open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karkraode

**Karkraode** (op Hollandsch Kerkrade) is en Gemeen in’n Süüdossen van de nederlannsche Provinz Limborg. De Stadt harr de 1 Januar 2004 50.035 Inwahners. Börgermeester is Jos Som van de CDA. Karkraode is mit Heerle, Landgraaf un ’t noordrhien-westfälsche Hertseroa ene Agglomeration. De Inwahners snackt traditionell *Kirchröadsj*, wat Tekens vun den middeldüütschen Dialekt Ripuarisch vun de hoochdüütsche Spraak un't Limborgsche hett. 

Se is för de gröttste Deel na den Krieg buut worrn. 
In Düütschland kennt een de Stadt wegens den Footballvereen Roda JC.
Hammurabi

**Hammurabi** weer vun üm un bi 1728 bet 1686 vör Christus König vun Babylon. He wunn Kriegen gegen Länner in de Naverschap. In de Tiet vun Hammurabi worr dat Rechtswark Lex Hammurabi schreven un dat 
Gilgamesch-Epos in en babyloonsche Form brocht.
Slüüs

Ene **Slüüs** () is'n groten Trog in enen Fluss oder Kanaal, de darför dar is, dat de unnerscheedlich hogen Waterstännen gegensietig afslaten weern köönt. Dörgangsslüsen mit twee Doren sünd dar nödig, wo Scheep enen Unnerscheed von Waterstännen överwinnen mööt. To'n Bispill mussen de Waterstandsunnerschede in den Ems-Jade-Kanaal up ene Längde van 72 km dör den Bo van sess Slüsen utgleken weern.

Dat Dörslüsen geiht so vör sik: En Schipp, dat van baben kummt, föhrt dör de apenen Doren in de Slüüskamer rin. De Baberdoren weert slaten un de Unnerdoren apen maakt. Dat Water loppt nu langsam ut de Kamer herut, un dat Schipp sackt mit daal. Wenn de Waterstand utgleken is, kann dat Schipp ut de Kamer herutföhren. En Schipp, dat up de anner Siet van de Slüüs al tööft hett, kann nu in de Kamer rin. De Unnerdoren weert slaten, un dör de Baberdoren warrt nu wedder Water rinlaten. Dat Schipp stiggt mit up, un wenn de Waterspegel utgleken is, laat sik de Doren ganz apen maken un de Fahrt kann wietergahn.
Römerbreef

De **Breef vun Paulus an de Gemeen in Rom** (kort: Römerbreef) is een vun den Breven, de Deel vun dat Nieg Testament un dat Bibel sünd. Schreven hett den Paulus vun Tarsus, sachts as he in Korinth weer. Siet dat Middelöller warrt de in 16 Kapitel ünnerdeelt.

För Martin Luther weer de Römerbreef heel wichtig. He schreev, dat dat dat wichtigste Book vun dat Niege Testament weer, un dat jedeen Christenminsch dit Book butenkopps lehrn schull. Ut den Römerbreef harr he ok sien Idee vun de Gerechtigkeit ut Gloven, un so hett dit Book vun de Bibel ok en groten Andeel an de Reformatschoon hett.
Oost-Fläämsch

**Oost-Fläämsch** (up Fläämsch un Nedderlannsch **Oost-Vlaams**) is en Grupp vun Dialekten vun de Nederlannsche Spraak in Belgien un de Nedderlannen. Oost-Flannern in Flannern is dat Rebeet, wo de meisten Lüde leevt, de düsse Dialekten snackt. In de Nederlannen warrt dat blots in Delen vun Seeland sproken. Oost-Fläämsch weer in't Middelöller en Deel vun't Dietsche, wat en Deel vun't Nedderlannsch weer.

Oost-Fläämsch warrt üm Aalst, Beveren, Deinze, Dendermonde, Eeklo (Meetjesland), Gent, Geraardsbergen, Hulst, Lokeren, Ninove, Oudenaarde, Sint-Niklaas, Sluiskil, Terneuzen, Wetteren un Zottegem ümto snackt.

Franzosen, Spanier un Öösterrieker harrn Infloot op't Oost-Fläämsch.
Brabants

**Brabants** is en nedderlannschen Dialekt, de in Noord-Brabant un in de belgischen Provinzen Antwerpen un Fläämsch-Brabant snackt ward. In’n Noordwesten vun Brabant üm Willemstad ümto ward Hollandsch sproken. Traditschonell warrt dat Südgeldersche as en anner Dialekt ansehn.

Brabants warrt nich as ene Minnerheitenspraak gellen laten.

De drüdde Deel vun de Lü in de Benelux-Länner, de Nedderlannsch snacken doot, leevt in’t Rebeet vun’t Brabants. In grote nedderlannsche Steder, to’n Bispeel Breda un Eindhoven, wo vele Hollänners leevt, warrt Brabants nich veel spraken. In Tilburg un ’s-Hertogenbosch gifft dat avers vele Lü, de Brabants snackt. In Belgien warrt Brabants vun mehr Lü snackt. In Brüssel warrt Brabants vun nich vele Lü snackt, ofschoonst Brabants in Brüssel in vele kulturellen Aktivitäten bruukt warrt un dor enen hogen Status hett.
Brabants weer in’t Middelöller en Deel vun’t Dietsche, wat ene nedderfranksche Dialektgrupp weer.
Halverstidde

**Halverstidde** is ene Stadt in’n Süden vun Sassen-Anholt bi’n Hoort mit 39.693 Inwahners (30. Juni 2004). Halverstidde is de Kreisstadt vun’n Landkreis Harz. 

In’t Middelöller weer Halverstidde de Seet vun en kathoolschen Bischop un ok in de Hanse.
Noch in’t 19. Johrhunnert is in Halverstidde veel ostfälschet Platt snackt wurrn.

## Buwarken
* Dom
* Läwfruenkark
* Martinikark
* St. Andreaskark
* St. Johanneskark

## Bekannt Lüüd ut disse Stadt
* Jochen Danneberg (*1953), düütsch Skispringer

## Weblenken

* Steed vun de Stadt Halverstidde (hoochdüütsch)
Plettmert

**Plettmert** (hoochdüütsch: *Plettenberg*) is ene Stadt an de Lenne in’n Märkischen Kreis in’t Suerland in Noordrhien-Westfalen. Plettmert weer inst in de Hanse. 
Plettmert is an’n Rand vun’t inst luthersche Märkische Suerland, an de Grenz to’t mehr oder minner kathoolsche Hoochsuerland. Plettmert hett na’n Süden ene Grenz to den Kreis Olpe, de to’t Hoochsuerland höört. Plettmert is de Seet vun de plettac AG, wat een vun de gröttste Gesellschoppen vun de Buweertschop in Düütschland is. Plettmert is de Oort, ut den Carl Brockhaus, de de Elwerfelder Bibel herutgeef, weer.
Dat Plettmerter Dagblaad is dat Süderländer Tageblatt.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
Daigo Fukuryū Maru

De **Daigo Fukuryu Maru** (第五福龍丸;, *Daigo Fukuryū Maru*) weer en japaansch Tuunfisch-Kutter, de bi de vun de USA för en Test dorföhrte Waterstoffbomben-Exploschoon op dat Bikini-Atoll an den 1. März 1954 radioaktiv verstrahlt worrn is.

Kuboyama Aikichi, de Funkmaat vun dat Boot, starv en halv Johr later an den 23. September an de Folgen vun de Verstrahlen.

Dat Boot weer 1947 as *Dainana Kotoshiro Maru* (第七事代丸) in Koza vun den Stapel lopen un änner later sien Naam to Daigo Fukuryu Maru.

An den 1. März hett dat Boot mit en Kru vun 23 Mann vör Bikini fischt. Dat Boot weer buten de Sekerheitszoon, de de Amerikaners utwiesen dein, weer aver dör den Fallout kontamineert. Toeerst weer de Kontaminatschoon nich bemarkt, so dat dat Boot no Japan trüchföhr un eerst den 14. September in Yaizu in Japan ankeem.

Üm un bi 100 Fischerbööd weern alltohoop de Strahlen utsett. De Vörfall geev en antinukleare Bewegen in Japan Schuuv. Bang, dat de Bewegen to antiamerikaansche Stimmen föhrt, segg de Regeren vun de USA den japaanschen Premierminister Yoshida Shigeru 200.000 US-$ as Utgliek för de Opper to.

Hüüt warrt dat Boot in Tokio utstellt.

De Vörfall weer fiev Johr later vun de Regisseur Shindo Kaneto in en *Daigo Fukuryu Maru* nömten Film verarbeid. Uno Jukichi speel de Roll vun Kuboyama Aikichi. Ok Filmen as de vun Godzilla, de dör radioaktive Strahlen to en Monster muteert is, werrn vun den Vörfall inspireert.
Transisterradio

En **Transisterradio** is en Radio mit Transisters as Verstärkerboelementen. 

Dat weltwiet eerste kommerzielle Transisterradio *[[Regency TR-1]]* weer an’n 18. Oktober 1954 vun Texas Instruments ankünnigt un to Wiehnachten op den Markt brocht. Bi en Vergliek mit dat Röhrenradio kümmt dat Transisterradio mit veel weniger Stroom un Bedriefsspannung ut, un kann dorüm mit Batterien arbeiten. So weer dat mööglich, de Radios schön lütt un drachtbor to boen, wat bald dorop to ene grote Verbreden föhrt hett.
Freesland

**Freesland** is ene Lannschap, de vandage deelwies to de Nedderlannen, to Neddersassen un Sleswig-Holsteen höört.
* Westerlauwersk Fryslân: De Provinz Freesland vun de Nedderlannen
* Oostfreesland: en Kuntrei in Neddersassen, Düütschland
* Noordfreesland (freesch: *Fraschlönj/Friislon*): en Landkreis in Sleswig-Holsteen (Sleswig), Düütschland
* dat Eiland Helgoland, Sleswig-Holsteen, Düütschland
* de Ilvinsel Neewark
* dat ehemaalsche Rüstringen
* de Landkreis Freesland in Neddersassen
* dat Saterland (freesch: *Seelterlound*)
* dat Land Wursten.

**Freesland** is in'n Oorsprung dat ganze von Fresen bewahnte Küstenrebeet twüschen Rhien un Wersermünne un twüschen Eider un Vidå (Wiedau). In't achte Jahrhunnert wurr dat Rebeet von de Karolingers unnerkregen un christianiseert. Gegenmann von de Karolingers weer de Fresenkönig Radbod, de sik nich döpen leet. As na sienen Doot Utrecht an dat Frankenriek full, weer de Rhien nich mehr de Scheed twüschen Freesland un dat Frankenriek. 

Wiel de Minschen in de Marschen ümmer mehr wurrn un de Överswemmungen tonehmen, wannern vele junge Fresen ut un versochen, up de Geest dör Roden Neeland to winnen. So drungen wahrschienlick siet 900 de Östringer in't Ammerland vör, un de Oostfresen togen langs de Eems un de Leda in den Hümmling un in't Saterland in.

Um de Jahrdusendwenn wurrn de Seedieken boot. Dör disse gemeensame Arbeit an dat grote Wark sett sik bi de Fresen veel Sinn för Freeheit fast. Ehre nee'en Landsetten, de "Söventeihn Küren" (1050-1060) stunnen in för de vulle Freeheit von elkeen, aver de soziale Unnerscheed dör Geboort un Stand bleev bestahn.

In't Middeloller föhren de "söven freen Seelannen" na dat Vörbild von europääsche Stadtstaaten en Raatsverfaat in. De Östringers un Rüstringers weern woll de Eersten, de na dat Vörbild von Bremen in free'e Wahlen ehre Richter un Vertreders wählen deen.

De enkelden lütten Buurnfreestaaten bleven unnernanner unafhängig. Ehre gemeensamen Saken beraatslogen se bi den Upstalsboom. Ok dat Bestreven, na dat Vörbild von Radbod en grootfreesch Riek to grünnen, leev för korte Tiet wedder up.

So um 1350 fung in Freesland de Herrschup von de Hööftlingsfamilien an. In Oostfreesland reten dat Geslecht Ukena (Leer) un dat von de Cirksena (Greetsiel) de Herrschup an sik. Dar Geslecht von de Wiemeken ut Dangast weer bold Herr över Jeverland, Östringen, Wangerland un Rüstringen. De Geslechter von de freeschen Grafen gullen bi den Hoochadel as evenboortig.(Cirksena siet 1654 Rieksförst)

De freeschen Grafengeslechter harrn stännig Striet mitnanner, so dat kiene Enigung tostannen keem. un de enkelden Landsdele in de gröttern Staaten upgungen. Westfreesland bit an de Eems wurr nederlandsch, Oostfreesland na dat Utstarven von de Cirksenas 1744 eerstmaals preußisch. (1807 an Holland, 1810 an Frankriek, 1815 an Hannover, 1866 wedder an Preußen). Dat Jeverland (oosten von Oostfreesland) keem 1575 to Ollnborg, man hörde tüskendör ok weer an anner Heeren so as Anhalt un Russland, un kweem denn in't 19. Jaahrhunnert weer an Ollnborg. Dat Stedingerland is to'n Deel ok von Fresen besiedelt wurrn, hett aver liekers  nich to Freesland höört.

## Quellen
Grote Schisma

Dat **Grote Schisma** weer dat Trennen vun de röömsch-kathoolsche Kark vun 1378 bet 1417.
De ene Seet vun en Paapst weer Rom in Italien un de anner Avignon in de Provence.
Dat Grote Schisma keem to en End wiels vun 1414 bet 1418 dat Konzil vun Konstanz weer. 
De Paapst vun Avignon worr in Holland, Schottland, Frankriek, Süüditalien un Spanien gellen laten. Vun 1409 weer en derde Paapst in Pisa. Dat geev wegens dat Konzil vun Pisa en derden Paapst.

## Kiek ok bi
Greeksche Schisma
Warnduorp

**Warnduorp** (*hochdüütsch: Warendorf*) is de Kreisstadt vun’n Kreis Warnduorp in’t Mönsterland in Westfalen. De Stadt liggt an de Eems, bi 28 km in’n Oosten vun Mönster. Warnduorp weer in’t Middelöller nech in de Hanse. Dat Autokennteken vun’n Kreis Warnduorp is *WAF*. 
In Warnduorp läwen circa 39.000 Inwahners.
De Stadt is de Seet vun’t DOKR (*Deutsche Olympiade-Komitee für Reiterei*) un vun de Sportschool vun de Bundswehr.

## Delen vun de Stadt
* Einen/Müssingen
* Friäkenst
* Hotmer
* Milte
* Warnduorp

## Bekannte Lü
* Christian Kukuk düütsch Springrieder
* Paul Spiegel (Vörmalig Präsident vun’n Zentraalroot vun de Juden in Düütschland)
* Heinrich Windelen (ehemaalsche Bundesminister )
* Hans-Günter Winkler (Riedersmann un mährmaols Olympiawinner )

## Weblinks

* Websteed vun de Stadt Warendorf (hoochdüütsch)
* Websteed vun’t Theater am Wall (hoochdüütsch)
Istrorumäänsche Spraak

Dat **Istrorumäänsche** is en Dialekt vun de rumäänsche Spraak. Dat warrt ok seggt, dat dat en egene, to de oostromaansche Spraken hören, Spraak is. Anners as dat Istriotsche, wat sik liek as dat Italieensche anhöört, steiht dat Istrorumäänsche neger to't Arumuunsche, wat ok en Dialekt vun de rumäänsche Spraak nöömt warrt. Dat Istrorumäänsche warrt vun minder denn 1.000 Minschen snackt.

## Weblenks

* Istro-Rumäänsche in Kroatien (engelsch)
* Informationen zum Istrorumänischen (engelsch un italieensch)
Arumuunsche Spraak

Dat **Arumuunsche** (Armaneashce) is ene mit dat Rumäänsche verwandte romaansche Spraak. Dat Arumuunsche ward in'n Süden vun'n Balkan in Spraakinseln snackt. Dat ward ok secht, dat dat ene egen to de Oostromaansche Spraken hören Spraak is. Dat Arumuunsche is villicht dörch rumäänsche Gruppen worrn, de noh'n Süden gungen warrn. Dat Arumuunsche ward vun circa 500.000 Minschen snackt, in Grekenland, Albanien, Bulgarien, Noordmakedonien un Serbien. De Spraak ward in de greeksche un de latiensche Schrift schreven.

## Weblenken
* Macedon Armans Council
* Macedon Armans Association from France
* Consiliul A Tinirlor Armanj, webpage about Youth Aromanians and their projects

* De Arumuunsche Wikipedia (arumuunsch)
Furlaansche Spraak

**Furlaansch**, ook **Friaulsch**, **Friulsch** oder **Friulaansch** (, ) is ene romaansche Spraak in de italieensche Alpen un’t aonliggen Rebeet. Furlaansch is keen Dialekt van’t Italieensche; de näächst verwandte Spraak is dat Rätoromaansche. 

Een vun de gröttste Unnerscheden vun’t Furlaansch un anner rätoromaansche Formen is dat dat Furlaansch mier Wöör ut’t Italieensche un dat Romansche, wat ok ene rätoromaansche Spraak is, mier Wöör ut’t Hoochdüütsche hett.

## Weblenken

* De Wikipedia op Furlaansch
* Ene Tietschrift op Furlaansch
Goorn

De **Goorn** hett sienen Naam al siet de germaansche Tiet. Dat Woort betekent dat umtüünte Stück Land dicht bi’t Huus, dat darum up Platt ok woll "Tuun" heet.

## Goornplanten
De öllsten Goornplanten weern Peerbohnen oder Söögbohnen, Arfken, Röven, Wuddeln un Look. Dat sünd all Naams, de up germaansche Woortstämm trüchgaht.

An de Aavtbööm seten domaals blots Holtappels un Holtbeeren, denn dat Vereddeln keem eerst mit de Römers över de Alpen. Domaals keem ok ene ganze Reeg van anner Aavtbööm in’n Noorden, de Plumen, de Abrikosen, de Karsbären un de Walnööt. Ok de Kohl, de Rettich un de Ziepel stelln sik bi us vör. 

Laterhen weern dat denn vör allen de Gootshööv un de Kloostergoorns, de ne’e un unbekannte Planten för de Huusgoorns levern. Ut de Middelmeerlänner kemen de Krüder Kööm, Fenkel, Dill un Petersillje. De röömsche Köök harr bi us al Thymian, Bohnenkruut un Majoraan inföhrt, un Pepermint, Melisse un Roosmarin kemen ok noch darto.

Ene regelrechte Invasion geef dat in’n Huusgoorn in’t 16. Johrhunnert, as Amerika updeckt woorn weer un modige Seefohrers ok de annern Delen van de Welt upsochen. Se brochen geern junge Stääklinge un Saat mit, un siet de Tiet riept bi us ok Körbs un Gurken, de över den Atlantik kemen, un gröönt de Spinaat jüst so goot as in siene Heimat Arabien. 

Un denn versammel sik ok de wunnerbare Veelfalt van Blomen in use Goorns. Dat gung los mit Rosen, Lieljen un Violen, de ut den Middelmeerruum stammt un nich blots wegen ehre Schöönheit, man ok wegen ehre Heelkräften bi us anplant woorn sünd. Laterhen gesellen sik Sneeklockjes, Märzbekers un Zittlöschen darto. Tulpen un Hyazinthen kemen ut den Oosten tosamen mit Nelken, Goldlack, Levkojen, Pingstrosen un Stockrosen. Amerika schick us Georginen, Astern, Kapuzinerkressen, Petunien un de prächtigen, groten Sünnenblomen. De Törkie stüür den Fleder bi, den sien Naam fröher den Ellhoorn tohöör, van den wi vandagen noch geern den Fledertee un Flederbeersaft maakt. Un an'n Tuun bleuht nu de gälen Ringelblomen, Steefmüdderken, Dusendschöön un Immergröön.

De rieke Veelfalt von Grööntüüch, Aavtbööm un Bärenstrüker, Krüder un Heelplanten, de as frömde Gäst bi us ene gode Heimat funnen hefft, is ut dat Bild van düütsche Goorns nich mehr wegtodenken. Wat dat Bild van de noordwestdüütsche Landschap siet 150 Jahren verschönert hett, dat is de Rhododendron oder Alpenroos. Een van de Ollnborger Groothertöge hett de Plant up ene Reis dör de Süüdalpen updeckt un de so schöön funnen, dat he de Ammerlänner Goorners darto brocht hett, grode Kulturen darmit antoleggen.

## Weblenken
Spree

**Spree** betekent

* Spree, en Vageloort (*Sturnus vulgaris*),
* Spreen, Familie vun Vageloorden (*Sturnidae*),
* Spree, Stroom in Düütschland, de in de Havel münnt,
* Spree, Oort in de Gemeen Hähnichen in’n Landkreis Görlitz, Brannenborg,
* *[[Strööm-Klass|Spree]]*, en 1890 boot Dampschipp von’n Noorddüütschen Lloyd ut de Strööm-Klass,
* *[[Spree (Studentenbladd)|Spree]]*, Studentenbladd ut Berlin.

**Spree** is de Familiennaam von

* Hans-Ulrich Spree († 2014), düütschen Journalist un Moderator,
* Lothar Spree (1942–2013), düütschen Speelbaas, Schriever un Produzent,
* Reinhard Spree (* 1941), düütschen Soziaal- un Weertschopshistoriker,
* Titus Spree (* 1966), düütschen Künstler.

Kiek ok bi: Spray, Sprey.
Billerbiëk

**Billerbiëk** (hoochdüütsch: *Billerbeck*) is ene lütte Stadt mit circa 12.000 Inwahners in’n Kreis Koosfeld in’t Mönsterland in Westfalen in’n noorden Deel vun Noordrhien-Westfalen. Billerbiëk is ene ehemaalsche Hansestadt. Billerbiëk liggt in de *Baumberge*. Steder mit ene Grenz to Billerbeck sünd to’n Bispeel Koosfeld un Mönster.

Billerbiëk is wegens siene Ludgeruskark bekannt.
De Ludgeruskark worr 1898 in’n neegotischen Stil but.
Buorghuorst

**Buorghuorst** (hoochdüütsch: *Borghorst*) is en Deel vun de Kreisstadt Stemmert nörden vun Mönster in’t Mönsterland in Westfalen in Noordrhien-Westfalen. Buorghuorst weer inst in de Hanse. Vandage is Buorghuorst dat Zentrum vun’n Süden vun Stemmert.

1889 worr de Hööftkark vun’n Oort, de Sankt-Nikomedes-Hallenkark but.

## Literatur
* *Borghorster Heimatbuch* , 344 Sieten, 17x24 cm (kann een bi’n Museumsvereen vun Buorghuorst kopen)

## Weblinks

* Museumsvereen vun Buorghuorst (hoochdüütsch)
* De Stadt Stemmert (hoochdüütsch)
Warnemünn

**Warnemünn** is en bekannt Seebad an de Warnow un an de Ostsee. Dat is en Stadtdeel vun de Hansestadt Rostock. Mit de mehrsten Rostocker Stadtdelen warrt Warnemünn dörch de S-Bahn Rostock verbunnen. Warnemünn verfögt över den breedsten Sandstrand an de düütsche Ostseeküst.

Bekannt is Warnemünn vör allen ok dör de Warnemünner Woch, ene Segelregatta, de jedet Johr afhollen warrt, un de Hanse Sail, wat jedet Johr in'n August afhollen warrt un över een Million Touristen antreckt.

## Besünnerheet

An 15. Juli 1882 is in Warnemünn de weltwiet eerste Strandkörv upstellt wurrn. 

## Weblenks

* Stadt Rostock (hoochdüütsch)
Buddha

De Titel **Buddha** kummt ut de Spraak Sanskrit un meent „en Misch, de opwaakt is“. Dorvun kummt dann ok dat Woort för de Religion Buddhismus.

De wichtigste Minsch, de to de Buddhaschop henkamen is, weer Siddhartha Gautama, man na den Buddhismus geev dat ok vele annere Lüüd, de so deep un good "opwaakt" sünd as he, un de dann ok *Buddha* nöömt warrt.

OGoofy Buuddy
Dakorumäänsch

Dat **Dakorumäänsch** is de Hööftdialekt vun de Rumäänsche Spraak oder ene Oost-Romaansche Spraak, de in Rumänien un Moldawien vun de Mehrheit vun de Minschen snackt warrt. Ofschoonst in Moldawien meist van "Moldavisch" snackt warrt, is dat de sülve Dialekt. In'n Süden un Westen vun't Dakorumäänsche weert op den Balkan anner Dialekten vun de rumäänsche Spraak snackt: Arumuunsch, Istrorumäänsch un Meglenorumäänsch. Dat gifft circa 28 Millionen Minschen mit Dakorumäänsch as Moderspraak.

## Tekens vun't Dakorumäänsche

Dat Rumäänsch höört, met dat Italieensch, to de Oost-romaansche Spraakgrupp, de an't Enn vun de Wöör i un e hett, nich -os un -as. Dat Rumäänsche hett enige Diphthongen.

Dat Rumäänsche is de enzige Romaansche Spraak, de noch wat vun de latiensche Nominativ/Akkusativ hett: feminine Wöör hebben in 't Singular ene Förm för de Nominativ/Accusativ un een vör den Genitiv/Dativ. As dat Italieensch hett dat Rumäänsch dree vun de veer Konjugationen van Verben noch.
In't Vokabular hett dat Rumäänsche slawsche, deelwies Oolkarkenslawsche Wöör, törksche un greeksche Wöör.
List vun de Premierministers vun Grootbritannien

De eersten Premierministers in dat 18. Johrhunnert sünd nich jümmer kloor uttomaken, wiels dat Wicht vun de Ämter „First Lord of the Treasury“ (Eerst Lord vun dat Schatzamt), „Lord Privy Seal“ (Lordsegelwohrer), „Secretary of State“ (Staatssekretär) nich jümmer gliekes ween is.

De eerst, de ok offiziell Premierminister nöömt worrn is, weer 1905 Henry Campbell-Bannerman.
List vun de Grootstäder in Düütschland

**[[Grootstadt|Grootstäder]]** sünd no en Begreepsdefinitschoon vun de Internatschonal Statistikkonferenz vun 1887 alle Städer mit mehr as 100.000 Inwahners. 
Disse Tabell bargt alle 90 Städer in Düütschland, de hüüttodaags mehr as 100.000 Inwahners hebbt oder eenmol harrn.

*Stand: [[31. Dezember]] [[2003]] amtliche Fortschrieven vun't [[Statistisch Bundsamt]] (blots [[Hööftwahnsitt]]en)*

## Weblenken

* StadtPanoramen - Interaktiv 360°-Panoramen vun düütsche Städer (hoochdüütsch)
* www.grandurbo.de (hoochdüütsch)
* www.citypopulation.de (hoochdüütsch)
Planten un Blomen

**Planten un Blomen** is en 47 ha groten Park in Hamborg.

Af 1930 wörr de Anlaag ut en Deertenpark op un blangen de fröheren Wallanlagen opboot un in de Johren 1934 un 1935 ünner Opsicht vun den Goornarchitekten Karl Plomin för de Nedderdüütsche Goornschau nee schapen, de Schau schüll de Plantenwelt vun Düütschland weerspegeln.

1953, 1963 un 1973 wörrn in den Park Internatschonale Goornschaun dörföhrt.
Dat Internatschonale spegelt sik hüüttodaags ok in de Plantenwelt in den Park weer.

Siet 1986 dreggt de Park offiziell den Naam "Planten un Blomen". He verföögt över en Tropenhuus un den gröttsten japaanschen Goorn in Europa, schapen vun den Goornarchitekten Araki. 

In'n Sommer gifft dat dor ok apentliche Theatervörstellen, Waterlichtkonzerten un Musikvörstellen. 

De Intritt is free.

## Weblenks

* Websteed vun Planten un Blomen (hoochdüütsch)
Ravenna

**Ravenna** is ene noorditalienische Provinz-Hööftstadt in de Romagna. Se hett 159.057 Inwahner (Stand 31. Dezember 2016) up en Flach van 652 km². Fröher weer de Stadt en Haven an de Adria, vundaag is se dör de Answemmungen 11 km vun't Meer afgelegen. 

Ravenna is ene von de bedüdensten Kunststäder in Italien, hett vele ooltchristliche Mosaikkunstwarken un weertvulle Malereen uptowiesen. Besunnere Bowarken sünd dat Baptisterium, de Graffkapell van Galla Placidia, San Vitale, Sant Apollinare un dat Graffmaal van Theoderich mit de Kuppel, de enen Dörmeter van 11 m hett un ut enen eenzigen Steen formt woorn is.
Studiengang Nedderdüütsch

De **Studiengang Nedderdüütsch** is en Studiengang, de de plattdüütsche Spraak un de nedderdüütsche Philologie behannelt. Dissen Studiengang gifft dat an welke Universitäten un is en Deel vun de Germanistik. De Studiengang warrt vun de Universitäten Kiel, Mönster, Griepswohld, Rostock, Ollnborg, Hamborg un Bremen anbaden.

De Universität Göttingen hett ehren Lehrstohl för Nedderdüütsch 2005 nich wedder nee besett. As Utgliek hett dat Bundsland Neddersassen 2007 den Lehrstohl in Ollnborg nee inricht.

## Weblenken

* Afdeel Nedderdüütsch Uni Hamborg (hoochdüütsch)
* Afdeel Nedderdüütsch Uni Kiel (hoochdüütsch)
* Fack Germanistik Uni Bremen (hoochdüütsch)
* Institut düütsche Philologie Uni Griepswohld (hoochdüütsch)
* Afdeel Nedderdüütsch Uni Mönster (hoochdüütsch)
* Institut för Germanistik Uni Rostock (hoochdüütsch)
Theoderik

**Theoderik** is de Naam vun

* Theoderik I. (418–451), westgootsch König,
* Theoderik II. (453–466), westgootsch König,
* Theoderik de Grote (455–526), oostgootsch König,
* Theuderik I. (511–534), merowingsch König vun Austrasien, Söhn vun Chlodwig I.,
* Theoderik de Hillige (831/832–863), en Bischop vun Cambrai,
* Theoderik, en Bischop vun Minnen, de an’n 2. Februar 880 in en Slacht vun de Sassen gegen de Normannen as Märtyrer starv,
* Theodoricus, en Kardinalbischop un Gegenpaapst (1100–1102).

De Naam Theoderik kummt vun dat gootsche Thiudareiks, „Volkskönig“, un kummt ok in de Formen Theodorik, Theuderik un Dietrich vör.
Thems

De **Thems** (engl. *River Thames*) is de Hööftstroom in England, se kummt ut de Cotswold Hills un heet bit na Oxford ok woll Isis. Dör ehren depen Münntrechter köönt grote Ozeandampers bit na London föhren. Bi de London Bridge is de Thems 245 m breet. Nah de Stroom Severn is de Thems mit 346 km de tweetlangste Stroom in Grootbritannien.
Timmerhorst

**Timmerhorst** is en plattdüütsch Musikgrupp ut Sleswig-Holsteen. Een Fruu un veer Mannslüüd.
Angelika Salewski speelt de Treckfiedel, ehr Mann Andreas Salewski, speelt Slagtüüch, sien Broder Christoph Salewski bedeent den Elektrobass, ehren Vedder Joachim Hinz speelt Banjo un de Gitarr un ehren Fründ Joachim Beyer speelt ok de Gitarr. Dorto warrt op Plattdüütsch sungen.

Se sünd siet 1980 tosamen un kummt ut Haffkrug bi de Lübecker Bucht an de Oostsee. 

Se hebbt internatschonal all in Chicago, New York, in Milwaukee bi’t German Fest, in Hongkong, Kapstadt, London, Cork in Irland, un Wien speelt und sungen. Se hebbt in Düütschland in Stuttgart, München, Berlin, Kiel, Rostock un annerswo Erfolge fiert. 

In’t Johr 2001 is Timmerhorst för ehr Verdeenst üm de plattdüütsche Spraak mit den Kulturpries vun’n Kreis Ostholstein uttekent worr'n.

In över 50 Rundfunk- un Fernsehsendungen weren se dorbi. Negen CDs un Liveoptreed, de nich mehr to tellen sünd, hebbt de Timmerhorst wiet över de Landesgrenzen bekannt makt. 
So enstunn ok de Titel „Plattdüütsch all over the world“. Anner bekannte Leder sünd „Gooden Dag, ook“, „Hüüt Abend schall he wedder bi“ un „De ole Damplok“.

## Diskografie

* 1985 *Timmerhorst 1*
* 1987 *Timmerhorst 2*
* 1991 *Wochenend*
* 1992 *Mast- und Schotbruchsamba*
* 1993 *Hau Rin*
* 1996 *100 %*
* 2000 *Timmerhorst 20 Jahre*
* 2006 *Schmetterling mien gode Fründ*
* 2015 *FIEFUNDÖRTIG – Dat Best ut 35 Johr’n*
## Kiek ook bi
* List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen
## Weblenken

* Timmerhorst ehr Nettsiet (hoochdüütsch)
Helgoland

**Helgoland** (Helgolanner Noordfreesch: *Dät Luun*) is ene Noordseeinsel in de Düütsche Bucht rund 50 km vör de Elv- un Wersermünn. Se is 1700 m lang un besteiht ut dat deper gelegene Unnerland un den rund 60 m hogen, roten Buntsandsteenfelsen vun dat Baberland. Oosten vun disse Hööftinsel liggt de Düün mit ehren witten Badestrand. Dar kann’n aver blots mit’n Boot henkamen. Dat Eiland hett 1306 Inwahner (Stand: 31. Dez. 2019) up en Flach vun 4,2 km².

Fröher höör dat Eiland maal to Däänmark. 1807 setten de Briten sik hier fast. Eerst an’n 9. August 1890 keem Helgoland dör den Helgoland-Sansibar-Verdrag an Düütschland.

In beide Weltkriegen woor de Insel to enen See-Stüttpunkt utboot un muss vun ehre Bewahners in’n iersten Weltkrig furts, in tweeten awer irst naa de Totaal-Bombardirung an’n 18. April 1945 rüümt weern. In’n Tweeten Weltkrieg weer dar ene U-Boot-Statschoon, un darum woor de Insel dör Bombenangrepen stark demoleert. Ok na den Krieg druffen de Helgolänners nich foors wedder trüggkamen. De Insel deen de brietsche Air Force as Teelgelänne un so woorn ehr grote Schadens toföögt. Eerst 1952 woor de Insel freegeven, un de 2000 Bewahners kunnen trüggkamen un mit den Wedderupbo anfangen. Vundaag besöökt wedder so as in de Vörkriegstiet jedet Jahr över en Veerdel Milljoon Gäst de Insel.

## Weertschop un Infrastruktur

### Ünnernehmens

In de Straat *Siemensterrass* hett de Volksbank Stood-Cuxhoben en Filiaal.

## Weblenken
Meglenorumäänsch

Dat **Meglenorumäänsche** is en Dialekt vun de Rumäänsche Spraak. Dat Arumuunsche ward in'n Bezirk Kilkis in Grekenland snackt. Dat ward ok secht, dat dat ene egen to de Oostromaansche Spraken hören Spraak is. Dat ward ok secht, dat dat Meglenorumäänsche en Dialekt vun't Arumuunsche is.
De anner Dialekten vun de rumäänsche Spraak sünd dat Istrorumäänsche, dat Arumuunsche un dat Dakorumäänsche.
Dat Meglenorumäänsche is to't Dakorumäänsche ähnelker denn dat Arumuunsche. 
Dat Dakorumäänsche is de Dialekt, wat de meeste rumäänsch snacken Lüüt snackt.
Blau

**Blau** oder **Blaag** is een vun de dree additiven Grundklören. Blauet Licht hett mit üm un bi 420-490 Nanometer vun disse dree Klören de körttste Bülgenläng. Dat Woort **Blau** kummt vun ooldsassisch *blāo* för schemern, glimmen. 

## Klöörkunn
De Klöör **Blau**

* is een vun de Grundklören in de additive Klöörmischen (blang Root un Gröön)

* warrt in de subtraktive Klöörmischen ut de Klören Magenta un Cyan mischt

* is de Komplementärklöör to Orange

* **Blau** is en Klöör, de vele Minschen as koolt wohrnehmt.

## Bispelen för de Bedüden
* In'n Volksmund is Blau de Klöör vun de Tro. 
* In de franzöösche Flagg (*Tricolore*) steiht Blau för de Freeheit.
* In velen europääschen Lännern is Blau de Klöör vun de liberalen Parteien. In den USA is dat de Klöör vun de Demokraatsche Partei.
* Op Hoochdüütsch heet "blau ween" ok "duun ween".
* *Blauet Blood hebben* bedüüdt, dat een to Adel höört.
Rovaniemi

**Rovaniemi** is de Hööftstadt vun de noordfinnsche Provinz Lappland. 

Rovaniemi liggt an den Polaarkreis. So is dat dor in'n Winter lang düster. Se hebbt door en fein lütt Museum, dat Arcticum. Dor kann een schön sehn, woans dat Leven so togeiht in'n Noorden.
Und för junge und ole Kinner is ok watt schönes to kieken: Dicht bi Rovaniemi wahnt de Wiehnachtsmann. Den kann man dor dat hele Johr besöken und mit em snacken. Und man kann mit'n Rendeerslitten fohren.
Baptisten

De **Baptisten** sünd en Freekark mit över 47 Milljonen dööpd Leeden weltwiet. Een vun de sünneren Kennteken vun disse Kark is, dat se lütte Kinners nich döpen deit. So as in de Tiet vun dat Niege Testament warrt bloots Mischen dööpt, de an Jesus Christus glöövt un dat ok vör Gott un annern Minschen betüügt.

De Baptisten sünd verwandt mit de Dööpers oder Dööpgesinnten vun de Reformatschoonstiet. De erste Baptistenkark keem togang in Amsterdam um 1609. Een Deel vun disse Kark - mehrstendeels engelsche Flüchtlingen - gung torüch na England, de anner Deel söcht in Amerika en nie Heimat. Vundaag höört de Baptisten to de gröttste protestantische Karken weltwiet.

Na Düütschland kemen de Baptisten um 1834. Johann Gerhard Oncken, en Koopmann, de in Hambörch en christlichen Bookhannel bedreev un ut Varel keem, leet sik dat Johr mit söss anner Lü vun den amerikaanschen Baptistenpastoor Barnas Sears in de Elv döpen.
Echnaton

**Echnaton** (ok: **Akhenaten**) war ain van de mainst opmárkleke Farao's van Egypten.

## Utsehn un Gestalt
Hai zag der huil lellek ut: Hai har ain lánk en smoll Gezicht, klaine puntege Ougen en dikke Lippens mit noarbenedenstoande Mondhouken. Hai war groot en har ain hangende Buk, ook al war-e nait dik. Dit kwam deurt Zaikte van Marfan. Dit har sin Zeun, Tutankhamon, ook op loatere Leeftid.

Et opmárkleke hiervan war, dat-e zuch ook zo ôf luit beelden. Andere Faraos luiten zuch afbuilden zo'as si as mooist waren.

## Monotheismus
Næstens sin Uterlek war-e as ainege Farao int huile Egyptische Geschiednis, Monothe'ist. Dat betaikent dat-e môr in ain God geleufde. Dit war de Aten. Echnaton/Akhenaten geleufde dat dou sin Voa, Amenophis III., stárfde, hai verandert war int Aten. Alle andere Goden waren verdreven deur sin almachtege voader. Konnst immers allend môr de Sönne zain, dus war dat de ainege God.

De Aten war de Sönnedisk dei mainstid boven et Heufd van Ra afbeeld wuir, môr nau war-e sulfstandeg en har-e stroalen dei ìndegden in Handen dei Ankher vast heulden. 
Ter ere van dizze nije God, wuir der ook ain nije Heufdstadt kozen (normoal war et Thebes). Dizze nije Heufdstadt lag int midden van Egypten: Amarna (Akhetaten). Hier wuir in "no-time" Doezenden aan Husen, Tempels en Plaizen baut veur et Aten-Folk. Van dizze Stadt binnen nau allend noch môr ain poar Muren en Kelders over.

## Weblenken
Arsen Borissowitsch Kozojew

**Arsen Borissowitsch Kozojew** (russ'sch *Арсен Борисович Коцоев*; * 15. Januar 1872 in Gisel, hüüttodaags Bezirk Prigorodny, Noordossetien; † 4. Februar 1944 in Ordschonikidse, hüüttodaags Wladikawkas) weer en sowjetsch Schriever vun ossetsche Herkumst. He gillt as een vun de wichtigsten Schriever vun ossetsche Literatur.

## Leven
Kozojew keem ut en arme Buernfamilie, güng mit negen Johren in de Dörpschool un besöök dorno en Seminar in Ardon. In disse Tied wöss siene Begeisterung för de Literatur.

Wegen en Krankheit künn he dat Seminar nich afsluten un kehr in sien Heimatdörp trüch, wo he Texten schreev.

In't Johr 1912 arbeid Kozojew in dat bolschewistische Dagblad „Prawda“ as Korrektor, un meek in dat Johr dor en poor Vertellsels apentlich.

## Warken

### In ossetsche Spraak
* Радзырдтӕ. Цхинвал, 1924;
* Радзырдтӕ. Мӕскуы, 1927. 
* Радзырдтӕ. Цхинвал, 1929; 
* Радзырдты ӕмбырдгонд. 1-аг чиныг, Орджоникидзе, 1934.
* «Фыдбылыз», «Цӕукъа ӕмӕ фыркъа», «Ханиффӕйы мӕлӕт», «Джанаспи». Орджоникидзе, 1940.
* Уацмыстӕ, фыццаг том. Дзӕуджыхъӕу, 1949.
* Уацмыстӕ. Орджоникидзе, 1971.

### In russ'sche Spraak
* Избранные рассказы, М., 1952; 
* Саломи. Избранные рассказы, М., 1959.

## Literatur
* Salagaeva Z. Arsen Kotsoev, w kn.: Ein Essay über ossetische Geschichte zur Sowjetzeit, Ordshonokidse, s. 118-30
* Ephity T. Kotsoity Arsen. Ordshonikidse, 1955 (Monographie, in ossetsch).
Gröön

**Gröön** heet de Klöör vun dat Licht, wat ene Bülgenläng twüschen 520 und 565 nm hett. De Farvindruck Gröön kann dör dat Vermengeleern vun Farven tostann kamen, wenn een Geel un Blau tohopendeit.

Wieldat in vele Planten Chlorophyll gifft, is Gröön en Klöör, de in de Natur faken vörkummt. Wenn mit den Harvst de Tiet vun dat Wassen för de Planten üm is, denn warrt de Andeel vun dat Chlorophyll ringer un gele un rode Farvstoffen kaamt Vortüüg.

## Klöörlehr
De Klöör **Gröön**

* is ene vun de Grundklören vun dat Additive Mischen vun Farven (as ok Root un Blau)

* kümmt tostann dör dat Mischen vun de Farven Geel un Cyan in’t Subtraktive Mischen vun Farven

* is de Komplementärklöör to Magenta

* hett in’n RGB-Farvruum den Wert RGB = (0, 255, 0) dezimal oder 00FF00 hexadezimal.

## Bedüden
Bi de Klöör Gröön denkt de Minschen an lebennig ween, Leven un Wassen. In de Natur is Gröön sünners in’t Vörjohr präsent, wenn dat mit dat nee Wassen wedder losgeiht. Gröön is de Klöör vun de *Frische* un de Natürlichkeit. Gröön kann een ok ansehn as Klöör vun dat Höpen un vun de Toversicht. 

De Klöör gröön warrt faken bruukt, üm to wiesen, wat verlööft is un wat funkschoneeren deit. En gröön Ampel wiest, dat een nu fudder fohren kann. Wenn en losleggen dröff, warrt seggt, he hett „gröönet Licht“ kregen. 

Man ok wenn wat noch nich riep is, is dat gröön. En grönen Appel oder en gröne Banaan mutt noch en beten töven. Just so is dat mit en Minschen, de noch „gröön (achter de Ohren)“ is. Wenn wat ümsett weern schall, wat keen Sinn un Verstand hett, denn seggt een woll ok: „Dat is woll bi’n grönen Disch rutsuurt“. 

In’n Islam is Gröön ene hillige Klöör. In de Flaggen vun vele islaamschen Staaten gifft dat de Farv Gröön.
Op de Insel Irland steiht Gröön för Katholizismus un för dat Höpen: Bi den St. Patrick’s Day is allens gröön smückt.

De Farv Gröön harr in’t Middelöller dat Bedüden vun ene Lewe, de just begunnen hett. Dor kümmt „de gröne Siet“ un - as Gegensatz - de Snack „en Minschen nich gröön wesen“ vun af. Dat öllste Schriftstück, wat dorvun snackt, is en Passion över de hillige Katharina ut’t Middelöller, wo dat vun de Lüüd, de gegen se weern, heet: „Was gegen ir vil ungrune“.

En Gröön, wat ähnelk to’t Geel is, warrt *giftig* nöömt. (*giftgröön*).
Timbuktu

**Timbuktu** (franz. *Tombouctou*) is ene Oasenstadt in Mali mit 54.453 Inwahners (Zensus 2009). Se liggt nördossen vun de Massina un nörden vun'n Stroom Niger, wo *Kabara*, de Haven vun de Stadt, liggt.

## Geschicht

Timbuktu worr dat eerste Mol 1000 upneumt un höörde vun't 12. Jahrhunnert to't Riek vun de Songhai un to’t Riek Mali. Dat weer wiels dat en wichtigen Oort för Karawanen un Medelpunkt vun't Geistesläwen vun'n Islam. De Solthannel weer in Saken Wertschap wichtig för 
de Stadt. Wahrschienlich 1828 kehm dat eerste Mol en Europäer noh Timbuktu, nohwiesen is män blots eerst de Reis vun Heinrich Barth, de de 7. September 1852 in de Stadt ankehm. 1893 worr Timbuktu vun Frankriek innahmen un in sien Koloniaalriek integreerd.

## Kultur

Da historische Stadtbild höört wegens de charakteristische Lehmbuwies un de grote Tall Moscheen ut't 13. bet 15. Jahrhunnert to't Weltkulturarv vun de UNESCO.

## Nawies


## Weblinks
* Dat Weltkultuurarv
* Biller un Reisinformatschonen up ingelsch
Ollmark

De **Ollmark** (*Oltmark*, *Ooltmark*) is en Deel in’n Norden vun dat Bundsland Sassen-Anholt.

Se hörrt to de öllste Kulturlandschopen in Düütschland un wurd ok as „Weeg vun Brannenborg“ oder ok as „Weeg vun Preußen“ betekend.

De ollen Hansestäder Soltwedel, Tangermünn, Stendal, Garlä, Osterburg un Werben hörrt to de Ollmark.

## Weblenken
* Altmarkwiki (hoochdüütsch)
Oosterholt-Scharmbeek

**Oosterholt-Scharmbeek** () is de Kreisstadt von’n Landkreis Oosterholt in Neddersassen. De Stadt liggt dicht bi Bremen un hett .

De Stadt gellt na dat neddersassische Kommunalverfatensgesett as Sülvstännige Gemeen.

## Geografie

De Navergemenen sünd Lübbs in’n Noorden, Hambargen in’n Noordoosten, Worpsweed in’n Oosten, Leendaal op en lütt Enn in’n Süden, Hu’e in’n Süüdwesten, Swonewebel in’n Westen un Hagen in’n Noordwesten (de letzte Gemeen in’n Landkreis Cuxhoben).

### Stadtdelen

Polietsch is de Gemeen in negen Oortschoppen un den Hauptoort Oosterholt-Scharmbeek sülvs indeelt:

* Düvelsmoor
* Freißenbüttel
* Garlst
* Heilshorn
* Hülsbarg
* Ohlenst
* Oosterholt-Scharmbeek
* Pennigbüttel
* Sandhusen
* Scharmbeekstotel

Dat gifft noch en Reeg annere Öörd in de Gemeen, de polietsch keen egen Oortschop billt:

* Achter’n Horn
* Ahrensfeld
* Bargten
* Bredbeek
* Brockmannsmöhlen
* Buggehorn
* Buschhusen
* Büttel
* Elm
* Feldhoff
* Haslah
* Horst
* Isehorn
* Kattenhorn
* Heidkamp
* Lange Heid
* Lintel
* Muskau
* Myhl
* Neddersandhusen
* Neendamm
* Neenfeld
* Olenbrügg
* Olendamm
* Oosternheid
* Op’n Raden
* Op’n Rusch
* Ruschkamp
* Settenbeek
* Vörwohl
* Westerbeek
* Weyerdamm
* Wist

## Historie

Oosterholt-Scharmbeek entstunn up Grund vun de Tosommensluss vun de Öörd Oosterholt, Scharmbeek, Ahrensfeld, Sandbekerbrook un Bargten in dat Johr 1927. Disse Gemeen hett an’n 25. Oktober 1929 de Stadtrechten kregen.

To’n 1. Oktober 1936 sünd denn ok noch de Gemenen Buschhusen, Lintel, Westerbeek un en Deel von Hülsbarg to de Stadt tokamen.

An’n 20. Dezember 1943 sünd bi Oosterholt-Scharmbeek twee amerikaansche B-17-Bombers afstört. De een an’n Tinzenbarg, de annere in Westerbeek. In Tinzenbarg sünd von de Besatzung söss Lüüd doodbleven, twee hebbt överleevt un sünd in Kriegsfungenschop kamen, een hett överleevt un is een Maand later in’t Krankenhuus Vesack doodbleven. Een Mann is vermisst bleven.

To’n 1. März 1974 is de Gemeen Oosterholt-Scharmbeek noch wedder grötter worrn, as bi de Kommunalreform in Neddersassen de Gemenen Garlst, Heilshorn, Hülsbarg, Ohlenst, Pennigbüttel, Sandhusen, Scharmbeekstotel, Düvelsmoor un de gröttste Deel von Freißenbüttel all mit Oosterholt-Scharmbeek tohoopslaten worrn sünd.

### Inwahnertallen

## Politik

### Börgermeesters

### Stadtdirekters

### Ehrenbörgers

Oosterholt-Scharmbeek hett twee Ehrenbörgers (Stand 2014):

* Inge Küster (1929–2011), düütsche Ünnernehmerin
* 10. November 2011: Fritz Bokelmann (* 1940), düütschen Bankmanager

## Weertschop un Infrastruktur

Oosterholt-Scharmbeek billt en Middelzentrum för de Öörd in de Ümgegend.

## Footnoten
Göteborg

**Göteborg** (schweedsch Utspraak: Jöteborj) is na Stockholm de tweedgröttste Stadt in Sweden un hett good 480.000 Inwahners. 
Göteborg hett en Universität un en Technisch Universität („Chalmers“). De Stadt is todem Seet vun en evangeelschen Bischop.

## Geographie un Bestüer

Göteborg (dat heet op plattdüütsch „Gotenborg“) liggt in de süüdlichste Deel vun Sweden, wat in Sweden Götaland („Gotenland“) heet. De Oort hett en bedüden Haven (Fähr na Kiel un Frederikshavn), de gröttste in heel Skandinavien. Dat Toornen na en historisch Landschop is nich exakt mööglich, as Göteborg jüst op de Grenz twüschen Bohuslän un Västergötland is. Vundaag is de Stadt en Deel un Hööftstadt vun dat Län (Provinz) Västra Götalands Län, bet 1997 vun Göteborgs och Bohuslän.

## Historie

Op den Platz, wo nu Göteborg liggt, hebbt all lang Tiet Minschen leevt. Dat kummt dorvun, dat hier en groot Stroom, de Götaälv („Gotenstroom“) in den Kattegatt münnt. Jüst an disse Stell is vundaag de ole Stadt vun Göteborg. Sien Naam kreeg Göteborg denn to'n Anfang vun't 17. Johrhunnert. Dat weer ok dat Johrhunnert, wo mannig Düütsche un Hollänner hier leevt hebbt un de Oort en Stadt worrn is (1621).

## Stadtbild

Beröhmte Gebööd sünd 

* De Ullevistadien (Dat ole: Gamla Ullevi, schall na de 2005er Saison afbraken warrn, un dat ne'e: Ullevi, för de Football-WM 1958 nee boot, 59.000 Plätz).
* De Fischkark (Fiskekyrkan): en Markthal uut 1874, wat füör sien Uutsein äs en Kiärk so nannt weert
* De Dom (Domkyrkan)

### Nordstan

**Nordstan**, de Stadtdeel in'n Noorden weer in de 1960er Johren en verkamen Oort un is vun 1967 af heel afbraken worrn un dör en nee riesig Inkoopszentrum ersett worrn, wo all Straten överdaakt sünd. Dat is dat gröttste Projekt vun sien Oort in Sweden.

## Weblenks

* Stad Göteborg (sweedsch/engelsch)
* Gautenborgs Universität (sweedsch/engelsch)
* Chalmers Technsich Universität (sweedsch/engelsch)
Wull

**Wull** is de wichtigste Spinnstoff, de ut de Hoor vun Deerten, besunners vun Schaap, maakt warrt. Vun elkeen Deert weert 2-3 kg Rohwull dör dat Scheren wunnen. Dat Vlies hangt na dat Scheren noch tosamen un mutt eerst maal dör ene Wullwaschanlaag lopen, wiel dat Halve vun sien Gewicht ut Schietkraam besteiht (Fett, Sweet, Sand, Plantensamen).
De Wull is goot, wenn se fien, lang un kruus is, wenn se sik recken un farven lett. Wull warrt mehrstendeels to Klederstoff verarbeid. Strickte un wevte Wullkledaasch (ok Ünntertüüch) schall nich heet un nich mit starke Seep wuschen weern, anners verfilzt se, warrt hart un stief.
Rööv

**Rööv** is de dicke Pahlwuddel, de as Spiekerorgaan in dat Plantenriek deent, besunners in dat Geslecht *Brassica* (Kohl) mit Stoppelröven, Stääkröven, Runkelröven, Zuckerröven un annnere. De Röven wüllt deepgrünnigen, fruchtbaren Bodden hebben, de in’n Harvst deep plöögt, in’n Vörjahr för de Insaat fien eggt un in’n Sommer faken hackt weern mutt (darum ok woll „Hackfrüchten“). De Röven weert in’n laten Harvst aarnt un över Winter in dröge frostfre’e Kellers oder Mieten upbewahrt, to’n Deel ok insüürt.
Look

**Look** höört to de Narzissplanten, mehrstendeels sünd dat Zibbelplanten mit smale Blööd un Blöten, de so utseht as Köpp oder Dolden. Dör ehren Gehalt an Kruutööl rüükt un smeckt se tämlich scharp un weert darum geern as Grööntüüch anboot, besunners Knooflook, Snittlook, Purree, Schalotten un Zibbeln.

## Kiek ok bi
*
Dock

En **Dock** is en Anlaag up Warften för Butenarbeiden an Scheep ünner de Waterlien. Dat Dröögdock besteiht mehrstens ut en Haveninsnitt mit Betonwannen un en Slüüs. Wenn dat Schipp inföhrt is, warrt de Doren slaten un dat Water rutpumpt. Dorbi warrt dat Schipp up Kielstapels sett.

Dat Swemmdock besteiht ut Sieten- un Boddenpontons. In de Pontons warrt Water rinlaten un denn sackt dat hele Dock dal. Sowiet, dat ’n dat Schipp dorin fastmaken kann. Darna warrt dat Water ut de Pontons wedder rutpumpt, bit de bövere Dockbodden freeliggt.
Klooster Hude

Dat **Klooster Hude** liggt in de Landgemeen Hude twüschen de Städer Ollnborg un Demost. De Geschichte vun den Oort Hude is eng verbunnen mit de vun dat Zisterzienser-Klooster, dat vun 1232 bet 1536 bestahn hett. Vundaag sünd darvun blots noch de imposanten Ruinen to sehn.

Vun 1250 bet 1300 boon de Mönken mit egene Hannen de fröhgotische Kloosteranlaag un de Kloosterkark up. De Tegels, de se darför bruken, stelln se in ehre egene Tegelee her. To dat Klooster höör ok ene Watermöhl, de vundaag noch dar is, aver nich mehr as Möhl, man as Utstellruum för Kunstwarken bruukt warrt.

1482 nehm de Bischop vun Mönster de Stadt Demost in un woor so ok Landesherr vun Hude. He scho sik nich, dat rieke Klooster för siene egenen Afsichten uttonütten un verlang hoge Afgaven vun de Mönken.

In de Reformatschoonstiet flücht de Abt Liborius in dat protestantische Bremen. De Bischop vun Mönster meen, dat ok de Mönken sik in ehre Verhoolnswiesen „verbiestert“ harrn un nehm dat Klooster in sienen Besitt. 1536 spies he de lesten fief Mönken mit ene Levensrent af un övergeev sienen Drost Wilke Steding de Geböden to'n Afbreken. Dat Klooster un de Kark denen de Buren in de Umgegend as Steenbrook för ehre Neeboten.

1547 kunn Graaf Anton I. vun Ollnborg de Stadt Demost wedder trüggwinnen un nehm ok Hude wedder in sienen Besitt. He leet dat Afbreken vun de Geböden wieterhen to un richt dat Abthuus as Jagdhuus in. 1683 koff de Jagdmester Veit vun Witzleben dat Kloostergeböde un vele Grundstücken as adlig-freet Goot. De Familie Witzleben is vundaag jümmer noch de Besitter. De Reste vun dat Kloosterhuus verfullen na un na. Blots de Doorkapell is noch in goden Tostand un deent de evangeelsche Gemeen as Parrkark.
Atens

**Atens** is vandaag ’n Stadtdeel van Nordenham.
In dat 19. Jahrhunnert is Atens dat Dörp ween, wo denn later Nordenham rut worrn is.
Linoleum

**Linoleum**, (ut latiensch *linum* = Lien, *oleum* = Ööl). Lienööl ward mit Bruunsteen un Blieoxid kaakt, darna mit Luftsuurstoff tosamenbrocht un ward so to enen tagen Bree. Mit Hoorts (Kien) ward de Bree to Linoleumzement kneed un denn mit Korkmehl mischt un farvt. De Mass ward bi 100 °C twüschen Wülten up brede Jutebahnen uppresst. Linoleum weer lange Tiet de waterfaste un schalldämpen Footboddenbelag, is nu aver vun annere Utleggerworen verdrängt woorn.

## Weblenken
Jute

**Jute** is ene tropische, besunners oostindische Bastfees ut verschedene Krüder un Halfstrüker, de annerthalv bit dree Meter lang weert, glinstert as Siede un binah witt is. Ut de grövern Soorten warrt Tauwark un Sackstoff maakt, ut de fienern linnenlieke Stoffe, Häkel- un Stickgaarn.

## Weblinks

* „Jutefaser“ in de Banglapedia
Blexen

**Blexen** is wahrschienlich de öllste Oort in Butjaarland. Erst siet 1933 is Blexen een Stadtdeel van Nordenham

## Weblenken
Historie vun den Johanniterorden

De **Johanniter** sünd en geistlichen Ridderorden, de in't 11. Jahrhunnert grünnt woor för den Schutz un de Krankenpleeg vun de Palästinapilgers.  An de Spitz stund de Grootmester. Ehr Banner weer dat witte Krüüz mit acht Spitzen up en root Feld.  

De Hööftsitt vun de Johanniter weer in Akkon, aver na den Fall vun Jerusalem siedeln se eerst um na Cypern  un 1310 na Rhodos. De Törken verlangen 1522, dat se de domaals noch törksche Insel verleten un darum togen se um na Malta.  

Al in dat 13. Johrhunnert harrn de Johanniter ok in Düütschland Kommenden (lat. commendo = anvertrauen), de ehr von verschedene Landesherrn anvertroot oder schunken woorn. Mehrstens weern dat Kloosterhöve, up de  de Ordensbröder un -süstern Landweertschap bedreven, aver ok preesterliche Deenste un Upgaven in de Krankenpleeg övernehmen. In Freesland geev dat ene Reeg vun Kommenden, de sik sunnerlich bi den Diekbo un Küstenschutz verdeent maakt hebbt. De Kommenden in Freesland, t.B. de in Bredehorn, weern de Ballei Westfalen todeelt un den Komtur in Stemmert unnerstellt.

In de Reformatschoonstiet is de Orden upspleten wurrn in en evangeelschen un en kathoolschen Twieg. De evangeelsche Orden heet hüdigendags de Johanniterorden un de kathoolsche Twieg sünd de Maltesers. Dormols trucken de Landesherrn de Kloosterhöve to'n groden Deel wedder in. Dat weer för den Orden ene slimme Tiet, denn he harr jüst  de Insel Rhodos verloren un harr darum nich de Kraasch, sik gegen dat Intrecken to Wehr to setten. Eerst 1547 födder de Grootprior vun Düütschland to'n Bispill den Graaf vun Ollnborg up, den Orden de Göder wedder trüggtogeven. 1572 keem dat to enen Vergliek. Graaf Anton I.versprook, an den Komtur in Stemmert 5200 Daler to betahlen un kunn darför de Kommenden as freet Allodium (Grundegendoom) behooln.

1798 woor de Hööftsitt vun den Ordensmester vun de Maltesers na Rom verleggt.

## Kiek ook in Internet

* Johanniter-Hööftsiet (in hoochdüütsch)
* Johanniter-Unfall-Hilfe e.V. (in hoochdüütsch)
Abt

En **Abt** (middelnedderdüütsch *ab(be)t*) is en Vörstahner vun en Klooster. Dat Woort is ut de Lallform (Kinnerspraak) von *Pappa* oder *Opa* entstahn.