open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Murdeira

**Murdeira** is en Oort op dat Eiland Sal in de Republiek Kap Verde.

De Oort is noch bannig jung, as Murdeira eerst Mitt bit End vun de 2000er Johren för den opkamenden Tourismus boot worrn is. Liggen deit de Ferienwahnsteed ruchweg in de Mitt twüschen de Eilandhööftstadt Espargos un dat touristische Zentrum vun Santa Maria an de Küst vun de wiete Bucht *Baía da Murdeira*, wo ok de Naam vun afleidt is. För den Oort weer en Steed utsöcht, woneem de Küstenlien vun de langtogene Bucht noch mol en natürliche lütte Bucht as en Halfkrink opwiest. Dor binnen is dat Water vör den normalen Bülgenslag schuult, so dat sik disse lütte Bucht sünners good to’n Swemmen un Baden egent.

Murdeira besteiht to’n groten Deel ut Regen vun Apartmenthüüs un Hotels. As Anbott för de Touristen gifft dat hier Restaurants un Bars. Wokeen in Murdeira wahnt, dröff ok ahn Betahlen dat grote Swemmbad nütten, wat in’n Oort boot worrn is. Dor gifft dat ok en Poolbar. Tennisplätz sünd för de tokamend Tiet plaant. De Baía da Murdeira is butendem as Seeschuulrebeet utwiest un riek an Fischoorden.
Orthosie (Maand)

**Orthosie** (ok *Jupiter XXXV*) is en vun de lütten buteren Maanden vun den Planet Jupiter. Opdeckt weer Orthosie an’n 11. Dezember 2001 vun en Koppel vun US-amerikaanschen Astronomen ünner dat Regeer Scott S. Sheppard an de University of Hawaii. Nöömt is de Maand na Orthosie, en vun de Horen ut de greekschen Mythologie. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer **S/2001 J 9**

## Ümloopbahn
De Maand kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 20.720.000 km üm den Jupiter, woför ruchweg 622 Daag un 13,44 Stünnen nödig sünd. De Bahn vun Orthosie hett en Exzentrizität vun 0,2808 un is üm 145,921&nbsp;° gegen den Äquater vun den Jupiter neegt. De Bewegen vun den Maand warrt dorüm as retrograad ansehn, dat bedüüt, dat sik de Maand gegen den de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is meist liekers as ok de Bahnen vun annere Maanden. De warrt dorüm tohopenfaat to de Ananke-Grupp, nöömt na den gröttsten Maand dorvun.

## Egenschoppen
De Maand is mit en middleren Dörmeter vun jüst mol 2 km en vun de ganz lütten Maanden. De Böverflach vun Orthosie wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand bannig düster. De Dicht liggt bi 2,6 g/cm³. Dorut warrt vermoot, dat Orthosie tomehrst ut Silikat-Steen opboot is.
Johann Kittel (Theoloog)

**Johann Kittel** (* 1519 in Jüterbog; † 1590 in Danzig) weer en Theologen un Perfesser in Rostock.

Kittel is 1519 in Jüterbog boren un hett in Wittenberg studeert. 1539 hett he dor sien Baccalaureus in Philosophie maakt. Vun 1550 af an weer he Pastoor in Brannenborg. In’n November 1560 hett em de Stadt Rostock as Superintendent un as Perfesser för Theologie an de Universität Rostock beropen. De Stadt weer so’n beten in Striet mit Hertog Ulrich, ’keen de Superintendenten beropen dröff. Rostock harr vörher al Johann Draconites beropen, den se aver ok nich dörsetten kunnen. Kittel schull nu toeerst mit Simon Pauli un David Chyträus tohoop sien Dokter maken un denn 1561 dat Amt övernehmen. Sien Dokter hett he an’n 15. April 1561 vun de Perfessers Georg Venetus un Jakob Runge kregen. As Superintendent hett he aver glieks Arger kregen. He weer na Lünborg op en Konvent reist un harr dor in’n Namen vun Rostock spraken, ofschoonst he sik nich mit de annern Predigers vun Rostock afsnackt un keen Vullmacht harr. Al 1562 hett he sien Amt dör de Querelen twischen Stadtraat un Hertog wedder opgeven müsst.

He güng denn na Lübben (Spreewald) un weer dor bet 1566 Offizial. Vun 1567 af an bet to sien Dood 1590 weer he denn Senior vun dat Geistliche Ministerium in Danzig.
Jan de Bont

**Jan de Bont** (* 22. Oktober 1943 in Eindhoven, Nedderlannen) is en nedderlännschen Kameramann, Filmspeelbaas un Filmproduzent.

## Leven
Jan De Bont weer in en Grootfamilie mit veerteihn Kinner boren un is in Eindhoven opwossen. As Twölfjohrigen dreih he al Super8-Filmen un möök op Anfraag Opnahmen vun Hochtietsveranstalten.

Later hett de ont an de Filmakademie vun Amsterdam studeert, woneem he Paul Verhoeven drapen hett. De beiden hebbt faken tohopenarbeidt. Tosamen hebbt se t.&nbsp;B. 1970 den Kortfilm *De Worstelaar* un 1971 den Kinofilm *Wat zien ik*, wobi Verhoeven de Regie harr un de Bont as Kameramann arbeiden de. Fröh in de 1980er Johren künnen de beiden in de USA Foot faten un hebbt later denn ok dor wedder in de Filmen *Flesh & Blood* un *Basic Instinct* tosamen arbeidt. Jan de Bont hett dorna ok in enige annere grote Hollywood-Produkschonen mitmaakt, as t.&nbsp;B. *Die Hard*, *The Hunt for Red October* oder *Lethal Weapon 3*, in den he ok in en korten Cameo-Optritt as nedderlännsch Kameramann hett.

Speelbaas weer de Bont to’n eersten mol in’t Johr 1994. Sien Actionfilm *Speed* mit Sandra Bullock un Keanu Reeves harr groten Spood. Mit sien neegsten Film *Twister* hett he weltwiet meist 500 Millionen US-Dollar inspeelt. Man, de tweete Deel *Speed 2*, för den he ok dat Dreihbook schreven hett, un dorna ok *The Haunting* un *Lara Croft and the Cradle of Life: Tomb Raider 2* weren Flops.

Vun 1973 bit 1988 weer de Bont mit de nedderlännschen Schauspelersche Monique van de Ven verheiraadt. Mit sien ne’e Levenspartnerin Trish Reeves hett he twee Kinner.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Jan de Bont hett opstunns keen Filmpries wunnen, man he weer 1995 as *Beste Speelbaas* för den *[[Saturn Award]]* nomineert för den Film *Speed*.

Veer mol weer de Bont för de *[[Golden Himbeer]]* nomineert, de he aver ok nich kregen hett. 1998 weer he för dissen „Pries“ glieks dreemol nomineert as *Slechtest Speelbaas*, för den *Slechtesten Film* un för dat *Slechteste Dreihbook*. 2000 weer he nochmol för *The Haunting* as *Slechtest Speelbaas* nomineert.

## Weblenken
Lietfestival

Dat **Lietfestival** is en Singwettstriet in de Provinz Freesland. Dat eerste Lietfestival geev dat 1991. Deelnehmen dröfft Leder, de opminnst dreeunhalf Minuten lang sünd un op Freesch, Stadsfreesch, Bildtsch oder Stellingwarfsch sungen warrt. De Stil is vullkamen free. Utdragen warrt dat ganze vun de Stichting Liet 91, elk Johr wedder in Ljouwert.

De Winner vun dat Lietfestival warrt as freeschen Deelnehmer na Liet Ynternasjonaal schickt.

Vun dat Johr 2008 af an gifft dat fief Vörrunnen in Noordoostfreesland, Süüdfreesland, de Süüdwesthook, de Noordwesthook un in Ljouwert. Vun elk Vörrunn kummt dree Deelnehmers in’t Finaal.

## Winners

### Steven-Sterk-Textpries

Den Steven-Sterk-Textpries gifft dat siet 2006 bi dat Lietfestival. Mit em warrt de beste Leedtext uttekent. He is nöömt na de Utgever *Steven Sterk*, de för de Pries betahlen deit.

### Stellingwarfpop

Stellingwarfpop is en extra Singwettstriet för Leder op Stellingwarfsch. De Initiativ keem vun de Stellingwarfer Schrieversrunn un ünnerstütt vun’n Anfieterpries för dat Stellingwarfsche vun de Rabobank.
Mosteiros

**Mosteiros** betekent

* Mosteiros, Oort op dat kapverdische Eiland Fogo,
* Mosteiros, Verwaltensdistrikt op dat kapverdische Eiland Fogo,
* Mosteiros, Oort in de Gemeen Ponta Delgada op de Azoren,
* Mosteiros, Oort in de Gemeen Arronches in Portugal.

Kiek ok bi: Mosteiro.
Puertorikaansche Unafhängigkeitspartei

De **Puertorikaansche Unafhängigkeitspartei** ( Up Spaansch: **Partido Independentista Puertorriqueño**) is ene Partei in Puerto Rico, de sik för de Unafhängigkeit vun dat Land vun de USA insetten deit. Sien Hööftquarteer hett de Partei in San Juan un de Vörsitter is Rubén Berríos Martínez. Se is blangen de twee groten Partein (Ne’e Fortschrittspartei un Demokraatsche Volkspartei) de drüdde Kraft in dat polietsche System vun Puerto Rico. In dat Repräsentantenhuus un in’n Senat sitt je een Afornten vun de Puertorikaansche Unafhängigkeitspartei. Se hett bi de letzten Wahlen 2004 knapp teihn Perzent vun de Stimmen kregen (bi de Listenplätz, bi de Direktkandidaten knapp fief Perzent). De Partei is Deel vun de Sozialistische Internatschonale.

## Historie

De Partei is an’n 20. Oktober 1946 vun Gilberto Concepción de Gracia grünnt worrn. Gracia weer untofreden mit de Demokraatsche Volkspartei, de sik för Autonomie un Unafhängigkeit insett harr, aver sik na Gracia sien Verscheel nich dull noog insetten dee.

## Weblenken

* Websteed vun de Partei (spaansch, engelsch)
Siwa

**Siwa** betekent

* Siwa, Oort in Ägypten,
* dat dor antofinnen Orakel vun Siwa,
* (140) Siwa, en Asteroiden ut den Hööftgördel,
* Siwa, Göddin ut de slaawsche Mythologie,
* Siwa-Kultur, chineesche Fundsteed in Gansu,
* Siwa, finnsche Supermarktkeed.

**Siwa** is de Familiennaam von

* JoJo Siwa (* 2003), US-amerikaansche Danzerin, Sängerin, Schauspelerin un Webvideoproduzentin.

Kiek ok bi: Siva.
Espargos

**Espargos** (vun portugeesch: *espargo* „Spargel“) is de Hööftstadt vun’t Eiland Sal, een vun de negen bewahnten Eilannen vun de Republiek Kap Verde.

## Geografie
Espargos liggt teemlich in’t Zentrum vun dat Eiland, direkt in’n Noorden vun den internatschonalen Flaaghaven *[[Aeroporto Internacional Amílcar Cabral]]*. De Hööftstadt vun Sal is mit 6.137 Inwahners (Bereken vun 2005) to tweetgröttste Oort op dat Eiland. Hier loopt al Straten tohopen: De Hööftverbinnen na Süüden geiht vörbi an’n Flaaghaven un den Ferienoort Murdeira bit na dat touristische Zentrum Santa Maria an de Süüdküst, wietere Straten verbinnt Espargos mit Pedra Lume an de Oostküst un mit den Haven vun Sal, Palmeira, an de Westküst. Över Sandpisten kann man ok wieter na’n nich bewahnten Noorden fohren.

De Stadt is sotoseggen rund üm de Huusbarg *Monte Curral* boot worrn, de ruchweg 107 Meter hooch is. Rundüm is de Landschap flach un even, as dat tyypsch is vör Sal. De Tipp vun den vulkaanschen Barg is even maakt worrn. Dorop steiht vundaag de Radarstatschoon för den Flaagverkehr un ok en poor Sennenmasten, welke dat Eiland mit Rundfunk un Telefonnett versorgen doot. De Oortskarn liggt an de Süüdwestflank vun den Monte Curral. Dor steiht de öörtliche Kark, de Markthall un de Eilandverwalten.

## Historie

As de Eilannen vun Kap Verde in’n 15. Johrhunnert opdeckt un besiedelt worrn sünd, hett sik dat Leven op Sal toeerst mol an de Küsten entwickelt. Espargos is dorgegen noch teemlich jung un hett sik eerst to de Tiet vun’t Tweeten Weltkrieg entwickelt. 1939 harr sik Mussolini vun Portugal dat Recht sekert, op Sal en Dörgangsflaaghaven twüschen Europa un Süüdamerika to boen. Gegen den Enn vun’n Krieg hebbt sik in’n Noorden enige Barracken ansammelt, worut sik de Oort billt hett. Siether is Espargos düchtig wossen. Den Naam hett de Stadt vun den wildwassenden Spargel kregen, de rund üm den Oort utscheten deit, wenn dat denn doch mol Regen gifft. Eten kann man den aver nich.

De Italieners hebbt sik ut dat Flaaghavenprojekt as Naklapp vun den Tweeten Weltkrieg gau wedder torüchtehn müsst, man de portugeesch Regeeren hett den Bo 1945 övernahmen. Veer Johr later weer dat en vull funkschoneerend Transitflaaghaven, de siether jümmers wedder verbetert un utboot worrn is.

## Weertschap
Espargos stellt dat weertschoppliche Zentrum vun Sal dor, vun wegen dat dor in’t Hart vun Sal all Straten tohopen loopt un dor ok de Verwalten sitt. Egene Rohstoffen oder Produkschoonssteden hett Espargos aver nich. De gröttste Born för Innahmen stellt de Flaaghaven dor, de dat Eiland to en internatschonaal Dreihkrüz maakt hett un ok verantwoortlich weer dorvör, dat sik op Sal de Tourismus toerst entwickelt hett. 

## Borns
Traudel Haas

**Traudel Haas** (* 3. September 1945 in Berlin aus *Getraude Haas*) is en düütsch Synchroonsnackerin un Schauspelerin.

## Leven
Haas hett hör Schaspeelutbilden an dat Max-Reinhardt-Seminar in Berlin makt un hett 10 Johr lang Theater speelt. Dornah hett se sück aber blots noch up de Synchroonisatschoon konzentreert, blots mal ünnerbraaken, för en Tiet, as se Schoolmeester weer. Se is de faste Stimm vun Kathleen Turner. Dorneben synchronisser se aber ok noch Ellen Barkin as ok Frances McDormand. Af un an trett se ok noch in Feernsehserien up as in *[[Doppelter Einsatz]]*, *[[Aus heiterem Himmel]]* oder *[[Die Zwei]]*. 

## Synchroonisatschonen
* 1968: Mia Farrow in *[[Rosemary’s Baby]]*
* 1972: Diane Keaton in *[[Play It Again, Sam]]*
* 1982: Dat Eenhorn in *[[The Last Unicorn]]*
* 1983: Kim Basinger in *[[Never Say Never Again]]*
* 1984: Andie MacDowell in **
* 1984: Sigourney Weaver in *[[Ghost Busters]]*
* 1989: Kathleen Turner in *[[The War of the Roses]]*
* 1989: Mary Steenburgen in *[[Parenthood]]*
* 1990: Julia Louis-Dreyfus in *[[Seinfeld]]*
* 1990: Mary Steenburgen in *[[Back to the Future Part III]]*
* 1991: Kathy Bates in *[[Fried Green Tomatoes]]*
* 1996: Alice Krige in *[[Star Trek: First Contact]]*
* 1997: Sigourney Weaver in *[[Snow White – A Tale of Terror]]*
* 1999: Amy Irving in *[[The Rage: Carrie 2]]*
* 1999: Annette Bening in *[[American Beauty (Film)|American Beauty]]*
* 1999: Rene Russo in *[[The Thomas Crown Affair]]*
* 2003: Alice Krige in *[[Children of Dune]]*
* 2007: Diane Keaton in *[[Because I Said So]]*
* 2011: Frances McDormand in *[[This Must Be the Place]]*
* 2011: Jane Seymour in *[[Love, Wedding, Marriage]]*
* 2013: Diane Keaton in *[[The Big Wedding]]*

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken

*stimmgerecht.de Foto un Höörproof vun Traudel Haas
Bundsministerium för Ruumorden, Bowesen un Städerbo

S

Dat **Bundsministerium för Ruumorden, Bowesen un Städerbo** is en ehmolig Ministerium vun de Bundsrepubliek Düütschland.

Grünnt weer dat Ministerium in’t Johr 1949 ünner de Beteken **Bundsministerium för Wahnbo**. 1961 is dat ümnöömt worrn in **Bundsministerium för Wahnwesen, Städerbo un Ruumorden**, veer Johr later in **Bundsministerium för Wahnwesen un Städerbo** un 1969 denn in **Bundsministerium för Städerbo un Wahnwesen**. Den Naam harr dat Ministerium bit 1972 un kreeg denn de bavige Beteken.

In’t Johr 1998 is dat Ministerium denn mit dat Verkehrsministerium tohopenleggt worrn ünner de Beteken **Bundsministerium för Verkehr, Bo- un Wahnwesen**. Siet 2005 is dat nu dat Bundsministerium för Verkehr, Bo un Stadtentwickeln.
Abdoulaye Wade

**Me Abdoulaye Wade** (* 29. Mai 1926 in Kébémer, Region Louga) weer van 2000 bit to'n 1. April 2012 de amteeren Staatspräsident vun den Senegal, bit he dat  Amt den jetzigen Präsidenten Macky Sall övergeev..  

He hett in Frankriek Juristeree studeert un dor ok sien Doktertitel maakt. 1974 hett he de Demokraatsche Partei Senegals (PDS), en liberal Partei, grünnd. 1994 hett he wegen Verswörung en paar Maand in’t Gefängnis tobrocht. Veermal hett he versöcht, Präsident to wurrn, bevör hüm dat 2000 gelungen is. 2007 is he weer wählt wurrn.

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken
Jennifer Grey

**Jennifer Grey** (* 26. März 1960 in New York, USA) is en US-amerikaansche Schauspelersche.

## Leven

As Dochter vun den Schauspeler Joel Grey (Cabaret, Cats, Hair) un Enkeldochter vun den US-Komiker Mickey Katz weer dat nich ungewöhnlich, dat Grey to’t Showbusiness keem. Ehr eerste Film weer *Reckless*, wo se as Partnersche vun Daryl Hannah speelt hett. Korte Tiet later weer se an de Siet vun Richard Gere un Nicholas Cage in *The Cotton Club* to sehn.

Eh se mit *Dirty Dancing* ehrn Dörbrook harr, för den se ok för den Golden Globe nomineert worrn is, hett se in Filmen as *American Flyers* oder *Ferris Bueller’s Day Off* mit Matthew Broderick mitspeelt. Mit den weer se ok ’n Tiet lang tosamen. Wieter warrt ok vun’t Anbanneln mit Johnny Depp un Tom Cruise snackt.

Ehr Loopbahn hett aver Anfang vun de 1990er Johren swoor dorünner leden, dat se sik de Nees opereeren laten hett. Dat warrt faken as en groten Fehler ansehn, vun wegen dat ehr Utsehn villicht woll beter worrn is, man se nich mehr so licht wedder to kennen weer. Bito pass se dordör nich mehr in de Eck vun de vun’t „nich ganz so goot utsehn“ Deern, de se bit dorhen vör allen speelt harr. För de europääschen Tokiekers weer se to de Tiet meist gor nich mehr to sehn, as se blots för amerikaansche Feernsehfilmen arbeit hett. 

An’n 21. Juli 2001 hett se de Eh slaten mit den Schauspeler un Dreihbookschriever Clark Gregg, an’n 3. Dezember dat lieke Johr weer jemehr Dochter Stella boren.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Filmpriesen hett Jennifer Grey noch nich winnen künnen, man se weer 1988 för den *[[Golden Globe]]* nomineert in de Kategorie *[[Golden Globe Award/Best Hööftdorstellerin – Kummedie oder Musical|Best Hööftdorstellerin – Kummedie oder Musical]]* för ehr Rull in *Dirty Dancing*.

## Weblenken
Kodominanz

De Begreep **Kodominanz** kummt ut de Genetik. Dorvun warrt snackt, wenn beid Allelen vun en enkelt Gen, d. h. vun de Moder as ok vun’n Vadder, in’n heterozygoten Tostand liek stark op den Phänotyyp Inwirken doot.

De Phänotyyp billt dorbi keen homogene Mischform ut, as dat bi’n intermediären Arvgang is, man de Genprodukten vun beid Allelen warrt vullstännig exprimeert un de tohörenden Markmolen warrt unafhangig vun’anner utbillt.

En bekannt Bispeel för kodominanten Arvgang sünd de Bloodgruppen vun’t AB0-System. Eenfacher to verstahn is de Kodominanz an’t Bispeel vun dat weniger bekannte MN-Bloodgruppensystem.
Grey

**Grey** betekent

* dat engelsche Woort för de Klöör gries,
* Grey Global Group, en Warfagentur.

**Grey** is de Familiennaam von

* Albert Grey, 4. Earl Grey (1851–1917), brietsch Generalgouverneur vun Kanada,
* Alex Grey (* 1953), US-amerikaansch Künstler,
* Aubrey de Grey (* 1963), brietsch Biogerontoloog un Bioinformatiker,
* Charles Grey, 1. Earl Grey (1729–1807), brietsch Generaal,
* Charles Grey, 2. Earl Grey (1764–1845), brietsch Premierminister,
* Charles Robert Grey, 5. Earl Grey (1879–1963), brietsch Adeligen,
* Edward Grey, 1. Viscount Grey of Fallodon (1862–1933), brietsch Politiker un Vagelkunnler,
* Effi Grey (1828–1896), brietsch Malersche,
* Georg Grey, kanaadsch Skilanglöper,
* George Grey, 2. Baronet of Fallodon (1799–1882), brietsch Politiker,
* George Edward Grey (1812–1898), Premierminister vun Niegseeland,
,
* Henry Grey, 3. Earl Grey (1802–1894), brietsch Politiker,
* Jennifer Grey (* 1960), US-amerikaansch Schauspelersche,
* Joel Grey (* 1932), US-amerikaansch Schauspeler,
* Virginia Grey (1917–2004), US-amerikaansche Schauspelersche,
* Zane Grey (1872–1939), US-amerikaansch Schriever.

Kiek ok bi: Gray.
Arteriool

**Arteriolen** (lat. *Arteriolae*) sünd lütte Arterien, de vun de Grött twüschen de Arterien un de Kapillaren leegt. Dat venöse Gegenstück dorto warrt as Venool betekent. Arteriolen un Venolen sünd de fiensten Bloodfatten, de noch mit’t bloot Oog to sehn sünd.

## Opbo un Funkschoon
De Wannen vun Arteriolen sünd jüst so obboot as de vun Arterien. Dorbi warrt twüschen *Intima*, *Media* un *Adventitia* ünnerscheedt.

De Media is blots swack, man de gladde Muskulatur in de middelsten Schicht kann de Arteriool vullstännig versluten, wat bi de grötteren Arterien nich funkschoneert. Disse gladden Muskelzellen warrt dorüm as *Sphincter precapillaris* („Sluutmuskel vör de Kapillaren“) betekent. Dit Schott sorgt dorför, dat dat sik anslutende Kapillarbett nich vun Blood dörströömt warrt un wenig brukt Geweev un Organen ok blots wenig dörblöödt warrt.

De Rievwedderstand vun’t Blood nimmt in de Arteriolen bannig to, Stroomsnelligkeit un Blooddruck nehmt dorgegen af. Na jemehr Funkschoon warrt de Arteriolen dorüm ok as Wedderstandsfatten betekent. Al lütte Ännern vun’t Lumen vun de Arteriolen in en Liefrebeet hebbtgroten Influss op den Blooddruck.
Thyone (Maand)

**Thyone** (ok *Jupiter XXIX*) is en vun de ganz lütten buteren Maanden vun den Planet Jupiter. Opdeckt weer de an’n 11. Dezember 2001 vun en Koppel vun US-amerikaanschen Astronomen ünner dat Regeer Scott S. Sheppard an de University of Hawaii. Nöömt is de Maand na Thyone, de in de greekschen Mythologie en vun Zeus Leefsten weer. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer **S/2001 J 2**

## Ümloopbahn
De Maand kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 20.940.000 km üm den Jupiter, woför ruchweg 627 Daag un 7 Stünnen nödig sünd. De Bahn vun Thyone hett en Exzentrizität vun 0,229 un is üm 148,5&nbsp;° gegen den Äquater vun den Jupiter neegt. De Bewegen vun den Maand warrt dorüm as retrograad ansehn, dat bedüüt, dat sik de Maand gegen den de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is meist liekers as ok de Bahnen vun annere Maanden. De warrt dorüm tohopenfaat to de Ananke-Grupp, nöömt na den gröttsten Maand dorvun.

## Egenschoppen
De Maand is mit en middleren Dörmeter vun üm un bi 4 km en vun de lüttsten Maanden vun’n Jupiter. De Böverflach vun Thyone wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand bannig düster. De Dicht liggt bi 2,6 g/cm³. Dorut warrt vermoot, dat Thyone tomehrst ut Silikat-Steen opboot is.
Fibrinogen

**Fibrinogen** is en Glykoprotein, dat in de Lebber tostanenn kummt.

Fibrinogen is de passive Vörstoop vun dat Fibrin, wat dör Bloodstollen apen Wunnen dicht maakt. Dormit tellt dat Glykoprotein to de Stollfakters, welke de Hämostaas regeln doot. Man kann ok eenfach Stollfakter I dorto seggen. Aktiveert warrt dat Fibrinogen dör dat Enzym *[[Thrombin]]* un Calcium. Dat Fibrinogen warrt dorbi opsplitt un to Fibrin ümwannelt. Dat Fibrin billt dör Inwirken vun Plasma- un Geweevfakters (Integrin) lange Keden, de Klutens (*Thrombus*) billt un de Wunnen versluut. An vernetten Keden sett sik ok de lütten Bloodplattkens af, de de Wunnen den kumplett dicht maakt.

## Physiologie
Stollfakter I oder Fibrinogen is en 340 kDa Glykoprotein, dat in de Lebber in de Hepatozyten un Megakaryozyten synthetiseert warrt. De normale Konzentratschoon in’t Bloodplasma liggt twüschen 1,5 un 4,0 g/L (meten mit de Clauss-Methood). Dormit is de Konzentratschoon üm un bi 7&nbsp;µM. Fibrinogen is de Hööftbestanddeel vun de Hämostaas bi Warveldeerten (Vertebrata). 

## Krankhafte Stören
Wieldat Fibrin en bedüdend Rull bi de Hämostaas tokummt, is en Stören vun de Produkschoon as Krankheit antosehn. Billt de Lief to veel Fibrin, künnt sik Bloodrönnsels in de Bloodfatten billn, de jem to’n Verstoppen (Thromboos) bringt. Billt de Lief dorgegen nich noog vun dat Protein, denn sluut sik Wunnen nich un de Minsch kann Verblöden.

Wenn de Lebber vun en Krankheit angrepen is oder se nich ordig funkschoneert, kann de Produkschoon vun Fibrinogen rünnersett wesen, oder dorbi kamt Fibrinogenmolekülen tostannen, de weniger aktiv sünd as normal. Dat gifft ok Afnormen vun’t Fibrinogen, de anboren sünd. Dat Gen dorför sitt op dat Chromosom 4.

## Bedüden för’t Ünnersöken
Dat is möglich, den Fibrinogen-Andeel in den Venöös Blood to meten. Normalerwies liggt de bi 150-300 mg/dL. Högere Andelen warrt, ünner annern, mit kardiovaskulären Krankheiten in Verbinnen brocht (>460 mg/dL). Dat Anstiegen kann dör elk Form vun Sweren tostannen kamen, as Fibrinogen en Akut-Phaas-Protein is.

In de Deertenmedizin warrt de Fibrinogenpegel as Anteken för Sweren rantogen. Bi Peerd düüdt an Anstiegen över den normalen Weert vun 1,0-4,0 g/L op dat Inwirken vun en Sweer hen.

Siete Pegels vun Fibinogen kann op dat Aktiveeren vun dat Stollsystem hendüden, wobi dat Fibrinogen gauer in Fibrin ümwannelt warrt as dat in de Lebber nee produzeert warrt. Disse överhööchte Verbruuk vun de Stollfakters warrt is ünner de Beteken Dissemineerte intravasale Koagulopathie (DIC). Disse Stören kann swor optodecken wesen, man de siete Fibrinogen-Andeel in’t Blood in’n Rahmen vun akute Krankheiten is en starken Henwies dorop.
1665

## Wat passeert is
* In London brickt de grote Pest ut. Bi 70.000 Minschen kaamt dor bi üm, in den ganzen Süden vun England sünd dat bi 100.000 Lüde
* Frankriek jaagt Malta dat Eiland *Saint Croix* in de Karibische See wedder af, wat hüdigendags to de Amerikaanschen Jumferninseln tohöörn deit. 

## Boren
* 1. Oktober: Christian Eberhard, Fürst vun Oostfreesland ut dat Huus Cirksena († 1708)

## Storven
* 26. März: Johannes Ardüser, Swiezer Mathematiker un Ingenieur (* 1585)
11. Januar

De **11. Januar** is in’n Gregoriaanschen Klenner de 11. Dag in’t Johr.

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1935: Amelia Earhart schafft as eerste Minsch de Alleenfloog vun Honolulu, Hawaii, nah Oakland, Kalifornien.

### Wetenschoppen un Technik
* 1787: De Maand Oberon wurrd vun den düütsch-britschen Astronom Wilhelm Herschel opdeckt. 
* 1787: De Maand Titania wurrd vun den düütsch-britschen Astronom Wilhelm Herschel opdeckt.

## Boren
* 1359: Go-En’yū, japaanschen Kaiser († 1393)
* 1858: William Schaus, US-amerikaansch Entomoloog un Lepidopteroloog († 1942)
* 1866: Georg Ruseler, düütsch Dichter († 1920)
* 1872: Herbert Baddeley, engelsch Tennis- un Badmintonspeler († 1931)
* 1892: Joachim Burfeindt, düütsch Politiker († 1982)
* 1893: Paul Gurran, düütsch Offizier († 1944)
* 1895: Laurens Hammond, US-amerikaansch Utfinner vun de Hammond-Örgel († 1973)
* 1896: Heinrich Stuhlfauth, düütsch Footballnatschonalspeler († 1966)
* 1899: Ernst-August von der Wense, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 1966)
* 1903: Domenico Piemontesi, italieensch Radrennfohrer († 1987)
* 1920: Bob Enevoldsen, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2005)
* 1924: Roger Guillemin, franzöösch-US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger († 2024)
* 1926: Lew Stepanowitsch Djomin, sowjeetsch Kosmonaut († 1998)
* 1940: Franco Balmamion, italieensch Radrennfohrer
* 1954: Kailash Satyarthi, indisch Kinnerrechtsaktivist un Nobelpriesdräger
* 1957: Claude Criquielion, belgisch Radrennfohrer († 2015)
* 1968: Benjamin List, düütsch Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1975: Matteo Renzi, italieensch Politiker un Ministerpräsident
* 1977: Anni Friesinger, düütsch Iesflinklöperin
* 1983: Kaisa Mäkäräinen, finnisch Biathletin

## Storven
* 1678: Ferrante III. Gonzaga, Hartog vun Guastalla (* 1618)
* 1763: Caspar Abel, plattdüütsch Historiker un Dichter (* 1676)
* 1858: Heinrich Stürenburg, düütsch Jurist un Herutgever vun dat Ostfreesch Wöörbook (* 1798)
* 1913: Eugène Revillout, franzöösch Ägyptoloog (* 1843)
* 1941: Emanuel Lasker, düütsch Schachspeler, Mathematiker un Philosph (* 1868)
* 1972: Willi Koops, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1896)
* 1982: Bruno Diekmann, düütsch Politiker, Bundsdagsafordneter un Ministerpräsident van Sleswig-Holsteen (* 1897)
* 1995: Johannes Gorski, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1910)
* 2008: Edmund Percival Hillary, niegseelännsch Bargstieger (* 1919)
* 2011: Werner Brüggemann, plattdüütschen Schriever, Schaupeler un Höörspeelspreker (* 1923)
* 2012: Heinz Kittner, düütsch Bargstieger (* 1928)
* 2019: Bjørg Skjælaaen, norweegsch Ieskunstlöperin (* 1933)
* 2021: Günter Kiehm, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 1931)
* 2021: William Edgar Thornton, US-amerikaansch Astronaut (* 1929)
* 2022: Anatoli Nikolajewitsch Aljabjew, sowjeetsch Biathlet (* 1951)
* 2026: Louis Eugene Brus, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1943)
Lewan Pantsulaia

**Lewan Pantsulaia** (* 26. Februar 1986) is en georgisch Schachspeler.  

In dat Johr 2002 wurr he U-16-Weltmeester. Sien bitlang gröttsten Spood kunn he 2007 fiern, as he dat Dubai-Open vör Gadir Guseinov winnen kunn, de genau so vööl Punkten harr. 

Pantsulaia is Internatschonaler Schachgrootmeester, sien aktuell un bither hööchste ELO-Tall bedroggt 2629 (Stand: Januar 2008), dormit liggt he aktuell up Platz 4 in Georgien.

## Weblenken
FIDE-Koort (engelsch)
Anzeiger für Harlingerland

De **Anzeiger für Harlingerland** (AfH) is en oostfreesch Dagblatt, dat 1862 grünnd wurrn is. 

Se is siet 2022 en Lokalutgaav vun de Nordwest-Zeitung in Ollnborg. In de Johren tovör hannel sück dat dorgegen blots um en Koppblatt, de Redaktschoon hett blots den Lokaldeel produzeert; överregional Mantelsieden wurrn vun de NWZ betrucken. De verköfft Uplaag bedrocht to Tiet 9350 Exemplare, en Minus vun 36,9 Perzent siet 1998. De AfH wurr tietlangs in den Verlag Brune-Mettcker in Willemshaven druckt, siet 2022 finnd de Produktschoon ebenso in Ollnborg statt.  

De Zeitung wurrd hööftsächlich in de Landkreis Wittmund leest un verköfft, aber ok in Wiesmoor un Door'm kann man de Zeitung kriegen. 

Anners as bi de meest Zeitungen fangt dat bi de Anzeiger mit de Regionalmeldungen an, dat Överregionale steiht eerst in de Midden.

## Weblenken
* De Websteed vun de Zeitung
1668

## Wat passeert is
* Dat geiht los mit den Bo vun de Amstelkerk in Amsterdam

## Boren

## Storven
* September: Titus van Rijn, Rembrandt van Rijn sien Söhn (*1641)
1599

## Wat passeert is
* 

## Boren
* 25. April: Oliver Cromwell, Lordprotektor un Herrscher över England, Schottland un Irland († 1658)
* 6. Juni: Diego Velázquez, spaanschen Barockmaler († 1660)
* 15. Oktober: Cornelis de Graeff, nedderlannsch Staatsmann († 1664)

## Storven
*
Saskia van Uylenburgh

**Saskia (van) Uylenburgh** (* Leeuwarden an'n 2. August 1612; † 14. Juni 1642 in Amsterdam) weer Rembrandt van Rijn siene Fro.

Saskia weer de jungste Dochter vun den Afkaten Rombertus van Uilenburgh un den siene Fro Sjoukje Ozinga. 1584 is Saskia ehr Vadder Börgermeester vun de freesche Stadt Leeuwarden wurrn. Bavenhen weer he Afordenten vun de Provinz Freesland. As se 12 Johr oolt weer, weern al beide Öllern doot un Saskia is denn, tohopen mit ehren Broder Geert un ehre Süster Titia uptagen wurrn vun ehre öllere Süster Hiskje un de ehren Mann in Het Bildt, nich wiet af vun de Küst. An'n 22. Juni 1634 hett Rembrandt ehr dor heiraat. He kenn ehr över sien Macker Hendrik Uilenburgh, wat Saskia ehr Cousin weer. Hendrik weer Kunsthöker in Amsterdam un vun 1631 af an hett Rembrandt mit em to doon harrt. Vunwegen dat Saskia ut en „betere Familie“ stamm, kreeg Rembrandt Togang to den Krink vun vörnehme Amsterdammers un konn dor siene Biller goot an'n Mann bringen. 

Rembrandt keem gau to Geld un 1639 sünd Saskia un he in en vörnehm Huus an de hüdige *Jodenbreestraat* (dormols: *St. Anthoniebreestraat*) tagen. Dat lä direktemang blangen Hendrik Uilenburgh sien Huus in dat jöödsche Quartier. De beiden hefft veer Kinner harrt. Dree sünd fröh storven, man 1641 is denn noch de Söhn *Titus* boren. He is an'n 22. September 1641 döfft wurrn. Dat duer nich lang, dor is Saskia an Tuberkuloos storven. Ehr Graff hett se in de Oude Kerk kregen. Rembrandt hett sik denn woll mit de Amm Geertje Dircx inlaten un hett ehr Saskia ehren Smuck schunken. Later hett he ehr verstött un sik an Hendrikje Stoffels holen. So, as dat utsütt, hett Saskia för allerhand Biller vun Rembrandt dat Modell afgeven. 

## Literatur
* Christoph Driessen: *Rembrandt und die Frauen*, Regensburg 2011, ISBN 3791723596~~

## Weblenken
Middelsassische Spraak

**Middelsassisch** na de Egennamen *Sassesch* in de Tied oder **Middelnedderdüütsch** as later Naam uut Spraakwetenschop, heet dat Plattdüütsche so as dat in’n hogen Middelöller un in de froe Neetied, also ook to Hansetieden, snackt worrn is.

## Historie

Dat Sassische is toeerst in dat 9. Johrhunnert as Schriftspraak bruukt worrn. Dat weer de ooltsassische Phaas. Denn geev dat bet in’t 13. Johrhunnert kuum schreven Text op Sassisch. De eerste gröttere middelsassische Text weer de Sassenspegel vun Eyke vun Repgow, de so bi 1225 schreven worrn is.  Middelsassisch keem nu in wieden Gebruuk as Schriftspraak. De Hanse hett vun dat late 13. Johrhunnert af an bet in dat 16. Johrhunnert all ehr Geschäften op Middelsassisch utmaakt. In all Länner rund üm Noord- un Oostsee weer de Spraak in’n Hannel Lingua franca. De Spraken in Skandinavien un in’t Baltikum hebbt in disse Tiet en ganzen Hümpel Wöör ut dat Sassische övernahmen. Bi 50 % vun all Wöör in de skandinaavschen Spraken stammt ut dat Middelsassische. Mit dat 16. un 17. Johrhunnert güng dat mit de Hanse gau bargdal. As Schriftspraak dee sik nu dat Hoochdüütsche dörsetten. Dat Sassische is denn eerst wedder in dat 19. Johrhunnert Schriftspraak worrn un is nu Plattdüütsch heten worrn.

## Later

Dat Middelsassische hett 2007 den ISO-639-Kood *gml* tokennt kregen.

## Kiek ok bi
* en List vun middelnedderdüütsche Vörnaams mit Angaven vun Oort un Johr in de *[[List vun plattdüütsche Vörnaams]]*

## Literatur
### Wöörböker
* Agathe Lasch: *Mittelniederdeutsche Grammatik*. 1914
* Agathe Lasch un Conrad Borchling: *Mittelniederdeutsches Handwörterbuch.* siet 1928, noch nich trech
* Karl Schiller un August Lübben: *Mittelniederdeutsches Wörterbuch.* 1875-1881 (online)
* August Lübben: *Mittelniederdeutsches Handwörterbuch.* 1888

### Texte
*Agathe Lasch (Rutgeversche): *Aus Alten Niederdeutschen Stadtbüchern*, Ein mittelniederdeutsches Lesebuch, Niemünster, 1987²
* Sebastian Brant, Dat Narren Schypp, Nadruck vun dat Exemplar ut de Kungliga Biblioteket, Stockholm etcpp, Bremen, 1979 ISBN 3-7961-1711-2
* Johannes Stricker, De Düdesche Schlömer, Lübeck, 1584 in: Heinrich Schmidt-Barrien, Werkausgabe Band 10, Chöttingen, 1984 ISBN  3 88694 511 1
Lautlos (Film)

**Lautlos** (op Platt so veel as „Ahn Luut“; int. Titel: *Soundless*) is en düütschen Thriller vun 2004 mit Joachim Król un Nadja Uhl in de Hööftrullen. Speelbaas weer Mennan Yapo. De Film is goot bi de Tokiekers ankamen un is ünner den Titel *Soundless* ok internatschonal bekannt worrn.

## Inholt
*Victor* is en Opdragsmöörder, en vun de Oort, de allen’s nipp un nau in’n Vörrut plaant un nix den Tofall överlett. Man, as he een Nacht bi en Polizisten instiggt, üm em ümtobringen un wichtige Ünnerlagen to klauen, finnt he dor in’t Bett en slapend junge Fro an, in de he sik op’n Slag verkieken deit. Anners, as he dat gewöhnlich deit, lett he ehr an’t Leven, as he sien Opdrag to Enn brocht hett.

Sien Opdraggever – en langjohrigen vadderordigen Fründ, de starvenskrank in’t Bett liggt – begrippt nich recht, wat mit em los is, gifft em aver sien nächsten Opdrag. Wieldat warrt *Nina*, de junge Fro, vun de Polizei vernahmen. Op’n Weg torüch versöcht se sik dat Leven to nehmen, man Victor is ehr nalopen un beobacht ehr – un rett ehr dat Leven. Na un na lehrt se sik beter kennen.

De Polizei finnt in de Twüschentiet Henwiesen, wokeen de Möörder wesen künn un sett all’ns doran, em to finnen. Victor, so kriegt so rut weer negen Johr oolt, as sien Öllern vör sien Ogen ümbrocht worrn sünd. Dree Weken later hett he den Möörder ümbrocht. Wieldat de Ünnersöker vun de Polizei, *Lang* jümmer mehr över Victor rutfinnt un em nöger kummt, bannelt de wieter mit Nina an. Man gliektietig maakt he in’n Gehemen sik ’n Plaan to sien neegsten Opdrag un klamüstert an technische Speleren mit sien Wapen. De Opdrag is en Russ, de faken Opdraggever vun Victor un sien Fründ weer un jem nu nich mehr över’n Weg troot. Victor maakt sik an de Arbeit.

As sien Fründ bald starven warrt un he Nina nich vergeten kann, plaant Victor uttostiegen un mit Nina to verswinnen, glieks wenn he mit den Russen fardig worrn is. Ofschoonst he vun de Polizei verfolgt warrt, blifft he versteken un kann vör de Ogen vun de Polizei den Russen ümbringen. Wat Victor aver nich weet is, dat Nina em nu ok achteran spioneert, wieldat se eenfach mehr över em weten will. Victor kriggt dat hen sik un Nina in Sekerheit to bringen. Nina warrt vun nu an vun de Polizei överwacht. Se hapt, över Nina an Victor rantokamen, man Victor kriggt dat klor, op dumm to maken und denn op’n Karkhoff vun sien Öllern dör sien hoochtechnischen Wapen en vigeliensch Fall to stellen. He kann de Polizei afhangen,  un Nina un Victor künnt utneihn.

## Utteken
Lautlos is mit twee Filmpriesen ehrt worrn.
* 2005 mit den *Sünnerpries vun de Jury* vun’t *[[Cognac Festival du Film Policier]]* för Speelbaas Mennan Yapo
* 2005 mit den *Platin Award* vun’t *[[WorldFest Houston]]* in de Kategorie *Best Independentfilm – Spannung/Thriller* för Mennan Yapo

## Kritiken
* TV World: *Raffinierter Reißer in eleganten Bildern*
* ZDF: *Dichter, stimmungsvoller Thriller mit einem erstklassigen Joachim Król in der Hauptrolle*

## Websteden
Lautlos

**Lautlos** betekent

* *[[Lautlos (Roman)|Lautlos]]*, Roman vun Frank Schätzing,
* *[[Lautlos (Film)|Lautlos]]*, Film vun Mennan Yapo.
Stephen P. Synnott

**Stephen P. Synnott** (* 1946 in New Jersey) is en US-amerikaansch Astronom, de an dat Voyager Projekt vun de NASA mitarbeiden dee. Mit dat Projekt wurr dat butere Sünnsystem utforscht.  

Synnott hett denn mit Upnahmen vun de Voyagersonden Maanden vun de Planeten  Jupiter, Saturn, Uranus un Neptun opdeckt.
1. Mai

## Wat passeert is
* 1840: De One Penny Black, de eerste Breefmark vun de Welt, kummt in Grootbritannien herut.
* 2004: De Europääsche Union verwiedert sik üm teihn Lannen: Eestland, Lettland, Litauen, Polen, Tschechien, Slowakei, Ungarn, Slowenien, Zypern un Malta.
* 2004: In de Nedderlannen sluut sik de Nedderlannsche Reformeerte Kark, de Ooltreformerrte Karken in de Nedderlannen un de Luthersche Kark tohopen to de nee Protestantsche Kark in de Nedderlannen
* 2011: Söss Johr nah sien Dood wurrd de fröhere Paapst Johannes Paul II. in Gegenwart vun mehreren Hunnertdusend Pilger in Rom seligspraken.
* 2019: Nah de Afdanken van den japaanschen Kaiser Akihito („Heisei-Tiet“) is de Herrschap um Middennacht (Oortstiet) up de sien Söhn Naruhito („Reiwa-Tiet“) övergahn.

## Boren
* 1735: Lorenzo Hervás y Panduro, spaansch Jesuit un Spraakgenie († 1809)
* 1851: Jan Hinnerk Wördemann, plattdüütsch Schauspeler, Schriever un Rezitater († 1923)
* 1917: Aimé Barelli, franzöösch Jazzmusiker, Singer un Bandleader († 1995)
* 1919: John Meredyth Lucas, US-amerikaansch Dreihbookschriever, Filmspeelbaas un Filmproduzent († 2002)
* 1923: Hans Bunje, plattdüütschen Theater- un Höörspeelschriever († 2008)
* 1925: Malcolm Scott Carpenter, US-amerikaansch Astronaut un Aquanaut († 2013)
* 1925: Friedrich Wille, plattdüütsch Schriever († 2015)
* 1944: Costa Cordalis, greeksch Singer († 2019)
* 1946: Joanna Lumley, britisch Schauspelerin un Fotomodell
* 1959: Yasmina Reza, franzöösche Schrieversche un Schauspelersche
* 1968: Oliver Bierhoff, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1973: Susanne Wolff, düütsch Schauspelerin
* 1980: Isabelle Geffroy, franzöösch Chanson-Singerin
* 1984: Sylvain Georges, franzöösch Radrennfohrer

## Storven
* 1555: Marcellus II., Paapst (* 1501)
* 1737: Jean-Alphonse Turrettini, Genfer Theoloog (* 1671)
* 1806: Carl Cannabich, düütsch Komponist (* 1771)
* 1845: Marc-Louis Arlaud, Swiezer Porträtmaler (* 1772)
* 1859: John Walker, engelsch Utfinner vun Rietsticken (* 1781)
* 1904: Antonín Dvořák, böhmschen Komponisten (* 1841)
* 1935: Henri Pélissier, franzöösch Radrennfohrer (* 1889)
* 1942: Friedrich Plettke, düütsch Schriever un Heimatforscher (* 1864)
* 2010: Rob McConnell, kanaadsch Jazzmusiker (* 1935)
* 2014: Georg Stollenwerk, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer (* 1930)
21. Mai

## Wat passeert is
* 1471: De vörmolige engelsche König Hinrich VI. ut dat Huus Lancaster warrt in den Tower of London up Befehl vun den neen König Edward IV. an’e Siet bröcht
* 1939: In dat Düütsche Riek warrt an düssen Mudderdag to’n eersten Mol dat Mudderkrüüz utgeven, as Utteknung för kinnerrieke Mudders.

## Boren
* 1471: Albrecht Dürer, düütsch Maler, Grafiker in de Renaissance († 1528)
* 1903: Ludwig Leinberger, düütsch Footballnatschonalspeler († 1943)
* 1904: Fats Waller, US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist († 1943)
* 1916: Reinhard Schaletzki, düütsch Footballnatschonalspeler († 1995)
* 1927: Bill Holman, US-amerikaansch Komponist, Jazzmusiker un Arrangeur († 2024)
* 1934: Bengt Ingemar Samuelsson, sweedsch Biochemiker un Nobelpriesdräger († 2024)
* 1936: Günter Blobel, düütsch-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger († 2018)
* 1938: Heinz Kluge, düütsch Biathlet
* 1938: Kurt Stenzel, düütsch Feernsehjournalist († 2012)
* 1943: Jürgen Pooch, düütsch un plattdüütsch Volksschauspeler, Spreker un Schriever († 1998)
* 1948: Jonathan Hyde, britisch Schauspeler
* 1952: Hans-Jürgen Klein, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1957: Judge Reinhold, US-amerikaansch Schauspeler
* 1960: Jeffrey Dahmer, US-amerikaansch Serienmöörder († 1994)
* 1970: Sebastian Schnülle, düütsch Musher
* 1983: Annie Heger, düütsch Singerin, Schauspeelerin, Schrieversche un Moderatorin
* 1997: Rasmus Svane, däänsch-düütsch Schachspeler

## Storven
* 1471: Hinrich VI., vörmoligen König vun England (* 1421)
* 1839: Johann Christoph Friedrich GutsMuths, düütsch Pädagoog un "Turnvader" (* 1759)
* 1949: Bjørn Nielsen, däänsch Schachmeester (* 1907)
* 1983: Marie Schlei, düütsch Politikerin un Bundsministerin (* 1919)
* 1985: Karl Weber, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1898)
* 1996: Fritz Ligges, düütsch Rieder (* 1938)
* 2020: Gerhard Strack, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1955)
* 2020: Oliver Eaton Williamson, US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* 1932)
Oplaag

**Oplaag** betekent

* Oplaag, in’t Verwaltungsrecht en belastende Nevenbestimmung vun en Veraltungsvörgang,
* Oplaag, in’t Gerichtswesen en Rechtsmiddel vun de Staatsafkaatschap oder en Deel vun en Oordeel oder ’n gerichtlichen Besluss,
* Oplaag, in’t Gerichtswesen dat sülve Rechtsmiddel in’t Jöögdstraafrecht,
* Oplaag, en Anorden bi’n Schenkung oder in en Testament,
* Oplaag, in de Drucktechnik de Tall vun de to hertostellenden oder herstellten Produkten,
* Oplaag, in’t Book- oder Verlagswesen de Meenheit vun de gliektietig herstellten Vermehrstückens vun Druckmedien,
* in de Kunst dat mit en Matriz vun en Fattform opdrückte Relief as en ornamentordige oder figürliche Tier,
* in de Mechanik en Flach, worop en Masse oplasten deit.
1679

## Wat passeert is
* 

## Boren
* 5. Januar: Pietro Filippo Scarlatti, italieensch Komponist, Organist un Chorleiter († 1750)
* 24. Januar: Christian Wolff, düütschen Gelehrten in dat Tiedöller vun de fröhe Upklärung († 1754)

## Storven
* 5. Februar: Joost van den Vondel, nedderlannsch Dichter un Theaterstück-Schriever
* 27. März: Abraham Mignon, düütsch-nedderlannsch Maler (* 1640)
* 20. Dezember: Johan Maurits van Nassau-Siegen, nedderlandsch Humanist un Gouverneur (* 1604)
5. Februar

De **5. Februar** is de 36. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner.

## Wat passeert is
* In de Nacht vun'n 4. up den 5. Februar 1730 versocht de Kroonprinz vun Preußen, Frederik ut de Gewalt vun sien Vadder Frederik Willem I. un ut sien Vaderland ut to büxen un af to neihen na England. Man he warrt upgrepen un kummt wegen Hoochverrat in't Kaschott. Sie Vadder is bass vergrellt un will em henrichten laten. 

* 1822: In Sweden kümmt dat Huus Bernadotte up den Throon

## Boren
* 976: Sanjō, 67. Tennō van Japan († 1017) 
* 1811: Christian Pfaff, düütsch Politiker († weet man nich)
* 1813: Leonhard Rausch, düütsch Maler un Koppersteker († 1895)
* 1882: August Kopff, düütsch Astronom († 1960)
* 1904: Carl Budich, plattdüütschen Schriever († 1982)
* 1904: Karl Rainer, öösterieksch Footballnatschonalspeler († 1987)
* 1918: Edith Alice Müller, Swiezer Astronomin († 1995)
* 1928: Bruno Krupp, düütsch Politiker un Landdagsafordneter von Noordrhien-Westfalen († 2015)
* 1932: Cesare Maldini, italieensch Footballnatschonalspeler un Footballtrainer († 2016)
* 1942: Otto Fräßdorf, düütsch Footballnatschonalspeler för de DDR († 2025)
* 1945: Józef Różak, poolsch Biathlet
* 1949: Kurt Beck, düütsch Politiker un Ministerpräsident vun Rhienland-Plaz
* 1959: Dan Cramling, sweedsch Schachspeler
* 1962: Jennifer Jason Leigh, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1975: Giovanni van Bronckhorst, nedderlannsch Footballnatschonalspeler
* 1985: Cristiano Ronaldo,  portugeesch Footballspeler

## Storven
* 1905: Joseph Jansen, düütsch Landschapsmaler (* 1829)
* 1956: Savielly Tartakower, franzöösch-poolsch Schachmeester un Schachbookschriever (* 1887)
* 1976: Johann Klindworth, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1900)
* 2004: Claude Lemaire, franzöösch Entomoloog, Zooloog un Lepidopteroloog (* 1921)
* 2009: Dana Vávrová, düütsch-tschechische Schauspelersche un Speelbaassche (* 1967)
* 2010: Clarke Scholes, US-amerikaansch Swemmsportler (* 1930)
* 2011: Peggy Rea, US-amerikaansch Schauspelerin (* 1921)
* 2013: Paul Tanner, US-amerikaansch Jazzmusiker un Utfinner (* 1917)
* 2015: Val Logsdon Fitch, US-amerikaansch Elementardeelkenphysiker un Nobelpriesdräger (* 1923)
* 2020: Stanley Cohen, US-amerikaansch Neurowetenschapler, Biochemiker un Nobelpriesdräger (* 1922)
* 2020: Kirk Douglas, US-amerikaansch Schauspeler (* 1916)
* 2026: Friedrich G. Beckhaus, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker (* 1927)
13. Februar

## Wat passeert is
* Hinrich III. warrt in de Kathedraal to Reims to'n König vun Frankriek kröönt
* 1948: De Footballvereen 1. FC Köln wurrd grünnd.

## Boren
* 1643: Jobst Sackmann, düütsch un plattdüütsch Prediger un Theoloog († 1718)
* 1815: Rufus Wilmot Griswold, US-amerikaansch Verleger, Literaturkritiker un Schriever († 1857)
* 1874: Karl Luyken, düütsch Geophysiker un Polarforscher († 1947)
* 1908: Lennie Hayton, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1971)
* 1934: Berni Kelb, düütsch Schriever († 2011)
* 1937: Sigmund Jähn, düütsch Ruumfohrer († 2019)
* 1939: Waleri Iljitsch Roschdestwenski, sowjeetsch Kosmonaut († 2011)
* 1941: Sigmar Polke, düütsch Maler un Fotograf († 2010)
* 1942: Donald Edward Williams, US-amerikaansch Astronaut († 2016)
* 1947: Ferdinand Povel, nedderlannsch Jazzmusiker
* 1949: Jan Egil Storholt, norweegsch Iesflinklöper
* 1950: Peter Gabriel, britisch Musiker un Video-Künstler
* 1951: Michel Pollentier, belgisch Radrennfohrer
* 1952: Freddy Maertens, belgisch Radrennfohrer
* 1964: Harald Krämer, düütsch Footballspeler
* 1985: Alexandros Tziolis, greeksch Footballspeler
* 1986: Susan Dunklee, US-amerikaansch Biathletin
* 1993: Philipp Nawrath, düütsch Biathlet

## Storven
* 1660: König Karl X. Gustav vun Sweden
* 1673: Joannes Baptista Dolar, sloweenschen Komponist un Preester (* üm 1620)
* 1883: Richard Wagner, düütsch Komponist, Dramatiker, Philosoph, Dichter, Schriever, Theaterregisseur un Dirigent (* 1813)
* 1939: Caius Welcker, nedderlannsch Footballnatschonalspeler (* 1885)
* 1945: Dorothea Köring, düütsch Tennisspelerin (* 1880)
* 1968: Jan Oeltjen, düütsch Maler un Grafiker (* 1880)
* 1980: David Janssen, US-amerikaansch Schauspeler (* 1931)
* 1995: Li Zhisui, chinesisch Mediziner un Lievdokter vun Mao Zedong (* 1919)
* 1999: Kåre Hovda, norweegsch Biathlet (* 1944)
* 2008: Janny Alberts-Hofman, nedderlandsch-nedderdsassische Schrieversche (* 1929)
* 2012: Jodie Christian, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1932)
* 2014: Piero D’Inzeo, italieensch Springrieder (* 1923)
* 2014: Horst Eylmann, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1933)
1660

## Wat passeert is

## Boren
* 6. April: Johann Kuhnau, düütsch Komponist un Schriever († 1722)
;Ahn bekannt Datum
* Elias Christoph Heiß, düütschen Koppersteker († 1731)

## Storven
* 13. Februar: König Karl X. Gustav vun Sweden
* 1. Juni: Mary Dyer, engelsch Quäkerin (* um 1611)
* 6. August: Diego Velázquez, spaanschen Barockmaler (* 1599)
29. Februar

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 
## Boren
* 1468: Alessandro Farnese, later Paul III., Paapst († 1549)
* 1792: Gioachino Rossini, italieensch Komponist († 1868)
* 1936: Jack Robert Lousma, US-amerikaansch Astronaut
* 1940: Margit Carstensen, düütsch Theater- un Filmschauspelerin († 2023)

## Storven
* 1904: Henri Joseph Anastase Perrotin, franzöössch Astronom (* 1845)