Sünnsystem

Dat **Sünnsystem** faat alltohoop, wat in den Influtt von de Sünn stahn deit. Se is in die Mitt vun dat Sünnsystem und treckt vunwegen de Gravitatschoonknööv (oder ok Swoorkraft naamt ward), de Planeten an, de sik üm de Sünn dreit. In de Mitt steiht se dorüm, ümdat se de meste Masse hett. 

To dat **Sünnsystem** warrt eerst mal de Planeten tellt, vun de bit August 2006 negen kennt hefft. Darüm  seggt man to dat Sünnsystem ook Planetensystem. Siet August 2006 ist dat System noch een beten anners indelt, ümdat man Pluto nich so rech bi de Planeten hebben wull. Nu gifft dat man bloot noch 8 „normale“ Planeten, dorvör is aver de niege Klass vun de Dwargplaneten hintokummen, woor nu (134340) Pluto tohört, tohoop mit (1) Ceres, (136199) Eris, (136108) Haumea un (136472) Makemake. De Nummern hörrt to den Nam dorto un sünd en Teken, dat sik dat hier nich üm en „normalen“ Planeten handelt.

Üm de meesten vun de Planeten kreist ook noch een oder meer lüttere Maanden, so as de Eer ok een Maand hett. Und denn gift dat ook noch de lütteren Planeten, de as Asteroiden betekt warrt. De sünd meest nich grötter as een paar Kilometers und findt sik to den gröttsten Deel twüschen den Mars und den Jupiter. Welke kaamt aber ok dwars de Bahn vun den Mars, und en poor sölvs ok noch dwars de Eerdbahn, wat ook gefährlich warrn kann, wenn mal so en Asteroiden de Eer to dicht bi kummt.

Vun wieter weg, achter de Bahnen von Neptun und Pluto warrt noch en gröttere Tall vun Asteroiden vermodt. Dor schall sik ein flache Schiev befinnen, de Kuipergördel nöömt warrt. De Wetenschoppers glövt, dat een Deel vun de Asteroiden dorher kummt, wenn een von de Planeten dicht bi kummt und mit sien Gravitatschoonknööv trekkt. Man hett al welke grote Kuiper-Gürtel-Asteroiden funnen, so as (50000) Quaoar, (90482) Orcus oder (90377) Sedna, de 1000 bet 2500 km in Dörmeter meten doot. Dormang warrt ok noch eenige Dwargplaneten gisst.

Meist nett so groot as de Asteroiden sünd de Komeeten, de hebbt men in Vergliek noch mehr Ies und andere Materie üm en fasten Karn rüm. Wenn de dicht an de Sünn rankaamt, smült dat Ies und verdampt, so dat en Komeet denn en Steert utbülden deit. De Kometen hebbt meest ook een veel minner runde Bahn. Man munkelt, dat de Kometen vun noch wieder wech kamen doot ut en Oort Wulk, de as en holl Kugel üm dat Sünnsystem liggt und vun de Wetenschoppers Oortsche Wulk nöömt warrt.

Und denn gifft dat noch masse lütten Kram, wat so twüschen all de Planeten, Kometen un Asteroiden rümflücht: Gas, lütte Stoffkoorns de man en paar Millimeter lütt wesen kunnt, man ok all von de Sünn un ehr grote Gravitatschoonkräft tohoop hollen warrt, und dorüm ok to dat Sünnsystem mit tohöört.

## Literatur
* Thorsten Dambeck: *Planetenwelten – in den Tiefen des Sonnensystems*. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2017, ISBN 978-3-440-15630-8.
* von Ralf Jaumann, Ulrich Köhler, Frank Sohl, Daniela Tirsch, Susanne Pieth: *Expedition zu fremden Welten: 20 Milliarden Kilometer durch das Sonnensystem.* Springer, Heidelberg 2017, ISBN 978-3-6625-4995-7.
* Glenn J. MacPherson: *Oxygen in the solar system.* Mineralogical Society of America, Chantilly 2008, ISBN 978-0-939950-80-5.
* Eugene F. Milone, William J. Wilson: *Solar system astrophysics. * Springer, New York 2008, ISBN 978-0-387-73153-7.
* Rüdiger Vaas, Thorsten Dambeck, Thomas Bürke, Peter Veit: *Das neue Sonnensystem* (Hörbuch auf Audio-CD). Komplett-Media, 2007, ISBN 978-3-8312-6180-2.
* Pat Dasch: *Icy worlds of the solar system.* Cambridge Univ. Press, Cambridge 2004, ISBN 0-521-64048-2.
* Pavel Kroupa: *The dynamical properties of stellar systems in the Galactic disc.* In: *MNRAS.* Band 277, 1995, S.&nbsp;1507 ().
* Serge Brunier: *Reise durch das Sonnensystem*. Westermann, Braunschweig 1994 (Bildband; schildert mit der Hilfe der Aufnahmen u.&nbsp;a. von Voyager&nbsp;1 und Voyager&nbsp;2 die Eindrücke, die ein Raumfahrer haben würde)
* Joachim Gürtler, Johann Dorschner: *Das Sonnensystem. Wissenschaftliche Schriften zur Astronomie.* Barth, Leipzig/Berlin/Heidelberg 1993, ISBN 3-335-00281-4.
* C. H. Heller: *Encounters with protostellar disks. I – Disk tilt and the nonzero solar obliquity.* In: *ApJ.* Band 408, 1993, S.&nbsp;337.

## Weblenken

* Laag vun’n Sünnsysteem binnen de Melkstraat atlasoftheuniverse.com (engelsch)
* Virtuelle Reis dörch dat Süünsysteem up dlr.de (*Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt,* hoogdüütsch)
* Översicht der Planeten. solarsystem.nasa.gov (engelsch)