Vestfaliano

**Vestfaliano** (portugesisk för „westfäölsk“) beteket twee westfäölske Dialekte, de an de 3000 Lüde in lüttken Spraokeilannen in’n Süden van Brunsilgen küert. De ene Dialekt is de auswestfäölske Rio-Grandenser Dialekt van evangeelske Inwannerers besunners in de Gemene Westfália in’n brunsilsken Bundsstaot Rio Grande do Sul, de auk den Kiäkelnaome *Sapato-de-pau* (portugesisk för ‘Holtsken’) het un daor sied 2016 tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke is, de anner is de mönsterländske Catarinenser Dialekt van kathoolsken Inwannerers in’n Bundsstaot Santa Catarina, de anners äs dat *Sapato-de-pau*, moribund un kene Amtsspraoke in de Giägend is. 

Westfäölske Inwannerer brachten de Spraoke uut Westfaolen met in den Süden van Brunsilgen met, wo se sik daallaten hebbet un auk vandaag Spraokeilannen in den Bundsstaoten Rio Grande de Sul un Santa Catarina billt. Vestfaliano wärrt in dat Taquari-Daal, Westfália un Teutônia küert, wo sik protestantske Inwannerer daallaten hebbet un sik de Dialekt biäter haulen konn. In den Süüdausten van Santa Catarina hebbet sik in den Gemenen Águas Mornas, São Bonifácio, São Martinho, Braço do Norte, São Ludgero, Armazém, Santa Rosa de Lima, Rio Fortuna un Grão Pará, kathoolske Inwannerer daallaten. Hier het sik dat Vestfaliano nich so good haulen. Besunners in de Gemeen Westfália is de westfäölske Dialekt bewaort bliäwen un een graute Deel van de Minsken in de Gemene bruukt Vestfaliano noch äs Alldagspraoke. Mit alleen 3000 Spriäkersken un Spriäkers, sall sik de Dialekt wal man nich meer lange haulen können. De Chancen, dat Vestfaliano bestaon blivt, steit so leger äs bi dat Pomerano.

2016 keem een Wöörbook ruut, dat *Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira*;  2022 auk ene Grammatik: *Gramática da Língua Westfaliana Brasileira*.

## Naome
De Noame *Vestfaliano* is dat portugesiske Woord för „westfäölsk“. De portugesiske Kiäkelnaome *Sapato-de-pau* kümmt van dat portugesiske Woord för Holtsken, de as typisk för de westfäölsken Lüde in de Regioon gellt. De Vestfaliano-Spiräkers seggt up Platt sülvenst slicht „Platt“ oder af un an auk „Plattdüütsk“, wenn se ere Dialekt beteken. „Düütsk“ bruket se nich eren westfäölsken Dialekt to beteken, man as Naome för anner düütske Varietäten, so äs dat Haugdüütsk un dat brunsilske Hunsrücker Platt.

## Klassifikatschoon
Vestfaliano tellt to de westfäölsken Dialekte, wat an Kennteken so äs twee verscheden a-Lude (toonlang ā so äs in *maken*   un auldlang â, so äs in *Schaup* ) un de bruoken Diphthongen so äs *iä*, *oa*, *öe*, *uo* un *üe* to seen is. Binnen dat Westfäölske tellt de Riograndenser Dialekt to de austwestfäölske Ünnergrupp, wat Kennteken so äs de Hiatilger to’n Bispiäl in *Egger* ‘Eier’ un *Fruwwen* ‘Frauen’ wiest. De Wannel van dat auldlange â to  so äs in *Schaup*  ‘Schaop’ un *Maunt*  ‘Maond’ is typisk för dat austwestfäölske Ossenbrügger un Tiäkenbuorger Platt van de dat Vestfaliano in Rio Grande do Sul afstammt.

## Spraokgebeed

Vestfaliano warrt in twee süüdbrasiliaansken Sproakeilannen küert. Dat ene Spraokeiland liggt in de Midde van de brasiliaanske Bundsstaot Rio Grande do Sul in’n Gemenen Immigrante, Teutônia un Westfália. In Westfália is de Sproake sied 2016 auk tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke in de Gemene. Dat anner Spraokeiland liggt in’n Süüdausten van’n Bundsstaot Santa Catarina in den Gemenen Águas Mornas, São Bonifácio, São Martinho, Braço do Norte, São Ludgero, Armazém, Santa Rosa de Lima, Rio Fortuna un Grão Pará. Hier is Vestfaliano in kene Gemene Amtsspraoke.

## Spriäkertallen
Dat Vestfaliano küert an de 3000 Minsken. In Westfália giäwet de Öllern de Spraoke auk an de Kinner wieder. In de Öllersgruppe buowen 25 Jaoren küerden 2004 100&nbsp;% in Westfália dee Sproake. In de Gruppe unner 25 geev dat 13,3&nbsp;% (daormang 3,3&nbsp;% mit slechte un 10&nbsp;% mit middelmatige Spraakkompetenz), de Vestfaliano nich good küern küönt.

## Phonetik un Phonologie

### Vokale
Dat Vestfaliano unnerscheedt so äs anner westfäölske Dialekten tein korte un niägen lange Vokale. De Vokale sind unner in de Tabelle uplist:

De Santa Catarina-Dialekt het anners as de Rio-Grandenser Dialekt nasale Vokale as Allophonen vüör Nasaalvokalen uut dat Portugesiske üöwernamen.  

So äs auk anner westfäölske Dialekte unnerscheedt dat Vestfaliano viäle Diphthonge. Dat giwt de Diphthonge, de sik so äs in anner plattdüütsken Dialekten uut de auldlangen Vokalen billen, de bruoken Diphthongen, de typisk för dat Westfäölske sind, Diphthongen, de sik uut een /r/ na Vokaal billen un in’n Unnerscheed to anner plattdüütsken Dialekten auk Diphthongen, de sik uut de Lautfolge /j/ un Vokaal billen.  

Hier unner sind de Diphthonge in dat Vestfaliano uplist: 

* /iɛ/ 
* /oa/ 
* /yə/ 
* /uɔ/ 
* /ai/
* /au/
* /ɛi/
* /øy/
* /ɔy/
* /ɔu/
* /io/
* /iu/
* /iu:/

### Konsonanten
Dat Vestfaliano unnerscheedt 21 Konsonanten as Phoneme. Dat Konsonanteninventar kümmt mit den meisten annern plattdüütsken Dialekten üöwereen. Ene Besunnerheid in’n Rio-Grandenser Dialekt sind de palatalen Lude /ɲ/, /ʎ/ un //, de uut dat Portugesise üöwernuomen sind. De Tabelle unner wiest de Konsonanten in beiden Dialekten van dat Vestfaliano. Konsonanten, de dat alleen in enen Dialekt givt, steit in Klamers.

De Plosiven /p t k/ sind de  Catarinenser Dialekt woordfinaal aspireert,so as  ‘Trapp’,  ‘Bladd’,  ‘leck!’. /s/ is an’n Woordanfang un Woordenne een stemmloos {{IPA|s}. In de Woordmidde sind  un  friege Allophone. In Konsonantenkluuster is de Uutspraoke van /s/ een [ʃ]. Dat /ʃ/ kann in welcke Lenwöör in de Woordmidde os ʒ oder ʃ uutspraoken wärrn.De velare Frikativ /x/ kennt de Allophone  vüör un nao Vüörvokalen (Gesecht ),  vüör un na Achtervokalen (Goos ) un dat friege Allophoon  (). In’n Anluud van Sülven na ene Sülve mit [x] in’n Anluud tridd auk dat Allophoon [g] up, so as [xagel]]. /m n ŋ/ köönt sylaabsche Konsoanten sien ʃlɔ:pm, ken, ki:kŋ./l/ is an’n Woordenne velariseert /r/ het  de friegen Allophone  un .

De Rio-Grandenser Dialekt kennt anners so de Catarinenser Dialekt /g/ os Phoneem. An’n Woordanfang un in de Woordmidde is de Uutspraoke [g], an’n Woordenne is de Uutspraoke [x]. Ene Besunnerheid sind de palatalen Konsonanten /ɲ/, /ʎ/ un //, de uut’n Portugeesken stammt un in de Catarinenser Dialekt nich vüörkuomet. Anners as de Catarinenser Dialekt het de Rio-Grandenser Dialekt keen egen Phoneem /ʃ/, üm dat de Dialekt de öllere Uutspraoke /sk/ oder /sx/ bewaort het. Auk in Leenwöörder bruket de Rio-Grandenser Dialekt [sk] för ʃ. [ʃ] kümmt man os Allophoon van /s/ in Konsonantenkluuster up.

## Grammatik
### Substantive
Substantive bögt Vestfalino so äs de meisten anner plattdüütsken Dialekte nao Kasus (Subjektfall/Objektfall), Numerus (Singular/Pluraal) un Genus (maskulin/feminin/neutrum). 

Den Pluraal billt Vestfaliano mit den Suffixen *-er* (*Kiänd*&nbsp;>&nbsp;*Kinner*), *-(e)n* (*Mensk*&nbsp;>&nbsp;*Mensk-en*, *Straude*&nbsp;>&nbsp;*Straude-n*), *-s* (*Kerl*&nbsp;>&nbsp;Pl. *Kerl-s*), enen Nullmorpheem (*Bloumen*&nbsp;>&nbsp;Pl. *Bloumen-∅*) oder so äs anner westfäölske Dialekte mit *-e* (*Fisk*&nbsp;>&nbsp;*Fisk-e*).  Anner Substantive markeert den Pluraal auk noch mit Ümluud, so äs *Vugel*&nbsp;>&nbsp;*V<u>ü</u>gel,* *Huus*&nbsp;>&nbsp;*Hüser* oder *Flauh*&nbsp;>&nbsp;*Fläuhe.*

### Pronomen

### Personaalpronomens
De Personaalpronomens sind up Vestfaliano: *ik* (1.&nbsp;Sg.), *du*  (2.&nbsp;Sg.), *häi/säi/et* (3.&nbsp;Sg m./f./n.), *wäi* (1.&nbsp;Pl.), *ju* (2.&nbsp;Pl.), *säi* (3.&nbsp;Pl.). De höfflike Anspraoke is *gäi*. De Formen för den Objektfall sind: *mäi* (1.&nbsp;Sg.), *däi* (2.&nbsp;Sg.), *em/iär/et* (3.&nbsp;Sg. m,/f./n.) *us* (1.&nbsp;Pl.), *ju* (2.&nbsp;Pl.), *säi* (3.&nbsp;Pl.).

### Possesivpronomens
De Possesivpronomens sind: *mäin* (1.&nbsp;Sg.), *däin* (2.&nbsp;Sg.), *säin/iär/säin* (3.&nbsp;Sg. m./f./n.), *us* (1.&nbsp;Pl.), *ju* (2.&nbsp;Pl.), *iär* (3.&nbsp;Pl.).

### Artikels
De bestemmte Artikel is in’n Singulaar *däi* () / *de* () för maskuline un feminine Substantive un *dat* för neutrale Substantive. Bi maskulinen Substantiven verännert sik de Artikel in’n Objketfall un wärrt *den*. De anner bestemmten Artikels verännert sik nich. In’n Pluraal is de bestemmte Artikel för alle Genera un Kasus *däi* () / *de* ().

De unbestemmte Artikels is *äin* för maskuline un neutrale Substantive un *äine* för feminine Substantive. De Artikel verännert sik nich na Kasus.

### Adjektive
Adjektive stemmt mit dat Substantiv up dat se Betog niämet in Kasus, Numerus un Genus üöwereen. För de swack bögt Adjektive bruukt Vestfaliano de Suffixe *-e* bi feminine un neutrale Substantive, so äs in *däi daude Fruusmensk* un *dat gaude Braut*, *-e* för maskuline Substantive in’n Subjektfall un *-e(n)* för maskuline Substantive in’n Objektfall, so äs in *däi graude Disk* . In’n Pluraal ennt de stark böggt Adjektive up *-e* oder *-en*, so äs *däi gröune Biärge.*

De starke Deklinatschoon van de Adjektive unnerscheed de Suffixe *-e* oder *-en* för maskuline Substantiven, *-en* oder -Ø för de neutralen Substativen, *-e* oder *-Ø* för feminine Substantiven un *-e* Pluraal.

### Verben
De Verben wärrt in dat Präsens na Persoon un Numerus böggt. In dat Präsens sind de Morpheme: *-∅*  (1.&nbsp;Sg.), *-∅*  (2.&nbsp;Sg.), *-e(t)* 

## Woordschatt
Dat Vestfaliano bruukt viäle portugeeske Leinwöörder. De Antall Leinwöörder is man vergliäken mit dat Hunsrücker Platt, dat in de Regioon auk spruoken wärrt ringer. De Grünn daorför sind de gröttere Antall Hunsrücksch-Spriäkers un dat viäl gröttere Spraokgebeed, de längere Tied in Brunsilgen un de ringe Kontakt, den de westfäölsken Inwannerers mit Portugeeskspriäkers harrn.

## Schrievwies
De westfäölsken Dialekte in Brasilgen weren un sind auk noch grotendeels spruoken un kene schriäwen Spraoken. Se hebbet kene Schrift- oder Literatuurtraditschoon uutsunnen. De Schriewwies orienteert sik an dat haugdüütske Vüörbild, dat bet in de 1940-er Jaren noch in de School liärt worrn is un de Spraoke inn Goddsdeenst is. Mit dat Wöörbook un de Grammatik för de Rio-Grandenser Dialekt is de Versöök mitvermaakt, ene eenheidlike Schrivwiese to finnen.

## Ünnersöök
Dat Vestfaliano in Brasilgen weer lange Tied meist gaor nich ünnersöcht oder beschriäwen worrn. De graute Deel Weiätenschoppers, de sik mit de Varieäten befatet sind sülvenst mit Vestfaliano os Spraoke upwussen oder kuomt uut de Giägend van de westfäölsken Spraokeilannen in Brasilgen. So ton Bispeel Paulino Andresen, de 1970 mit siene Dissertatschoon üöwer de Phonologie van de Catarinenser Dialekt in Rio Fortuna de eerste wiötenschoplike Publikatschoon to dat Vestfaliano ruutbrocht het un sülvst uut Rio Fortuna stammt. Auk de Ünnersökersken Rosane Werkhausen, ALine Horst un Sulzbach stammt uut de westfäölsksprakigen Gemenen in dat Val do Taquuari.

## Textbispiäl

**Anspraoke bi dat Familiendriäpen Ahlert**: Et sinn oll mähr oss hunnerd Joar vergaun ose däi Christian mät siene gansen Familge nau Brasilgen henn kuem is. Häi was oll mähr oss füftig Joar ault oss häi up däi Räise gaun is. Et is vöer us wichtig dat wie vandage noch siene Sprauke küten küönt un auk dot. Wenn äine van Düütskland hir hen kümmt däi wünnert sik dat sal wat vadamt möglik is. Deswiegen mochte ik verlangen dat wie olle däi Staaken faste hault ümme dat et wieder gaut döt. In Panambi hätze üin Dach wo däi Lüe däi van Plattdüütske hiär stammet, bloss Platt küten dot. Däi Dach is in Mäi. 
Viäläicht hiär in Teutônia (vandage Wesfália) wör dat interessant dat däi Angestellten van dat Rathuus sau wat bestimmen därn.

**Phoneetske Transkriptschoon**: et sin ol mɛː os hunert joːa fergaun osə dɛɪ krystian mɛt siːnə familgə nau brasilgən hɛn kuɔdm iz. hɛɪ vas mɛː os fytik joːa auld os hɛɪ up dɛɪ rɛɪzə gaun iz. et it føə uz viçtik dat viː vandagə nox siːnə sxprauke kydən kyənd un auk dɔt. vɛn ɛɪn fan dyːtskland hiɛ hɛn kymt dɛɪ vunərd zik dat zal wat vadamd møəglik iz. desviɛgən møxde ik vərlaŋə dat viː olə dɛɪ sxtaːkən dastə hauld ymə dat et viɛr gaun død. in panambi hɛs ɛɪn dax voː dɛɪ lyə van platdyːtskə jiɛ sxtammt, blɔs plat kydən dod. dɛɪ dax iz in mɛi. viɛlɛɪçt hiɛ in teutoːɲa vøːr dat interezant dat dɛɪ angesxteltən van dat rathuːs zau vat bəsxtimən dɛrn.

## Weblenke

* Amigos do Sapato de Pau – Kanaal van de Vestfaliano-Gruupe uut Westfália up *youtube.com*

## Literatuur

### Wöörderböker un Grammatiken

* Lucildo Ahlert: *Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira. Plattdüütsk - Deutsch - Português; Português - Plattdüütsk - Deutsch.* 2019, 498 Sieden (plattmakers-black)
* Lucildo Ahlert: *Gramática da Língua Westfaliana Brasileira*. 2022, 334 Sieden (plattmakers-black)

### Wetenschoplike Artikels

* Aline Horst: Variação e contatos linguísticos do vestfaliano rio-grandense falado no Vale do Taquari. Dissertatschoon Universidade Federal do Rio Grande do Sul 2014. (online)7
* Lucildo Ahlert: *Cultura westfalians: Percepções sobre a sua realidade, importância e expectativas futuras no municíopio de Westfália*,  Instituto Superior de Educação Ivoti (ISEI), 2012. (online)
* Göz Kaufmann: P*lautdietsch, Pomerano und Vestfaliano in Lateinamerika: Migrationsgeschichte, Sprachstand, Forschungsmethoden.* In: Andreas Bieberstedt u.&nbsp;a. (Ruutgevers): *100 Jahre Niederdeutsche Philologie: Ausgangspunkte, Entwicklungslinien, aktuelle Herausforderungen - Teil 2: Aktuelle Forschungsfelder*. Berlin: Peter Lang.S.&nbsp; 283–313.
* Fernanda von Mühlen: *Vitalidade e contatos linguísticos do vestfaliano na topodinâmica de ocupação de Vale do Taquari, Brasil.*  (online)
* Rosane Werkhausen Luersen: *A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil,* 2009 (online, )
* Luciana Sulzbach: *Eine empirische Untersuchung zweier Varietäten des Brasildeutsch*. Dissertatschoon Universität Hannober 2004 (DOI)
* Paulino Vandresen: *Fonologia do vestfaliano de Rio Fortuna*. Dissertatschhon Universidade Federal do Rio dé Janeiro 1968 (online)
* Paulino Vandresen: *Estudo comparativo do bilingüismo em duas áreas de colonização alemã.* In: Ana M. Carvalho (Ruutgeverske): *Português em Contato.*Vervuert Verlagsgesellschaft: Frankfort an’n Main, Madrid: 2009, S.&nbsp;199–214.
* Agemir Bavaresco (Ruutgever): *Die „Mottersproch” in der Vielfalt des Deutschen: A língua materna na diversidade do alemão*. Editora Fundação Fênix, Porto Alegre: 2022. (online)

## Footnoten