open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bundsautobahn 293

De **Bundsautobahn 293** (Afk.: **BAB 293** oder **A 293**) is en Stadtautobahn in Neddersassen mit en Samtläng vun 7&nbsp;km. Se verlöpt to’n gröttsten Deel op dat Stadtrebeet vun Ollnborg. De nöördliche Deel liggt aver in’n Landkreis Ammerland. Tosamen mit de A&nbsp;28 un de A&nbsp;29 billt de en Autobahnring üm un dör Ollnborg.

## Verloop
De A&nbsp;293 twiegt an’t Dreeeck Ollnborg-West vun de A&nbsp;28 af un geiht an’t Krüüz Ollnborg-Noord in de A&nbsp;29 un in de B&nbsp;211 över. De A&nbsp;29 föhrt wieter na Willemshaven, de Bundsstraat verlöpt över Raastäe-Lei na Braak. Fohrtüüch ut de Gegenricht warrt mit de westlichen Stadtdeelen vun Ollborg verbunnen un jüst so mit dat westliche un süüdliche Ammerland, de nöördlichen Deelen vun’t Ollnborger Mönsterland un vun’n Landkreis Emsland as ok mit Oostfreesland.

An de Affohrt Ollnborg-Nadorst twiegt de Norodtangent af, de de Stadtdeelen Ohmstede un Nadorst mit de Autobahnen 28 un 29 verbinnt.

## Historie
De Afsnitt twüschen dat Dreeeck Ollnborg-West un de Anslusssteed Ollnborg-Nadorst verlöpt op de Trass vun de ehmoligen Bundsstraat 69, de tweesporig utboet weer un nich free vun Krüüzungen. De nöördliche Afsnitt twüschen Ollnborg-Nadorst un dat Krüüz Ollnborg-Noord is op en ne’e Trass boet worrn. Dordör is de Dörgangsverkehr op de Nadorster Straat un de Willemshavener Heerstraat, op de fröher de B&nbsp;69 ut de Stadt rutföhrt hett, minnert worrn. Vundaag loopt se parallel to de A&nbsp;293

## Weblenken
* Naue Streckenbeschrieven vun de A&nbsp;293
Dwight Filley Davis

**Dwight Filley Davis** (* 5. Juli 1879 in St. Louis, Missouri; † 28. November 1945 in Washington D.C.) weer en US-amerikaansch Politiker (Kriegsminister), Tennisspeler un Grünner vun de Davis Cup.

## Biographie
He hett all as Student in Harvard den Davis Cup spend; en Trophäe ut Sülver. De Davis Cup is en Mannschapswettstried in’t Tennis un wurrd siet 1900 jedes Johr utdragen.

Davis wunn mit de amerikaansch Mannschap 1900 un 1902 den Davis Cup. Bi de US-Open wunn he in de Johren 1899, 1900 und 1901 tosommen mit Holcombe Ward de Dübbelkonkurrenz. 1904 nehm he an de Olympisch Sömmerspelen deel, is aber in de Dübbelkonkurrenz mit sien Partner in’t Veertelfinale utscheeden. 1956 wurr he posthum in de International Tennis Hall of Fame upnommen.

Nah dat Enn vun sein Loopbahn as Tennisspeler steeg Davis as Republikaner in de Politik in un weer uünner annern van 1925 bit 1929 Kriegsminister ünner US-Präsident Calvin Coolidge.

Dornah löös he an’ 8. Juli 1929 Henry L. Stimson bzw. Eugene Allen Gilmore as Generalgouverneur vun de Philippinen af. Dit Amt hett he bit to’n 9. Januar 1932 utöövt.

## Weblenken
* Davis Cup-Statistik
* Dwight Filley Davis in de „International Tennis Hall of Fame“ (engelsch, mit Bild) 
* Davis in de Datenbank von Sports-Reference.com (engelsch)
* Indrag up history.army.mil (engelsch)
* in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
Skuld

**Skuld** (noordisch *Schuld*, *Tokunft*, *Notwendigkeit*) is de jüngste vun de dree Nornen in de Noordisch Mythologie. Se steiht för de Tokunft, is aber as hör Süster Verdandi en junge Schöpfung vun noordisch Dichter. De darte Norne is Urd.

**Skuld** is ok de Naam vun en Walküre ut de Noordisch Mythologie. 

## Literatur
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Stuttgart (3. Aufl.) 2006. ISBN 978-3-520-36803-4.
Geert Kocks

**Geert Hendrik Kocks** (* 15. Dezember 1936 in Barger-Oosterveld; † 8. August 2003 in Zuudloarn) weer en Spraakwetenschopper.

Kocks is 1936 as tweet Söhn von Kees (Cornelis) Kocks un Annie (Anna Katrina) Mensen in Barger-Oosterveld boren. Na de Volksschool güng he na dat Aartsbisschoppelijk Klein Seminarie in Apeldoorn un hett denn Germanistik an de Rieksuniversität Grünnen studeert. 1962 weer he för een Semester an de Universität Göttingen un hett 1964 in Grünnen sien Studium afslaten. He weer denn Lehrer in Emmen un von 1966 bet 1969 Lekter för Nedderlandsch an de Universität Göttingen. 1969 keem he trüch na Grünnen un hett dor dat Leid över dat *[[Woordenboek van de Drentse Dialecten]]* övernahmen, för dat he Rutgever weer. Dat Wöörbook is 1997 trech worrn. 1970 hett Kocks sien Dokter to dat Thema *Die Dialekte von Südostdrente und anliegenden Gebieten* maakt. To’n 1. März 1998 is he denn in Pnsion gahn.

Kocks hett an’n 23. November 1973 Toos C. G. Neuteboom heiraadt un harr mit ehr dree Kinner.
Kalv (Toponym)

**Kalv** kummt as Toponym fakener in de Naams von Eilannen vör un betekent en lütt Eiland, dat blangen en annert Eiland liggt. Disse Soort Naam kummt vör allen in Däänmark vör, aver ok in Grootbritannien, wo sik in ole Tied vele Skandinaviers ansiedelt hebbt.

De Idee, de achter disse Naams steiht, is desülve as de achter dat *Kalv* von en Gletscher oder achter dat plattdüütsche Woord *Kalv*, dat en afbraken Stück Över betekent.

## Däänmark

* Fænø Kalv
* Masnedø Kalv
* Rågø Kalv
* Strynø Kalv
* Vorsø Kalv
* Årø Kalv

## Grootbritannien

* Calf of Man
* Calf of Eday
* Calf of Flotta
* Calf of Cava

## Footnoten
Henri de Sponde

**Henri de Sponde** - ok Henricus Spondanus - (*  6. Januar 1568 in Mauléon (Département Pyrénées-Atlantiques); † 18. Mai 1643 in Toulouse) weer en franzöösch Jurist, Historiker un 1626–1629 Bischop vun Pamiers.

Sponde, en tovör calvinistisch Konvertit, wurr vör allen as Fortsetter vun de *Annales ecclesiastici* vun Cesare Baronio bekannt.

## Literatur

* Andreas Räß: *Die Convertiten seit der Reformation nach ihrem Leben und aus ihren Schriften dargestellt*. Bd. 3, Freiburg im Breisgau 1866, S. 285-295 Google

## Weblenken
*de Sponde in de Catholic Encyclopedia (engelsch)
David LeRoy Anderson

**David LeRoy Anderson** is en US-amerikaanschen Maskenbillner, de mit sien Arbeit bi’n Film veel Spood hett. He is siet de Tiet in de High School mit Charlie Sheen befründt un weer in die verleden Johren faken as sien persönlichen Maskenbillner bi Filmprodukschonen anstellt.

Anderson hett in de Make-up-Labors för Trickeffekten in Hollywood de Bildhaueree lehrt un arbeit siet mehr as twintig Johren as Maskenbillner bi’n Film. He hett ünner anner ok mit Rick Baker tohopen arbeit, mit den tosamen he twee Johren achterenanner den Oscar wunnen hett. 2006 weer he noch en drütt mol nomineert.

Anderson is siet 1990 mit de Schauspelersche Heather Langenkamp verheiraat un hett mit ehr twee Kinner. Mit sien Familie leevt he in Malibu.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Bit hüüt (März 2010) weer Anderson för acht Filmpriesen vörslahn. Wunnen hett he dorvun veer:
* 1997: den *[[BAFTA Film Award]]* in de Kategorie *Best Make-up/Hoor* för *The Nutty Professor*
* 1997: den *[[Saturn-Pries]]* in de Kategorie *[[Saturn-Pries för dat beste Sminken|Best Make-up]]* för *The Nutty Professor*
* 1997: den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Make-up|Best Make-up]]* för *The Nutty Professor*
* 1998: den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Make-up|Best Make-up]]* för *Men in Black*

## Nawiesen


## Weblenken
Franke Previte

**Franke Jon Previte** (* in New Brunswick, New Jersey) is en US-amerikaanschen Singer, Komponist un Musikproduzent.

Previte weer Singer und Ledermaker vun de Grupp Franke & The Knockouts, de he 1980 mit den Gitarrspeler Billy Elworthy grünnt hett. De Grupp harr en Verdrag bi Millennium Records un later bi MCA. Se hebbt in de USA dree Top-40-Leder un twee Top-50-Alben rutbröcht. Jemehr gröttsten Spood harrn se mit dat Leed „Sweetheart“, dat he mit Elworthy tosamen schreven harr. Vörher harr Previte al in de *Oxford Watch Band* un in de Heavy-Metal-Grupp Bull Angus sungen.

In’t Johr 1987 is Previte mit den *[[Oscar]]* uttekent worrn. Den kreeg he tosamen mit sien Co-Komponisten John DeNicola un Donald Markowitz in de Kategorie *[[Oscar/Best Leed|Best Leed]]* för dat Leed „(I've Had) The Time of My Life“ ut den Film *[[Dirty Dancing]]*.

## Borns
Life

**Life** (engelsch: *Leven*) betekent

* Life, US-amerikaansch Magazin,
* Life, japaansche Manga-Reeg,
* *[[Life (Feernsehreeg)|Life]]*, US-amerikaansche Feernsehreeg ut dat Johr 2009,
* *[[Life (Film)|Life]]*, US-amerikaanschen Speelfilm ut dat Johr 1999,
* LIFE+ un LIFE I-III, Ümwelt-Födderprojekten vun de EU,
* Life Racing, italieensch Formel-1-Rennstall,
* Life Radio, Radiosenner in Öösterriek,
* LiFe, en Wieterentwickeln vun’n Lithium-Ionen-Akkumulater,
* Game of Life, Speel vun’t Leven vun Conway, en tweedimensionalen zellulären Automaten.

Kiek ok bi: Live.
Peter Habeler

**Peter Habeler** (* 22. Juli 1942 in Mayrhofen, Zillertal) is en öösterrieksch Bargstieger un Schriever.

Habeler gelungen spektakuläre Erstbegehungen in de amerikaanschen Rocky Mountains, he weer de eerste erste Europäer an de Big Walls in de Yosemite-Nationalpark in Kalifornien (USA) un is in körste Tiet dör de El-Capitan-Süüdwestwand steegen, de dmals as de swoorste Klettertour vun de Welt gull. 1969 hett he sück mit Reinhold Messner to en spoodriek Seilschaft tosommenslooten.

## Loopbahn

In sien Loopbahn gelungen Habeler unner annern de Begehung vun de Yerupajá Oostwand in de peruanisch Anden un dat Dörstiegen vun de Eiger-Noordwand in knapp negen Stünn. In veer Stünden hett he dat henkregen, de Noordwand vun dat  Matterhorn to dörstiegen. In en Tweeerseilschaft mit Reinhold Messner gelung hüm 1975 de Bestiegung vun de Hidden Peak (8068 m) ahn künstlich Suerstoff. Dat weer de eerste Bestiegen vun en Achtdusender in’ Alpinstil. Sien gröttste Erfolg weer 1978 de to’n eerste Mal ahn künstlich Suerstoff dörföhrt Bestiegen vun de Mount Everest, den hööchsten Barg vun de Welt, ok weer tosommen mit Reinhold Messner. Buterdem hett he aber ok noch wiedere Achtdusender besteegen, so as den Cho Oyu (8188 m), den Nanga Parbat (8125 m) un den Kangchendzönga (8598 m).

## Böker
* Peter Habeler: Der einsame Sieg, Goldmann-Verlag München, 1978, ISBN 3-442-03740-9
* Karin Steinbach/Peter Habeler: Das Ziel ist der Gipfel, Tyrola-Verlag, Innsbruck und Wien, 2008, ISBN 978-3-7022-2812-5

## Weblenken
* Habeler in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Biografie vun Peter Habeler
* Offiziell Websteed vun Peter Habeler
* Peter Habeler bi dat Foto-Film-Festival 2007
Lüttbahn Lümborg–Soltau

De **Lüttbahn Lümborg-Soltau GmbH** is an’n 15. Februar 1911 vun Staat Preußen, vun de Provinz Hannober un de Landkreisen Lümborg un Soltau grünnt worrn. De Lüttbahn-Sellschop hett an’n 13. Juni 1913 ehr eenzige Bahnlien Lümborg–Soltau apen maakt. Disse 57&nbsp;km lange „Bargbahn“ föhrt op Normalspoor vun Lümborg över Amlkusen un Hützel dör de Lümborger Heid. In Hützel is de Lüttbahn Winsen–Ebendörp–Hützel („Luhebahn“) inmünnt. Opletzt kemm se an den Knüttpunkt Soltau.

De Bahnsellschop hett 1920 ok den Bedrief vun de Bahnlien Soltau–Neenkerken övernahmen, för de se ok de Lüüd un de Fohrtüüch praatstellt hett. För’t Regeer för de beiden Bahnen weer vun’n 1. Juni 1923 bit to’n Juli 1944 dat Landslüttbahnamt vun de Provinz Hannober tostännig.

An’n 1. Januar 1944 keem dat to de Fusion vun de Bahnsellschop mit de Lüttbahn Soltau–Neenkerken GmbH to de **Lümborg-Soltauer Iesenbahn GmbH**, de aver al an’n 11. Juli 1944 in de Oosthannobersche Iesenbahnen GmbH opgahn is.

## Literatur
* Gerd Wolff: *Deutsche Klein- und Privatbahnen. Band 10: Niedersachsen 2. Zwischen Weser und Elbe.* EK-Verlag, Freiburg 2007, S. 322–343, ISBN 978-3-88255-669-8
Sahewamish

De **Sahewamish** weern en in de hüdige US-Bundsstaat Washington levend indiansch Stamm. Se leevten an de süüdlich  Puget Sound un hörrn kulturell to de Küsten-Salish; dorbi weern se vör allen mit den Nahberstamm vun de Squaxin verwandt, för de Squaxin Island as Reservat inricht wurr. Verwandtschapsbeziehungen bestunnen aber bit in den nöördlichen Puget Sound, as ok to de Skokomish un Twana. 

As de meest Stämme in’ Noordwesten, levten de Sahewamish meest blots vun de   Lachs. Naamensgever weer dat Grootdörp *Sahéwabc* oder Sahéwabsh bi Arcadia.

## Historie

För de Tiet um 1780 schätzt man de Tall vun de Sahewamish up rund 1.200. Nah de swoor  Pockenepidemie vun 1853 sunk hör Tall up blots noch rund 50. Se leevten in den Inlets vun Eld, Totten und Hammersley. 

Oorsprünglich hebbt de Sahewamish in etwa söss Dörper an de Nisqually River un an’ Allister (Medicine) Creek leevt aber ok verstreet an verscheden Buchten un Fjorden, so as de  Henderson (South) Bay, de Totten (Oyster) Bay oder Bud, Mud oder Hammersley Inlet. 

## Literatur
* Robert H. Ruby/John A. Brown: *A Guide to the Indian Tribes of the Pacific Northwest*, University of Oklahoma Press 1992, S. 178

## Siehe auch
* List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent

## Anmerkungen
M. Emmet Walsh

**M. Emmet Walsh** (* 22. März 1935 in Ogdensburg, New York, † 19. März 2024; † 19. März 2024 in St. Albans, Vermont) eegentlich *Michael Emmet Walsh*) weer en US-amerikaansch Schauspeler. 

Walsh is vun irisch Afstammen un wurr as Söhn vun Agnes Katherine un Harry Maurice Walsh, en Tollmitarbeiter, boren. He is in Vermont upwussen un hett an de *Clarkson University* in Potsdam, New York studeert. Nah sien Afsluss is he Schauspeler wurrn un is in völ Film un Feernsehreeg uptreden, meest as Nevendorsteller.

## Filmografie (Utwahl)

## Trivia

De inflootriek Filmkritiker Roger Ebert hett de Stanton-Walsh-Regel „utfunnen“, de seggt, dat kien Film, in de Harry Dean Stanton oder M. Emmet Walsh en Nebenrull spelen, völlig slecht ween kann. 

## Weblenken

*
Snieder

**Snieder** betekent

* Snieder, en Minsch, de Kledaasch maken deit,
* Langbeenmuggen, en Insekt, wat anners ok woll Schooster nömmt warrt,
* Schoosters, en Deert, wat to de Spinnen torekent warrt,
* Heekstohl, en Waterplant.

Kiek ok bi: Snider, Snijder, Sneijder, Schnieder, Schnider.
Carlos Veiga

**Carlos Alberto Wahnon de Carvalho Veiga** (* 21. Oktober 1949 in Mindelo) is en Politiker vun Kap Verde. He weer vun 1991 bit 2000 Premierminister vun’t Land.

## Fröhe Johren
Veiga is op’t Eiland São Vicente boren worrn. As he de School afslaten harr, is he na Lissabon gahn, un hett dor Rechtswetenschoppen studeert. In’t Johr 1971 hett he sien Dokter maakt. Dorna hett he vun 1972 bit 1974 in Angola in de Verwalten arbeit, wat to de Tiet to Portugal hören de. As sien Heimatland 1975 unafhangig worrn is, is he dorhen torüch gahn un hett as Staatsafkaat arbeit. Man, Mucken mit de dormaligen Eenheitspartei *Partido Africano da Independência de Cabo Verde* (PAICV) hebbt em dorto bröcht, ut’n Staatsdeenst uttoscheden un as eenfachen Afkaat to arbeiten. 1985 un 1988 is he in dat Parlament wählt worrn, un 1990 grünn he denn de Oppostischoonspartei MpD.

## Politische Loopbahn
Na’t Inföhren vun de Demokratie in Kap Verde, hett sien Partei an’n 13. Januar 1991 de Parlamentswahlen gegen de bit dorhen eenzige regeren Partei PAICV wunnen. An’n 4. April 1991 is he Premierminister worrn. In de Tiet vun sien Regeeren hett he Kap Verde, wat bit dorhen sozialistisch regeert weer, in Richt na de Marktweertschop. 1995 is he wedderwählt worrn. In’n September 1998 weer he an Boord vun en Fleger, de bi Storm nootlannen müss, wat he mit lichte Besehren överstahn hett. Veiga is an’n 29. Juli 2000 torüchpeddt, vun wegen dat he sik 2001 för’t Amt vun’n Präsidenten bewarven wull.

Bi de Präsidentschopswahlen keem he aver in’n tweeten Wahlgang nich gegen Pedro Pires an, de sien Vörgänger as Baas vun de Regeeren weer. He is teihnmol gegen dat Wahlresultat angahn, Pires tweemol. Korte Tiet later hett Veiga dat Resultat aver annahmen. Bi de Präsidentschopswahlen 2006 hett he sik nochmol gegen Pires opstellen laten, kreeg aver wedder nich noog Stimmen.

## Weblinks
* De ''BBC'' to de Wahlen 2001, 6. März 2001 (engelsch)
* Kortbiografie (engelsch)
Leo Linkovesi

**Leo Ensio Linkovesi** (* 8. April 1947 in Helsinki; † 7. November 2006 in Kerava) weer en finnisch, Iesflinklöper, de besünners up Körtstrecken good weer. 

Linkovesi harr in dat Johr 1972 sien internatonalen Dörbröök, nahdem he all 1970 bi de  Einzelstreckenweltmeesterschapen in West Allis debüteert harr. An’ 8. Januar 1972 brook he in Davos nich blots Erhard Kellers Weltrekord över de 500-Meter-Strecke (um 0,3 Sekunn up 38,0 Sekunn) sonnern stell mit 156,500 Punkten en nee Weltrekord up. He weer denn ok Favorit för den Sieg bi de Olympisch Winterspelen 1972 in Sapporo, keem aber bi den Keller-Sieg sülvst blots up den 6. Platz. Bi de eerste Weltmeesterschapen in’ Sprintmehrkamp 1972 wurr he an’ 27. Februar 1972 in Eskilstuna eerster Weltmeester in disse Disziplin. 1973 in Göteborg wunn he bi de Profis die Sülvermedaille achter Hasse Börjes, aber vör sien ständig Rivalen Keller. Bi de Sprint-Europameesterschap vun de  Profis 1974 in Savalen wurr he achter Börjes un Ivar Eriksen Dart.

Linkovesi weer bit to sien Dood de letzt finnisch Iesflinklöper, de en internatschonalen Titel winnen kunn oder en Weltrekord upstellt hett. 1973 wurr he Profi, aber disse Liga gung en Johr later all weer pleite un he is weer Amateur wurrn. Bit 1980 bleev he up natschonaler Ebene aktiv. 

## Weblenken
* Linkovesi bei ''Skateresults''
U2

**U2** oder **U-2** betekent

* U2, Musikgrupp ut Irland,
* U2-Driefwagen, en S-Bahnwagen,
* U 2, U-Boot vun 1935–1944,
* U 2, U-Boot vun 1962–1991,
* Lockheed U-2, en Spionaaschfleger,
* Polikarpow U-2, en Dubbeldecker ut de Sowjetunion,
* U2, en Kinnervörsoorgünnersöken,
* U2, de IATA-Kood vun easyJet.
Kekulé-Nummer

De **Kekulé-Nummer**, ok Nummereeren nah dat Sosa-Stradonitz-System nömmt, betekent de Nummer vun en Person in en Ahnenlist oder Ahnentafel nah Stephan Kekulé von Stradonitz. Disse Nummereeren, de sück internatschonal dörsett hett, weer eerstmals 1590 dör Michael Eyzinger anwendt wurrn, denn weer 1676 dör Hieronymus de Sosa un 1883 dör Francis Galton.

De Proband kriggt dorbi unafhängig vun sien Geslecht de Nummer 1, sien Vader de Nummer 2, de Moder de Nummer 3. Hett en Person de Nummer *n* (z.&nbsp;B. 2 för den Vader), denn kriggt deren Vader de Nummer 2•n (also Verdüppeln un dormit de Nummer 4 för den Groootvater vun de Proband vaderlichsiets), de Moder 2•n + 1 (hier also de 5). De Vader vun 10 kriggt de Nummer 20 de Moder de Nummer 21. 

All männlich Vörfohren hebbt dornah en gerade Tall, all weiblich en ungerade Tall. 

Dem Probanden un den Vörfohren-Generatschonen I bit IV sünd somit folgende Nummern toordnt: 

 Generatschoon 0                                   1
 (Proband)                        ______________|________________
                                 |                               |
 Generatschoon I                    2                               3
 (Öllern)                 _______|_______                 _______|_______
                         |               |               |               |
 Generatschoon II           4               5               6               7
 (Grootöllern)         ___|___         ___|___         ___|___         ___|___
                     |       |       |       |       |       |       |       |
 Generatschoon III      8       9      10      11      12      13      14      15
 (Oorgrootöllern)     _|_     _|_     _|_     _|_     _|_     _|_     _|_     _|_
                   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
 Generatschoon IV    16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31
 
## Berechnung vun de Generatschoon

De Generatschonsnummer kann vun jeder Kekulé-Nummer dör den Logarithmus to de Basis 2 ermittelt wurrn. 

`Generatschoon = [[Gaußklammer|Floor]](log2(KekuléNummer))`

Hierbi wurrd dorvan utgahn, dat de Generatschoon 0 den Probanden (Kekulé Nr. 1) repräsenteert.
Siemswold

**Siemswold** (dt. Simonswolde) is en Oortsdeel vun de Gemeend Ihlow in’ Landkreis Auerk in Oostfreesland. De Oort hett ruch weg  1750 Inwahner (Stand: 2004).

Siemswold (1431: Simiswalde) liggt up en Geestvörsprung, vun Hooch- un Leegmoor ümgeben. Fröher leeg de Oort etwa 1 km wieder süüdwestlich; höhger Waterstände dwungen aber dorto, de Siedlung to verleggen. 

In de nah Westen verlängert gootsch Kark befind sück en Grafftplaat ut rooden Sandsteen ut dat Middelöller, de antokieken sück lohnt. Up de Plaat is en bedend Minschengstalt dorstellt. 

Ganz dich bi Siemswold liggt dat Sandwater, en Binnensee, de ünner Natuurschuul steiht. 

En bedüüdend Ereignis is jedes Johr de Flohmarkt. Immer an’ letzten Sönndag in August find dat statt und Dusende vun Minschen kommt denn um sück dat antokieken un to koopen.

Dat Dörp hett ok en egen Grundschool. De Grundschool Siemswold is een von de ganz wenig Scholen in Düütschland, de Ünnerricht op Plattdüütsch hebbt (to’n Bispeel in Mathematik un Religion).

## Weblenken
*Siemswold up de Internetsieden vun de Gemeend  Ihlow
Debra Mooney

**Debra Mooney**, eegentlich **Debra Vick** (* 28. August 1947 in Aberdeen, South Dakota, USA) is en US-amerikaansch Schauspelerin. 

Mooney is in Ellendale, North Dakota upwussen. Se hett hör akademisch Grad an de Universität vun Minnesota kregen.

Hör Filmloopbahn fung 1979 mit de Neil Simon-Kummedie *Chapter Two* an. Se speel dornah in eenig bekannt Kinofilmen, is aver in de 90er Johren to’t Feernsehn wesselt, wo se in grote un lütte Gastrullen in tallriek Feernsehregen to sehn weer, so as in Roseanne, Eine starke Familie, Der Prinz von Bel Air oder Emergency Room. Hör bekannst Rull weer de as *Edna Abbott-Harper* in de US-Reeg *[[Everwood]]*.

Mooney is mit de bekannt Bühnen-Regisseur un Produzent Porter Van Zandt verheiraadt. 

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*
Paat

**Paat** betekent

* Paat, En Stück vun’e Plant, wat to’n Anwuddeln in’e Eer steken warrt,
* Paat, En Amt in’e Kark, dat bi de Kindsdööp en Rull speelt,
* Paat, en soziale Rull, bi de een Opgaven för wat övernimmt.
Poot

**Poot** betekent

* Poot, Foot vun en Deert,
* Paat, Stück vun’e Plant, wat to’n Anwuddeln in’e Eer steken warrt,
* Paat, Amt in’e Kark, dat bi de Kindsdööp en Rull speelt.

**Poot** is de Familiennaam von

* Crescencio Poot (üm 1820–1885), Föhrer von de Maya,
* Marcel Poot (1901–1988), belgischen Kumponist un Musiker.

Kiek ok bi: Pooth, Poth.
Paat (Plant)

**Paten** sünd Plantendeele, de afsneden oder afbraken wurrn sünd, vunwegen datt se Wuddeln ansetten schöllt. Up düsse Aart höört Paten to de Vegetative Vermehrung vun Planten.

An un for sik könnt all Plantendeele as Paten bruukt weern. Man mank de verschedenen Aarden vun Planten gifft dat en Unnerscheed, wecke Plantendeele an’n besten bruukt weern könnt. Dormit de Wuddeln beter wassen könnt, wenn se in’e Eer insett weert, warrt en Steekpuder bruukt, wo allerhand Wassstoffe in sitten doot. Man dat geiht bi de wecken Planten ok, wenn de Paten eenfach in Water insett weert. Towielen slumpt dat mit de Paten bloß, wenn de Luftfochtigheit hooch is. Gaarners, de Paten an Goornbo-Bedrieve utlevern doot, kniept de vun Mudderplanten af. Dat sünd grote Planten mit gode Egenschoppen. Vun eene Mudderplant weert um un bi dree Maande lang Paten afknepen. 

## Spraatpaten

De Spitz vun en Stengel warrt in’e Eer steken. Sunnerlich bi holten Planten is dat wichtig, datt de Pate in de richtige Tied nahmen warrt. Wenn de Stengel noch nich holten noog is, is dat to fröh. Anners kann dat ok to laat ween, wenn de Tied al overhen is un de Spraat is al utriept. 

## Stengel- oder Twiegpate
En Deel vun en Stengel oder Twieg (Egolweg, of ut’e Midden oder vun’t Enne) warrt in’n Grund steken. Bi den Twiegpaten, ok Holtpaten nömmt, is dat wichtig, dat de Pate al riep is. En mutt dor goot up passen, dat de Stengel oder Twieg nich verkehrt rum in’n Grund steken warrt. En Ogenpate is en Stengelpate mit man bloß een Ooge. Dat gifft Goornbobedrieve, de geevt sik mit anners nix af, as man mit dat Utlevern vun so’n Aart vun Paten ohne Wuddeln. De weert vun düsse Bedrieve vun ehre Mudderplanten afknepen un direktemang up’n Weg na’n Kunnen brocht. 

## Blattpate
En Blatt warrt mit den Blattfoot in’n Grund steken oder platt up’n Grund leggt. Hen un wenn warrt dat Blatt ok in Stücke sneden un düsse Stücke weert denn up’n Grund leggt.

## Wuddelpate
En Deel vun de Wuddel warrt in’n Grund leggt. Hier mutt de Grund sunnerlich fochtig bi ween. 

## Literatur
* Fritz Köhlein: *Pflanzen vermehren leicht gemacht*, Eugen Ulmer, Stuttgart, 1972, ISBN 3-8001-6052-8
* Fritz Encke: *Pflanzen für Zimmer und Balkon*, Eugen Ulmer, Stuttgart, 1964

## Weblenken
226

## Wat passeert is
* Ardaschir I. sleiht den König Artabanus V. vun dat Partherriek bi Hormus. De Geschicht vun dat Riek vun de Sassaniden fangt an. 

## Boren

## Storven
228

## Wat passeert is

## Boren

## Storven
* Domitius Ulpian, röömschen Juristen (an'e Siet maakt vund e Praetorianers, de ehr Rechte he wat besnieden woll.
221

## Wat passeert is
* 26. Juni: De röömsche Kaiser Elagabal nümmt Severus Alexander as sien Arven an. 

## Boren

## Storven
220

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Elagabal maakt den orientaalschen Gott Elagabal to den hööchsten Gott vun dat Riek. 

## Boren

## Storven
Mündelheim

**Mündelheim** is en olet Fischerdörp in’n groten Rhienbagen twuschen Duisborg-Ruhroort un Düsseldörp-Kaiserswerth bi Stroomkilometer 765. Vun 1929 af an, as de Kommunen nee insorteert wurrn weern, höört Müdelheim na de Verwaltung hen as en Stadtdeel to’n Stadtkreis Duisborg un liggt in’n Stadtbezirk Duisborg-Süüd. 

To düssen Stadtdeel höört, blangen den Oort Mündelheim sülms de vörmoligen Dörper Ehingen, Serm un Rheinheim. Hüdigendags leevt dor alltohopen 6.153 Inwahners. Na siene Geschichte, na de Struktur vun siene Inwahnerschop un ok na dat Utsehn vun den Oort gifft dat grote Unnerscheede to de Stadt Duisborg, de to dat Ruhrrebeet tohöörn deit. 

Dat ole Dörp Mündelheim weer mehr as dusend Johre lang präägt vun de Landweertschop un lett jummers noch, as en Dörp. Vunwegen, datt et in’n Rhienbagen liggt, is dat up dree Sieten vun Water umgeven. Gegen dat Hoochwater is Mündelheim dör en Diek vun’n Stroom scheedt. 

Bit 1929 höör dat Dörp Mündelheim to dat Amt Angermund, wat wedder Deel vun dat Hartogdom Berg weer. Na en Oorkunn ut dat Johr 956 hett de düütsche Kaiser Otto I. sien Egendom in *Mundilincheim* in dat Johr 947 an dat Stift Gannersen in’n Horz schunken. Dör den Stadtdeel dör löppt en Spraakgrenz, de Uerdinger Linie. 

## Belegen


## Weblenks

* Websteed vun Mündelheim
Ungelsheim

**Ungelsheim** is de jungste Stadtdeel vun Duisborg. De Raat harr beslaten, datt he ut Deele vun de Stadtdeele Huckingen un Mündelheim (Serm) nee tohopenschostert weern scholl, un so is dat denn 1959 ok kamen. 

Los gahn is dat mit de Geschicht vun den Stadtdeel al 1952, as de Mannesmann-Warke Land vun de Stadt in Duisborg-Huckingen kofft harrn un nu bigüngen, 1.500 Wahnungen för ehre Mitarbeiders in Huckingen to planen. 

De Stadtdeel hett nu 3.116 Inwahners Vunwegen de Neegde to de Mannesmann-Warke is dortieds ok overleggt wurrn, of de nee Stadtdeel nich den Naam *Mannesmannstadt* kriegen scholl. Man de Raat hett dat denn 1959 anners beslaten. 

## Belegen
Doutzen Kroes

__NOTOC__
**Doutzen Kroes** (* 23. Januar 1985 in Eastermar, Gemeende Tytsjerksteradiel, Provinz Freesland) in de Nedderlannen, is en freesch Supermodel.

## Leven
Na de Scholen hett Kroes 2003 en paar Biller ut'n Urlaub an de Modelagentur „*Paparazzi Model Management*“ in Amsterdam schickt. Se dach, se konn dor woll en beten wat mit bito verdenen. De Inhebber vun de Agentur, Sarah Keller, hett ehr to en profeschonell Shootimg inlaadt un denn gung dat fix un se kreeg Updräge för Tiedschriften in de Nedderlannen. 

## Wat se maakt
Kroes maakt Modenschauen för Marken, as Versace, Dolce & Gabbana un Fendi. Weltwiet is se dat nee Gesicht för dat Parfüm *Eternity* vun Calvin Klein. Dor folg se mit up Christy Turlington. 2005 hett se to'n eersten Mol bi de Victoria’s Secret Fashionshow mitmaakt. Vun September 2008 af an steiht se dor as „Angel“ unner Verdrag. Buten de Fackwelt weer se noch ganz unbekannt, as se 2006 en Exlusivverdrag mit L'Oréal unnerschreven hett. De harrn vördem jummers bloß mit Zelebritäten, as Claudia Schiffer, Laetitia Casta, Andie MacDowell, Heather Locklear, Natalie Imbruglia un annere to doon. Dor is se binnen en paar Maand to'n internatschonalen Supermodel mit wurrn. 

## Privat
Se leevt sunnerlich in  New York City. Upwussen is se in de Provinz Freesland un sett sik vundeswegen ok för de Westfreesche Sprake in. An Sport bedrifft se Seilsport, Surfen, Danzen un Strietschohlopen.
Palestrina

**Palestrina** betekent

* Palestrina, Stadt in de Provinz Rom, Italien,
* Bisdom Palestrina, en vun de öllsten Bisdömer, rund um Rom to (suburbikaarsch Bisdom),
* *[[Palestrina (Oper)|Palestrina]]*, Oper vun Hans Pfitzner över den Komponisten Palestrina.

**Palestrina** is de Familiennaam von

* Giovanni Pierluigi da Palestrina (1525–1594), italieenschen Komponisten ut de Tied vun de Renaissance.
Hoornvijöölken

Dat **Hoornvijöölken** (*Viola cornuta*) is en Plantenaart ut dat Geslecht vun de Violen (*Viola*). An un for sik stammt dat Hoornvijöölken ut de Pyrenäen. Dat bleiht in'n Vörjohr un Summer hellblau bit düstervigelett. De Plant höört to de Öllern vun de Grootmudderbloom mit to, man dat is doch en egenstännige Goornplant mit allerhand Sorten. Tomeist weert se över de Saat vermehrt.

## Wie dat Hoornvijölken utsütt
Dat Hoornvijöölken is en mehrjöhrige Kruutplant. De Blomenstengels sünd bit to 15 cm lang, de Planten an sik weert 10 bit 25 cm hooch. De Blöten sünd wat lüttjer, as bi de Grootmudderblomen. De Hoornvijöölken breedt sik unner de Eer mit Wuddelstöcke (*Rhizome*) ut un möögt dat in'e Sunne oder in'n Halfschadden, wo de Grund wat kull un frisch blifft.

## Kiek ok bi
* Grootmudderblome
* Vijöölken
* 

## Weblenken

* Hoornvijöölken (Düütsch)
Peter Graves

**Peter Graves** (* as **Peter Aurness** 18. März 1926 in Minneapolis, Minnesota; † 14. März 2010 in Pacific Palisades, Los Angeles, Kalifornien) weer en US-amerikaansch Schauspeler.

## Leven un Wark
In sien Jöögd weer Graves en talenteert Sportler un Saxophonist. Mit 16 Johren weer he Ansegger bi de Radiosenner *WMIN* in Minneapolis.

Nah twee Johren in de US-amerikaanschen Luftwapen, de U.S. Air Force, hett Graves an de Universität von Minnesota Dramatik studeert. Nahdem he dat Studium afslooten harr, gung he nah Hollywood un nah de eerst Rullen för dat Feernsehn harr he 1951 sien Filmdebüt in *Rogue River*. Dornah hett he meest Wester-Filmen speelt, womit ja ok sien Bröer James Arness ("Matt Dillon" bi "Rauchende Colts") groot rutkommen is. 

Graves wurr aber vör allen dör dat Feernsehn bekannt un hier sünners dör de Reeg ** wo he den „Jim Phelps“ speelt hett. Af 1967 kreeg he pro Episood 7500 US-Dollar Gaasch. Dorto kreeg he 1971 ok noch den Golden Globe as *Best Feernsehdorsteller*. 

Peter Graves weer siet 1950 mit Joan Endress verheiraadt, mit de he dree Döchter Kelly, Claudia un Amanda, harr.

## Filmografie (Utwahl)

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
* 
* Biographie up http://www.kobra-uebernehmen-sie.de
* Peter Graves dies at 83; star of TV's 'Mission: Impossible' – Nahroop up latimes.com van 15. März 2010
Vijöölken

Dat **Vijöölken** (*Viola odorata*) höört to de Familie vun de Violenplanten (*Violaceae*). An un for sik is dat in de Länner rund um de Middellannsche See bit hen na den Kaukasus un Kurdistan tohuse, man in grote Deele vun Europa is dat midderwielen inbörgert. In'n Goorn warrt dat al vun de Antike af an anplant, vunwegen datt dat in de Religion un ok in de Medizin en Rull speelt hett. In Middeleuropa warrt dat tominnst vun dat fröhe Middeloller af an as Tier- un Heelplant anboot. Dat Vijöölken höört mit to de Öllernplanten vun de Grootmudderblome. 

## Wie dat Vijöölken utsehn deit
Sunnerlich vunwegen sien söten Duft is dat Vijöölken bekannt. Dor hannelt sik dat um ene mehrjöhrige Kruutplant bi, de Wuddelstöcke (Rhizome) utbillen deit. De Plant warrt 5 bit 10 cm hooch. De grasgrönen Blöer hefft de Form vun Eier oder Harten un staht in en Rosett. An'n Rand sünd se en beten inkarvt. In'n dat fröhe Vörjohr geiht dat al los un dat bleiht de lüttjen, vigeletten Blöten. Dor sünd de Vijöölken mank de eersten Blomen mit bi, de in dat Vörjohr bleiht. 

Dat Vijöölken mag geern in't Licht oder in'n Halfschadden stahn un wasst ok goot unner summergröne Strüker oder unner Rosen, wenn de nich to dicht staht. Utbreden deit sik dat Vijöölken dör Utlöper. So kann dat sik  mit de Tied bilüttjen utbreden, wenn man dat nich stören deit un wassen lett. De Früchte weert ok vun Iemecken verdeelt. So kann dat Vijöölken, wenn dat eenmol anplant is in'n Goorn, sik allerwegens hen utbreden.

## Annere plattdüütsche Naams för de Plant

## Kiek ok bi
* Hoornvijöölken
* Grootmudderblome
* 

## Weblenken

* Vijöölken
Magnus Carlsen

**Sven Magnus Øen Carlsen** (* 30. November 1990 in Tønsberg) is en norweegsch Schachgrootmeester (siet 2004). 

Siet Johresbeginn 2010 führt he as bitlang jüngst Speler de FIDE-Weltranglist an. Sien darte Grootmeesternorm hett he in dat Öller vun 13 Johren, 3 Maand un 27 Daag schafft. Dormit is he bit jetzt de dartjüngste Speler överhoopt, de je Grootmeester wurrn is, nah de Ukrainer Serhij Karjakin un de Inder Parimarjan Negi.

Sien hööchste ELO-Tall bedrocht 2882 (Stand: April 2017).

An' 22. November 2013 wurr he in Chennai de 16. Schachweltmeester, as he den Titelverteediger Viswanathan Anand mit 6,5:3,5 besiegen kunn. 2014 hett he sien Titel weer gegen Anand spoodriek verteedigt.

Van' 11. bit 30. November 2016 speel he um de Schachweltmeesterscha 2016 gegen den Herutforderer Sergei Karjakin. An' 30. November 2016, sien 26. Gebortsdag, wunn Carlsen den Tie-Break mit +2 =2 −0, nahdem de twalf regulären Partien mit een Gliekstand (+1 =10 −1) to Enn' gahn weern.

## Literatur
* Simen Agdestein: *Wunderjunge: wie Magnus Carlsen der jüngste Schachgroßmeister der Welt wurde*. Alkmaar 2004, ISBN 90-5691-134-1

## Weblenken
* Carlsen up Commons
* Blog up engelsch
* Interview mit Magnus Carlsen (engelsch)
* Chessgraphs.com rating history for Magnus Carlsen, graphed in comparison to other top chess players
Hannah Arendt

**Hannah Arendt** (* 14. Oktober 1906 in Linnen, hüdigendags Hannober; † 4. Dezember 1975 in New York; an un for sik *Johanna Arendt*) weer en jöödsche Gelehrte un Publizistin, de in Düütschland un de Vereenigten Staten tohuse weer. 

To de Philosophie is se mit 14 Johren kamen, as se up een Slag de Kritik vun de schiere Vernunft vun Immanuel Kant dörlesen hett. Later wull se for dull bi Martin Heidegger up Philosophie studeern un hett sik glieks mit em inlaten, ofschoonst he 17 Johre öller weer un Fro un Kinner harr. 1933 hett se Düütschland verlaten un toeerst mol in Paris en Heimat funnen. Dat Düütsche Riek hett ehr 1937 utbörgert un so weer se statenloos, bit se 1951 de Börgerrechten in de USA kregen hett. Unner annern hett se arbeit as Lehrerin an de Hooochschool un as Journalistin un hett wichtige Bidräge to de polietsche Philosophie aflevert. Sunnerlich dör en Book över den Prozess vun Adolf Eichmann in Jerusalem mit den Unnertitel „von der Banalität des Bösen“ is se wiethen bekannt wurrn un hett dor allerhand Lüde mit gegen sik upbrocht, sunnerlich ok veel vun de Joden, de de Nazitied bloß man knapp överleevt harrn. Ehr is vörsmeten wurrn, se harr sik vun ehr egen Volk losmaakt un dat Jodendom verraden.
Stewarteiland

De **Stewarteiland** (engl: *Stewart Island*, in de Māori-Spraak *Rakiura*, offiziell Naam *Stewart Island/Rakiura*) is de dartgröttste Eiland vun Neeseeland. Se slutt sück 30&nbsp;km süüdlich an de neeseelännsch Süüdinsel an. Hör Flach vun 1746&nbsp;km² entsprekt etwa twee Drittel vun de Flach vun dat Saarland.

## Geografie

De Stewarteiland is 1746&nbsp;km² groot un meest nich bewahnt; de eenzig Ansiedung is Oban. Oban, in de Bucht *Halfmoon Bay* gelegen, hett ruch weg 390 Inwahner. De etwa 70&nbsp;km×40&nbsp;km groot Eiland is stark bewaldet un bargig. 

## Deerten un Plantenwelt
De Insel beheimat den Stewart Island Brown Kiwi, en vun söss Ünneroorten vun de Kiwi, dem neeseelännsch Wapenvagel. 

## Weblinks
* Stewarteiland up Commons

## Enkeld Nahwiesen
Aidas Labuckas

**Aidas Labuckas** (* 10. November 1968 in Utena; † März 2013 in Jonava) weer en Schachspeler ut Litauen. 

Siet 1997 druch he denn Titel Internatschonaler Meester. Sien bither hööchste Elo-Tall leeg bi 2435 in' Januar 1997. He hett tweemal de litauisch Schnellschachmeesterschap un eenmal de litauische Blitzmeesterschap wunnen. För de litauische Natschonalmannschap speel he bi de Schacholympiade 2000 an dat tweete Reservebrett.

## Weblenken
* Sien FIDE-Koort
* Partien von Aidas Labuckas bi chessgames.com (engelsch)
* Bild un Levensloop (litauisch/engelsch)
Hebe Camargo

**Hebe Maria Camargo** (* 8. März 1929 in Taubaté, Brasilien; † 29. September 2012 in São Paulo) weer en brasiliaansch Schauspelerin, TV-Moderatorin un Singerin.

Hebe Camargo wurde am 8. März 1929 in Taubaté, São Paulo boren.. Se fung hör Singkarriere in de 40er-Johren tosommen mit hör Süster as dat Duo *Rosalinda e Florisbela* an.

Um 1950 fung hör TV-Karriere as Feernsehmoderatorin an. Dornah hett se bi verscheeden Feernseh- un Radiosenners arbeidt. Siet 1986 modereer se hör eegen TV-Sendung *Hebe*.

An’ 8. Januar 2010 wurr Hebe Camargo in dat *Albert Einstein Hospital* in São Paulo inlevert. Dat wurrd seggt, dat Camargo en Krebs in de Magengegend hett..

## Filmografie

## Weblenken

## Enkeld Nahwiesen
Nedderlannen

**Nedderlannen** betekent

* Königriek vun de Nedderlannen, dat ut de dree unafhängigen Staten Nedderlannen, de Nedderlannschen Antillen un Aruba besteiht,
* Nedderlannen, Land in Westeuropa.
Eirene (Malerin)

**Eirene** (polytonisch: Έιρήνη) weer en antike greeksch Malerin in dat 3. Johrhunnert v. Chr. Se weer de Dochter un de Schölerin vun den Maler Kratinos. Se wurrd blots bi Plinius d. Ä., Naturalis historia 35, 147 erwähnt. Dornah sall se dat *Bildnis eines Mädchens* malt hemm, dat sück in Eleusis befunnen hett.

## Literatur
* Rainer Vollkommer: *Eirene*, in: Künstlerlexikon der Antike I (2001) S. 200.
Christian Matthias Schröder

**Christian Matthias Schröder** (* 30. Januar 1742 in Quokenbrügge; † 6. Juli 1821 in Hamborg) weer en hanseatscher Koopmann, af 1799 Senator un van 1816 bit to sien Dood Börgermeester vun de Free un Hansestadt Hamborg.

He hett 1773 in Hamborg Luise Mutzenbecher heiraadt (* 1754 Hamburg ; † 1813 in Ruhleben bi Plön). 
Schröder hett vun Hamborg ut dat wietreekend Hannelshuus *Christ. Matthias Schröder & Co.* upbaut. För den Im- un Export över Hamborg hett he Filialen in Bremen, Amsterdam un London in’ Westen as ok Sankt Petersburg un Riga in’ Oosten, upbaut, de vun sien Söhns un Neffen führt wurrn. Sien öldst överleevend Söhn Christian Matthias, övernehm de Firma un wurr laterhenn ok Hamborger Senator (1821-1859). En anner Söhn  Johann Heinrich hett in London dat hüüd noch bestahnde Bankhuus Schroders grünnd.

## Literatur
* Johann Christian August Grohmann: *In Memoriam Viri Amplissimi Christiani Matthiae Schroeder Hamburgensis Reipublicae Magnifici Consulis ...* Hamburgi, ... Typis Joannis Augusti Meisneri, Venerabilis Senatus, Gymnasii Et Joannei Typographii 1823
* Ulrike Kirchberger: *Aspekte deutsch-britischer Expansion: Die Überseeinteressen der deutschen Migranten in Grossbritannien in der Mitte des 19. Jahrhunderts.* Stuttgart: Franz Steiner Verlag 1999 ISBN 3-515-07439-2 ISBN 978-3-515-07439-1, S. 214 (Digitalisat)
* Otto Christian Gaedechens: *Hamburgische Münzen und Medaillen.* Hamburg: Verein für Hamburgische Geschichte, druckt bi J.A. Meissner 1850, S. 69 (Digitalisat, Begräbnismünt Schröders, mit Bild un Wappen)

## Enkeld Nahwiesen
Öösterriek-Ungarn

**Öösterriek-Ungarn** (hoochdüütsch *Österreich-Ungarn*, ungarisch *Osztrák–Magyar Monarchia*) is en multinationaales Riek in’n Zentrum vun Europa wesen. Navers sünd de Swiez, Liechtensteen, Düütschland, Russland, Rumänien, Serbien, Montenegro un Italien wesen. Dat Land, wat sich hüüt Öösterriek nennt, hett bloots wenig mit Öösterriek-Ungarn gemeensam, et omfatt bloots een Brookdeel in'n Wessen vun de oole Riek.

## Geografie
De gröttste Stroom war de Donau, de gröttste Barg de Großglockner in de Alpen. Dat Riek warr domineerd vun de Karpatenbogen.

## Städer
* Wien
* Budapest
* Prag
* Zagreb
* Krakau
* Pressborg
* Lemberg
* Temesvar
* Sarajevo

## Weblenken
São Miguel (Distrikt)

**São Miguel** is en Verwaltensrebeet (Concelho) vun’t Eiland Santiago in de Republiek Kap Verde. De Concelho ümfaat blots de een Karkengemeen *São Miguel Arcanjo*.

## Geografie

De Concelho São Miguel liggt in’n noordööstlichen Deel vun’t Eiland un hett en Flach vun ruchweg 91&nbsp;km². In’n de Gemeen leevt üm un bi 16.000 Minschen (Stand: 2005). De Hööftstadt is Calheta de São Miguel, woneem ok de meisten vun de Lüüd wahnt. Gröttere Naverstäder sünd Tarrafal in’n Noordwesten un Assomada in’n Süüden.

De Gemeen is över en gröttere Straat mit Tarrafal un mit de kapverdischen Hööftstadt Praia verbunnen, en Bargstraat verbinnt de Gemeen mit Assomada un Picos. Dat Rebeet an de Küst as ok de Dalen warrt för de Bueree nütt, wiel dat restliche Rebeet vun Bargland bestimmt warrt. Dorto höört ok en Deel vun de Serra da Malagueta in’n Westen, wat en Naturpark mit en schöne Barglandschop is. In de Gemeen gifft dat en poor Wooldstücken, aver ok veel Grasland un Buschwark.

## Historie
De Concelho São Miguel is eerst 1991 entstahn. Dormols is de een Karkengemeen vun den fröheren Concelho Tarrafal afsplitt worrn, de vun nu an en egenen Concelho billt.

## Weertschop
De Produkschoon vun Göder kunzentreert sik in de Gemeen São Miguel vör allen op de Bueree un op den Anbo vun Nehrmiddel. Dör de Küstenlaag speelt ok de Fischeree en gröttere Rull, foolgt vun’n Tourismus, de aver noch nich dull utprägt is. De Gemeen is vör allen ländlich präägt mit Utnahm vun’t Hööftstadtrebeet.

## Weblenken
* offizielle Websteed vun de Gemeen (port.)
James Whyte Black

Sir **James Whyte Black** O.M. (* 14. Juni 1924 in Uddingston, Schottland; † 22. März 2010) weer en britsch Pharmakoloog. 

## Leven un Wark
In de 1950ern hett Black an de Veterinary School vun de Universität Glasgow arbeit. Van 1992 bit 2006 weer he Kanzler vun de schottisch Universität Dundee. 

He hett 1964 den eersten β-Rezeptorenblocker Propranolol entwickelt un 1972 dat eerste H<sub>2</sub>-Antihistaminikum Cimetidin. Tosommen mit George Herbert Hitchings un Gertrude Belle Elion kreeg he 1988 den Nobelpries för Physiologie oder Medizin für hör Opdeckungen to wichtig biocheemisch Prinzipien vun de Arzneimiddeltherapie.

## Weblenken
* Autobiographie up de Siet vun de Nobelpries (engelsch)
Gertrude Belle Elion

**Gertrude Belle Elion** (* 23. Januar 1918 in New York; † 21. Februar 1999 in Chapel Hill, North Carolina) weer en US-amerikaansch Biochemikerin un Pharmakologin.

Gertrud Elion hett siet 1966 de Afdeelen för experimentelle Therapie vun de Wellcome-Laboratorien leit.

Se hett tosommen mit George Herbert Hitchings völ nee pharmakologisch Wirkstoffen entwickelt:
* Diaminopurin (1948), en Zytostatikum
* Tioguanin (1950), en Zytostatikum
* Mercaptopurin (1951), en Zytostatikum to’n Behanneln vun Leukämie
* Azathioprin (1957), dat eerste Immunsuppressivum för Organ-Transplantatschonen
* Allopurinol (1963) to’n Behanneln vun Gicht
* Pyrimethamin (1950), en Diaminopyrimidin to’n Behanneln vun Malaria
* Trimethoprim (1956), en Diaminopyrimidin to’n Behanneln vun bakteriellen Infektschonen
* Aciclovir (1977) to’n Behanneln vun Herpes simplex
* Zidovudin (1985) to’n Behanneln vun AIDS

Tosommen mit George Herbert Hitchings un James Whyte Black kreeg se 1988 den Nobelpries för Physiologie oder Medizin för hör Opdeckungen to wichtig biocheemsch Prinzipien vun de Arzneimiddeltherapie.

## Literatur
* Birgit Sickenberger: *Die wahre Belohnung ist die Heilung von Patienten* in Charlotte Kerner (Hrsg): *Madame Curie und ihre Schwestern - Frauen, die den Nobelpreis bekamen*, Beltz Verlag, Weinheim und Basel 1997, ISBN 3-407-80845-3

## Weblenken
* Autobiographie up de Siet vun de Nobelpries (engelsch)
* biografien-news: Gertrude Belle Elion: Die Entwicklerin pharmakologischer Klassiker
* Elion in de Katalog vun de Düütsche Natschoonalbökeree
Teton

**Teton** betekent

* Teton (Lakota), Indianerstamm ut Noordamerika,
* Teton, Oort in Idaho, USA,
* Teton, Oort in South Dakota, USA,
* Teton Range, Bargen in de Rocky Mountains von Wyoming, USA,
* Grand Teton, Barg in de Teton Range, Wyoming, USA,
.

Kiek ok bi: Teton County.
Anguilla

**Anguilla** betekent

* Anguilla, karibische Insel-Kolonie vun dat Vereenigte Königriek,
* Anguilla, Oort in Mississippi, USA,
* *[[Aal|Anguilla]]* (Aal), Geslecht von Fisch.
Naomie Harris

**Naomie Melanie Harris** (* 6. September 1976 in London) is en engelsch Schauspelerin vun jamaikaansch Afstaammen.

Harris hett eerst an dat Pembroke College in Cambridge studeert. Dornah hett se sück an de Bristol Old Vic Theatre School to en Schauspelerin utbillen laaten. Nah lüttgere Rullen schaff Harris 2002 hör Dörbröök mit de  *[[28 Days Later]]*. 2004 speel se an de Siet vun Salma Hayek un Pierce Brosnan in de Gaunerkummedie After the Sunset. In de Blockbuster Pirates of the Caribbean (dt.  Fluch der Karibik 2) verkörper se Tia Dalma un in Miami Vice speel se de Rull vun de Trudy Joplin. 2007 hett se nochmals de Rull vun de Tia Dalma in Pirates of the Caribbean: At World’s End speelt. 

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*
Bullitt

**Bullitt** betekent

* Bullitt County, Kreis in Kentucky, USA,
* *[[Bullitt (Film)|Bullitt]]*, Film ut dat Johr 1968.

**Bullitt** is de Familiennaam von

* Alexander Scott Bullitt (1761–1816), US-amerikaanschen Politiker,
* Kay Bullitt (1914–2005), brietsche Tennisspelerin,
.

Kiek ok bi: Bullit.
George Herbert Hitchings

**George Herbert Hitchings** (* 18. April 1905 in Hoquiam, Washington; † 27. Februar 1998, Chapel Hill, North Carolina) weer en US-amerikaansch Biochemiker. He weer lang Tiet as Forschungs-Direkter vun de Burroughs Wellcome & Company tätig.

1988 kreeg he gemeensam mit James Whyte Black un Gertrude Belle Elion den Nobelpries för Physiologie oder Medizin. He forsch inbesünnere över de de Ünnerscheeden in de Nucleinsüerestoffwessel vun minschlichen Zellen, Krebszellen, Bakterien, Viren un Protozoen. De so wunnen Erkenntnisse hebbt wesentlich to de Verbeterung vun de Kamp tegen Krebszellen bidragen. 

## Weblenken
* Autobiographie up de Siet vun de Nobelpries (engelsch)
Dr. No

**Dr. No** betekent

* *[[Dr. No (Roman)|Dr. No]]*, James-Bond-Roman vun Ian Fleming ut dat Johr 1958,
* *[[Dr. No (Film)|Dr. No]]*, Verfilmen dorvun ut dat Johr 1962.

Kiek ok bi: Dr. Now.
Frans Maassen

**Franciscus "Frans" Albertus Antonius Johannes Maassen** (* 27. Januar 1965 in Haelen) is en ehmalger nedderlannsch Radrennfohrer.

He wunn in sien Loopbahn, de van 1987 bit 1995 düer, tweemal de Belgien-Rundfohrt un 1994 de Luxemburg-Rundfohrt un todem 1990 den Étoile de Bessèges as ok den Piel vun Brabant un 1991 dat Amstel Gold Race.

Siet 2005 arbeit he as stellvertredend Sportdirekter för de Rabobank-Mannschap.

## Weblenken
* Maassen up Radsportseiten.net