Stadtrivalen SC Preußen wesselt is. He kunn mit beid Fööt glieker good scheeten un hör in de eerst Bundsligasaison 1963/64 to’n Stammkader vun sien Mannschap. 25 Mal keem he to’n Insatz un harr söss Doren schaaten. Preußen Mönster steeg aber liekers af, he is aber bi der Vereen bleeven.  In die Regionalliga West keem he denn in 24 Spelen up 15 Doren.

To de Saison 1965/66 is he to’n Hamborger SV wesselt. Glieks in de eerste Saison hett he den 18 Doren in 29 Spelen schaaten, in de Folgesaison aber in 26 Spelen blots noch twee Doren. 

In de Hamborger „Schickimicki“-Szene föhl he sück as bodenständig Mönsterländer aber nich wohl, un dat, ofschoons he mit anner Westfalen, de fröher Schalker Speler Willi Schulz un Egon Horst, tosommen speel. 1967 is he dorüm to’n FC Schalke 04 wesselt. 

In Gelsenkiärken kunn he neben den Routinier Horst Blechinger un den jungen  Hans-Jürgen Wittkamp spelen un in de Henrunn gehör he ok to de Stammformatschoon. 30 Spelen hett he maakt und orbi 11 Doren schaaten. He bleev bitt o de Saison 1970/71 up Schalke, weer denn aber ok in den Bundsliga-Schandaal verwickelt. 1972 wurr he to 2.300 DM Geldbuße veroordeelt un wurr levenslang sparrt. 1978 wurr he begnadigt. 185 Bundsligaspelen harr he makt un dorbi 52 Doren schaaten.  

Nah de Saison 1970/71 gung Pohlschmidt torüch nah Mönster, wo he sück sien beroplich Existenz mit en Lotto- und Totogeschäft upbaut hett. Tüschendör hett he noch in lüttgere Vereens Football speelt und traineert, toletzt de Fruenmannschap vun TuS Saxonia Mönster.  

## Vereensöversicht
* ESV Mönster (bis 1958)
* Preußen Mönster (1958 - 1965)
* Hamborger SV (1965 - 1967)
* FC Schalke 04 (1967 - 1971)

## Weblenken
* Manfred Pohlschmidt bi fussballdaten.de
* Pohlschmidt bi weltfussball.de
* ''Schickimicki ist nichts für "Manni Lattenschmidt"''

## Einzelnachweise
Sloot

**Sloot** betekent

* Sloot, en müerten Aftog vun’n Kamin oder Aven,
* Sloot, oostfreesche un ollnborgsche Beteken för’n Watergraven,
* Sloot, en vulkaanschen Opstiegskanal in de Geologie.

**Sloot** is de Familiennaam von

* Jan Sloot (1945–1999), nedderlandschen Feernsehtechniker,
* Nicolina Maria Christina Sloot (1853–1927), nedderlandsche Schrieversche,
* Pieter van der Sloot (1926–2014), nedderlandschen Ballettdanzer un Choreograaf.
Alfred Döblin

**Alfred Döblin** (* 10. August 1878 in Stettin; † 26. Juni 1957 in Emmendingen) wir en düütsch-jüüdschen Dokter un Schriever.

Alfred Döblin wir en Sönn vun'n Schniedermester Max Döblin un sine Fru Sophie Freudenheim. Wi he tegen teihn Johr olt wir, güng Vaddern med sine niege Fründin na Amerika un Muddern treckte met all de Kinner na Berlin. Door hätt he Dokter liehrt un anfungen Geschichten optauschreeven. Sin beröhmstes Bauck is *[[Berlin Alexanderplatz]]*, en modernen Grodstadtromaan. 

## Weblenken
* Internationalen Alfred Döblin-Gesellschaft (op Hoochdüütsch)
* Alfred Döblin (1878–1957): „Man kennt sich allmählich gründlich und möchte umziehen“ Skizze vun Gabriel Richter, Düütsches Ärzteblatt, 22. Juni 2007 (op Hoochdüütsch)
Vörpommern

**Vörpommern** is de westliche Deel vun de olle Provinz Pommern un höört hüüt tau't Bundsland Mekelnborg-Vörpommern. In'n Noorden liggt de Oostsee, in'n Süüden dat Bundsland Brannenborg, in'n Westen Meklenborg un in'n Osten Polen.

Tau Vörpommern höörn de Inseln Üsdom, Hiddensee un de gröttste düütsche Insel Rügen. Städer in Vörpommern sün Stralsund, Griepswoold, Anklam, Wolgast, Demmin un Paaswalk. En Deel vun Vörpommern weer för tvohünnert Johr vun Schweden ut regeert woorn.
(1130) Skuld

**(1130) Skuld** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 2. September 1929 vun de düütsch Astronom Karl Wilhelm Reinmuth in Heidelbarg opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 11,925. 

De Naam vun de Asteroiden betekent in de noordisch Mythologie Skuld, de Tokunft, een vun de dree Nornen.
Erskine Tate

**Erskine Tate** (* 19. Dezember 1895 in Memphis, Tennessee; † 17. Dezember 1978 in Chicago) weer en US-amerikaansch  Jazz-Big Band-Leader un Violinist vun den Swing. 

Erskine Tate keem 1912 nah Chicago, wo he af 1918 bit Enn vun de 1920er Johren en Orchester in dat *Vendome Theatre* leiten dee. Dat Repertoire bestunn deelwies blots ut  Jazztiteln; Tate hett in sien Orchester aber tallriek Jazzmusiker as Everett Barksdale, Freddie Keppard, Buster Bailey, Jimmy Bertrand, Earl Hines, Stump Evans, Louis Armstrong (*Stomp Off Let's Go, Static Strut* 1926), Bob Shoffner, Punch Miller, Omer Simeon, Preston Jackson, Fats Waller, Teddy Wilson un annern beschäftigt. Bit Midden vun de 1930er Johren heet Tate en Orchester leit, dornah arbeit he as Musikschoolmeester. 

## Literatur
* Carlo Bohländer u. a.: Reclams Jazzführer. Stuttgart, Reclam, 1991
2,3-Bisphosphoglycerat

**2,3-Bisphosphoglycerat** (***2,3-BPG***), olle Beteken: **2,3-Diphosphoglycerat** (***2,3-DPG***), is en en cheemsche Verbinnen. Dat hannelt sik üm en C3-Körper mit en laadte Phosphatgrupp elk an’t 2. un 3.&nbsp;Kohlenstoffatom. Butendem hett de Verbinnen en laadte Carboxylgrupp an’t eerste C-Atom. Tosamen is dat Atom in Lösen (in Blood) fieffack negativ laadt.

## Physioloogsch Bedüden
Billt warrt de Stoff in’n Rapoport-Luebering-Zyklus, en Nevenweg vun de Glykolyys, ut 1,3-Bisphosphoglycerat ünner Inwirken vun de Bisphosphoglyceratmutaas. Ünner physioloogsche Bedingen in’t Blood warrt ruchweg 20&nbsp;% vun’t anfallen 1,3-Phosphoglycerats wiel de Glykolyys vun de Erythrozyten to 2,3-BPG ümwannelt. De annern 80&nbsp;% dörloopt över dat 3-Phosphoglycerat den Hööftweg vun de Glykolyys.

2,3-BPG speelt en bannig wichtig Rull bi’t Reguleeren vun’t Hämoglobin (Hb). Wenn dat an de Tense-Form vun’t Hämöglobin (Desoxyhämoglobin) anbinnt, warrt disse Form bestännig maakt un kann nich in de R-Form övergahn, de geern Suerstoff binnt. Dormit warrt ok noch Suerstoff vun’t Hämoglobin afgeven, wenn en högeren Deeldruck vörliggt, as dat bi de T-Form ahn dat 2,3-PBG stattfinnt. 2,3-BPG maakt dat Anbinnen vun Suerstoff an’t Hämoglobin sworer, oder maakt dat anners rüm lichter, den an’t Hb bunnen Suerstoff aftogeven. Dormit warrt dat Gliekgewicht vun de Suerstoffbinnenkurv (HbO2 ↔ Desoxy-Hb) na rechts, also op de Siet vun’t Desoxy-Hb schaven. Dormit warrt kloor, dat ok mehr Suerstoff afgeven warrn kann bi relativ sietere Suerstoffopnahm. De Egenoort vun’t na rechts schuven vun de Suerstoffbinnenkurv hett praktische Utwirken för’t Bargstiegen un dat Duken. In’t Högentraining warrt disse Ümstand utnütt, üm toeerst den 2,3-BPG anstiegen to laten. Dordör warrt dör EPO vermiddelt en starkere Erythropoees anregt.

De Liddfööt hebbt as Atenpigment dat Hämocyanin. Bi jem övernimmt dat Lactat de Funkschoon vun dat 2,3-BPG, wat to’n Schuven vun’n middleren Deel vun de Suerstoffbinnenkurv na rechts föhren deit.

Bi Bloodkonserven mutt dat 2,3-BPG dör en Analogon as to’n Bispeel Glukoos oder Inosin uttuuscht warrn, vun wegen dat dat nich bestännig is un gau verfallt. In’n Lief warrt dat dorgegen jümmers nee wedder synthetiseert. Dat Gamma-Globulin vun’t fetale Hamoglobin (HbF) hett en lüttere Affinität to 2,3-Bisphosphoglycerat – d. h. dat binnt nich so goot dor an. Dormit liggt de Affinität to Suerstoff in’n Vergliek to dat Hamoglobin vun utwassen Minschen (HbA) höger. Dat maakt dat Överdrägen vun Suerstoff vun de Mudder na den Fetus lichter.

## Borns an Anmarken
Triumvirat

**Triumvirat** betekent

* Triumvirat, Bund vun „dree Mannslüüd“,
* Triumvirat, en düütsche Rockgrupp ut de 1970er Johren,
* Das Triumvirat, Titel vun en Book mit Kortgeschichten vun Gisbert Haefs.
Francisco Acuña de Figueroa

**Francisco Esteban Acuña de Figueroa** (* 3. September 1791 in Montevideo, Uruguay; † 6. Oktober 1862 ok dor) weer en uruguayisch Schriever. 

He is de Verfater vun de Texten sowohl vun de uruguayisch as ok vun de paraguayisch Natschonalhymne.

## Weblenken
* Biographie up  biografiasyvidas.com (spaansch)
* Biographie up escueladigital.com.uy (spaansch)
* Biographie up Archivodeprensa.edu.uy

## Enkeld Nahwiesen
Boutros Ghali

**Boutros Ghali** is de Naam von

* Boutros Ghali (1846–1910), Ministerpräsident vun Ägypten unner engelsche Herrschop,
* Boutros Boutros-Ghali (1922–2016), en latern Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen, Enkelsöhn vun Boutros Ghali,
* Wasif Boutros-Ghali (1878–1958), ägyptschen Politiker,
* Youssef Boutros Ghali (* 1952), ägyptschen Politiker.
Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen

De **Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen** is dat Hööft vun dat Sekretariat vun de Vereenten Natschonen (UNO). Dat is een vun de wichtigsten Organe vun de UNO un so warrt de Generalsekretär as Hööft vun de Vereenten Natschonen överhoop ankeken. 

Normolerwiese warrt he för fiev Johre anstellt, man meist warrt düsse Tied verlängert up 10 Johre. He oder se warrt wählt vun de Vullversammeln vun de Vereenten Natschonen up Vörslag vun den Sekerheitsraat. De meisten Sekretäre hefft en Achtergrund ohn Placken un kaamt ut middelgrote Länner. Bloß man um den Öösterrieker Kurt Waldheim hett dat allerhand Theater geven vunwegen sien Verleden in'n 2. Weltkrieg. Wenn en nee generalsekretär funnen weern mutt, denn weert alltied ok grote Naams nömmt, man nie nich weert se denn wählt. 

De Posten vun den Generalsekretär warrt na dat Prinzip vun de Rotatschoon över de Kontinente hen vergeven. Vun 2007 af an weer Asien an'e Reeg. De Sekerheitsraat hett an'n 9. Oktober 2006 den süüdkoreaanschen Butenminister Ban Ki-moon offiziell as Kannedaten vörslahn. Vörweg hatt dat verscheden Runnen geven, wo afstimmt wurrn is. Dor hefft sik denn annere Kannedaten ut Asien bi torüchtrocken. An'n 13. Oktober is Ban dör de Vullversammeln denn to'n Nafolger vun Kofi Annan wählt wurrn. 

In dat Internatschonale Protokoll warrt de Generalsekretär as en Staatshööft behannelt. Man de Vörsitter vun de Vullversammeln steiht in'n Rang noch höger.. He warrt ok gellen laten as en fons honorum (up Platt „Ehrenborn“) un draff Ordens verlehnen, dormank en Masse vun Medaillen för de UN-Fredensmisschonen. 

## Generalsekretäre bither to
De Personen, de hier achter folgt, sünd Generalsekretär (ween):
# 1945-1946: Gladwyn Jebb (VK) (kommisaarsch)
# 1946-1952: Trygve Lie (Norwegen)
# 1953-1961: Dag Hammarskjöld (Sweden)
# 1961-1971: U Thant (Birma) 
# 1972-1981: Kurt Waldheim (Öösterriek)
# 1982-1991: Javier Pérez de Cuéllar (Peru) 
# 1992-1996: Boutros Boutros-Ghali (Ägypten)
# 1997-2006: Kofi Annan (Ghana)
# 2007-2011: Ban Ki-moon (Süüd-Korea)

## Weblenken
* Offizielle Webstäe vun den Generalsekretär (Engelsch)
* "Wer schall de neegste Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen ween?" (Engelsch)

## Belege
Tappwater

**Tappwater** oder **Kraantjewater** (ook **Leidungswater** of **Leitungswater**) is Water, dat dör Leitungen transporteert warrt en ut de (Water)kraan (ook (Water)tapp) ruutfleten deit. Een Definitschoon finnt sick in de Nedderlandsche Waterleidingwet (up Platt soveel as *[[Gesett|Wett]] för't Levern van Water* oder *Waterleitungswett*), en dor in Art 1 Letter a.  Dor folgt uut, dat Kraantjewater  verschillig Telen hett – it is to’n Drinken, Kaken, Eten to bereden en anner Telen in een Huushoolden of annerswor – en dat it levert warrt van Bedrieven, de  Lüüd mit Water versorgt.

För den Transport dör de Piepen warrt dat Water ünner Druck hollen dör Pumpen of Watertoorns. Reguleert warrt de Toföhr an’t Enn dör den Waterkraan. Dor flütt dat Water ruut, wenn een den Kraan updreiht.

## Verschillen Sorten Kraanwater

Dor sünd verschillen Sorten Kraanwater, de dör sünnere Rohrsystems transporteert warrt. Mehst Lüüd sünd anslaten an‘t Rohrsystem för Drinkwater.  Derwegen warrt Kraantjewater, dat dör dat Rohr  uut den Tapp ruutkümmt, faken as Synoym för Drinkwater bruukt, sünners wenn een Drinkwater uut den Kraan ünnerscheden wüll van Drinkwater uut de Butallje.  
Dor sünd ook anner Systems, wor anner Soorten van Water transpoort warrt. To’n Bispiell warrt in anner Lanner för Füürwehrn in sünner Rohrsystems Water levert, dat van minner Qualität is as Drinkwater.

## Etymologie

Dat Woord Kraantjewater sett sück uut *Kraan(tje)* en *Water* tohoop, jüstement so as *kraanwater* in Nedderlandsch en Afrikaans, *Kran(en)wasser* in Deelen van Westdüütschland, *kranvatten* in Sweedsch - of as *tapwater* in Ingelsch, wor een de plattdüütsch Wöörd *Tapp* en *Water* kennen kann.
Dat Word Leitungswater sett sück uut *Leitung* en *Water* tohoop, nettso as *Leitungswasser* in Düütsch of *leidingswater* in Nedderlandsch.

## Inkelt Nahwiesen
Ulrich Faulhaber

**Ulrich Faulhaber**, ok *Uli Faulhaber*, (* 3. Mai 1941 in Berlin) is en  düütsch Schauspeler.

## Leven
Upwussen in Hamborg, hett he dor de Rudolf-Steiner-School besöcht. Sien künstlerisch Loopbahn fung 1958 as Regieassistent bi’d Theater an. 1959 speel he an’t Thalia Theater ünner Intendant Willy Maertens sien eerst Rull. Dornah sünd noch Gastspelen bi de Hamborger Kamerspelen, an’t Theater im Zimmer un an dat Theater 53.

Bi de Münchner Kamerspelen kreeg he in de Speeltiet 1962/63 sien eerst fast Engagement. Van 1965 bit 1968 hörr he to dat Ensemble vun dat Düütsch Schauspeelhuus in Hamborg. 1972 bit 1975 weer he Liddmaat vun de Städtisch Bühnen Frankfort. Sietdem is he freeschaffend tätig. 

He speel 1993 in de ARD-Produkschoon *[[Der kleine Vampir – Neue Abenteuer]]* mit. As Kriminalassistent Hassert is he tüschen 1976 un 2006 in 14 *[[Tatort]]*- Episoden uptreden. Faulhaber hett ok in völ Serien as *[[Frauenarzt Dr. Markus Merthin]]*, *[[Der Sonne entgegen]]*, Die Leute vom Domplatz, *[[CityExpress (Feernsehreeg)|CityExpress]]* un *[[Großstadtrevier]]* mitwarkt. Neben sien Arbeit för dat Feernsehn trett he ok in’t Ohnsorg-Theater up.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*
* [Ulrich Faulhaber in de Katalog vun de [Düütsch Natschonalbökeree|Düütschen Natschonalbökeree]]
* Personennaamdatei
Dick Wellstood

**Richard McQueen „Dick“ Wellstood** (* 25. November 1927 in Greenwich, Connecticut; † 24. Juli 1987 in Palo Alto) weer en US-amerikaansch Jazz-Pianist (un Arrangeur) vun de Dixieland Jazz, Boogie Woogie, Stride-Piano-Stil un Swing.

Wellstood hett während de 1940er Johren dat Jazz-Pianospeel an dat Vörbild vun de Oldmeester vun de Stride Piano lehrt un speel mit Dixieland-Gruppen as de „Wildcats“ vun Bob Wilber (af 1946), mit de he ok 1952 dör Europa tourt is. Dor is he ok mit Sidney Bechet uptreden, bevör he 1953 sien Jura-Studium anfung (war he ok afslooten hett – he hett eerst in de 1980er Johren as Afkaat praktizeert). Af un an speel he ok während sien Studium mit Roy Eldridge un in de Band vun Conrad Janis. Dornah speel he in New York City un Umgebung Solo-Piano as ok in Dixieland-Gruppen as de vun  Eddie Condon (af 1956), un hett (as Huuspianist im „Nick´s“ un dornah im „Metropole“ in New York) Musikers as Ben Webster, Wild Bill Davison, Red Allen, Coleman Hawkins, Eddie Locke, Buster Bailey un Vic Dickenson begleit. 

In’ Sömmer 1960 nehm he mit Begleitmusikers as Hermann Autrey, Gene Sedric, Milt Hinton un Zutty Singleton för Prestige dat Album *Uptown & Lowtown* up. 1965/6 tour he in Süüdamerika mit Gene Krupa. Af Enn’ vun de 1960er Johren hett he in „The World's Greatest Jazz Band“ mitwarkt, as ok mit Kenny Davern in’ „The Ferry Boat“ in Brielle in New Jersey. Wellstoods kraftvull, faken ok modern Jazzharmonik verwendend Speelwies orienteer sück an völ Idiomen un Stilrichten vun de Jazz-Ära, sünners aber an de persönlich Speelwiesen vun James P. Johnson, Fats Waller, Willie „The Lion“ Smith, Duke Ellington, Donald Lambert, Art Tatum un Thelonious Monk. Wellstood is während de 1980er-Johren ok gemeensam mit Dick Hyman in’ Rahmen vun Tourneen in’ Piano-Duett uptreden un speel wiederhenn mit Bob Wilber. Mit de Bassisten George Duvivier bzw. Milt Hinton un den Slagtüüchspeler Bobby Rosengarden hett he af un an in en Trio speelt. 

## Diskografisch Henwiesen
* 1970 - *Alone* (Solo), (p) solo
* 1973 - *Dick Wellstood and His All-Star Orchestra Featuring [[Kenny Davern]]..* (Chiaroscuro)
* 1977 - *A Night In Dublin* (Arbors Records 1977/2001), (p) solo, Livekonzert
* 1981 - *Marian McPartland's Piano Jazz Feat. Dick Wellstood* (Jazz Alliance), (p) Solo & Duo  mit Marian McPartland (p, Interviewer)
* 1983 - *I Wish I Were Twins* (Swingtime Records, 8204), (p) Solo & Duo mit Dick Hyman (Amerikahaus/Loft Studios München, 08./13. März 1983) 
* 1984 - *Bob Wilber - Dick Wellstood - Duet* (Parkwood, LP PW103), im Duo mit Bob Wilber (cl, ss)
* 1985 - *Diane* (Swingtime Records LC8966), (p) solo

## Biografie
* *Edward N. Meyer*: „Giant Strides: The Legacy of Dick Wellstood (Studies in Jazz No. 32)“, (Amerikaansch Originalutgaav: Scarecrow Press Inc., 1999, ISBN 0-8108-3564-9).

## Weblenken
*Biografie vun Scott Yanow (engelsch
*IMDB-Körtbiografie (engelsch
Jacob Tappe

**Jacob Tappe** (latiniseert: *Jacobus Tappius*; * 15. August 1603 in Hilmessen; † 10. Oktober 1680 in Helmstidde) weer en düütsch Mediziner.

Jacob Tappe is in Wedtlenstie bi Bronswiek as Söhn vun de glieknaamig Vader Jacob Tappe, Paster to Wedtlenstie un Vechel, un de sien Frau Margarethe, boren  Kersten, upwussen. He hett, nahdem sien Vader versett wurr, Scholen in Schöningen un Halle besöcht. 1621 schreev he sück in de Matrikel vun de Universität Helmstidde in (de Academia Julia Carolina). Dor hett he eerst  Theologie studeert un af 1623 denn Medizin.

1632 hett he sien Dokter makt un wurr in dat glieker Johr ok to’n Perfesser der Medizin ernannt. Dit Amt hett he bit to sien Dood 1680 utöövt. Blots 1625/26 hett he sien 59johrig Togehörigkeit to de Julia Carolina während de tietwies Uplösung vun de Universität wegen Pest un Kriegswirren ünnerbraken. 

Bemarkenswert, ok noch ut hüüdig Sicht, is Tappes Schrift *„Oratio De Tabaco Ejusque Hodierno [[Nikotinabusus|Abusu]]“* ut dat Johr 1653, in de he sück bannig tegen dat Rooken vun Tabak ütert. 

## Schriften (Utwahl)
* *Disputatio Inauguralis Medica De Ictero Flavo*, 1649.
* *Disputatio Inauguralis Medica De Febre Quartana Intermittente*, 1649.
* *Oratio De Tabaco Ejusque Hodierno Abusu*, 4 Uplagen: 1653, 1660, 1673, 1689.
* *Dissertatio De Ritibus Profanis Et Sacris Quibus Veteris Infantes Suos in Eorum Natalis, Vel Paulo Post Initiarunt*, 1655.
* *Disputatio Inauguralis Medica De Ileo*, 1664.

## Literatur
* Paul Zimmermann: Jacob Tappe. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 37, Duncker & Humblot, Leipzig 1894, S. 394 f.
* Michaela Triebs: *Die Medizinische Fakultät der Universität Helmstedt (1576-1810): eine Studie zu ihrer Geschichte unter besonderer Berücksichtigung der Promotions- und Übungsdisputationen*, Wiesbaden 1995.

## Weblenken
* Tappe in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
Friedrich Kreklow

**Friedrich Kreklow** (* 29. Mai 1876; † 23. April 1945 in Berlin) weer en plattdüütschen Schriever.

1938 hett Kreklow för sien Book *Blank Hans* den Richard-Ohnsorg-Pries kregen.

## Warken

### Plattdüütsch

* *Ut dei Franzosentid. Vaterländ. Lustspiel in 1 Aufz.*  Frei Nordland, Rostock 1905
* *Plattdüütsch Lüüd trecken na Amerika. Ne nadenkliche Geschicht.* Hinstörp, Wismer 1936
* *Blank Hans. Nedderdüütsch Drama in 3 Törns.* Quickborn-Verlag, Hamborg [1937]; toeerst opföhrt: Nedderdüütsche Bühn Hamborg, 21. Februar 1938
* *Achtern groten Diek. Utlandskemedi in 3 Törns.* Hermes, Hamborg [1938]; toeerst opföhrt: Nedderdüütsche Bühn Hamborg, 12. September 1938
* *Spöök in't Herrenhuus. Lustig Speel in 4 Törns.* Hermes, Hamborg [1939]; toeerst opföhrt: Nedderdüütsche Bühn Swerin, 15. Mai 1940
* *Klaas Jesup. Drama in 5 Töörns.* Hermes, Hamborg [1939]; toeerst opföhrt: Niederdeutsche Bühne Wismar, 28. März 1940
* *Een nimoodsche Deern. Lustig Speel in dri Akten.* Hermes, Hamborg [1940]; toeerst opföhrt: Nedderdüütsche Bühn Güstrow, 25. November 1940
* *Hypotheken möten sien. En lustig Spill.* Hermes, Hamborg [1942]; toeerst opföhrt: Kedener Speelschar Cuxhoben, 22. Februar 1942
* *De lustigen Wiver von Windbarg. En lustig Spill in 4 Akten sier fri na Shakespeare.* Hermes, Hamborg [1942]
* *Ool Timm slei't achtern ut! Vergnöögt Kemedi in dre Akten.* [Neu Zittau bi Berlin], [1943]
* *Veer Jungfern üm Hein Brink. Lustig Volksstück in 4 Akten.* Hermes, Hamborg [1943]
* *Hannes ward König. Märkenspill in veer Törns.* ahn Oord [1944]
* *De verdammtige Adebaar! Lustig Volksstück.* Hermes, Hamborg [1944]
* *Heidi packt ut. Lustiges Spill in dre Akten.* Hermes, Hamborg [1944]

### Hoochdüütsch

* *Gewitter über Groten Bäbelin.* 1925
* *Besuch aus der Großstadt.* 1936
* *Jochen fährt nach Mexiko.* 1938
* *Urlaub! Aber wie?* 1939
* *Anne Miken räumt auf!* 1944

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Kulturpries von de Stadt Elmshoorn

De **Kulturpries von de Stadt Elmshoorn** warrt sied 2002 all twee Johr von de Stadt Elmshoorn an Lüüd utgeven, de wat besünners in Kultur, Heimat- oder Denkmaalpleeg daan hebbt. He is mit en Geldpries vun 2500 Euro verbunnen.

## Winners

* 2002: Anders Petersen
* 2004: Hartmut Deutsch un Jutta Ivens
* 2006: Per Koopmann
* 2008: Anna Haentjens
* 2010: Wolfgang Sieg

## Weblenken

* Websteed to’n Pries (hoochdüütsch)
Bent Larsen

**Jørgen Bent Larsen** (* 4. März 1935 in dat Karkspeel Tilsted, Thisted Kommune; † 9. September  2010 in Buenos Aires) weer en däänsch Schach- Grootmeester. 

## Leven
Bent Larsen weer 1954, 1955, 1956, 1959, 1963 un 1964 Landsmeester vun Däänmark. Den Grootmeestertitel kreeg he 1956 dör en hervörragend Ergebnis bi de  Schacholympiade in Moskau, indem he an dat 1. Brett vun de däänsch Manschap 14 vun 18 möglichen Punkten schafft hett. Insgesamt speel he söss Mal bi Schacholympiaden för Däänmark un wunn en Goldmedaille (1956 in Moskau) un tweemal en darten Platz in de Brettwertung.

Tüschen 1964 un 1971 gull he neben Robert James Fischer as best Spieler buterhalv vun de Sowjetunion. He wunn in disse Tiet de Interzonenturniere 1964 in Amsterdam un 1967 in Sousse, as ok de Turniere in Havanna 1967 un Monaco 1968. Bi de Wettstriet UdSSR tegen den Rest vun de Welt 1970 in Belgrad speel he an dat Spitzenbrett, wobi he dree Partien tegen Boris Spasski utgleeken hollen de un tegen den Ersatzmann Leonid Stein wunn. In dat Haffinale vun dat Kandidatenturnier 1971 wurr he aber vun Fischer mit 6:0 in Denver slahn. 1976 wunn he in Biel nochmals en Interzonenturnier. Dornah gung dat aber so langsam mit hüm bargaf.  

Larsens best Historsch Elo-Tall bedrog 2755 in Februar 1971. To de Tiet leeg he up Platz 3 vun de Weltranglist. 

1980 hett Larsen in Buenos Aires sien latere Frau, en Juristin un Afkaat mit Doktertitel, kennenlernt un leev sietdem in Argentinien.

1988 gung he ok in de Historie vun dat Computerschach in, indem he as eerst Grootmeester en Partie ünner Turnierbedingungen tegen en Computer, Deep Thought, verlor.

Larsen gull as bannig originell Speler. Nah hüm is dat Anspeel 1. b3 (dat Larsen-System) nömmt wurrn. Neben sien Autobiographie, de dat in düütsch, engelsch, franzöösch, russ’sch un spaansch gifft, hett he ok eenig Lehrböker in däänsch schreven. In de Schachtietschrift  Kaissiber schreev he de regelmatige Kolumne *Ohne Krawatte*, in de he Leserfragen beantworten dee.

## Literatur

* Bent Larsen: *Ich spiele auf Sieg*. Verlag Kühnle-Woods, Zürich 1971
* Eric Brøndum: *Bent Larsen, the fighter*. Dansk Skakforlag, Kopenhagen 1978. ISBN 87-87187-08-6
* Bent Larsen: *Alle Figuren greifen an*. Band 1, SchachDepot Verlag, Stuttgart 2009. ISBN 978-3-9812856-0-4

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken

* FIDE-Koort
* Literatur vun un över Larsen in de Deutsche Nationalbibliothek
* Bent Larsens Schachpartien up chessgames.com (engelsch)
Phenakistiskop

Dat **Phenakistiskop** (ok **Phantaskop**, **Wunnerrad** oder **Levensrad**) is en Utfinnen ut dat Johr 1832, de as Vörlöper vun’n hüütigen Fimprojekter antosehn is. De Utfinnen weer unafhangig vun’nanner vun Joseph Antoine Ferdinand Plateau in Gent un vun Simon Ritter von Stampfer in Wien maakt.

Dat Phenakistiskop stellt en Vörlöperverfohren vun de Kinematografie dor. Dorbi sünd Teknen vun de enkelten Phasen vun en Bewegen in’n Krink op en Schiev anordent, de’n dreihn kann. Twüschen de Teknen sünd Schlitzen. Warrt de Schiev nu dreiht, kiekt een vun achtern dör de Schlitzen op en Spegel, in den de Teknen to sehn sünd, un de sik för den Tokieker denn bewegt. De Indruck vun’t Bewegen kummt dordör, dat de Wessel twüschen Schlitz un Schiev för dat Oog jümmer en nee Bild an Steed vun dat olle dorstellt. In’n Bregen warrt disse Affolg as en Bewegen interpreteert.

Bi den Apparat hannelt sik dat üm de eerste Anwennen vun’n stroboskoopschen Effekt för de Animatschoon vun tekente Biller. Mit dat Phenakistiskop sünd ok de eersten berekenten Biller animeert worrn. En tweeten Effekt, de hier en wichtige Rull speelt is de Nabildwirken vun’t helle Bild gegenöver de düstere Phaas twüschen de Schlitzen, wodör de kuum bewusst wohrnahmen warrt un dormit en fleten Övergang vun de hellen Biller inenanner entsteiht. To dat Wohrnehmen vun Bewegen bi Biller, de sik ünnerscheden doot un direkt achterenanner wiest warrt, seggt man Phi-Effekt.

Dat Prinzip is later verbetert worrn, eenmol vun William George Horner mit sien Zoetrop un denn ok vun Franz von Uchatius, de dat Phenakistiskop 1853 mit de Laterna Magica to en Projekschoonapparat kombineert hett. Disse Utfinnen is denn wedder dör Charles Emile Reynaud 1877 mit dat Praxinoskop wieterentwickelt worrn. Reynaud hett dorför Spegels un Belüchten mitrinnahmen. Wietere Verbetern möken Eadweard Muybridge 1879 mit dat Zoopraxiskop un Ottomar Anschütz 1884 mit dat Elektrotachyskop. Opletzt weer dat de beropene Utfinner Thomas Alva Edison, de 1892 den Kinematograaf un dat Kinetoskop vörstellen de.

## Kiek ok
Stroboskop

## Weblenken
* Indrag dorto in’t Filmbegriffslexikon (hoochdüütsch)
* Modell vun en Phenakistiskop ut fischertechnik
Johannes III. (Paapst)

**Johannes III.** weer van 17. Juli 561 bit to’n 7. Juli (nah anner Born 13. Juli) 574 as Nahfolger vun Pelagius I. Bischop vun Rom.

He weer en Römer mit den Nahnaam Catelinus un stamm ut en wohlhabend Familie. He weer de Söhn vun Anastasius, de den Titel *illustris* droog.

Ofschoons Johannes III. meest dattein Johren regeert hett, is meest nichts över sien Pontifikat bekannt. Dat fallt in de stüürmisch Tiet vun de Invasion dör de Langobarden. Meest all Dokumente ut sien Tiet sünd kört gahn. 

Sien Nahfolger weer Benedikt I..

## Weblenken
* Johannes III. in dat Biographisch-Bibliographisch Karkenlexikon
* Indrag in de in der Catholic Encyclopedia (engelsch, Utgaav 1913)
* Johannes III. in de Katalog vun de Deutsche Nationalbücherei
Gruppetto (Radsport)

As **Gruppetto** (italieensch för "Grüppchen") oder **l'Autobus** (franzöösch) betekend man in’ Radsport bi langere Rundfohrten en Grupp vun Fohrers, de sück för den letzten Ansteeg vun en Etappe an’ Enn’ vun dat Fohrerfeld bild. Bi disse Fohrers hannelt sück dat um torüchfallend Helpers, Sprintspezialisten un annern, de vun de vörhergahnd Anstiegen un Mannschopsupgaven torüchsmeeten wurrn un de denn uppassen mooten, dat se binnerhalv vun dat Tietlimit blievt. Blievt se nich in dat Tietlimit, wurrd se vun de Rundfohrt utslooten.   

Binnerhalv vun dat Gruppetto is dat begäng, dat en vun de erfohren Profis dat Tempo vörgifft. Disse Fohrers hebbt en Geföhl dorför, rechttietig vör dat Tietlimit in’t Ziel to kommen. Todem blievt de Fohrers in en Gruppetto tosommen, wiel en grooten Grupp, de nah de Karenztiet in’t Ziel kummt, fakener begnadigt un nich ut dat Rennen rutnommen wurrd, as en enkelten Fohrer. Bi de Tour de France kann dat Tietlimit ahn Nennung vun Gründen (z.&nbsp;B. widrigen Weerbedingungen) vun de Jury wieter makt wurrn, wenn mehr as 20 % vun de Fohrers dat Ziel nich in de vörsehn Tiet erreichen. 

In’ Tegensatz to de Spitzengrupp gifft dat in en Gruppetto en bannig grooten Solidarität. Man helpt sück mit Eeten, Drinkbuddels, Ersatzdeelen un Kleedasch teamövergriepend ut, wiel dat gemeensam Ankommen in’ Vördergrund steiht.  

## Weblenken
* Reportage över de Fohrers in en Gruppetto achter dat Gruppetto während de 12. Etappe vun de Tour de France 2009 (engelsch)
Jonathan Hyde

**Jonathan Hyde** (* 21. Mai 1948 in Brisbane, Queensland, Australien) is en britischen Schauspeler, de oorsprünglich ut Australien stammt. 

## Leven un Wark
Sünners bekannt is Hyde dör sien Rullen as Baasmanager vun de White Star Line in *Titanic*, as Ägyptoloog in *The Mummy* oder Sam Parrish/Van Pelt, de Jäger in *Jumanji*. He is verheiraat mit de schottischen Sopran-Singersche Isobel Buchanan. Se hebbt twee Döchter. Een dorvun is de Schauspelersche Georgia King.

Hyde is Liddmaat vun de *[[Royal Shakespeare Company]]*. Ünner tallrieke annere Rullen speel he 1985 den *Ferdinand* in de Produkschoon *[[The Duchess of Malfi]]* vun John Webster.Sien Utbilln ett he an de Royal Akademy of Dramatic Art maakt, woneem he ok anslaten Liddmaat is. He hett in tallrieke Filmen mitspeelt, un harr Optreden ok in’t Feernsehn, as 1989 in de BBC-Minireeg *Shadow of the Noose*, in de he den geern sehn Afkaat Edward Marshall Hall spelen de. He hett ok in vele Feernseh-Krimis mitspeelt.

In’t Johr 2007 harr he de Rull Dr. Dorn in dat Stück *The Seagull* vun Anton Pawlowitsch Tschechow un ok den Earl of Kent in dat Stück *King Lear* för de *Royal Shakespeare Company*. Beide Stücken sünd internatschonal op Tour wesen un weer denn in’t New London Theatre to sehn. De Rull vun den Earl of Kent hett he 2008 in en Feernsehfilm noch mol wedder speelt.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Jonathan Hyde hett opstunns noch keen grote Filmpriesen wunnen, weer aver in’t Johr 1998 tosamen mit de Schauspeelkollegen vun den Film *Titanic* för den *[[Screen Actors Guild Award]]* in de Kategorie *Ensembleleistung* nomineert.

## Weblenken
*
Hadley Caliman

**Hadley Caliman**  (* 12. Januar 1932 in Idabel, Oklahoma; † 8. September 2010 in Seattle) weer en US-amerikaansch Jazz-un Fusion-Musiker (Tenorsaxophon as ok Flööt, Bassklarinett, Sopransaxophon).

## Biographie
Caliman hett mit twalf Johr anfangs mit de  Klarinett speelt un wessel denn to dat Alt- bzw. zum Tenorsaxophon. Mit 16 Johren tour he mit professionell Bands; 1949 bit 1951 speel he in de Roy Porter Bigband. Anfang vun de 1950er Johren studeer he an dat Pomona State College un an dat Konservatorium in San Francisco. Dor arbeit he anschließend mit eegen Formatschonen, 1967 bi Gerald Wilson un 1969 bi Don Ellis un Johnny Almond. 

Enn’ vun de 1960er Johren weer he för en körten Tiet Liddmaat vun en Fusionband, de vun Ray Draper leit wurr. 1971 entstunn sien eerst Album ünner eegen Naam. In de 1970er Johren hett Hadley u.&nbsp;a. in Jazz- und Fusion-Projekten mit Julian Priester (*Love Love* auf ECM), Carlos Santana/Buddy Miles, Joe Henderson, Earl Hines, Freddie Hubbard, Jon Hendricks, Eddie Henderson, Azar Lawrence, Patrice Rushen un Bobby Hutcherson arbeit. In de 80-Johren harr he en Quintett mit Nathan Breedlove. In de 90ers wark he  ünner anner bi Upnahmen vun Jessica Williams (*Joy*) un Akbar DePriest mit. In de  2000er Johren weer Caliman wiederhenn in de Ruum vun Seattle as Baas vun en Quartett/Quintett aktiv un is mit Pete Christlieb uptreden

## Diskographisch Henwiesen
** Alben ünner eegen Naam**
* *Hadley Caliman* (Mainstream Records, 1971)
* *Iapetus* (Mainstream, 1972)
* *Projecting* (Catalyst Records, 1976)
* *Gratitude* (2008)

**Alben as [[Sideman]]**
**[[Carlos Santana & Buddy Miles! Live!]]* (Columbia, 1972)
*Azar Lawrence: *Bridge into the New Age* (Prestige, 1974)
*Patrice Rushen: *Prelusion* (1974)
*Bobby Hutcherson: *Knucklebean* (Blue Note, 1976)
*Freddie Hubbard: *Skagly* (1980)

## Born
* Richard Cook & Brian Morton: *[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz Recordings]]*, 8th Edition, London, Penguin, 2006 ISBN 0-141-02327-9
* Leonard Feather and Ira Gitler, *The Biographical Encyclopedia of Jazz*. Oxford/New York, 1999, ISBN 978-0-19-532000-8

## Weblenken
*https://web.archive.org/web/20111108060216/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20020614&slug=hadley14%7Ctitle=Sideman 
*"Winners at the 2008 Earshot Jazz Awards included trumpeter Thomas Marriott, saxophonist Hadley Caliman" ''The Seattle Times''
*Nahroop in ''All About Jazz''
*Caliman in de Katalog vun de Deutsche Nationalbücherei
*Personeninfo

### Enkeld Nahwiesen