open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fritz Wischer

**Fritz Wischer** (* 27. April 1869 in Kiel; † 1949 in St. Peter) is een vun de velen plattdüütschen Schrieverslüüd, de spaaßige Geschichten schreven hebben. 

## Leven
Wischer, an de Oostsee op de Welt kamen, hett fröh sien Leev för de Noordseeküst entdeckt. 1912 boo he in St. Peter sien *Hus Quickborn*, wor he ok 1949  doodbleev. „Glück un Not gaht ehm Gang as Ebb un Flot“ weer sien Motto unner de he in sien Huus in St. Peter langtied leev.

## Wark
Wischers nedderdüütsche Geschichten wiest för sien Tiet moderne Themen op. Dorbi hett Wischer jümmers ok sien speziellen Humor. He seggt „De gode nedderdütsche Humor lacht ni över dat Volk, nee mit dat Volk“ in sien Vorwoort to sien bekanntst Wark *Lach man mal!*, dat 1918 in'n Bookhannel keem und bet hüüt jümmers wedder - teihn mal - opleggt worr.   
De *Tagesschau*-Spreker Wilhelm Wieben maak later ok en Schallplatt und en Höörbook ut dit Book.

Ok en Book mit Strandgeschichten vun sien Petersdörp (un anner lustige Vertelln) hett Wischer rutbröcht.
 
För dat nedderdütsche Theater arbeid Wischer ok an en Översetten vun't börgerliche Truerspeel *[[Maria Magdalena (Hebbel)|Maria Magdalena]]* vun Friedrich Hebbel mit.

## Ehrungen
In de Gemeen Sankt Peter-Ording warrt dat Andenken an de nedderdüütsche Schriever Fritz Wischer dör de *Fritz-Wischer-Straße* hoochholen.

## Bibliographie (Utwahl)
* *Lach man mal*, Quickborn-Verlag, 1993   
* *Lach man mal*, Lühr & Dircks, 1981, 9. Oplaag   
* *Lach mal wedder*, Lühr & Dircks, 1979   
* *Petersdörper Strandgeschichten un anner lustige Vertelln*, Lühr & Dircks, 1955  
* *Jochen Mähl Gedenkbook*, Lühr & Dircks, 1930  
* *Friedrich Hebbel, Maria Magdalena* (niederdeutsche Fassung), Liebhaber-Ausgabe, 1927
* *Aus der meerumschlungenen Heimat*, Bücherzentrale für deutsche Kriegsgefangene, 1918
Canna

**Canna** is de op't wiedst in'n Westen liggen vun de Lütten Inseln, de to de schottschen Binneren Hebriden höört. Dat Eiland is in Besitt vun'n „National Trust for Scotland“, de ene Farm op dat Eiland in Bedrief hett. De 20 Inwahners vun Canna höört binah all to de röömsch-kathoolsche Kark.

Canna is för siene Vagelwelt bekannt. De hööchste Punkt vun dat Eiland is Compass Hill mit en Hööch vun 150 Meters. Lüttere Eilannen in de Neeg vun Canna sünd Hyskeir un Sanday.

Fähren na Canna leegt in'n groten Naturhaven vun Mallaig an un fohrt wieder na Rum, Eigg un Muck.

## Weblenken

* Mehr Informatschonen un Koort (engelsch)
Wilhelm Wieben

**Wilhelm Wieben** (* 2. Juni 1935 in Hennstedt, Kreis Dithmarschen † 13. Juni 2019 in Hamborg) weer en düütschen Feernsehmoderator, Schauspeler, Schriever un en nedderdüütschen Rezitator. Vun 1972 bet 1998 lees he Narichten in'n Feernsehn.

## Leeven
Wieben keem in Dithmarschen op de Welt un verleev sien Kinnertiet op'n Land, wo he toeerst blot nedderdüütsch snackt hett.

De Schauspeelschool absolveer he in Berlin un weer later ok in't Theater an'n Goetheplatz as Schauspeler in mennigfaltige Rullen to sehn. Dorbi buut he ok een Kontakt to'n Sender Freies Berlin op.

Later weer Wieben von 1960 an teihn Johr bi Radio Bremen as Radiospreker anstellt.

Siet 1972 arbeid he as Narichten-Spreker bi de Tagesschau, de wichtigste Narichtensendung in't düütsche Feernsehn. As en Rezitator maakt he siet düsse Tiet ok jümmers wedder Sprachplatten un Höörbökers mit ansproksvull nedderdüütsche Literatur, ünner annern vun Hinnerk Kruus, Fritz Wischer un Klaus Groth.

De ole mit Wieben befründete Inge Meysel hett Wieben in der 1990er as homosexuell outet, ahn dat he sülvst dat wull, as se sik in en Interview verplapper, dat he en „schwule Frünn“ is.

## Utteknungen
1983 is he Halsbinnkeerl vun dütt Johr worrn.

## Warken
* 1986 *Mien plattdüütsch Wiehnachtsbook.* Verlag Boysen & Co., Heid in Holsteen, ISBN: 3-8042-0632-8
* 1986 *Mien plattdüütsch Leesbook.* Verlag Boysen & Co., Heid in Holsteen, ISBN: 3-8042-3353-1
* 1991 *Les´ mal wedder Platt.*  Verlag Boysen & Co., Heid in Holsteen, ISBN: 3-8042-0539-9
* 1997 *Melodie der Meere – Ein Lesebuch über die See, die Schiffe, die Häfen und Matrosen.* Ernst Kabel Verlag, Hamborg, ISBN: 3-82250-434-3
* 1999 *Wenn´t Abend ward – Een plattdüütsch Leesbook.* Verlag Boysen & Co., Heid in Holsteen, ISBN: 3-8042-0857-6
* 2001 *To Schummertied – Plattdüütsch Vörleesbook.* Verlag Boysen & Co., Heid in Holsteen, ISBN: 3-8042-1019-8
* 2005 *Mien schönsten Vertellen.* Verlag Michael Jung, Kiel, ISBN: 3-89882-058-0

## Weblenken
*Kein Schnee von gestern - Wilhelm Wieben wird 70 (hoochdüütsch)
Hinnerk Kruus

**Hinnerk Kruus** (; * 27. Dezember 1916 in Toftlund/Noordsleswig; † 17. Juli 1994 in Braak) is in de nedderdüütsche Gegenwartsliteratur een vun de wichtigtsten Schrievers. 

Kruus schreev Gedichten, Hörspillen un Kortgeschichten. Mit sien Themen hett he de nedderdüütsche Literatur bannig beriekert und ok ünner formalen Gesichtspunkten hett sien Wark ne’e Impulse in dit Fack brocht.

Dat een poor vun sien Kortgeschichten de NS-Tiet oparbeid, noch ehr dat sülvst hoochdüütsche Schrieverslüüd versöökt hebbt, is een Grund, dat he ok Ingang in hoochdüütsche Literaturlexika funnen hett und hüüt de Weltliteratur torekent warrt.   

För sien Hörspill „Dat Andenken“ kreeg he 1965 de Hans-Böttcher-Pries, 1974 kreeg he ok de Quickborn-Pries un 1979 de Fritz-Reuter-Pries.

Ok weer Kruus - ehr dat he anfüng sülvst to schrieven - een ievrigen Sammler vun Volksvertellen op nedder- un hoochdüütsch.

## Wark

*Dumm Hans, Volksgeschichten (Rutgever)
*Wat sik dat Volk vertellt, Nedderdütsche Volksgeschichten (Rutgever)
*Weg un Ümweg, Geschichten ut uns Tiet
*Mitlopen, Gedichte

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken

* ''To Gast'' ut ''Weg un Ümweg'' vun Hinnerk Kruus in'n Online-Plattdüütsch-Kurs vun Radio Bremen (plattdüütsch)
Colonsay

**Colonsay** is en Eiland, dat to de Binneren Hebriden in Schottland höört. Dat Eiland liggt so wat 25 Kilometers süden vun Mull un hett so üm un bi 100 Inwahners. Colonsay is siet 7.000 v. Chr. besiedelt.

Vun dat Dörp Scalasaig gaht Fähren na Oban un na Kennacraig op't faste Land.
Iona

**Iona** (Schottsch Gäälsch *I Chaluim Cille*) is en Eiland, dat to de Binneren Hebriden in Schottland höört un üm un bi 175 Inwahners hett. Dat Eiland liggt vör dat Eiland Mull, hett en Breed vun een Kilometer un en Läng vun 3,5 Kilometers.

563 hett Columba, en Mönk de ut Irland utwiest wörr, op dat Eiland en Klooster grünnt. De Abtei weer Utgangspunkt för dat Utbreden vun dat Christendom in Schottland. Ok dat Book vun Kells weer mööglicherwes in Iona schreven.

Iona weer ok de Oort, wo de Königen vun Dalriada ehr Gräver harrn.

In't Johr 1938 weer vun George Fielden MacLeod de Gemeenschop vun Iona grünnt, en ökumeensche christliche Gemeenschop, de an de Idealen vun de fröhe Keltsche Kark anknöppt.

## Weblenken

* Websteed vun de Gemeen Iona (engelsch)
Jura (Eiland)

**Jura** is dat Süstereiland vun Islay. Jura höört to de Binneren Hebriden, wat noorden vun Islay un höört to Schottland. Jura hett mit en Flach vun so wat 500 Quadratkilometers binah de lieke Grött as Islay, hett aver mit üm un bi 200 Inwahners veel weniger Inwahners. Op dat Eiland kummt'n blot över Islay mit en lütte Fähr. De Hööftoort op dat Eiland is Craighouse. Dor liggt ok de Whiskydestilleree „Isle of Jura“ un dat eenzige Hotel op Jura.

In'n Westen liggt de Paps of Jura, dree Bargen, de en Hööch vun över 750 Meters hebbt. Op dat Eiland leevt över 6000 Roothirschen.

George Orwell schreev sien Roman 1984 op Jura.

## Weblenken

* Websteed vun de Eilannen Islay un Jura (engelsch)
* Jura Development Trust (engelsch)
Rona

**Rona** is en Eiland noorden Raasay, dat to de Binneren Hebriden höört un dat op halven Weg twüschen dat nördliche Enn vun de Applecross-Halvinsel un Skye in'n Binneren Sund liggt.

Dat Eiland is 9,30 Quadratkilometers groot, de hööchste Punkt is Meall Acairseid mit en Hööch vun 125 Meters.

1880 leven op Rona 180 Minschen; hüüt leevt op dat Eiland blot noch een Minsch, de en lütt Herbarg hett. 

En Fähr, de in'n Sommer tweemal in de Week twüschen Portree op Skye un Rona föhrt, is de eenzige Verbinnen na buten.
Pennsylvaniadüütsch

**Pennsylvaniadüütsch** (Egennaam:  oder kort ook  un ) is en hoochdüütschen Dialekt, de hüüt vun um un bi 300.000 Lüde vör allen in Kanada un de USA snackt warrt. Bi de Mennoniten un Amischen spreekt de Öllern noch Pennsylvaniadüütsch (in jem ehr Spraak: „Deitsch“) mit jem ehr Kinner.

## Klassifikatschoon
Dat Pennsylvaniadüütsch is een grotendeels pälzischen Dialekt un kümmt besünners dat Vörpälzisch un Köörpälzisch twüschen Mannheim, Ludwigshafen, Speyer un Neustadt. 

De Spraak is so germaansch un tellt ton Westgermaansch. Binnen dat westgermaansch Dialektkontinuum tellt de Varietät to dat westmiddeldüütsch Rhienfranksch. De Spraak bruukt das un was un liggt so süüdlich vun de Dat-das-Isogloss. De fest-fescht-Linie deelt de Spraak vun dat nöördliche Hessich. Pennsyvaniadüütsch seggt avers *Appel* un *Pund* un liggt so noorden vun de Speyerer Lien un is so middeldüütsch. Dat Pennsylavaansch verschoov de middelhoogdüütschen Monrphthongen to Diphtnongen un ünnerscheedt sik so vun dat süüdliche Lothringsch.

## Footnoten
Alkohol

Wenn een vun **Alkohol** snackt, is in de normale Spraak mehrst jede Drunk, wo Ethanol binnen is, meent. In de Chemie warrt besünners dat Ethanol so nöömt. Aver ok de ganzen annern orgaanschen Verbinnen, bi de ene Hydroxyl-Grupp an een Kohlenstoff-Atom bunnen is, dat wieder an annere Waterstoff- un Kohlenstoff-Atomen bunnen is, warrt Alkohole nöömt.

Alkohol, dat mag sien Ethylalkohol oder ok Ethanol, is en Bestandeel dat vorkömmt in Drunken, in Desinfektschoonsmiddel un ok in Parfeng.

## Weblenken

* Schoolversöök to’n Thema Alkohole (hoogdüütsch)
Hoppen

De **Hoppen** (*Humulus lupulus*) is ene tweehüsige Slingplant, de mit ehre Ranken bit to söss Meter hooch klattern kann. De echte Hoppen kummt as wilde Plant in vele Rebeden vun Europa vör, besunners in Büschen, wo de Bodden fuchtig is. De riepen, tappenförmigen Fruchtdolden dräägt an ehre Bläder Drüsen, de enen gälen, klevrigen Bitterstoff utscheedt. Dit Hoppenbitter deent in de Broereen darto, dat Beer sienen Smack to geven un to konserveren. De Anbo för de Beerbroereen warrt in Hoppegoorns in sünnige, stormsekere Lagen up depen, sandigen Lehmbodden bedreven. In'n Harvst warrt de teihn Zentimeter langen Steeklingen plant. Lange Stangen oder beter noch söss bet acht Meter hoge Gerüsten mit Draht stütt de Ranken. Wenn de Fruchttappen sik tosamentreckt un klevrig, grööngääl utseht, warrt de Planten daalreten, de Dolden vörsichtig afplückt un de gele bittere Kien insammelt. De Hööftanborebetten sünd in Süddüütschland, in Tschechien, in England un de USA.

## Kiek ok bi
*
Meven

**Meven**, **Mewen**, **Möwen** oder **Möven**, ok **Koben**, **Kobben** oder **(See)koaven** un **(Aas)koaben** (in de Wetenschop *Laridae*) sünd kräftige, kregelige Watervagels, bannig gode Flegers un Swemmers mit ene krieschige Stimm. De groten Meven, so as de Manteldreger (*Larus marinus*), de Kobbe (*Larus argentatus*) un de Lüttje Manteldreger (*Larus fuscus*) dräägt enen roden Placken  an dat Eck vun den Unnersnavel. De Kobbe, de Lüttje Seemöwe (*Larus canus*), de Lüttje Manteldreger un de Swattkoppmöwe (*Larus ridibundus*) nist an de düütschen Küsten, to’n Deel aver ok an Binnenseen un Strööm. De (grote) Manteldreger nist bloots in’n hogen Noorn un kummt in’n Winter ok bit an use Waterkant. Rügg un Flögels vun de Kobbe laat grau, de vun de Manteldreger un de Lüttje Manteldreger dargegen swart.

## Plattdüütsche Synonymbegrepen
*Büsumer Vagels*, *Butendieksvagels*, *Buttluck*, *Kårben*, *Kobben*, *Korben*, *Kooven*, *Meeven*, *Mööven* 

## Kiek ok bi
* List vun Vagels, mit allerhand plattdüütsche Vagelnaams un Naams ut de Naberspraken
* 

## Anmerken un Borns
Robben

**Robben** sünd Söög- un Roofdeerter, de in't Meer leevt un darum flossenaartige Benen hefft. Man kann de Robben in dree Familien unnerdelen: de Seehunnen, de Ohrenrobben un de Walrossen. Dat Walross is 3 bit 4,5 m lang, lett geelbruun un hett förchterlich lange Ecktähnen an 'n Baberkeev. De Achterfööt laat sik na vorn dreihn. Disse grote Robb swemmt goot un kann bit to 10 Minuten un 30 m deep duken. Ehr Levensruum is dat Drieviesrebett in de Polarmeren. 
An de düütschen Küsten vun de Noord- un Oostsee leevt blot de Seehund. All de annern Robben kaamt blots sprangwies vör. De Saddel- un Boortrobb un de Klappmütz kammt ut dat Drieviesrebett nich herut. Blots de Ringelrobb mit ehre hellen Ringe up dunkeln Grund is tosamen mit de graue, swaartpleckige Kegelrobb ok an Fels- un Steenküsten antodrapen. 
De Seehund is bit to 2 m lang. He heet so, wiel sien Kopp so utsüht as de vun enen Hund. Siene bekrallten Achterflossen kann he blots na achtern richten. Liekers kann he up dat Land rutschen un sik dar utrauhn oder van de Sünn beschienen laten. De Seehund is en groten Fischröver. Fröher wurr he wegen sien Speck un dat glatte Fell stark verfolgt.

## Weblenken
Kievitt

De **Kievitt** oder **Kiewitt**, up neddersassisch un in’e Graafschop **Kiefte**, in Lippe **Püiwitk**, in Oostfreesland ok **Leep** oder **Lepp** (*Vanellus vanellus*) höört to de Tüütvagels. He warrt 35 cm lang. Siene Bost lett swart, un up sienen Kopp hett he ene lange, swarte Fedderhuuv, de he uprichten kann. An de Waterkant kummt de Kiewitt tämlich faken vör, he is aver ok in ganz Düütschland un in Delen vun Europa antodrapen. De Kiewitteier gulln fröher as ene Delikatess. De Getreuen vun Jever schicken Bismarck to sienen Geboortsdag an’n 1. April jedet Jahr 100 Kiewitteier. Eenmaal harrn se nien hunnert Stück funnen, do schreven se. „De Kiewitt kunn vör Küll nich leggen. Dat wulln wi to Enschulligung seggen.“

## Kiek ok bi
* List vun Vagels, mit allerhand plattdüütsche Vagelnaams un Naams ut de Naberspraken
* 

## Weblenken
Stork

De **Stork** oder **Aadboor**, ok **E(e)beer**, is en groten Vagel mit enen langen lieken Snavel, hoge Benen un enen korten Steert. De witte Stork hett swarte Flunken; Been un Snavel sünd root. Bi't Flegen warrt de Hals wiet vörutstreckt. De mehrsten Störk sünd in Gegenden mit sumpige Wischen un Seen antodrapen, aver ok dar sünd se in de lesden Tieden tämlich roor wurrn. Nisten deit de Stork up Hüüs un Schünen, mennigmaal ok up Bööm. Sien Nest boot he ut Ries un Sprickwarks, leggt veer oder fief witte Eier, ut de de grieswitten Jungen utslüppt. Se warrt in'n Juli flügg un treckt in'n August mit de Olen na Afrika. De westdüütschen Störk fleegt över Süüd-Frankriek un Spanien, de oostdüütschen un baltischen över den Bosporus na den Nil un bit na Süüdafrika.
 

De witte Stork warrt na dat Klappen mit sienen Snavel ok woll Klapperstork nöömt. Fröher wurr faken dat Märken vertellt, dat de Klapperstork de lütten Kinner bringt. Vandaag glöövt aver nüms mehr an so’n Hintjentüüg.

## Plattdüütsche Naams
For den Ebeer gifft dat ’n grote Masse plattdüütsche Naams: 
** Aadebar (Oostfreesland)
** Äbäär (Finkwarder)
** Aadboor
** Adebeer
** Aebär (Oostfr.)
** Ajewaar (Oostfr.)
** E(e)beer (Oorssen un Habenhusen)
** Haadbaa (Oostfr.)
** Knappendreger (Pommern)
** Obär (Oostfr.)
** Ohrbeer (Oostfr.)
** Ojewaar (Oostfr.)
** Oodbeer 
** Ooijevaar (Oostfr.)
** Störk (Graafschop Bentheim, Oostfr.)
** Stoork (Oostfr.)
** Stoorke (Oostfr.)
** Stork (Graafschop un Ollenborger Mönsterland)
** Stürk (Oostfr.)
** Sturk (Ollenborger Mönsterland)

## Herkumst vun de Vagelnaam
De Vörsülv *Aad-*, *Ood-* is afslepen vun ooldsassisch *ōd* ‚Riekdom, Schatt‘ un dat *-beer*, *-boor* stammt ut *beran* ‚dragen‘. Middelsassisch *ōdevare*, *ōdever*, egentlich ‚Schattdrager‘, en Benömen, de beroht op de germaansche Volksbilöven vun de Stork as Kinnerbringer.

## Kiek ok bi
* List vun Vagels, mit allerhand plattdüütsche Vagelnaams un Naams ut de Naberspraken
* 

## Weblenken
 ****
Island

**Island** betekent

* Island (Iesland), Staat in’n Noordatlantik,
* Island, archäoloogsche Fundsteed in’n County Cork, Irland,
* Island, Stadt in Kentucky, USA,
* Island, Gemeen in dat Département Yonne, Frankriek,
* Island County, County in Washington, USA,
* Island Records, jamaikaansch Musiklabel,
* Island, düütsche Band,
* Island, Band ut Zypern,
* *[[Island (Computerspeel)|Island]]*, japaansch Computerspeel,
* *[[Island (Romaan)|Island]]*, Romaan von Aldous Huxley ut dat Johr 1962,
* Island Arena, Daal in de Darwin Mountains, Antarktika.

Kiek ok bi: Eiland, Islands.
Jakob Kinau

**Jakob Kinau**  (* 28. August 1884 in Finkwarder, † 14. Dezember 1965 in Hamborg) weer en düütschen Schriever un Rutgever. 
He weer de jünger Broder vun Gorch Fock un de öller Broder vun Rudolf Kinau. 

De Kaptein un Tollindrever hett in siene free'e Tied Böker schreven. In siene Romane *Die See ruft* oder *Freibeuter* beschreev he de Seefohrers un Buurn vun sien Noordüütschland. He schreev ok de de Levensgeschicht vun sien bekannteren Broder Jan op.

Dorneben weer Jakob Kienau ok de Rutgever vun Gorch Fock sien Wark.

## Warken

* *Die See ruft.* Hamborg 1924
* *Freie Wasser.* Hamborg 1926
* *Freibeuter.* Hamborg 1938
* *Der Kampf um die Seeherrschaft von der Hanse bis zum Weltkrieg.* München/Berlin 1938
* *Den Göttern aus der Hand gesprungen.* Hamborg 1939
* *Durchbruch nach Oslo*, Berlin 1940
* *Mit Käppen Jonas auf U-Bootjagd*, Berlin 1940
* *Vorpostenboot "Seehund"*, Berlin 1940
* *Der Tiger der Fjorde*, Berlin 1941
* *Undeichbar Land* Hamborg 1942
* *Leegerwall.* Hamborg 1950
Gorch Fock

**Johann Wilhelm Kinau**, kort *Jan* (* 22. August 1880 op Finkwarder; † 31. Mai 1916 op See an'n Skagerrak) weer en nedderdüütschen Dichter, de fröh dood bleven is. He schreev meest ünner Pseudonym *Gorch Fock* (ok: *Jakob Holst* un *Giorgio Focco*).

De Titel vun sien bekannteste Roman *Seefahrt ist Not* is to en geflögelte Woort worrn. 

Vun 1904 an weer Bökers vun em to kregen. Aber dit un dat vun sien Wark is ok posthum dör sien Broder Jakob rutgeven worrn.

Gorch Fock schreev ok Theaterstücker, later opföhrt dörr de Ohnsorg-Theater. Sien Broder Rudolf bearbeed en in de 1970er för de Schallplatt un würk ok mennigmal as Spreker vun Gorch Fock sien Wark.

De Segelschippen Gorch Fock I und Gorch Fock II sind nor hümm nöömd.

## Warken
* *Schullengrieper un Tungenknieper.* 1910
* *Hein Godenwind.* 1911
* *Hamborger Janmooten.* 1913
* *[[Seefahrt ist not!]]* 1913
* *Fahrensleute.* 1914
* *[[Cilli Cohrs]].* (Schauspiel)  1914
* *Doggerbank.* (Schauspiel)  1914
* *Plattdeutsche Kriegsgedichte.* 1914-15
* *Sterne überm Meer. Tagebuchblätter und Gedichte.* (posthum) 1918

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken

* Gorch Fock bi dat Projekt Gutenberg-DE
* "Gorch Fock" bi "HamburgWiki"
Kinau

**Kinau** is de Familiennaam von

* Gottfried Adolf Kinau (1814–1887), düütschen Pastoor,
* Jakob Kinau (1884–1965), düütschen Schriever,
* Jan Kinau (1880–1916), plattdüütschen Schriever,
* Rudolf Kinau (1887–1975), plattdüütschen Schriever.

Kiek ok bi: Kienau.
Brill

De **Brill** is en optisch Instrument, dat mit Ohrenbögels vör de Ogen dragen warrt. De Korrekschoonsbrill deent darto, dat Sehn to verbetern, de Schulbrill to’n Schulen vun de Ogen gegen schäädliche Strahlen, Splitters oder Wind. De Glääs vun de Korrekschoonsbrilln, de Linsen, mööt entweder konvex (krumm na buten) oder konkav (krumm na binnen) slepen warrn, je nadem, of se för kortsichtige oder wietsichtige Ogen bruukt warrt. De Breekkraft vun de Linsen warrt in Dioptrien angeven. In kombineerte Glääs sünd beide Sliepoorden vereenigt.

## Weblenken
Dannenbarg

**Dannenbarg** (op Hoochdüütsch:*Dannenberg (Elbe)* ) is 'n lütte Stadt in'n Landkreis Lüchow-Dannenbarg in Neddersassen. Dor leven 8081 Inwahner (Stand: 31. Dez. 2011) up en Flach vun 76,31 km².

Se is en Deel un de Seet von de Samtgemeen Elbtalaue.
Plattfisch

Vun de sess **Plattfischaarten** (latiensch Pleuronectiformes) leevt de Flunder oder de Butt (*Pleuronectes flésus*) in de Unnerwerser, de Unnerelv un de südliche Noordsee. De annern bewahnt de Noordsee bit na dat Meer bi Iesland, de Scholl oder de Goldbutt ok woll de Oostsee. All Plattfisch, besunners de Seetung (*Solea vulgaris*) un de Steenbutt sünd wichtige Nutzfisch. De Heelbutt is de gröötste vun de Plattfisch, de in de Noordsee vörkaamt. He kann bit to twee Meter lang warrn. Plattfisch liggt entweder up de linke oder de rechte Siet un sünd denn links - oder rechtsogig. Dat heet: se hebbt woll twee Ogen, aver de sitt beide up ene Siet. De Seetung to’n Bispill is rechtsogig un de Steenbutt linksogig.

## Kiek ok bi
* 

## Weblenken
Elefant

De **Elefanten** (Elephantidae) sünd en Familie vun de Söögdeerten. Vundaag höört dor dree Oorden to:
* Afrikaansch Elefant (*Loxodonta africana*)
* Asiaatsch Elefant (*Elephas maximus*)
* Wooldelefant (*Loxodonta cyclotis*)

Dat Mammut, de ok to disse Familie tohöör is al lang utstorven.

De Elefanten sünd de gröttsten Landdeerten op de Eer. Wenn se op de Welt kaamt, sünd se al 100 kg swoor. Se köönt bet to 70 Johren oolt warrn. De gröttste Elefant weer 1974 in Angola funnen un de weer 12.000 kg swoor.

## Weblinks
Loots

**Loots** is de afkörte Form vun dat Woort Lootsmann oder engelsch *loadsman* = Geleitsmann, Wegwieser, Föhrer dör unbekannte un gefährliche Waterrebeden, so as dat Wattenmeer an de Noordseeküst.

De Schipperee harr mit de Sandbänk un de Undeepden in’t Wattenmeer al ümmer mit de Last to doon, den rechten Weg na de Havens to finnen. De Gefahr, ut dat Fohrwater herut to kamen un up ene Sandbank to stranden, weer groot, besünners för de Schippers ut frömde Lannen. Wenn dat liekers passeert weer, kunnen se vun Glück seggen, wenn de Fischer an de Küst to Hülp kemen, dat Schipp wedder flott maken un sik anboden, den Weg na den Haven to wiesen. Vele Käptns gungen de Gefahr ut'n Weg un nehmen sik al froh genoog enen vun de oortskunnigen Fischers as Wegwieser. So keem dat, dat mit de Tiet de Loodsmann oder Loots to enen richtigen Beroop wurr.

De Regeren vun de Küstenlänner weer ok daran gelegen, dat de Seehannel seker vör sik gung, geev Regeln herut, na de sik de Lootsen richten mussen, un stell ok Jollen, Kutters un Schoners to Verfögen, vun de de Lootsen up de ankamen Scheep versett warrn kunnen. De Lootsen sülfst sloten sik to Lootsensellschappen tosamen un sorgen so darför, dat up den Lootsdeenst Verlaat weer.

As de Scheep mit de Tiet ümmer grötter wurrn, de Verkehr an de Waterkant stark tonehm un de moderne Navigatschoon inföhrt wurr, do kemen de Lootsen alleen mit ehre betere Oortskennis nich mehr ut. Vandaag kann blots de Loots weern, de so wat bi 15 Utbildungs- un Beroopsjohren achter sik hett, tominnst sess Jahren darvun as Schippsoffizeer un faken ok as Kaptein nawiesen kann. Darna kummt noch de Utbildung as Lootsanwärter mit Seminaren an Schippsmanöver un Radarsimulatoren.
  
Egentlich is de Seeloots na dat Seerecht blots en Hülpsmann för den Kaptein, aver in de Regel överlett man em in de Praxis dat Leit vun dat ganze Schipp.
Höörbook

**Höörböker** sünd Böker, de een nich sülvst leest, man de vun en Spreker op en CD oder Kassett vörleest warrt. Ok Höörspelen un Features, de in'n Handel to kopen sünd, warrt hüüt de Höörböker torekent.   

## Edison un dat Höörbook
Dat Höörbook gifft dat as konkret Idee, siet Thomas Alva Edison dat Phonograafsche Opteken utklabüstert hett. He harr sik al „Phonograafsche Böker för Blinne“ vörstellt.

## Fröhe Höörbööker
In de eerste Tiet geev dat man blot korte Höörböker op Schellackplatt mit de groten Stimmen vun Theaterlüüd, de Gedichten, Monologen und korte Szenen reziteren. Blot in de Blinnenbibliotheken geev dat ok längere literaarsche Warken. Man denn keem de Langspeelplatt und glieks geev man dat Faust-Drama lang und breed op dree Stück as Höörspeel rut (Gründgens inszeneer). Lang Tiet worr nu vun de „Spraakplatt“ sproken, later ok vun „Höörspeelkassett“ un nu seggt wi eben Höörbook dorto.

## Höörbook hüüt
Mehrst sünd Höörböker hüüt vun digitale Spiekermedien as de CD to höörn. In de 1990er Johren geev dat en wohren Höörbook-Boom, so dat nu mehrst all'ns, wat dat as Book gifft, ok as Höörbook rutbröcht warrt.

## Plattdüütsche Höörböker
In plattdüütsche Spraak warrt en breed Sortiment vun Höörböker bereithollen. Dat gifft to'n Exempel bannig veel ut de Sendereeg vun'n NDR-Höörfunk Hör mal'n beten to as Höörbook, anner Autoren as Reimer Bull un ok Rezitatoren as Wilhelm Wieben hebbt op Platt dit und dat för dat Höörbook leest. Ok „högere Literatur“ as Fritz Reuter un John Brinckman geev dat jümmers ok to'n Höörn. Sülvst de *Hillige Schrift* is in't Plattdüütsche översett as Höörbook to kregen.

Besünners to erwähnen is dorbi de Rull, de dat öllere nedderdüütsche Höörbook un de Sprakplatt to'n Erhalt vun ünnerscheedliche Spraakdialekten, de nich mehr veel sproken warrt, in Tokunft spelen kann.

## Weblenken

* Översicht plattdüütsche Höörböker (hoochdüütsch)
Süük

Wenn ene ansticken Krankheit mit eenmaal gau uptrett, denn snackt man vun ene **Süük**. Je nadem, wo gau un wo wiet sik de Krankheit utbreet, kann ene Süük in verschedene Formen uptreden.

Bi de Endemie is de Krankheit up en bestimmt Rebeet beschränkt, is dar aver fakener oder stännig vörhannen (to'n Bispill Malaria in warmere Länner). Bi de Epidemie is dat Rebeet ok begrenzt un de Krankheit klingt na'n Tietlang wedder af. Bi de Pandemie breet sik de Infekschoonskrankheit ene bestimmte Tietlang ut un dehnt sik över en afgrenzt Rebeet henut.

Wo kummt dat to ene Süük? Eensdeels hangt dat vun de Krankheitskiemen af, wo stark se sünd un wo gau se sik vermehrt. Besunners gefährlich sünd se, wenn se to enen ne'en Typ höört un to ene ne'e Afaart vun ene Süük föhrt. Annerndeels kaamt Süken ok tostannen, wenn dat Klima sik ännert oder de hygeenschen Tostännen sik verslechtert. Dat kann to'n Bispill passeern, wenn bi Naturkatastrophen (Eerdbeven un Överswemmen) de hygeenschen un sanitären Inrichten un Anlagen in minschliche Siedeln up enen Slag utfallt un sik toglieks de Krankheiten dör Trümmer, Lieken un Unraat gau utbreden un vermehren doot.

För dat Angahn gegen Süken sünd de Sükengesetten upstellt wurrn. Dar steiht allens in, wat nödig is, dat Süken verhinnert warrt un wat to doon is, wenn liekers ene Süük utbraken is. De wichtigsten Verorden sünd de över dat Empen, över dat Anmellen vun ansticken Krankheiten, över dat Isoleren vun Kranke, dat Desinfizeren vun Wahnsteden, dat Sluten vun Scholen un Badeanstalten, över Quarantään un Utlandsverkehr.

## Süük as Synonym for Krankheit
In de wecken plattdüütschen Dialekte bedutt *Süke* oder *Süük* ok eenfach *[[Krankheit]]*. Vundeswegen warrt in de doren Gegenden ok vun'n *[[Sükenhuus]]* snackt.
Danz

En **Danz** is en Folg von Bewegungen de een tosamen mit un in den Takt vun Musik maakt. Dat kann een alleen sien, oder aver twee Lüüd, meist Mann un Fru, denn warrt dat Poordanz nöömt, oder aver in en Grupp, to'n Bispeel in den Volksdanz oder in dat Ballett oder Musical. 

De Musik dorför is de Danzmusik - bi dat Ballett ok Ballettmusik nöömt - de bestimmt den Rhythmus un ok den Stil vun den Danz. 
För den Poordanz seggt een ok „Sellschopdanz“, wenn dat nich för en Ballett is. Bi dat Ballett is dat denn en Pas de Deux.
Vun den Sellschopdanz gifft dat ünnerscheedlich Sorten:

In de internatschonalen Wettstrieden hebbt se
* Standarddänz un
* Latienamerikaansche Dänz

Aver dor gifft dat jümmers noch vele annere, to'n Bispeel:
* Rock'n'Roll
* Jitterbug
* Lindy Hop
* Lambada
* Salsa
* Tango
un annere Poordänz.

Wenn een op de Deel danzen deiht, dann seggt een ok dat is en Danz op de Deel.

De Musikers seggt ok Danz to een Musikstück dat so mokt is, dat dor een na de Musik danzen kunn.

Fröher hebbt de Lüüd ok ut religiöse Motive danzt. De Danz is denn Stück vun en Ritual.

Danz kunn also sien: En Ritual, en Kunst, dat gifft Lüüd de mokt dat as Sport un anners gifft dat Lüüd de dat man blots Spaß mokt to danzen.

## Weblenken

*  (engelsch)
* Dieter Hoffmann alias Rotherbaron: ''Tanz aus der Krise. Eine interkulturelle Reise zu den Tänzen, Liedern und Literaturen verschiedener Länder.'' (PDF; 6,8&nbsp;MB) LiteraturPlanet, 2020 (hoogdüütsch)
Stoffsuger

De **Stoffsuger** (spaaßhaftig warrt dor ok **Huulbessen** to seggt) is een nütt Reedschop in’n Huusholt um Stoff to sugen un rein to maken. De Reedschop japst sülvst Kniest in een Bül. De Hulbessen bruukt Stroom ut de Stromutlaat or Stromdiemel.
Primtall

In de Mathematik is en **Primtall** 'n Tall, de bloots twee natürliche Delers hett: 1 un sik sülvst. En natürliche Tall grötter as 1, de keen Primtall is, heet tosamensett Tall. Primtallen sünd fundamental in de Tallentheorie. 

De List vun de Primtallen fangt an mit 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113, ...

De olen Greken hebbt sik al för Primtallen interesseert un hebbt ok al 'n poor vun jümehr Egenschoppen rutfunnen. Över de Johrhunnerten weern de Minschen jümmers vun disse Tallen faszineert, aver noch vundaag sünd de Antwoorden op vele Fragen över de Primtallen nich klor.

Dat gifft unendlich vele Primtallen. De greeksche Mathematiker Euklid hett in sien *Elementen* (Book IX, Propositschoon 20) al den Bewies opschreven.

Mehr as 2000 Johren harrn de Primtallen keen weertschoplichen Weert hebbt. Dat hett sik mit den elektroonschen Reekner ännert. Dor warrt disse Tallen för de Kryptographie bruukt.

## Kiek ok
* Mirptall
Edda

De öllere **Edda** (ooltnoordsch = Oorgrootmoder) is ene ooltieslannsche Handschrift, in de Götter- un Heldensagen un Spröökdichtungen överlevert wuurn sünd. De jüngere Edda is en Lehrbook för Dichtkunst, dat in dat 13. Johrhunnert vun den Iesländer Snorri Sturluson verfaat wuurn is.

De ieslannsche Bischop Brynjólfur Sveinsson deck den ölleren Deel vun de Ledersammlung in enen Pergamentband in Skalden up. Dat weer in dat Jahr 1643. He nööm dat Book Edda un schunk dat den König Friedrich III. vun Däänmark.

De Götter- un Heldensagen in de öllere Edda stammt ut de Wikingertiet vun dat 9. bit 12. Johrhunnert. De Karnstücken sünd Berichten över dat Tostannkamen vun de Welt, vun de Asen (de germaanschen Götter) un de Nornen, vun Wieland den Smitt, vun Siegfried, Brünhild un Gudrun.

De jüngere Edda, dat Lehrbook för Dichtkunst, weer för de jungen ooltnoordschen Dichterslüüd, de Skalden, dacht. Se schullen darut de kunstvullen Seggwiesen un Versaarten kennen lehren. De Bipillen darför nehm Snorri ut de noordsche Mythologie un stell de um 1225 tosamen. De Germanist Karl Simrock (1802-1876) hett de Edda in't Hoochdüütsche översett.
Normalnull

**Normalnull**, afkört NN, is de Basis för de Angaven över de Hööchden vun verschedene Punkten in en Gelände in Düütschland. De Hööchde vun Bargen warrt in Düütschland in *Meter över Normalnull* angeven. De Brocken to’n Bispill hett en Hööchde vun 1142 m ü. NN. 

## Kiek ok bi
* Hööch över Seepegel
Delhi

**Delhi** is de Hööftstadt van de Republiek van Indien en heft een Sünnerstatus van een Unioonsterritoriüm. Dat is een Status tussen den Status van een Stadt als Kalkutta un een Deelstaat als Rajasthan. Het gifft nog enige annere Unioonsterritoriüms in Indien als Pondicherry en Daman & Diu.

Nog in de Koloniaaltied van den Engländers, üm 1911, is de Hööftstadt van Calcutta noa Delhi verleggt wodden.

Den auden Deel van Delhi word as "Old Delhi" betekend. In "Old Delhi" bevind sik enkele histoorische Gebauwen so als het "roode Fort" en de "Jama Masjid" (frijdags moschee).

Met den Vertrek van de Hööftstadt noa Delhi wodde noa Süden hen "New Delhi" gebauwd. Beginnend met een heel groote Plaats "Connaught Place" (een dreedelige Kreisverkiehr) geht het verder noa de "Raj Path" (Konings Weg) en de "Rashtrapati Bhavan" (eenigst de Palast van den Vizekoning, nu den Präsidentenpalast).
Hex

Ene **Hex** (anners ok *Wickersch/e* oder *Witsch* nöhmt) is en Froonsminsch, de na den Avergloven mit den Düvel in’n Bund steiht, mit geheme Kräft den Mitminschen an Liev (to’n Bispeel Hexenschuss) un Goot (to’n Bispeel Verdarven vun Feldfrüchten), dör Brand un Unweer schaden, em behexen un sik sülvst in de Gestalt vun ene Katt oder vun en annert Deert verwanneln kann. Karnstück is de Gloov, dat de Hexen mit den Düvel verkehrt, in de Walpurgisnacht (1. Mai) up Bessen oder Zegenbück up’n Blocksbarg riedt, den willen Hexendanz upföhrt un mit den Düvel den Hexensabbat fiert.

De Hexengloov weer al in’t Öllerdoom un bi de Germanen allgemeen. In’t frohe Middeloller gung de Kark eernsthaftig gegen den Hexenwahn gegenan, aver laterhen geef dat Theologen, de de Theorie vun de Dämonen upbrochen, un in de Tiet vun de Krüüztöög, as de Lüüd mit de orientaalsche Gedankenwelt in Kontakt keem, do wuss de ole Avergloov sik wedder to ene Volkspsychoos ut.

In dat ole mosaische Recht weer för Töveree al ene Straaf vörsehn, un ok dat röömsche Recht leed fast, dat för Töveree, bi de een to Doot keem, de Füürdoot as Straaf antowennen weer. Jüst so seeg dat ok noch dat weltliche un karkliche Gesett in’t fröhe Middeloller vör. In den Kamp gegen de Ketteree gungen Staat un Kark an’n Anfang vun dat 13. Jahrhunnert mit Hülp vun de Inquisitschoon scharper gegen de Hexen vör, un um 1400 greep de Hexenverfolgung bannig um sik. Ümmer brutaler wurr de Folter anwennt. Dat Hexenbad to’n Bipill wurr as ene Aart Gootsoordeel utgeven. De Hex wurrn de Hannen tosamnbunnen un denn wurr se in’t Water smeten un för schullig befunnen, wenn se unnergung. In’t 16. Jahrhunnert nehm dat Hexenverfolgen in Düütschland sienen Hööchpunkt, aver togliek troen sik enkelte modige Mannslüüd, dargegen antogahn, besunners de Jesuit Friedrich vun Spee, de protestantische Jurist Christian Thomasius un de protestantische pastor Anton Praetorius. Dat Wiederkamen in de Naturwetenschap un dat humanere Straafrecht in de Upklarenstiet drogen nagraad darto bi, dat de Hexenwahn to en Enn keem. In Düütschland wurr 1749 de lesde Hex in Würzborg verbrennt.
Vernuimde Grönneger Börgen

Hie steht ene List vun vernuimde Börgen in de Provinz Grunneng. De erste Naam is de Naam van de Börg. De tweide Naam is de Naam van't Loog of Stad waar't bi steht. 

* Fraeylemabörg - Slochter 
* Menkemabörg - Uthusen
* Verhildersum - Lains 
* Nienoord - Like 
* Piloersemabörg (Hamsterbörg) - n Hamm 
* Welgelegen - Hoogsand-Sapmeer 
* Ewsum (ruine) - Middelstum 
* Allersmabörg - Eizinge
* Coendersbörg - Nüüs 
* Wedderbörg (Hus te Wedde) - Wedde 
* Rensumabörg - Mee 

## Börg
Ene Börg is ene lütte Borg in de Provinz Grunneng. Inst wahnde hier de Landaadel, de lokaal t gezag harn. Van de inst 180 Börgen bestahn noch 16. 

Ene Börg kehm in de meeste Fäll ut en fröheret Bowark, de *Steinhus* oder *stins* nöömt warr, de as Sekerheit för de Inwahners un de Inwahners vun't benahberte Dörp dende, op. Wiels disse schulene Funktschoon verschütt gung wiels dat betere Geschütze geev un de Börgen ehr Schuulfunktschoon verloren, worop vun't 14. Jahrhunnert to't Utboen vun't Steinhus övergungen noh en luxuriöset  inrichten bleeven, faken döör't anboen vun Flögels oder Doren.
Lippsk Platt

**Lippsk Platt** (haugduitsk: Lippisch Platt) is eun austwestfölsken Tungenslag. Anster os innen Ramskenbrinker Platt teo 'n Büispeel feuhlet öwwer de westfölsken Twieliute ("Brechungsdiphthonge") in 'n lippsken Platt.

Vandagen gifft et nich mahr mennje Luide, de lippsk Platt kürt.

## Weblenken
* Haugdüütsk-Lippsket Wöerbouk (hoochdüütsch)
* Lippsk Plattdüütsk (hoochdüütsch)
Perzesser

De **Perzesser** is een Vörarbeetinrichtung in de elektronschen Datenvörarbeetung (EDV). He is Hartdeel vun Computer un de zentraale Vörarbeetungseenheit (CPU).

Een Perzesser besteit uut Stüür-/Leid- un dat Rekenwark (ALU). Dat givt man ook noch anner Rekeneenheiden, de keen Stüür- oder Leidwark hebbt, man ook Perzesser heet. Se heet allgemeen Koperzessee un sünd för spetschelle Funktschonen daar. Bispelen sünd de Gliedkommaneenheid un de Grafik- un Soundperzessers. De Koperzessees vun den „echten“ Perzessers mit Stüür- un Rekenwark to ünnerscheden seegt een ook **CPU** (engelsch  []) oder Höövdperzesser.

Moderne Mikroperzessers hebbt faken meer as enen Karn (*Multi-Core-Prozessoren*). Se köönt mit de richtige Software de Rekenleistung stiegern un de Taktfrequenz düüdlich verbetern. Multi-Core-Perzessers sett sik uut unafhangige Eenheiden mit enen Reken- un Stüürwark tohoop, üm de wedder Bestandelen as de Cache un Memory Management Unit (MMU) aornt sünd. Düsse Eenheiden heet Perzesserkarn (engl. *core*). Üm dat de Karns egen Perzessers sünd seggt een ook to de Karns faken CPU.

De Ünnerscheed twüschen Stüürwark, ene ALU as CPU (Höövdperzesser), Karn (Core) verswümmt meer un meer. Perzessers vundaag hebbt faken een Stüürwark, dat meer as een Hardware-Threads verwalt (*Multi-/[[Hyper-Threading]]*); dat Bedrievssysteem bruukt de Perzesserkarns, de dat Stüürwark mellt (uut Sicht vun dat Bedrievssysteem as „CPUs“ oder „Prozessoren“ list), wat nich mit den Stüürwarken, de würklich daar sünd övereenstemmen mott. Daarto bedrivt een Stüürwark faken ook meer as een ALU un noch anner Bogruppen, so as Gliedkomma-Rekeneenheid, Vektereenheed oder de Kryptografieeenheid. 

## Weblenken

## Footnoten
Tastatur

De Tastatur (Ingelsch: Keyboard) is en Ingaavreedschop vun'n Reekner. Se hett vele Tasten mit de een Tallen un Bookstaven ingeven kann.
Meh (Ünnere Oost)

De **Meh** is en 18,9 km langen Stroom in Neddersassen, de vun links in’e Oost fleten deit. De Born liggt an de Stratenbrüch Grotenhain/Eversdörp, de Münn in de Oost bi Brobargen, wo ok dat Meh-Schöppwark liggt, dat se 1956 boot hebbt (1963 noch utboot).

Twischen Doornsood un Alfst kummt vun rechts de Westerbeek, de in de Meh fleten deit. Ok de Wallbeek twischen Alfst un Mehdörp un de Hollener Möhlenbeek twischen Hollen un den Noorden vun Oostendörp sünd Tobringers vun de Meh.

## Footnoten



## Weblenken
Sietwenn

En **Sietwenn** is’n sieden Diek, de in’t Binnenland twischen de Gemarkungen vun twee Dörper liggt un de verhinnern schall, dat dat Water na en Diekbrook vun achtern dat Land överswemmt. De Sietwennen weren graad an’e Nedderelv faken un vele Wohnplätz sünd na de Laag an disse Dieken nöömt.

Oortsdelen, de na de Laag an en Sietwenn jemehr Naam kregen hebbt:

* Sietwenn bi Drochters
* Sietwenn in de Gemenen Steenkark/Greundiek
* Sietwenn in Warstood
* Sietwenn bi Öderquart
* Sietwenn in de Gemeen Sommerland
Julianenfloot

De **Julianenfloot** weer en grote Stormfloot, de an’n 17. Februar 1164 över de Noordseeküst keem. Se is dormit de fröhste Floot an de düütsche Noordseeküst, vun de wi noch wat weet.

De Schrievers ut de Tiet hebbt överlevert dat woll 20.000 Minschen un nochmal vele dusend Stück Veeh doodbleven sünd. Temlich swoor weren de Gegenden in Freesland bedrapen. Twischen Willemshoben un de Münn vun’e Jade twischen de Dörper Dauens un Hummens is de Diek inbraken un dat Water spööl ene smale Rinn dör de Masch bit in dat Moor. Dat Lock twischen Dauens un Hummens kunn nich mehr slaten warrn un dorüm güng man bi un hett de smale Rinn an beide Sieden afdiekt. Later hett sik dorut denn de Jadebusen billt.
Allerhilligenfloot 1436

De **Allerhilligenfloot** weer en Stormfloot, de an Allerhilligen (1. November) 1436 över de Noordseeküst in de Düütsche Bucht keem.

De Floot dreep den noordfreeschen Oort Tetenbüll swoor un 180 Minschen bleven dood. Ok Eidum op Sylt hett de Floot wegspöölt, so dat de Inwahners wegtogen un denn Westerland grünnt hebbt. Den olen Oort List op Sylt hebbt de Inwahners opgeven un wieder in'n Westen nee opboot. Ok an de Oost un in Keden geev dat vele Diekbröök.
Allerhilligenfloot

Över de Tiet geev dat vele Sturmfloten, de den Naam **Allerhilligenfloot** kregen hebbt, grote Allerhilligenfloten weren

* Allerhilligenfloot 1170
* Allerhilligenfloot 1304
* Allerhilligenfloot 1436
* Allerhilligenfloot 1510
* Allerhilligenfloot 1532
* Allerhilligenfloot 1570
* Allerhilligenfloot 1582
Stormfloot vun 1953

De **Stormfloot vun 1953** weer en grote Stormfloot, de in de Nacht op den 1. Februar 1953 över grote Delen vun de Waterkant an de Noordsee in de Nedderlannen, Süüdengland un to'n Deel ok in Belgien, Däänmark, Frankriek un Düütschland keem. Springfloot un Storm vun Noordwesten weren tohoopkamen un de See steeg 3,30 m höger as sünst.

In de Nedderlannen sünd 1.835 Minschen, op mehrst in de Provinz Seeland, un in Grootbritannien 307 Minschen doodbleven. Todem sünd 230 Minschen op See doodbleven, as de Princess Victoria in'n Engelschen Kanal un en poor Fischerbööd ünnergahn sünd.

## Nedderlannen

In de Provinzen Seeland, Süüdholland un Noordbrabant in'n Süden vun de Nedderlannen hett de Floot to 1.835 Dode un dat Evakueeren vun över 70.000 Minschen föhrt. Över 10.000 Stück Veeh sünd verdrunken, 3.000 Hüüs un 300 Buernhööv sünd kumplett tweegahn, 40.000 Hüüs un 3000 Buernhööv hebbt Schaden nahmen. 200.000 Hektar Ackerland, binah 10 % vun de helen nedderlandschen Ackers, weren överswemmt un hebbt dör dat Soltwater Schaden nahmen. De Schaden is alltohoop op üm un bi 900 Millionen Gulden taxeert worrn. Na de Stormfloot hebbt de Nedderlänners denn den Deltaplaan maakt, ehr Küst to verdedigen.

## England

Dör den Storm sünd op 1600 km vun de Waterkant 100.000 Hektar Land överswemmt worrn. 30.000 Minschen müssen ehr Hüüs verlaten un 24.000 Hüüs hebbt Schaden nahmen. Enkelte Öörd, de besünners swoor bedrapen weren, sünd Felixstowe in Suffolk (37 Dode), dat Eiland Canvey in Sussex (58 Dode) un Jaywick in Essex (37 Dode) wesen.

As Reakschoon hebbt de Englänners dat Themse-Sparrwark boot.

## Weblenken
Relativ prim

Twee hele Tallen warrt **relativ prim** nöömt, wenn se keen annern gemensamen Deler as 1 oder -1 hebbt. Dat heet, dat ehr gröttste gemeensame Deler (ggD) 1 is. 

T.B. sünd 6 un 35 relativ prim, aver 6 un 27 sünd dat nich, wieldat se sik beide dör 3 delen laten. De Tall 1 is to allen helen Tallen relativ prim. Twee Primtallen sünd jümmers relativ prim.

De gauste Methood, fasttostellen, wat twee Tallen relativ prim sünd, is de Euklidsche Algorithmus.
Allerhilligenfloot 1570

De **Allerhilligenfloot** 1570 weer en Stormfloot, de an Allerhilligen (1. November) över de Waterkant vun Düütschland, de Nedderlannen un Belgien keem. De Tall vun de Doden warrt op üm un bi 20.000 taxeert. En lang anduernden Storm harr dat Water noch höger oppietscht as bi de Stormfloot 1953.

De Domänenraat in Bergen op Zoom hett vörher al en Warnen vör de Floot rutgeven, wat aver nich veel hulpen hett. Dat weer dormit, so veel wi hüüt weet, dat eerste Maal, dat dat vör en Floot en Warnen geev.

In dat hüdige Verdrunkene Land vun Saeftinghe sünd veer Dörper ünnergahn. De Eilannen Wulpen, Koezand, Cadzand un Stuivezand in Seeland sünd kumplett wegspöölt worrn. In Oostfreesland sünd de Dörper Olendörp un Westbense ünnergahn. In'n scheven Toorn vun Suurhusen is en Gedenksteen an de Floot inmuert, de na de Chröönk vun David Fabricius 3000 Dode in Freesland foddert hett.

Ok in Olland un in de Veer- un Marschlannen sünd vele Dieken braken.
Eerste Marcellusfloot

De **Eerste Marcellusfloot** weer en grote Stormfloot, de an'n 16. Januar 1219 (Namensdag vun den Hillgen Marcellus) över de Waterkant an de Noordsee keem. De Tall vun de Doden warrt in de Sass'sche Weltchröönk op üm un bi 36.000 Minschen taxeert. Swoor drapen weren vör allen Freesland, de Nedderlannen un Sleswig-Holsteen. De Jadebusen, de noch temlich lütt in de Julianenfloot 1164 entstahn is, warrt mit de eerste Marcellusfloot nu bilütten grötter.
Luciafloot

De **Luciafloot** weer en grote Stormfloot, de an'n 13. (Gedenkdag för de Hillige Lucia) un 14. Dezember 1287 över de Waterkant an de Noordsee keem. De olen Chröönken snackt vun üm un bi 50.000 Dode an de Küst vun Düütschland un de Nedderlannen.

Vele Dörper sünd in de Floot ünnergahn. In Oostfreesland schöölt dat 30 Stück wesen hebben. An de Münn vun'e Eems hett sik de eerste Form vun'n Dullert billt. Dat Water schall an welke Stellen fief Foot hooch stahn hebben, de vörher noch nie bi Stormfloten natt worrn sünd. Graad de Fresen weren swoor drapen un de groten Verluste an Minschenleven hebbt to'n Neddergang vun dat Fresenriek bidragen.

Dat Iesselmeer, dat vörher en Binnensee weer, weer nu Deel vun't grote Meer un Zuiderzee nöömt. Ok dat Eiland Griend in't nedderlandsche Wattenmeer is binah kumplett wegspöölt worrn.

Vele Lüüd hebbt de Maschen na de Floot verlaten un sünd op de Geest trocken.
Gröttste gemeensame Deler

De **gröttste gemeensame Deler** is en wichtigen Begreep ut de Tallentheorie. För twee hele Tallen *a* un *b*, de nich beide liek to de 0 ween dörvt, gifft dat jümmers en gröttsten gemeensamen Deler. Dat is de gröttste natürliche Tall, de sowohl *a* as ok *b* deelt, ahn dat 'n Rest blifft.

De gröttste gemeensame Deler vun *a* un *b* warrt as \operatorname{ggD}(a,b) schreven. To'n Bispeel is \operatorname{ggD}(12,18)=6, \operatorname{ggD}(-4,14)=2 un
\operatorname{ggD}(5,0)=0.

Twee Tallen warrt relativ prim nöömt, wenn jümehr gröttste gemeensame Deler de 1 is. To'n Bispeel sünd 9 un 28 relativ prim.

In de ingelsche Literatur warrt de *ggD* as *gcd* schreven (för *greatest common divisor*).

De gröttste gemeensame Deler helpt bi dat Bröökreken, üm den Bröök to körten:
:{42\over56}={3\cdot14\over4\cdot14}={3\over4}
Hier hebbt wi de 14 körtt, dat is de gröttste gemeensame Deler vun 42 un 56.

## Utreken vun den ggD

### Utreken över de Primfaktoren

De *ggD* un ok dat *lgV* (dat lüttste gemeensame Veelfache) laat sik över de Primfaktoren vun *a* un *b* utreken. Een Bispeel:

: \operatorname{a} = 3528  = 2^{\color{Red}3} \cdot 3^{\color{Red}2} \cdot 5^{\color{Red}0} \cdot 7^{\color{Red}2}
: \operatorname{b} = 3780 = 2^{\color{OliveGreen}2} \cdot 3^{\color{OliveGreen}3} \cdot 5^{\color{OliveGreen}1} \cdot 7^{\color{OliveGreen}1}

För den \operatorname{ggD} nehmt wi de *lüttsten* Exponenten vun de Basen:

: \operatorname{ggD}(3528,3780) = 2^{\color{OliveGreen}2} \cdot 3^{\color{Red}2} \cdot 5^{\color{Red}0} \cdot 7^{\color{OliveGreen}1} = 252

För dat \operatorname{lgV} nehmt wi de *gröttsten* Exponenten vun de Basen:

: \operatorname{lgV}(3528,3780) = 2^{\color{Red}3} \cdot 3^{\color{OliveGreen}3} \cdot 5^{\color{OliveGreen}1} \cdot 7^{\color{Red}2} = 52.920

### Utreken över den euklidschen Algorithmus

Dat Faktoriseren vun groten Tallen (dat is dat Rutfinnen vun jümehr Primfaktoren) is swoor. Denn is dat eenfacher, den \operatorname{ggD} mit den euklidschen Algorithmus uttoreken, de op den greekschen Mathematiker Euklid (300 v. Chr.) trüchgeiht. 

## de ggD vun mehr as twee Tallen

De \operatorname{ggD} lett sik ok vun mehr as twee helen Tallen utreken, wieldat de Operatschoon assoziativ is:

:\operatorname{ggD}(a,\,\operatorname{ggD}(b,c)) = \operatorname{ggD}(\operatorname{ggD}(a,b),\,c) = \operatorname{ggD}(a,b,c)

## Egenschoppen

För alle helen Tallen *a*, *b* gellt:
* \operatorname{ggD}(a,b) = \operatorname{ggD}(b,a) *[[Kommutativgesetz]]*
* \operatorname{ggD}(-a,b) = \operatorname{ggD}(a,b)
* \operatorname{ggD}(a,a) = |a|
* \operatorname{ggD}(a,0) = |a|
* \operatorname{ggD}(a,1) = 1
* \operatorname{ggD}(a,b) = \operatorname{ggD}(b,a \bmod b)
* \operatorname{ggD}(a,b) = \operatorname{ggD}(b,a-b)

Wenn bavento *m* en natürliche Tall is, denn gellt:
* \operatorname{ggD}(m a,m b) = m \cdot\operatorname{ggD}(a,b) *[[Distributivgesetz]]*
* \operatorname{ggD}(a + m b, b) = \operatorname{ggD}(a,b)

Wenn *m* en gemeensame Deler vun *a* un *b* is, denn gellt:
* \operatorname{ggD}(a/m,b/m) = \operatorname{ggD}(a,b)/m
Lüttste gemeensame Veelfache

In de Mathematik is dat **lüttste gemeensame Veelfache** (*lgV*) vun twee helen Tallen *a* un *b* de lüttste positive hele Tall, de en Veelfachen vun *a* un vun *b* is. Wenn dat so en Tall nich gifft, to'n Bispeel wenn a=0 oder b=0 is, denn warrt \operatorname{lgV}(a,b) as 0 defineert.

Dat lüttste gemeensame Veelfache helpt bi dat Tosamentrecken oder Aftrecken vun Bröken, wiedat dat de lüttste gemeensame Nömer vun de Bröken levert. To'n Bispeel:
:{2\over21}+{1\over6}={4\over42}+{7\over42}={11\over42},
Hier warrt de Nömer 42 bruukt, wieldat \operatorname{lgV}(a,b)=42.

Wenn *a* un *b* nich 0 sünd, denn lett sik dat lüttste gemeensame Veelfache ut den gröttsten gemeensamen Deler (ggD) vun *a* un *b* utreken:

:\operatorname{lgV}(a,b)=\frac{a\cdot b}{\operatorname{ggD}(a,b)}.

Dat heet, dat een dat lgV gau mit den euklidschen Algorithmus utreken kann. De gifft uns toerst den ggD un denn warrt dat to dat lgV ümrekent. In dat Bispeel vun baben hebbt wi:

:\operatorname{lgV}(21,6)
={21\cdot6\over\operatorname{ggD}(21,6)}
={21\cdot 6\over 3}={21\cdot 2}=42.
Lienholt

En **Lienholt** (*n*, Mehrtall: *Lienhölter*), ok *Lineal* nöömt, is en Warktüüch, üm (grade) Lienen to teken. För annere Figuren as to'n Bispeel Parabeln gifft dat ok spezielle Bagenhölter.

Tomehrst hett 'n Lienholt Marken, üm Längen to meten.

In de Mathematik gifft dat 'n Deelrebeet Konstrukschoon mit Lienholt un Passer, wonehm as Warktüüch blots Lienholt un Passer tolaten sünd.