open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chilperik II.

**Chilperik II.** (* um 670; † twuschen 30. Januar un 13. Mai 721 in Noyon), weer König vun Neustrien vun 715/16 af an un eenzigen König vun dat ganze Frankenriek mit Neustrien un Austrien vun 718 bit to sien Dood. He weer de leste König ut dat Huus vun de Merowingers, de sülms noch den Staff in'e Hand harrt hett un sülms wat to Seggen harrt hett. 

## Leven
Chilperik weer en Söhn vun Childerik II. un den siene Fro Bilchilde, de König Sigibert III. siene Dochter weer. Nadem siene Öllern an'e Siet maakt wurrn weern, weer he 40 Johre lang wegspeert in en Kloster, wo he as „Broer Daniel“ leevt hett. 715 is he denn vun Karl Martell siene Fiende, Huusmeier Raganfrid un Plektrudis vun Austrien as König vun Neustrien upstellt wurrn. 716 is he denn to'n König vun Neustrien beropen wurrn un folg dor Dagobert III. mit na. De Seet vun den König weer de Palz Compiègne , man meist is he mit Raganfrid in en Ossenkarren dör dat Land fohren. 

Chilperik un Raganfrid hefft en Bund slaten mit de Fresen ehren Hartog Radbod (717) un ok mit Eudo vun Aquitanien (718), ofschoonst de Karolingers dor stracks gegen weern, man dat nütz jem nix. Karl slöög de Neustriers bi Amel (frz. *Amblève*), Vinchy (717) un Soissons (718). As Chlothar IV. sturven weer, de vun Karl Martell stöhnt wurrn weer, dor hett Karl sik Chilperik vun Eudo vun Aquitanien utlevern laten. Man denn hett he em as König vun dat ganze Frankenriek (Neustrien un Austrien) gellen laten. Dor möss Chilperik avers Karl sien Macht in Neustrien wedder for herstellen. 

Sturven is Chilperik II. 721 un begraven is he in Noyon. Karl Martell hett Theuderik IV. to sien Nafolger maakt. Chilperik hett en Söhn harrt, dat weer Chilperik III..

## Literatur

* Eugen Ewig: *Die Merowinger und das Frankenreich*. 4. Uplage, dörkeken un Kumplett maakt. Kohlhammer, Stuttgart u. a. 2001, ISBN 3-17-017044-9 (*Kohlhammer-Urban-Taschenbücher* 392).
* Pierre Riché: *Die Karolinger. Eine Familie formt Europa*. Albatros, Düsseldorp 2003, ISBN 3-491-96096-7.
* Rudolf Schieffer: *Die Karolinger*. Verlag W. Kohlhammer, Stuttgart u. a. 1992, ISBN 3-17-010759-3 (*Kohlhammer-Urban-Taschenbücher* 441).
* Reinhard Schneider: *Königswahl und Königserhebung im Frühmittelalter. Untersuchungen zur Herrschaftsnachfolge bei den Langobarden und Merowingern*. Anton Hirsemann, Stuttgart 1972, ISBN 3-7772-7203-5 (*Monographien zur Geschichte des Mittelalters* 3), (Togliek: Berlin, Freie Univ., Habil.-Schr., 1970/71).
Luís Galego

**Luís Galego** (* 25. April 1966 in Oporto, Portugal) is en portugiessch Schachgrootmeester.  He hett sien Land intüschen bi 11 Schacholympiaden vertreden, siet 2002 jeweils an dat Spitzenbrett. Den GM-Titel kreeg he vun de FIDE in dat Johr 2002. 

Sien hööchste Elo-Tall bedroog 2543 (April 2006). Mit en aktuellen Elo-Tall vun 2482 (November 2011)  liggt he aber immer noch up Platz 1 vun de portugiessch Ranglist. 

Galego weer portugiessch Eenzelmeester in de Johren 1994, 2002, 2004 un 2005.

## Weblenken
* FIDE-Koort (engelsch)
* Informatschonen un Partien bi chessgames.com (engelsch)
* Galego up OlimpBase (engelsch)
* List vun portugiessch Schach-Landsmeester bit 2003
Frederick DuCane Godman

**Frederick DuCane Godman** (* 15. Januar 1834 in Park Hatch, Surrey; † 19. Februar 1919 in London) weer en britisch Insekten- un Vagelkundler.

## Leven un Wark
Godman weer Mitautor an dat Wark *Biologia Centrali-Americana* (1879-1915). Sien Wark umfaat aber ok *The Natural History of the Azores* (1870) un *Monograph of the Petrels* (1907-10).

Godman hett eerst dat Eton College besöcht un studeer denn an dat Trinity College in  Cambridge. In Cambridge hett he Alfred Newton un Osbert Salvin kennen lehrt, wat to de Grünnen vun de British Ornithologists’ Union (BOU) in’ November 1857 führen dee. Godman wurr 1896 Präsident vun de Union.

1882 wurr he as Liddmaat („Fellow“) in de Royal Society wählt. 1918 wurr hüm de  Linné-Medaille vun de Linnean Society of London verleeht.

## Weblenken
* Teknungen un Beschrieven vun sien Monograph of the Petrels (engelsch)
* DNB-Katalog
* Personennaamdatei
Braken (Holt)

De **Braken** is en üm un bi 654&nbsp;Hektar groot Woold twischen de Öörd Harsfeld, Ohlers un Kommerbusch in’n Landkreis Stood. De kumplette Naam von dat Naturschuulrebeed is sied 1989 *Naturschuulrebeed Braken, Harslah, Kahl Moor un Wild Moor*. Sied 2000 is de Braken ok ünner de europääsche Fauna-Flora-Habitat-Richtlien schuult. Dat Rebeed driggt dat Kennteken NSG LÜ 175.

## Bodden
De Woold liggt op’n Rügg von de Zevener Geest un is en Bornrebeed för en Reeg Beken. De Bodden is vör allen staufuchtigen bet staunatten, deelwies ok stark wesselfuchtigen un good mit Nehrstoff versorgten Steenmergel, de deelwies mit Sand överlagert is. Temlich stark von’t Grundwater afhängig is dat Daal von’n Brakenbeek. In’n Süüdoosten reckt de Utlöpers von dat Kahle Moor in den Braken rin.

## Planten
De Woold von’n Braken hett to’n groten Deel den olen Bestand wohrt, de hier sied de Tied von’n europääschen Oorwoold al jümmer wussen is. Dat sünd Eken-Bökenwoold, Hasenbrood-Bökenwoold, Möösch-Bökenwoold, atlantschen suren Bökenwoold mit Krattholt ut Hülsbusch un Ievenbööm, Stroombusch mit Ellern un Eschen jüstso as Moorwoold. Veel rore Planten (to’n Bispeel Blaue Ööschen) kaamt dor vör.

## Geschicht
De Braken kummt al in’t Middelöller in de Oorkunnen vör. He hett de Benediktinermönk’ von dat Klooster Harsfeld tohöört. Welk Delen von’n Braken sünd in’t 20. Johrhunnert mit Nadelbööm opplant worrn, aver de fuchtige Bodden hett dor för sorgt, dat de olen Oorden to’n groten Deel bleven sünd.

## Footnoten
Nee Wulmsdörp

**Nee Wulmsdörp** betekent

* Nee Wulmsdörp (Vosshusen), Oort in de Gemeen Vosshusen in’n Landkreis Horborg, Neddersassen,
* Nee Wulmsdörp, Oort in de Gemeen Thänhusen in’n Landkreis Veern, Neddersassen.
Prunkpoort

En **Prunkpoort** is en besünners riek utstaffeerte Poort, de faken an de Hoffinfohrten von Ollanner Buurnhööv steiht. Wegen de goden Maschboddens weren de Maschbuurn in Olland in’n Vergliek temlich riek. Dat hebbt se ok wiest un jemehr Hüüs un Hööv besünners riek utsmückt, ünner annern mit de Prunkpoorten.

De Prunkpoort von dat Huus Nincoper Straat 45 in Neefeld is as Kulturdenkmaal in Hamborg schuult (List von de Kulturdenkmaals in’n Hamborger Bezirk Horborg).

En annere Prunkpoort von 1791, de ut Twielenfleet stammt, steiht vondaag in dat Museum op de Insel in Stood.

## Weblenken
Ado Jürgens

**Ado Jürgens** (* 1864; † 1943) weer en düütschen Politiker.

Jürgens is 1902 Börgermeester in Varel worrn un dor bet 1908 bleven. Denn weer he von 1908 bet 1914 Börgermeester in Stood. Dor hett he in dat Huus An’n Scheperbarg 8 (ole Königsmarck-Bastion) wahnt, dat he 1910 för sik hett boon laten. 1914 is he denn Börgermeester in Hameln worrn un dat bet 1. Dezember 1930 bleven.

Von 1909 af an weer Jürgens Vörsitter von’n Stoder Geschichts- un Heimatvereen.

## Warken

* *Wirtschafts- und Verwaltungsgeschichte der Stadt Varel.* Ollnborg 1908
* *Die Stadt Hameln.* (tohoop mit Otto Scharnow, Erwin Stein) Berlin-Friedenau, Deutscher Kommunalverlag, 1929
* *Das alte Dorf Hameln.* Forschungen zur Geschichte Niedersachsens, Band 6, Heft 4, Lax, 1938

## Footnoten
Ballholt

En **Ballholt** oder **Ballknüppel** is en Reedschop in’n Sport, mit de de Ball slahn warrt. Ballholten warrt to’n Bispeel bi Baseball, Hockey, Ieshockey un Kricket bruukt.

Dat Materaal weer fröher jümmer un vondaag mehrstentieds Holt, dat gifft nu aver ok welk ut Aluminium oder Kunststoff.
Plektrudis

**Plektrudis** (Bliktrud; * vor 670; † 10. August 725) stamm ut vornehmen Adel in Austrasien un warrt verehrt as Hillige. 

## Leven
Wohrschienlich stamm Plektrudis ut dat Huus vun de Hugobertiners un weer de Dochter vun Irmina vun Oeren un den Palzgreven Hugobert. Wenn dat stimmt, denn is se de Suster vun de Abtsche Adela vun Pfalzel bi Trier ween. Vun um un bi 670/675 af an weer se verheiraat mit den Huusmeier Pippin den Middelsten ut dat Huus vun de Karolingers. Mit em tohopen hett se bannig an Karken un Kloosters to Gewe schunken. Na de Historikers dücht dat wohrschienlich, dat de Göder, de se in de Eh mitbrocht hett, Pippin bannig unner de Arms grepen hefft, dat he mit de Krise vun dat Huus vun de Arnulfingers torecht kamen konn. Kann angohn, dat Plektrudis ok vundeswegen bi all Geschäfte, de Pippin bedreven hett, mit bi weer. Ehre Söhns Drogo un Grimoald de Jüngere sünd vun Pippin mit wichtige Ämter utstaffeert wurrn. 

Ehre Söhns weern al doot, as Pippin to starven keem. Dor versöch se, de Rechte vun ehre Enkelsöhns gegen de Ansprüch vun Pippin sien unehlichen Söhn Karl Martell to verdeffenderen. Pippin hett toseggt, dat Theudoald sien Arven weern scholl. Dat weer en unehlichen Söhn vun Grimoald, den Jüngeren. Plektrudis hett denn glieks Karl Martell in Köln achter Trallen sett, man he konn utkniepen. He stell denn en Strietmacht up un amenne hett he Plektrudis nödigt, se möss siene Ansprüch gellen laten (717).

Plektrudis hett Klooster un Kark vun St. Maria in’t Kapitol in Köln grünnt. Wohrschienlich is se dor ok begraven. 

## Literatur
* Silvia Konecny: *Die Frauen des karolingischen Königshauses: Die politische Bedeutung der Ehe und die Stellung der Frau in der fränkischen Herrscherfamilie vom 7. bis zum 10. Jh.*, Wien: VWGÖ, 1976.
* Rudolf Schieffer: *Die Karolinger*, W. Kohlhammer Druckerei GmbH + Co. Stuttgart, 2000, S. 23,31-33,35-38,40
* Lexikon des Mittelalters: Band VII Reeg 19
* Matthias Werner: *Adelsfamilien im Umkreis der frühen Karolinger*. Jan Thorbecke Verlag, Sigmaringen 1982, ISBN 3-7995-6688-0, Seite 15, 27-31, 36, 60, 62, 70, 72, 74-77, 89, 99, 107, 111, 119, 121-123, 126, 128, 131, 133, 137, 165, 167, 169, 172-176, 186, 193, 197, 213, 221, 226, 229, 234, 236, 239, 241-243, 247-256, 258, 261-263, 265-270, 274-282, 285, 289, 291-294, 322, 324, 326

## Weblenken

* 
* genealogie-mittelalter.de
* Kirchensite.de
Koreaners

De **Koreaners** sünd en Volk in Oostasien. De gröttste Deel von de Koreaners leevt in Noord- un Süüdkorea un snackt de Koreaansche Spraak. Ok in de Rebeden dicht bi de Koreaansche Grenz in Russland un China leevt deelwies Koreaners. Dat gifft aver ok en grote Diaspora in annere Länner.
Sinokoreaansch Fründschopsbrügg

De **Sinokoreaansche Fründschopsbrügg** is en 940,8 m lange Brügg ut Iesen över den Stroom Yalu twischen Dandong in China un Sinuiju in Noordkorea. De Brügg hett Bahnen för Autos un för Iesenbahn.

De Brügg is von April 1937 un Mai 1943 von de Japaners boot worrn, de to disse Tied Korea un Mandschukuo ünner harrn.

Bi 100 m den Stroom dal staht noch de Resten von en öllere Brügg, de von Mai 1909 bet Oktober 1911 boot worrn is. Dat weer en Brügg ut Iesenfackwark, de op alltohoop 12 Steenpielers stünn. Alltohoop weer se 944,2 m lang. De Brügg reckt von China ut bet üm un bi na de Midd von’n Stroom, höört denn aver op. De Amerikaners hebbt de beiden Brüggen in’n Koreakrieg von November 1950 bet Februar 1951 tweibummen wullt, dat de Chinesen de Noordkoreaners nich mehr ünnerstütten kunnen. De Chinesen hebbt de Brüggen aver jümmer wedder utbetert. Na’n Krieg is aver bloot de Brügg in’n Noorden wedder opboot worrn.

## Weblenken
Aluminium Oxid Stood

De **Aluminium Oxid Stood** (AOS) in Bützfleet bi Stood is dat eenzige Ünnernehmen in Düütschland, dat opstunns noch ut Bauxit Aluminiumoxid (Al2O3) un Aluminiumhydroxid (Al(OH)3) för de Industrie herstellt. Dat Gelänn von de AOS - dicht bi’n Haven Bützfleet - is 55 Hektar groot.

Dat Ünnernehmen hett mit 492 Mitarbeiders 2014 en Ümsatz von 165,6 Milljonen Euro maakt.

## Historie

De AOS is von 1970 af an op dat Gelänn in dat Industrierebeed Bützfletersand opboot worrn un 1973 in Bedriev gahn. 1985 harr dat Wark en Kapazität von 630.000 Tunnen Alumiumoxid in’t Johr.

De AOS hett to je 50&nbsp;% de Vereenigten Aluminium-Warken (VAW) un Reynolds tohöört. Nadem Reynolds 2000 mit Alcoa tohoopgahn is, hett dat ne’e Ünnernehmen in’n April 2001 siene 50&nbsp;% an dat brietsche Ünnernehmen DADCO Alumina & Chemicals Ltd. von Victor Dahdaleh verköfft. De VAW sünd 2002 von Norsk Hydro övernahmen worrn. De 50&nbsp;% von Norsk Hydro sünd in’n Juni 2004 denn för 110 Milljonen US-Dollar ok an Dadco verköfft worrn.

De AOS produzeert na egen Angaven üm un bi 1.000.000 Tunnen Aluminiumoxid in’t Johr.

### VAW-Elvwark

Direkt blangenan op dat Gelänn in’n Noorden von AOS weer mit dat VAW-Elvwark en Aluminiumhütt mit en Kapazität von 68.000 Tunnen in’t Johr (Stand 1985), de dat Aluminiumoxid wiederverarbeiden dee. De Hütt hett ok de VAW tohöört un is 2002 an Norsk Hydro gahn. Norsk Hydro hett dat Wark to’n 31. Dezember 2006 dichtmaakt, von wegen, dat de Energiepriesen to hoog weren (de Aluminiumhütt in Stood hett 1,2 Milljarden Kilowattstünnen in’t Johr verbruukt). Dor harrn toletzt üm un bi 420 Lüüd arbeidt. Dat Gelänn is denn von Prokon Nord (siet 2010 N.prior energy) köfft worrn. Nadem N.prior energy 2012 in Insolvenz gahn is, hett Baettr (bet 2019 weer de Naam Global Castings) dat Gelänn övernahmen un bedrifft dor siet 2015 en Geteree.

## Deponie

De Roodslamm, de bi de Produkschoon nablifft, warrt op de Roodslammdeponie twüschen Bützfletermoor un Stodermoor aflagert (). De Deponie is 1.130 m × 1.525 m groot. De Roodslamm warrt von de Anlaag op Bützfletersand dör en Pieplien in dat Moor pumpt. De Natronlaug warrt vörher rutwuschen. Dat Regenwater, dat op de Deponie fallt, mutt afföhrt warrt. Dat warrt opbereidt un denn in de Elv leidt. Wenn dröög Weder is, mutt de Deponie mit Sprinklers natt hollen warrn, dat de Roodslamm nich as Stoff opstiggt. Stand 2013 weren dor 15 Milljonen Tunnen Roodslamm aflagert.

Dat is plaant (Stand 2017), dat de Deponie noch bet 2028 wieder bedreven warrn schall. Bet dorhen schall de Höögd von de Dämm üm de Deponie bi 21 Meter liggen.

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed von de Aluminium Oxid Stood (hoochdüütsch)
Topaz (Appel)

De **Topaz** is en noch teemlich junge Sort vun’n Huusappel, de 1984 in Tschechien tücht worrn is. De Sort wiest sik dör en hoge Schorfresistenz ut. Se is goot egent för den Huusgoorn oder för den Bio-Anbo, vunwegen dat de Insatz vun Plantenschuulmiddels wegen de lütte Anfalligkeit minnert warrn kann.

De Appel is middelgroot un tomeist  geel, wiest faken aver ok grote ro’e Farvstriepens op. Dat Fruchtfleesch is fast, fienzellig un knackig, un de Appel smeckt saftig un sööt-süerlich. Vun Natur ut is de Schall speckig-wassig. Vun Mitt Oktober an kann de Appel plückt warrn un is denn Anfang Dezember riep to’n Geneet. In’t Köhllager kann de Appel bit März lagert warrn, in’t CA-Lager bit Mai.

Wegen de Anfalligkeit för Kragenfüül warrt toeerst en Twüschenvereddeln maakt. Dorbi warrt en Sort, de dorför nich so anfallig is, op de Ünnerlaag proppt, op de denn eerst de Topaz-Appel vereddelt warrt. Lasten hett de Sort ok mit de mehlige Appelblattluus (*Dysaphis plantaginea*), de disse Sort geern befallen deit. Wenn de Appels lang lagert warrt kann dat gröttere Verlusten dör Gloeosporium-Füül kamen. Toletzt hett de Sort ok en Anfalligkeit för Füürbrand, wat sünners dör de Anlaag to’n Nableihn vun disse Sort to en Infekschoon föhren kann.

## Literatur
* Manfred Fischer: *Farbatlas Obstsorten*, Ulmer Verlag, Stuttgart 2003, ISBN 3-8001-5547-8, Siet 92.

## Borns


## Weblenken

* Info vun’n Verband vun de Bedensteten för Aaftbo, Goorn un Landspleeg to Topaz, afropen an’n 16. Mai 2010
Koreaansch Klenner

De **Koreaansche Klenner** is en lunisolaren Klenner, de von öllers her in Korea begäng wesen is.

Korea hett 1895 den Gregoriaanschen Klenner annahmen. De traditionellen koreaanschen Fierdaag un Tiedangaven ut de koreaansche Geschicht vör 1895 warrt aver mehrstentieds na’n olen koreaanschen Klenner rekent. De wichtigsten Fierdaag, de na’n koreaanschen Klenner rekent warrt, sünd Seollal (koreaansch Neejohr), Daeboreum (eerst Vullmaand in’t ne’e Johr), Dano (Vörjohrsfest) un Chuseok (Austfest).

För Johrangaven hett de koreaansche Klenner in de Tied von 270 bet 963 de Koreaanschen Äranaams bruukt un denn von 963 bet 1895 de Chineeschen Äranaams. Dat Kaiserriek Korea hett denn von’n 1. Januar 1895 af an den Gregoriaanschen Klenner bruukt, aver de Johren von de Joseon-Dynastie (1393) an rekent.

Von 1945 bet 1961 hebbt se in Süüdkorea de Johren na Gojoseon (2333 v. Chr.) tellt. Noordkorea hett 1997 anfungen, den Juche-Klenner to bruken, wat en Gregoraanschen Klenner is, de de Johren von 1912 af an tellt, dat Johr as Kim Il-sung boren is.

De koreaansche Klenner folgt ok de Regeln von de chineesche Astrologie mit ehre twölv Deertteken un teihn Hevenstämm.
Yalu

De **Yalu** oder **Amrok** is en 813 km langen Stroom, de de Grenz von China na Noordkorea billt.

De Born von’n Yalu is bi’n Barg Paektu in de Changbai-Bargen. Von dor flütt he na Süüdoost bet Hyesan un dreiht dor denn na Noordwest. Na 130 km dreiht he bi Linjiang op Süüdwest un flütt denn na 300 km in de Bucht von Korea. Bi Changdianzhen warrt de Stroom von’n Supung-Staudamm to’n Supung-See opstaut. Disse Staudamm levert en groten Deel von’n Stroom för Noordkorea.

De twee eenzigen Brüggen över den Stroom sünd vondaag de Sinokoreaansche Fründschopsbrügg twischen Dandong un Sinuiju un de Brügg von Jian twischen Jian un Manpo. All de annern sünd in’n Koreakrieg von de Amerikaners tweibummt worrn.

Vonwegen sien strateegsche Laag an de Grenz von Korea un China hett dat twee grote Slachten an de Münn von’n Yalu geven, de Slacht an’n Yalu 1894 in’n Sinojapaanschen Krieg un de Slacht an’n Yalu 1904 in’n Russ’sch-japaanschen Krieg.
Marie Schlei

**Marie Schlei**, boren Stabenow, (* 26. November 1919 in Reetz/Pommern; † 21. Mai 1983 in Berlin) weer en düütsch Politikerin vun de SPD un van 1976 bit 1978 Bundsministerin för wertschaplich Tosommenarbeit.  

## Utbillen un Berop
Nah de Mittlere Riep hett Marie Schlei de eerst un tweet Lehrerprüfung makt un hett as Verköperin as ok as Post- un Verwaltensangestellte in de Kommunalverwalten arbeit. 1945 is se ut Pommern in‘t Werserbargland flücht. Se weer denn af 1947 as Lehrerin bzw. Rektorin, toletzt as Schoolrätin tätig.

## Partei
Siet 1949 weer Marie Schlei Liddmaat vun de SPD.

## Afordnete
Van 1969 bit to dat Daalleggen vun hör Mandat an‘ 3. November 1981 weer Marie Schlei Liddmaat vun den Düütschen Bundsdag. Hier hörr se van 1973 bit 1974 den Vörstand vun de SPD-Bundsdagsfraktschoon an. Van 1978 bit 1980 weer se Vörsittersche vun den Butenpolitischen Arbeitskring vun de SPD-Bundsdagsfraktschoon. Siet 1980 weer se denn stellvertreden Vörsitterin vun de SPD-Bundsdagsfraktschoon.

## Apenlich Ämter

Van 1974 bit 1976 weer Marie Schlei Parlamentarische Staatssekretärin in dat Bundskanzleramt. Nah de Bundsdagswahl 1976 wurr se an‘ 14. Dezember 1976 as Bundsministerin för wertschaplich Tosommenarbeit in de vun Bundskanzler Helmut Schmidt führt Bundsregeeren beroopen. De Regeeren weer af den 16. Dezember 1976 in’t Amt. Bi de Kabinettsümbillen in‘ Fröhjohr 1978 wurr se nich mehr berücksichtigt un is dorum an‘ 16. Februar 1978 ut de Bundsregeeren utscheeden.

## Literatur
* Reimar Oltmanns: *Frauen an der Macht - Marie Schlei- Renate Schmidt - Irmgard Adam-Schwaetzer - Rita Süssmuth - Antje Vollmer. Protokolle einer Aufbruchsära.*  athenäums programm by anton hain, Frankfurt am Main 1990, ISBN 3-445-08551-X.

## Weblenken

* Marie-Schlei-Vereen
* SPD Berlin – Biographie
* DNB-Katalog
* Personennaamdatei
Japaansche See

De **Japaansche See** is en Blangensee von’n West-Pazifik. De See is 1.048.950 km² groot un in’n Dörsnidd 1752 m deep. De deepste Steed is 3742 m deep.

## Rebeed

Op’n fasten Wall billt Noord- un Süüdkorea de Westgrenz, denn in’n Noorden Russland. Na Oosten deelt dat Sachalin un de japaanschen Eilannen de Japaansche See von’n Pazifik af. Över den Tatarensund twischen den russ’schen fasten Wall un Sachalin un de La-Pérouse-Straat twischen Sachalin un Hokkaidō is de Japaansche See in’n Noorden mit de See von Ochotsk verbunnen. In’n Süden is se över de Korea-Straat mit de Gele See un de Oostchineesche See verbunnen. In’n Westen föhrt de Tsugaru-Straat twischen Honshū un Hokkaidō un de Kanmon-Straat twischen Honshū un Kyūshū na’n Pazifik.

De Internationale Hydrograafsche Organisation leggt de Grenzen von de Japaansche See so fast:

*In’n Süüdwesten.* De Noordoostspitz von de Oostchineesche See [Von Nomozaki (32° 35′ N) in Kyūshū na de Süüdspitz von Fukue-Eiland (Gotō-Eilannen) un wieder dör dit Eiland na Ōsezaki un na Hunan Kan, de Süüdspitz von Jeju-do, dör dit Eiland na sien Westspitz un denn langs 33° 17′ N na’n fasten Wall] un de Westkant von de Seto-Binnensee.

*In’n Süüdoosten.* In de Kanmon-Straat. En Lien von Kap Yahata (130° 49′ O) in Kyūshū dör de Eilannen von Uma-Eiland un Mutsure-Eiland (33° 58,5′ N) na Murasakinohana (34° 01′ N) in Honshū.

*In’n Oosten.* In de Tsugaru-Straat. Von de Spitz von Shiriyazaki (141° 28′ O) na de Spitz von Kap Esan (41° 48′ N).

*In’n Noordoosten.* In de La-Pérouse-Straat. En Lien, de Kap Sōya un Kap Nishi-Notoro verbinnt (45° 55′ N).

*In’n Noorden.* Von Kap Tuik (51° 45′ N) na Kap Sushcheva.

## Eilannen

Wichtige Eilannen in de See sünd Ulleung in Süüdkorea, Tsushima un Iki in de Korea-Straat, Mishima, de Oki-Eilannen un Sado vör Honshu, Oshima, Okushiri, Rishiri un Rebun vör Hokkaido un Russky vör de Küst von Russland. Temlich lütt sünd de Liancourt-Felsen, sünd aver von Bedüden, vonwegen dat Japan un Süüdkorea sik üm disse Felsen al lang striedt.

## Footnoten
Changbai-Bargen

De **Changbai-Bargen** (oder na’n koreaanschen Naam **Changbaek-Bargen**) sünd en Bargkeed an de Grenz von China (Provinzen Heilongjiang, Jilin un Liaoning) un Noordkorea (Provinzen Ryanggang un Chagang. De höögste Topp is de Paekdu mit 2744 m över de See un ok en Reeg annere Bargen reckt bet över 2000 m.

De Strööm Songhua, Tumen un Yalu hebbt jemehr Borns in de Changbai-Bargen. Jüstso en Reeg Blangenströöm von’n Liao.

Na de Legenn sünd de Bargen ok de Geboortsoort von Bukuri Yongson, wat de Vörfohr von Nurhaci un de Familie Aisin Gioro weer, de den Mandschu-Staat un de Qing-Dynastie grünnt hebbt.
Arroyo Bizcocho

De **Arroyo Bizcocho** is en Stroom in Uruguay.

De Stroom, de to dat Intogrebeet vun den Río Uruguay tellt, hett sien Born dicht bi Palmitas, floot vun dor in westlich Richt un münnt denn as rechtsiedig Nebenstroom in den Río San Salvador.

## Enkeld Nahwiesen
Palmitas

**Palmitas** is en Stadt in Uruguay.

## Geographie
De Stadt liggt in‘ Westen vun Uruguay up dat Rebeet vun dat Departamento Soriano un dor in de *Sektoren 7 un 8*. Se liggt noordwestlich vun Risso un Egaña. Eenig Kilometer süüdlich verlöppt de Arroyo del Águila, de sein rechtssiedig Nebenströöm *Ñandubay* un *del Cerro* entspringen westlich bzw. ööstlich vun de Stadt. Ok de Arroyo Bizcocho hett sien Oorsprung nich wiet vun de Stadt. In süüdlich Richt hett de Arroyo de las Palmitas sien Born, noordööstlich is de Cerro de los Ladrones gelegen.

## Historie
An‘ 6. November 1953 wurr Palmitas dör dat Gesett Nr.12.021 in de Kategorie "Pueblo" instuuft.

## Infrastruktur
Dör Palmitas führt en Iesenbahnlien. De Stadt liggt todem an de Rutas 2 un 105.

## Inwahner
Palmitas harr bi de Volkstellen 2004 insgesamt 1.954 Inwahner.

Born: Instituto Nacional de Estadística de Uruguay

## Weblenken
* Stadtplan vin Palmitas up de Internetpräsenz vun dat ''Instituto Nacional de Estadística'' (PDF; 97 kB)

## Enkeld Nahwiesen
Bucht vun Korea

De **Bucht vun Korea** is en Bucht von de Gele See an de Grenz von China un Noordkorea. Von de Bohai-See is de Bucht dör de Liaodong-Halvinsel afdeelt.

De wichtigste Stroom, de in de Bucht vun Korea münnt, is de Yalu, de ok de Grenz twischen China un Noordkorea billt.
Sinuiju

**Sinuiju** is de Höövdstadt von de Provinz Noord-Pyongan in Noordkorea. De Stadt liggt direkt an de Grenz na China an’n Grenzstroom Yalu, dicht bi de Münn von Yalu in de Bucht von Korea. Se hett 288.112 Inwahners (Stand 1. Januar 2005) op en Rebeed von 180 km². En Deel von de Stadt weer Deel von de Sünnerverwaltensregion Sinuiju.

## Historie

De Stadt Sinuiju is in de Tied von de Japaansche Herrschop in Korea 1910 bet 1945 grünnt worrn. De Naam kummt von de Stadt Uiju af, de so bi teihn Kilometer na’n Oosten to liggt. Sinuiju bedüüdt *Nee-Uiju*. An de Steed harrn de Japaners en Brügg över’n Yalu boot (de hüdige Sinokoreaansche Fründschopsbrügg). Besünners de Holtindustrie, de jemehr Produkten den Yalu daltransporteert hebbt, hett bi dat Utwickeln von Sinuiju mithulpen. Nadem de Supung-Staudamm boot worrn is, harr de Stadt ok Togang to goodkopen Stroom un en Chemieindustrie hett sik utwickelt.

In’n Koreakrieg is de Stadt swoor utbummt worrn. Alleen bi’n Luftangreep an’n 10. November 1950 hebbt 79 US-amerikaansche B29-Bomber 550 Tunnen Brandbummen op de Stadt afsmeten.

## Verkehr

De Pyongui-Lien verbinnt Sinuiju per Iesenbahn mit Pjöngjang. Mit de Iesenbahnbrügg över den Yalu na China is Sinuiju ok de wichtigste Grenzövergang för den Hannel mit China. De Stadt hett ok en lütten Flegerhaven mit en Lannbahn von 1,2 km. Ok en Haven hett de Stadt.

## Stadtdelen

Sinuiju is opstunns opdeelt in 24 Stadtdelen un veer Dörper.

## Kultur

### Sport

De wichtigste Sportvereen von Sinuiju is Lokomotiv Sinuiju, de in’t Sinuiju-Stadion speelt un al fakener noordkoreaansch Footballmeester worrn is.

## Lüüd

De Marathonlöper Sohn Kee-chung is 1912 in Sinuiju boren.

## Footnoten
Kim Ki-nam

**Kim Ki-nam** (Hangul 김기남; * 28. August 1929 in Wonsan; † 7. Mai 2024) weer en noordkoreaanschen Politiker un Diplomaat. He weer de Viez-Vörsitter von dat Komitee för dat freedvulle Verenigen von dat Vaderland.

Kim is 1929 in Wonsan boren un hett de Mangyongdae-School, de Kim-Il-sung-Universität un de Universität Moskau besöcht. Von November 1977 af an weer he Liddmaat von’n Böversten Volksraad.

He is de Bröer vun Kim Yong-nam. 

## Enkeld Nahwiesen
Songun

**Songun** is blangen Juche een von de Leidlienen von’n Staat Noordkorea. Songun bedüüdt soveel as *dat Militär geiht vör* (선 *son*=*toeerst*, 군 *gun*=*Armee*). Na disse Leidlien hett de Koreaansche Volksarmee Vörrang un Ressourcen warrt vör allen för dat Militär praatstellt.

De Grundlaag för de Leidlien is dat Bild, dat Noordkorea dör de imperialistischen Staten USA un Japan un jemehr „Marionettenstaat“ Süüdkorea bedroht warrt un dat bloot en stark Militär dor för sorgen kann, dat Noordkorea bestahn blieven kann. Disse Staatsdoktrin is 1995 offiziell worrn, nadem de Sowjetunion as wichtigen Verbünnten tohoopfullen is un Kim Il-sung 1994 doodbleven weer.
Daily NK

**Daily NK** is en Webbladd, dat vör allen to Themen över Noordkorea berichten deit. Bedreven warrt dat ut Seoul in Süüdkorea von Gegners von de Regeren in Pjöngjang. De Rutgever is Han Ki-hong. Anfungen hett de Websteed in’n Dezember 2004. Dat Bladd sett op Informanten binnen Noordkorea, de faken mit chineesch Mobiltelefoons an de koreaansch-chineesch Grenz över dat chineesch Telefoonnett jemehr Infos na Süüdkorea wiedergeevt. Aver ok de offiziellen Medien in Noordkorea sünd en wichtigen Born.

Dat Bladd schrifft vör allen op Koreaansch, aver ok op Engelsch, Chineesch un Japaansch. Themenfokus sünd Demokratie, Minschenrechten etc.

## Weblenken

* Websteed von Daily NK (koreaansch, engelsch, chineesch, japaansch)
Joe Frazier

**Joseph William „Joe“ Frazier** (* 12. Januar 1944 in Beaufort, South Carolina; † 7. November 2011 in Philadelphia, Pennsylvania) is en US-amerikaanschen Boxer ween. He weer Weltmeester in’t Swaargewicht. Sien Ökelnaam as Boxer weer *Smokin’ Joe* (Vulldamp-Joe). Frazier is de eerste Boxer ween, de as en Amateur de Goldmedaille bi de Olympschen Speele in’t Swaargewicht wunnen hett (1964 in Tokio) un achterna as Profi den Titel in’t Swaargewicht hoolt hett (1970). Den Welttitel hett Frazier in en Gefecht gegen Jimmy Ellis wunnen. Later hett he den avers an George Foreman wedder verlaren. 

Siene dree Wettstriede gegen Muhammad Ali höört to de afsluuten Klassikers mank de Swaargewicht-Wettstriede. 1990 is Frazier in de International Boxing Hall of Fame upnahmen wurrn. He is an’n 7. November 2011 an Leverkrebs sturven. 

## Belege
Mario Götze

**Mario Götze** (* 3. Juni 1992 in Memmingen) is en düütsch Footballspeler. 

De man blots 1,76 m groot Middelfeldspeler fung sien Loopbahn bi *SC Ronsberg* an. Sien Vader muss denn aber dör sien Berop nah Düörpm trecken. Mario hett denn bi Hombrucher SV 09/72 speelt. 2001 is he denn to Borussia Düörpm wesselt. Genauso as sien Bröer Fabian hett he dor all Afdeelen vun de Jöögd dörloopen. 

An’ 21. November 2009 keem he in dat Öller vun 17 Johren un fiev Maand to sien Debüt in de Football-Bundsliga. In dat Johr dorup wurr he all Stammspeler un för hüm wurr middlerwiel hett de FC Arsenal 40 Millionen Euro för Götze boten, wat vun sien Vereen aber aflehnt wurr. 

An’ 17. November 2010 hett Mario Götze denn ok sien eerst Lännerspeel makt, nah dem he ok all in de Natschonal-Jöögdmannschapen insett wurrn weer. As he sien eerst A-Lännerspeel makt hett, weer he de jüngste Natschonalmannschaps-Debütant nah Uwe Seeler, de 1954 in dat Öller van 17 Johren un 167 Daag sien eerst Lännerspeel makt harr. 

To de Saison 2013/14 hett he bi Bayern München anhüürt. 

## Weblenken

* Offiziell Websteed vun Mario Götze
* kicker online: Speler-Informatschoon un -Statistik
Gene Sedric

**Gene Sedric**, eegentlich Eugene Hall Sedric, (* 17. Juni 1907 in St. Louis; † 3. April 1963 in New York City) weer en US-amerikaansch Tenorsaxophonist un Klarinettist.

He weer de Söhn vun den Ragtimepianisten Paul „Can Can“ Sedric. Bevör he 1934 bi Fats Waller einsteeg, harr he all en lütt Musikerkarriere achter sück, harr bi Charlie Creath (1922), in den Vergnögensdamperbands vun Fate Marable un Dewey Jackson, dornah in de Big Bands bi Sam Wooding (1923 bit 1934) un Fletcher Henderson speelt. 1938 entstunnen eerstmals Upnahmen ünner eegen Naam; 1943 harr he en eegen Band. In de 1940er Johren hett he ok mit Jimmy McPartland, Bobby Hackett un Phil Moore arbeit. In de 1950er Johren hett he ünner annern mit Mezz Mezzrow (1953 in Frankriek, wo he för dat Label Swing upnehm) un Conrad Janis arbeit.

Sedric gull as Meester vun den „Big Sound“, un weer de Klarinettenlehrer vun den  berühmten Laien-Jazzer Woody Allen.

## Diskographisch Henwiesen
* *Gene Sedric 1938–1947* (Classics)

## Literatur
* Carlo Bohländer u. a.: *[[Reclams Jazzführer]]*. Reclam, Stuttgart 1989
* Richard Cook und Brian Morton: *[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz Recordings]].* 8. Uplaag, Penguin, London 2006, ISBN 0-141-02327-9

## Weblenken
* DNB-Katalog
* Personennaamdatei
Sosialistisk Venstreparti

De **Sosialistisk Venstreparti** (afkört: **SV**, op platt: *Sozialistische Linkspartei*) is en politische Partei vun Norwegen, de 1975 ut de sozialdemokraatschen Sosialistisk Folkeparti grünnt worrn is. Bi disse Parteigrünnen hett de Ansicht en Rull speelt, dat de Arbeiderparti in de Binnenpolitik kuum mehr sozialistische Standpunkten verfolgen de.

In’t Johr 1977 hett sik de Partei mit Deelen ut de Norges Kommunistiske Parti tosamendoon. De Sosialistisk Venstreparti steiht düütlich links vun de Arbeiderparti un sütt sik sülvst as root-gröne Partei.

De SV billt siet 2005 tohopen mit de sozialdemokraatschen Arbeiderparti un de zentristisch-agraarsche Senterparti de Regeeren vun Norwegen.

## Parteivörsitters
* Berit Ås 1975–1976
* Berge Furre 1977–1983
* Theo Koritzinsky 1983–1987
* Erik Solheim 1987–1997
* Kristin Halvorsen 1997–2012
*  Audun Lysbakken 2012–aktuell

## Wahlresultaten to’n [[Storting]]

## Weblenken
* Offizielle Websteed
Juan Idiarte Borda

**Juan Bautista Idiarte Borda y Soumastre** (* 20. April 1844 in Mercedes; † 25. August 1897 in Montevideo) weer en  uruguayisch Politiker.

Idiarte Borda wurr as Söhn vun franzöössch-baskisch Inwannerer in Mercedes, de Landshööftstadt vun dat Departamento Soriano, boren. He hörr de *[[Partido Colorado (Uruguay)|Partido Colorado]]* an un hett sien Heimatdepartamento mehrmals as wählt Afordneter vertreden. 1890 is he in den Senat intrucken. 

An‘ 21. März 1894 wurr he Nahfolger vun den Interimspräsidenten Duncan Stewart un dormit Präsident vun Uruguay. He bleev bit to’n 25. August 1897 im Amt. An dissen Dag wurr he Opfer vun en Anslag, as de Täter *Avelino Arredondo* hüm vör de Kathedrale vun Montevideo doodschaaten hett, as de Präsident jüst de Kathedrale verlaaten dee. Dat weer dat bitlang eenzig Verbreeken vun disse Oord to’n Nahdeel vun en amteeren Präsidenten in de Historie vun Uruguay. Tovör harr man all an‘ 21. April un an‘ 20. Mai 1897 en jeweils nich spoodriek  Pistolen- bzw. Bombenattentat up hüm veröövt. Sien Nahfolger wurr denn Juan Lindolfo Cuestas. 

## Weblenken
* Biographie up biografiasyvidas.com (spaansch)
* "President Borda Killed" (engelsch)
* DNB-Katalog
* Personennaamdatei

## Enkeld Nahwiesen
Arbeiderpartei

**Arbeiderpartei** betekent

* Arbeiderpartei, allgemeen en politische Partei, de de Intressen vun de Arbeiders wohrt,
* Kurdische Arbeiderpartei (PKK), en kurdsche Terrororganisatschoon,
* Belgische Werkliedenpartij, Arbeiderpartei vun Belgien,
* Partido dos Trabalhadores, Arbeiderpartei vun Brasilien,
* Sakartvelos Leiboristuli Partia, Arbeiterpartei vun Georgien,
* Labour Party, Arbeiderpartei vun Grootbritannien,
* Partij van de Arbeid, Arbeiderpartei vun de Nedderlannen,
* Arbeiderpartiet, Arbeiderpartei vun Norwegen,
* İşçi Partisi, Arbeiderpartei vun de Törkie,
* Kommunistische Arbeiderpartei vun Düütschland (KAPD), en ehmolige Partei in Düütschland,
* Natschonalsozialistische Düütsche Arbeiterpartei (NSDAP), en ehmolige Partei in Düütschland,
* Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei (SDAP), en ehmolige Partei in Düütschland,
* SAP, en ehmolige Partei in Düütschland,
* SADP, en ehmolige Partei in Düütschland,
* Düütsche Arbeiderpartei, en ehmolige Lüttpartei in Düütschland,
* Düütsche Arbeiderpartei, en ehmolige Partei in Öösterriek-Ungarn,
* Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, de ehmolige poolsche vereenigte Arbeiderpartei,
* Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei vun Russland, en ehmolige Partei in Russland.
(308635) 2005 YU55

**(308635) 2005 YU<sub>55</sub>** is en eerdneegen un för de Eer mööglicherwies gefährlichen Asteroid vun’n Apollo-Tyyp. De Asteroid weer an’n 28. Dezember 2005 in’n Rahmen vun dat Spacewatch-Projekt dör Robert S. McMillan an de Steward-Steernwacht vun de Kitt-Peak-Natschonalsteernwacht op’n Kitt Peak in Arizona opdeckt. Sien Dörmeter warrt mit ruchweg 400&nbsp;m angeven. He is an’n 8. November 2011 gegen 23:28 UT in ruchweg den 0,85-facken Afstand twüschen Eer un Maand an de Eer vörbiflagen.

## Risiko för de Eer

De Asteroid is in’n Februar 2010 mit den Weert 1 op de Turiner Skala angeven worrn, wat bedüüt, dat he dicht an de Eer vörbiflüggt, aver kenn sünnere Gefohr mit sik bringt. De Nauigkeit för’t Bereken vun de Ümloopbahn is dör en Beobachten an’n 19. April 2010 dör de Arecibo-Steernwacht noch mol düütlich verbetert worrn. Dordör kann utslaten warrn, dat de Asteroid binnen de nächsten hunnert Johren mit de Eer tosamenstöten künn. Vun de Sentry-List is de Asteroid dorna streken worrn.

De Bahn warrt dör de NASA ok mit Antennen vun’n Goldstone Deep Space Communications Complex verfolgt. Wietere Daten warrt ünner annern över de Anlagen Green-Bank, Very Large Array un Infrared Telescope Facility sammelt. Sien lüttsten Afstand harr he bi sien Vörbiflegen 2011 an’n 8. November gegen 23:28 UT. Dorbi flöög he dichter vörbi as de Maand un keem op bit 0,00217 AE an de Eer ran – dat is ruchweg 0,85 vun den Afstand Maand-Eer oder 325.000&nbsp;km. Sien lüttsten Afstand to’n Maand harr de Asteroid en poor Stünnen later, an’n 9. November 2011 gegen 7:13 UT mit ruchweg 0,00160&nbsp;AE (239.000&nbsp;km). Dorbi keem 2005 YU55 op en schienbore Helligkeit vun üm un bi 11mag, so dat he vun Astronomen goot to sehn is. 

## Tokamen Ümloopbahn
An’n 19. Januar 2029 warrt 2005 YU55 in en Afstand vun ruchweg 0,0022&nbsp;AE (329.000&nbsp;km) an de Venus vörbiflegen. Dorut warrt sik bestimmen, wo groot de Afstand is, wenn de Asteropid 2041 wedder an de Eer vörbiflüggt. Opstunns sünd de Bereken noch nich nau noog, so dat de Afstand för 2041 noch twüschen 0,002 un 0,3 AE liggen kann. Wenn de Beobachten vun 2011 utweert sünd, warrt de Bereken för tokamen Annegern nauer warrn. Na de aktuellen Meten un Bereken kann 2005 YU55 in’t Johr 2075 sogor bit op 0,0013&nbsp;AE oder 194.000&nbsp;km dicht an de Eer rankamen.

## Borns


## Weblenken
* Orbitsimulatschoon vun’t JPL (Java) / Horizons Ephemeris
* 2005 YU55 Observing Campaign
* Arecibo saves us from another potentially hazardous asteroid (Emily Lakdawalla, 29. April 2010)
* NEODys-Seite zo 2005&nbsp;YU55
* Seite des European Asteroid Research Node zo 2005&nbsp;YU55
* First Movie of Asteroid 2005 YU55 nasa.gov, afropen an’n 9. November 2011
Luigi Volta

**Luigi Volta** (* 27. Juli 1876 in Como; † 7. Oktober 1952 in Mailand) weer en italieensch Astronom un Asteroidenopdecker.

1898 hett he en Studium vun de Mathematik an de Universität Pavia afslooten un hett dornah an de Steernwachten in Mailand, Turin un Heidelbarg arbeit. 1925 wurr he to’n Perfesser an de Universität Turin beroopen un övernehm de Leitung vun dat Observatorium vun de Universität. Dor hett he in de Tietruum van 1928 bit 1934 all tosommen 5 Asteroiden opdeckt. 1941 wessel he nah Mailand un övernehm de Leitung vun dat Osservatorio Astronomico di Brera in Brera un Merate, bit he 1951 in Pension gung.

Volta weer lang Johren Präsident  vun de Italieensch Astonomischen Sellschopp *(Società Astronomica Italiana)*.

## Born
* Lutz D. Schmadel: *Dictionary of Minor Planet Names*. 5th ed. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-00238-3 (engelsch) Vöransicht bi Google Book Search]

## Enkeld Nahwiesen
Wohlers

**Wohlers** () is en Dörp in de Gemeen Brest, Samtgemeen Harsfeld, in’n Landkreis Stood, Neddersassen.

Bi Wohlers höört ok de Oortsdeel Lüttjen Wohlers mit bi.

## Geografie

De Oort liggt op de Stoder Geest. In’n Süden von dat Dörp hett de Twiest ehren Born. Dat Water ut dat Dörp sülvs flütt aver över’n Wohlerster Beek na de Au hen af. In’n Noordwesten liggt dat Naturschuulrebeed In’n Tadel.

De Naveröörd sünd Brest in’n Noorden, Doosthoff un Bargst in’n Noordoosten, Kokerbeek in’n Oosten, Bookholt un Ohlers in’n Süüdoosten, Örsdörp in’n Süden, Winnerswohl in’n Süüdwesten un Lüttjen Wohlers, Lüttjen Reith un Reith in’n Westen.

## Historie

Toeerst in de Oorkunnen kummt de Oort 971 as *Waldersdi* vör.

### Verwaltungsgeschicht

In de Franzosentied hett de Oort toeerst 1810 bet 1811 binnen dat Königriek Westfalen to de Mairie Hollenbeek in’n Kanton Harsfeld höört un denn von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon un dor to de Mairie Harsfeld in’n Kanton Hornborg.

Vör 1885 weer dat Dörp in de Böörd Bargst binnen dat Amt Harsfeld. Na 1885 hett dat denn to’n Kreis Stood höört un von 1932 af an to’n hüdigen Landkreis Stood.

De Gemeen Wohlers weer von 1964 bet 1972 Deel von de Samtgemeen Bargst. 1972 is de Samtgemeen Bargst oplööst worrn un de Gemeen keem an de Samtgemeen Harsfeld.

Wohlers is an’n 1. Juli 1972 bi de Gemeenreform in Neddersassen mit de Gemeen Brest tohoopleggt worrn.

### Inwahnertall

: tohoop mit Lüttjen Wohlers

### Religion

Wohlers is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Primus-Kark in Bargst.

För de Kathoolschen is de St.-Maria-Kark in Buxthu tostännig.

## Weertschop un Infrastruktur

Wohlers hett en egene Freewillige Füürwehr, de 1935 grünnt worrn is. Vörher hett dat al von 1902 af an en Plichtfüürwehr geven.

### Verkehr

Wohlers liggt an de Kreisstraat 47, de in’n Noordwesten na Reith un Bredenbeek an de K&nbsp;48 ran un in’n Oosten över Kokerbeek na Hollenbeek an de Landsstraat 124 löppt.

De nächste Autobahn is de Autobahn 1 (Afsnidd Hamborg–Bremen). De Opfohrt 47 Zittens liggt so 20 Kilometer in’n Süüdoosten von Wohlers an de L&nbsp;130. De Opfohrt 5 Hornborg op de Autobahn 26 (Afsnidd Stood–Hamborg) liggt 20 Kilometer in’n Noordoosten an de K&nbsp;36.

De nächste Bahnhoff is so bi fiev Kilometer wied weg in’n Noordoosten de Bahnhoff Bargst an de Bahnlien Bremerhoben–Buxthu.

## Lüüd

De plattdüütsche Schrieversche Marianne Heins is in Wohlers boren. Ok de plattdüütsche Schrieversche Petra Bredehöft leevt in Wohlers.

## Footnoten





## Weblenken
Marco Marcato

**Marco Marcato** (* 11. Februar 1984 in  San Donà di Piave) is en italieensch Radrennfohrer.

Marco Marcato fung sien Karriere 2005 bi dat italieensch Radsportteam Androni Giocattoli-3C Casalinghi an. In sien eerst Johr kunn he gliek en Deelstreck bi de Slowenien-Rundfohrt up sien Naam schrieven. Een Johr later wunn he een Deelstück bi de Vuelta a Chihuahua in Mexiko. 2007 fohr Marcato för dat Professional Continental Team L.P.R..

Bi den Grand Prix Pino Cerami keem he up den tweeten Platz un bi de Rhienland-Palz-Rundfohrt keem he up Platz söben rin. Sien bitlang gröttste Spood weer aber woll de Sieg bi de Tour de Vendée 2011. In dat Johr dorup wunn he dat Rennen Paris–Tours.

## Wat he schafft hett
;2005
* een Deelstreck Slowenien-Rundfohrt

;2006
* een Deelstreck Vuelta a Chihuahua

;2007
* een Deelstreck Irland-Rundfohrt

;2010
* Platz 2 Giro di Toscana
* Platz 2 Coppa Sabatini
* Platz 8 Amstel Gold Race

;2011
* Platz 2 Etoile de Bessèges
* Platz 2 GP Pino Cerami
* Gesamtsieger Tour de Vendée
* Platz 2 Paris–Tours

;2012
* een Deelstreck Etoile de Bessèges
* Gesamtsieger Paris–Tours

## Teams
*2005 Androni Giocattoli-3C Casalinghi
*2006 Androni Giocattoli-3C Casalinghi
*2007 Team L.P.R.
*2008 Cycle Collstrop
*2009 Vacansoleil
*2010 Vacansoleil
*2011 Vacansoleil
*2012 Vacansoleil-DCM
*2013 Vacansoleil-DCM
*2014 Cannondale
*2015 Wanty-Groupe Gobert
*2016 Wanty-Groupe Gobert

## Weblenken
* Marco Marcato in de Datenbank vun Radsportseiten.net
* Marco Marcato in de Datenbank vun de Tour de France
Hunkels

Dat **Hunkels** oder **Kabuus**, lat. *capsula nucleorum mali*, is de Deel in de Midden vun Appels oder Beren, de normolerwiese nich miteten warrt. In't Hunkels sitt de Saat in. Na de Wetenschop vun de Botanik is dat Kabuus en Kranz vun Huutfrüchte (bi Appels fief, bi Beren veer). Um dat Hunkels umto sitt dat Fruchtfleesch, dat vun de Schienfrücht (Appels oder Beren) ehren Blötenbodden produzeert warrt. Bi de so nömmten Steenappels sitt dor keen Huutfrüchte mit weeke Huut in, man dor sitt harte Nöte in dat Fruchtfleesch. 

## Annere plattdüütsche Naams for dat Hunkels
* Lipperland: *Hünkelbeun*
* Ollenborg: *Hunkebunk* un *Kabuus* (Hermann Böning)
* Bremen: *Kabuus* (neven *Hunkels*)
* Dithmarschen: *Hüüschen* un *Koornhuus* (Peter Neuber)
* Noordneddersassen: *Appelkappel* (Up de hoochdüütsche WP), *Karnhuus* (Sass), *Hüüschen* (Sass), *Hüüsken* (Sass), *Sprall* (Sass)
* Sunst noch: *Hunkpost* (https://plattmakers.de/nds/find=Kerngeh%C3%A4use)
Kabuus

**Kabuus** betekent

* Kabuus, dat binnerste vun Appels un Beren, dat meist nich miteten warrt,
* Kabuus, en Kohlsoort,
* Kabuus, en Schippsköök,
* Qabus, en araabschen Naam.
Kabus

**Kabus** betekent

* annere Schrievwies för Kabuus.

**Kabus** is de Familiennaam von

* Christine Kabus (* 1964), düütsche Schrieversche un Dreihbookschrieverin,
* Dieter B. Kabus (1941–1993), düütschen Pastoor un Schriever,
* Petra Kabus (1963–2013), düütsche Germanistin, Schrieversche un Lektorin,
* Ronny Kabus (1947–2022), düütschen Historiker un Museumswetenschopper,
* Siegfried Kabus (* 1923), düütschen Hoochstaapler, Natschonaalsozialist un Terrorist,
* Sylvia Kabus (* 1952), düütsche Speelbaasfro, Schrieversche un Journalistin,
* Wilhelm Kabus (1918–1996), düütschen Politiker.

Kiek ok bi: Cabus, Kabos.
Bernie Glow

**Bernie Glow** (* 6. Februar 1926 in New York; † 8. Mai 1982 ok dor) weer en US-amerikaansch Jazztrompeter  vun den Swing un den Modern Jazz.

## Leven un Wark
Glow fung mit negen Johr an, Trompete to spelen. He hett bi Max Schlossberg studeert, de bi de New York Philharmoniker speel. Ünner den Infloot vun Glow sien russ’schen Grootvader Sam Finkel wurr Glow bald to en vun de eerst Trompetenspeler in en regulär Orchester. In sien Highschool-Tiet speel Bernie Glow mit künftig Jazzgrötten as Stan Getz, Shorty Rogers un George Wallington. Glow wurr in disse Tiet vun de Upnahmen vun Snooky Young mit de Jimmy Lunceford Band as ok vun Billy Butterfield in Benny Goodman sien Band beinfloot.

Nah dat Enn‘ vun de Highschool tour de sössteihn Johr old Glow en Johr lang mit dat  *[[Richard Himber]] Orchestra*. In‘ Ansluss doran hett he eerst bi Xavier Cugat un denn mit Raymond Scott bi de CBS-Radiostatschoon arbeit. 1945/46 speel he de Lead-Trompete in Artie Shaw sien Band, dornah bi Boyd Raeburn. In 1949 weer he mit Woody Herman sien legendär "Second Herd" up Tournee.

In den fröhen 1950er Johren speel Glow in Big Bands, Latin-Bands un Danz-Orchesters, is in Manhattan in Theatern, *Dance halls*, Nachtclubs un in’t Radio uptreden.

Siet 1953 weer Glow en völfraagt Trompeter för nicht o tellen kommerzielle un Jazz-Upnahme-Sessions. He hett dorbi en breet musikalisch Spektrum afdeckt; an een Dag speel he för en Radio-Werbung vun Pepsi, an‘ nächsten Dag nehm he een Album mit Frank Sinatra oder Ella Fitzgerald up. Völ vun disse Studiobigband-Sessions wurrn vun  Komponisten bzw. Arrangeuren as Nelson Riddle, Quincy Jones oder Oliver Nelson leit. Miles Davis un Gil Evans hebbt sück an de Upnahmen vun *[[Miles Ahead]]* (1957), *[[Porgy and Bess (Album)|Porgy and Bess]]* (1958), *[[Sketches of Spain]]* (1959) un *Quiet Nights* (1962) bedeeligt. Glow weer ok Liddmaat vun dat NBC- un CBS-Orchester.

## Weblenken/Borns
* ''Bernie Glow.'' up: *vervemusicgroup.com*
* ''Bernie Glow.'' In: *New Yorker.* 10. Dezember 1969.
* ''Bernie Glow, 56, Trumpeter On the Stage, Radio and TV.'' In: *New York Times.* 10. Mai 1982.
Pierre Gaviniès

**Pierre Gaviniès** (Gavinies; * 11. Mai 1728 in Bordeaux; † 8. September 1800 in Paris), weer en franzöösch Vigelienspeler un Komponist.

## Leben
Gaviniès weer de Söhn vun en Vigelienbauer un en vun de bedüüdenst franzöösch Vigelienspelerpersönlichkeiten vun dat 18. Johrhunnert. All mit datteihn Johren keem he all groot herut an de Siet vun den *l'Abbé le fils* nömmt Joseph-Barnabé Saint-Sevin (1727-1803) in en Duo vun Jean-Marie Leclair in de Concerts Spirituels. In ganz jung Johren hörr he to de bannig fraagt Virtuosen in Paris, he kunn sück dat sogor leisten, den Deenst in de königlich Kapell aftolehnen. As jung Kerl wurr he wegen en Affaire mit en adlig Hoffdaam to en een Johr lang Gefängnisstraaf veroordeelt. In de sösstiger Johren vun dat 18. Johrhunnert funnen sien Kompositschonen, sien Konzerte un sien Schölers en Tospröök ahn Bispeel.

Hüm verbunn en langjohrig un fruchtbor Tosommenarbeitn mit den Concerts Spirituels, deren Leitung he van 1773 bit 1777 mit François-Joseph Gossec un Simon Leduc (1742-1777) inneharr. In disse Periood beleev de Sinfonie concertante ehrn Hööchpunkt. Giovanni Battista Viotti hett hüm in vull Anerkennung sogor as den „franzööschen Tartini“ betekent.

Sien Sonaten hett he in barocker Traditschoon blots mit bezifferten Bass versehn schreven. Disse Kompositschonen stellen en stilistischen Övergang vun den Laatbarock to de Klassik dor.

In dat postrevolutionär Paris weer he af 1795 neben Pierre Rode, Pierre Baillot un Rodolphe Kreutzer een vun de Vigelienlehrers an dat nee grünnd Konservatorium.

## Warken

*Opus 1; 6 Vigelienonaten 1760
**Le Prétendu intermède*, de italieensch Kummedie in 3 Akten wurr an‘ 6. Nov. 1760 Paris eerstmals upführt.
**Recueil d'airs à 3 parties* för 2 Vigelien, Bratsche un Bass 1763
*Opus 3; 6 Vigeliensonaten 1764
*Opus 4; 6 Vigelienkonzerte 1764
* 2 *Suites sur des noëls* (Wiehnachtssuiten) 1764
* 3 Solosonaten für Violine (insluutend *Le Tombeau de Gaviniès*) 1770
*Opus 5; 6 Vigeliensonaten 1774
*Sien hüüd bekanntst Wark sünd de (24)*„Vingt-quatre Matinées, études caprices pour le violon“* van 1794.

## Weblenken