Meideborg

**Meideborg**, ok woll *Madeborg*, (hoochdüütsch *Magdeburg*) is de Hööftstadt vun dat düütsche Bundsland Sassen-Anholt. In de Stadt leevt um un bi 238.000 Inwahners. Dor is se de tweet grottste Stadt in dat Bundsland, na Halle mit. In Meideborg sitt en evangeelschen un ok en kathoolschen Bischop. In de Stadt gifft dat twee Hoochscholen: Dat sund de Otto-vun Guericke-Universität Meideborg un de Hoochschool Meideborg-Stendal. De Stadt is bekannt vunwegen ehr histoorsch Arvdeel: Kaiser Otto de Grote, de eerste Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek vun 962 af an, hett dor sien Palz in harrt. In dat Johr 2005 hett Meideborg sien 1200. Boortsdag fiert. Vun dat Johr 2010 af an driggt Meideborg ok den Binaam *Ottostadt*. 

## Naam un Wapen
Blasonerung: „In Sülver en rode Borg mit swatte Fogen. Se hett Tinnen un twee Toorns mit Spitzdack. Dat gollen Door steiht open un dat swatte Fallgadder is hooch trocken. Twuschen de Toorns steiht liekup en Jumfer (Meid) in gröne Kledaasch, hollt de rechte Hand hooch un wiest dor en grönen Kranz mit.“

Dat Wapen vun de Stadt Meideborg is en so nömmt „sprekend Wapen“. De Jumfer (Meid) un de Borg wiest up de Stadt ehrn Naam hen. De Borgerschop vun Meideborg hett düsse beiden Teken al vun dat 13. Johrhunnert af an in ehr Seegel harrt. Mit de Johre un Johrhunnerte hett sik avers de Oort, wie dat dorstellt wurrn is, verännert. 

Düt Wapen drückt nu ut, wie de Lüde sik den Naam Meideborg verklaart hefft un noch verklaart. Man dat is Volksethymologie. In Wohrheit hett de Naam vun de Stadt nix mit en Meid (Hoochdüütsch „Magd“) to doon. Forschers striet sik dor woll um, wie de Stadtnaam denn nu würklich tostanne kamen is. In't 10. Johrhunnert heet de Oort *ad Magadoburg*, oder *Magathaburg*. Dat Grundwoort „Borg“ is allerwegens bekannt. Achter *Magado* oder *Magatha* steckt woll en germaansch Adjektiv *magaþ*, wat „groot“ heten schall. 

## Geografie
### Laag
De Stadt liggt an de Middelelv un an den ööstlichen Rand vun de Meideborger Börde, um un bi 50 m over NN. Se liggt up Land, dat al in ole Tieden unner’n Ploog kamen is un is dat Zentrum vun de Region Meideborg. De Stadt reckt sik sunnerlich up dat Över vun den Stroom langs. Meideborg is een vun de man blot wenigen Städer in dat Noorddüütsche Siedland, de up en Felsen boot wurrn is. De Meideborger Domfelsen is en Utlöper vun de Flechtinger Barge. To’n Deel liggt de Grund vun de Stadt avers ok up en langen Werder twuschen de „Stroom-Elv“ un de „Ole Elv“ un ok up dat siede Öwer an de ööstliche Kant vun de Elv. De neegsten Städer, de wat grotter sund, sund Wulfsborg, um un bi 64 km in’n Noordwesten, der Partnerstadt Bruunswiek, bi 75 km na Westen to, Halle (Saale), bi 75 km na Süden to un Potsdam, wat bi 105 km na Osten to liggen deit. Berlin is um un bi 130 km wiet weg un liggt ööstlich vun Meideborg.

### Klima

### Gemeenden umto
Düsse Gemeenden liggt, in’n Klockenwiesersinn, um Meideborg to:
* In den Landkreis Jerichower Land: Biederitz
* In’n Soltlandkreis: Schönebeck un Bördeland
* In’n Landkreis Börde: Sülzedal, Wanzleben-Börde, Hohe Börde, Barleben un Wolmirstedt.

### Wie de Stadt in Stadtdeele updeelt is
Meideborg is indeelt in 40 Stadtdeele. In en Reeg vun Stadtdeele gifft dat noch Unnerdeele, de dor mit de Tied tokamen sund. Dor hannelt sik dat meist um Neebo-Wieken bi.

## Geschichte
### Uur- un Fröhgeschichte
De ollsten Fuustbiele, de funnen wurrn sund, sund ut de fröhe Saale-Iestied vör um un bi 150.000 Johren. Henwiese, datt Minschen duerhaftig in de Kuntreien vun Meideborg wahnt hefft, gifft dat vun de late Wiessel-Iestied af an (um un bi 15.000 Johre v. Chr.). In de Tied vun de Lienenbandkeramik in de Jungsteentied is de Gegend um 5.400 v. Chr. dör Stämme ut de Donauland-Kultur besiedelt wurrn. Vunwegen den fruchtboren Lößbodden, un wiel Holt un Water nich wiet af weern, leet sik dat dor goot leven. Vor dat Hoochwater hett dat westliche Över vun’e Elv Schutz geven. 

### Middeloller

Meideborg warrt to’n eersten Mol nömmt in dat Diedenhofer Kapitular vun Karl den Groten. Unner Otto den Groten is Meideborg den König un Kaiser siene Palz ween. 919 hett Hinrich I. de Vogler Meideborg gegen de Ungarn un Slawen befestigt. To desülvige Tied is de Fort dör den Elvstroom avers ok brukkt wurrn, um Hannel to bedrieven mit de Slawen, de in’n Osten leven döen. 

929 hett Hinrich I. dat so henkregen, datt sien Söhn Otto (de Grote) den engelschen König Edward den Ölleren siene Dochter Editha (ok Edgitha, Eadgyth oder Edith) freen konn. Bi de Hochtied hett Editha Meideborg as Morgengaav kregen. 937 is in de Stadt en Rieksdrepen afholen wurrn. Dor sund twee Arzbischöppe, acht Bischöppe un allerhand hoge Herren vun weltlichen Stand bi ween. To desülvige Tied is to Ehren vun St. Mauritius dat Mauritiuskloster stift’ wurrn. 946 is Königin Editha dootbleven un is in de Klosterkarken inkuhlt wurrn. De Klosterkarken is denn later to’n Meideborger Dom wurrn. Achterna hett Otto Ahlheid vun Burgund freet, de starken Onfloot harrt hett up de Architektuur in Meideborg. 962 sund Otto un siene tweete Fro in Rom to Kaiser un Kaiserin vun dat Hillge Röömsche Riek kröönt wurrn. Up de Synood vun Ravenna is de Meideborg 968 to’n Arzbisdom böört wurrn. De eerste Arzbischop Adalbert vun Meideborg is later, as de Slawen ehrn Apostel hillig spraken wurrn. To dat Arzbisdom Meideborg höörn as Suffragane dat Bisdom Brannenborg, dat Bisdom Havenberg, dat Bisdom Meißen (bit 1399), dat Bisdom Merseborg, dat Bisdom Posen (bit um un bi 1000 rum), dat Bisdom Zeitz un dat Bisdom Lebus (eerst vun 1420 af an) to. 

973 is Kaiser Otto de Grote sturven. He is blangen siene eerste Fro Editha begraven wurrn. 995 hett Kaiser Otto III. mit en Patent Slesien an dat Bisdom Meißen anslaten un dor dar Arzbisdom Meideborg mit unnerstellt. 

1035 is Meideborg to’e Messestadt verklaart wurrn. En Patent hett de Stadt dat Recht geven, Utstellungen for den Hannel un Konventschonen af to holen. Ut allerhand Länner sund Lüde i Meideborg ween un hefft dor ehrn Hannel bedreven. So hett sik eene Meideborger Sülvermunte ut dat 11. Johrhunnert bi den „Müntenfund vun Sandur“ up de Faröers mit funnen. In dat Johr 1126 is Norbert vun Santen Arzbischop vun meideborg wurrn. he is later ok hillig spraken wurrn. Dat „Meideborger Recht“, wat in de Stadt utspunnen wurrn weer, si dormols as modern un praktisch ankeken wurrn un in veele Gemarken vun Middel- un Oosteuropa to’n Vörbild nahmen un overnahmen wurrn. Arzbischop Wichmann hett 1188 for de Stadt Meideborg dat so nömmte „Privileg“ na Meideborger Recht rutgahn laten. In dat 12. Johrhunnert hett sik de Stadt vun ehrn Stadtherrn, den Arzbischop, lööst, as dat in annere Städer ok so weer. Man ganz loskamen is se nie nich un vulle Freeheit hett de Stadt nich kriegen konnt. 1294 hefft de Borgerslüde vun Meideborg den Arzbischop de Ämter vun den Schulten un den Borggreven afköfft un fudderhen mit egene Lüde besett’. Dor is in de Stadt denn en Aart vun egene Verwaltung vun de Kommune mit tostanne kamen. Gegen dat Enne vun dat 13. Johrhunnert is de Meideborg Liddmaat vun de Hanse wurrn (vun 1295 af an is dat na to wiesen) un se is, blangen Bruunswiek, to’n Hööftoort vun den Sassischen Städerbund wurrn. Um 1430 hett dat Krieg un Striet mit den Arzbischop geven. Dat Konzil vun Basel versoch, dor en Enn an to maken. 1500 is dat Arzstift den Riekskrink vun Neddersassen todeelt wurrn. 1503 hett de Arzbischop siene Residenz na Halle verleggt. Mit de Reformatschoon, de 1524 inföhrt wurrn is, is de Spleet twuschen Stadt Meideborg un Arzbischop noch wat breeder wurrn. De 17. Juli 1524 warrt as de Dag ankeken, wo de Reformatschoon in de Stadt ehre Karken inföhrt wurrn is. Vördem harr Martin Luther in Juni en poor Mol in Meideborg predigt. Blot man de Dom is kathoolsch bleven. Man as de Arzbischop Albrecht vun Brannenborg 1545 dootbleven is, is de Dom for 20 Johre toslaten wurrn. Vunwegen, datt Meideborg 1548 nich mitmaken woll un dat Augsborger Interim nich gellen laten hett, is Hartog Georg vun Meckelnborg gegen de Stadt tagen. Dor hett Kaiser Karl V. achter stahn. De Meideborger Truppen sund bi Hillersleven swaar slahn wurrn un de Hartog hett achterher de Stadt belagert vun’n 22. September 1550 bit to’n 5. November 1551. Toenn gahn is de Striet mit en Fredensverdrag. Meideborg hett achterna den Ehrennaam „Usen Herrgott siene Kanzlei“ kregen. 

Meideborg weer al in de Hansetied ene vun de wenigen Städer in’t Hillige Röömsche Riek vun Düütsche Natschoon, de mehr as 20.000 Inwahners harr.

### Fröhe Neetiet

In den Dartigjöhrigen Krieg is Meideborg dör den Kaiser siene Truppen unner den Feldherrn Tilly an’n 20. Mai 1631 (na den Juliaanschen Klenner an’n 10. Mai) erovert wurrn. Tilly harr de Stadt for de Kathoolsche Liga innahmen. Achterna is de Stadt heel un deel afbrennt wurrn („Meideborger Hochtied“). Düsse Saak is dortieds unner den Naam „Meideborgiseern“ allerwegens in’e Welt bekannt wurrn. Blot en poor Dusend Inwahners sund an’t Leven bleben, as de Fiende inrücken döen un de Brand de Bowarke upfreten hett. Wiethen is de Stadt in’n Dutt maakt wurrn un meist numms konn dor mehr wahnen blieven. 20.000 Lüde, annere Borns seggt 30.000, sund doot bleven. Dor is dat dat grottste Massaker in de Geschicht vun den Dartigjöhrigen Krieg mit. 205 Floogschriften un 41 illustreerte Floogblöer vertellen dortieds vun dat, wat in Meideborg un umto passeert weer. 1635 sund de Stadt un dat Arzstift in den Prager Freden in de Hand vun Prinz August vun Sassen kamen. He weer al 1628 to’n Administrater wählt wurrn. In den Westfäälschen Freden 1648 is dat Arzstift Meideborg Brannenborg tospraken wurrn, man so, datt Brannenborg dat eerst kriegen scholl, wenn de Administrater ut Kursassen doot weer. In düsse Johre (1646 bit 1681 is Otto vun Guericke Borgermeester vun Meideborg ween. He weer bito ok as Physiker togange, hett de Luftpump utfunnen un hett de beröhmten Vakuum-Versöke mit de Meideborger Halfkogeln utföhrt. As August 1680 sturven weer, is dat Arzstift as en weltlich Förstendom nu in Branneborg sien Besitt kamen. Dor weer de Stadt denn mit bi. De Stadt hett in’n dormoligen Holtkreis legen, man as so nömmte Immediatstadt stunn se direkt unner dat Hartogdom siene Regeerung un is 1714 dor ok de Hööftstadt vun wurrn. 

Al na 1666 hett de Kurförst vun Brannenborg 15.000 Suldaten in de Stadt unnerbrocht un hett sik dor um scheert, datt de Befestigungen, de in Dartigjöhrigen Krieg to Dutt gahn weern, wedder up Schick brocht wurrn sund. In dat 18. Johrhunnert is de Festung wieter utboot wurrn. Unner Frederik II. is se 200 Hektar groot ween, de ganze Rest vun de Stadt hett dorgegen man blot 120 ha bruukt. Fökener warrt in düsse Tied Meideborg Preußen siene starkste Festung nömmt.

### 19. Johrhunnert

1807 is de Stadt for’n Stremel Tied Deel wurrn vun dat Königriek Westfalen. Dor hett denn dat Departement vun de Elv sien Seet in harrt. Nadem Napoleon den groden Krieg verlaren harr, is Meideborg 1814 wedder an Preußen kamen un is denn 1816 de Hööftstadt vun de Provinz Sassen wurrn. Bovenhen hefft de Regeerungsbezirk Meideborg un de Landkreis Meideborg dor seten. 1824 is de Böörs vun Meideborg grünnt wurrn un 1828 is de Stadtkreis Meideborg tostanne kamen. 

Vun 1866 af an hett in de Stadt dat Hööftquartier vun dat IV. Armee-Korps legen. Dat weer en Grootverband vun den Noorddüütschen Bund un, vun 1871 af an, vun dat Düütsche Kaiserriek. As de Eerste Weltkrieg losgung, stunn de Stadt unner de VI. Armee-Inspektschoon. Een vun de Kummando-Generalen is de latere Riekspräsident Paul vun Hindenborg ween. 1887 is de Landkreis Meideborg uplööst wurrn. Dat Umland vun de Stadt hett denn to de Kreise Jerichow I (later Burg), Calbe, Wanzleben un Wolmirstedt tohöört. 

### Natschonalsozialismus un 2. Weltkrieg
1939 is in Meideborg- en „Utwiek- oder Upfang-Lager“ for Joden vun de Gestapo inricht’ wurrn. Dor sund de Lüde henkamen, de in dat Novemberpogrom in Haft nahmen wurrn sund. Later sund dor ok Dwangarbeiders ut annere Länner, politische Gefangene, so nömmte „Mischlinge“ un annere Gruppen inspeert wurrn un vun dor denn utlehnt an Rüstungsbedrieve in Meideborg. In den Tweeten Weltkrieg is de Indutrieproduktschoon blot man in Gang bleven, vunwegen, datt Dwangarbeiders ut’n Utland insett’ wurrn sund. De Bruunköhlen-Benzin-AG (Brabag) hett in düsse Johren mehr Motorbrandstoff an de Wehrmacht levert, as anners een. Se hett 1944 sess KZ-Butenlagers inricht. Een weer dat „KZ Magda“ in Meideborg-Rothensee. De annern fiev weern annerwegens unnerbrocht in Sassen un Sassen-Anholt. Dor hefft twuschen Juni 1944 un februar 1945 2.172 jöödsche Gefangene arbeiden mösst un um un bi 65 % vun jem is dor bi sturven. Sunnerlich for Sinti un Roma is dat KZ Meideborg-Holtweg boot wurrn. Dat is aver 1943 dichtmaakt wurrn, vunwegen datt Anwahners dor gegenan gahn sund. De Häftlinge sund denn na Auschwitz brocht wurrn. Vun 1943 bit 1945 is en Butenlager vun dat KZ Buchenwald bi de Polte-Warke in de Liebknechtstraten in Meideborg ween. Mehr as 3.000 Lüde hefft hier inseten, sunnerlich Jöden ut de Lagers KZ Riga-Kaiserwald, Auschwitz, Strutthoff un Ravensbrück, dor noch fungene Russen un Polen to. Se mössen hier swaar Arbeit doon un leven in en Barackenlager in Prester. 

De eerste Luftangreep up de Stadt weer an’n 22. August 1940. Vun 1943 af an hefft de Allieerten jummers wedder Meideborg anstüert un angrepen. Toeerst gung dat gegen de Industriebedrieve, de for de Rüstung togange weern, as dat Krupp-Hermann Gruson-Wark in Buckau, wo Kedenfohrtüge (Stormgeschütze) herstellt wurrn sund, oder gegen dat Hydrierwark vun de Brabag in Rothensee, wo Syntheetsch Benzin maakt wurrn is. Dör den Luftangreep up Meideborg an’n 16. Januar 1945 is de Ooldstadt to 90 % in Dutt maakt wurrn. Ok 15 Karken sund dor toschann gahn. Ok de Wieken ut de Grünnertied sund, just so, as in Berlin, Chemnitz un Dresden meist ganz in’e Merse gahn. De „Noordfront“ vun de Stadt un de Breede Weg, wat een vun de schöönsten Barockstraten in Düütschland ween is, sund meist heel un deel togrunne gahn. Bi düssen Bombenangreep sund tominnsten 2.000 Minschen umkamen un 190.000 weern utbombt. Na de Tahl vund e Doden is dat de fofft grottste Angreep up eene düütsche Stadt in’n Tweeten Weltkrieg ween. 
An’n 11. April 1945 sund US-Truppen an de Stadtgrenz in Stellung gahn. De Wehrmacht hett nich Bott geven un de Stadt nich an de Amerikaners over geven wollt un so gung dat an’n 12. April los un de Stadt is noch mol en poor Dage bombardeert wurrn. Denn sund de Amerikaners dör de starken düütschen Lienen dörbraken un hefft an’n 19. April den westlichen Deel vun de Stadt besett. So, as dat afmaakt weer, sund se denn nich wieter up Berlin vorrückt. An’n 5. Mai sund denn sowjetsche Kräfte ankamen un hefft de Stadt ehrn ööstlichen Deel besett’. An’n 1. Juni 1945 sund britsche Truppen an de Stäe vun de lesten Kräfte vun de 117. US-Infanterie-Divischoon träen. Se hefft Meideborg-West denn an’n 1. Juli an de Rode Armee overgeven. 

### DDR-Tied

Na den Krieg is eerst mol ut de Binnenstadt un ut de bedrapenen Wieken de ganze Schutt wegrüümt wurrn. Dat fehl avers an Geld un so sund vun de Hüser, de wat afkregen harrn, blot man de weertvullsten wedder herstellt wurrn, dormank de Meideborger Dom, dat Kloster vun Use Leve Fro un dat Raathuus. Twuschen 1951 bit 1966 sund acht Karken sprengt oder afreten wurrn. Se weern woll utbrennt, man dat weer doch mööglich ween, jem wedder up to boen. So is ok in’n April 1956 de Ulrichskarken midden in de vörmolige Ooldstadt sprengt wurrn. Walter Ulbricht süms hett dor Order to geven. Hüdigendags staht nich mehr veel Hüser ut’n Barock an’n Breden Weg, un ok de Bowarke ut Grünnertied un Jugendstil präägt dat Bild vun de Stadt nich so duchtig, as tahlrieke Hüser ut de „Natschonale Traditschoon“ in de Tied na’n Krieg, de as Vorbild de Sowjet-Architektuur ut de Stalintied harrt hefft (Sozialistisch Klassizismus). In de Binnenstadt un in de Neebo-Wieken sund ok en ganzen Barg vun Platenbowarken henstellt wurrn. Man de sund to’n groten Deel afreten wurrn un midderwielen staht an ehre Stäe moderne Bowarke ut de 1990er Johre un later. 

In de DDR is Meideborg en Zentrum vun den Swaarmaschinenbo (t.B. SKET) bleven, 1952 is de Stadt Bezirkstadt vun den Bezirk Meideborg wurrn, de 1990 wedder uplööst wurrn is. Binnen den Bezirk weer Meideborg as Stadtkreis kreisfree Stadt.

### 1990 bit hüdigendags

In’n Juni 1990 hett de Volkskamer vun de DDR beslaten, dat Land nee up to delen un dor wedder (Bunds-) Länner bi in to föhren. Dat Land Sassen-Anholt is dor sunnerlich ut de vörmoligen Bezirke Halle un Meideborg un ut den [Kreis Jessen tostanne kamen. Mit wat annere Grenzen harr dat düt Land al vun 1947 bit 1952 geven. Dormols weer Halle Hööftstadt wurrn. Dor weer in Krieg nich so veel in’n Dutt gahn. Nu is in’n eersten Landdag dor over afstimmt wurrn, wecke Stadt Hööftstadt weern scholl un Meideborg is dor mit knappe Mehrheit bi wählt wurrn. 
1994 hett sik in Meideborg wedder en Bischop vun de Röömsch-kathoolsche Kark dallaten. Dat Bisdom Meideborg höört as Suffragan-Bisdom to dat Arzbisdom Patterbuorn. 

Vun 1990 bit 2005 hett de Stadt bi 60.000 Inwahners verlaren un is vun knapp 290.000 up nu 230.000 Inwahners tosamen schrumpt. Dor hett de Stadt bannig wat mit to doon, vunwegen datt dat nu veel mehr Wahnungen gifft, as bruukt weert. Dat Stadtbild hett sik in de lesten Johre duchtig wat ännert. De Platz bi de Universität is nee maakt wurrn, dor is ok en Tunnel henkamen, dat Football-Stadion is nee boot wurrn, de Breede Weg un de Otto-vun-Guericke-Straten sund up Schick brocht wurrn, just so, as dat Schauspeelhuus Meideborg, un de Westsiet vun den Domplatz mit de Gröne Zitadellen dorbi is nee boot wurrn, just so, as de Steernbruggen. Dor sund noch allerhand annere Projekte un sunnerlich Inkoop-Passagen tokamen, so, datt sik dat Bild vun de Stadt bannig ännert hett. Ole Hüser ut de Grünnertied, de in de DDR gor nich mehr pleegt un bewohrt wurrn sund, sund smuck wedder herstellt wurrn. Dat gifft keen Stadt in Düütschland, wo up jedeen Inwahner so veel Platz to’n Inkopen (in m²) is. 

In dat Johr 1999 is in Herrenkroog up en Deel vun dat 100 Hektar grote Flach, wat vordem vun Militär bruukt wurrn weer, de 25. Bundsgoornschau (BUGA) afholen wurrn. In de Kasernen in de Naberschop ut Kaiser Willem II. siene Tied sund nu Afdeelungen vun de Hoochschool Meideborg-Stendal unner kamen. Düsse Campus bi eene Umfraag unner Studenten in ganz Düütschland in dat Johr 2009 to’n tweet schönsten Campus vund e Bundsrepubliek wählt wurrn. In anner vormolige Kasernen dor umto sund nu verscheden Ministeriums vun dat Land tohuse. Vorweg sund se avers eerst mol anstännig un denkmolgerecht up Schick brocht wurrn. 2002 un 2007 hett de Stadt bi den Bunds-Wettstriet Use Stadt bleiht up de Goldmedaille kregen un 2003-2005 de Sülvermedaille. 

In de Johre 2001-2003 hefft Archäologen an’n Domplatz Reste vun en Kark ut dat 10. Johrhunnert utbuddelt.

### 1200-jöhrig Stadtjubiläum
Over dat ganze Johr 2005 hen is in de Stadt allerhand los ween. Unner dat Motto „Meideborg 12hunnert“ is de Stadt ehr Jubiläum fiert wurrn. Bi de zentrale Fierstunne in’n Meideborger Dom an’n 7. Mai 2005 is to’n eersten Mol de Kaiser-Otto-Pries vun de Stadt Meideborg utgeven wurrn. Kregen hett em de Ooldbundspräsident Richard von Weizsäcker.

## Spraak
De mehrsten Lüüd snackt keen Ostfälschet Platt mehr.

## Sport
De SC Meideborg is en bedüdend Handball-Vereen.

## Bekannte Lüde ut Meideborg
* Otto Fräßdorf (* 1942), Footballspeler
* Antje Harvey, Biathletin
* Burkhard Hirsch, Politiker
* Haide Klüglein, Swemmsportlerin
* Erich Ollenhauer, Politiker
* Dirk Stahmann (* 1953), Footballspeler
* Georg Philipp Telemann, Komponist
* Henning von Tresckow, Offizier un Wedderstandskämper

## Belege