open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1. Juni

## Wat passeert is
* 1646: Kaiser Ferdinand III. stellt de Stadt Bremen dat Linzer Diplom ut. Dor warrt de Stadt mit rieksunmiddelbor. Se höört nu ok offiziell nich mehr to dat Arzbisdom Bremen un is en unafhängig Land binnen dat Hillige Röömsche Riek vun düütsche Natschoon. Bremen hett för düt Diplom 100.000 Dalers betahlt.
* 1697: Sassen sien Kurförst August de Starke warrt kathoolsch, vunwegen dat he dat up de poolsche Kroon afsehn hett. 

## Boren
* 1869: Arnold Spuler, düütsch Dokter, Entomoloog, Lepidopteroloog, Universitätsperfesser un Politiker († 1937)
* 1912: Herbert Tichy, öösterrieksch Reiseschriever, Geoloog, Journalist un Bargstieger († 1987)
* 1917: William Standish Knowles, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2012)
* 1924: Hal McKusick, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2012)
* 1926: Marilyn Monroe, US-amerikaansch Schauspelersche un Model († 1962)
* 1928: Georgi Dobrowolski, sowjeetsch Kosmonaut († 1971)
* 1935: Klaus Dede, düütsch Journalist un Schriever († 2018)
* 1935: Norman Foster, britsch Architekt un Designer
* 1937: Morgan Freeman, US-amerikaansch Schauspeler
* 1940: Kip Stephen Thorne, US-amerikaansch Physiker, Astronom un Nobelpriesdräger
* 1966: Heike Warnicke, düütsch Iesflinklöperin
* 1968: Jason Donovan, austraalsch Singer un Schauspeler

## Storven
* 1660: Mary Dyer, engelsch Quäkerin (* um 1611)
* 1841: Nicolas Appert, franzöösch Utfinner (* 1749)
* 1868: James Buchanan, US-amerikaansch Politiker un 15. Präsident vun de USA (* 1791)
* 1899: Klaus Groth, plattdüütsch Schriever (* 1819)
* 1924: Charles Oberthür, franzöösch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1845)
* 1936: Ludwig Frahm, plattdüütsch Schriever (* 1856)
* 1968: Helen Keller, US-amerikaansch Schrieverin (* 1880)
* 2014: Kurt Weidmann, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Hessen (* 1937)
* 2023: Margit Carstensen, düütsch Theater- un Filmschauspelerin (* 1940)
* 2024: Ruth Maria Kubitschek, düütsch Schauspelerin, Synchroonsnackerin un Schrieverin (* 1931)
24. Februar

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1582: Paapst Gregor XIII. föhrt över en paapstlich Bull den Gregoriaanschen Klenner in.
* 1863: Dat Territorium *New Mexico* warrt updeelt in de beiden ne'en Territorien Arizona un New Mexico.

## Boren
* 1304: Ibn Battūta, muslimschen Opdecker, de sien Reisen in den Wark *Rihla* daalschreev († 1368 oder 1369)
* 1500: Karl V., Kaiser vun Spanien un vun dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon († 1558)
* 1536: Clemens VIII., Paapst († 1605)
* 1557: Matthias, Kaiser vun dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon († 1619)
* 1619: Charles Le Brun, franzöösch Maler, Architekt, Ornamentteekner, Hoffmaler († 1690)
* 1863: Umberto Cagni, italiensch Forscher un Admiral († 1932)
* 1887: Boris Kostić, jugoslaawsch Schachgrootmeester († 1963)
* 1910: Clyde Hart, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1945)
* 1910: Karl Hugo Strunz, düütsch Mineraloog († 2006)
* 1933: Leon Van Daele, belgisch Radrennfohrer († 2000)
* 1942: Bernd Rupp, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1944: David Jeffrey Wineland, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1945: Mikael Salomon, US-amerikaansch Kameramann, Filmspeelbaas un Filmproduzent
* 1955: Steve Jobs, US-amerikaansch Ünnernehmer († 2011)
* 1967: Brian Paul Schmidt, US-amerikaansch-austraalsch Astronom un Nobelpriesdräger
* 1980: Roman Andrejewitsch Sludnow, russisch Swemmsportler

## Storven
* 1692: Antimo Liberati, italieensch Musiktheoretiker, Singer, Organist, Kapellmeester un Komponist (* 1617)
* 1784: Anton Laube, böhmisch Komponist un Karkenmusiker (* 1718)
* 1880: Johann Georg Conrad Oberdieck, düütsch Pomoloog (* 1794)
* 1902: Otto Lauenstein, düütsch Politiker (* 1829)
* 1953: Gerd von Rundstedt, düütsch Offizier in den Tweeten Weltkrieg (* 1875)
* 1959: Heinrich Aumund, düütschen Ünnernehmer un Perfesser (* 1873)
* 2014: Harold Ramis, US-amerikaansch Schauspeler, Dreihbookschriever un Speelbaas (* 1944)
* 2020: Jan Kowalczyk, poolsch Springrieder (* 1941)
23. September

## Wat passeert is
* 1122: Mit dat Konkordat vun Mainz kümmt de Investiturstriet to en Enne
* 1459: In de Slacht vun Blore Heath winnt dat Huus York gegen dat Huus Lancaster. Düt is en vun de eersten Slachten vun de engelschen Rosenkriegen

## Boren
* 63 v. Chr.: Augustus, Kaiser vun dat Röömsche Riek († 14 n. Chr.)
* 1158: Gottfried II. vun de Bretagne, Söhn un Throonarv vun König Hinrich II. vun England († 1186)
* 1161: Takakura, 80. Kaiser vun Japan († 1181)
* 1691: Georg Daniel Heumann, düütsch Teekner un Koppersteker († 1759)
* 1819: Hippolyte Fizeau, franzöösch Physiker († 1896)
* 1842: Geuchien Zijlma, nedderlandschen Politiker un grönnengsche Schriever († 1922)
* 1870: Jean Cariou, franzöösch Völsiedigkeits- un Springrieder († 1951)
* 1881: Ehrhardt Post, düütsch Schachmeester un -funktschonär († 1947)
* 1885: Karl von Buchka, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1960)
* 1901: Jaroslav Seifert, tschechisch Schriever un Nobelpriesdräger för Literatur († 1986)
* 1905: Tiny Bradshaw, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1958)
* 1907: Jens Enevoldsen, däänsch Schachmeester († 1980)
* 1915: Clifford Glenwood Shull, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger († 2001)
* 1919: Eugène Dupuis, franzöösch Radrennfohrer († 2017)
* 1926: John Coltrane, US-amerikaansch Jazzspeler († 1967)
* 1928: Frank Foster, US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist († 2011)
* 1942: Randolf Kronberg, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker († 2007)
* 1942: Gerhard Zimmermann, düütsch Iesflinklöper
* 1957: Rosalind Chao, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1957: Kurt Gravemeier, düütsch Springrieder
* 1977: Alexander Alexandrowitsch Missurkin, russisch Kosmonaut
* 1996: Ingrid Landmark Tandrevold, norweegsch Biathletin
* 2004: Niccolò Pisilli, italieensch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 1828: Richard Parkes Bonington, engelsch-franzöösch Maler (* 1802)
* 1873: Jean Chacornac, franzöösch Astronom (* 1823)
* 1877: Urbain Le Verrier, franzöösch Mathematiker un Astronom (* 1811)
* 1835: Vincenzo Bellini, italieensch Opernkomponist (* 1801) 
* 1889: Camille Saglio, franzöösch Maler (* 1804)
* 1896: Ivar Aasen, norweegsch Spraakforscher un Dichter (* 1813)
* 1939: Sigmund Freud, öösterrieksch Neuroloog, Begrünner vun de Psychoanalys (* 1856)
* 2013: Paul Kuhn, düütsch Pianist, Bandleader un Singer (* 1928)
* 2018: Charles Kuen Kao, britisch-US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1933)
1459

## Wat passeert is
* 23. September: In de Slacht vun Blore Heath winnt dat Huus York gegen dat Huus Lancaster. Düt is en vun de eersten Slachten vun de engelschen Rosenkriegen

## Boren
* 2. März: Hadrian VI., Paapst († 1523)
* 22. März: Maximilian I., latern Röömsch-düütschen Kaiser ut dat Huus Habsborg († 1519)

## Storven
17. November

De **17. November** is de 321. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner oder de 322. Dag, wenn en Schaltjohr is.

## Wat passeert is
* 1558: Elisabeth I. bestiggt den Throon vun England 

## Boren
*9: Vespasian, röömsch Kaiser († 79)
* 1612: Pierre Mignard, franzöösch Porträt-Maler († 1695)
* 1749: Nicolas Appert, franzöösch Utfinner († 1841)
* 1777: Wilhelmine Witte, düütsch Astronomin († 1854)
* 1790: August Ferdinand Möbius, düütsch Astronom un Mathematiker († 1868)
* 1810: Albert Peter Johann Krüger, düütschen Schauspeler, Schriever un Redakteur († 1883)
* 1839: David Farquharson, schottsch Landschapsmaler († 1907)
* 1878: Lise Meitner, österrieksch-düütsch-swedsch Atomphysikerin († 1968)
* 1885: Nicolaus von Borstel, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 1963)
* 1903: Willem Gerardus Anderiesen, nedderlannsch Footballnatschonalspeler († 1944)
* 1920: Ellis Kaut, düütsch Kinnerbookschrieverin († 2015)
* 1922: Stanley Cohen, US-amerikaansch Neurowetenschapler, Biochemiker un Nobelpriesdräger († 2020)
* 1923: Aristides Pereira, kapverdisch Politiker un Präsident († 2011)
* 1925: Aristid Lindenmayer, ungaarsch Bioloog († 1989)
* 1935: Toni Sailer, öösterrieksch Skirennfohrer, Schauspeler un Singer († 2009)
* 1939: Patrizia von Brandenstein, US-amerikaansche Szenenbillnersche un Kledaaschmakersche 
* 1939: Dieter Rülker, düütsch Bargstieger
* 1944: Danny DeVito, US-amerikaansch Schauspeler
* 1944: Claes-Ingvar Lagerkvist, sweedsch Astronom
* 1955: Guillermo Lasso, ehmaligen  Präsident vun Ecuador
* 1958: Mary Elizabeth Mastrantonio, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1962: Jean-Claude Van Geenberghe, belgisch-ukrainsch Springrieder († 2009)

## Storven
* 17/18: Ovid, röömschen Dichter (villicht ook up den 18. November storven, * 43 v. Chr.)
* 1768: Thomas Pelham-Holles, 1. Duke of Newcastle-upon-Tyne, britisch Politiker un Premierminister (* 1693)
* 1796: Katharina de Grote, Zarin vun Russland (* 1729)
* 1947: Ricarda Huch, düütsch Dichterin (* 1864)
* 1997: Gert Günther Hoffmann, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker (* 1929)
* 2013: Doris Lessing, britisch Schrieverin un Nobelpriesdrägerin (* 1919)
* 2022: Hartmut Cyriacks, plattdüütsch Översetter un Schriever (* 1955)
24. November

## Wat passeert is
* 496: Anastasius II. wurrd Paapst.
* 1642: Abel Tasman entdeckt as eerst Europäer de Insel Van Diemen's Land (later henn Tasmanien nömmt). 
* 1899: De Briten winnt de Slacht vun Umm Diwaykarat un de Mahdi-Opstand geiht dor mit toenn. 
* 1944: In den Tweeten Weltkrieg smiet de USA to'n eersten Mol Bomben över de japaansche Hööftstadt Tokio af

## Boren
* 1622: Baruch de Spinoza, nedderlannschen Philosophen ut dat Tiedöller vun de fröhe Upklärung († 1677)
* 1821: Henry Thomas Buckle, engelsch Historiker un Schachspeler († 1862)
* 1902: Tönne Vormann, westfäälsch Maler, Radeerer un Singer († 1993)
* 1912: François Neuville, belgisch Radrennfohrer († 1986)
* 1925: Simon van der Meer, nedderlännsch Physiker un Nobelpriesdräger († 2011)
* 1929: Alison Harcourt, austraalsch Mathematikerin un Ökonomin
* 1954: Emir Kusturica, serbsch Filmmaker
* 1957: Denise Crosby, US-amerikaansch Schauspelerin un Model
* 1967: Anja Hümme, düütsch Footballnatschonalspelerin
* 1977: Lucille Opitz, düütsch Iesflinklöperin

## Storven
* 1848: William Lamb, 2. Viscount Melbourne, engelsch Adliger un Politiker (* 1779)
* 1854: Carl Joseph Begas, düütsch Maler (* 1794)
* 1928: Semei Kakungulu, ugandsch Kämper un Begrünner vun de jüüdsche Grupp Abayudaya (* 1869)
* 1949: Robert N. Bradbury, US-amerikaansch Filmspeelbaas, Dreihbookschriever un Filmproduzent (* 1886)
* 1978: Gaspard Rinaldi, franzöösch Radrennfohrer (* 1909)
* 1991: Freddie Mercury, britsch Singer bi de Grupp Queen (* 1946)
* 2004: Janet Kear, brittsche Ornitholoogsche (* 1933)
* 2006: Walter Booker, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1933)
* 2010: Uschi Krämer, plattdüütsch Schrieverin (* 1933)
2. Juni

## Wat passeert is
* 575: Benedikt I. wurrd to'n Paapst wählt. 
* 1953: Elisabeth II. warrt to de Königin vun England kröönt. Dat is dat eerste Mol, dat en Krönung in’t Fernsehen to sehn is.
* 1967: De Stasi-Spitzel un West-Berliner Polizist Karl-Heinz Kurras schutt up en Demonstratschoon gegen den Schah vun Persien den Studenten Benno Ohnesorge doot. Vundeswegen gaht veel Studenten na de radikale Siet över.

## Boren
* 1847: Alexander Reifferscheid, düütsch Literatuurkünnigen un Germanist († 1909)
* 1862: Adolf des Coudres, düütsch Maler († 1924)
* 1874: Karl Axmacher, düütsch Maler († 1952)
* 1908: Michael Staksrud, norweegsch Iesflinklöper († 1940)
* 1911: Walter Arthur Kreye, plattdüütschen Schriever, Schauspeler un Speelbaas († 1991)
* 1923: Lloyd Stowell Shapley, US-amerikaansch Mathematiker, Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger († 2016)
* 1929: Kenneth McGregor, austraalsch Tennisspeler († 2007)
* 1935: Wilhelm Wieben, düütsch Feernsehmoderator, Schauspeler, Schriever un en nedderdüütschen Rezitator († 2019)
* 1940: István Csom, ungarsch Schachspeler  († 2021)
* 1942: Thomas Danneberg, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker († 2023)
* 1952: Hildegard Krekel, düütsch Schauspelerin un Synchroonsnackerin († 2013)
* 1956: Ernesto Labarthe, peruaansch Footballspeler 
* 1957: Roberto Visentini, italieensch Radrennfohrer
* 1968: Anne Briand, franzöösch Biathletin
* 1979: Thiemo Röhler, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1991: Tamás Fodor, ungarsch Schachgrootmeester

## Storven
* 657: Eugen I., Paapst (* weet man nich)
* 1598: Scipione Lancelotti, italieensch Kardinal (* 1527)
* 1902: Ernst Hückstädt, düütschen Geistlichen un plattdüütschen Schriever (* 1850)
* 1917: Paul Eduard Waldraff, düütsch Grafiker un Breefmarkenkünstler (* 1870)
* 1937: Eduard Kück, plattdüütsch Wöörbokschriever (* 1867)
* 1942: Bunny Berigan, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1908)
* 1980: Vasja Pirc, jugoslaawsch Schachspeler un Historiker (* 1907)
* 1997: Helen Hull Jacobs, US-amerikaansch Tennisspelerin (* 1908)
* 2005: Mike Marshall, franzöösch-US-amerikaansch Schauspeler (* 1944)
* 2011: Ray Bryant, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1931)
* 2011: Lavina Washines, Hööftling vun dat Yakama-Volk, USA (* 1940)
* 2015: Irwin Allan Rose, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger (* 1926)
* 2018: Paul Delos Boyer, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger (* 1918)
* 2021: Fritz Hollenbeck, düütsch Schauspeler (* 1929)
10. Juni

## Wat passeert is
* 1610: De eersten nedderlannschen Kolonisten siedelt sik up dat Eiland Manhattan an

## Boren
* 1805: Victor Baltard, franzöösch Architek († 1874)
* 1818: Hubert Ferdinand Kufferath, düütsch Komponist († 1896)
* 1863: Louis Couperus, nedderlannschen Schriever un Dichter († 1923)
* 1894: Punch Miller, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1971)
* 1914: Hans Klodt, düütsch Footballspeler († 1996)
* 1921: Jean Robic, franzöösch Radrennfohrer († 1980)
* 1929: James Alton McDivitt, US-amerikaansch Ruumfohrer († 2022)
* 1931: Gilbert Scodeller, franzöösch Radrennfohrer († 1989)
* 1941: Jürgen Prochnow, düütsch Schauspeler
* 1953: Andreas Schweiger, düütsch Biathlet († 2018)
* 1964: Ludger Abeln, düütsch Moderator
* 1976: Georg Friedrich Prinz von Preußen, Baas van dat Huus Hohenzollern
* 1987: Martin Harnik, öösterrieksch Footballspeler ut Hamborg

## Storven
* 323 v. Chr.: Alexander de Grote starvt in Babylon an Fever (* 356 v. Chr.)
* 1849: Friedrich Kalkbrenner, düütsch-franzöösch Pianist, Komponist un Klaveerbauer (* 1785)
* 1926: Antoni Gaudí, spaansch Architekt (* 1852)
* 1965: Carl Kress, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1907)
* 1967: Franz Kewer, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1901)
* 1968: Antonio Pesenti, italieensch Radrennfohrer (* 1908)
* 1975: Franz Löbert, düütsch Politiker un Bremer Senator (* 1906)
* 2008: Jimmy Ekho,  Inuit-Künstler (* 1960)
* 2020: Hans Cieslarczyk, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1937)
31. Dezember

De **31. Dezember** is de 365. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner oder de 366. Dag, wenn en Schaltjohr is.

## Wat passeert is

## Politik un Sellschop
* 1987: Robert Mugabe warrt to'n Präsidenten un dormit to'n Hööft vun'n Staat in Simbabwe. 

## Boren
* 1491: Jacques Cartier, bretoonsch Seefohrer un Opdecker († 1557)
* 1848: Amos Burn, engelsch Schachspeler († 1925)
* 1849: Hans Eduard von Berlepsch-Valendas, Swiezer Architekt un Maler († 1921)
* 1869: Henri Matisse, fransch Maler un Bildhauer († 1954)
* 1881: Max Pechstein, düütsch Maler un Grafiker († 1955)
* 1883: Berend de Vries, plattdüütsch Schriever († 1959)
* 1898: Umm Kulthum, ägyptsche Singersche († 1975)
* 1925: Attilio Ruffini, italieensch Politiker († 2011)
* 1930: Odetta Holmes, US-amerikaansch Singersche († 2008)
* 1931: Tom Rolf, sweedsch Filmeditor († 2014)
* 1935: Peter Herbolzheimer, düütsch Jazz-Basuunist un Bandleader († 2010)
* 1937: Francisco Gabica, spaansch Radrennfohrer († 2014)
* 1937: Avram Hershko, israeelsch Biochemiker un Nobelpriesdräger
* 1938: Atje Keulen-Deelstra, nedderlannsch Iesflinklöperin († 2013)
* 1941: Sarah Miles, britisch Schauspelerin
* 1943: Lynzee Klingman, US-amerikaansch Cuttersche
* 1948: Wiktor Michailowitsch Afanassjew, sowjeetsch Kosmonaut
* 1948: Donna Summer, US-amerikaansch Singerin un Songschrieverin († 2012)
* 1955: Gregor Braun, düütsch Radrennfohrer
* 1974: Mario Aerts, belgisch Radrennfohrer
* 1976: Günther Beck, öösterrieksch Biathlet

## Storven
* 1384: John Wyclif, engelschen Karkenreformater (* vör 1330)
* 1616: Oswald Gabelkover, Dokter, Heraldiker un Historiker (* 1539)
* 1919: Elin Danielson-Gambogi, finnisch Malerin (* 1861)
* 1968: Carl Ahues, düütsch Schachmeester (* 1883)
* 1968: George Lewis, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1900)
* 1976: Andreas Kurz, düütsch Politiker un Landdagsafordneter van Bayern  (* 1894)
* 1992: Ossi Eckmüller, bayerisch Volksschauspeler un Speelbaas (* 1930)
* 2014: Helmut Hinrichs, plattdüütsch Aktivist (* 1924)
* 2022: Josef Ratzinger, later Paapst Benedikt XVI. (* 1927)
* 2024: James Fraser Stoddart, britisch-US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1942)
3. Dezember

## Wat passeert is
* 1818: Illinois warrt 21. Bundsstaat vun de USA.
* 1904: Vun dat kalifornisch Lick-Observatorium ut wurrd vun den Astronomen Charles Dillon Perrine de sösste Jupitermaand opdeckt.
* 1908: Ernest Shackleton un sien dree Begleiter entdecken bi den Marsch in Richt Süüdpool in' Rahmen vun de Nimrod-Expeditschoon den Beardmore-Gletscher.

## Politik un Sellschop

## Boren
* 1368: Karl VI., vun 1380 af an König vun Frankriek († 1422)
* 1882: Giovanni Rossignoli, italieensch Radrennfohrer († 1954))
* 1886: Manne Siegbahn, sweedsch Physiker un Nobelpriesdäger († 1978)
* 1895: Jürgen Thiemens, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1972)
* 1900: Ulrich Inderbinen, Swiezer Bargführer un Bargstieger († 2004)
* 1904: Edgar Moon, austraalsch Tennisspeler († 1976)
* 1909: Paulin Freitas, Politiker un Diplomat ut Togo († 1989)
* 1911: William Foerste, düütschen Germanist un Ethnoloog mit Swaarpunkt up’t Plattdüütsch († 1967)
* 1914: Corky Cornelius, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1943)
* 1922: Wolfgang Pfeifer, düütsch Germanist, Linguist un Etymoloog († 2020)
* 1924: Edwin Ernest Salpeter, öösterrieksch-austraalsch un US-amerikaansch Astrophysiker († 2008)
* 1925: Kim Dae-jung, süüdkoreaansch Politiker un Fredensnobelpriesdräger († 2009)
* 1933: Paul Josef Crutzen, nedderlannsch Meteoroloog, Atmosphärenchemiker un Nobelpriesdräger († 2021)
* 1934: Wiktor Wassiljewitsch Gorbatko, sowjeetsch Kosmonaut († 2017)
* 1934: Paul Weier, Swiezer Springrieder
* 1936: Klaus Johann Jacobs, Bremer Koopmann († 2008)
* 1938: Fouad Ibrahim, ägyptsch-düütsch Perfesser för Geografie
* 1946: Joop Zoetemelk, nedderlannsch Radrennfohrer
* 1949: John Akii-Bua, ugandschen Lichtathlet († 1997)
* 1960: Steven Ray Swanson, US-amerikaansch Astronaut
* 1967: Gilles Marguet, franzöösch Biathlet
* 1969: Halvard Hanevold, norweegsch Biathlet († 2019)
* 1978: Bram Tankink, nedderlannsch Radrennfohrer
* 1991: Simon Desthieux, franzöösch Biathlet

## Storven
* 1154: Paapst Anastasius IV. (* um un bi 1073)
* 1901: Charles Lionel Augustus de Nicéville, engelsch Lepidopteroloog (* 1852)
* 1919: Pierre-Auguste Renoir, franzöösch Maler (* 1841)
* 1965: Hank D’Amico, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1915)
* 1979: Hans Rohde, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1914)
* 2004: Willem Duyn, nedderlannsch Singer un Musiker (* 1937)
* 2021: Horst Eckel, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1932)
26. November

## Wat passeert is
* 579: Pelagius II. wurrd to'n Paapst wählt.
* 1680: De franzöösche König Ludwig XIV. verklaart den Krieg an de Republik vun de Seven Vereenigten Nedderlannen
* 1963: Willem Kaisen warrt to'n 7. Mol Bremer Börgermeester. Lannsregeern vun Bremen is de Senat Kaisen VII.
* 2012: In Titisee-Neustadt (Schwarzwald) kommt bi en Brand in en Behinnertenwarkstäe vun de Caritas 14 Minschen to Dood.

## Boren
* 1637: Antonio Carneo, veneziaansch Maler († 1692)
* 1864: Auguste Honoré Pierre Charlois, franzöösch Astronom († 1910)
* 1902: Wilhelm Stülten, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1972)
* 1919: Marie Schlei, düütsch Bundsministerin († 1983)
* 1923: Ingeborg Hoffmann, düütsch Politikerin un Bundsdagsafordnete († 2012)
* 1924: Bhekimpi Dlamini, swasiländsch Politiker († 1999)
* 1925: Gregorio Conrado Álvarez Armelino, uruguayisch General, Politiker und Präsident († 2016)
* 1929: Ingeborg Minor, düütsch Ieskunstlöperin
* 1937: Boris Borissowitsch Jegorow, sowjeetsch Kosmonaut († 1994)
* 1944: Johanna Schut, nedderlannsch Iesflinklöperin († 2025)
* 1946: Roger Rosiers, belgisch Radrennfohrer
* 1948: Elizabeth Helen Blackburn, austraalsch-US-amerikaansch Molekularbiologin un Nobelpriesdrägerin
* 1948: Marianne Muellerleile, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1948: Galina Prosumenschtschikowa, sowjeetsch Swemmsportlerin un Olympiasiegerin († 2015)
* 1957: Matthias Reim, düütsch Pop-Singer
* 1984: Shannon Rempel, kanaadsch Iesflinklöperin
* 1986: Bauke Mollema, nedderlannsch Radrennfohrer
* 1988: Arthur Vichot, franzöösch Radrennfohrer
* 1990: Martyn Kravtsiv, ukrainsch Schachspeler
* 1997: Hanna Kebinger, düütsch Biathletin

## Storven
* 1671: Johann Hinnerk von Brobargen, düütsch Ridder (* 1624)
* 1883: Sojourner Truth, US-amerikaansch Predigerin (* 1798)
* 1885: Thomas Andrews, irisch Physiker un Chemiker (* 1813)
* 1956: Tommy Dorsey, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1905)
* 1958: Tiny Bradshaw, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1905)
* 1981: Max Euwe, nedderlannsch Schachweltmeester(* 1901)
* 1982: Olle Gunneriusson, sweedsch Biathlet (* 1924)
* 2003: Paul Shabangu, swasilannsch Politiker (* villicht 1943)
* 2010: Maria Hellwig, düütsche Singersche un Moderatersche (* 1920)
* 2012: Joseph Edward Murray, US-amerikaansch Chirurg un Nobelpriesdräger (* 1919)
* 2024: Karin Baal, düütsch Schauspelerin (* 1940)
22. Dezember

## Wat passeert is
* 1891: Max Wolf hett as eerste Astronom mit Fotografie en Asteroiden opdeckt, de he (323) Brucia nömmt hett.
* 1979: Katalonien warrt binnen Spanien autonom. 
* 1989: Dat Brannenborger Door in Berlin warrt 28 Johre na den Bo vun de Berliner Muer wedder open maakt. 

## Politik un Sellschop
* 1636: Ferdinand III., latern Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek, warrt to'n Röömsch-düütschen König wählt.
* 1711: Karl VI. ut dat Huus Habsborg warrt in Frankfort an'n Main to'n Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek kröönt.

## Boren
* 1831: Alois Friedrich Rogenhofer, öösterrieksch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1897)
* 1858: Giacomo Puccini, italieenschen Opernkomponist († 1924)
* 1897: Paul Schlack, düütsch Chemiker un Utfinner († 1987)
* 1901: Friedrich Verholen, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1993)
* 1903: Haldan Keffer Hartline, US-amerikaansch Physioloog un Nobelpriesdräger († 1983)
* 1931: Joachim Göschel, düütschen Spraakwetenschopper († 2022)
* 1933: Abel Pacheco de la Espriella, costa-ricaansch Politiker
* 1941: Michael Stanley Whittingham, britisch-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1943: Jurjen van der Kooi, westfreeschen Volkskünnigen († 2018)
* 1954: Hugh Quarshie, britisch Schauspeler
* 1955: Thomas Südhof, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger 
* 1959: John Patitucci, US-amerikaansch Jazzmusiker 
* 1960: Felicitas Hoppe, düütsch Schrieverin
* 1961: Juri Iwanowitsch Malentschenko, russisch Kosmonaut
* 1963: Giuseppe Bergomi, italieensch Footballnatschonalspeler
* 1969: Myriam Bédard, kanaadsch Biathletin
* 1984: Basshunter, sweedsch Singer, Musikproduzent un DJ
* 1994: Fabien Claude, franzöösch Biathlet
* 2000: Joshua Bassett, US-amerikaansch Popsinger un Entertainer

## Storven
* 1912: Heinrich Schriefer, plattdüütsch Schriever (* 1847)
* 1923: Richard Witting, düütsch Banker un Politiker (* 1856)
* 1998: Hermann Creutzenberg, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1923)
* 2002: Jan-Henrik Horn, düütschen Jurist un Politiker (* 1944)
* 2016: Walter Ruppel, düütsch Schauspeler, Speelbaas un Intendant vun dat Ohnsorg-Theater (* 1927)
1680

## Wat passeert is
* 26. November: De franzöösche König Ludwig XIV. verklaart den Krieg an de Republiek vun de Seven Vereenigten Nedderlannen

### Kunst un Kultur
* 
## Boren
* 
## Storven
* 31. Mai: Joachim Neander, Paster, Dichter un Komponist vun Karkenleeder ut Bremen (* 1650)
* 10. Oktober: Jacob Tappe, düütsch Mediziner (* 1603)
* 4. Dezember: Petronio Franceschini, italieensch Komponist un Cellist (* 1651)
20. Dezember

## Wat passeert is

## Politik un Sellschop
* 1860: South Carolina treed as eersten Bundsstaat ut de Union vun de USA ut(Sezzesion). Anner Staten folgen na un dat keem to'n Börgerkrieg

## Boren
* 1600: Nicolas Sanson, franzöösch Kartograf († 1667)
* 1629: Pieter de Hooch, nedderlannschen Maler († 1684)
* 1876: Martha Müller-Grählert, plattdüütsch Schrieverin († 1939)
* 1881: Johanna van Buren, nedderlannsch plattdüütsch Schrieverin († 1962)
* 1886: Hazel Hotchkiss Wightman, US-amerikaansch Tennisspelerin († 1974)
* 1898: Irene Dunne, US-amerikaansch Theater- un Filmschauspelersche († 1990)
* 1902: Hendrik Johannes Bergveld, nedderlandsch-neddersassischen Schriever un Heimaatforscher († 1966)
* 1903: Johann Pieper, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1985)
* 1918: Audrey Totter, US-amerikaansch Schauspelerin († 2013)
* 1926: Otto Graf Lambsdorff, düütsch Politiker un Bundsminister († 2009)
* 1928: Anna Elisabeth Wiede, düütsch Dramatikerin († 2009)
* 1932: Wolfgang Lindow, düütsch Germanist un Volkskunniger († 2020)
* 1933: Rik Van Looy, belgisch Radrennfohrer († 2024)
* 1936: Julie Stevens, britisch Schauspelerin
* 1937: Manfred Lahnstein, düütsch Politiker, Bundsminister un Manager
* 1948: Abdulrazak Gurnah, tansaansch Schriever un Nobelpriesdräger
* 1952: Jenny Agutter, britsch Schauspelersche
* 1953: Claus Johannßen, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1955: Martin Schulz, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter
* 1981: Julien Benneteau, franzöösch Tennisspeler
* 1988: Denise Herrmann, düütsch Biathletin un Skilanglöperin

## Storven
* 217: Zephyrinus, Hilliger un Paapst (* weet man nich)
* 1421: Jan II. von Slamersdörp, Arzbischop von Bremen (* weet man nich)
* 1679: Johan Maurits van Nassau-Siegen, nedderlandsch Humanist un Gouverneur (* 1604)
* 1917: Lucien Petit-Breton, franzöösch Radrennfohrer (* 1882)
* 1968: Richard Queck, düütsch Footballspeler (* 1888)
* 1968: Max Brod, jöödschen Schriever in düütsche Spraken ut Prag (* 1884)
21. Dezember

## Wat passeert is

## Politik un Sellschop
* 1192: Leopold V. vun Öösterriek nimmt Richard Löwenhart bi Wien fangen un verlangt en Lösegeld. 
* 1959: Willem Kaisen warrt to'n 6. Mol Bremer Börgermeester. Lannsregeern vun Bremen is de Senat Kaisen VI.
* 1991: Mit de Deklaratschoon vun Alma-Ata warrt de Sowjetunion uplööst. Nafolger in all Rechte un Plichten is de Föderatschoon vun Russland. 

## Boren
* 1804: Benjamin Disraeli, britsch Schriever un Politiker († 1881)
* 1845: Franz Giese, plattdüütschen Schriever ut Mönster († 1901)
* 1884: Camillo Ugi, düütsch Footballnatschonalspeler († 1970)
* 1926: Herbert Ehrenberg, düütsch Politiker un Bundsminister († 2018)
* 1917: Heinrich Böll, düütsch Schriever un Översetter, Nobelpriesdräger († 1985)
* 1933: Georg Duensing, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1951: Fiorella Bonicelli, Tennisspelerin ut Uruguay
* 1966: Kiefer Sutherland, kanaadsch Schauspeler
* 1969: Julie Delpy, franzöösch Schauspelerin un Singerin
* 1971: Margarita Drobiazko, litauisch Ieskunstlöperin

## Storven
* 1375: Giovanni Boccaccio, italieensch Schriever un Vertreder vun den Humanismus (* 1313)
* 1802: Johanna Sacco, düütsch Schauspelerin un Danzerin (* 1754)
* 1940: Hal Kemp, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1904)
* 1949: Friedrich Klinge, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1883)
* 1950: Edwin Foster Coddington, US-amerikaansch Astronom un Mathematiker (* 1870)
* 1961: Hinnerk Willem Kopp, düütsch Politiker un eerst Ministerpräsident vun Neddersassen (* 1893)
* 2009: Edwin Gerhard Krebs, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger (* 1918)
* 2014: Udo Jürgens, österrieksch Musiker un Komponist (* 1934)
* 2019: Walter Zelinski, plattdüütschen Schriever un Schoolmeester (* 1948)
* 2023: Robert Merton Solow, US-amerikaansch Ökonom un Nobelpriesäger (* 1924)
Mennan Yapo

**Mennan Yapo** (* as *Mennan Yapicioglu* 1966 in München) is en düütschen Speelbaas, Filmproduzent un Schauspeler vun törkische Afkunft.

## Leven und Wark
Yapo is as Söhn vun törksch Öllern boren. He hett vun 1988 an verscheden Arbeiden in’t Filmgewarf maakt, toeerst op Assistenzsteden un in’n Marketing. 1995 füng he an Dreihböker to schrieven un Filmen to produzeeren, un af un to ok as Schauspeler in lütte Nevenrullen, as 1996 in *Bettlektüre* oder 2003 in *Good Bye, Lenin!*

As Speelbaas hett he to’n eersten mol 1998/99 arbeit. Sien eersten Film, de Kortfilm *Framed*, weer för den Düütschen Kortfilmpries vörslahn un weer op vele natschonale un internatschonale Festivals to sehn. Vun 2000 an hett he as Speelbaas an sien eersten ü.a. vun Tom Tykwer produzeerten Speelfilm *Lautlos* arbeit, de 2004 in de düütschen Kinos groten Spood harr un ok internatschonal vun de Kritik veel Acht funnen hett.

In’n März 2007 lööp sien eerste Hollywood-Produkschoon an mit dat Filmdrama *Premonition* an mit Sandra Bullock in de Hööftrull. De Kritiken weern in de USA nich so dull, man finanziell kann man vun Spood snacken.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Mennan Yapo weer 1999 för den Düütschen Kortfilmpries nomineert. 2004 hett he för sien Film *Lautlos* twee Utteken kregen: den *Sünnerpries vun de Jury* op dat *[[Cognac Festival du Film Policier]]* un den *Platinum Award* vun’t *[[WorldFest Houston]]* in de Kategorie *Best Independentfilm – Spannung/Thriller*.

## Borns


## Websteden
August Kopff

**August Kopff** (* 5. Februar 1882 in Heidelbarg; † 25. April 1960 in Heidelbarg) weer en düütsch Astronom un bekannt Opdecker vun völ Asteroiden. 

## Leven
Van 1924 bit 1954 weer he de 18. Direkter von dat Astronoomsche Rekeninstitut (ARI), eerst in Berlin, later henn in Heidelbarg. En Maandkrater vun 41 km Dörmeter is nah hüm nömmt.

Kopff harr 1906, domols noch Direkter vun de Steernwacht in Heidelbarg, de Kopff'sch Komet opdeckt, de ok bekannt wurrn is dör ein Rendezvouz bi de Galileo-Mission , as ok in de Tietruum van 1905 bit 1909 noch 66 Asteroiden. Dorneben is he noch Mitopdecker vun noch twee Asteroiden. 

## Opdecken
To de vun hüm opdeckt Asteroiden hörrn:

* (579) Sidonia
* (582) Olympia
* (584) Semiramis
* (585) Bilkis
* (589) Croatia
* (591) Irmgard
* (593) Titania
* (595) Polyxena
* (596) Scheila
* (606) Brangäne
* (607) Jenny
* (608) Adolfine
* (612) Veronika
* (613) Ginevra
* (614) Pia
* (615) Roswitha
* (616) Elly
* (617) Patroclus
* (619) Triberga
* (621) Werdandi
* (624) Hektor
* (625) Xenia
* (626) Notburga
* (627) Charis
* (628) Christine
* (633) Zelima
* (634) Ute
* (667) Denise
* (677) Aaltje

## Nahwies
Aktinolith

**Aktinolith** is en bekannt steenbilln Mineral ut de Mineralklass vun de Silikaten, dat teemlich faken vörkummt. Nipp un nau is dat en Bandsilikat ut de Koppel vun de Calcium-Amphibolen. Dat MIneral kristalliseert in’t monokline Kristallsystem mit de cheemschen Formel Ca2(Mg,Fe2+)5[OHSi4O11]2 un entwickelt vör allen sülenförmige Kristallen, aver ok radialstrahlige bit Körnige Aggregaten hi hellgröne bit swarte Klöör. Aktinolith billt Pseudomorphosen na Pyroxen.

Tohopen mit Tremolit un Ferro-Aktinolith billt dat Mineral en Mischreeg mit wesselhaft uttuuschboren Magnesium-Ionen (Tremolit) un Iesen-Ionen (Ferro-Aktinolith).

## Historie un Naam
De Naam *Aktinolith* is en Kunstwoort, dat ut twee greeksche Wöör tohopensett is: ἀκτίς („Strahl“) un λίθος („Steen“). De Naam betütt sik op dat faken fesig oder radialstrahlige Utsehn vun’t Mineral.

## Varietäten un Modifikatschonen

Vun’t Aktinolith sünd opstunns dree Varietäten bekannt:
* **Byssolith** oder **Amiant** hett tomeist en hellgröne bit düstergröne Klöör, mitünner ok blaugröön. De Kristallen sünd fienhoorig, langnadelig oder de billt fienfaserige Aggregaten ut, de faken as Fesenmatten utseht. Byssolith kummt faken – in en so nöömte Paragenese – blangen Epidot vör.
* **Bargledder** hett dorgegen en flachig, leddriget Utsehn.
* **Smaragdid** (oder *Smaragdit*) tekent sik dör de smaragdgröne Klöör ut, de dör Bimengen vun Chrom tostannen kummt.

Keen Varietät is dorgegen da Nephrit, wat en Mischkristall ut Aktinolith un Tremolit is.

## Billn un Vörkamen
Aktinolith entsteiht in metamorph Steen as Amphibolit, Dolomit un Schiver. Faken kummt dat denn tohopen mit Anthophyllit, Chloriten, Dolomitspat un Calcit vör.

Fundsteden gifft dat ünner annern in Brumado/Bahia in Brasilien, Val Malenco in Italien, Knappenwand un Zillerdaal in Öösterriek un Sobotín in Tschechien.

## Bruuk
Aktinolith un Byssolith weern vör allen as Asbest verwennt. In de traditschonellen chinees’schen Medizin warrt de Steen gegen Impotenz insett.

## Literatur
*Stefan Weiß: *Das große Lapis Mineralienverzeichnis*. 4. Oplaag. Christian Weise Verlag, München 2002, ISBN 3-921656-17-6
* Edition Dörfler: *Mineralien Enzyklopädie*, Nebel Verlag, ISBN 3-89555-076-0

## Websteden

*Mineralen-Nakieksel - Aktinolith (hdt.)
Skrotalfack

Dat **Skrotalfach** is de een Klööt ümgevenden Ruum in’n Klötensack.

De Skrotalfachen sünd poorwies anleggt, as sik dorut wiel de Entwickeln as Embryo de Genitalwulsten billn doot. Bi’n männliche Embryos warrt de as de Skrotalwulsten betekent. De wannert openanner to un versmölt in de Mitt. Dorut warrt denn de Klötensack (*Skrotum*), un in de Mitt, woneem sik de Wulsten drapen harrn, dat Skrotalseptum, wat as en afrengenzend Wand twüschen de beiden Skrotalfachen liggt. Bi den wieflich Embryo blifft dat Versmölten ut un ut de beiden Wulsten entwickelt sik de groten Schaamlippen.

Dat Skortalfach kummt an sik eerst tostannen, wenn de Klööt ut den Retroperitonealruum – dat is de Deel vun de Liefhöhl, de achter dat Buukfell liggt – dör den Liestenkanal in den Klötensack afstiggt. Dorbi warrt dat Peritoneum (Buukfell) mitnahmen, so dat de beiden Skrotalfachen mit en peritonealen Övertog utkleedt sünd, den de Mediziners Periorchium nöömt.

Bi de „transversen Klötenektopie“ kamt beide Klöten in’t sülve Skrotalfach to liggen. Dat is en roor Afoort vun de Laag vun’n de Klöten.

## Kiek ok
* Skrotalreflex
Birgit Prinz

**Birgit Prinz** (* 25. Oktober 1977 in Frankfort an’n Main) is en ehmalge düütsch Footballspelerin.

Se hett in de Fruen-Bundsliga bit jetzt för FSV Frankfurt un 1. FFC Frankfurt speelt. 2002 hett se ok för de amerikaansch Mannschap vun Carolina Courage speelt.

Für de düütsch Natschonalmannschap hett de Störmerin van 1994 bit 2011 in 214 Spelen 128 Doren schaaten. Dormit is se Rekordholler (nah Spelen as ok nah Doren).

In Düütschland is se söben Mal to’n Footballspelerin vun dat Johr wählt wurrn, se weer aber ok in de Johren 2003 bit 2005 Weltfootballspelerin vun dat Johr.

2011 hett se hör Loopbahn in de Natschonalmannschap afslooten. 2012 hett se noch twee Spelen för hör nee Vereen TSG 1899 Hoffenheim bestreden. 

2013 wurr se to en Ehrenspeelführerin vun de Fruen-Natschonalmannschap nöömt.

## Weblinks

* Info-Siet vun den DFB
* Offizielle Websteed
Peter Weir

**Peter Lindsay Weir**  (* 21. August 1944 in Sydney, New South Wales, Australien) is en australischen Speelbaas, Filmproduzent un Dreihbookschriever.

## Leven
Weir hett an de University of Sydney Kunst un Juristeree studeert.

Al mit sien eersten Filmen hett he in Australien glieks den Dörbrook schapt. *The Cars That Ate Paris* un *Picnic at Hanging Rock* harrn phantastische Motiven. Al dormols hett he ünner Bewies stellt, dat he Schauspelers to hööchste Leistungen motiveeren kann. In sien Filmen *	Gallipoli* un *The year of living dangerously* künn sik Mel Gibson as Charakterdorsteller dörsetten, bevör he mit Actionfilmen dorna Karriere maakt hett. 

Mit de eersten beiden Filmen, de Weir in de USA dreiht hett, geev he Harrison Ford de Mööglichkeit för em nee’ordige Rullen to spelen. Sien Roop as groten Speelbaas grünnt sik för allen ok op de nafolgend Filmen, as to’n Bispeel *Dead Poets Society* vun 1989, in den sik Robin Williams as eernsthaften Schauspeler en Naam maakt hett.

Mit sien letzten Film *Master and commander: The far side of the world* hett he eerstmols en Kostüm- un Actionfilm maakt, man ok de wies lichte psycholoogsche Ünnertöön.

## Filmografie (Utwahl)

## Filmpriesen un Utteken
Peter Weir hett mit sien Filmen al düchtig Spood harrt wat sik mit tallrieke Filmpriesen daalslahn hett. Von de söven Filmen, de he in de USA dreiht hett, weern söss för den *[[Oscar]]* nomineert. Veer mol weer he ok för den *[[Golden Globe]]* vörslahn. Ok wenn he dorvun keen wunnen hett, hett he doch en grote Tall vun Utteken för sik winnen künnen. Bit hüüt (April 2012) is he mit 28 Priesen ehrt worrn. Dorünner weern:
* 1981: de *[[AFI Award]]* in de Kategorie *Best Speelbaas* för *Gallipoli*
* 1985: de *[[Hochi Film Award]]* in de Kategorie *Best frömdsprakig Film* för *Witness* 
* 1986: de *[[Blue Ribbon Award]]* in de Kategorie *Best frömdsprakig Film* för *Witness* 
* 1990: de *[[BAFTA Award]]* in de Kategorie *Best Film* för *Dead Poets Society*
* 1990: de *[[David di Donatello Filmpries]]* in de Kategorie *Best utlännsch Film* för *Dead Poets Society*
* 1991: de *[[César]]* in de Kategorie *Best utlännsch Film* för *Dead Poets Society*
* 1999: de *[[David Lean Award for Direction]]* för *The Truman Show*
* 2001: de *Sünnerpries för’t Levenswark* vun de *[[Australian Screen Directors’ Association]]*
* 2004: de *[[David Lean Award for Direction]]* för *Master and Commander: The Far Side of the World*
* 2004: de *[[ALFS Award]]* vun’t *[[London Critics Circle Film Awards]]* as *Best Dreihbookschriever vun’t Johr* för *Master and Commander: The Far Side of the World*

## Weblenken
Göttwust

**Göttwust** (ok **Grüttwust**) is en Wust, de vun Grütt un Swienfleesch maakt warrt. Göttwust kannst kaakt eten to Gröönkohl, Kartuffeln un Kassler. De Wust warrt denn faken ok Pinkel nöömt. De Göttwust kann aver ok in de Pann braadt warrn, denn mit Kartuffeln un Appelmoos dorto. En Form vun Grüttwust is ok de Knipp.
Bahá'í

De **Bahá'í-Gloven** wardt in de hele Welt mang Millionen vun Minschen praktezeert, Minschen vun elkeen Rass, Kultuur un Börgerstand. Bahá'ís glöövt an een Gott, de sik sien Kreatuur dörch Baden, dörch sien Manifestatschonen apenbaart. Mank de Manifestatschonen weren Moses, Jesus, Mohammed, Zoroaster un Buddha. In use Tiet sünd de twee Bahá'í-Manifestatschonen de Báb (Dat Door) un Bahá'u'lláh (Gott Sien Herrlichkeit).

De Bahá'í-Gloven füng in 't Jahr 1844 an, in wat dunntomaal "Persien" was (dat hüdige Land Iraan), to de Tiet, in de De Báb Sien Mischoon künnig maak. Dat dä He, üm de Glövigen för Den to rüsten, de achter Em kamen schull, meist so as Johannes de Döper sien Gemeen för Christus sien Kamen rüsten dä. De Báb apenbaar 'n Barg Gebäden un Schriften in sien kort Amt, dat mit sien Märtyrerdood un mit d'n Märtyrerdood vun mehr as 10 000 "Bábís" (as Sien Glövigen dunn nöömt wöörn) ennen dä. Vääl vun de overlävenen Glövigen weren verarmt un verbannt.

Mank de Verbannten was Bahá'u'lláh un Sien Familie, ook sien lütten Sohn 'Abdu'l-Bahá. In sien Exil in d'n Irak in 't Jahr 1863 möök Bahá'u'lláh sien Misschoon künnig. D'n Rest vun sien Läven bröch he achter Trallen un in 't Exil to, un dor apenbaar he de Schriften, de nu dat Läven vun de Bahá'ís stüürt.

## Weblenks
* Bahá’í-Gebäden
Nedersaksisch Instituut

Dat **Nedersaksisch Instituut** is en Institut an de Rieksuniversität Grunneng, dat sik mit de plattdüütsche Spraak in de Nedderlannen un ok in Düütschland befaten deit. Grünnt worrn is dat an’n 10. November 1953 op Besluss vun de Twete Kamer vun dat nedderlandsche Parlament.

Vun 1991 bet 2004 hett dat Institut an dat Stellingwarfs Woordeboek arbeidt un in de Tiet vun 1990 bet 1997 ok an dat Woordenboek van de Drentse Dialecten.

Dat vördem temlich egenstännige Institut is 1984 Deel worrn vun de Fackgrupp Regionale un Agronoomsch-Histoorsche Studien. Grött un Bedüden sünd in de nakamen Tiet mehr un mehr krimpt un dat Institut is nu Deel vun dat Afdeel för Nedderlandsch, Freesch un Neddersassisch an de Universität Grunneng.

## Perfessers

* 1953-1972: Klaas Hanzen Heeroma
* 1972-1984: Hendrik Entjes
* siet 1984: Hermann Niebaum
Renate Herrmann-Winter

**Renate Herrmann-Winter** (* 1933 in Griepswoold) is ene düütsche Germanistin.

Vun 1952 af an bet 1956 hett se Germanistik un Anglistik an de Universität Griepswoold studeert. Vun 1956 af an weer se wetenschopliche Mitarbeiderin an dat Institut för Düütsche Spraak in Berlin un Griepswoold, dat to de Düütsche Akademie vun de Wetenschoppen to Berlin höört. 1963 hett se in Rostock mit en Arbeit över *Die Milch und ihre Verarbeitung im niederdeutschen Wortschatz der ehemaligen Provinz Pommern* ehrn Dokter maakt. 1992 hett se den ne’en Lehrstohl för Nedderdüütsche Spraak un Literatur övernahmen. Dor hett se denn ok de Arbeit an dat Pommersche Wöörbook wedder opnahmen, dat se 1969 ut polietsche Grünn stoppt harrn. 1998 is se in Rohstand gahn. Doch 2003, nadem de Universität Griepswoold den Plattdüütsch-Lehrstohl nich wedder nee besetten wull, do hett se dor noch wedder anfungen.

2006 hett se den Fritz-Reuter-Pries kregen un 2003 den Kulturpries vun dat Land Mekelnborg-Vörpommern.

## Warken

* *Die Milch und ihre Verarbeitung im niederdeutschen Wortschatz der ehemaligen Provinz Pommern.* Dissertatschoon, Rostock 1963
* *Studien zur gesprochenen Sprache im Norden der DDR.* Soziolinguistische Untersuchungen im Kreis Greifswald. Berlin 1979
* *Plattdeutsch-hochdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum.* Rostock/Niemünster 1985, 5. Oplaag 2003
* *Notwehr ist erlaubt. Niederdeutsch im Urteil von Verehrern und Verächtern. Texte aus Mecklenburg und Pommern vom 16. bis zum 20. Jahrhundert.* Rostock 1995
* *Pommersches Wörterbuch.* Bd. 1, Lfg. 1 ff. 1997 ff.
* *Heimatsprache zwischen Ausgrenzung und ideologischer Einbindung. Niederdeutsch in der DDR.* Frankfurt am Main/Berlin 1998
* *Neues hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum.* Rostock 1999
* *Sprachbilder im Plattdeutschen. Redewendungen und Sprichwörter.* Rostock 2002
August-Hinrichs-Pries

**August-Hinrichs-Pries** (Motto *up platt maakt, goot maakt!*) is en Förderpries för Kinner un Jugendliche (bet 25), mit den Warken op Plattdüütsch uttekent warrt. De Oort vun de Arbeiden is egal, so lang dat üm Spraak (spraken oder schreven Woort) geiht. Dat Priesgeld sünd 500 Euro, de vun de August-Hinrichs-Stiftung kaamt. De Pries is för dat Johr 2006 toeerst vergeven worrn. Nöömt is he na’n Schriever August Hinrichs.

## Winners

* 2006:
*:Dei Plattschnackers, Gollnste
*:Kinner-Theatergrupp „Speelkoppel Hoyerswege“, Gannerseer
*:Kinnertheater „Ulli-Pulli“ vun de Grundscholen Aap un Nordloh

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Priesen

## Weblenken

* Websteed to den Pries (hoochdüütsch)
Wulfsborg

**Wulfsborg** is en Stadt in’n Oosten vun Neddersassen. De kreisfre’e Stadt is de Sitt vun de Volkswagen-Konzern.

Wulfsborg is nah Hannober, Bruunswiek, Ossenbrügge, Ollnborg un Göttingen de sössgröttste Stadt in Neddersassen mit 123.144 Inwahner (Stand: 31.12.2012) up en Flach vun 204,02&nbsp;km². De Inwahnertall vun Wulfsborg hett 1972 de Grens vun 100.000 överschreden, wodör se to en Grootstadt wurr.

Wulfsborg, 1938 to de Produkschoon vun de Volkswagen grünnd, weer en vun de wenig Stadtgrünnen in Düütschland in de eerste Hälft vun dat 20. Johrhunnert.

De Stadt hett 16 Oortschoppen un 40 Stadtdeelen.
Brunswick

**Brunswick** betekent

* Brunswick, Stadtdeel von de Stadt Melbourne, Victoria, Australien,
* Brunswick, Wahnrebeed in Hove, England,
* Brunswick, Oort un Gemeen in’n Metropolitan Borough Newcastle upon Tyne, England,
* Brunswick, Stadtdeel von Swansea, Wales,
* Brunswick, Stadtdeel von Wednesbury, West Midlands, England,
* Brunswick Village, Oort in North Tyneside, Tyne and Wear, England,
* Brunswick, Oort in’n Glynn County, Georgia, USA,
* Brunswick, Oort in’n Clay County, Indiana, USA,
* Brunswick, Oort in’n Lake County, Indiana, USA,
* Brunswick, Oort in’n Cumberland County, Maine, USA,
* Brunswick, Oort in’n Frederick County, Maryland, USA,
* Brunswick, Oort in’n Muskegon County, Michigan, USA,
* Brunswick, Oort in’n Kanabec County, Minnesota, USA,
* Brunswick, Oort in’n Warren County, Mississippi, USA,
* Brunswick, Oort in’n Chariton County, Missouri, USA,
* Brunswick, Oort in’n Antelope County, Nebraska, USA,
* Brunswick, Oort in’n Rensselaer County, New York, USA,
* Brunswick, Oort in’n Columbus County, North Carolina, USA,
* Brunswick, Oort in’n Medina County, Ohio, USA,
* Brunswick, Oort in’n Shelby County, Tennessee, USA,
* Brunswick, Oort in’n Cherokee County, Texas, USA,
* Brunswick, Oort in’n Essex County, Vermont, USA,
* Brunswick, Oort in’n Brunswick County, Virginia, USA,
* Brunswick CDP, Oort in’n Cumberland County, Maine, USA,
* Brunswick, Town in’n Eau Claire County, Wisconsin, USA,
* Brunswick Town, fröheren Oort in’n Brunswick County, North Carolina, USA,
* Brunswick Stew, Eten ut de Süüdstaaten von de USA,
* Brunswick Green, Metallfarv,
* Brunswick-Halvinsel, süden Deel von’n süüdamerikaanschen fasten Wall,
* HMS ''Brunswick'', Kriegsschipp von de brietsche Marien,
* *[[Brunswick (Hannelsschipp)|Brunswick]]*, brietschen Oostindienfohrer,
* Orquesta Tipica Brunswick, argentiensch Orchester,
* Brunswick, Kledaasch för Froonslüüd,
* Brunswick, en Fiegensoort,
* Brunswick Corporation, US-amerikaanschen Hersteller von Bowling- un Billard-Tobehör,
* Brunswick Records, US-amerikaansch Musiklabel,
* Brunswick Group, brietschen Finanzdeenstleister.

**Brunswick** is de Familiennaam von

* Emanuel Brunswick († 1892), US-amerikaansch-Swiezer Ünnernehmer,
* Johann Anton Brunswick (1759–1825), düütschen Koopmann un Parlamentarier,
* John Moses Brunswick (1819–1886), US-amerikaanschen Ünnernehmer,
* Léon-Lévy Brunswick (1805–1859), franzööschen Schriever,
* Natascha A. Brunswick (1909–2003), düütsch-US-amerikaansche Mathematikerin un Fotografin,
* Ruth Brunswick (1897–1946), US-amerikaansche Psychoanalytikerin.

Kiek ok bi: Brunswick County, Brunswick Township, Brunswicker, Brunsvik, Brunswik, Brunschvig, Brunswyk.
Uranocircit

**Uranocircit** is en uranhollig, stark radioaktiv, bannig week Mineral vun gele Klöör, dat ünner UV-Licht fluoreszeert. Dat Mineral höört to de Klass vun de Phosphaten, Arsenaten un Vanadaten. Kristalliseeren deit dat in’t tetragonal Kristallsystem un is cheemsch as  Ba(UO2)2(PO4)2•12H2O bekannt.

Uranocircit kummt in geel Kristallen vör, de bi Versmutten in’n Karn ok swart oder düster wesen künnt. An’n Dag oder bi Sünnlicht hebbt eenige Autuniten en grelle Klöör, as een dat vun’n Textmarker kennt.

## Egenschoppen
Uranocircit fluoreszeert ünner ultravigelett Strahlen in en hell, giftgröön bit geel Klöör. Enkelte Uranocirciten fluoreszeert sogor al ünner normal blau’t Licht.

## Vörkamen
Dat Mineral kann vundaag in enige Regionen in Düütschland in lütte Mengden funnen warrn, so to’n Bispeel in de Böverpalz in de Neeg vun Nabborg (Wölsendörp). Man, de meisten Stdeen sünd in de Twüschtiet al vun Sammlers leer söcht worrn. In de noordbayerischen Fichtelbargens is dat Mineral ok al in lütte Mengden opfunnen worrn un ok in de Bargens in’t sass’sche Vogtland bargt Uranocircit in gröttere Mengden.

## Struktur
Uranocircit besteiht ut Phosphat-Tetraeders, de mit tarrt oktaedrisch Uranoxidgruppen verknütt sünd. De Phosphat- un Urangruppen leegt in Schichten, de blots swack dör Watermolekülen tosamenhollen warrt. Dordör entsteiht de tyypsch plattige Struktur, de perfekte Splittricht un de relative weke Fastigkeit. An de Luft verlütt dat Mineral en Deel vun sien Kristallwater un warrt to Metauranocircit. De Kristallen warrt dördor drööv un de Stückens noch sprocker.

## Bruuk
Wieldat Uranocircit teemlich faken in de Eerdkrust vörkummt, weer fakener al – ünner annern in de Bundsrepublik Düütschland to de Tiet vun’n Kolen Krieg – de Lagersteden vun dit Mineral kommerziell as Uranborn to nütten. In de DDR weer dat ok in de Praxis so maakt mit Uranocircit ut de Ierzbargen. Tohopen mit annere Uranierzen warrt Uranocircit as faken nich so bedüden Nevenandeel vun Steen fakener verwennt.

## Sekerheit

Uranocircit is en teemlich stark α-strahlend Material, dat nich in’n Lief kamen schüll. Wieldat de Mineralen teemlich sprock sünd un licht in lütte Partikels twei breekt, de denn an de Fingers hangen blievt, schüll man na’t Anröhren vun de Steen foorts de Hannen afwaschen, dat op den Weg nix dorvun in’n Lief opnahmen warrt. Dör de bannig lange Verwielduer un den stännigen Alphaverfall besteiht grote Gefahr dordör Krebs uttolösen.

Mit en UV-Lücht kann een na de Arbeit mit de Steen de Arbeitssteed aflüchten un na opfallend grelle Partikels kieken. Op de Oort un Wies finnt man Restmengden, de anners nicht to sehn weern.

## Websteden

*Uranglimmer in’n Mineralenatlas (hdt.)