open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
28. November

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1186: Kaiser Friedrich *Barbarossa* verlehnt in en Urkunn Rechten an de *civitas* vun Bremen. Dor maakt he de Börgerschup mit gegen den Arzbischop stark, de egentlich de Herr vun de Stadt is.
* 1946: Willem Kaisen warrt to’n tweeten Mol Bremer Börgermeester. Lannsregeern vun Bremen is de Senat Kaisen II.
* 1967: Hans Koschnick warrt de veerde Bremer Börgermeester na den Tweeten Weltkrieg. Bremer Senat un nee Lannsregeern vun Bremen is de Senat Koschnick I

## Boren
* 1632: Jean-Baptiste Lully, franzöösch-italieensch Komponist ut de Tiet vun dat Barock († 1687)
* 1784: Ferdinand Ries, düütsch Komponist un Pianist († 1838)
* 1785: Michele Carafa, italieensch Opernkomponist († 1872)
* 1901: Óscar Diego Gestido, uruguayisch Politiker († 1967)
* 1922: Lode Anthonis, belgisch Radrennfohrer († 1992)
* 1931: Hope Lange, US-amerikaansch Schauspelerin († 2003)
* 1939: Christian Fuhst, plattdüütsch Schriever
* 1941: Jesper Thilo, däänsch Jazzmusiker
* 1943: Eva Schlaugat, düütsch Politikerin un Bundsdagsafordnete
* 1950: Ed Harris, US-amerikaansch Schauspeler un Speelbaas
* 1950: Russell Alan Hulse, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1958: Gabriele Diekmann-Dröge, düütsch Germanistin
* 1959: Stephen Roche, irisch Radrennfohrer
* 1975: Ekaterina Dafowska, bulgaarsch Biathletin
* 1976: Jeremy Teela, US-amerikaansch Biathlet

## Storven
* 741: Gregor III., Paapst (* weet man nich)
* 1694: Matsuo Bashō, japaansch Haiku-Dichter (* 1644)
* 1932: Hans Much, düütsch Mediziner un Schriever (* 1880)
* 1945: Dwight Filley Davis, US-amerikaansch Tennisspeler un Grünner vun’n Davis-Cup (* 1879)
* 1954: Enrico Fermi, italieensch Karnphysiker (* 1901)
* 1958: Karl Flink, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1895)
* 1965: Aslaug Vaa, norweegsch Lyrikerin un Dramatikerin (* 1889)
* 1989: Ernesto Civardi, italieensch Kardinal (* 1906)
* 1994: Jeffrey Dahmer, US-amerikaansch Serienmöörder (* 1960)
* 1994: Vicente Enrique y Tarancón, spaansch Kardinal (* 1907)
* 1996: Don McNeill, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1918)
* 2003: Wilhelm Hartung, plattdüütsch Schriever (* 1919)
* 2010: Leslie Nielsen, kanaadsch Schauspeler (* 1926)
* 2011: Charles Thomas Kowal, US-amerikaansch Astronom (* 1940)
* 2016: Mark Jewgenjewitsch Taimanow, russisch Schachspeler un Pianist (* 1926)
* 2017: Thomas Völsch, düütsch Politiker un Börgerschapsafordneter (* 1958)
* 2025: Natalja Anatoljewna Petrusjowa, sowjeetsch Iesflinklöperin (* 1955)
Katalanen

De **Katalanen** sünd en romaansch Volk in’n Süüdwesten vun Europa. Se doot in’n Noordoosten vun Spanien (9,5 Millionen Lüüd in Katalonien, op de Balearen un in Valencia) in Andorra (30.000 Lüüd) un in Süüd-Frankriek (200.000 Lüüd in dat Departement Pyrénées-Orientales) leven. En Grupp vun 15.000 Lüüd leevt ok in de Stadt Alghero op Sardinien (Italien). Disse Rebeden warrt ok de Katalaanschen Lannen (Països Catalans) nöömt. Dat Volk defineert sik vör allen över de gemeensame Katalaansche Spraak.
Ariel (Maand)

**Ariel** (ok **Uranus I**) is en vun de fief groten Uranusmaanden. He weer an’n 24. Oktober 1851 vun William Lassel opdeckt. As de anneren fröh opdeckten Uranusmaanden (Titania, Oberon un Umbriel) weer he vun John Herschel, den Söhn vun Wilhelm Herschel, na Figuren vun William Shakespeare oder Alexander Pope nöömt. In dissen Fall weer de Maand na en *Sylph* nöömt ut Popes Kummedie *[[The Rape of the Lock]]* (dt.: *Der Raub der Locke*).

## Ümloopbahn
De Bahn vun Ariel hett en Exzentrizität vun ungefähr 0,0012 un is dormit so goot as kreisrund. Gegen den Äquater vun’n Uranus is de Bahn üm ruchweg 0,041° kippt. Vun den Planeten hett de Maand en middleren Afstand vun 190.900 km. Üm eenmol üm Uranus rümtolopen bruukt Ariel üm un bi 2 Daag, 12 Stünnen un 29 Minuuten

## Opbo un physikaalsch Egenschoppen
Ariel hett en unregelmatig Form mit de Afmeten 1162,2 × 1155,8 × 1155,4 km. De Maand hett en middlere Dicht vun 1,7 g/cm³. De Albedo is 0,39 – 39% vun dat infallende Sünnlicht warrt wedder vun de Böverflach afstrahlt. Ut disse Saken weer afleidt, dat Ariel to 50% ut Wateries], to 30% ut Silikatstenen un to 20% ut Kohlenstoffverbinnen as t.&nbsp;B. Methan besteiht.

De Temperatur an de Böverflach liggt bi ungefähr -193°C. De Maan roteert in 2 Daag, 12 Stünnen un 29 Minuuten eenmol üm sien egen Ass un hett dormit also en bunnen Rotatschoon as de meisten Maanden.

An Ariel is in’n Januar 1986 de Ruumsond *[[Voyager 2]]* vörbi flagen un dorbi fotografeert un vermeten worrn. De Böverflach wiest gröttere Rebeden op, woneem blots wenig Impaktkraters to sehn sünd. To sehn sünd ok en Nettwark vun Canyons un Versmeten. Eenige vun de Iesflachen schient ok noch teemlich nee to wesen, wat tohopen dorop hindüdt, dat in de Vergangenheit düchtig geologsch Aktivitäten togang wesen sünd.
Swart Humor

As **Swarten Humor** warrt de Oort vun Humor betekent, de Saken behannelt, de ünner normal Ümstännen as eernst oder Makaber ansehn warrt. Dat künnt Verbreken, Süük oder Dood wesen, de op satirische Wies behannelt warrt oder in en Wies, de dat mit Afsicht nich so eernst nimmt. Faken warrt dorbi Themen bruukt, de vun de Sellschop jüst düchtig acht warrt. Swart Humor bruukt faken paradoxe Stilfiguren. Dorbi geiht dat teemlich üm Saken, wo över diskuteert warrt, of man sik dor överhööft över lustig maken dröff un woneem man sik vunwegen den goden Smack torüchhollen schüll. Dat gellt in sünnerem Maat för Themen, de de Religion oder de Sexualität bedraapt.

An’n swarten Humor wiest sik ok an’n düüdlichsten de Opfaten vun Sigmund Freud, dat Dööntjes as en Ventil bruukt warrt för dat Uteneensetten mit Rebeden, de vun de Sellschop as Tabu ansehn oder dorto maakt warrt.

Anners at bi den *kranken Humor* (engelsch: *sick humour*) liggt dat hööftsächlich Stilmiddel vun den swarten Humor nich in dat eenfache Warken vun’n Schock dör de dorstellte Saak. Dööntjes över Poggen in’n Mixer oder dode Babys tellt dorüm nich to’n swarten Humor, wiel dor dat satirische Element fehlt un en Pointe de över den Schock rutgeiht.

Swart Humor, de vun den Bedrapenen sülvst utgeiht, warrt ok Galgenhumor nöömt.

## Literatur (hoochdüütsch)
* André Breton: *Anthologie des schwarzen Humors*, München : Rogner und Bernhard, 1971
* Reinhard Federmann: *...und treiben mit Entsetzen Scherz. Die Welt des Schwarzen Humors*, Tübingen : Erdmann, 1969
* Michael Hellenthal: *Schwarzer Humor. Theorie und Definition*, Essen: Verlag die Blaue Eule, 1989, ISBN 3-89206-303-6
* Gerd Henniger: *Zur Genealogie des Schwarzen Humors*. In: *Neue Deutsche Hefte* 13 (1966), Verlag Neue Deutsche Hefte, Berlin, S. 18–34

## Weblenken
Gedichtesammeln to’n Swarten Humor
Daphnis

**Daphnis** betekent

* Daphnis, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Daphnis, Maand vun den Planeten Saturn,
* *[[Daphnis (Tietschrift)|Daphnis]]*, düütsche literatur- un kulturwetenschopliche Tietschrift.

**Daphnis** is de Familiennaam von

* Nassos Daphnis (1914–2010), greeksch-US-amerikaanschen Maler un Grafiker.
Pan

**Pan** betekent

* den greeksch Woortstamm pan- (*παν* „all“) in vele Frömdwöör, de *all’ns*, *ümfatend* bedüüdt,
* Pan, Gott vun de Harders in de greeksche Mythologie,
* Panfleit, en Musikinstrument, dat na den Gott nöömt is,
* Pan, Maand vun den Planeten Saturn,
* Kaiserin Pan, chineesch Kaiserin,
* in slavisch Spraaken dat Woort för „Herr“,
* *[[Pan Tau]]*, tschechsch Kinnerserie in’t Feernsehn,
* *[[Pan Tadeusz]]*, poolsch Epos,
* Peter Pan, fiktive Figur,
* *[[Schimpansen|Pan]]*, de wetenschopplich Naam för dat Geslecht von de Schimpansen,
* Pan-Pan, in’n Seefunk un Flaagfunk en Dringlichkeitsroop,
* Pan, Kreis in de Provinz Guizhou, China,
* dat Kfz-Kennteken vun de bayerischen Stadt Pfarrkirchen,
* *[[Pan (Novelle)|Pan]]*, Novelle vun Knut Hamsun,
* *[[Pan (Tietschrift)|Pan]]*, Berliner Kunst- un Literaturblatt,
* de Titel vun en ganze Reeg vun Filmen.

**Pan** oder **Pán** is de Familiennaam von

* Barthélemy Du Pan (1712–1763), Swiezer Maler,
* Pan Bing (* 1970), chineeschen Tennisspeler,
* Pan Chengdong (1934–1997), chineeschen Mathematiker,
* Christoph Pan (* 1938), Süüdtiroler Sozioloog,
* Pan Duo († 2014), chineesche Bargstiegerin,
* Pan Gaoqin (* 1991), chineesche Sprinterin,
* Pan Guang (* 1947), chineeschen Politikwetenschopper,
* Hermes Pan (1909–1990), US-amerikaanschen Danzer un Choreograaf,
* Ingrid Pan (* 1930), düütsche Schauspelerin un Höörspeelsprekerin,
* Jacques Mallet-du-Pan (1749–1800), franzööschen Journalist un Publizist,
* Jian-Wei Pan (* 1970), chineeschen Physiker,
* József Pán (1901–1956), ungaarschen Bühnenbillner, Filmarchitekt un Grafiker,
* Kant Pan (* vör 1980), Filmeditor ut Hongkong,
* Kosa Pan († 1700), Diplomaat un Politiker ut Siam,
* Pan Li (* üm 1970), chineesche Badmintonspelerin,
* Marta Pan (1923–2008), franzöösche Bildhauerin,
* Michael Pan (* 1952), düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker,
* Silke Pan (* 1973), düütsche Handbikeathletin,
* Wilber Pan (* 1980), Schauspeler un Sänger ut Taiwan,
* Yar Thet Pan (* 1991), Gewichtheverin ut Myanmar.
Periood

**Periood** (vun ) betekent

* Periodizität, Tietafsnitt de kenntekent is dör eenheitliche Vörgäng,
* Periodizität, in de Mathematik wedderkehrende Werten in Regen un Funkschonen,
* Periood, in de Physik de Affolg vun en Swingen mit de Tiet,
* Periood, in de Chemie en systemaatsch Affolg vun cheemsch Elementen in dat Periodensystem (de Regen),
* in de Astronomie en facklich Utdruck für de Ümlooptiet,
* in de Geologie 
** en Ünnereenheit vun de Geoloogsch Tietskala, kiek bi Periood oder
** de Formatschoon.
* Periood, in de Medizin un Biologie en annert Woort för de Menstruatschoon,
* Periood, in de Spraakwetenschoppen en Kunstvull anordent Satz,
* Periood, in de Musik en in sik afslaten Grundform.
Periood (Chemie)

Mit de **Periood** warrt in de Chemie de Regen in dat Periodensystem betekent. Dat Periodensystem warrt in Regen ünnerenanner (Gruppen) un nevenenanner (Perioden) ünnerdeelt. In de Perioden sünd all de Elementen tohopenfaat, de de lieke Tall Schalen in de Elektronenhüll opwiest.

Binnen een Periood stiggt de Atomtall – dat is de Tall vun Protonen in’n Atomkarn – vun links na rechts vun en Element to’n neegsten jümmers üm een an. Togliek warrt ok de Elektronenschalen opfüllt. De Atomradius warrt dorbi lütter, man de Elektronegativität nimmt to.

De eerste Periood ümfaat blots de beiden Elementen Waterstoff un Helium, dorna bargt jede Periood acht Hööftgruppenlementen. Vun de veerten Periood an kamt noch mol jümmer teihn Nevengruppenelementen dorto, de tomeist twee Elektronen op de butensten Elektronenschaal opwiest. Disse Elementen füllt toeerst de neegstinnere Schaal op, un nich de butenste. De sösste Periood hett tosätzlich noch de 14 Lanthanoiden un de sövte Periood de 14 Actinoiden.

De Lanthanoiden un Actinoiden ünnerscheedt sik blots in de Elektronenkonfiguratschoon in de drüdden Schaal vun binnen un sünd sik dorüm vun’t cheemsch Verhollen teemlich liek. De opstunns bekannten Nevengruppenelementen sünd all Metallen, de to’n groten Deel lieke Egenschoppen hebbt. De Hööftgruppenelementen in de sülven Periood wiest drogegen tomeist teemlich ünnerscheedlich Verhollen op.
1806

## Wat passeert is
* 6. August: Kaiser Franz II. leggt an’n de Kroon vun dat Hillige Röömsche Riek vun Düütsche Natschoon af. Dor warrt dat Riek mit uplööst

## Boren
* 1. Januar: Lionel Kieseritzky, Schachmeester ut Livland († 1853)
* 28. März: Jonas Goldschmidt, düütsch-jüüdschen Dokter in Ollnborg († 1900)
* 2. Mai: Charles Gleyre, Swiezer Maler († 1874)

## Storven
* 1. Mai: Carl Cannabich, düütsch Komponist (* 1771)
* 21. Juni: Johann Ignaz Schiffermüller, öösterrieksch Jesuit un Lepidopteroloog (* 1727)
* 23. Juni: Mathurin-Jacques Brisson, franzööschen Naturphilosophen un Ornithologen (* 1723)
Martin Lüttge

**Martin Lüttge** (* 1. Juli 1943 in Hamborg; † 22. Februar 2017 in Plön) weer en düütschen Schauspeler un Speelbaas. Populär wurrn is he 1992 as *Kommissar Bernd Flemming* in de Fernsehrieg *[[Tatort]]*. He weer dormit Nahfolger van Götz George, de in de Rull as *[[Horst Schimanski]]* bannig populär wurrn is.

## Werdegang
Lüttge, Waldorf-Schöler, gung Enn’ van de 50er Johren nah England, um Buer to wurrn. He hett denn een Utbilden makt up een Kalvermasthoff in Devonshire. Aber he fung dor ok an to schauspelern, brok bold sein Openholt in England af un gung nah de Zerboni-School in Gauting un dornah an de niege Schauspeelschool in München. Sietdem makt he beides: Buer un Schauspeler.  

Speelbaas Fritz Umgelter hett dat Talent van den jungen Lüttge  sehn un hett hüm för eenige Hööftrullen för de Fernsehkamera holt:  *Bratkartoffeln inbegriffen*, *Rebellion der Verlorenen*, un de Serie *Wie eine Träne im Ozean*. To glieker Tiet kreeg Lüttge 1966 een Bühnenengagement an de Münchner Kammerspiele un maak sück dor bit 1970 as Allroundbegabung im Charakterfaak ober ok as Komödiendorsteller een Naam.

In’ Ansluss doran stunn Lüttge in dat Düsseldörper Schauspeelhuus (bit 1974) up de Böhn un kunn denn bis 1977 ünner Claus Peymann an dat Staatstheater Stuttgart as *Faust* groote Erfolge fiern. 

1978 hett he tosommen mit annern sein eegen Theater, dat *Zelttheater*, upmakt, wat siet  1980 as Theaterhof Priessenthal firmeert. Disse free Theatergrupp hett een 440 Johr old Buernhoff, mit 5 Hektor Land dorbi in Mehring bi Burghausen in Bayern. Dor leben se un hebbt in’ Winter ok ehr Proben. Fröher harrn se een Telt, wo 600 Lüüd drin Platz harrn. Dat hebbt se aber inmott’. Hüdtodag goht de Schauspelers up Tournee und speelt in fast Säälen. Up de Theaterhoff arbeiten jetzt noch 10 Lüüd. Dor kann man ok över Nacht slapen. Striekelzoo un Kinnerbackkurse gifft dat dor ok.

## Literaturnahwies
* Christian Schröder, *Kühe sind sensible Zuschauer*, in: Der "*Tagesspiegel*," Nr. 19402 vom Freitag, den 15. Dezember 2006, S. 29 mit een aktuellen Foto van de Schauspeler, upnommen vun  
* Birgit Kleber.

## Filmografie (Utwahl)

## Theaterrollen (Utswahl)
* 1968 Rosenkranz in Stoppards *Rosenkranz und Güldenstern sind tot* (Regie: Dieter Giesing, Münchner Kammerspiele ünner Intendant August Everding)
* 1969 Priester Kiro in Edward Bonds *Schmaler Weg in den tiefen Norden* (Regie: Peter Zadek, Münchner Kammerspiele)
* 1977 Faust in *Faust I und II* (Regie: Claus Peymann, Staatstheater Stuttgart)
* seit 1980 Tourneetheater Klassiker, Theaterhof Priessenthal bis vandaag

## Utteken
* 1968: Förderpries för Nachwuchsdorsteller van de Stadt München
* 1975: Bambi
* 1982: Förderungspries Dorstellend Konst, Akademie der Künste Berlin
* 1993: Bayerischer Heimatpries in de Sparte Kultur un Gemeenschap
* 2000: Kulturpries Landkreis Altötting
* 2001: Oberbayerischer Kulturpries

## Weblenken
*Theaterhof Priessenthal
*
Vekter

In de Physik un in de Vekterreken besteiht en **Vekter** ut twee Saken: ut ein Grött un en Richt. Een kann sik en Vekter as en Piel in en euklidschen Ruum vörstellen. He warrt dör dat Lienstück *AB* repräsenteert. *A* is de **Anfangspunkt** un *B* is de **Endpunkt**. De Pielspitz bi *B* wiest wo lang de Vekter geiht. De mathemaatsche Schrievwies för en Vekter, de vun A na B geiht, is
:\overrightarrow{AB}.

## Kiek ok bi
* Nullvekter
Nullvekter

De **Nullvekter** is en Begreep ut dat mathemaatsche Deelrebeet vun de linearen Algebra.

De Nullvekter is dat neutrale Element ut de Vekteradditschoon in en Vekterruum. Dat heet: för all Vekters \vec a ut den Vekterruum gellt:

:\vec a + \vec 0 = \vec a

Keen anner Vekter ut den Vekterruum *v* hett disse Egenschop. De Nullvekter is dormit eendüdig fastleggt un warrt mit 0 betekent. 

Eendoont, wat för en Vekter \vec a ut den Vekterruum en nimmt, wenn een den mit dat Skalar 0 multiplizeert (also op de Längt 0 kappt), kummt jümmers de lieke Nullvekter bi rut. Oder mathemaatsch utdrückt:
För alle Vekters v\in V gellt: 0_K\cdot v = 0_V.
Känozoikum

Dat **Känozoikum** (gr.: καινος „neu“, ζωον „Tier“) oder ok **Eerdneetiet** is en Eerdtietöller (Ära) in dat Äon vun’t Phanerozoikum. Dat Känozoikum folgt op dat Mesozoikum (Eerdmiddelöller). In fröherer Tieten hett man dorto ok mol *Neozoikum* seggt.

De Anfang vun dat Känozoikum warrt vun vundaag torüch rekent op ungefähr 65,5 Millionen Johr fastleggt. Dat weer de Tiet na dat grote Utstarven t.&nbsp;B. vun de groten Dinosauriers in de Kriedtiet. Dat Känozoikum ümfaat de geoloogsch Entwicklen vun dat hüütige Europa un de annern Eerddelen mit dat Opfalten vun de Alpen un dat Himalaya-Bargland bit to jemehr hüütig Form, as ok de Radiatschoon un Entwickeln vun de hüütig Planten- un Deertenriek, sünners de Söögdeerten. 

Wiel dat Klima to Anfang vun de Ära noch teemlich warm weer, füng vör ruchweg 2,8 Mio. Johren dat jüngste Iestietöller mit de Veriesen vun’n Noordpool an. Dat Inlandveriesen an’n Süüdpool hett al vör 38 Mio. ohern anfungen. Dat Känozoikum duert bit vundaag an.

## Indelen
De Indelen vun dat Känozoikum is fröher in de beiden Perioden Tertiär (mit de Epochen Paläozän, Eozän, Oligozän, Miozän un Pliozän) un Quartär (mit de Epochen Pleistozän un Holozän) indeelt.

Al in dat Johr 1759 is dem italienschen Geoloog Giovanni Arduino de  blots wenig verfastigt Steenformatschoon opfallen, de he as *montes tertiarii* („drüdde Bargen“) betekend hett un de he de ut Kalk bestahnden *montes secundarii* („tweete Bargens“) un de ut Granit, Basalt oder Schiver tohopenset’ten *montes primitivi* („oorsprünglich Bargens“) gegenöverstellen de. De Bargens, de in disse Tiet entstahn sünd, sind alpidisch vun jemehr Oorsprung.

2004 weer en ne’e Indelen fastleggt worrn, de 2008 denn för all Geologen verbindlich warrn schall. De Perioden Tertiär un Quartär geev dat dorna nich mehr in de Geoloogsch Tietskala, man an de Steed hebbt wi nu de Perioden Paläogen (mit Paläozän, Eozän un Oligozän) un Neogen (mit Miozän, Pliozän, Pleistozän un Holozän). Dat wulln de Chronostratigrafen so aver nich hebben un dat geev denn Striet. In de Twüschentiet hebbt se sik dorop verstännigt, dat Quartär wedder mit optonehmen. Dat is nu de jüngste Eenheit, as Subperiood vun’t Neogen.

## Kiek ok
* Eerdhistorie
* Eerdentstahn
* Geoloogsch Tietskala
1620

## Wat passeert is
* Dat Schipp Mayflower lannt an de Oostküst vun Amerika
* 21. November: De Siedlers vun de Mayflower ünnertekent in’n Haven vun Provincetown den Mayflower-Verdrag. 

### Dartigjöhrig Krieg
* 31. Juli: De Kathoolsche Liga un de Protestantsche Union ünnertekent den Ulmer Verdrag
* 8. November: De Slacht an'n Witten Barg. De Winterkönig Friedrich V. vun de Palz verlüst de Kroon vun Böhmen.

## Boren
* 20. September: August Varenius, düütsch Theoloog un Perfesser († 1684)
* Um 1620 rüm: Giovanni Antonio Pandolfi Mealli, italieenschen Vigelienspeler un Komponisten († um 1669 rüm)
**Ahn bekannt Datum:**
* Joannes Baptista Dolar, sloweenschen Komponist un Preester († 1673)
* Burchard Wulff, noordüütschen Barockmaler uut Lübeek († 1701)

## Storven
* 13. Juli: Willem Ludwig vun Nassau-Dillenborg, Greve vun Dillenborg un Stattholler vun de nedderlannschen Provinzen Freesland, Grunneng, Drenthe un Oaveriessel (*1560)
1621

## Wat passeert is
* 9. Februar: Alessandro Ludovisi warrt to'n Paapst wählt un gifft sik den Naam Gregor XV.
* De sweedsche König Gustav II. Adolf nimmt Riga in

## Boren

## Storven
* 28. Januar: Paapst Paul V. (*1552)
* 15. Februar: Michael Praetorius, düütsch Komponist (* 1571)
* 28. Februar: Cosimo II. de Medici, Groothartog vun de Toskana (* 1590)
* 31. März: Philipp III., König vun Spanien un Portugal
* 11. Mai: Johann Arndt, protestantsch Schriever un Theoloog (* 1555)
* 17. September: Robert Bellarmin, röömsch Jesuit, Theoloog un Kardinal (* 1542)
* 16. Oktober: Jan Pieterszoon Sweelinck, nedderlannsch Orgelspeler un Komponist (* 1562)
1622

## Wat passeert is
### Dartigjöhrig Krieg
* 27. April: Slacht bi Mingolsheim. Mansfeld un Georg Friedrich vun Baden-Durlach winnt över Tilly siene Truppen
* 6. Mai: Slacht bi Wimpfen. De Suldaten vun de Kathoolsche Liga ünner Tilly winnt över Baden-Durlach siene Evangeelschen Truppen. 
* 29. August: Slacht bi Fleurus. Mansfeld un Christian vun Halberstadt ehr Truppen striet gegen den spaanschen General Gonzálo Fernández de Córdoba

### Kunst un Kultur

## Boren
* 15. Januar: Molière, franschen Schriever, Dramatiker un Schauspeler († 1673)
* 18. November: Karl X. Gustav vun Sweden, König vun Sweden († 1660)

## Storven
* Petrus Plancius, nedderlannschen Theologen, Astronom un Kartograph (* 1552)
1623

## Wat passeert is
* 6. August: Maffeo Barberini wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück de Naam Urban VIII.

### Dartigjöhrig Krieg

### Kunst un Kultur
* De letste kumplete middelsassiche Bibel worde in Goslär rutbröcht.

## Boren
* 27. April: Johann Adam Reincken, düütsch Komponist un Orgelspeler († 1722)
* 19. Juni: Blaise Pascal, franzööschen Philosophen, Physiker un Mathematiker († 1662)
* 17. Oktober: François Turrettini, Genfer Theoloog († 1687)

## Storven
1624

## Wat passeert is
* Nedderlänner grünnt de Stadt "Nee Amsterdam". Dor warrt later New York City vun
* Bi Elsfleth warrt de Ollnborger Wersertoll inricht
* 29. April: Kardinal Richelieu warrt in Frankriek eerste Minister ünner König Ludwig XIII.

### Dartigjöhrig Krieg

### Kunst un Kultur

## Boren
* 9. Januar: Meishō, 109. Tennō vun Japan († 1696)
* 2. Februar: Johann Hinnerk von Brobargen, düütsch Ridder († 1671)

## Storven
* 7. Juni: Giuseppe Biancani, italieensch jesuitisch Geistlicher, Astronom un Mathematiker (* 1566)
1625

## Wat passeert is
### Dörtigjohrig Krieg
* 25. Juli: Albrecht Wallenstein, Hartog vun Friedland, warrt kaiserlich Feldmarschall un Generalissimus
* 8. Dezember: Ferdinand III., latern Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, warrt kröönt to'n König vun Ungarn
* Johan Banér warrt Kummandant vun Riga
* De Englänner övernehmt dat Eiland Barbados in de Karibische See vun de Portugesen.

### Natuurkatastrophen
* 10. Februar: Ene grote Stormflood langs de Oostseeküst vun Rügen bet Tramünn richt groten Schaden an. Tomindst 9100 Lüüd bleven dood.

## Boren
* 24. Oktober: Johan de Witt, nedderlannsch Staatsmann († 1672)

## Storven
* 13. Januar: Jan Brueghel de Öllere, fläämsch Maler (* 1568)
* 7. März: Johann Bayer, düütsch Astronom (* 1572)
* 27. März: Jakob I. vun England (weer ok Jakob VI. vun Schottland) (* 1566)
* 23. April: Moritz vun Oranien, Statthöller in de Nedderlannen (* 1567)
* 9. Dezember: Ubbo Emmius, freesch Historiker (* 1547)
1626

## Wat passeert is
### Dartigjöhrig Krieg
* 27. August: Slacht bi Lutter an'n Barenbarg
### Kunst un Kultur

## Boren

## Storven
* 20. Februar: John Dowland, engelsch Komponist un Lutenspeler (* 1563)
* 13. Dezember: Adriaen de Vries, nedderlännsch Bildhauer un Maler.
1627

## Wat passeert is
* 6. August: Truppen vun den franzööschen König Ludwig XIII. ünner Kardinal Richelieu belagert de Hugenotten ehr Stadt La Rochelle
* De eersten engelschen Kolonisten siedelt sik up dat Eiland Barbados in de Karibische See an. 

### Dartigjöhrig Krieg
* 27. November: Ferdinand III., latern Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, warrt kröönt to'n König vun Böhmen

* Kaiserlich Truppen leggt Dörp un Kark vun Borgfeld bi Bremen in'n Dutt

### Kunst un Kultur

## Boren

## Storven
*29. September: Johannes Acronius, oostfreesch Paster un Theoloog (* 1565)
1628

## Wat passeert is
### Dartigjöhrig Krieg
* 26. Januar: Albrecht Wallenstein köfft ünner de Hand vun Kaiser Ferdinand II. de Hartogdömer Meckelnborg-Swerin un Meckelnborg-Güstrow. De Hartöög ut dat Huus vun de Obodriten, de dor bit hierhen regeert harrn, mütt ehre Länner verlaten
* De Briten kriegt Barbuda in de Karibische See in de Hand.

### Kunst un Kultur

## Boren
* 30. November: John Bunyan, engelschen Prediger vun de Baptisten († 1688)
* 29. Dezember: Giacomo Rospigliosi, italieensch Kardinal († 1684)

## Storven
* 16. April: Rudolf Christian, Graf vun Oostfreesland (* 1602)
1629

## Wat passeert is
* 10. März: De engelsche König Karl I. maakt dat Parlament dicht un regeert ölben Johr lang ohn Parlament 

### Dartigjöhrig Krieg
* 22. Mai: Freden vun Lübeck. Däänmark scheedt ut den Krieg ut
### Kunst un Kultur
* De letste Överdrägen van’n Niegen Testament ut’r middelsassischen Bibel, worde in Goslär rutbröcht
## Boren
* 20. Dezember: Pieter de Hooch, nedderlannschen Maler († 1684)

## Storven
* 2. Oktober: Antonio Cifra, italieensch Komponist (* 1584)
1630

## Wat passeert is
### Dartigjöhrig Krieg

### Kunst un Kultur

## Boren
* 8. Juni: Wolf Caspar von Klengel, Architekt un Baumeester ut Sassen († 1691)
* 14. Oktober: Sophie vun de Palz, Kurförstin vun Hannober († 1714)
;üm 1630
* Nikolai Pawlowitsch Dilezki, ukrainsch-russ’schen Musiktheoretiker un Kumponist († 1681)

## Storven
* 18. September: Melchior Khlesl, Wiener Bischop, Kardinal un Kanzler vun dat Hillige Röömsche Riek unner Kaiser Matthias (* 1552)
1631

## Wat passeert is
### Dartigjöhrig Krieg
* 23. Januar: Verdrag vun Bärwalde. Frankriek grippt Sweden mit Geld ünner de Arms för den Krieg gegen de Kathoolsche Liga
* 19. un 20. Mai: Meideborg warrt vun Tilly sien Truppen innahmen un afbrennt (Meideborger Hochtiet)
* 7. August: In de Slacht bi Werben sleiht Gustav II. Adolf vun Sweden de kathoolschen Truppen ünner Tilly.

### Kunst un Kultur

## Boren
* 5. August: Adam Adamandy Kochański, poolsch Mathematiker un Utfinner († 1700)

## Storven
Paläogen

Dat **Paläogen** is en eerdhistorische Periood in de Ära vun dat Känozoikum, dat mit disse Periood anfungen is. Dat Paläogen ümspannt den Tietruum vun vör 65,5 Millionen Johren bit vör 23,03 Johren. Dorna kummt dat Neogen, dat bit in de Nutiet anduert.

Na dat grote Utstarven t.&nbsp;B. vun de Dinosauriers (Massen-Utstarven) keem dat to’n Anfang vun dat Paläogen to dat Entwickeln vun de Vagels un to en düchtig Anwassen vun de Oordenveelfalt bi de Söögdeerten, de sik vun de ehmols lütten Formen in de vörherigen Kriedtiet to de beherrschenden Landdeerten worrn sünd. To’n End vun dat Paläogen hen weern de Snüsseldeerten de gröttsten Landsöögdeerten.

Anfangs weern de Eerddelen noch isoleert. As sik aver vör ungefähr 27 Mio. Johren en Landbrüch twüschen Afrika un Eurasien billt harr, künnen sik de Deerten denn aver wedder wiet verbreden. Blots Australien hett en annere Entwicklen nahmen.

## Indelen
Dat Paläogen warrt noch mol in dree geoloogsch Epochen ünnerdeelt. Dat sünd
*dat Paläozän in de Tiet vun 65,5-55,8 Mio. Johren
*dat Eozän in de Tiet vun 55,8-33,9 Mio. Johren
*dat Oligozän in de Tiet vun 33,9 bit 23,03 Mio. Johren.

Fröher harr de Begreep noch en beten annere Bedüden. To weer de öllere Deel vun dat Tertiär as Paläogen betekent. Man de Begreep „Tertiär“ is in de Twüschentiet vun de Internatschonalen Stratigrafischen Kommischoon (ICS) afschapt worrn.

## Kiek ok
* Eerdhistorie
* Eerdentstahn
* Geoloogsch Tietskala
Carme-Grupp

As **Carme-Grupp** warrt en Koppel vun Jupitermaanden tohopenfaat, de sik op teemlich lieke Ümloopbahnen üm Jupiter rüm bewegt. Man een vun de Maanden fallt dor so en beten rut. Nöömt is de Grupp na den Maand Carme, de de gröttste vun disse Koppel is.

De groten Halfassen vun jemehr Bahnen liggt dorbi twüschen 22,9 un 24,1 Millionen Kilometers, de Exzentrizitäten sünd twüschen 0,25 un 0,43 un de Inklinatschonen – dat heet, woveel de Bahn gegen den Jupiteräquater neegt is – hebbt Weerten twüschen 164,9° un 165,5°. De Maanden sünd dorbi all torüchlöpig, bewegt sik also gegen den Dreihsinn vun de Jupiterrotatschoon.

Opstunns warrt to de Carme-Grupp 17 Maanden torekent. Dat sünd mit tonehmend Afstand vun’n Jupiter:
* Herse
* S/2003 J 10
* Pasithee
* Chaldene
* Arche
* Isonoe
* Erinome
* Kale
* Aitne
* Taygete
* S/2003 J 9
* Carme
* Eirene
* S/2003 J 19
* Kalyke
* Eukelade
* Kallichore

S/2003 J 10 is de Maan, de ’n beten wat afwiekt vun de Grupp, wiel he mit 0,4295 en düchtig grote Exzentrizität hett. Man sünst is de Grupp bannig homogen.

De Internatschonale Astronoomsche Union (IAU) vergifft för Maanden vun’n Jupiter mit en retrograde (torüchlöpige) Bahn Naams, de op *e* endt.
Tripelpunkt

De **Tripelpunkt** (ok *Dreephasenpunkt*) is en Begreep ut de Thermodynamik un betekent den Punkt in en Phasendiagramm, beschreven dör Temperatur un Druck, an den en Stoff in all dree klassischen Phasen vörkamt. De Phasen sünd an den Punkt in’t Gliekgewicht.

Praktisch bedüüdt dat, dat t.&nbsp;B. Water to lieken Tiet fletig, fast (as Ies) un gasförmig (as Waterdamp) vörliggen kann un sik de Mengdenproportschonen vun disse dree Phasen ok nicht ännern doot. Also nich so as dat bi’t Kaken oder bi’t Freren is, wo de een Phaas jümmers weniger warrt, wiel de annere tonimmt.

De Tripelpunkt vun’t Water liggt na den internatschonal achten besten Weert vun Guildner, Johnson & Jones (1976) bi 273,16 K (≡0,01°C) un 611,657 ± 0,010 Pa (≈6 mbar). Bi Water liggt also de Tripelpunkt also ungefähr bi de Temperatur de ünner Normaldruck (1013,25 mbar) ok de Smöltpunkt is.

De Tripelpunkt beschrifft togliek ok en Sünnerheit vun de Gibbssche Phasenregel:

*f = N − P + 2*

De Varianz (oder Freeheitsgrad) f vun dat System (vun en Eenkomponentensystem: N=1 mit dree Phasen P=3) is in den Tripelpunkt na dat Gibbssche Phasengesett jümmer f=0. Wenn man en vun de Tostandsgrötten ännert, warrt dat Gliekgewicht vun de Phasen sofort stört un verlaten. Vunwegen dat Gibbssche Gesett kann dat ok keen veerte Phasengrenzlien geven, de sik in en Punkt drapen doot, wiel dor f=-1 wesen müss, watt physikaalsch nich to maken is.

De Eendüdigkeit vun den Tripelpunkt egent sik sünners goot, üm de Skalen vun Thermometers fasttoleggen un warrt dorüm ok sünners bi de Kalibreeren vun jem nütt. Begäng Tripelpunkten sünd t.&nbsp;B.:

* Water: 273,16000 K ⇔ 0,01000°C ⇔ 32,018&nbsp;°F ⇔ 491,688&nbsp;°Ra
* Quecksülver: 234,31560 K ⇔ -38,83440&nbsp;°C ⇔ -37,90192&nbsp;°F ⇔ 437,96808&nbsp;°Ra
   
## Websteed
* Video vun Water an’n Tripelpunkt
28. Januar

De **28. Januar** is in’n Gregorianschen Klenner de 28. Dag vun’t Johr.

## Wat passeert is
* 1077: Nadem he dree Dage lang in Snee un Kull töven möss, sprickt Paapst Gregor VII. den düütschen Kaiser Hinrich IV. los vun den Karkenbann. Just dorüm harr de Kaiser sien Gang na Canossa up sik nahmen. 

### Katatrophen
* 1986: Bi de Explosion vun de Space Shuttle *[[Challenger (Ruumfähr)|Challenger]]* kört nah de Start starvt de söven Astronauten Francis Richard Scobee, Michael John Smith, Judith Arlene Resnik, Ellison Shoji Onizuka, Ronald Erwin McNair, Gregory Bruce Jarvis un Sharon Christa McAuliffe. Dat is de bit dorhenn swoorste Unfall in de Historie vun de bemannte Ruumfohrt.

## Boren
* 1835: Luise Jansen, düütsch Malerin († 1912)
* 1838: James Craig Watson, US-amerikaansch Astronom († 1880)
* 1863: Wilhelm Klußmann, düütsch Jurist, Banker un Politiker († 1941)
* 1847: Hermann Jellinghaus, düütsch Spraakforscher un Volkskundler († 1929)
* 1853: José María Martí y Pérez, kubaansch Schriever, Politiker un Natschonalheld († 1895)
* 1858: Tannatt William Edgeworth David, britisch-austraalsch Geoloog, Polarforscher, Bargstieger un Schriever († 1934)
* 1879: Hartley Travers Ferrar, irisch Geologg un Polarforscher († 1932)
* 1905: György Kulin, ungaarsch Astronom († 1989)
* 1912: Jackson Pollock, US-amerikaansch Maler († 1956)
* 1917: William Paul Gottlieb, US-amerikaansch Fotograf († 2006)
* 1922: Robert William Holley, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger († 1993)
* 1929: Acker Bilk, engelsch Jazzmusiker († 2014)
* 1938: Tomas Robert Lindahl, sweedsch Krebsforscher un Nobelpriesdräger
* 1942: Sjoukje Dijkstra, nedderlannsch Ieskunstlöperin († 2024)
* 1944: Achim Reichel, düütschen Singer 
* 1955: Nicolas Sarkozy, franzöösch Präsident
* 1940: Bernd Klingner, düütsch Scheetsportler 
* 1948: Heinz Flohe, düütsch Footballnatschonalspeler († 2013)
* 1968: Luca Scinto, italieensch Radrennfohrer
* 1991: Mallory Burdette, US-amerikaansch Tennisspelerin

## Storven
* 814: Karl de Grote, König vun dat Frankenriek un röömsch Kaiser (* 748)
* 1569: Gianantonio Capizucchi, italieensch Kardinal (* 1515)
* 1621: Paapst Paul V. (*1552)
* 1864: Benoît Paul Émile Clapeyron, franzöösch Physiker (* 1799)
* 1969: Walter Wiborg, plattdüütsch Schriever, Schauspeler un Speelbaas bi de Nedderdüütsche Bühn Rendsborg (* 1904)
* 1981: Alphonse Gemuseus, Swiezer Springrieder († 1898)
* 1986: Gregory Bruce Jarvis, US-amerikaansch Astronaut (* 1944)
* 1986: Sharon Christa McAuliffe, US-amerikaansch Astronautin (* 1948)
* 1986: Ronald Erwin McNair, US-amerikaansch Astronaut (* 1950)
* 1986: Ellison Shoji Onizuka, US-amerikaansch Astronaut (* 1946)
* 1986: Judith Arlene Resnik, US-amerikaansch Astronautin (* 1949)
* 1986: Francis Richard Scobee, US-amerikaansch Astronaut (* 1939)
* 1986: Michael John Smith, US-amerikaansch Astronaut (* 1945)
* 2002: Gustaaf Deloor, belgisch Radrennfohrer (* 1913)
* 2015: Yves Chauvin, franzöösch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1930)
* 2017: Jean Bogaerts, belgisch Radrennfohrer (* 1925)
* 2021: Paul Josef Crutzen, nedderlannsch Meteoroloog, Athmosphärenchemiker un Nobelpriesdräger (* 1933)
28. Februar

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1922: De Araabsch Republiek Ägypten warrt souverän.

## Boren
* 1772: Karl Gottlieb Schweikart, öösterrieksch Porträtmaler († 1855)
* 1878: Gustav Friedrich Meyer, düütsch Volkskundler († 1945)
* 1895: Herbert Bellmer, plattdüütsch Schriever († 1950)
* 1904: Alfred Bohrmann, düütsch Astronom († 2000)
* 1910: Johannes Gorski, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1995)
* 1926: Karl Leifermann, plattdüütsch Schriever († 1995)
* 1939: Daniel Chee Tsui, chineesch-US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1944: Kelly Bishop, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1944: Sepp Maier, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer
* 1945: Alexei Iwanowitsch Jekimow, russisch Physiker un Nobelpriesdräger 
* 1948: Steven Chu, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1948: Mike Figgis, britisch Filmspeelbaas, Filmkomponist, Dreihbookschriever, Filmproduzent un Schauspeler
* 1948: Mercedes Ruehl, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1950: Thomas Duttenhoefer, düütsch Bildhauer
* 1950: Kostjantyn Lerner, ukrainsch Schachspeler († 2011)
* 1953: Paul Robin Krugman, US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger
* 1966: Ed Shearmur, britisch Komponist vun Filmmusiken
* 1978: Mariano Zabaleta, argentiensch Tennisspeler
* 1985: Diego, brasilaansch Footballnatschonalspeler
* 1998: Teun Koopmeiners, nedderlannsch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 468: Paapst Hilarius (wohrschienlich an dissen Dag)
;17. Johrhunnerd
* 1621: Cosimo II. de Medici, Groothartog vun de Toskana (* 1590)
* 1658: Johann Lauremberg, nedderdüütsch Schriever ut Rostock (* 1590)
;19. Johrhunnerd
* 1817: Pietro Carlo Guglielmi, italieensch Komponist (* 1772)
* 1887: Lodovico Jacobini, italieensch Kardinal (* 1832)
;20. Johrhunnerd
* 1903: Wilhelmina Weyergang, plattdüütsche Schoolmeestersch un Schrieversch (* 1839)
* 1906: Johann Punz, düütsch Bargstieger (* 1843)
* 1925: Friedrich Ebert, düütsch SPD- Politiker un Riekspräsident (* 1871)
* 1926: Alphonse Louis Nicolas Borrelly, franzöösch Astronom (* 1842)
* 1932: Guillaume Bigourdan franzöösch Astronom un Präsident vun de Académie des sciences in Paris (* 1851)
* 1940: Rudolf Steinmetz, düütschen Teholoog (* 1863)
* 1980: Jadwiga Jędrzejowska, poolsch Tennisspelerin (* 1912)
* 1983: Ernest Terreau, franzöösch Radrennfohrer (* 1903)
* 1989: Heinrich Schröder, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1909)
* 1999: William Talbert, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1918)
;21. Johrhunnerd
* 2013: Donald Arthur Glaser, US-amerikaansch Physiker, Molekularbioloog, Neurobioloog un Nobelpriesträger (* 1926)
* 2016: George Kennedy, US-amerikaansch Schauspeler (* 1925)
* 2019: Ed Bickert, kanaadsch Jazzmusiker (* 1932)
* 2020: Hennadij Kusmin, ukrainsch-sowjeetsch Schachmeester (* 1946)
31. März

De **31. März** is de 90. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner. In en Schaltjohr is dat de 91. Dag.

## Wat passeert is
* 1990: De Vereen Oostfreeske Taal warrt grünnt.

## Boren
* 1499: Giovanni Angelo Medici, laterhen Pius IV., Paapst († 1565)
* 1596: René Descartes, franzöösch Philosoph († 1650)
* 1705: Sophie Karoline von Brandenburg-Kulmbach, Prinzessin un Fürstin vun Oostfreesland († 1764)
* 1732: Joseph Haydn, öösterrieksch Komponist († 1809)
* 1798: Michael Neher, düütsch Maler († 1876)
* 1889: Adolf Jäger, düütsch Footballnatschonalspeler († 1944)
* 1902: Charles van Baar van Slangenburgh, nedderlannsch Footballnatschonalspeler († 1978)
* 1903: Ernest Terreau, franzöösch Radrennfohrer († 1983)
* 1908: Red Norvo, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1999)
* 1914: Octavio Paz, mexikaansch Schriever, Diplomat un Nobelpriesdräger († 1998)
* 1921: Peggy Rea, US-amerikaansch Schauspelerin († 2011)
* 1933: Jürgen Jürgensen, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1935: Heinz Fick, plattdüütsch Schriever († 1996)
* 1937: Willem Duyn, nedderlännsch Singer un Musiker († 2004)
* 1939: Karl-Heinz Schnellinger, düütsch Footballnatschonalspeler († 2024)
* 1941: Faith Leech, austraalsch Swemmsportlerin († 2013)
* 1944: Mick Ralphs, britisch Gitarrist, Singer un Songschriever († 2025)
* 1948: Albert Arnold Gore, US-amerikaansch Politiker, Ünnernehmer un Freedensnobelpriesdräger
* 1957: Tom Vogt, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker
* 1959: Thierry Claveyrolat, franzöösch Radrennfohrer († 1999)
* 1965: Patty Fendick, US-amerikaansch Tennisspelerin
* 1965: Jean-Christophe Lafaille, franzöösch Bargstieger († 2006)
* 1965: William McNamara, US-amerikaansch Schauspeler
* 1977: Zoltán Gyimesi, ungaarsch Schachspeler

## Storven
* 1621: Philipp III., König vun Spanien un Portugal
* 1722: Campegius Vitringa, reformeerten Theologen (* 1659)
* 1727: Isaac Newton, engelschen Physiker (* 1643)
* 1914: Christian Morgenstern, düütsch Schriever un Dichter (* 1871)
* 1917: Emil Adolf von Behring, düütsch Bakterioloog, Seroloog un Nobelpriesdräger (* 1854)
* 1918: Richard Mandl, öösterrieksch Komponist (* 1859)
* 1919: Jacob Nöbbe, düütsch Maler (* 1850)
* 1931: Waldemar Uhde, plattdüütsch Schriever (* 1876)
* 1949: Johann Friedrich Dirks, plattdüütschen Schriever ut Oostfreesland (* 1874)
* 1972: Hana Mašková, tschechisch Ieskunstlöperin (* 1949) 
* 1978: Romain Gijssels, belgisch Radrennfohrer (* 1907)
* 2001: Clifford Glenwood Shull, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* 2015)
* 2005: Claus Jurichs, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker (* 1935)
* 2016: Hans-Dietrich Genscher, düütsch Politiker, Bundsminister un Viezkanzler (* 1927)
* 2016: Imre Kertész, ungarsch Schriever un Nobelpriesdräger (* 1929)
* 2026: Kees Kuijs, nedderlannsch Footballnatschonalspeler (* 1931)
11. Mai

## Wat passeert is

## Boren
* 1728: Pierre Gaviniès, franzöösch Violinist un Komponist († 1800)
* 1892: Margaret Rutherford, britsche Schauspelerin († 1972)
* 1898: Hans Fleischmann, düütsch Footballnatschonalspeler († 1978)
* 1902: Elisabeth Vietje, düütsch Politikerin un Bundsdagsafordnete († 1963)
* 1904: Salvador Dalí, spaansch Maler, Böhnenbildner, Schriever un Schauspeler († 1989)
* 1924: Luděk Pachman, tschechisch-düütsch Schachspeler († 2003)
* 1925: Max Morlock, düütsch Footballnatschonalspeler († 1994)
* 1927: Gene Savoy, US-amerikaansch Opdecker († 2007)
* 1933: Joe Hembus, düütsch Filmkritiker, Filmhistoriker, Dreihbookautor un Filmdorsteller († 1985)
* 1936: Carla Bley,  US-amerikaansch Jazz-Musikerin, Komponistin, Arrangeurin, Bandleaderin, Pianistin bzw. Organistin († 2023)
* 1937: Kjell Sjöberg, sweedsch Skispringer († 2013)
* 1958: Heike Ulrich, düütsch Schauspelerin un Singerin
* 1966: Nancy Hower, US-amerikaansch Schauspelerin un Singerin
* 1992: Christina McHale, US-amerikaansch Tennisspelerin

## Storven
* 912: Kaiser Leo VI. vun Byzanz ( * 866)
* 1621: Johann Arndt, protestantsch Schriever un Theoloog (* 1555)
* 1849: Otto Nicolai, düütsch Komponist (* 1810)
* 1894: Alexander Wittek, öösterrieksch-ungaarsch Architekt un Schachspeler (* 1852)
* 1927: Juan Gris, spaansch Maler (* 1887)
* 1937: Ellen Hansell, US-amerikaansch Tennisspelerin (* 1869)
* 1947: Richard Ohnsorg, düütsch Schauspeler un Theaterspeelbaas (* 1876)
* 1950: Royal Harwood Frost, US-amerikaansch Astronom (* 1879)
* 1976: Alvar Aalto, finnisch Architekt un Designer (* 1898)
* 1981: Bob Marley, Reggae-Singer ut Jamaika (* 1945)
* 1984: Toni Turek, düütsch Footballdoorhöder un Weltmeester (* 1919)
* 2007: Walentin Pschenizyn, sowjeetsch Biathlet (* 1936)
17. September

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1176: De Rum-Seldschuken winnt över de Byzantiners in de Slacht vun Myriokephalon
* 1862: De Slacht vun Antietam. Dat weer de blödigste Slacht in den US-amerikaanschen Börgerkrieg
* 1939: Truppen vun de Sowjetunion marscheert in den Oosten vun Polen in
* 1985: Hans Koschnick gifft Bott as Bremer Börgermeester. Nee Börgermeester warrt Klaus Wedemeier (SPD). He is de 5. Bremer Börgermeester na den Tweeten Weltkrieg

## Boren
* 1764: John Goodricke, engelsch Astronom († 1786)
* 1767: Henri Montan Berton, franzöösch Komponist († 1844)
* 1854: David Dunbar Buick, US-amerikaansch Ingenieur, Utfinner un Industrieller († 1929)
* 1855: Friedrich von Loebell, düütsch Politiker († 1931)
* 1857: Lilian Watson, engelsch Tennisspelerin († 1918)
* 1889: Helmuth Andreas Koch, düütsch Politiker, Landdagsafordneter un Landsminister vun Neddersassen († 1963)
* 1919: Hendrik Entjes, Dialektoloog un Perfesser för Nedersaksisch († 2006)
* 1919: Werner Kammann, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 1985)
* 1920: Roger Gyselinck, belgisch Radrennfohrer († 2002)
* 1930: Edgar Dean Mitchell, US-amerikaansch Astronaut († 2016)
* 1930: Thomas Patten Stafford, US-amerikaansch Astronaut († 2024)
* 1931: Anne Bancroft, US-amerikaansch Schauspelerin († 2005)
* 1935: Władysław Tajner, poolsch Skispringer († 2012)
* 1937: Charles Snelling, kanaadsch Ieskunstlöper
* 1944: Viktoria Brams, düütsch Schauspelerin un Synchroonsnackerin
* 1957: Michel Jadoul, belgisch Schachspeler
* 1965: Rodolfo Massi, italieensch Radrennfohrer

## Storven
* 1621: Robert Bellarmin, röömsch Jesuit, Theoloog un Kardinal (* 1542)
* 1854: Wilhelmine Witte, düütsch Astronomin (* 1777)
* 1868: Roman Nose, Hööftling vun de Cheyenne-Indianer (* üm un bi 1830)
* 1886: Asher Brown Durand, US-amerikaansch Maler (* 1796)
* 1958: Herbie Fields, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1919)
* 1967: Hans-Christoph Seebohm, düütsch Politiker, Bundsminister un Viezkanzler(* 1903)
* 1970: Désiré Keteleer, belgisch Radrennfohrer (* 1920)
* 1980: Emilio Petiva, italieensch Radrennfohrer (* 1890)
* 1983: Humberto Sousa Medeiros, portugiesch-amerikaansch Kardinal (* 1915)
* 2005: Joel Hirschhorn, US-amerikaansch Komponist un Leederschriever (* 1937)
* 2016: Sigvard Parling, sweedsch Footballnatschonalspeler (* 1930)
18. November

De **18. November** is de 322. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner oder de 323. Dag, wenn en Schaltjohr is.

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1916: In den Eersten Weltkrieg geiht de Slacht an de Somme to Enn. Bi 1,8 Mio britsche, düütsche un franzöösche Suldaten sünd anve Siet maakt wurrn oder verwunnt. De Allieerten winnt en beten Land.

## Boren
* 1622: Karl X. Gustav vun Sweden, König vun Sweden († 1660)
* 1736: Anton Graff, düütsch Portraitmaler († 1813)
* 1885: Georges Passerieu, franzöösch Radrennfohrer († 1928)
* 1906: George Wald, US-amerikaansch Physioloog un Nobelpriesdräger († 1997)
* 1939: Werner Gräber, düütsch Footballspeler († 1995)
* 1939: John Michael O’Keefe, britisch-US-amerikaansch Neurowetenschapler un Nobelpriesdräger
* 1952: Delroy Lindo, britisch Schauspeler
* 1962: Kirk Hammett, US-amerikaansch Musiker, Leadgitarrist vun Metallica
* 1970: Geert Van Bondt, belgisch Radrennfohrer
* 1976: Tina Landgraf, düütsch Schauspelerin
* 1983: Lois Habert, franzöösch Biathlet
* 1992: Emanuel Buchmann, düütsch Radrennfohrer

## Storven
* 17/18: Ovid, röömschen Dichter (villicht ook up den 17. November storven, * 43 v. Chr.)
* 1886: Chester Alan Arthur, US-amerikaansch Politiker un de 21. Präsident vun de USA (* 1829)
* 1922: Marcel Proust, fransch Schriever un Essayist (* 1871)
* 1978: Lennie Tristano, US-amerikaansch Jazzmusiker, Pianist un Multiinstrumentalist, Arrangeur, Komponist un Musikpädagoog (* 1919)
* 1986: Michele Mara, italieensch Radrennfohrer (* 1903)
* 1986: Otto Peschel, düütsch Kommunalpolitiker (* 1915)
* 1987: Jacques Anquetil, franzöösch Radrennfohrer (* 1934)
* 1994: Cab Calloway, US-amerikaansch Jazz-Singer, Saxophonist un Bandleader (* 1907)
* 2002: James Coburn, US-amerikaansch Schauspeler (* 1928) 
* 2003: Michael Kamen, US-amerikaansch Filmmusik-Komponist, Arrangeur un Ledermaker (* 1948)
* 2017: Ben Riley, US-amerikaansch Jazzmusiker un Slagtüüchspeler (* 1933)
* 2017: Malcolm Young, austraalsch Rockmusiker un Liddmaat vun AC/DC (* 1953)
27. März

De **27. März** is de 86. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner. In en Schaltjohr is dat de 87. Dag.

## Wat passeert is

## Boren
* 40: Publius Papinius Statius, röömschen Schriever († um 96 rüm)
* 1844: Alma Kriesche, hoog- un plattdüütsche Schrieversch un Froenrechtlersch († 1923)
* 1845: Wilhelm Conrad Röntgen, düütsch Physiker un Nobelpriesdräger († 1923)
* 1871: Heinrich Mann, düütsch Schriever († 1950)
* 1884: Moritz Jahn, plattdüütsch Schriever († 1979)
* 1898: Norma Koch, US-amerikaansch Kleedaaschmakersche un Oscar-Priesdrägerin († 1979)
* 1901: Erich Ollenhauer, düütsch Politiker († 1963)
* 1902: Charles Lang, US-amerikaansch Kameramann († 1998)
* 1904: Hal Kemp, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1940)
* 1906: Pee Wee Russell, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1969)
* 1909: Golo Mann, düütsch Historiker un Schriever († 1994)
* 1925: Renate Delfs, hooch- un plattdüütsch Schrieverin († 2018)
* 1928: Jean Dotto, franzöösch Radrennfohrer († 2000)
* 1931: David Janssen, US-amerikaansch Schauspeler († 1980)
* 1932: Bailey Olter, Politiker ut Mikronesien († 1999)
* 1935: Julian Glover, britsch Schauspeler
* 1937: Francesco Janich, italieensch Footballnatschonalspeler († 2019)
* 1942: John Edward Sulston, britisch Bioloog un Nobelpriesdräger († 2018)
* 1953: Jaroslav Balcar, tschechoslowaaksch Skispringer († 2015)
* 1961: Christian Louis Ntsay, Politiker ut Madagaskar
* 1970: Elizabeth Mitchell, US-amerikaansch Schauspelersche
* 1986: Manuel Neuer, düütsch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 853, Haymo vun Halverstadt, Bischop vun Halverstadt
* 1221: Berengaria vun Portugal (* 1194)
* 1378: Gregor XI., Paapst (* 1329)
* 1603: Elisabeth I., Königin van England (* 1533)
* 1625: Jakob I. vun England (weer ok Jakob VI. vun Schottland) (* 1566)
* 1679: Abraham Mignon, düütsch-nedderlannsch Maler (* 1640)
* 1850: Wilhelm Beer, düütsch Banker un Astronom (* 1797)
* 1890: Carl Jacob Löwig, düütsch Chemiker (* 1803)
* 1964: Hermann Garrn, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1888)
* 1968: Juri Gagarin, sowjetsch Kosmonaut (* 1934)
* 1978: Sverre Farstad, norweegsch Iesflinklöper (* 1920)
* 1985: Pierino Baffi, italieensch Radrennfohrer (* 1930)
* 1987: Jens Exler, plattdüütsch Schriever (* 1914)
* 1991: Aldo Ray, italoamerikaansch Schauspeler (* 1926)
* 2007: Paul Christian Lauterbur, US-amerikaansch Chemiker un Radioloog; Nobelpriesdräger (Medizin) (* 1929)
* 2010: Wassili Wassiljewitsch Smyslow, russisch Schachspeler un Weltmeester (* 1921)
* 2010: Peter Herbolzheimer, düütsch Jazz-Basuunist un Bandleader (* 1935)
* 2013: Hjalmar Andersen, norweegsch Iesflinklöper (* 1923)
* 2024: Daniel Kahneman, israeelsch-US-amerikaansch Psycholoog un Nobelpriesdräger (* 1934)