open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amiens

**Amiens** [a.ˈmjɛ̃] is de Hööftstadt vun den franzööschen Bezirk Somme un de Region Picardie. Se hett üm un bi 137.000 Inwahners op en Flach vun 49,46 km² un liggt so wat 115 Kilometers noorden vun Paris direktemang an den Stroom Somme. De Stadt liggt op en Hööch vun 14 m bet 106 m över NN bi en Dörsnittshööch vun 33 m.

## Historie

Na ene Fundsteed vun Fuustkielen in Saint-Acheul, en hüdigen Vöroort vun Amiens, is de Acheul-Tiet in de Ooltsteentiet nöömt.

In de Tiet vun de Gallier weer de Oort as *Samarobriva* Hööftstadt vun den Stamm vun de Ambianer. De Oort heet denn ok, nadem Caesar em 54 v. Chr. innahmen harr, *Ambianum*.

In’n Winter 334 schall de Hillige Martin an’t Door vun Amiens sienen Mantel mit en Pracher deelt hebben. 1127 kreeg Amiens Stadtrecht.

Amiens entwickel sik siet dat 18. Johrhunnert to en wichtigen Industrieoort, besünners vun de Textilindustrie. 

1803 sloten England un Frankriek hier den Freed vun Amiens, de aver nich vun Duer weer. 1848 hebbt se de eerste Iesenbahn na Amiens boot, de na Boulogne-sur-Mer föhr.

Vun 1888 bet to sien Dood 1905 weer Jules Verne Stadtraat in Amiens.

In’n Eersten Weltkrieg weer in de Neeg vun Amiens de Slacht an de Somme. In’n Tweten Weltkrieg kreeg de Stadt swore Schadens af. Dat Stadtbild is hüüt vun’n Wedderopbo in de 1950er Johren präägt. 

De Stadt is siet dat 6. Johrhunnert Seet vun’t Bisdom Amiens un vun de Universität Picardie un hett mit de Kathedraal vun Amiens en temlich bedüden Bowark ut de Gotik.

To de Partnerstäder vun Amiens höört Düörpm un Görlitz in Düütschland un Darlington in Grootbritannien.

Börgermesters vun Amiens weren:

* 1971-1989: René Lamps
* 1989-2002: Gilles de Robien
* 2002-2007: Brigitte Fouré
* 2007-2008: Gilles de Robien
* siet 2008: Gilles Demailly

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (franzöösch)
Ernst Heinrich Kossmann

**Ernst Heinrich Kossmann** (* 31. Januar 1922 in Rotterdam; † 8. November 2003 in Grunneng) weer en nedderlandschen Perfesser för moderne Historie (allens na dat Middelöller) an de Rieksuniversität Grunneng.

De Twillingsbroder vun den Schriever Alfred Kossmann hett blangen vele annere Publikatschonen (ünner annern över Polittheorie) dat grote Wark *[[De Lage Landen]]* över de Historie vun de nedderen Lannen, wat hüüt dat Rebeet vun de Nedderlannen, Belgien un Luxemborg is, schreven. Dat Book keem toeerst op Engelsch, denn ok op Nedderlandsch rut.
Lemvig

**Lemvig** is ene Stadt in’n Noordwesten vun Jütland in Däänmark. De Stadt liggt in de Amtskommun Ringkjøbing an’t Süüdöver vun de Nissum Bredning, wat en Deel vun’n Limfjord is, un is de Seet vun de Kommun Lemvig. De Stadt Lemvig hett 7.282 Inwahners (2004).

De Landschop vun Lemvig is präägt vun de letzte Iestiet. De Stadt is 1234 dat eerste Maal nöömt worrn. Dat Stadtrecht is vun 1545.

De Kark stammt ut dat 13. Johrhunnert, se hett en för Däänmark gor nich tyypschen Zibbeltoorn un binnen snittschert Rokokoinventar. 

En besünnere Attrakschoon vun Lemvig is de Planetenstieg (*planetstien*). An’n Stadtrand steiht en Modell vun’e Sünn vun Bronze mit’n Skaal vun 1:1 Milliard, wat en Dörmeter vun 1,4 Meter för de Sünn bedüüd. In Afstänn, de to’n Skaal passt, finnt sik Modellen vun de negen Planeten (Pluto, de hüüt vun de IAU blots noch as Dwargplanet ansehn warrt, mittellt), je as lütte Bronzekugeln op Granitsockels. De büterste Planet Pluto staht an’n Rand vun’n Limfjord fief Kilometer vun Lemvig weg.

## Bekannt Lüüd ut disse Stadt
* Jens Christian Skou (1918-2018) Mediziner, Biophysiker un Nobelpriesdräger

## Weblenken
* Websteed vun de Stadt (däänsch)
Kathedraal vun Amiens

De **Kathedraal vun Amiens** (franzöösch *Notre-Dame d'Amiens*) is de Kathedraal in de noordfranzöösche Stadt Amiens. Mit 200.000 m³ Volumen is se de gröttste gotische Kathedraal in Frankriek. Siet 1981 staht se op de List vun’t Weltkulturarv vun de UNESCO.

## Historie

Mit’n Bo vun de 145 Meter lange un 30 Meter brede Kark hebbt se 1220 anfungen, nadem de öllere Kathedraal in Amiens dör Füer toschannen güng. Toeerst boen se Chor un dat Schipp, dat 1247 trech weer un 42,3 Meter hooch. 1292 weer de hele Kark trech. Later kemen blot noch en poor lütte Kapellen dorto, de anboot worrn sünd.

In den Bo liggt de Gräver vun Geoffroy d’Eu un vun Evrard de Fouilloy. Evrard de Fouilloy weer de Bischop, de den Opdrag för de Kathedraal geven harr.

De Kathedraal weer Vörbild för vele annere Karken, to’n Bispeel för den Kölner Doom oder de St.-Patrick-Kathedraal in New York.
Pieter Bruegel de Ole

**Pieter Brueghel de Ole** (* twischen 1525 un 1530 in Breda oder Bree; † 5. September 1569 in Brüssel) weer en Maler vun de nedderlandsche Renaissance. He is bekannt för siene Biller vun’t Buernleven in’t Flandern vun dat 16. Johrhunnert.

## Leven
Bruegel weer en Schöler vun Pieter Coecke van Aelst. He arbeid toeerst in Antwerpen un siedel sik – na ene Reis na Italien twischen 1552 un 1555 – denn 1563 in Brüssel an.

Sien ganz egenen Stil liggt twischen Manierismus un Barock. Een vun siene bekanntsten Warken is dat Bild *De nedderlandschen Sprickwöör* (hüüt in de Gemäldegalerie in Berlin), op dat över eenhunnert nedderlandsche Sprickwöör to’n Deel grotesk dorstellt warrt.

He weer de Vader vun Pieter Bruegel de Junge un vun Jan Bruegel de Ole un begrünn dormit en ganze Malerdynastie.

## Literatur

* Roger H. Marijnissen: *Bruegel. Das vollständige Werk*, Köln 2003, ISBN 3-89340-046-X.
* Rainald Grosshans: *Pieter Bruegel d. Ä.: Die niederländischen Sprichwörter*. Berlin: Gemäldegalerie 2003, ISBN 3-88609-484-7.
* Martin Missfeldt: *Pieter Bruegel d. Ä.: Die niederländischen Sprichwörter*. CD-ROM, DUPLICON, 1998, ISBN 3-936697-02-7.

## Weblenken
Helle Thorning-Schmidt

**Helle Thorning-Schmidt** (* 14. Dezember 1966 in Rødovre) is en däänsche Politikersche.

1994 möök se en Candidatus-Afsluss an de Universität Kopenhagen in Staatswetenschop.

Vun 1999 bet 2004 weer se Afornte in’t Europaparlament. Se is siet den 8. Februar 2005 de Afornte för den Wahlkreis Østre in’t Volksding.

Se is siet den 12. April 2005 Vörsittersche vun de Däänsche Sozialdemokraatsche Partei. Se weer de Nafolgersche vun Mogens Lykketoft, de na de verlorenen Parlamentswahlen sien Amt afgeev. Thorning-Schmidt gellt as Vertredersche vun’n rechten Parteiflögel üm den fröheren Premierminister Poul Nyrup Rasmussen un Henrik Dam Christensen. Se wunn ehr Amt in en Afstimmen gegen Frank Jensen, de to’n linken Parteiflögel höört.

An' 14. September 2011 wunn dat linke Oppositschoonsbündnis ünner hör Führung de däänsch Parlamentswahlen un siet den 3. Oktober 2011 is se däänsch Ministpräsidentin. In dat Amt is se de eerste Fru.

Se is mit Stephen Kinnock verheiraat.

## Weblenken

* Websteed vun de Politikersche (däänsch)
Hemmerik

**Hemmerik** oder **Hammrich** sünd grote un wiete Weiden un Ackers, de fröher kene Bowarken opwiesen un mehrst gemeensam in Kultur nahmen worrn sünd. De Begreep kummt ut dat Freesche, is aver mit de Hollerkolonisatschoon to’n Bispeel ok na Kronenborg kamen.
Pinie

De **Pinie** (*Pinus pinea*) is en Boom ut dat Geslecht vun de Föhren ut de Familie Föhrenplanten.

De Pinie warrt mehrst 12 bet 20 Meter hooch, weniger faken ok bet to 25 Meter. Typisch is de Schirmform vun ehr Kroon. De smeetschen, dat ganze Johr grönen Nadeln staht jümmer in Poren un sünd mehrst 9-16 Zentimeter lang un 1-1,5 Millimeter dick. De Tappen bruukt dree Johren bet se riep sünd; se sünd symmetrisch, 8-15 Zentimeter lang un bet to teihn Zentimeter breed. De Saat is so wat twee Zentimeter lang. De Pinie is temlich övelnehmsch bi Frost.

De Pinie kummt hüüt in’n helen Ruum üm de Middellannsche See vör un präägt dor faken de Landschop. Se warrt al siet de Antike veel plant, so dat dat Rebeet, in dat se fröher heemsch weer, nich mehr uttomaken is. Mööglich is, dat se op de Iberische Halvinsel tohuus weer. De Pinie is al in de Antike mehrst wegen de Pinienkarnen plant worrn. De Pinienwoolden an de Küst vun de Middellannsche See gaht woll alltohoop op ole Plantaschen trüch, denn för de Pinie is dat Küstenklima nich ideal.

Dat Holt hett keen groten Weert un warrt to’n Bispeel as Boholt un för de Zellulose-Produkschoon bruukt.

## Weblenken
Klever

**Klever** (*Trifolium*), ok **Klaver**, is en Geslecht vun Planten ut de Familie vun de Fabaceae. 

De botaansche Geslechtsnaam kummt vun de Tall vun de Blööd (latiensch *tres* = dree, *folium* = Blatt). De Blöten sünd mehrst purpur oder witt.

Alle Kleveroorden leevt mit Bakterien in Symbioos tohoop, de Stickstoff binnt un Rhizomen billt (Rhizobium).

## Blatt

De Blööd vun de Kleveroorden sett sik mehrst ut dree Enkelblööd tohoop. En Blatt mit veer Enkelblööd gillt as en Glückssymbol. De Schangs, dat en Blatt veer Blööd hett, is üm un bi een Perzent. Noch veel rorer sünd Blööd mit noch mehr oder weniger Enkelblööd.

Dat Blatt vun’n Klever is dat Symbol vun de Weltorganisatschoon vun de Paddfinnerschen.

## Oorden

Dat gifft so wat 300 Oorden in den tempereerten un subtropischen Klimaten op de Noordhälft vun de Eerd. Oorden ut Middeleuropa un gode Foderplanten sünd to’n Bispeel *[[Trifolium pratense]]*, *[[Trifolium incarnatum]]* un *[[Trifolium repens]]*.

* Klever (*Trifolium*):
** *T. alpestre*
** *T. alpinum*
** *T. arvense*
** *T. aureum*
** *T. badium*
** *T. campestre*
** *T. dubium*
** *T. fragiferum*
** *T. hybridum*
** *T. incarnatum*
** *T. montanum*
** *T. noricum*
** *T. pallescens*
** *T. pannonicum*
** *T. patens*
** *T. pratense*
** *T. repens*
** *T. resupinatum*
** *T. retusum*
** *T. rubens*
** *T. spadiceum*
** *T. thalii*
** *T. medium*

## Kiek ok bi
* 

## Weblenken
Brink

De **Brink** weer in vele Dörper in’n Noorden vun Düütschland en faken wat höger legene Steed an’n Rand vun’t oder ok merrn in’t  Dörp. He höör to de Meenheit. Bi’n Brink geev dat in’e Regel en Pool, de as Börnstell för dat Veeh bruukt worrn is. Later sünd ut vele Pööl denn Sprüttensoods worrn oder sünd hüüt total verswunnen. Ok de Dörpslinn oder -eek, bi de dat Gericht oder dat Ding afholen worrn is, stah mehrst bi’n Brink.

De Brinksitters weren de lüttsten vun de Lüüd in’t Dörp, de noch egen Land harrn.
Norman Foster

**Norman Robert Foster, Baron Foster of Thames Bank** OM (* 1. Juni 1935 in Manchester) is en britischen Arkitekt un Designer.

## Leven

Foster studeer an de Universität Manchester un kreeg na sien Examen 1961 en Stipendium an de Yale-Universität. Foster arbeid för Richard Buckminster Fuller un grünn 1965 tosamen mit siene Fro Wendy Foster un dat Ehpoor Su un Richard Rogers dat Arkitekturbüro *Team 4*, dat vun 1967 an *Foster Associates* un hüüt *Foster and Partners* heet. 1989 bleev Wendy dood. 1991 heirad he de Arkitektsche un Designersche Sabiha Ruani Malik.
1999 kreeg Foster den Pritzker-Pries.

In de fröhe Tiet weer en High-Tech-Stil en Kennteken vun siene Bowarken. Later entwickel he en veel togänglicheren un moderneren Stil mit scharpe Kanten. Foster hett tohoop mit Richard Rogers veel op de britische Arkitekturszeen inwarkt.

Sir Norman Robert Foster gellt hüüt bi Experten as de renommeertste levend Arkitekt.

In’t Johr 1990 sloog em de engelsche Königin to’n Ridder (Sir) un he kreeg 1999 den Titel *Baron Foster of Thames Bank* op Levenstiet. Foster is todem Liddmaat vun’n Orden Pour le mérite.

## Warken

* Sainsbury Centre for Visual Arts vun de Universität East Anglia in Norwich (1978)
* Verwaltensbo för de Hongkong and Shanghai Banking Corporation (HSBC) in Hongkong (1979–1986)
* Ballsporthalle Frankfurt am Main in Frankfurt-Unterliederbach (1981–1986)
* Flughafen London-Stansted (1987–1992)
* Torre de Collserola, Funktoorn in Barcelona (1990–1992)
* Bökeree un Museum för moderne Kunst Carrée d’Art in Nîmes (1990–1993)
* Commerzbank Tower in Frankfurt am Main (1993–1997)
* Red dot design museum in’t fröhere Ketelhuus vun de Zeche Zollverein in Essen (1997)
* Flughafen Chek Lap Kok in Hongkong (1992–1998)
* Metro Bilbao
* Dack vun’n Groten Binnenhoff vun’t Britische Museum in London (1999)
* Raathuus vun Greater London (2000)
* Ümbo Rieksdag in Berlin mit en Glaskuppel (1994–1999)
* Millennium Bridge un U-Bahn-Statschoon Canary Wharf in London (1999)
* Saneren un Neebo vun de Philoloogsche Bibliothek vun de Fre’e Universität Berlin (1997–2005)
* Verwaltensbo vun de Swiss Re in London (2001–2003)
* City Hall London (2002)
* Dack vun’n Hööftbahnhoff Dresden 2002–2006
* Apartmenthuus Chesa Futura in St. Moritz (2004)
* Verwaltensbo vun Willis, Faber un Dumas in Ipswich (1971-1975) 
* Kulturzentrum vun Nîmes (1984-1992)
* Sackler Gallery der Royal Acadey of Arts in London (1985-1992)
* Kongresspalast vun Valencia (1997)
* Millennium Tower in London (in Planung)
* Juristisch Fakultät vun Cambridge (Oktober 1995)
* Haus der Wirtschaftsförderung un MicroElectronicCentrum, Delen vun’n ElecTronicPark in Duisburg
* The Crescent House in Wiltshire
* Brüch vun Millau in Süüdfrankriek (2001–2005)
* Büromöbel, Systemschrievdisch „Nomos“ för den italienschen Möbelboer Tecno 1987

## Weblenken

* Websteed vun ''Foster and Partners'' (engelsch)
Centralia

**Centralia** betekent

* Centralia, Oort in Ontario, Kanada,
* Centralia, Oort in Illinois, USA,
* Centralia, Oort in Iowa, USA,
* Centralia, Oort in Kalifornien, USA,
* Centralia, Oort in Kansas, USA,
* Centralia, Oort in Missouri, USA,
* Centralia, Oort in New York, USA,
* Centralia, Oort in Oklahoma, USA,
* Centralia, Oort in Pennsylvanien, USA,
* Centralia, Oort in Texas, USA,
* Centralia, Oort in Virginia, USA,
* Centralia, Oort in Washington, USA,
* Centralia, Oort in West Virginia, USA.
Laootsche Felsenrott

De **Laotsche Felsenrott** (*Laonastes aenigmamus*, laotsch *kha-nyou*) is en so wat 40 Zentimeter lang Gnaagdeert, dat in Khammouan, ene Provinz vun Laos, leevt. Disse Oort hebbt Paulina D. Jenkins un annere an’n 18. April 2005 dat eerste Maal beschreven. Se hebbt de Oort as so verscheden vun alle bekannten Gnaagdeertoorden ansehn, dat se för de Felsenrott mit de Laonastidae en ne’e Familie opstellt hebbt. De Deerter seht mit ehren hoorigen dicken Steert ut as grote düüstere Rotten. Ehr Schädels ünnerscheedt sik vun de vun annere Söögdeerter.

## Literatur

* P. D. Jenkins, C. W. Kilpatrick, M. F. Robinson, and R. J. Timmins. 2005. Morphological and molecular investigations of a new family, genus and species of rodent (Mammalia: Rodentia: Hystricognatha) from Lao PDR. Systematics and Biodiversity.
Dole Food Company

De **Dole Food Company** is de gröttste Konzern op de Welt bi dat Verköpen vun frisch Aaft, Grööntüüch un Snittblomen. De Produktpalette besteiht ut över 200 Produkten. 

De Firma hett mehr as 64.000 Mitarbeider in 90 Länner un arbeidt mit över 7000 Leveranten tohoop. De Ümsatz liggt bi 48 Milliarden US-Dollar in’t Johr.

De Firma is 1901 op Hawaii as **Hawaiian Pineapple Company** dör James Dole grünnt worrn. 1932 kemen 21 Perzent vun de Firma an Castle & Cooke, de Dole 1961 kumplett opköff. Castle & Cooke köff ok de Standard Fruit Company op, de siet 1994, as sik Dole un Castle & Cooke wedder trennen dein, to Dole höört. Siet 1991 heet de Firma *Dole Food Company*, de Seet is hüüt in Westlake Village in Kalifornien.

## Weblenken

*Websteed vun de Firma (hoochdüütsch)
Centralia (Pennsylvanien)

**Centralia** is en Gemeen in’n Columbia County in Pennsylvanien, USA. Bet 1981 harr de Oort mehr as 1.000 Inwahners. Hüüt hett de Oort weniger as twintig Inwahners, vun wegen dat Minenfüer, dat siet 1962 ünner den Oort smöölt.

## Historie

De Gemeen Centralia weer 1866 inricht un harr vörher al siet 1841 as Bull’s Head bestahn. De Oort weer vun Köhlabbo-Kunzernen grünnt, un wegen dat se de rieken Anthrazit-Vörkamen in de Region abboen wullen. De Abbo güng wieder bet in de 1960er Johren. De illegale Abbo vun Köhl güng ok noch bet 1982 wieder.

De mehrsten Footpadden sünd hüüt vun Gras un Kruut överwussen, de Kark hett noch elk Week en Gottsdeenst, de veer Karkhööv un de privaten Grundstücker warrt noch pleegt.

## Minenfüer

Bi dat Afbrennen vun Müll in en opgevene Kuhl süüdoosten Centralia 1962 füng en Köhlader in de Neeg Füer. De Versöök dat Füer to löschen harrn kenen Spood un dat Füer breedt sik ünner den Oort ut. So brenn dat Füer ünnereerdsch de 1960er un 1970er Johren wieder. Vun wegen dat produzeerte Kohlenmonoxid un dat Schehn vun 1981, as sik ünner de Fööt vun en twölf Johr oolt Kind en Lock opdoon hett, hett sik de Staat mit den Oort utenannersett un 1984 beslaten, 40 Millionen US-Dollar för en Ümsiedlungsprojekt uttogeven. De mehrsten Inwahners sünd gegen Geld ut dat Ümsiedlungsprojekt na Mount Carmel oder Ashland ümtogen. Aver en poor Familien wullen blieven. 1992 wull Pennsylvanien de letzten Inwahners enteignen, wat na Insprook vun de Inwahners nich kumplett klapp.

Dat eenzige sichtbore Teken vun dat Füer is de Damp, de an en poor Steden süden den Oort ut de Eerd stiggt. Ok in den Deel vun de State Route 61, de in de 1990er Johren slaten woorn is, nadem grote Reten in de Asfaltdeck optreden sünd, stiggt Damp ut de Eerd. Dat Füer brennt wieder un schall dat woll noch för 100 Johren doon, denn dat gifft kene Plään, dat Füer to löschen.

## Demografie

Na den Zensus vun 2000 leevt 21 Lüüd in teihn Huusholten in Centralia. In’n März 2004 weren noch 18 Lüüd in 9 Hüüs na. De Inwahnerdicht weer 2000 33,8 Inwahners op den km².

## Weblenken

* CentraliaPA.com (engelsch)
* Historie vun de Centralia-Conyngham Township (engelsch)
Lacey Chabert

**Lacey Nicole Chabert** (* 30. September 1982 in Purvis, Mississippi) is en US-amerikaansche Film- un Feernsehschauspelersche un Synchronsprekersche.

Ehr eerste Insichten in de Böhnenwelt möök Chabert mit ehr Rull as *Cosette* in’t Musical *[[Les Misérables (Musical)|Les Misérables]]* an’n Broadway.

De Rull för de se op’t mehrst bekannt is, is de *Claudia Salinger* in’t TV-Drama *[[Party of Five]]*. Siet 1998 weer se de engelsche Synchronstimm vun *Eliza Thornberry* in de Animatschoonsserie *[[The Wild Thornberrys]]*. Ok in de twee Filmen to de Serie – *[[The Wild Thornberrys Movie]]* (2002) un *[[Rugrats Go Wild!]]* (2003) – synchroniseer se de Eliza. De Stimm vun den Chrakter vun *Megan Griffin* in de Cartoon-Serie *[[Family Guy]]* weer ok ehre.

Ehr swoorste Rull weer de vun *Brooke Ellison* in de *[[The Brooke Ellison Story]]*, en Film vun Christopher Reeve, den he kort vör sien Dood produzeer. Chabert speel in dissen Film Brooke Ellison, ene vun’n Hals an lähmte Fro, de op ehren Weg to’n Harvard-Afsluss vele Hinnernisse överwinnen mutt.

## Priesen

Chabert hett 2005 gemeensam mit Lindsay Lohan, Rachel McAdams un Amanda Seyfried den MTV Movie Award för dat Beste Film-Team in *Mean Girls* wunnen.

Se wunn ok 1997 un 1998 den *Annual YoungStar Award* vun’n Hollywood Reporter för ehr Rull in *Party of Five*.

Vun 1993 bet 1999 weer se sössmal för den Young Artist Award nomineert.

## Filmografie

## Weblenken
Belener Schanz

De **Belener Schanz** liggt direkt achtern Diek vun de Oost an de Belener Wettern. An’n Anfang vun’n Dörtigjohrigen Krieg is de Schanz anleggt worrn un later in dissen Krieg strieden Dänen un Sweden üm se, vun wegen dat se de Kuntrull över den Ingang vun de Oost un dormit den Weg to’n Seet vun de Bremer Arzbischöp mööglich maken dei.

1630 lann de däänsche König mit 42 Scheep, 1.800 Mannen un 80 Rieders bi de Schanz. De kathoolschen Verdedigers hebbt em aver trüchworpen.

1657 in’n däänsch-sweedschen Krieg rücken de Dänen vun Glückstadt ut an, üm de Schanz, de mit 100 Mann vun de Sweden besett weer, in’n Handstriek to nehmen. De Dänen togen wieder na Bremervöör, dat se na en Belagern ok innehmen kunnen. De Sweden kemen aver mit Verstärk trüch un nehmen de beiden Öörd wedder in, ofschoonst de Dänen an de Belener Schanz middewiels 4000 Mann un 95 Bööd statschoneert harrn.

1687 hebbt de Sweden de Schanz as „militäärsch ahn Bedüden“ slepen. 1712 hebbt se de Schanz mit den nächsten däänsch-sweedschen Krieg wedder opboot, se weer aver nich vun Kämp bedrapen.

Dat nächste Maal hebbt de Franzosen 1811 dat Bowark bruukt, as en Trupp vun 121 Mann hier staschoneert weer. Wedder keem dat to kene Insätz. Nadem de Schanz 1847 för korte Tiet in Stand sett worrn is, sünd toletzt 1864 Soldaten op de Schanz sett worrn, ok ditmal ahn Insatz. Denn is de Schanz kumplett demonteert worrn, vun wegen dat se mit dat, wat dat moderniseerte Militär bruukt, nich mehr mitkeem.

1937 hett de Wehrmacht de ole Schanz noch wedder herricht, as se dor ene Flak-Batteree opstellt hebbt. De Mannstärk weer so wat 120 bet 200 Mann un se hebbt in de Tiet vun’n Krieg 3½ britische Flegers rünnerhoolt. Na den Krieg hebbt se de Baracken 1945 as Lager för de Kriegsfangenen un denn ene Tiet as Flüchtlingslager bruukt. De militäärschen Anlagen sünd twischen 1946 un  1948 sprengt worrn un sünd hüüt op Grund vun den Diekbo in ne’ere Tiet un dat Inwarken vun de Natur kuum mehr uttomaken.
Eschen

De **Eschen** (*Fraxinus*) sünd en Geslecht vun Bööm in de Familie vun de Öölboomplanten (Oleaceae).

Eschen sünd Bööm un smiet in’n Harvst ehr Loof afsmeet. Blot een Oort, de Esch, kaamt in Europa vör. Üm un bi 65 Oorden kaamt op de nördliche Hälft vun de Eer vör, vör allen in de tempereerte Zoon.

De Blöten vun de Eschen hebbt een oder twee Slechter. Se warrt dör Insekten oder den Wind stöövt. De Frucht is en Noot mit langtogenen Flögel op een Siet.

Dat Holt vun vele Eschenoorden is temlich hart un brickt nich so licht. Fröher sünd dor ok Bagens vun maakt worrn, wenn keen Ievenholt dor weer. Ok annere Saken, bi de hart Holt bruukt warrt, as Baseballslägers, bi Musikinstrumenten oder bi Helften vun Warktüüch, warrt vun Eschenholt maakt. In’n Schippbo warrt Eschenholt faken för Masten, Bööm un Pinnen bruukt.

De Esch is ok en Motiv ut de Germaansche Mythologie, wo Yggdrasil de Weltesch vörkaamt.
Japaansch Resensalamander

**Japaansche Resensalamanders** (*Andrias japonicus*) sünd en Oort vun Salamanders ut de Familie Resensalamanders. De fröhere Naam vun ehr Geslecht weer *Megalobatrachus*.

De Japaansche Resensalamander is de längste Oort vun Amphibien op de Eer, he warrt mehrst een Meter, mitünner ok bet annerthalv Meter lang. Japaansche Resensalamanders wasst ehren Leevdag wieder un köönt recht oolt warrn. En fungen Exemplar dat üm 1830 na de Nedderlannen keem, leev eerst teihn Johren in dat Rieksmuseum vun de Naturhistorie un later in den Zoo Artis in Amsterdam, wo dat Deert 1881 in en Öller vun 51 bet 55 Johren doodbleev.

Se leevt in lütte, kole Bargbeken un Strööm, de gau fleet. Ut dat Water kaamt se kuum rut, gröttere Deerter sünd faken gor nich mehr in de Laag an Land to gahn, wiel se to swoor för ehr korte un dicke Been sünd. Ehr Huut is griesbruun bet swart mit Placken un en helleren Buuk un se hebbt op ehren platten Kopp wrattige Bulen. De Steert hett en Kiel, dat he sik beter dör’t Water bewegen kann.

De Japaanschen Resensalamanders sünd dör de Oordenschutz-Konventschoon vun Washington schuult. In Japan warrt se aver as traditionelle Medizin un Delikatess ansehn un hebbt ok Problemen mit Ümweltversmudden, so dat se wieder bedroht sünd.

## Kiek ok bi
*
Chabert

**Chabert** is de Familiennaam von

* August Chabert (1818–1849), öösterriekschen Rechtswetenschopper,
* Baptiste Chabert, franzöösch Footballspeler,
* Bernard Chabert († 1235), Bischop von Genf un Embrun,
* Bernard Chabert (* 1950), franzööschen Motorradrennfohrer,
* Dorothea Chabert (* 1931), düütsche Künstlerin,
* Ivan Chabert (1792–1859), franzööschen Töverkünstler,
* Jean Baptiste Alfred Chabert (1836–1916), franzööschen Botaniker un Militärdokter,
* Jean-Luc Chabert, franzöösch Mathematiker,
* Jos Chabert (1933–2014), belgisch Politiker,
* Konstantin Ritter von Chabert, öösterriekschen Iesenbahninschenör,
* Lacey Chabert (* 1982), US-amerikaansche Schauspelersche,
* Philibert Chabert (1737–1814), franzööschen Veterinärmediziner,
* Pierre Chabert (1796–1867), franzööschen Botaniker,
* Théodore Chabert (1758–1854), franzööschen Generaal,
* Thierry Chabert (1766–1841), franzöösch Speelbaas.
Dole

**Dole** betekent

* Dole, Stadt in dat Département Jura, Frankriek,
* La Dôle, Barg in de Swiez,
* Dole Food Company, Firma ut de USA,
* Dole, Good in Lettland.

**Dole** is de Familiennaam von

* Bob Dole (1923–2021), US-amerikaanschen Politiker,
* Elizabeth Dole (* 1936), US-amerikaansche Politikersche,
* George S. Dole (1885–1928), US-amerikaanschen Ringer,
* James Dole (1877–1958), US-amerikaanschen Ünnernehmer,
* Sanford B. Dole (1844–1926), US-amerikaanschen Politiker un Jurist,
* Vincent Dole (1913–2006), US-amerikaanschen Mediziner.
Hanoverhill Starbuck

**Starbuck** (Hanoverhill Starbuck) weer en kanaadschen Tuchtbull un Topverarver.

Dat swartbunte Holsteen-Rind Starbuck keem an’n 26. April 1979 op den Tuchthoff *Hanover Hill Holstein* in Port Perry, Ontario, in Kanada as Söhn vun de Moder *A Anacres Astronaut Ivanhoe* un den Vader *Round Oak Rag Apple Elevation* op de Welt. An’n 26. November vun’t sülvige Johr güng he an’t *Centre d’insemination artificielle de Québec* (CIAQ, Zentrum för künstlich Befruchten vun Québec). He weeg later 1.173 kg un harr en Grött vun 187 cm. Sien Sperma weer so weertvull, dat he 685.000 Portschonen produzeren müss, womit he mehr as 200.000 Keih (Bullenkalver gor nich mittellt) as Nakamen harr. He bleev an’n 17. September 1998 dood. Bet dorhen harr he dör dat Verköpen vun dat Sperma dat CIAQ över 25 Millionen US-Dollar inbrocht.

An’n 7. September 2000 hett dat CIAQ ut Zellen vun Starbuck en Kalv kloont, dat se „Starbuck 2“ dööpt hebbt.

## Weblenken

* Websteed to Starbuck an’t CIAQ (engelsch)
Paul Graetz (Offzeer)

**Paul Graetz** (* 25. Juli 1875 in Zittau; † 16. Februar 1968 in Travemünn) weer en düütschen Offizier. He weer de Eerste, de in de Johren 1907 bet 1909 mit dat Automobil kumplett vun Oost na West dör Afrika föhr.

Graetz kreeg an’n 29. Juni 1896 dat Patent as Lüütnant. Vun 1902 arbeid he in de Schutzrebeden un bo vun Lindi ut ene 600 Kilometer lange Straat. He bestell en na egene Plään ümboot Fohrtüüch, mit da he an’n 10. August 1907 in Daressalam in Düütsch-Oostafrika losföhr. Na vele Pannen un annere Problemen keem he an’n 1. Mai 1909 na 630 Daag in Swakopmund in Düütsch-Süüdwestafrika an.

Vun 1911 bet 1912 föhr he mit en Motorboot dör dat Hart vun Afrika.

## Warken

* *Im Auto quer durch Afrika*; Verlag Gustav Braunbeck & Gutenberg; Berlin 1910
* *Im Motorboot quer durch Afrika - vom Indischen Ozean zum Kongo*; Verlag Gustav Braunbeck & Gutenberg; Berlin 1912
* *Im Motorboot quer durch Afrika - Durch den Kongo und Neu-Kamerun*; Verlag Gustav Braunbeck & Gutenberg; Berlin 1913
* *Buntes Erleben in drei Erdteilen*; Deutscher Verlag, Berlin 1938
* *Mein Büffelkampf. Abenteuer in Afrika.*; Karl Siegismund Verlag, Berlin 1941
* *Vom Kongo bis Sumatra - Gute Freundschaft in Übersee*, Wolfenbütteler Verlagsanstalt GmbH 1949

## Weblinks

* DNB-Katalog
* paulgraetz.de
Tasmansee

De **Tasmansee** is ene Blangensee in’t Rebeet twischen Australien un Neeseeland in’n Süüdwesten vun’n Pazifik. Den Naam hett de See vun’n hollandschen Opdecker Abel Tasman af, de 1642/1643 op Reis rund üm Australien güng un dorbi ok Neeseeland un Tasmanien opdeck.

To de Tasmansee höört na de Internatschonale Hydrograafsche Organisatschoon de Rebeden oosten de austraalschen Bundsstaten Neesüüdwales, Victoria un Tasmanien. Mit de Grenz vun Neesüüdwales to Queensland in’n Noorden geiht de Tasmansee in de Korallensee över.

In de Tasmansee liggt en poor Gruppen vun Eilannen, de wiet vun Neeseeland un Australien af liggt un all to Australien höört:

* Lord-Howe-Eiland
* Ball-Pyramid
* Norfolk-Eiland, an de Grenz to de Korallensee.
Tamagotchi

Dat **Tamagotchi** (japaansch たまごっち, Portmanteau ut japaansch „tamago“ [たまご, Ei] un engelsch „watch“, japaansch „uotchi“ [ウオッチ, Klock]) is en elektroonsch Speeltüüch, dat ut Japan kummt. Dat Tamagotchi stellt en lütt Deert dor, dat jüst so as en lebennig Huusdeert pleegt warrn mutt. In de twete Hälft vun de 1990er Johren weer dat Tamagotchi ene Tiet lang op de ganze Welt temlich populär. In’t Johr 2004 geev dat noch wedder en ne’e Oplaag mit den Naam *Tamagotchi Connexion*. 

## Historie

Dat Tamagotchi hett 1996 de japaansche Utfinnersche Aki Maita utklamüsert. Se möök denn mit de Firma Bandai en Verdrag un dat Tamagotchi keem en beten later in Japan op’n Markt. Nadem dat en temlichen Spood harr, sünd ok in Europa un de USA gau importeerte Eier op’n Markt kamen. Aver ok annere Firmen hebbt dat Prinzip klaut un sünd mit Produkten vun lieke Soort rutkamen. An’n 12. Mai 1997 keem Bandai mit dat Tamagotchi op’n düütschen Markt rut. Dat geev en groten Hype üm de Veecher, aver na en poor Maanden weer dat wedder ut un dat Speeltüüch keem ut’e Mood. 40 Millionen Stück hett Bandai verköfft.

An’n 26. Februar 2004 keem de Nafolger as *Tamagotchi Plus* in Japan rut. Bandai verköff elk Week 100.000 Stück. In Düütschland keem de Nafolger as *Tamagotchi Connexion* an’n 7. Juni 2004 rut. An’n 28. April 2005 sünd twölv ne’e Connexion-Klören un an’n 26. Juli 2005 denn ok de *Tamagotchi Connexion Version 2* rutkamen.

## Speelprinzip

Dat Tamagotchi is en lütt Plastikei mit en LCD-Bildschirm, dat binnen en Mini-Rekner bargt un en virtuell Küken dorstellt. De Speler mutt vun dat Slippen an för dat Veech sorgen jüst so as för en lebennig Huusdeert. Dat Deert mutt dorbi jümer noog Slaap, Eten, Drinken un Acht kriegen, wat allens över dat Drücken vun Knööp aflöppt. Af un an mellt sik dat Tamagotchi ok un de Speler mutt sik denn üm den Lütten kümmern. Kriggt dat nich noog Acht, blifft dat Tamagotchi dood. Dat kann aver dör Drücken vun’n Trüchsett-Schalter wedder opweckt warrn.
Odense

**Odense**  (düütsch fröher ok *Ottensee*) is ene Stadt op Fünen in Däänmark. De Stadt Odense hett 145.554 Inwahners un is de Seet vun de Kommun Odense un Amtskommun Fünen. Se liggt an’n Stroom Odense Å.

Odense is Seet vun dat luthersche Bisdom Odense un vun de 1966 grünnte Universität Odense, de hüüt Deel vun de Süüddäänsche Universität is. Dör den 8,2 Kilometer langen Odensekanal, de twischen 1796 un 1806 boot worrn is, is de Stadt mit den Odensefjord verbunnen. Partnerstäder sünd Swerin in Mekelnborg-Vörpommern un Funabashi in Japan.

## Historie

Ünner den hüdige Stadt liggt de Resten vun Nonnebakken, een vun de söss bekannten wikingschen Ringborgen vun’n Trelleborg-Typ.

Odense is toeerst 988 as Kultsteed för Odin nöömt worrn (*Othensve*, wat Hilligdom för Odin bedüüd). De Stadt is siet 1020 Sitt vun’n Bischop, de mit de Reformatschoon vun 1537 an luthersch weer. 1086 König Knut IV. in Odense ümbrocht worrn. 149 kreeg Odense Stadtrecht. Vun 1654 bet 1658 weer Odense de Hööftstadt vun Däänmark un vun 1815 bet 1847 Residenz vun’n Kroonprinz.

## Kultur

Schöön sünd dat Däänsche Iesenbahnmuseum, dat Huus, in dat Hans Christian Andersen boren is, de Oper un de Zoo. In’n Süden vun’e Stadt liggt dat Apenlichtmuseum Dat füünsche Dörp. To de Karken höört de gotische Sankt-Knud-Kark ut dat 13. Johrhunnert, de Froonkark ut dat 12. Johrhunnert mit ehr Altarbild vun Claus Berg un de Johanniskark.

Frederik IV. hett dat Slott Odense boen laten.

Vun 1935 bet 1944 stah in Odense de 177 Meter hoge Utsichtstoorn Odinstårnet.

De Footballvereen in Odense is Odense BK.

## Weertschop

An Odense vörbi föhrt de E 20 un de Iesenbahnstreek, de vun Jütland över Fünen na Seeland geiht.

In Odense gifft dat Schipbo-, Motoren-, Elektro-, Textil- un Nehrmiddelindustrie. De Albani-Broeree maakt dat *Odense Pilsner*.

* Hans Christian Andersen, Dichter und Schriftsteller

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (däänsch)
Foster

**Foster** betekent

* Foster’s, austraalsche Beersoort,
* Foster, Oort in Wisconsin, USA,
* Foster, Oort in Missouri, USA,
* Foster, Oort in Nebraska, USA,
* Foster, Oort in Neesüüdwales, Australien,
* Foster, Oort in Rhode Island, USA,
* Foster, Oort in Victoria, Australien.

**Foster** is de Familiennaam von

* Abiel Foster, US-amerikaanschen Politiker,
* Al Foster, US-amerikaanschen Musiker,
* Alan Dean Foster, US-amerikaanschen Schriever,
* Bob Foster, US-amerikaanschen Boxer,
* Brendan Foster, brietschen Löper,
* Cecil Foster, kanaadschen Schriever,
* David Foster, kanaadschen Musiker,
* DeShaun Foster, US-amerikaanschen American-Football-Speler,
* Dwight Foster, US-amerikaanschen Ieshockeyspeler,
* Dwight Foster, US-amerikaanschen Politiker,
* Edward Morgan Forster, brietschen Schriever,
* George Foster, US-amerikaanschen Baseballspeler,
* George Eulas Foster, kanaadschen Politiker,
* Greg Foster, US-amerikaanschen Lichtathlet,
* Hal Foster, US-amerikaanschen Comicteekner,
* Hal Foster, US-amerikaanschen Kunstkritiker,
* Hannah Webster Foster, US-amerikaanschen Schriever,
* Henry Foster, brietschen Opdecker,
* Henry Foster, US-amerikaanschen Mediziner,
* Hunter Foster, US-amerikaanschen Schauspeler,
,
* James Foster, brietschen Ünnernehmer,
* Jodie Foster, US-amerikaansche Schauspelersche,
* John Foster, brietschen Arkitekt,
* John W. Foster, US-amerikaanschen Diplomaat,
* Karen Foster, US-amerikaansche Schauspelersche,
* Michael Foster, brietschen Physioloog,
* Michael Anthony Foster, US-amerikaanschen Schriever,
* Michael Jabez Foster, brietschen Politiker,
* Michael John Foster, brietschen Politiker,
* Norman Foster, brietschen Arkitekt,
* Pops Foster, US-amerikaanschen Musiker,
* Foster, Preston, US-amerikaanschen Schauspeler,
* Richard J. Foster, US-amerikaanschen Theoloog,
* Rube Foster, US-amerikaanschen Baseballspeler,
* Stephen Foster, US-amerikaanschen Kumponist,
* Sutton Foster, US-amerikaansche Schauspelersche,
* Theodore Foster, US-amerikaanschen Politiker,
* Vince Foster, US-amerikaanschen Jurist,
* William Z. Foster, US-amerikaanschen Politiker.

Kiek ok bi: Forster, Foster Township.
Düna

De **Düna** (, , ) is en 1020 Kilometers langen Stroom in Oosteuropa, de dör Russland, Wittrussland un Lettland flütt un in de Oostsee münnt. 

De Düna hett ehr Born in de Waldaibargen in Russland bi’n Dwinjezsee. Se flütt den Wittruss’schen Höhenrügg langs vörbi an Witebsk un Polozk un in Lettland an Dünaborg un münnt denn na 1.020 Kilometers in’n Rigaer Stadtdeel Dünamünn in de Rigaer Bucht. De Düna is för lütte Scheep to’n groten Deel schippbor, vun Dezember bet April aver mehrst tofroren. Kanalen föhrt vun den Stroom to de Beresina un den Dnepr. Bi Riga liggt Waterkraftwarken.

An’n 19. Juli 1701 weer an de Düna de Slacht an de Düna twischen Sweden un de Truppen vun Russland un dat Körfürstendom Sassen.

## Toströöm

rechts: Ewest, Dubna, Aiviekste, Oger, Obol; 

links: Ulla, Dzisna.
Spree (Oort)

De **Spree** (*Sturnus vulgaris*) is de Vertreder vun de Familie vun de Spreen (Sturnidae), de in Europa mit Afstand op’t mehrst vörkaamt. He is aber dennoch Vagel vun dat Johr 2018 in Düütschland un Öösterriek..
 
## Utsehn

De Spree warrt 19 bet 22 Zentimeter groot. Se hett en gelen Snavel, de in’n Harvst bruner, bi’t Seken swartbruun warrt. Vun’n Harvst an hett se witte Tüppels (dat Seken duller), mit witte Feddersüüm, de denn in’t Vörjohr wedder weggaht.

## Broot

De Spree brööd vun April bet Juli. Dat Nest boot se ut dröge Blääd, Spieren, Woddeln, Stroh, Hoor, Wull un Feddern in Höhlen (Boomhöhlen, Nestkastens, Felsspalten etc.). De Spree leggt veer bet söven Eier, de Bröödtiet duert twee Weken, de Tiet in de de Küken in’t Nest bleevt nochmal ene Week. Af un an brööd de Spree ok tweemal in een Johr.

## Vörkamen

De Spree kummt in ganz Europa vör, vör allen in Kulturlandschoppen un Dörper. In Middel- un Noordeuropa is se blot in de Bröödtiet antodrepen, in Süüd- un Westeuropa un ok op Süüdiesland dorgegen dat ganze Johr. Se leevt in’n Winter in’n Middelmeerruum un in Noordwestafrika as ok in’t atlantische Westeuropa. De Spree is buterhalf de Bröödtiet temlich gesellig un kann denn faken in Swärm vun Hunnerte vun Vagels optreden.

## Nohren

De Spree is en Allensfreter, de ünner annern Weekdeerten, Insekten, Frücht un Beeren fritt.

## Kiek ok bi
* List vun Vagels, mit allerhand plattdüütsche Vagelnaams un Naams ut de Naberspraken
* 

## Weblenken
Ludwig Amadeus vun Savoyen

**Ludwig Amadeus Josef Maria Ferdinand Franz vun Savoyen**, Hertog vun de Abruzzen (italieensch *Luigi Amadeo Giuseppe Maria Ferdinando Francesco di Savoia*; * 29. Januar 1873 in Madrid; † 18. März 1933 in Mogadischu) weer en italieensch Marineoffizier un Forscher. He weer de drüdde Söhn vun’n König Amadeus vun Spanien. 

1897 weer he de eerste, de op den Saint-Elias-Barg kladdern dei.

He kartografeer 1899 tohoop mit’n italieenschen Polarforscher Umberto Cagni den Noorddeel vun't Franz-Josef-Land. De Reis to’n Noordpol mit de Stella Polare hett aver nich klappt. Vun 1906 an möök he ene Expeditschoon in de Ruwenzori-Bargen un forsch de ut. Dorbi weer he op all de Bargen, op de bet denn noch nüms ropkladdert weer, un hett 16 Bargen utmeten. 1908 hett he dat Book *Il Ruwenzori* över siene Reis schreven.

1910 reis he in’t Himalaya un forsch den K2 vun dree Sieden ut. An’n Chogolisa keem he 7500 Meter hooch.

In’n Eersten Weltkrieg weer he Marinekommandant un later in de italieensche Kolonie Somalia, wo he en Munstersiedlung opbo.

De Ludwig-vun-Savoyen-Barg in de Ruwenzori-Bargen un de Ludwig-Amadeus-Spitz in’t Appennin sünd na em nöömt.
Ööstern

De **Ööstern** (*Ostreidae*) höört to de Klass vun de Musseln. De Naam in de Wetenschop kummt vun latiensch *ostreum*, ut greeksch *ostéon* för „Knaken“. Se leevt op de hele Welt an de Felsen vun’t flache Tiedenwater. De Binnenwänn vun de Schell sünd ut Parlmoder. De Parlmoder vun de Ööstern kann ok Frömdkörpers, de indrungen sünd, vullstännig ümmanteln un so Parlen utbillen. Disse Egenschop warrt in asiaatsche Waters ok för de Parlentucht bruukt. 

Ööstern köönt roh un lebennig oder överbacken eten warrn un gellt as en Delikatess. Se bargt vele Nehrstöff, de Vitaminen A, B1 un B2, as ok Magnesium, Kalzium, Zink, Phosphor un Jodid. 

In’t 19. Johrhunnert weren Ööstern, to’n Bispeel in England, noch en Eten för arme Lüüd. Eerst as de Mehrtall vun de Öösternbänk dör dat Versmutten vun de See dood bleven, änner sik dat.

Ööstern warrt op’t best bi 3 bet 5&nbsp;°C lagert un bleevt bet to negen Daag frisch.
Se warrt för’t Lagern in Körv inpackt, so dat se sik nich to fröh apent.
Wichtig is, dat de Ööster soltig Meerwater hett, sünst is se gau nich mehr to geneten.
Op’t best smeckt se twischen September un April, in’n Sommer sünd de Ööstern bi’t Foortplanten un dorüm en beten mager.

## Geslechter (Utwahl)

* *[[Crassostrea]]*
* *[[Cryptostrea]]*
* *[[Dendostrea]]*
* *[[Lopha]]*
* *[[Ostrea]]*
* *[[Ostreola]]*
* *[[Saccostrea]]*
* *[[Teskeyostrea]]*
Poul Schlüter

**Poul Holmskov Schlüter** (* 3. April 1929 in Tunnern, Süüdjütland; † 27. Mai 2021) weer en däänschn konservativen Politiker. 

He studeer Juristeree un is 1960 Afkaat worrn. Vun 1964 bet 1994 weer he Liddmaat vun’t däänsch Volksding. Vun 1974 bet 1977 un 1981 bet 1993 weer he Vörsitter vun de Konservative Volkspartei. Vun 1982 bet 1993 weer Schlüter denn de däänsche Ministerpräsident un vun 1994 bet 1999 Liddmaat vun’t Europääsche Parlament, vun dat he bet 1997 ok de Viezpräsident weer.

## Weblenken
Minh-Khai Phan-Thi

**Minh-Khai Phan-Thi** (* 19. Februar 1974 in Darmstadt) is en düütsche Schauspelersche un Moderatorin.

De Dochter vun vietnameesche Inwannerers füng ehr Feernseh-Karrier as Moderatorin bi den Senner Kabel1 (1994, „Hugo“) an un wörr denn bi den Musiksenner VIVA en breed Publikum bekannt.
Ehr Debüt as Schauspelersche harr se 1997 in’n Feernsehfilm „Jagdsaison“. In’t Kino weer se na ene Gastrull in den Film Sonnenallee ünner annern in de Filmen „99 Euro Films“ un „Planet der Kannibalen“ to sehn.

In’n Januar 2003 schreev se denn dat Dreihbook un weer Speelbaas bi en Projekt, dat ehr temlich an’t Hart leeg, den Dokumentarfilm „Mein Vietnam – Land und kein Krieg“ över ehr tweede Heimat Vietnam un de Situatschoon in dat Land.

## Filmografie

## Weblenken
Petrus Plancius

**Petrus Plancius** (* as **Pieter Platevoet** 1552 in Flannern; † 1622) weer en nedderlandsch Theoloog, Astronom un Kartograaf.

He weer Liddmaat vun de hollandsche reformeerte Kark. Wiel he in disse Kark weer, müss he 1585 na Amsterdam flüchten. Dor keem sien Intress an Navigatschoon un Geografie op. He teken denn as Kartograaf vun de Nedderlannsche Oostindien-Kumpanie över 100 Koorten. Sien Wark weer nich sünnerlich bekannt, vun wegen dat he sien Leevdag kenen Atlanten rutgeven kunn. 

1592 möök he aver ene Weltkoort apentlich, de *Nova et exacta Terrarum Tabula geographica et hydrographica*.

Ok Koorten vun’n Himmel möök he, in de he ne’e Steernbiller inföhr, as de Duuv, de Gieraap oder dat Eenhoorn.

## Weblinks
Goliathkävers

Bi **Goliathkävers** (*Goliathus*) hannelt sik dat um en Geslecht ut de Ünnerfamilie vun de Rosenkävers (Cetoniinae).

Goliathkävers köönt bet to teihn Zentimeter lang warrn. De Klöör vun’n Chitin-Panzer ännert sik vun Käver to Käver. Welke Aarden sünd witt mit swart Gittermunster op de Flögeldecken un en poor swarte Placken un Striepen op’n Lief. Welke hebbt ok düüster rootbrune Flögeldecken. De Lief is swart mit en poor dünne witte Langsstriepen. Op’n Kopp hefft se en lütten Foortsatz, op den dat Heken en gavelt Hoorn sitten hett. De Föhlers sünd kort un sünd an’t Enn en beten dicker.

De Kävers leevt in West- un Zentralafrika in de Regenwoolden un Savannen. De Deerter, de mehrst in’e Nacht aktiv sünd, sitt mehrst op de Stämm un Telgen vun de Bööm, vun de ehr Sapp se suupt. De Kävers bringt bet to 110 Gramm op de Waag un höört dormit to de swoorsten Insekten op de Eer. De Kävers sünd bi Sammlers begehrt un dorüm temlich düer. De Larven warrt bet to föffteihn Zentimeters lang. Se leevt vun dood Holt.

## Systematik
Mank de Goliathkävers gifft dat fiev Aarden, de hefft denn to'n Deel noch allerhand verscheden Unneraarden un Formen.

* *[[Goliathus goliatus]]* (Goliathkäver) (, 1771)
* *[[Goliathus albosignatus]]* , 1857
* *[[Goliathus regius]]* , 1835
* *[[Goliathus cacicus]]* (, 1779)
* *[[Goliathus orientalis]]* ,  1909
Straat

Ene **Straat** (vun latiensch *[via] strata* för *plasterte [Straat]*) is en Padd över Land, de en faste Böverflach hett un op den een mit Fohrtüüch oder to Foot to annere Plätz henkamen kann.

## Historie

Straten warrt bruukt, gau un licht an ferne Plätz to kamen. Besünners, wenn dat keen Waterweg to dissen Platz gifft. De groten Rieken in de Historie bruken gode Weeg, dat se gau to de Öörd an’n Rand vun ehr Rieken langen kunnen. De Römers (Römerstraten), de Inkas un vele annere harrn ditwegen grote Stratensystemen opboot.

De Römerstraten sünd in Europa to’n Deel noch bet in’t 19. Johrhunnert bruukt worrn. Eerst mit den britischen Inschenör John McAdam keem en modernen Stratenbo op. In’t Johr 1815 hett he bi Bristol de eerste Landstraat mit Schotter boen laten. De Straat leeg höger as de Ümgegend, dat dat Regenwater affleten kunn. Vun den Naam McAdam kummt ok de Begreep „Makadam“ för disse Oort vun Stratenbo.

In Middeleuropa sünd denn vun 1850 an de Chausseen opkamen.

## Literatur

* M. L. Lay: *Die Geschichte der Straße. Vom Trampelpfad zur Autobahn.* Campus Verlag, Frankfurt 1994
Straat (See)

Ene **Straat** is en Stück vun de See, dat twischen twee Landrebeden liggt. Wenn de Straat temlich eng is, denn warrt se ok woll Sund nöömt.
Sund

En **Sund** is en Stück vun de See, dat twischen twee Landrebeden liggt. Sunnen weren strateegsch jümmer vun Bedüden in de Historie. Schipperee un Hannel köönt vun den, de de Kuntrull över den Sund hett, verhinnert oder to’n Bispeel mit Toll beleggt warrn.

Dör dat Seerechtsövereenkamen is hüüt internatschonal fastleggt, dat Scheep un Luftfohrtüüch dat Recht hebbt, ahn dat se hinnert warrt Sunnen to passeren.
Abayudaya

De **Abayudaya** (Kinner vun Judah) sünd en Gemeenschop vun swartafrikaansche Jöden, de in Uganda an’n Foot vun’n Barg Elgon leevt. De 750 Liddmaten wahnt in de Regionen in Nabugoya bi Mbale un Pallisa. De jöödsche Gemeen hett sik unafhangig vun de Falascha in Äthiopien billt. De Krieger Semei Kakungulu, de ünner britisch Regeer toeerst den protestantschen Glöven annahmen harr, befaat sik, nadem he vun de Briten nix mehr weten wull, mit den Glöven vun de christliche Gemeenschop vun de Abamalaki, de jüüdsche Elementen in ehren Glöven opnahmen harr. Dat Jödendom faszineer Kakungulu so, dat he 1919 vun de Abamalaki Afstand nehm un sik nu to’n Jööd verkloor. He sammel Glövensbröder üm sik, mit de he bi Mbale siedel. Eerst 1926, as de Gemeen dat eerste Maal Kuntakt to en witten Jööd harr, de welke Tiet bi de Gemeen bleev un ehr de jüüdschen Ritualen lehr, legen se den Glöven an Jesus Christus kumplett af.

To de Tiet vun den Diktater Idi Amin hebbt se de Abayudaya verfolgt, so dat vun de3.000 Personen to de Tiet vele den Dood funnen hebbt un de ganzen 30 Synagogen un de hilligen Böker tonicht maakt wörrn.

Eerst 2002 hett de jüüdsche Weltgemeen de Abayudaya deelwies as „echte“ Jöden gellen laten, as in ene Zeremonie mehr as 400 Liddmaten vun de Gemeen to’n Jödendom konverteren. De Gemeen hett hüüt fief Synagogen.
Ringkøbing

**Ringkøbing** is ene Stadt in Däänmark un Seet vun de Amtskommun Ringkjøbing. Se liggt an’e Ringkøbingföör in de Neeg vun de Noordsee. Ringkøbing is Seet vun de Kommun Ringkøbing.

Archäoloogsche Funnen düüd dorop hen, dat de Stadt in’t 13. Johrhunnert opkeem. Ringkøbing weer in disse Tiet dör de Laag an’e Föör de eenzige bruukbore Haven an de däänsche Noordseeküst. Dat Stadtrecht is vun 1443.

Siet dat 17. Johrhunnert is de Infohrt in’e Ringkøbingföör dör Wind un Seeströöm na Süden wannert un de Stadt hett ehr Bedüden as Haven verloren. Eerst as de Kanal vun Hvide Sande boot worrn is, weer de Föör wedder seker mit de See verbunnen.

In’t Zentrum vun Ringkøbing finnt sik vele nette ole Gaten, de vun’n Marktplatz ut to’n groten Deel Richt Water föhrt. 

Schöön is de Kark ut dat 14. Johrhunnert. De Karktoorn is baven breder as nerrn. De Kark hett en Altarbild vun Arne Haugen Sørensen un ene Orgel ut dat 17. Johrhunnert.

## Weblenken

* Websteed vun de Kommun (däänsch)
Kathedraal vun Beauvais

De **Kathedraal vun Beauvais** (franzöösch *Cathédrale Saint-Pierre de Beauvais*) is de Kathedraal in de franzöösche Stadt Beauvais. Dat weer een vun de bedüdensten Bowarken vun de Gotik.

## Historie

Den Bo vun de Kark hebbt se ünner Bischop Milan 1247 anfungen un dat schull de gröttste gotische Kark op de Welt warrn. Dat Dwarsschipp un de Chor hebbt en Gewölvhööch vun 48 Meter, aver dat Dack vun’n Chor is 1284 tosamenbraken. Dat architektoonsche Weten in dat Middelöller hett eenfach nich reckt, so grote Bowarken uttoföhren. Na ene Puus vun 50 Johren hebbt se den Chor wedder opboot. Denn güng dat wedder nich wieder un eerst vun 1500 bet 1548 hebbt se dat Dwarsschipp boot. Al 1573 is de grote Toorn vun 152 Meter, de över dat Krüüz vun Chor un Schipp leeg, wedder dalkamen. De Gotik weer nu al nich mehr modern un ok dat Geld weer knapp, so dat dat egentliche Schipp gor nich mehr boot worrn is. Vun Bedüden sünd hüüt noch de olen Lootglasfinster, de to’n Deel vun Engrand Le Prince maakt worrn sünd. De grote Fassad is mit gotische Ornamenten utsmückt.
Nuuk

**Nuuk** (däänsch *Godthåb*) is de Hööftstadt vun Gröönland.

Nuuk liggt üm un bi 250 Kilometer süden den Polarkreis un hett 18.326 Inwahner (Stand:1. Januar 2020). Dormit is se de wietut gröttste Stadt vun Gröönland.
De Golfstroom geiht in de Neeg an Gröönland langs, so dat in’n Winter dat Meer in’t subpolare Klima nich infreert.
Bi de Weertschop is vör allen de Fischfang vun Bedüden, besünners op Granaat un Butt. Nuuk is hüüt ok en Teel för Touristen, de mit Flegers oder op Krüüzfohrten na Gröönland kaamt. Ok dat gröönlandsche Natschonalmuseum is in Nuuk.

1721 keem de norweegsche Missionar Hans Egede na Nuuk üm de twölf Inuit-Familien, de dor leven, to bekehren. De Oort weer de Platz, an den sik de Inuit ut dat Rebeet in’n Sommer drepen. Egede sien Huus ut de Tiet is hüüt de Seet vun’e gröönlandsche Regeren.

## Partnerstäder
Nuuk hett Cuxhoben as Partnerstadt.

## Weblenken

* Websteed vun Nuuk (däänsch)
Japaansche Spinnenkrabb

De **Japaansche Spinnenkrabb** (*Macrocheira kaempferi*) is en Oort vun Dreeeckskrabben un de gröttste Oort vun Kreeften, de hüüt op de Eer leevt. Mit ehr Been hett se en Dörmeter vun üm un bi dree un bet to veer Meter. Ehr Lief ahn Been hett dorbi en Grött vun so wat 40 Zentimeter. Se bringt in disse Grött bet to 20 Kilogramm op de Waag. Ehr Levensruum is de Pazifik an de Küsten vun Japan. In’n Sommer leevt se in depere Regionen üm 300 m, in’n Winter treckt se in siedere Zonen üm 50 m Deep. Freten deit se Schalendeerter, Aas un annern Kraam, se is so’n Allensfreter.

## Weblinks