Wittrussische Spraak

**Wittrussisch**, ook **Wittruss’sch**, oder **Belarus(s)isch** (wittrussisch: ) is ene oostslaawsche Spraak, de twüschen 2,5 un 7,9&nbsp;Millionen Minschen grotendeels in Wittrussland, wo de Spraak tohoop mit dat dicht verwandte Russisch Amtsspraak is, snackt. Daarto is de Spraak in enigen poolschen Gemenen in’n Oosten vun’t Land Amtsspraak. Spraakminnerheiden givt dat in Russland, deUkraine, Litauen un Lettland. 

Dat oostslaawsche Wittrussisch is eng verwant mit’t Ukrainsch un dat Russiensche. Se stammt alle vun de middelöllersche rutheensche Spraak af.

Wiels dat fröher to Polen höör, is dat Vokabular ähnelk as in de poolsche Spraak, nich veel weniger ähnelk as to de russische Spraak. Fröher, in de Tied vun Polen-Litauen weer dat ook Kultuurspraak. Vundaag ist de Spraak grotendeels vun’t Russische wegdrängt worrn.

De Spraak warrt vundaag in de kyrillische Schrift schreiben  Daarto geev ook ene latiensche Schrift un de araabsche Schrift ünner der wittrussischen Lipka-Tataren.

De Dialekten sünd Noordoostwittrussisch, Süüdwestwittrussisch un Zentraalwittrussisch.

## Naams
### Op Wittrussisch
Op Wittrussisch heet de Spraak vundaag . Fröher wurr de Spraak ook slichtweg „russisch“ () heten.

Man ook de Naam „litausch“ () weer in de Tied vun dat Grootgartogdom Litauen un bet in dat 19.&nbsp;Jhd. as Egennaam för de wittrussische Spraak wiedhen begäng. Dat Adjektiv  betekent vundaag man meist de baltische Spraak Litausch in dat wittrussische Naverland Litauen. Historisch weer der Naam för de baltische Spraak man , so as dat vundaag ook noch in de Taraškievica-Norm vun’t Wittrussische gängig is.

De Naam „Krywizisch“ (, ) stammt uut dat 19. Jhd. un geit op wittrussische poolschsprakige Schrievers torügg. Besünners de wittrussische Schriever un Politiker Wazlau Lastouski versöch den Naam populär to maken. De poolsch-wittrussiche Ethnograaf un Schriever Jan Czeczot bruukt den Naam „slaawsch-kriwizisch“ ().

Een anner Naamsvöörslag, de sik nich döörsetten kunn un op den historischen Naam „litausch“ Betog nimmt, stammt vun Jan Stankewitsch uut de 1960-er un weer „grootlitausch“ ( ).

### Op Plattdüütsch
Op Plattdüütsch is de gängigste Naam för de Spraak „wittrussisch“ (mit dialektalen Varianten so as *wittruss’sch*, *wittrusch* oder *wittruss(i)sk*).

So as op Hoogdüütsch is givt dat man ook den Naam „belarussisch“, justso as de Staat amtlich *Belarus* un nich *Wittrussland* heet. Daarto givt dat ook de Variant „belarusisch“, de mit enen statts twee *s* schreven warrt. Düsse Schrievwies is direkt vun den Landsnaam *Belarus* afleidt un schall de Egenständigkeid vun de Spraak ünnerstrieken. Se versöcht so ook to ümgaan, dat Lüüd wegen dat *-russisch* in „wittrussisch“ un „belarussisch“ direkt denkt, dat de Spraak man een Dialekt vun’t Russische weer.

Öllerhaftige Naams sünd ook „belorussich“, dat besünners in de Düütsche Demokraatsche Republik begäng weer, oder „wittrutheensch“, dat bet in’t fröhe 20.&nbsp;Jhd. gängig weer.

## Klassifikatschoon

Wittrussisch tellt to den oostslaawschen Telg vun de slaawschen Spraken, so dat de Spraak wedderüm to de balto-slaawschen Spraken tohöört, de een Telg vun den indoeuropääsche Spraakfamilie sünd.

Binnen den oostslaawschen Telg ist dat Wittrussische op’t neegste mit dat Ukrainsche verwandt. Dat Wittrussische het sik in’n Middelöler uut de ooldoostslaawsche Spraak op de Grundlaag vun de spraken Dialekten op dat Territorium in dat hüdige Wittrussland ruutwickelt.

För Snackers un Snackerschen vun’t Wittrussische, Russische un Ukrainsche is dat normalerwies licht to sik gegensiedig to verstaan.

## Dialekten

Dat Wittrussische ünnderdeelt sik in enen noordööstlichen Dialekt un enen süüdwestlichen Dialekt. Dorto givt dat noch enen zentralen Övergangsdialekt. Dat Westpolesische is ene aparte Grupp un billt enen Övergang to dat Ukrainsche.

De noordööstliche un süüdwestliche Dialekten warrt scheden döör ene Isogloss vun Aschmjany–Minsk–Babrujsk–Homel), langs un op disse Lien liggt dat Rebeed vun de zentrale Dialektgrupp.

Kennteken för den noordööstlichen Dialekt sünd dat „weke r“ un de „starke Akanje“. De süüdwestliche Dialekt het daargegen een „hard r“ un eine weniger starke Ankanje.

De westpolesische Dialekt warrt vun den Rest vun’t Land scheden döör ene Isogloss Pruschany–Iwazewitschy–Zeljachany–Luninets–Stolin.

## Geschicht
### Översicht

Der Vöörlöper vun dat Wittrussische as schreven Spraak geit bet in dat 19.&nbsp;Jhd. torügg. Dat Wittrussische an und för sik is in de Tied vun’n 14. bet 16.&nbsp;Jhd.in’n Groothartogdom Litauen ranwussen un wurr in’t late 19. un dat fröhe 20.&nbsp;Jhd. as moderne Standard- un Literatuurspraak uutboot.

De Spraakwetenschop ünnerdeelt de Spraakhistorie vun’t Wittrussische in dree Stremels in:
* Oorslaawsch/Gemeenslaawsch: Bet in’t 13.&nbsp;Jhd. weren de oostslaawschen Dialekten, daarmang ook de Dialekten, de later Grundlaag vun’t Wittrussische wurrn, Deel vun een gemeensaam slaawsch Dialektkontinuum.
* Ooldwittrussisch: In de ooldwittrussisch Tied vun’t 13. bet in’t 18.&nbsp;Jhd. begunnen egen Kennteken ruutwickeln. To’n Enn vun’t 18. Jhd. geven de beteren Lüüd allnagraad dat Wittrussische op un övernemen dat Russische
* Neewittrussisch: Mit dat fröhe 19.&nbsp; is de hüdige Periood vun’t Wittrussische anfungen. De moderne wittussische Schriftsprak het sik sied de 1850er Jaren op Grundlag vun de Dialekten rund üm Minsk ruutbillt.
## Spraakrebeed un Sprekertalen
### Spraakrebeed
#### Polen

Polen lött Wittrussisch sied den 26. Januar 2005 na dat Gesetz to natschonale un ethnische Minnerheden in enigen Gemenen in’n Oosten vun’t Land as schreven und spraken Hülpsspraak in de Gemenen gellen. Dr Gemenen mit Wittrussisch as Hülpsspraak sünd:
*  Czyże
*  Hajnówka (Land)
*  Hajnówka (Stadt)
*  Narewka
*  Orla.

## Phonologie
### Kunsonanten
Dat Wittrussischen het düsse Kunsonanten

De Phonemen /ɡ/ un /ɡʲ/ finnt sik grotendeels bloot in Leenwöör, so as ганак [ˈɡanak], гузік [ˈɡuzik],  un een paar Arvwöör mit de Kluusters /zɡ⁽ʲ⁾/, /dzɡ/, /dʐɡ/:l, so as мазгі [mazˈɡʲi], джгаць [d͡ʐɡat͡sʲ]. Die meisten Leenwöör hebt man den Uutspraak mit den velaren Frikativ, so as геаграфія [ɣʲeaˈɣrafʲija] ‘Geografie’. As Allophonen vun /k/ un /kʲ/finnt sik [ɡ] un [ɡʲ] bi Wöör mit regressive Assimilatschoon an enen stemmhaften Kunsonanten, so as вакзал [vaɡˈzal] ‘Bahnhoff’.

An’n Sülvenenn warrt /v/ as [w] oder [u̯] uutspraken, so dat Diphthongen opkaamt. [w] stammt de Woordafkummst na bin een öller /l/ af, so as воўк [vɔwk] ’Wulf’, dat op dat oorslaawsche *vьlkъ torügggeit.

### Kennteken vun’t Wittrussische

Vergleken mit de eng verwandten Spraken Ukrainsch un Russisch sünd verscheden Luudwannel Kennteken för dat Wittrussische. De Akanje het Wittrussisch mit dat Russische gemeen, ünnerscheedt sik so man vun dat Ukrainsche. Annners as Russisch fallt /a/ un /o/ in allen unbetoonten Sülven, ok na weken Kunsonanten /j/ tohoop (in’t Russische warrt /o/ daargegen /i/ in düt Ümfeld). Vergliek de Bispelen wittrussich галава́ ‘Kopp’ [ɣalaˈva], mit russisch голова́ [ɡəlɐˈva] un ukrainsch голова́ [ɦɔlɔˈwɑ].

Annners as dat Russische kennt dat Wittrussische kene Ikanje (/e/ warrt /i/ in allen unbetoonten Sülven so as ook /a/ un /o/ na weken Konsonanten in unbetoonten Sülven). Daargegen kennt dat Wittrussische de Jakanje. Dat will seggen, dat den unbetoont /e/ mit /a/ tohoopfallt. Vergliek to’n Bispeel wittrussisch зямля́ [zʲamˈlʲa] mit russich земля́ [zʲɪˈmlʲa] un ukrainsch земля́ [zeˈmlʲɑ].

Kenntekent is ook de Zekanje un Dsekanje - de Wannel vun *tʲ, *dʲ, so as se in’t Russische un Ukrainsche bewahrt bleiben sünd, to de Affrikaten [tsʲ, dzʲ]. Vergliek to’n Bispeel wittrussisch дзя́цел ‘Boomhacker’ [ˈd͡zʲat͡sʲeɫ] mit russisch дя́тел [ˈdʲætʲɪɫ] un ukrainsch дя́тел [ˈdʲateɫ].

So as ook Ukrainsch un enige süüdrussische Dialekten wurr *g in’t Wittrussische to en Frikativ /ɣ/. Dat Russische daargegen bleev bi de Uutspraak /g/.

## Grammatik
### Morphologie
#### Översicht
Wittrussisch is so as de meisten slaawschen Spraken ene stark flekteerte in syntheetsche Spraak.. Dat will seggen, dat Wittrussische meer as een grammatische Kategorien mit den glieken Affixen (Präfixen, Suffixen un Interfixen) markeert. dat givt man ook Formen, de analytisch billt wäret, so as  *ik warr lesen* oder  *schöner*.

#### Substantiven
Substantiven warrt in’t Wittrussische na Kasus, Genus un Numerus bögt. Daarto man so as ook anner slaawsche Spraken nanBeleevdheid>.

Wittrussisch ünnerscheedt de Numeri Singular för ene Saak un de Plural för meer as een Ding. De ole ooldoostslaawsche Dual begünn al in’t 13. Jhd. verlüstig to gaan. In den Dialekten üm Slutsk un Slonim schall sik de Dual man bet in dat 20. Jhd. holen hebben.

De Spraak kennt dree Genera: maskulin, feminin un neutrum.

Wittrussischen het söss Kasus: Nominativ, Akkusativ, Genitiv, Dativ, Instrumental un Lokativ. De ole slaawsche Vokativ is man för even paar Wöör begäng (сыне, ойча, коню, гаю).

## Schrift

Wittrussisch warrt in kyrillische Schrift schreven. Dat moderne Wittrussischen Alphabeet het 32 Bookstaven. In’n Verloop vun de Tied wurr Wittrussisch ook in’t latiensche Alphabeet (/), vun Lipka-Tartaren in araabsche Schrift un vun wittrussischen Joden in de hebrääsch Alphabeet.

### Latiensch Alphabeet

Dat latiensche Alphabeet vun’t Wittrussische weer in de verleden Tied gäniger as vundaag in warrt „“ heten. Dat Alphabeet vermischt so as dat Alphabeet vun de sorbsche Spraken Kennteken vun dat poolsche un tschechsche Alphabeet.

### Araabsche Alphabeet

Dat araabsche Alphabeet för’t Wittrussische warrt „Arabica“ (, }} De Schrift harr de perso-araabsche Schrift as Grundlaag un wurr in’t 15. oder 16.&nbsp;Jhd. uutfunnen. Dat Alphabeet het 28 Bookstaven in bruukt wat Teken bavento för besünner Luden vun’t Wittrussische, de dat Araabsche nicht kennt.

Dat araabsche Alphabeet vun’t Wittrussische weer ünner de Lipka-Tartaren, de inlaadt worrn werden sik in’n Oostdeel vun’t Groothartogdom Litauen, dat hüdige Wittrussland, daaltolaten. In’n Verloop vun’t 14. bet to’n 16.&nbsp;Jhd. geven se eer even Spraak op un övernemen dat Rutheensche, de Vöörlöper vun’t moderne Wittrussisch, schreven die Spraak man in araabsche Schrift. Böker in araabsche Schrift heet op Wittrussisch **Kitab** (), wat een Leenwoord uut dat Araabsche is.

To de Grundbookstaven vun dat araabsche Alphabeet kemen för de wittrussischen Luden  (ж),  (ч) and  (п), de persischen Bookstaven:ژ&lrm; چ&lrm; پ&lrm;. För de weken Luden  (дзь) un  (ц) sünd heel ne’e Graphemen schapen worrn:ࢮ&lrm; ࢯ ( ) Dat  (ў) un  (в) wurrn beide mit den glieken Bookstaven schreven:و.

## Spraakbispeel

Artikel 1 vun de *[[Allgemene Verklaren vun de Minschenrechten]]* op Wittrussisch (be-1959acad):

Усе людзі нараджаюцца свабоднымі і роўнымі ў сваёй годнасці і правах. Яны надзелены розумам і сумленнем і павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва.

Die glieke Text in den kyrillsche Taraškievica-Schrievwies (be-tarask): 

Усе людзі нараджаюцца свабоднымі **й** роўнымі ў сваёй годнас**ь**ці **й** прав**о**х. Яны надзелены**я** розумам і сумлен**ь**нем і павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу брацтва.

In latiensche Transliteratschoon:

*Usie ludzi naradžajucca svabodnymi j roŭnymi ŭ svajoj hodnaści j pravoch. Jany nadzielenyja rozumam i sumleńniem i pavinny stavicca adzin da adnaho ŭ duchu bractva.*

Artikel 1 vun den Allgemene Verklaren vun de Minschenrechten op Plattdüütsch:

*All de Minschen sünd frie un gliek an Wüürd un Rechten baren. Se hebbt Vernunft un een Geweten un se schüllt sik Bröder sien.*

## Literatuur
* Siarhiej Aliaksandraŭ, Halina Mycyk (Сяргей Аляксандраў, Галіна Мыцык): *Гавары са мной па-беларуску.* Variant, Moskau 2008, ISBN 978-5-903360-13-0 (PDF); Spraakkurs för russischsprakige Studenten op Grundlaag vun de „klassische“ Orthographie.
* Hermann Bieder: *Das Weißrussische.* In: P. Rehder (Ruutgever): *Einführung in die slavischen Sprachen.* Darmstadt 1998, ISBN 3-534-13647-0, S. 110–125.
* Mark Brüggemann: *Die weißrussische und die russische Sprache in ihrem Verhältnis zur weißrussischen Gesellschaft und Nation. Ideologisch-programmatische Standpunkte politischer Akteure und Intellektueller 1994–2010.* Ollnborg 2014, ISBN 978-3-8142-2304-9.
* Mark Brüggemann: *Unentbehrliches Russisch, entbehrliches Weißrussisch? Russophone zur Sprachgeschichte und Sprachverwendung in Weißrussland.* In: Sebastian Kempgen u. a. (Ruutgevers): *Deutsche Beiträge zum 15. Internationalen Slavistenkongress Minsk 2013.* München etc., S. 89–98.
* Mark Brüggemann: *Zwischen Anlehnung an Russland und Eigenständigkeit: Zur Sprachpolitik in Belarus.* In: *Europa ethnica*, 3–4 (2014), S.&nbsp;88–94.
* Claudia Hurtig: *Belarussische Grammatik in Tabellen und Übungen. Hramatyka belaruskai mowy u tablizach i praktykavannjach.* München 2003, ISBN 3-87690-850-7.
* Inna Kalita (Калита И. В. Современная Беларусь): *[http://pdf.kamunikat.org/17324-1.pdf Jazyky i nacional’naja identičnost’ – языки и национальная идентичность.]* Ústí nad Labem 2010, ISBN 978-80-7414-324-3, S. 112–190.
* 
* Mikalaj Kur’janka: *Deutsch-belarussisches Wörterbuch.* Vyd. Zmicer Kolas, Minsk 2006, ISBN 985-6783-25-9.
* Natallia Savitskaya: *Widerstreit um das Belarussische.* De Gruyter, 2020, ISBN 978-3-11-069078-1.
* Ulrich Steltner, Alice Bartsch (Ruutgever): *Deutsch-Weißrussischer Sprachführer: Grammatik/Gesprächsbuch/Wörterbücher.* Institut für Slawistik der Friedrich-Schiller-Universität Jena, Jena 2006, ISBN 3-9805226-9-5.

## Footnoten