open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wigger vun Veern

**Wigger vun Veern** weer vun 1013 bet den 16. August 1031 de Bischop vun Veern. He weer Nafolger vun Bernhard II. Vördem weer he Proovst to Köln ünner Arzbischop Heribert vun Köln. Heribert hett em as Proovst afsett, dor hett Heinrich II. König vun dat Oostfrankenriek, de mit Heribert ok nich good weer, em as Bischop to Veern insett.

Ünner Bischop Wigger hett Veern 1028 dat eerste Maal en Doom kregen, de ut Steen boot weer. De Doom to Veern is in’t 12. Johrhunnert denn romaansch utboot worrn. Ok de religiösen Elementen, de he ut dat Rhienland mitbröcht harr, hebbt sik utwarkt un hebbt dorto föhrt, dat de Doomkark as Schutzhilligen nich mehr den Hilligen Andreas harr, man de Hillige Caecilia.

He is na Angaven ut dat Necrologium ut Hilmssen den 16. August 1031 doodbleven. Sien Nafolger as Bischop weer Dietmar I.
Anke

**Anke** (öller: **Anneke** oder **Anneken**) is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
Anke kümmt vun *Anne*. Dat is en annere Form vun den latienschen Naam *Anna*. (Düsse Naam kann vun vörn un ok vun achtern liek lesen weern. Sowat heet denn Palindrom). De Naam *Anna* is de latiensche Form vun den hebreeschen Naam *Hannah*. Hannah bedutt so veel, as *De Gnaad kregen hett* oder ok *Up de Gott passen deit*. Babenhen kann *Anna* ok vun den olen düütschen Jungsnaam *Anno* herkamen un is denn ümmuddelt för Deerns dör dat Enn *-a*.

## De plattdüütsche Naam
As dat bi plattdüütsche Naams ganz begäng weer, is an den Naam *Anne* toeerst, as Anbacksel (Suffix) to'n lüttjer maken (Diminutiv), de Form *-ke* rankamen (En later Anbacksel is *-tje*, dorvun kummt denn de Naam Antje). So weer de Naam nu *Anneke*. Dat is denn mit de Tiet noch afslepen wurrn to *Anke*. Anke bedutt also so veel as *Lütt Anna*.

## Kiek ok nah bi
* List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Bröök

De **Bröökreken** befaat sik mit de Divischoon vun helen Tallen. De **Bröök** is dorbi de Schrievwies vun’n ratschonale Tall as Quotient, also as Resultat vun ’n Divischoon. 

För dat Opschrieven vun Bröken warrt tomehrst de **Teller** un de **Nömer** över ennanner schrieven un mit ’n waagrechten Streek trennt:

:  \frac{Z}{N} 

Achter de Naams Teller un Nömer steiht dit Bild: En hele Saak warrt opdeelt. De Nömer „nöömt“ wo groot de Andelen sünd, t.B. Drüddel oder Veertel. Un de Teller tellt, wo vele Andelen een vun de hele Saak kregen hett.

Wenn een den Bröök as Divischon verkloort, denn is de **Teller** ***Z*** de Dividend vun de Division und de **Nömer** ***N*** is ehr Divisor. Jedeen Divischoon lett sik as Bröök opschrieven. 

Bi en konkreten Bröök sünd Teller un Nömer dorbi hele Tallen. För ’n allgemenen Bröök köönt se aber ok algebraaschee Utdrück ween. Wichtig is dorbi noch, dat de Nömer nienich Null ween dörv, wieldat dat Delen dör Null nich defineert is.

In’n Alldag schrifft een Brööktallen, de grötter as 1 sünd ok as *unechte Bröken*, dat heet, de hele Tall warrt ruttrocken un blots de Divischoonsrest warrt as echten Brook schrieven, t.B. 1½ un nich 3/2.

## Bispelen
:  \frac{2}{3} 

De Bröök mit de 2 in’n Teller un de 3 in’n Nömer meent „twee Drüddel“, dat sünd twee Delen vun ’n hele Saak, de in dree liek grote Delen opdeelt is.

:  \frac{3}{4} 

sünd „dree Veertel“

Dat is ok kloor, dat een 'n Bröök ok as 'n ratschonale Tall verstahn kann, de rutkumt, wenn een den Teller dör den Nömer deelt:

:  \frac{3}{4} \; = \; 3 : 4 \; = \; 3 / 4 \; = \; 0{,}75 

Wenn Teller un Nömer ’n gemeensamen helen Deler hebbt, is dat möglich, den Bröök to **körten**. Dorbi is dat goot, wenn een de Primfaktoren vun Teller un Nömer kennt:

:  \frac{6}{8} \; = \; \frac{2 \cdot 3}{2 \cdot 2 \cdot 2} \; = \; \frac{3}{2 \cdot 2} \;  = \; \frac{3}{4} 

Ok algebraasche Utdrück mit Variablen binnen, kann een as Bröök opschrieven:

:  \frac{2x}{5} 

Dat heet „twee x deelt dör fief“ un dat sünd ok twee Föfftel vun x. x is dorbi de Variable.

## Regeln för allgemene Bröken

### Totrecken

:  \frac{a}{b} \; + \; \frac{c}{d} \; = \; \frac{a \cdot d + b \cdot c}{b \cdot d} 

### Aftrecken

:  \frac{a}{b} \; - \; \frac{c}{d} \; = \; \frac{a \cdot d - c \cdot b}{b \cdot d} 

### Malnehmen

:  \frac{a}{b} \; \cdot \; \frac{c}{d} \; = \; \frac{a \cdot c}{b \cdot d} 

### Delen

:  \frac{a}{b} \; : \; \frac{c}{d} \; = \; \frac{a}{b} \; \cdot \; \frac{d}{c} \; = \; \frac{a \cdot d}{b \cdot c} 

Üm dör en Bröök to delen, mutt een also bloots mit den Kehrweert malnehmen. Dat heet, de Divischoon warrt op de Multiplikatschoon trüchfööhrt, de wi al keent.

## Spezielle Regeln

### Totrecken bi lieken Nömer

:  \frac{a}{n} \; + \; \frac{b}{n} \; = \; \frac{a + b}{n} 

### Aftrecken bi lieken Nömer

:  \frac{a}{n} \; - \; \frac{b}{n} \; = \; \frac{a - b}{n} 

### Malnehmen mit ’n hele Tall

:  \frac{a}{b} \; \cdot \; n \; = \; \frac{a \cdot n}{b} 

### Delen dör ’n hele Tall

:  \frac{a}{b} \; : \; n \; = \; \frac{a}{b \cdot n} 

### Körten un wieder maken

:  \frac{a \cdot c}{b \cdot c} \; = \; \frac{a}{b}

:  \frac{a}{b} \; = \; \frac{a \cdot c}{b \cdot c}
Maike

**Maike** oder **Meike** is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns. 

## Herkamen
Maike kümmt vun den olen Naam *Marie* her. De kümmt nu wedder vun den latienschen Naam *Maria*. Dat is de Mudder vun Jesus, un allerhand annere Froonslüde in de Bibel dreegt ok düssen Naam. He kümmt vun den hebreeschen Naam *Mirjam*, wo nich ganz klaar is, wat de bedüden schall. Kann angahn, dat kümmt ut de ägyptische Spraak, denn heet dat woll : „Mien Söten“, man dat kann ok ut de hebreesche oder aramääsche Spraak herkamen. Denn mag dat woll heten: „De Bittersöte“, oder „De Smucke Deern“, oder „Dat Mastveeh“, „De nich to tähmen is“ oder ok„De vun Gott hooch böört warrt“. Genau kann een dat nich seggen.

## De plattdüütsche Naam
As dat fröher begäng weer, hett de Deernsnaam *Marie* een Anbacksel kregen, wat düssen Naam wat lüttjer maken dö (Diminutiv). Dat weer dat Anbacksel (Suffix) *-ike*. So is ut den Naam *Marie* denn de Naam *Marieke* wurrn. Mit de Tiet is düsse Naam bi de mundfulen Plattdüütschen tosamentrocken un afslepen wurrn. Amenn keem dor denn de Naam *Maike* oder *Meike* bi rut. Düsse Naam is hüdigendags noch ganz begäng.

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Klaus Thormählen

**Klaus Thormählen** (* 1953 in Hamborg) is en düütschen Ünnernehmer.

Thormählen is 1953 as Söhn vun en Timmermann baren un füng 1976 as technischen Inspekter bi de Bundsbahn an. Na en tosätzlich Studium weer he Schweißinschenör. He harr dor al vele Ideen, wie se den Bedrief verbetern köönt, to’n Bispeel wie se Schenen ahn Lücken boon köönt oder wie se Schenen un de Wieken glieks in een Dörgang warten köönt. Doch bi de Bahnbeamten güng allens jümmer ganz suutje un dor keem denn nich veel na. Dor hett he denn in’n Juli 1989 bi’e Bahn ophöört un de Firma Thormählen Schweißtechnik in Ahrensborg (nu Bad Olschloo) opmaakt. Toeerst harr he veer Lüüd anstellt. Doch mit de Maschinen, de he sik utklabüstert hett, güng dat gau vöran mit dat Ünnernehmen un de Firma harr bald en poor hunnert Lüüd anstellt un möök 60 Millionen Euro Ümsatz. In’t Johr 2006 hett he dat Leid as Vörstand vun siene Firma opgeven.
Thormählen Schweißtechnik

De **Thormählen Schweißtechnik** AG is en Ünnernehmen för Schenenbo un Schweißtechnik mit Seet in Bad Olschloo in Sleswig-Holsteen.

De Schweißinschenör Klaus Thormählen harr de Firma as GmbH in’n Juli 1989 in Ahrensborg grünnt, nadem he siene Arbeit bi de Bundsbahn opgeven harr. Veer Lüüd weren to de Tiet bi de Firma anstellt. 1993 hett dat Ünnernehmen tosamen mit de Schlattner AG sik en Maschien utklabüstert, de Schenen ahn Lücken tohoopschweißen kann.

1995 sünd se mit ehren Sitt vun Ahrensborg na Bad Olschloo ümtagen. Siet den 1. Februar 2001 is dat Ünnernehmen ene Aktiengesellschop. 2006 hett de Firmengrünner Klaus Thormählen dat Leid as Vörstandsbaas an Berthold Brinkmann afgeven.

Aktuell hett dat Ünnernehmen üm un bi 250 Lüüd anstellt un maakt en Ümsatz vun üm un bi 60 Millionen Euro.

Filialen bestaht in Berlin, Köln, Bitterfeld un Tel Aviv.

An’n 28. März 2006 geev dat enen Brandanslag op den Firmensitt, bi den fief Lasters afbrannt sünd, wat en Schaden vun 300.000 Euro bedüden dei. Gegner vun de Globalisierung hebbt sik dorto bekannt, vun wegen dat dat Ünnernehmen mit sien Iesenbahnprojekt in’n Sudan dat Land utbüden dee. Ob disse Lüüd, de sik *Internationalistische Zellen* nömen dein, dat aver würklich weren oder ob se Triddbrettfohrer weren, dat is nich kloor.

## Arbeiden

Siet 2003 plaant de Firma tohoop mit annere Ünnernehmen den Bo vun en Iesenbahnsystem vun 4100 Kilometer in’n Süüdsudan. De Opdrag vun de Regeren vun den Staat, de noch gor nich unafhängig is, hett en Volumen vun alltohoop 2,5 Milliarden Euro.

2004 hett de Firma an de Schenen twischen den Athener Bahnhoff SKA un den Oort Kiato mitboot, de rechttiedig to de Olympsche Spelen 2004 trech wesen schull.
Affix

En **Affix** (vun latiensch: *ad-figere*= anbacken (PPP): *adfixum*, afslepen to *affixum*) is en Morphem, dat bi en anner Morphem hentoföögt warrt. Wenn dat vör dat annere Woort kümmt, denn heet dat Präfix. Wenn dat achter dat annere Woort anbackt warrt, denn so heet dat Suffix. Wenn dat in dat Woort inmengeleert warrt, heet dat Infix un wenn dat butenrüm bruukt warrt, heet dat Zirkumfix. Dat Affix is keen egen Woort. Dat warrt bloß man bruukt as Anbacksel. 
* Suffix-Bispeel *lop*'en***; ''loop'''t***.

De Stammform is *lop-*, dat Suffix is *-en*. Dat Suffix gifft de Form vun den Infinitiv an. Dat annere Suffix *-t* wiest de de eerste un de twede un de drüdde Person Plural an. 
* Präfix-Bispeel *lopen*: ***hen'''lopen''. De Stammform vun dat [[Verb]] is ''lop-'', dat Suffix ''-en'' bedutt, dat hier en [[Infinitiv]] bruukt warrt. Dat Präfix ''hen-'' gifft de Richt an.
* [[Zirkumfix]]- Bispeel in de Spraak [[Guaraní]]: ***nd**aguatá**i**''
De Form ''aguata'' ''ik gah'' warrt mit dat Zirkumfix ''nd-…-i'' tonichten maakt un bedutt nu ''ndaguatái'', ''ik gah nich''

* [[Infix]]-Bispeel in de Spraak [[Tagalog]]: ''b**um*'ilí*. De Stammform vun dat Verb is *bilí*, *kopen* , dat Infix *-um* heet, dat de Ton dor up liggen deit, dat dor een köfft: *bumilí* (dor is een, de köfft).
## Affixen in de Wetenschoppen vun de Natur
Präfixen weert bruukt, wenn bi dat Utmeten de Henwies up verscheden Grötten geben weren schall. Bi de Afmeten Meter, Sekunnen, Byte, Hertz, Joule un so wieter weert ünnerscheedlich Grötten angeven dör dat Bruken vun en Präfix: Zentimeter, Millisekunnen, Megabyte, Kilohertz etc.

## Affixen in de [[Informatik]]/[[Mathematik]]
En Affix in de Informatik oder in de Mathematik is, just so as bi de Wetenschop vun de Spraak, en Deel in en Keed vun Tekens. Bruukt warrt Präfix, Infix un Postfix. Postfix is dor just datsülbige, wat en Suffix in de klassisch Linguistik is. 

Wenn a,b,c,...Delen vun en Alphabet sünd, un v un w Tekenkeden över en Alphabet sünd, denn weert *ab*, wenn de up en anner folgt

* bi *abw* en Präfix nömmt
* bi *vabw* en Infix nömmt
* bi *wab* en Postfix nömmt.

Up düsse Aart kann en Teken, wo een mit arbeiden mutt un wat an verscheden Städen bruukt warrt, as en Affix bekeken weren. So kann een dat Teken *+* upschrieven as 
* Präfix: +(m,n)
* Infix: m+n oder 
* Postfix: (m,n)+

För Operatschonen bi dat Reken bruukt een meist de Notatschoon as Infix. Wenn en Funkschonen utreken deit, warrt meist de Notatschoon as Präfix bruukt: *f*(*x*), *g*(*x*,*y*).
Suffix

En **Suffix** (vun Latiensch *suffixum* ‚achtern anbackt‘), ok **Achtersülv** oder **Achterföögsel**, is en Affix, dat achtern an de Stammform vun en Woort anbackt warrt. Dat Suffix hölpt dorto, nee Formen vun en Woort to billen. Man för sik alleen is dat Suffix noch keen Woort un kann nich as Grund-Morphem bruukt weern.

## Allgemeen
In de verscheden Spraken bedüüt de Suffixen nich dat Glieke. Besunners weert de Suffixen in’t Latiensche bruukt, man ok in de finno-ugrische Spraken un de in semitsche Spraken un in’t Gröönlandsche.

## Plattdüütsch
In’t Plattdüütsche gifft dat verscheden Aarten vun Suffixen:

* Diminutivsuffix (to’n lüttjer maken)
** *-ke* oder *-ken*: *Männeken*, *Bömeken*, *Hüseken*, *Anke* usw.
** *-tje* in Oostfreesland oder vun Holland her: *Boomtje*, *Manntje*, *Antje*
** *-ing* in Mekelbörgsch: *Hüsing*, *Vadding*, *Mudding*, *Kinnings* usw.
* Suffixen, de een Substantiv oder Verb to’n Adjektiv ümmuddeln doot: 
** *-lich* (*wunner-lich* vun *Wunner*, *fründ-lich* vun *Fründ*, *scheneer-lich* vun *scheneeren* usw.)
** *-elk* in’t oostfreesch Platt: *enn-elk* vun *Enn*, 
** *-ig* (*sluckohr-ig* vun *Sluckohr*, *daddel-ig* vun *Daddel*, *aas-ig* vun *Aas*, *rechtied-ig* vun *rechte Tiet* usw.)
* Suffixen, de andüden doot, datt hier en Wiev mit meent is:
** *-sch* oder *-sche* (*Köök-sche*, *Börgermeester-sche*, *Kanzler-sche*, *Dokter-sch*)
** *-in* (ut dat Hoochdüütsche övernahmen?; *Lehrer-in*) 
* Suffixen, de een Substantiv herstellen doot:
** *-heit*, *-keit*, *-nis*, *-ung*, *-dom*, *-sel*, *-de* (*Dumm-heit*, *Afsonnerlich-keit*, *Düüster-nis*, *Wahn-ung*, *Christen-dom*, *Anback-sel*, *Nahkiek-sel*, *Hööch-de*, *Läng-de*, *Bree-de*)
* Suffix, dat de Mehrtall andüden deit: 
** *-en*, *-e*, *-s* (*Minsch-en*, *Kark-en*, *Lüd-e*, *Bööm-e*, *Arm-s*, *Naam-s*)
* Bi dat Bögen vun de Verben weert Suffixen bruukt:
** Ik *loop*, du *löpp-st*, he *löpp-t*, wi/ji/se *loop-t*, he/se/dat is *lop-en*, wi *lep-en*

Bi de meisten plattdüütschen Vörnaams weert allerhand Suffixen bruukt. Kiek ok nah bi de List vun plattdüütsche Vörnaams

## Informatik
In de Informatik warrt dat Woort **Suffix** bruukt för een Anbacksel achter een Woort. Bi dat Enn vun Dateien warrt mit een Suffix de Dateityyp angeven (*x.txt*, *y.exe*), kiek ok bi Postfix.

## Chemie
Bi de Naams vun de orgaansche Chemie weert Suffixen bruukt. Dor kann een den Ünnerscheed mank de Stoffen un jem ehr Aart düütlich maken:
* Ethan: Dat Suffix *-an* maakt klaar: Hier geiht dat üm een satten Kohlenwaterstoff. De Stamm Eth- maakt düütlich: Hier geiht dat üm Kohlenwaterstoff mit twee Atomen vun Kohlenwaterstoff.
* Ethen: Dat Suffix *-en* maakt klaar: De beiden Atomen vun den Kohlenwaterstoff sünd dubbelt verbunnen. 
* Ethin: Dat Suffix *-in* maakt klaar: De beiden Atomen sünd dreemal verbunnen.
* Ethanol: Dat Suffix *-ol* gifft an: Hier geiht dat üm een Grupp vun Hydroxil un dat Ganze is een Alkohol
* Ethanal: Dat Suffix *-al* meent een Carbonylgrupp vun een Aldehyd.
* Ethansüür: Dat Suffix *süür* seggt: Dat geiht üm een Grupp vun Carboxyl. Dor geiht dat bi üm de Carbonsüür, de vun dat Ethan herkümmt. Ehr Naam is süß ok Etigsüür.
Morphem

En **Morphem** (ok **Morfeem**) is in de Linguistik en Ünnerdeel vun een Woort, dat en egen Bedüden hett. Dat Morphem kann nich mehr in lüttjere Ünnerdelen mit egen Bedüden upspleten weeren.

## Free un anbunnen Morphemen
Wi maakt den Ünnerscheed mank **free** un **anbunnen** Morphemen:
* en free Morphem kümmt ok as een sülvstännig Woort vör.
* en anbunnen Morphem kümmt bloß man in Tosamenhang mit een oder mehr free Morphemen vör.
## Präfixen un Suffixen
En anbunnen Morphem, dat *vör* en free Morphem anbunnen warrt, nöömt wi Präfix. En anbunnen Morphem, dat *achtern* an en free Morphem anbackt warrt, nömmt wi Suffix, een, wat *middenmank* sitten deit, nöömt wi Infix.

## Twee Bispelen
* Dat Woort **Huusdören** sett sik ut dree Morphemen tohopen:
# dat free Morphem 'Huus'
# dat free Morphem 'döör'
# dat anbunnen Morphem 'en' (as Suffix)
* Dat Woort **Minschlichkeit** sett sik ut dree Morphemen tohopen:
# dat free Morphem 'Minsch'
# dat anbunnen Morphem 'lich' (as eerst Suffix)
# dat anbunnen Morphem 'keit' (as tweet Suffix)
## Bickbeer-Morphem
Neben de anbunnen un de freen Morphemen gifft dat ok Morphemen, de bloß man in den Tosamenhang vun een Woort vörkaamt. So is dat bi dat Woort **Bickbeer**. Dat Morphem 'beer' is en free Morphem un dat Morphem 'Bick' hett an un for sik hier keen egen Sinn. Dat is en Bickbeer-Morphem. Just so en Morphem is ok in dat Woort **Himbeer** to finnen: Dat Morphem 'Him' is en Bickbeer-Morphem. Up engelsch heet düsse Aart vun Morphemen *Cranberry-Morpheme*, vunwegen dat dat Morphem 'Cran-' an un for sik ok nix bedüden deit.
## Bindmorphem
Sunst gifft dat noch en Morphem, dat bloß dor för bruukt warrt, twee Wöör to en nee Woort tosamen to binnen. En Bispeel: 
* Dat Woort **Hemdsmauen** sett sik ut veer Morphemen tohopen:
# dat free Morphem 'Hemd'
# dat free Morphem 'Mau'
# dat Bindmorphem 's' (as Fugen-s)
# dat anbunnen Morphem 'en' (as Suffix)

Dat gifft Morphemen, de kaamt in verscheden Formen vör. Dat hangt dor vun af, wie dat mit de Utspraak vun dat Woort utsütt, wo dat Morphem tohöört. Dor gifft dat ok en Woort för: Allomorphie.
Zoo

En **Zoo**, **zooloogsch Gorden** oder **Deerpark** is en Institutschoon, woneem wilde Deeren hollen un de Lüüd präsenteert warrt. Dat Woort weer dat eerste Mol bruukt worrn för de Zoo van London in’d Johr 1828. Viele groote Städter in Düütschland hebbt en Zoo as touristisch Attrakschoon. In’n nedderdüütsche (plattdüütsche) Deel van Düütschland gifft dat Zoos in Hamborg (Hagenbeck), Mönster, Bremerhoben (Zoo an de See), Rheni, Rostock un Swerin. De gröötste Deerpark van Düütschland is de zoologisch Gorden vun Berlin. De Opgaven van de Zoos sünd vundaag Oordenschuul un Bildung.

## Weblenken
Nienkiärken

**Nienkiärken** (up Hauchdüütsch *Neuenkirchen*) is en lütken Oort niäwen de Stad Rene in’d Mönsterland in Nuordrien-Westfaolen. Vandage liäwen bolle 14.000 Mensken in düsse Gemainde.

## Geografie
Nienkiärken lig in dat Landraodsamt Stemmert an de Grense to Neddersassen. De högste Punkt lig 84 m üöwer NN un is Deel van de Thieberg. Dat is en Uutlaiper van de Teuto in dän Nuorden van de Gemainde. Westlik van de Oortskärn lig de 50 ha graute Offlumer See.

### Naobergemainden
Nienkiärken grenst in'n Nuorden an Saoltbiärgen (Landkreis Iämsland), in'n Ausen an Rene, in'n Süüdausen an Detten, in'n Süden an Stemmert un in'n Wessen an Wiätringen (alle Kreis Stemmert).

### Gemaindedele
*Dorfbauerschaft
*Landersum
*Offlum
*St. Annold
*Sutrum-Harum

## Geschicht

Eengslik haitede de Oort Snedwinkel of Snedwinkela. Dat iärste Maol stait de Naome Nienkiärken in ene Urkunne van 1247. De Bischop van Mönster laot de Buern ’ne niäwe Kiärke bauen. Derhiär häw Nienkiärken auk sienen Naome. In dän achtigjaorigen Krieg plünnerden spaanske Suldaoten dat Kiärspel twemaol (1587 un Mäten 1590). De iärste mechaanske Wiäweri wüör 1858 bedriewen. Drai Wiäwerien kammen bes 1876 derto. Daoruphän wüör Nienkiärken een anbestands Oort för de Tüüginnustri. In't Jaor 1899 wüör de St.Anna-Kiärke baut, de vandage dat Waorteken van Nienkiärken is. De Stroom kam 1908 antog.

## Poltik
### Stadraod
Büörgermester is Wilfried Brüning.
De Stadraod häw 30 Sitte

* CDU: 13 Sitte
* SPD: 7 Sitte
* De Grönen: 7 Sitte
* FDP: 3 Sit

### Woppen
De Farwen raud un giäl kuëmt van de Häerschupp van de Graofschup Stemmert. De Äören staot för de Bueri un dat Wiäwerschipken för de Tüüginnustri. Et gelt siet dat Jaor 1939.

### Partnerschuppen
* Heyerode, Döringen (siet 1990)

## Vökäer
Nienkiärken lig an de Bunnestraot B 70. In Nienkiärken gaw’t twe Baanhüöwe. De Isenwiäge sint vandage Fietsstraoten.

## Scholen
**Grondscholen**
* Josefschule
* Ludgerischule
* Thieschule

**Sekundarschole**
* Emmy-Noether-Schule

**Hauge School**
* Arnold-Janssen-Gymnasium

## Spuort
Nienkiärken häw 2 graute Sportvöaine: de SuS Neuenkirchen un de TuS St. Arnold
De Häernfootbalmanschup van de SuS spielt in de Oberliga Westfaolen, de fiewhögste Spielklas.
De Vöain böd sumsemore twiälw Sportaorten an (t.B. Volleybal un Dansen).

## Änneres
An'n 3. Austmaonddag 2010 schreew de Münstersche Zeitung üöwer een vöstuwert Blomenpot vüör dän Antoniusstift. Düsse Blomenpot wüör in de tokem twe Dage een Trending Topic bi Twitter.

## Weblinks
* www.neuenkirchen.de (haugdüütsk)

## Naowise
Lexem

Een **Lexem** (Utspraak *Lexehm*) is een Eenheit in een Spraak, de vunwegen de Grammatik verscheden Formen upwiesen deit. Düsse verscheden Formen weert **grammatische Wöör** nömmt. *Droom* un *Drööm* sund twee grammatische Wöör vun dat eene Lexem DROOM. Just so is dat ok bi de Verben: gah, geihst, geiht, gaht, gahn, güng, güngen, gungen sünd allens grammatische Wöör vun dat Lexem *gahn*. All düsse Formen tosamen maakt dat Lexem ut.
## Simplex
Een eenfach Lexem heet **Simplex** (ok: Grundwoort). Dat Simplex steiht för sik süms un is nich tosamensett un ok nich vun annere Lexemen hernahmen. Vun een Simplex könnt aber nee Wöör billt weern. 
*Bispeel: *gahn* is dat Simplex vun *hengahn*, *weggahn*, *Utgang*, *Ingang*.
## Paralexem un Woortgrupp-Lexem
Een **Paralexem** is in de Wetenschup vun de Spraak dat Gegendeel vun dat Simplex. Dat Paralexem kümmt tostannen, wenn verscheden Wöör tosamenrückt weert.

*Bispelen: de Slah-di-doot, de Gott-mit-us, dat-hest-du-nich-sehn!, franzöösch: arc-en-ciel 'Regenbagen'. 
Dat Woortgrupp-Lexem is een Paralexem, wat sik ok ut tominnsten twee Eenheiten tohopensetten deit, un de tohopen ok in't Lexikon staht.
*Bispelen: tostannen bringen, Eten gahn, um un bi
## Lexikon
Een Lexikon sett sik ut de verscheden Lexemen tosamen. Dor kunnen de Lexemen nu ganz ünnerscheedlich upföhrt weern. Vunwegen dat een Lexem in ganz verscheden grammatische Wöör uptreden deit, gifft dat keen besunnere Form, de mehr bedüden deit, as de annern. Normalerwies hefft sik de Lüde aber afsnackt, wat vun een Form denn nu de **Grundform** (ok:**Steekwoort**) vun dat Lexem afgeven schall. Wenn düsse Grundform in grote Bookstaven upföhrt is, denn schall dat jümmers dat Lexem mit siene ganzen Formen bedüden. 
In de düütsche Spraak un just so ok bi dat Plattdüütsche is de Grundform bi de Nomens normalerwies de Nominativ Singular.
*Bispelen: Droom, Mann, Köök
Bi Verben is de Grundform normalerwies de Infinitiv Präsens Indikativ.
*Bispelen: drömen, lopen, gahn, eten
In de latiensche Spraak is de Grundform för Verben jümmers de eerste Person Präsens Indikativ.
*Bispelen: somnio, volvo, ago
## Lexemen in de Informatik
In de Informatik speelt Lexemen bi den Boo vun Compilers een Rull. Dor sünd Lexemen Reegen vun lexikaalsche Atomen oder Symbolen.

## Böker
* Laurie Bauer: *Introducing Linguistic Morphology*. Edinburgh University Press, Edinburgh 2003, ISBN 0-87840-343-4
* Helmut Glück (Hrsg.): *Metzler Lexikon Sprache*. Metzler, Stuttgart 2005, ISBN 3-476-02056-8
* Joachim Mugdan: *Morphological Units*. In: Ronald E. Asher (Hrsg.): *The Encyclopedia of Language and Linguistics*. Pergamon Press, Oxford 1994, ISBN 0-08-035943-4
Kark (Huus)

En **Kark** (regional ok **Kiärke** oder **Kerk** oder **Kirch**) is en groot Huus vun de Christen, wo se Mööt hollt för den Gottsdeenst. Warrt ok Gottshuus to seggt. Dat Woort kummt oorsprünglich ut de koiné-greeksche Spraak (**κυριακόν** (**δώμα**) „kyriakon (dōma) “ = „den Herrn sien Huus“). Tosommen mit de Bauwarken vun anner Religionen wurrn Karkenbauten övergriepend as Sakralbauten betekent.

## Böker

* Renate Dürr (Hg.): *Kirchen, Märkte und Tavernen. Erfahrungs- und Handlungsräume in der Frühen Neuzeit*, Klostermann Verlag : Frankfort an'n Main 2005, ISBN 3-465-03413-9
Becke (Vörnaam)

**Becke** (ok **Becka** oder **Beke**) is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
*Dat is woll antonehmen, dat **Becke** vun den Naam *Rebecka* (ok *Rebekka*) herkümmt. Rebecka is een Naam in de Hebreesche Spraak. Dor heet dat רבקה (Rivkah). Dat bedutt so wat as 'de Smucke Deern' oder ok 'de Mannslüde antrecken deit' oder 'de fastbinnen deit' oder 'de ümstricken deit'.
*Man dat is ok möglich, datt düsse Naam vun den plattdüütschen Naam Wübbecke oder Wiebke hernahmen is. De hett ja meist datsülbige Enn, as de Naam  Rebecka.

## De plattdüütsche Naam
Toeerst is vun den Naam Rebecka een korte Form billt wurrn, dat weer denn de Naam *Becka* oder *Becke*. Sunst weer dat bi de plattdüütschen Naams ganz begäng, an de korte Form noch een Anbacksel (Suffix)to'n lüttjer maken (Diminutiv) achtern antobacken. Dat weer de Anbacksel *-ike* oder *-eke*. Dat dö nu hier nich nödig, de Naam harr ja al just datsülvige Enn. So konn dat anbacken unnerblieven.

## Anner Spraken
*In anner Spraken gifft dat vun den Naam *Rebecka* de korten Formen Becky, Becci, Becca, Beccchen, Beccy un Beggy, man ok Rebe, Rebi, Rebbi. 

*De ganze Naam *Rebecka* schrifft sik in anner Spraken Rebekka, Rebecca, Rebekah, Rebecka, Refka, Rivka, Rebeca, Rebeccah, Acceber

## Fundöörd
De plattdüütsche Naam *Becke* etc. finnt sik in ole Listen un Urkunnen toeerst
*1527 in Bremen (Becka) in: Bremen's Volkssagen
*1639 in Achem bi Veern (Beke)
*1682 in Overneeland bi Bremen (Beke)
*1706 in Stuhr bi Bremen (Beke)
*1734 in Horn bi Bremen (Beke)
*1736 in Oorssen bi Bremen (Becke)
*1745 in Seehusen bi Bremen (Beecke)
*1751 in Leest bi Bremen (Becke)
*1769 in Bremen (Beka)
*1783 in Bremen (Becke)
*1800 in Hastedt bi Bremen (Becke)
*1818 in Hastedt (Becka)
*1821 in Seehusen (Becke)

So as vele ole plattdüütsche Vörnaams is de Naam vundaag kuum noch to finnen. Dat geev 1998 in düütsche Telefonböker man so bi hunnert Froonslüüd, de den Naam Becke oder een vun sien Varianten (Beke, Beeke etc.) dreegt.

## Kiek ok nah bi
* List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken

## Böker
*Friedrich Wagenfeld, Bremen's Volkssagen, nee rutgeben vun F. Hucker, Bremen, 1996, ISBN 3-86108-121-0
Beke

**Beke** oder **Béké** betekent

* Beke, lüttjen Waterstroom,
* Beke (Becke), plattdüütschen Vörnaam för Deerns,
* Beke, Stroom bi Paderborn, de in de Lippe münnt,
* Beke, Stroom in Mekelborg-Vörpommern, de in de Warnow münnt,
* Beke, Stroom bi Eimbeck, de in dat Duuknackich Water münnt,
* Béké, Volksgrupp op Martinique.

**Beke** is de Familiennaam von

* Charles Tilstone Beke (1800–1874), brietschen Afrikaforscher,
* Gert von der Beke († 1430), Börgermeester von Danzig,
* John Beke, 1. Baron Beke († 1304), engelschen Eddelmann,
* Julian Beke (* 1914), belgischen Ringer,
* Maurice Beke (1907–?), belgischen Ringer,
* Rutger Beke (* 1977), belgischen Triathlet,
* Wouter Beke (* 1974), belgischen Politiker,
* Zoltán Beke (1911–1994), rumäänschen Footballspeler.

Kiek ok bi: Beeke, Bäke, Becke, Beek.
Zoo an de See

De **Zoo an de See** in Bremerhoben is en Themenzoo, de sik besünners mit Deerten ut’n Noorden un vun de See befaten deit. He liggt direktemang an’n Diek vun de Werser un is kenen Hektar groot. In de Neeg liggt de Grote Lüchttoorn an’n olen Ne’en Haven. 

## Historie

Vörlöper vun den Zoo is dat Noordseeaquarium. Studienraat Heinrich Lübben harr de Idee un 1912/13 harrn se söven Aquarien in’n Keller vun de Strandhall an’n Werserdiek opboot. Baven in de Strandhall geev dat de Deerten to eten, de ünnen lebennig to sehn weren. 1960 hebbt se ne’e Rüüm anboot un kunnen nu achteihn Becken ünnerbringen. 1976 hebbt se nochmal fief Aquarien un veer Terrarien dorto kregen. Tolets weren dat denn 37 Becken.

An’n 24. Juni 1924 hebbt de „Tiergrotten“ apen maakt. Ok dat weer ene Idee vun Heinrich Lübben. 3500 Quadratmeter weer de Anlaag toeerst groot. Se leeg butendieks noorden de Strandhall. 1934 hebbt se dat *Minschenapenhuus* opmaakt, later dat *Vagelwarmhuus* un 1968 dat *Kattenhuus*. In de 1970er Johren folg dat *Nachthuus*.

In de 1980er Johren hebbt se denn de Aquarien un de Tiergrotten tosamenleggt.

In’t Johr 2000 hebbt se den Zoo dichtmaakt. Se wullen sik nu en nee Konzept överleggen. An’n 27. März 2004 hett de Anlaag denn wedder richtig opmaakt. De ne’e Zoo wiest de Deerten in ene Ümgebung, de jemehr Levensrüüm naempfunnen is. Wiest warrt vörnehmlich Deerten ut un vun de See. 490.000 Lüüd hebbt denn in’t Johr 2004 den Zoo besöökt.

De Zoo hett grote Gehege mit Waterbeckens. De Deerten leevt nich achter Trallen, mehrstendeels hebbt de Gehege grote Glasschieven, dör de de Besökers dat Veehtüüch ankieken köönt.

De Zoo hett üm un bi 200 Deerten vun 30 Oorden. Dorto höört Iesboren, Basstölpel, Robben un Humboldtpinguine, de vun’t Utstarven bedroht sünd. Disse Vagels will de Zoo ok natüchten. Fröher geev dat mehr as 150 Oorden, doch na dat ne’e Konzept wull de Zoo sik op weniger Oorden kunzentreren un för de denn schöne Gehege inrichten.

Dat Wapendeert is de Iesboor. Op’n Zooladen steiht de Skulptur vun de Iesborendame „Suse 1“. Mit ehr füng 1935 de Tucht vun Iesboren in’n Zoo an.


Bild:Bremerhaven-Zoo am Meer 02.jpg|Ingang, in’n Achtergrund de Grote Lüchttoorn
Bild:Bremerhaven-Zoo am Meer 03.jpg|Seelöwen warrt fuddert
Bild:Bremerhaven-Zoo am Meer 04.jpg|Humboldtpinguine
Bild:Morus-bassanus Zoo am Meer.jpg|Basstölpel
Bild:Bremerhaven ZooamMeer2013.JPG|von baven


## Weblenken

* Websteed vun’n Zoo (hoochdüütsch)
Heike

**Heike** is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen

Heike kümmt vun Henrike vun her. Henrike is de Feminin-Form vun den Naam Henneke, Hinrich, Henrich (un annere). In’t Hoochdüütsche is dat de Naam Heinrich. Dor steekt de germaanschen Wöör *heim* oder *hagan* un *rîhhi* in. *Heim* heet Huus, *hagan* heet Hoff (mit een Tuun ümto) un *rîhhi* bedutt so veel, as mächtig oder Herrscher. De Naams Henneke, Hinrich usw. bedüüt nu all öbereen: *Herr in Huus*, oder *De up'n Hoff dat Seggen hett* un so wat in de Aart. Vunwegen dat Henrike de feminin Form vun düsse Naams is, heet ok Henrike nix anners, as *De up'n Hoff dat Seggen hett*.

## De plattdüütsche Naam

Vun den langen Naam Henrike (un den Naam för Jungs Hinrich etc) is de korte Form Heie vun maakt wurrn. Düsse korte Naam Heie oder Haie oder Heye is hüdigendags jümmers noch een Naam för Jungs. Bi de Deerns keem dor denn to'n lüttjer maken (Diminutiv) dat Anbacksel *-ke* an (Suffix). Up düsse Aart heet de Naam nu Heike. Dat is een Smusenaam un heet *Lüttje Henrike*. De Naam Heike is hüdigendags noch ganz begäng.

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Robert Garbe

**Robert Garbe** (* 16. Januar 1878 in Hamborg; † 21. Februar 1927 in Hamborg) weer en plattdüütschen Schriever.

Garbe verbröch siene Kinnertiet vun 1880 an in Hohnstörp an’e Elv. Vun 1889 an weer he wedder in Hamborg. He güng hier op de Volksschool, de Präparandenanstalt un denn op’t Lehrerseminar. Siet 1899 weer he Lehrer. He grünn 1906 de „Nedderdüütsh Sellshopp“ in Hamborg, mit de he sik vun’n Hamborger Quickborn afspalten dee. Garbe harr sik ene ganz egene Schrievwies för dat Plattdüütsche utdacht, mit de annere aver gor nich veel anfangen kunnen. Ok sien Stil hett nich glieks vele Frünnen funnen. Vele in de plattdüütschen Verbänn menen, Platt, dat weer en Spraak för Heimat, Hoff un Hart, ene Spraak, de trüchwartskehrt dat Schöne un Romantische in de Vergangenheit süht. Doch dat Moderne bi Garbe, de Idee, dat Platt mit dat Hoochdüütsche mitkann, ja womööglich Avantgarde wesen schall, dat pass nich in jemehr Gedankenwelt.

Sien Nalaat liggt hüüt in de Staatsbibliothek to Hamborg. In Hohnstörp is hüüt ene Straat na em nöömt ("Robert-Garbe-Weg") un en Gedenksteen bi't "Hohnstörper Fährhus" opstellt.

## Warken

* *Görnriek. Gedichten för Jungs un Deerns.* Gutenberg, Hamborg 1906
* *Dat Nödigst ut min plattdüütshe Rechtshriwunk.* Nedderdüütsh Sellshop, Hamborg 1910
* *Oole plattdüütshe Leeider.* Verlag Friedrich Hofmeister, Leipzig 1913
* *Jungs, holt fast! Oole un neie Krigs- un Suldatenleider.* Diederichs, Jena 1915
* *Upkwalm: Gedichten.* Hanf, Hamborg 1921
* *Görnrik. Gedichten för Jungs un Deerns.* - 2., stark vermerte Uplaag, Hanf, Hamborg 1922
* *Ëin nien Klank: Lëider för Gesank un Lutenspill.* Verlag der Buch- Ein- und Verkaufsgenossenschaft Hammerbrook, Hamborg 1928
* *O Seel vull Lengen: Gedichten.* Rutgeven von Georg Trenkelbach. Meißner, Hamborg 1938

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Hille (Naam)

**Hille** oder **Hilla** is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
Hille kummt vun ole Naams mit de Sülven. De eerste mutt *Hild-* ween hebben, dat heet Striet. De tweete Sülv sünd denn Wöör ween, as *Borg* (bi Hildborg) un *Gard* (dat heet Schutz, bi *Hildegard*) De Naam Hildegard bedutt denn so wat, as : *Schutz in'n Striet*. Hildborg heet so veel, as *Borg in'n Striet*. 

## De plattdüütsche Naam
As dat bi de Plattdüütschen in verleden Tieden begäng weer, hefft se vun den langen Naam *Hildegard*/*Hildborg* en korten maakt. Dat weer de Naam *Hilde*. De korte Form *Hilde* is mit de Tiet afslepen wurrn to *Hille*. Bi Hilla is dor noch dat *a* anbackt wurrn as en eendüdigen Henwies, dat sik dat hier üm en Deern hanneln deit.  

## Fundöörd
In ole Urkunnen un Naamslisten finnt sik düsse Naam toeerst
*1650 in Overneeland bi Bremen (Hille)
*1654 in Bremen (Hille)

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken

## Böker
*Müller, Hartmut (Rutgever): Peter Koster, Chronik der Kaiserlichen Freien Reichs- und Hansestadt Bremen 1600-1700, Bremen 2004, ISBN 3-86108-687-5
Johann Balhorn

**Johann Balhorn** de Jüngere (* üm 1550; † üm 1604) weer en Bookdrucker ut Lübeck. Sien Naam warrt hüüt as Personifikatschoon för Ännern ansehn, de den Sinn entstellt.

Balhorn harr de Druckwarksteed vun sien Vader Johann Balhorn den Öllern övernahmen. Över 200 Drucksaken sünd ut de balhornsche Druckeree nableven. Dorto höört Kinnerfibeln, Schriften to de Reformatschoon, Volksliteratur un annere Böker.

1586 keem siene Utgaav vun dat Lüübsche Recht rut, mit de Angaav *Auffs Newe vbersehen, Corrigiret*. In vele Punkten wiek de Utgaav vun öllere af un mehrsttiets to ’n Nadeel vun de Börger. Dat föhr denn ok to männigeen Prozess. Dorför hebbt de Lüüd *verbetert dör Johann Balhorn* (oder Jan Balhorn) to ’n Schimpwoort maakt. Doch he weer woll gor nich verantwoortlich för de Ännern. Twee Lüübsche Raatslüüd un Juristen hebbt dat allens schreven. He weer blots de Dumme, de denn ahn Böset to ahnen sien Naam vörn rop sett hett.

Bi Johann Peter de Memel in *Lustige Gesellschaft* (Lübeck 1656) kaamt sien Naam dat eerste Maal in de Literatur vör. Later, as de Snack vun *verbetert dör Johann Balhorn* sik inbörgert harr un al nüms mehr wüss, worüm, dor hett sik de Geschicht dörsett, dat he in ene Kinnerfibel kenen Hahn mit Sporen rinsett harr, so wie de Lüüd dat wennt weren, un dat bi em de Hahn kene Sporen harr, de harr Eier ünner sik leggen. Un dor stünn denn *verbetert dör Johann Balhorn* ünner. Karl Friedrich Wilhelm Wander hett denn aver in ’t 19. Johrhunnert rutfunnen, dat dat Rechtsbook de würkliche Grund för sienen slechten Roop weer.
Künnecke

**Künnecke** un **Künneke** is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
Dat is antonehmen, dat de plattdüütsche Vörnaam Künnecke vun den olen germaanschen Naamen **Kunigunde** herkamen deit. In düssen Naamen steekt twee Wöör in: *kunni* (dat heet Sipp) un *gund* (dat heet Striet). Tosamen kann dat so wat bedüden, as :*De för ehre Sipp strieden deit*. Een anner Möglichkeit is, dat de Naam mit Kunigunde gar nix to kriegen hett, man vun *Kind* herkamen deit. 

## De plattdüütsche Naam
* De een Möglichkeit is düsse: As dat bi de Plattsnackers begäng weer, is de lange germaansche Naam afkört wurrn. Up düsse Aart is dor de Naam *Kunne* oder *Künne* bi rutkamen. Nu weer dat faken so, dat de korten plattdüütschen Naams een Anbacksel to'n lüttjer maken kregen hefft (Diminutiv-Suffix). Düt Anbacksel weer *-ike* oder *-icke* un noch mehr Formen in düsse Aart. Dat Anbacksel möök vun den korten Naam een Smusenaam, so as sik dat för lüttje Kinner höört. Dor is denn ut *Künne* de Smusenaam *Künnike* oder *Künneke* oder ok *Künnecke* wurrn. Dat heet denn so wat as *Lüttje Kunigunde*. 
* Ok möglich is, dat de Naam vun *Kind* afstammen deit. De Smusenaam vun Kind is *Kindeken* (mit Diminutiv-Suffix). Dortiets is dat *ü* veel mehr as een *i* utspraken wurrn (vgl. Lücke-Lieken un Wübbeke-Wiebke). Kann also sachs angahn, dat ut *Kindeken* mit de Tiet *Kinneken* un *Künnecke* wurrn is. 

## Fundöörd
In ole Naamslisten un Urkunnen finnt sik de Naam toeerst
*1684 in Deefholt

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Wömmel

**Wömmel** (ok **Wommel**) is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
Dat is bitherto nich klar, wo de Naam Wömmel vun herkamen deit. Dat is antonehmen, dat dor een langen Naam achtersteken deit, as dat bi de meisten plattdüütschen Vörnaams so is. Dat kann angahn, dat dat een Naam mit de Sülv *Wom-* oder *Wöm-* is, man ok de Sülv *Wi-* oder *Wig-* kann de Grundform ween sien. Amenn kann een sik dat ok vörstellen, dat de Naam nich vun eenen christlichen Naamen un ok nich vun eenen germaanschen Naamen afstammen deit, man dat he vun eenen Naam ut Freesland kümmt, de een ganz egen Bedüden hett. Wat nu richtig is, kann een bitherto noch nich seggen.

## De plattdüütsche Naam
Mehr kann een to de neegsten beiden Stufen vun düssen Naam seggen. Vun den unbekannten Naam is een korte Form maakt wurrn. So weer dat bi de Plattsnackers fröher begäng. De korte Form weer *Womme* oder *Wömme*. Dat höört sik nich veel anners an, as de freeschen Naams Momme, Famme oder Femme, Tammo un Temme. An düsse korten Naams sünd faken Suffixen anbackt wurrn. Bi Wömme un Womme keem nu dat Anbacksel *-el* an. Mit düt Anbacksel konn klaar maakt weern, dat dat Froonsnaams sünd. So is ut Wömme Wömm-el un ut Womme Womm-el wurrn. 

## Fundöörd
In ole Naamslisten un Urkunnen finnt sik de Naam toeerst
*1664 in Overneeland bi Bremen (Wömmel)
*1740 in Huchten bi Bremen (Wommel)
*1663 in Harpstäe in’n Landkreis Ollnborg

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken

## Footnoten
Gebke

**Gebke** (ok **Gebecka**, **Göbbecke**, **Gebbeka**, **Gebbeke** un **Gebbecke**) is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
Dat is nich ganz klar, wo düsse Naam vun herkamen deit. Mag angahn, dor stickt dat ole germaansche Woort *Geba* (dat heet Gaav) in, so as dat ok in den olen germaanschen Naam *Gebhardt* vörkummt.

## De plattdüütsche Naam
Toeerst hett dat eenen korten plattdüütschen Naam geven. Dat weer *Geba* oder *Gebe*. Dor is denn een Smusenaam för Kinner vun maakt wurrn. Dor wurr denn dat Anbacksel (Suffix) *-eke* oder *-icke* anföögt. So heet de Naam nu *Gebeke* (verscheden Schrievwiesen). De Naam is denn ok afslepen wurrn to *Gebke* oder hett een *-a* anbackt kregen as Gebeka. Dat allens bedütt nu so veel as *Lüttje Gebe*. Wenn Gebe nu würklich vun dat germaansche Woort *Geba* herkümmt, denn heet dat *Lüttje Gaav* oder ok *Lütt Geschenk*.

## Fundöörd
In ole Naamslisten un Urkunnen finnt sik düsse Naam toeerst
*1664 in Bremen (Gebbeke)
*1681 in Oorssen bi Bremen (Gebke)
*1688 in Ganderkesee (Gebke)
*1701 in Bremen (Göbecke)
*1706 in Hoorn bi Bremen (Gebke)
*1814 in Seehusen bi Bremen (Gebecka)
*1845 in Huchten bi Bremen (Gebbeka)

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken

## Böker
*Müller, Hartmut (Rutgever): Peter Koster, Chronik der Kaiserlichen Freien Reichs- und Hansestadt Bremen 1600-1700, Bremen 2004, ISBN 3-86108-687-5
Grete

**Grete** (ok **Greta**, **Greth**, **Greetke**, **Gretje** oder **Gretjen**) is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
Grete is een korte Form vun den Naam *Margarethe*. Düsse Naam kümmt ut dat greeksche Woort μαργαρίτης (margarites). Dat bedutt *Parl*. In Noorddüütschland weer dat ganz begäng, lange Naams af to körten un so is dor denn Grete vun wurrn.

## Anbacksels
Faken hefft de Lüde in verleden Tieden Suffixen an de korten Formen vun de Naams anbackt. Dat döen se, vunwegen dat se dor een Smusenaam för lüttje Kinner vun maken wollen. Dor hefft se denn Anbacksels to'n lüttjer maken (Diminutiven) achteranföögt. So'n Anbacksels weeren de Suffixen *-ike*, *-ke*, *-tjen* un *-tje*. Up düsse Aart keemen de Naams *Greetke*, *Gretje* un *Gretjen* tostannen. Dat dücht, as wenn dat Anbacksel *-ke* öller weer as de annern, oder as wenn de Anbacksels *-tje* un *-tjen* vun Holland un vun Oostfreesland her nah de annern plattdüütschen Länner henkamen sünd. All düsse Formen vun den Naam *Grete* bedüüt nu so veel, as *Lüttje Grete*. Dat hett nu wedder soveel, as *Lüttje Parl*.

## Kiek ok nah bi
* List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Imke

**Imke** oder **Imcke** (ok **Imecke**) is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
Anners, as een denken kann, hett de Naam Imke toeerst mal rein gar nix mit de Immen to kriegen. Ofschoonst dat jüst so utsehn deit, dat düsse Naam dorvun herkamen deit, stimmt dat nich. Imke kümmt vun den olen germaanschen Naamen *Irmgard* her. Dor steekt de twee Wöör *ermin/irmin* (dat heet groot) un *Gard* (dat heet Schutz) achter. De Naam *Irmgard* beduut also so wat as *Groote Schutz*.

## De plattdüütsche Naam
As dat bi de Plattsnackers fröher begäng weer, is de lange Naam Irmgard eerst mal afkört wurrn. So is dor denn een korten Naam vun wurrn. Kann wenn, dat dat *Irme* oder ok *Irma* weer. Vunwegen dat ut düssen korten Naam een Smusenaam för lüttje Gören vun maakt weern scholl, hefft se dor denn to'n lüttjer maken (as Diminutiv) een Suffix achteranbackt. Dat weer dat Anbacksel *-ke*. Nu heet de Naam eerst mal *Irmeke*. Dat is denn mit de Tiet afslepen wurrn to *Immeke* un tolest *Imke*. Imke heet *Lüttje Irma* un *Lüttje Irmgard*. To glieke Tiet bedutt de Naam, so as de vundage dor steiht, *Lüttje Imme*, ofschoonst dat dor an un for sik nix mit to kriegen hett. 

De Naam Imke is hüdigendags noch ganz begäng. 

## Fundöörd
* 1622 in Bremen (Imecke)
* 1667 in Ganderkesee (Imcke)

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Liafwin

De Hillige **Liafwin** († üm 775 in Deventer) weer en angelsasseschen Missionar bi de Fresen un Sassen.

## Leven

Liafwin weer Mönk in dat Klooster to Ripon. Jüst as vele annere Missionare ut Angelsassen weer he bi de Mission vun de Germanen aktiv. Nadem he to’n Preester wieht weer, güng he 754 na Utrecht. Bischop Gregor vun Utrecht hett em denn na dat Rebeet vun Oaveriessel sannt, wo he tohoop mit Marchelm Mission bedrieven schull. Toeerst grünn he in Wulpe ene Kapell, gau harr he so veel Spood, dat he in Deventer ene Kark hett boen laten. Doch denn hebbt em de Sassen angrepen un de Kark ansteken. Liafwin kunn utneihn un wull nu op den Sassending in Marklo de Anföhrers vun de Sassen vun dat Christendom övertügen. In siene *Vita* hett Liafwin disse Tiet beschreven. He keem denn na Deventer trüch un hett de Kark wedder opboot. Dor is he ok doodbleven. Dat Johr is nich seker överlevert, aver dat weer vör 776, denn dor kemen de Sassen wedder un hebbt de Kark nochmal ansteken. Ok sien Graff hebbt se söökt, kunnen dat aver nich finnen. Eerst de Hillige Lüder hett kort later, as he de Kark wedder opboen dee, dat Graff funnen.

De Gedenkdag vun den Hilligen Liafwin is de 12. November.
Brun I.

**Brun I.** (* üm 932; † 14. Februar oder 26. April 976) weer vun’n 5. Mai 962 an bet 976 de Bischop vun Veern.

He weer mit de Billunger verwandt. He weer Mönk in Corvey un vun 962 an de Nafolger vun sienen Unkel Amelung vun Sassen as Bischop vun Veern. In disse Tiet hett he ok dat Nonnenklooster Ullessen (in Ollenstadt, hüüt to Uelzen) grünnt. Üm 973 rüm möök Brun in Opdrag vun Otto I. ene Reis na Ungarn, op de he mit Fürst Géza över de Christenmission verhanneln dee un dorbi Wolfgang vun Regensborg aflöös. 976 is he doodbleven un Erp is em as Bischop nafolgt.
Andrea Debono

**Andrea Debono** (* 7. November 1821 in Senglean; † 29. Oktober 1871) weer en Opdecker ut Malta.

Debono harr Medizin un Chemie studeert. He leev mit de Familie in Alexandria un Debono weer dor Dokter in’t Krankenhuus. Na den Dood vun siene Öllern güng he na Kairo un 1848 na Khartoum. Dor weer he Ünnernehmer un hett ene Möhl un ene Firma för Bobedarf hatt. Vun 1851 an arbeidt he för den Guvernör vun’n Sudan un nehm den islaamschen Naam Latif Effendi an. Nu weer he as Hannelsmann för Elfenbeen an’n Witten Nil in’e Gang. Dorbi weer he ok as Opdecker aktiv. He weer de eerste, de den Stroom Sobat un den Nil bi Gondokoro utforsch.

He help 1862 de Opdeckers John Hanning Speke un James Augustus Grant mit Föhrers ut as se op de Söök na de Nilborns Problemen mit inheemsche Kriegers kregen. In dit Johr geev he ok en Book över siene Reisen rut.
Ratschonale Tall

En **ratschonale Tall** is en Tall, de een as Bröök vun twee helen Tallen schrieven kann. De Naam kummt vun dat Latiensch *ratio* in de Bedüden *Proportschoon*, *Verhältnis*.

De Koppel vun de ratschonalen Tallen warrt \mathbb{Q} nöömt. Dorbi is Q de eerste Bookstaav vun *Quotient*. Disse Koppel warrt formell so defineert:
:
\mathbb{Q} = \left\{\ {p \over q }\ |\ p,q \in \mathbb{Z},\  q \ne 0 \right\},


Dat heet op Platt: to de Koppel \mathbb{Q} höört alle Bröken to, för de gellt: *p* un *q* sünd hele Tallen un *q* is nich liek to de 0.

Dormit is \mathbb{Q} en Deelkoppel vun \mathbb{R}, vun de reellen Tallen. En Element vun \mathbb{R}, dat sik nich as so en Bröök schrieven lett, is en irratschonale Tall. En Bispill dorför is  \sqrt {2} , de Wörtel vun 2.

## Egenschoppen
Twischen twee ünnerscheedlichen ratschonalen Tallen is jümmers noch Platz för en annere ratschonale Tall. Dat is licht to bewiesen:
De Mitt twischen de Tallen  a \over b un  c \over d is 
\frac{ \frac{a}{b} + \frac{c}{d} } { 2} = \frac{ \frac{ad}{bd} + \frac{bc}{bd} } { 2}= \frac {ad + bc}{2bd}  . Wieldat *b* un *d* nich liek 0 sünd, is ok de Nömer *2bd* nich 0 un dat heet, de Bröök is en ratschonale Tall, un so as dat konstrueert is, liggt de twischen  a \over b un  c \over d.

Bi de natürlichen Tallen is dat nich jümmers so, t.B. gifft dat twischen 3 und 4 keen annere natürliche Tall.

\mathbb{Q} sülvst is en Böverkoppel vun de helen Tallen \mathbb{Z}. Ok dat is licht to sehn. Jedeen hele Tall *z* lett sik ok as \frac{z}{1} schrieven un is dormit en ratschonale Tall.
Wigmodien

**Wigmodien** weer en sassesch Go. Dat leeg twischen Werser un Elv. Wo groot dat genau weer, dat is nich kloor. In’n Noorden leeg dat Go Haduloha, dat hüdige Hadeln. Wat Wusten nu to Haduloha oder Wigmodien höör, is ümstreden. Na Süden müch dat Go woll bet na de Gegend vun dat hüdige Bremen recken.

Üm 450 rüm hett sik denn en groten Deel vun de Lüüd ut dit Go un ut annere Rebeden as Angelsassen tohoopdaan, is na Britannien röverseilt un hett England grünnt.

780 füng, nadem Karl de Grote Sassen innahmen harr, de Mission dör Willehad an. Na de Annalen vun Einhard hett Karl de Grote, nadem he mit sienen tweten Sassenkrieg 799 dör weer, all Lüüd, de in Wigmodien leven, deporteert. 10.000 Lüüd schöölt dat wesen hebben. Denn schall Karl de Grote Lüüd, de em tro weren, dor nee ansiedelt hebben. Wohrschienlich weer dat vun Einhard överdreven un dat weren nich all Lüüd, de he deporteert hett, denn archäoloogsch is dat nich natowiesen, dat dor to de Tied kene Lüüd mehr leven.

1062 harr Heinrich IV. Wigmodien den Arzbischop to Bremen to Besitt geven.
Hibbel

**Hibbel** is een plattdüütschen Vörnaam för Deerns.

## Herkamen
Wohrschienlich stickt achter düssen Naam en olen Naam mit twee Sülven. De eerste mutt *Hild-* ween hebben. Dat heet Striet oder Kampf. De tweede is en Woort ween, dat mit *b* anfangen dö, as *-bald* (dat heet *ohne Bang*, modig), *-bert* (beröhmt, glinsterig), *-brand* (Brand) oder *-borg*. 

## De plattdüütsche Naam
De ole lange Naam is tohopentagen wurrn. Ut *Hildborg* is denn de korte Form *Hibbe* maakt wurrn. Just de sülvige Form is avers ok vun de Jungsnaams *Hildbald*, *Hildbert* un *Hildbrand* maakt wurrn. *Hibbe* weer so eerst mol en korten Naam för Jungs un Deerns.   Dorüm hett *Hibbe* denn ok dat Anbacksel *-l* as een Suffix dorachter kregen. Düt Anbacksel schall wiesen: Dat hier is een Deern (Feminin-Suffix). Just so is dat ok bi de Naams Wommel un Heil ok maakt wurrn. 

## Verwandschup
De Vokalen sünd fröher nich so akraat ut'neen holen wurrn. *ü* un *ie* un *y* sünd meist dörenanner bruukt wurrn (kiek ok bi Lieken), man ok *o* un *ö*. Dat is antonehmen, dat dat bi *i* un *ö* ok nich anners weer. De Naams Hibbel un Höpke wasst woll ut den glieken Stamm.

## Fundöörd
De Naam Hibbel finnt sik in ole Naams listen un Urkunnen toeerst
*1740 in Hastedt bi Bremen.

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Numerus

**Numerus** betekent

* Antall, in de Grammatik de Angaav, of de Wöör in de Eentall oder in de Mehrtall dor staht,
* Numerus, Hölpstrupp in de röömsche Legion,
* in de Mathematik bi dat Reken mit den Logarithmus dat Argument vun de Funkschoon.
Chamaven

De **Chamaven** weren en germaansch Volk, dat in dat 4. Johrhunnert in de Gegend vun dat Hamaland leven dee. Hüüt is dat de Oostdeel vun de Provinz Gelderland in de Nedderlannen un de Landkreisen Borken un Grafschop Bentem in Düütschland. Ehr Rebeet leeg an’e rechte Siet vun’n Nedderrhien un reck bet na Deventer. Se sünd later Deel vun de Franken worrn.

Dat eerste Maal warrt se bi Tacitus in’t 1. Johrhunnert in sien *[[Germania]]* nöömt. He seggt ok, dat de Chamaven op Land leevt, dat vörher de Brukterer tohöör.

Nableven is ok ene Gesettschrift, dat *[[Lex Francorum Chamavorum]]*.