open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miranda (Maand)

**Miranda** is vun de fief groten Maanden von den Uranus de lüttste. De Naam is afleidt von de Dochter von Prospero ut „*[[The Tempest]]*“ (platt: *De Storm*) von William Shakespeare. Ok de groten Maanden hebbt Naamen ut de Warken von Shakespeare oder Alexander Pope, na en Idee von John Herschel. Miranda is an’n 16. Februar 1948 von den US-amerikaanschen Astronom Gerard Kuiper opdeckt worrn.

## Ümloop
Miranda löppt in en middleren Afstand von 129.872 km in 33 Stünnen un 54 Minuuten eenmal üm Uranus. De Bahn hett en Exzentrizität von 0,0013 un weekt dormit en beten von en Kreis af. Se is üm 4,34&nbsp;° gegen den Äquater von den Planeten kippt.

So as de meisten Maanden hett ok Miranda en bunnen Rotatschoon un wiest dorüm jümmer de lieke Siet no den Uranus. Dat kummt, as de Rotatschoon jüst so lang duurt as en ganzen Ümloop üm den Planeten.

## Egenschoppen un Opbo
Miranda is nich so ganz kugelig rund. Sien Maat is 480 × 468,4 × 465,8 km, wobi he mit blots 1,2 g/cm³ bannig wenig Dicht opwiest. To’n gröttsten Deel besteiht Mirand ut Wateries. Deswegen hett he ok en bannig grote Albedo von 0,34. Dat heet, dat Miranda 34 % von dat Licht, dat ankummt, ok wedder afstrahlt. Dorto kommt noch Silikat-Steen un Kohlenstoff-Verbinnen as dat Methan. Op de Bavensiet liggt de Temperatur bi ungefähr -190&nbsp;°C.

In’n Januar 1986 is an den Uranus de Ruumsond Voyager 2 vörbiflogen. De hett to ok masse Biller von Miranda maakt un den Maand vermeten. Dorbi is opdeckt worrn, dat de Bavensiet bannig ruug is un vele Falten un Schluchten opwiest, de to’n Deel bit to 20 km deep wesen künnt. Dat sütt ut, as wenn de Maand in de Historie mehrmols twei gaan weer ober dör de egen Swoorkraft wedder tohopen backt is. As Grund dorför warrt grote Tiedenkräft oder en Tosamstöten mit en anneren Himmelskörper vermoodt. Dat letzte is aver ehr wohrschienlich, as Miranda as eenzige Maand von den Uranus so en Struktur wiest.
Maand

**Maand** (Mehrtall: Maanden) betekent

* Maand, Trabant vun de Eer,
* Maand, Trabant vun en Planeten,
* Maand, twölvten Deel von en Johr.
Kiew

**Kiew** is de Hööftstadt un grötste Stadt vun de Ukraine. Kiew liggt an de Dnepr un hett 2.687.610 Inwahners (Dezember 2005), de up en Flach vun 800 km² leeft. Kiew warrt ok Jerusalem vun de Noorden (männigmool ok vun den Oosten) nöömt.

## Inwahners un Spraak
In Kiew warrt Russ’sch un Ukrainsch snackt. Vun Amts wegen warr blots Ukrainsch snackt.

## Religion
De Mehrheit vun de Inwahners sünd russ’sch-orthodox.

Image:Ukraine Kiev StMichael.jpg|St. Michael
Image:Kiev Golden Gate.jpg|Golden Door
Image:Kiew Hoehlenkloster Turm.jpg|Pechersk Lavra
Image:Kiew Höhlenkloster Eingang.jpg|Pechersk Lavra
Garlich

**Garlich** is een plattdüütschen Vörnaam för Jungs.

## Herkamen
Garlich is de plattdüütsche Form vun den olen düütschen Vörnaam *Gerlach*. Dor steekt de beiden germaanschen Wöör „Ger“ (dat heet Speet oder Speer) un „lach“ (dat kümmt vun *löcken*, dat heet slahn oder spelen) in. De Naam bedutt denn meist so veel, as „De mit'n Speet tosleiht“ oder „De mit'n Speer speelt“.

## De plattdüütsche Naam
Anners as sunst, is hier bi den plattdüütschen Naam nich veel verännert. Dat is keen korte Form maakt wurrn un dat is ok keen Diminutiv-Suffix anbackt wurrn. Garlich is eenfach de plattdüütsche Form vun den olen Naam Gerlach. 

## Fundöörd
*16. Johrhunnert: Garlich (Habenhusen bi Bremen, Graffsteen up'n Oorsser Karkhoff)

## Tonaam
Vun den Vörnaam Garlich kümmt ok de plattdüütsche Tonaam Garlich vun her. De bedutt so veel, as: *Ut Garlich sien Familie* oder *Vun Garlich sienen Hoff*.

## Kiek ok nah bi
* List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Weblenken
Umbriel (Maand)

**Umbriel** is een von de fief groten Maanden von den Planet Uranus. He is an'n 24. Oktober 1851 von den britschen Astronom William Lassell opdeckt worrn. Man de Naam wörr vörslaan von John Herschel, den Söhn von den Uranus-Opdecker Wilhelm Herschel. De groten Maanden heebt al Naamen kregen von Figuren ut de Warken von William Shakespeare oder Alexander Pope, so ok Umbriel, wat een unfründlichen Geist ut Popes „*The rape of the lock*“ (platt: De *Lockenroof*) is.

## Ümlop
Umbriel is in't Middel so bi 266.300 km wiet von Uranus weg un ümkreist em eenmal in 4 Daag, 3 Stünnen und 27 Minuuten in een bunnen Rotatschoon. Dat heet, dat Jümmer de glieke Siet von den Maand no Uranus wiesen deit, as de Maand sik bi so een Ümlop ok jüst eenmal um sik sülbst dreiht.

De Baan von Umbriel is mit een Exzentrizität von 0,005 meist kreisrund un üm 0,4° gegen den Äquater von'n Uranus kippt.

## Egenschoppen
In'n Januar 1986 is de Ruumsond Voyager 2 an den Uranus vörbiflogen un hett dorbi ok bannig veel Fotos von Umbriel maakt und den Maand vermeten. Umbriel hett een Dörmeter von 1169 km un een middlere Dicht von 1,4 g/cm³. De Maand is wohrschienlich gröttstendeels ut Wateries mit noch een Deel Silikat-Steen und Kohlenstoff-Verbinnen, wie t.&nbsp;B. Methan tohopensett. 

Umbriel hett eene Albedo von 0,18. De Bavensiet is dormit een beten düsterer as de von de anneren groten Maanden. Se sütt old un verkrust ut un zeigt blots wenig Teken von geologsch Vörgäng. In de Nöög von den Umbriel-Äquater gifft dat een hellen Ring, von den man noch nich recht weet, wo de herkummt. De Wetenschopplers glövt ober, dat dor villicht Ies ut de Krust to'n Vörschien kommen is, as dat mol een Inslag von een annern Himmelskörper geven hett.
Minerva

**Minerva** betekent

* Minerva, Göddin ut de röömsche Mythologie,
* (93) Minerva, en Asteroid,
* *[[Minerva (Tietschrift)|Minerva]]*, Tietschrift vun 1792–1858,
* Minerva, belgisch Produzent vun Autos, Motorröder, Fahrröder vun 1903–1956,
* Minerva, österrieksche Firma, de vun 1924–1972 Fernseher un Radios herstellen dö,
* Minerva-Tonfilm, düütsche Firma, de Filmen produzeern dö,
* Minerva, Stadt in Iowa, USA,
* Minerva, Stadt in Texas, USA,
* Minerva, Oort in New York, USA,
* Minerva, Oort in Ohio, USA.

**Minerva** is de Familiennaam von

* Francesco Minerva (1904–2004), italieenschen Geistlichen.

Kiek ok bi: Minerva Township, Minerve.
Athene (Mythologie)

**Pallas Athene**, ok **Athene Parthenos** (attisch un ioonsch *Athéne*, dorisch *Athána*, neegreeksch *Athiná*, Ökelnaams: Atrytone; Parthénos ooltgr.: de Jungfroo) is een Göddin ut de greeksche Mythologie. Se is een vun de Twolf Olympiers. Bi de Römers warrt se **Minerva** nömmt.

## Wat öber ehr seggt warrt
### Upgaven
Athene is as Göddin vun dat Wiesdom un den Verstand ankeken wurrn. Ok för de Taktik in’n Krieg un för de Strategie weer se tostännig. Babenhen hett se up de Künsten un up de Wetenschap passt. For de Herrschers vun Mykene weer se de Göddin, de in jem ehren Palast regeeren dö un jem, schützen dö. Babenhen wüss se wat vun’t Handwark af. Se hett de Froonslüde dat Weven lehrt un de Mannslüde dat Timmermannshandwark. 
### Familie
Athene is een Dochter vun den Göddervader Zeus un de Metis. So vertellt Hesiod dat. As Metis mit Tweeschen swanger is, fritt Zeus ehr up, vunwegen datt em vörherseggt wurrn is, de Dochter scholl just so mächtig weern, as he süms, man de Söhn scholl em vun’n Thron störten. Man denn kriggt he Koppien un Hephaistos will em hölpen un sleiht sienen Kopp dorbi twei. Ut den tweislahn Kopp kladdert in vull Rüstung Athene rut. Dorüm warrt se as Kopp-Geboort ankeken un as een Geist-Göddin. Zeus maakt düsse Saak nix ut, he is een Gott un kann nich starben. De Broder vun Athene blifft upfreten, just so, as Metis ok. Numms weet, wie he heten deit. Anner Lüde vertellt, Athene is in vull Wehr un Wapen eenfach so ut den Zeus sienen Mund rutglippt un hett em dwungen, ehren Broder ok free to geben. Dorüm warrt se as Göddin vun de Stadt Athen ok jummers in vull Wehr un Wapen afbillt.

Athen is vun den Stroomgott Triton mit den sien Dochter Pallas uptagen wurrn. Ut Versehn hett Athene Pallas bi’t Spelen mit Speeren doot maakt. To’n Andenken hett se dor een Standbild vun ehr maakt, dat heet Palladion, un se hett süms den Naam „Pallas Athene“ annahmen. 

## Eegenaart
As de meisten Gottheiten in Grekenland konn een Athene licht mol up’n Foot pedden. As Arachne versöch, beter to weven, as Athene, hett Athene ehr in een Spinn verwannelt.

Nie nich hett se wat mit eenen Mann harrt, ok nich mit eenen Gott. Dorüm hett se ok den Ökelnaam „Parthenos“ (Jungfroo) harrt. 

Eenmal hefft Poseidon un Athene eenen Wettstriet maakt. Een Stadt schull seggen, wen se leber müch. Wer een schöner Geschenk möök, de schull wunnen hebben. Poseidon hett de Stadt een Soot schunken. Man de geev bloß man solten Water. Athene hett de Stadt een Ölboom schunken. De hett Eten geben un Öl un ok noch Holt. Dor hett Athene wunnen un de Stadt hett den Naam „Athen“ annahmen. 

An de Siet vun Poseidon weer Athene de Schuulgöddin vun Athen. Ehr Hilligdom weer dat Parthenon. Dat Standbild vun de „Athene Promachos“ (Athene, de vörutstrieden deit) wiest ehr in vull Wehr un Wapen un is dat gröttste Standbild vun ehr up de Akropolis

## Weblinks
Athena

**Athena** betekent

* Athene, een Göddin ut de greeksche Mythologie,
* Athena, een Ska-Band ut de Törkie,
* Athena, hüdigendags de gröttste privaat Windjammer vun de Welt,
* MS Athena, een Motorschipp, dat fröher „MS Stockholm“ heten hett,
* Athena, een Dräger-Rakeet, de mit Faststoff flegen deit,
* Athena, een lüttjen Satellit, de man eerst plaant is vun Italien un Frankriek.
Vulkan (Mehrdüdig Begreep)

**Vulkan** betekent

* Vulkan, Füürbarg as geologsche Struktur,
* Vulcanus, Gott in de röömsche Mythologie,
* Bremer Vulkan, ehmolig Warft in Bremen,
* Vulkan, fiktiven Planet dicht bi de Sünn, den vör Albert Einstein enige Astronomen annahmen harrn,
* *[[Vulkan (Film)|Vulkan]]*, düütschen Speelfilm ut dat Johr 2009,
* bekannten Planet in dat Science-Fiction-Universum vun Star Trek.

Dorvun afledd is ok:
* Vulkanismus, wat all de Eegenschoppen un Vörkommnisse in un üm Vulkane tosamenfaat.
Nix

**Nix** betekent

* Nix, Maand von den Dwargplaneten Pluto,
* in de Mythologie den Watermann,
* dat Gegendeel von *allens*.

**Nix** is de Familiennaam von

* Bern Nix (1947–2017), US-amerikaanschen Gitarrspeler,
* Charles Nix (1873–1956), brietschen Sportschütten,
* Christoph Nix (* 1954), düütschen Rechtswetenschopper un Intendant,
* Don Nix (* 1941), US-amerikaanschen Saxofoonspeler, Produzent un Arrangör,
* Garth Nix (* 1963), austraalschen Schriever,
* Jochen Nix (* 1943), düütschen Schauspeler, Speelbaas un Höörspeelspreker,
* Josef Nix (1889–1964), düütschen Heimaatforscher un Genealoog,
* Laura Nix (* 1966), Speelbaasfro, Filmproduzentin un Dreihbookschrieversche,
* Lori Nix (* 1969), US-amerikaansche Künstlerin,
* Matt Nix (* 1971), US-amerikaanschen Dreihbookschriever, Speelbaas un Filmproduzent,
* Michaela Nix (* 20. Johrhunnert), düütsche Filmproduzentin,
* Paul Nix (1882–1944), düütschen Geistlichen un Politiker,
* Peter Nix (* 1967), düütschen Kameramann,
* Robert Nix († 2012), US-amerikaanschen Musiker,
* Robert N.C. Nix (1898–1987), US-amerikaanschen Politiker,
* Sunder Nix (* 1961), US-amerikaanschen Lichtathlet,
,
* Willi Nix (1906–1988), düütschen Mediziner un Fluchthelper,
* Willie Nix (1922–1991), US-amerikaanschen Musiker.

Kiek ok bi: Nicks, Nixe, Nyx.
Hydra

**Hydra** betekent

* Hydra, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Hydra, en Söötwaterpolypen-Oort,
* Hydra, Eiland in de Ägäis,
* Hydra, latienschen Naam för dat Steernbild Waterslang,
* Hydra, Maand vun den Dwargplanet Pluto,
* Hydra, en Raketen-System,
* Hydra, en Schachcomputer,
* Hydra e.V., düütschen Vereen de sik üm de Belangen vun Prostitueerte kümmert.
390

## Wat paseert is
* Alarich I. warrt Baas vun de Westgoten
* Upstand in Thessaloniki gegen Kaiser Theodosius I.. De lett 7.000 Upsternaatsche an'e Siet maken un mutt dat mit een Karkenstraaf afböten
* De Synood vun Side verordeelt de Messalianers
## Boren
* Symeon Stylites de Öllere, Sulenhilligen (†459)
* Üm un bi 390: Flavius Aëtius, röömsche Feldherr un Politiker (†454)
* Üm un bi 390: Markian, ooströömsche Kaiser (†457)
* Üm un bi 390: Galla Placidia, weströömsche Kaiserin (†450)

## Sturben
* Butherich, röömsch Heermeester
* 25. Januar: Gregor vun Nazianz, Karkenvader (* üm un bi 329)
* Üm un bi 390: Apollinaris vun Laodicea, Bischop vun Laodicea (* üm un bi 310)
Charon

**Charon** betekent

* Charon, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Charon, Maand von den Dwargplaneten Pluto,
* Charon, finnsche Goth-Metal-Grupp,
* Charon von Lampsakos (5. Johrhunnert v. Chr.), greekschen Philosophen.

**Charon** is de Familiennaam von

* Jean Émile Charon (1920–1998), franzööschen Physiker un Philosoof.
Franz Josef Jung

**Franz Josef Jung** (* 5. März 1949 in Erbach, Rhiengau) is en düütsche Politiker (CDU).

He hett Afkaat un Notar lehrt un weer siet 1999 al in Bunnsland Hessen Minister in verscheden Ressorts. Van November 2005 bit Oktober 2009 weer he Minister för’t Verdeffenderen vun de Bundsrepubliek Düütschland. Dornah wurr he Arbeitsminister, müss aver al in’n November 2009 sien Amt wedder opgeven wegen en Schandaal, de noch mit sien vörig Amt to doon harr.

Jung is verheirat und hett 3 Kinner.
Giuseppe Piazzi

**Giuseppe Piazzi** (* 16. Juli 1746 in Ponte im Veltlin; † 22. Juli 1826 in Neapel) weer en italienschen Astronom, Mathematiker un Theolog.

In Turin hett Piazzi Philosophie un Theologie studeert un wörr dorno Prediger un Mönch in Cremona.

Op de italiensch Insel Sizilien hett he later denn in Palermo een Steernwacht gründt, von de he 1781 sülbst de Baas worrn is. Dor hett he an’n 1. Januar 1801 den eersten Asteroid opdeckt, denn he (1) Ceres nöömt hett no Ceres, de Göddin von de Bueree in de röömschen Mythologie. De Nummer is eerst later dorto kommen, as denn noch meer Asteroiden opdeckt worrn sünd.

1814 hett Giuseppe Piazzi en Steernkatalog publizeert. Dree Johr later is he denn no Neapel wesselt, un is denn Baas von de Steernwacht dor worrn. He hett sik veel mit dat Egenbewegen von Steerns befaat.
Dysnomia

**Dysnomia** betekent

* Dysnomia, Figur ut de greeksche Mythologie, Dochter von Eris, Dämon von de Ungesetzlichkeit,
* Dysnomia, Maand von den Dwargplanet (136199) Eris.
Proteus

**Proteus** betekent

* Proteus, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Proteus, Maand von den Planet Neptun,
* *[[Grottenolmen|Proteus]]* (Grottenolmen), Geslecht von Amphibien,
* *[[Proteus (Bakterien)|Proteus]]*, Geslecht von Bakterien,
* en Riesenschildkrööt in den Faust II von Johann Wolfgang von Goethe.
Triton

**Triton** betekent

* Triton, in de greeksche Mythologie den Gott von de See,
* Triton, den gröttsten Maand von den Planet Neptun,
* Triton, den Atomkarn von dat Waterstoff-Isotop Tritium,
* Korg Triton, een Synthesizer von KORG,
* in de Seemannsspraak dat Klo op een Schipp,
* een Raseerklingen-Marke in de DDR.
Dactyl

**Dactyl** betekent

* Daktylen, dämonsche Gestalten in de greeksche Mythologie,
* Dactyl, en Maand von den Asteroiden (243) Ida.
Dysnomia (Maand)

**Dysnomia** is in de Astronomie de Naam vun den bither eenzig opdeckten Maand von den Dwargplanet (136199) Eris.

De Maand is an’n 10. September 2005 mit de adaptiven Optik von Mike Brown (CalTech), Chad Trujillo (Gemini-Steernwacht) un David Rabinowitz (Yale-Universität) an dat Keck-Observatorium opdeckt worrn. Toeerst kreeg he de vörlöpig Beteken S/2005 (2003 UB313) 1 un den nicht offiziellen Arbeitsnaam *Gabrielle*.

Nöömt is de Maand na de Dochter von Eris ut de greekschen Mythologie. Dor is Dysnomia de Dämonin vun de Ungesettmatigkeit. Dysnomia is 60 mol lichtswacker as de Dwargplanet. De Ümlopduur warrt mit 15 d 18 h un 29 min angeven un sien Dörmeter warrt üm un bi 250 km annahmen. Sien Opdecken is sünners interessant, as dör sien Snelligkeit ok Weten över de Masse vun Eris klor warrt.

Siet den 13. September 2006 hett de Maand nu de Beteken (136199) Eris I und den Namen *Dysnomia*.

## Borns
Benelux

**Benelux** is een Afkötten för den Sammelbegreep **Beneluxlänner** (ok Beneluxstaaten). Dat sünd de dree Länner '''Be'''lgien , de '''Ne'''dderlannen un '''Lux'''emborg, de ieng tosamenarbeit in de Wertschap, de Kultur un sik no buten hin as een Eenheit verhallt. Dat Miteenanner von de dree Länner warrt dör den Benelux-Verdrag fastleggt.
Tethys

**Tethys** (ok *Thetys* schreven) betekent

* Tethys, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Tethys, Maand von den Planeten Saturn,
* Tethys, in de Geologie en Meer, wat dat in dat Mesozoikum geven hett,
* *[[Tethys (Geslecht)|Tethys]]*, Geslecht von Sniggen,
* Tethys-Nunatakker, Nunatakker op dat Alexander-I.-Eiland in de Antarktis.

Kiek ok bi: Thetis.
Dione

**Dione** betekent

* Dione, Titanin ut de greeksche Mythologie,
* Dione, Maand von den Planeten Saturn,
* (106) Dione, en Asteroiden ut den Hööftgördel.

**Dione** is de Familiennaam von

* Aura Dione (* 1985), däänsche Sängerin un Songwriterin,
* Idrissa Dione (* 1929), franzööschen Boxer,
* Ousseynou Dione (* 1973), Footballspeler ut Senegal,
* Rose Dione (1875–1936), franzöösche Schauspelerin.
Rhea

**Rhea** betekent

* Rhea, Göddin ut de greeksche Mythologie,
* Rhea Silvia, Figur ut de röömsche Mythologie, Moder von Romolus un Remus,
* Rhea, Maand von den Planeten Saturn,
* (577) Rhea, en Asteroid,
* Rheisch Ozean, in de Geologie en Ozean, den dat in dat Paläozoikum geven hett,
* *[[Nandus|Rhea]]* (Nandus), Geslecht von Vagels.

Kiek ok bi: Rea.
Iapetus

**Iapetus**, **Japetus** oder **Iapetos** betekent

* Iapetus, Titan ut de greeksche Mythologie,
* Iapetus, in de Geologie en Meer, dat dat to de Tiet von dat Paläozoikum geven hett,
* Iapetus, Maand von den Planet Saturn,
* *[[Japetus (Geslecht)|Japetus]]*, Geslecht von Insekten,
* Iapetus-Nunatak, Nunatak op dat Alexander-I.-Eiland in de Antarktis.
Konstantinopel

**Konstantinopel** is de fröher Naam van de Stadt in Törkie, de nu Istanbul heten deiht. An'n 29. Mai 1453 hebbt de Osmanen de Stadt innahmen un hebbt den Naam ännert.

Gründ wurrn is de Stadt as "Byzantion" van de Greeken. De röömsch Kaiser Konstantin I. hett de Stadt denn aber as "Nee Rom" plant. As he stürven weer, hett man de Stadt no hüm nömmt.

Mehmet de Eroberer hett later Konstantinopel innahmen (1453). Dorbi geev dat um 50.000 dood Lü. Siet dem heet de Stadt Istanbul.
Groot Koalitschoon

En **Groot Koalitschoon** is en Begreep ut de Politik.

Disse Koalitschoon wurd meestens denn bild, wenn no en Wahl de beid gröttste Parteien tosommen mit en paar lüttje Parteien immer keen Mehrheit kriegen dont, oder so'n knappen Mehrheit, dat dor nich völ passeren dröft (to'n Bispeel en Politiker wesselt de Partei). In dissen Fall dot sük de beid gröttste Parteien tosommen und bild denn en Regeeren. 

De Koalitschoon hebbt denn en groote Mehrheit und de Oppositschoon hett rein gar nichts to melden, aber faken sünd sük die Koalitschonäre ok nich ganz gröön und arbeid doch beten wat tegennanner an.

De Gefohr is bi en süke Koalitschoon, dat se eenfach to völl Macht hebben und besluten könnt, wat se willt.
Ganymed

**Ganymed** betekent

* Ganymed, en Figur ut de greeksche Mythologie,
* Ganymed, en Maand vun den Planet Jupiter,
* (1036) Ganymed, en Asteroid vun’n Amor-Typ,
* den Titel von en Gedicht, dat Johann Wolfgang von Goethe schreven hett,
* Ganymed, en österrieksche Pop-Grupp ut de 70er un 80er Johren.

Kiek ok bi: Operation Ganymed.
Kallisto

**Kallisto** (ok *Callisto* schreven) betekent

* Kallisto, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Kallisto, een von de Galileischen Maanden von den Planeten Jupiter,
* (204) Kallisto, en Asteroiden ut den Hööftgördel,
* en Schachprogramm von den nedderlannsch Programmerer Bart Westrate.

**Callisto** wörr ok de italieensch Beteken för de Pääpst:

* Kalixt I.,
* Kalixt II.,
* Kalixt III.,
* Kalixt III., Gegenpaapst.
Kurt Schmücker

**Kurt Schmücker** (* 10. November 1919 in Löningen; † 6. Januar 1996 ok dor) weer en düütschen Politiker van de CDU.

An 17. Oktober 1963 wurr he as jüngst Minister van dat Kabinett Bundsminister för Wertschop in de Bundsregeren ünner Kanzler Ludwig Erhard. Nadem de FDP-Bundsministers an 28. Oktober 1966 van her Ämters torüchtreden weern, weer he denn ok noch 8. November bit 30. November 1966 Bundsminister för Finanzen. 

In dat Kabinett van de Groode Koalition ünner Kanzler Kurt Georg Kiesinger weer he denn van 1. Dezember 1966 bit 21. Oktober 1969 Bundsschatzminister.

In de Düütsche Bundstag hett he, de Bookdrucker lehrt harr, van 1949 bit 1972 seten.

Hüm to Ehren wurr in Löningen en Straat nah hüm nömmt (Kurt-Schmücker-Platz).

## Weblinks
Pinkel

**Pinkel** (vun’t oostfreesch *pink* „lütten Finger“, „Pint“ aver ok „lütte Wust“) is en Wust, de vör allen ut Speck, Rinnertalg, Swiensmolt un Grütt ut Haver un Gasten maakt un rökert warrt. Dat naue Rezept is vun Dörp to Dörp ünnerscheedlich un meist ok en Bedriefsgeheemnis vun den Slachter, de de Wust maken deit. 

Pinkel kannst du am am Besten met Gröönkohl un Tuffeln äten. Bi Bremen, Ollnborg un wieter hooch in’n Noorden makt se in’n Winter veel „Kohlfohrten“. Da word veel eten un drunken. Meistiet doot se ok Booßeln dorbi.
Akranes

**Akranes** (up Platt "Ackerhalfinsel") is en Hobenstadt up Iesland un Hööftstadt van de Bezirk Borgarfjarðarsýsla in'n Norden van Reykjavík.

2005 leven dor 5.782 Inwahners.

## Geschicht

De Stadt hett sük in 19. Johrhunnert ut en Fischerdörp entwickelt und hett 1942 de Stadtrechte kregen. Siet 1998 sünd Akranes un Reykjavík över de Natschonalstraat 1 (Hringvegur) dör de Tunnel *Hvalfjarðargöngin*, de ünner de Hvalfjörður dörführt, verbunnen. In de Tiet dorför muss man mit en Fährschipp na Reykjavík.

## Wat to ankieken is
Akranes hett en lütt Museum, vör de man Islands oldest erhollen Fischkutter utstellt hett. Ok de Luchttoorn ut 1918 is wat Besünners. Nieerdings hett man ok noch en Tunnelmuseum.

## Wirtschaft
In Akranes wurd in en groot Zementwark Muschelkalk verarbeit. Man seggt, dat man up Island twe Baustile unnerscheden kann - vör und noh de Bau van de Zementwark. 

## Sport
De Footballvereen IA Akranes wer all en paar Mal isländsch Meester un Pokalsieger. Ok ant UEFA-Pokal hett de Vereen al deelnomen.

## Fotos un Videos

* Biller: Lüchttoorns in Akranes
386

## Wat passeert is
* Augustinus schrifft sien lütt Book De beata vita
* Magnus Maxentius maakt in'n Krieg gegen Valentinian II. de Stadt Novara kaputt
* 25. Dezember: To'n eersten Mal warrt dat Fest vun de Wiehnacht up düssen Dag fiert. So is dat bit up den hüdigen Dag bleben

## Storven
* 18. März: Kyrill vun Jerusalem, Bischop un Lehrer vun de Kark (* bi 315)
* Aelia Flacilla, Kaiserin vun dat Röömsche Riek
Krummsteert

**Krummsteert** (fröher ok **Krumstert** schreven) is de Beteeknung van en oostfreesch Geldstück af dat Johr 1419. 

De Afstufung weer to de Tiet 1 Daler, 4 Orth (Ort oder Gulden) 1 Orth, (Ort oder Gulden)= 46 Krummsteert. Dat weer aber ok so, dat dat domols verscheden Währungen to glieker Tiet geev. To’n Bispeel weer en Arensgulden (=Arnheimer geldrischer Gulden) 16 Krummsteert weert.

De Krummsteert weer eegentlich en flämschen Geldstück van äben 1419. De Naam kummt van de Lööw, de dorup afbildt is und de en düchtig krummen Steert hett.

Dör dat Hööftlingsgeslecht van de Cirksena wur dat Löwenbild later dör de Harpye ersett. Dorna heten de Geldstücken „Witten“ (düütsch: Weißpfennig). Dat leeg an de hooch Sülverandeel. Wenn de Geldstücken nee weren, glänzen de düchtig hell.
Ebb

Wenn dat Water vun’t Meer wegen de Tide stiggt, denn is Floot. Wenn dat Water all wedder weglöppt, denn is **Ebb**.

Bi Ebb kann man an de ostfreesche Küst mit speziell utbild Wattlopers Wattwanderungen maken, de bit nah de Eilannen goht.
Paul Nipkow

**Paul Julius Gottlieb Nipkow** (* 22. August 1860 in Lauenburg in Pommern; † 24. August 1940 in Berlin) weer en düütschen Techniker un Utfinner.

As he noch up Gymnasium in Niestadt in Pommerellen gung, hett he sük all mit Experimenten van Telefonie beschäftigt un ok all dor an docht, bewegt Biller to överdrogen. 

Na egen Seggen an Heiligabend 1883 hett he de Idee hatt, mit en Schiev, op de spirolförmig Löcker op weren, en Bild „mosaikartig in Punkten und Zeilen“ optodelen. Dat niege doran weer de spirolförmig Schiev, de denn ok no hüm nömmt ist un Nipkow-Schiev heet.

Dorför hett he denn ok en Patent kregen, aber dat woll nie bruukt, so dat dat no 15 Johr weer verfullen weer.

De Nipkow-Schiev weer denn later aber wichtig för de eerste Kiekschappen. 

## Böker van dit Thema

* Walter Bruch: *Kleine Geschichte des deutschen Fernsehens.* 1967 (düütsch)
* Michaela Krützen: *Der Punkt / Die Matrix. Paul Nipkows Scheibe, Vilém Flussers Universum und der Würfel der Borg.* In: Archiv für Mediengeschichte – Licht und Leitung / hg. von Lorenz Engell, Bernhard Siegert und Joseph Vogl. Weimar 2002, S. 113-123 (düütsch)
Brösel

**Rötger Werner Friedrich Wilhelm Feldmann** (nöömt sick süms **Brösel**; * 17. März 1950 in Lübeck-Travemünn) tekent lustige Billergeschichten (Comics) mit de Hööftfigur „Werner“. He hett ook all fiev Filmen mit düsse Figur mookt, de bannig veel Spood hadd hebbt. He leevt dicht bi Kiel.

## Billergeschichten un Comics
* *Werner – Oder was?* (1981)
* *Werner – Alles klar?* (1982)
* *Werner – Wer sonst?* (1982)
* *Werner – Eiskalt* (1985)
* *Werner – Normal ja!* (1987)
* *Werner – Besser is das!* (1989)
* *Werner – Ohauerha!* (1992)
* *Werner – Wer bremst hat Angst* (1994)
* *Werner – Na also!* (1996)
* *Werner – Exgummibur!* (1998)
* *Werner – Volle Latte* (2002)
* *Werner – Freie Bahn mit Marzipan* (2004)
* *Lehrjahre sind keine Herrenjahre* (1993)
* *Immä Äägä middi Pullizei* (1993)
* *Geht tierisch los* (1995)
* *Bescheid* (1997)

### Filmen
* *[[Werner – Beinhart!]]*
* *[[Werner – Das muß kesseln!!!]]*
* *[[Werner – Volles Rooäää!!!]]*
* *[[Werner – Gekotzt wird später!]]*
* *[[Werner – Eiskalt!]]*

## Weblinken
* 
* Brösel sin Lebensloop up hochdütsch
* Werners Homepage (ook up hochdütsch)
Hades

**Hades** betekent

* Hades, in de greeksche Mythologie den Oort vun de Doden, de Ünnerwelt,
* Hades, in de greeksche Mythologie den Gott, de in de Ünnerwelt Baas is,
* Hades (* 1985), poolschen Rapper.

**Hades** is de Familiennaam von

* Lena Hades (* 1959), russ’sche Malerin un Fotografin.
Gustav II. Adolf

**Gustav II. Adolf** (* 19. Dezember 1594 in Stockholm; † 16. November 1632 bi Lützen), ut de sweedsche Königsfamilie vun de Wasa is König vun Sweden ween in de Johren vun 1611 bit 1632. He weer een vun de afsunnerlichsten Mannslüde in de Geschicht vun Sweden un besunners vun den Dörtigjohrigen Krieg. He hett dat henkregen, datt Sweden to sien Tied in den Noorden vun Europa dat Seggen harrt hett. So bleev dat ok bit to’n Anfang vun dat 18. Johrhunnert.

## Böker öber Gustav II. Adolf
* Jörg-Peter Findeisen: *Gustav II. Adolf von Schweden: der Eroberer aus dem Norden*. Graz 1996. ISBN 3-222-12425-6. 2. Upl. Casimir Katz Verlag 2005. ISBN 3-938047-08-9
* Marcus Junkelmann: *Gustav Adolf (1594-1632): Schwedens Aufstieg zur Grossmacht*. Regensborg: Friedrich Pustet, 1993. ISBN 3-7917-1397-3
* Michael Roberts, *The Military Revolution 1560 - 1660*, 1956
* E.M. Earle (Herausg.) *Makers of Modern Strategy: Military Thought from Machiavelli to Hitler*, 1948

## Footnoten


## Weblenken

*
Jacobs

**Jacobs** is de Familiennaam von

* Artur Jacobs (1880–1968), düütschen Mathematiker, Pädagoog un Philosoof,
* E. P. Jacobs (1904–1987), belgischen Comicteekner,
* Friedrich Jacobs (*Christian Friedrich Wilhelm Jacobs*; 1764–1847), düütschen Spraakforscher, Gymnasialprofessor un Bibliothekar,
* Friedrich Jacobs († 2004), düütschen Politiker,
* Glen Jacobs (* 1967), US-amerikaanschen Wrestler,
* Helene Jacobs (1906–1993), Wedderständlerin,
* Jakob Albert Michael Jacobs (1812–1879), belgischen Maler,
* Jane Jacobs (1916–2006), US-amerikaansche Schrieversche,
* Johann Jacobs (1869–1958), düütschen Ünnernehmer ut Bremen (Jacobs Kaffee),
* Klaus Johann Jacobs (* 1936), Brodersöhn vun Johann Jacobs, Ünnernehmer in Zürich,
* Monty Jacobs (*Montague Jacobs*; 1875–1945), düütschen Schriever un Journalist mit engelsche Afkumst,
* Otto H. Jacobs (* 1939), düütschen Professor för Stüüerlehr,
* Paul Emil Jacobs (1803–1866), düütschen Maler,
* René Jacobs (* 1946), belgischen Dirigent,
* Steffen Jacobs (* 1968), düütschen Schriever, Kritiker un Översetter.

Kiek ok bi: Jakobs, Jacobsen, Jacobi, Jacoby, Jacobs River.
Kentucky

**Kentucky** is en Bundsstaat vun de USA. De Hööftstadt is Frankfort.

Kentucky wurd to de Noordstaaten tellt und is de 15. Staat van USA. De Naam kummt van dat indiansche Woort van de Irokesen *Ken-tah-ten*, wat sovöl heten deit as „Land van Tokunft“. Anner Lüüd seggen dor ok *Bluegrass State* to. Dat kummt van de in’t Vörjohr blau-gröön bleud Grasland.

Kentucky hett 4,1 Million Inwahners. De meest Lüüd verbinnen mit Kentucky de Tucht van Peerd und dat Herstellen van Whisky, wat en besünners Soort Schnaps is. De bekanntst Marke dorvan is wol *Jim Beam*.

Abraham Lincoln keem ut Kentucky, aber ok de Künstlers Lionel Hampton, Irene Dunne un George Clooney.

## Politik

Kentucky is opdeelt in 120 Kreise (Countys):

## Weblenken
Kreuger

**Kreuger** betekent

* Kreuger, Baas von en Kroog.

**Kreuger** is de Familiennaam von

* Frederik H. Kreuger (1928–2015), nedderlandschen Inschenör, Utfinner un Schriever,
* Ivar Kreuger (1880–1932), sweedschen Ünnernehmer,
* Kurt Kreuger (1913–2005), sweedschen Boxer,
* Kurt Kreuger (1916–2006), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Miles Kreuger (* 1934), US-amerikaanschen Filmhistoriker,
* Nils Edvard Kreuger (1858–1930), sweedschen Maler, Teekner un Illustrater.

Kiek ok bi: Kröger.
Gorch

**Gorch** is en plattdüütschen Vörnaam for Jungs.

## Herkamen
Gorch kummt vun den Naam *Georg*. Dat kummt vun den greekschen Naam *Geōrgios/Γεώργιος*. *Geōrgios* hett mit dat greeksche Woort *geōrgós* (*Buur*) to kriegen. Dor steekt de beiden greekschen Wöör *gē* (*Eer*) un *érgon* (Arbeit) in. De Naam is dör dat Christendom in wieden Bruuk kamen, wieldat de Hillige Gorch en heel wichtigen Hilligen för de Christen is.

## Wen düssen Naam harrt hett
Bekannt is de Naam ok as Vörnaam vun den Schriever Gorch Fock.

## Kiek ok na bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Weblenken
George Grosz

**George Grosz** (* 26. Juli 1893 in Berlin as *Georg Ehrenfried Groß*; † 6. Juli 1959 in Berlin) weer een düütsch-amerikaanschen Maler. He hett ok Karrikaturen tekent. 

Bi den Naam George Grosz denkt een tomeist an siene Biller ut de 1920er Johren. De weert to de Nee Sachlichkeit torekent. Dor geiht he mit gegen de sozialen Tostännen vun siene Tiet gegenan. Faken wiest he, wat in’e Grootstadt los is un dor is he nich bang un lett he nix vun weg. He maalt dat, wat dor passeert, ok Moord un Dootslag, un wat suß allens verkehrt is. Wenn een siene Biller mit Otto Dix siene Saken verglieken deit, denn stickt in Grosz siene Biller mehr Politik in un he is tomeist beetscher, as Dix. He maakt sik lustig öber de Lüde, de in de Weimarer Republiek dat Seggen hefft, besunners de Lüde vun de Weertschop, vun de Politik, vun dat Militär un vun de Kark hett he up’n Kieker.

## Weblenken

* DNB-Katalog
Lausanne

**Lausanne** (IPA:loˈzan) is de Hööftstadt van de Swiezer Kanton Waadt un van dat Distrikt mit glieken Naam. 

De fröhere düütsche Naam *Losanen* is nicht mehr in Gebruuk. De italieensche und de rätoromaansche Naam van de Stadt is *Losanna*, de nieglatiensch Naams sünd *Lausonium* bzw. *Lousonna*. 

Lausanne liggt in de welsche Swiez an'n Genfer See, wonehm man franzöösch snackt. Lausanne is mit ruch weg 117.000 Inwahners de fieftgröttste Stadt in de Swiez. De Stadt is en bedüten Weertschopps-, Kultur- und Bildungszentrum. Ok is dor veel Verkehr. Dat is so'n Verkehrsdreischiev för de Westswiez.

In Lausanne is ok de Seet van de Internatschonale Olympische Komitee. Vele Lü seggt, dat Lausanne en Sporthööftstadt is. 

## Weblenks

* Offizielle Websiet van de Stadt Lausanne
* Informatschonen för Touristen
* Groot Archiv van Luftbiller van de Stadt
* De Schlooten van Lausanne
* Universität Lausanne
* Eidg. Technische Hoochschool Lausanne
* Olympisch Museum
Sophie

**Sophie** (ok **Sophia**, **Sofie**, **Sofia**; plattdüütsch faken kort **Fiete**, **Fieken** oder **Phië**) is en Vörnaam for Deerns.

## Herkamen

Sophie kummt vun den greekschen Naam *Sophia/Σoφíα*. Dat bedüüdt soveel as *Wiesheit*. De Naam is in dat Christendom begäng, wieldat Sophie vun Rom ene Hillige för de Christen is.

In Düütschland weer de Naam in dat 19. Johrhunnert un in de Tiet bet 1930 temlich geern nahmen. Denn is he aver kumplett ut’e Mood kamen un eerst siet de 1980er Johren warrt he wedder veel bruukt un höört to de 25 mehrstbruukten Naams. 

Kiek ok na bi de List vun plattdüütsche Vörnaams.
Johann Jacobs

**Johann Jacobs** (* 20. Mai 1869 in Borgfeld; † 21. Februar 1958 in Bremen) is de Grünner vun dat Ünnernehmen Jacobs-Kaffee, dat hüdigendags to den Konzern Kraft Foods tohören deit. 

Toeerst hett he in sien Vaderstadt een Kolonialworenladen harrt. 1906 hett he sien eerst Koffirösteree upmaakt. Dor is denn later een vun de bekanntest Koffimaker in Düütschland vun wurrn. 

Vun em hett ok dat „Johann Jacobs Museum“ in Zürich in de Swiez sienen Naam. Dat hett sien Groot-Brodersöhn Klaus Johann Jacobs 1984 upmaakt. Dor sund allerhand Saken to de Kulturgeschicht vun den Koffi in tohopenstellt. Babenhen gifft dat dor allerhand Maleree, Graphik, Porzellan un Sülver to sehn. Amenn is dor ok een vun de gröttsten Bökereen vun de Welt to dat Thema „Kulturgeschicht vun den Koffi“ to finnen. 

## Weblinks
*Johann Jacobs Museum
Fiete

**Fiete** is en plattdüütschen Vörnaam for Jungs un för Deerns.

## Herkamen
Fiete as Kortform vun’n Naam kann vun de Naams *Friedrich*, *Fritz*, *Friederike* (hebbt all tohoop mit den Naam Freerk to doon), *Frieda* (kummt vun Naams, de mit Freerk to doon hebbt, vun Elfriede oder annere Naams mit *fried/fred*) oder *[[Sophie]]* kamen.

## Kiek ok na bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Weblenken
Klaus Johann Jacobs

**Klaus Johann Jacobs** (* 3. Dezember 1936 in Bremen; † 11. September 2008 in Küsnacht) weer en Koopmann un weer fröher düütschen Vörstand un gröttsten Inhebber vun Aktien vun den Swiezer Lebensmiddelkonzern Jacobs Suchard AG.

## Vun’n Bremer Koffihannel to’n Swiezer Lebensmiddelkonzern
1970 hett Klaus J. Jacobs dat Föhren vun de Geschäften vun dat Koffi-Hannelshuus Johann Jacobs & Co. öbernahmen. Sien Grootunkel Johann Jacobs harr düsse Firma in de Bremer Ooltstadt grünnt. Hüdigendags höört se to Kraft Foods, wat wedder een Dochter vun Altria is, de fröher Philip Morris heten dö. 1973 hett he den Setel vun dat Hannelshuus nah Zürich leggt un 1982 öbernehm he de Swiezer Interfood mit de Firmen Tobler un Suchard. Klaus Johann Jacob is Wahl-Swiezer wurrn un hett bi dat Dressurrieden ok in de Nationalmannschup vun de Swiez mitmaakt. Sien Ökelnaam is „KJJ“.

## Verkoop un wat denn keem
1990 verköff Klaus Jacobs de Jacobs Suchard AG an Altria. He seggt, dat weer, vunwegen datt he siene Sustern un Bröder utbetahlen möss. Denn waag he aber een neen Anfang mit Firmen, de he ut de Konkursmass vun Werner K. Rey köfft hett. Ut een Tosamensluss vun sien Firma Adia Interim mit de franzöösche Ecco (Philippe Foriel-Destezet) is de Firma Adecco SA (Tietarbeit) vun wurrn. As een Rest ut den Verkoop vun Jacobs Suchard is ok noch de Firma Barry Callebaut (Roh-Schokolaad) bi em bleben. De verscheden Andelen, de he höllt, weert midderwielen vun de Jakobs AG in Zürich verwalt’. Anunforsik woll sik Klaus Jacobs an sienen 65. Gebortsdag to Roh setten un in Newsells Park Stud bi Oxford in England up eenen Peerhoff leben. Man denn geev dat in’n Raat vun de Verwalten vun Adecco Striet mit sienen Geschäftspartner Philippe Foriel-Destezet un he stünn för een bestimmte Tiet wedder an de Spitz vun düsse Firma.

## Privaat
Klaus Jacobs hett ut sien eerste Eh twee Söhns (Dr. Christian Jacobs un Dr. Andreas Jacobs). Ut sien tweede Eh hett he twee Söhns un twee Döchter. He sett sik för soziale Saken in un hett in dat Johr 1995 den „Chairman’s Award“ in’t Leben ropen. 
## De Jacobs Foundation
1988 hett Klaus Jacobs in Zürich de Jacobs Foundation grünnt. De hett een Stammkapital, wat nah Milliarden tellen deit. Düsse Stiftung schall hölpen, Projekten in de Forschung nah vörn to bringen un de Tostänn, in de Jugendlichen leben mütt, verbetern. An’n 1. November 2006 hett de Stiftung kunnig maakt, datt se eenen Toschuss vun 200Mio. Euro an de „International University Bremen“ geben will. Dor sünd all Sorgen vun düsse private Universität mit wegnahmen, datt se vunwegen dat Fehlen vun Geld ehr Porten tosluten mutt. För düssen Toschuss ännert de International University Bremen ehren Naam un heet vun nu af an Jacobs University Bremen. Dat Geld warrt so geven, datt dat toeerst mal fiev Johr lang jedet Johr 15 Mio. Euro gifft un denn to’n Sluss in dat Johr 2011 noch mal 125 Mio. up eenen Bulten. 

## Weblinks
* Jacobs Foundation (engelsch)
* Jacobs AG
* Stiftung Gestüt Fährhof
* Newsells Park Stud (englisch)
Winnewörp

De **Winnewörp** is ene Familie vun Deerten, de ünner de Eer leevt. Alhannten wett he ok „De swarte Düvel“ nöömt. Winnewörpen höört to de Familie vun de *Talpidae*. De gifft dat in’n Noorden un in de Midden vun Eurasien un vun Noordamerika. De Winnewörp-Oort, de in Middeleuropa leevt, warrt *[[Europääsch Winnewörp]]* (*Talpa europaea*) nöömt.

De Winnewörp wöhlt meist lüttke Höpe in’n Goorn, un so ganz nebenbi kickt he so’n beten na de Flegen un so’n Kraam un putzt dat allens mit weg.

## Naams

De Winnewörp warrt in Plattdüütsch ok Fröt, Fröte (Fröt un Fröte: Emsland, Pl.: Fröten), Frote, Fraute, Göör, Gööre ((Westmünsterland, Bocholt), Hunnewap, Hunnewupp (Hunnewap un Hunnewupp: Ollenborger Mönsterland), Kruup in't Lock, Moorworm, Mulewarp, Mull, Mullewap, Mullewarp (Mullewap un Mullewarp in Noord-Sleswig-Holsteen), Mullwarp, Mullwöhler, Mullwörp, Mullworm, Mullworp, Muulworm, Mullwupp, Wandworp, Wannerrup, Windwarber (Hadeln), Winnewarp, Winnwarp, Winnworp, Winnwupp nöömt. In Latinsch heet de Winnewörp: *Talpa europaea* (dat is de wetenschopplich Naam), in Düütsch: *Maulwurf*.

## Footnoten
Dalliero

**Dalliero** () is een Dorp in Sassen-Anholt, dicht bi Warnijero’e. De Oort liggt dicht an de Noordrand vun de Harz un besteiht ut twee Delen: Dalliero un Altenrode. Vöör de ierst Tied is et uurkundlich erwähnt 1086, awwer de Uursprung liggt in een Siedlung vun een Man namens Turincwart in de 7. Johrhunnert. 
Doar wahnen hüdigendags etwan 2.400 Inwahners.
De alden Lüüd snacken een besonner Art von Plattdüütsch, nämlich Ostfälschet Platt.
Een Siegenswürdigkeit in de Dorp es en olle Thingstatt; man seggt, dat al Kaiser Otto III. doar een Richtdag hollen hett.
Un 1517 was Martin Luther in de Klooster Himmelpoorten dichtbi Dalliero, dat is amtlich. Aakt Joars drup hebben de Buern vun Dalliero un Warnijeroe dat Klooster stürmt un bannig veel Schaden anricht, de Münch sin in de Wald flohen. Himmelpoorten is bald dornaak ganz wüst worn.
1800 was de Oort noch en Buuerndorp, awwer in de 19. Johrhunnert hett sich dat Bild wannelt, Steenbruk- und Waldarbeter hebben doar arbetet. De Harzgranit was een Expoortartikel bis naa de Nederlanden.

## Bildergalerie

Bild:Bildp 9788 darlingerode.jpg|Dalliero un Brocken
Bild:bildp 8983 darlingerode_ortsansichten.jpg|Ansicht vun Noordosten
Bild:Bild 3320_21 Panorama Strasse.jpg|Schöön Kiekut
Bild:Bild 3462 64 wiki darlingerode panorama.jpg| Panorama vun Dalliero
Io

**Io** betekent

* Io, Fru ut de greeksche Mythologie, de wat mit Zeus harr,
* Io, en von de Galileischen Maanden von den Planeten Jupiter,
* (85) Io, en Asteroiden ut den Hööftgördel,
* Io, en Programmeerspraak.

**IO** is afkört för

* .io, Top Level Domain to dat Land Britisch Territorium in’n Indischen Ozean,
* **i.O.** heet in technische Ümgangssnack *in Ordung*,
* **i.o.** bedüüt in de Medizin *intraossär* (op platt so veel as: in de Knaken),
* **IO** oder **I/O** steiht för Ingaaf/Utgaaf un warrt bi Rekners bruukt oder bi de Volksweertschap,
* **IO** oder **I.O.** warrt in de Hoochdüütsche Grammatik för dat *indirekte Objekt* schreven,
* **IO** warrt internatschoonal bruukt för *Internaschoonale Organisaschoon*,
* **IO** betekend na ISO 3166-1 dat Britsch Rebeet in den Indischen Ozean,
* **io** steiht na ISO 639-1 ok för de Spraak Ido.
Asaph Hall

**Asaph Hall** (* 15. Oktober 1829 in Goshen, Connecticut; † 22. November 1907 in Annapolis) wer en US-amerikaanschen Astronom. He is de Opdecker van de Mars-Maanden Phobos und Deimos.

Nodem sien Öllern stürben wern, hett Hall erstmol en Lehr as Timmermann anfungen und denn an de Universität Michigan Astronomie studeert. Geld har he nich, so muss he denn 1857 van de Universität weggahn. He hett denn en Ste an't Harvard-College-Observatorium in Cambridge annohmen. Dor is he denn to'n Experten up dat Bereken van Umloopbahnen wurn. In August 1862 is he nah dat US Naval-Observatorium wesselt, wor he bit 1891 bleven is. 1863 is he dor denn ok Professor för Mathematik wurn. 

1877 stunn de Planet Mars selten günstig, üm dat de Astronomen hüm ankieken kunnen. Giovanni Schiaparelli hett to de Tiet de Marskanals entdeckt, der aber gar kien Kanals werrn. Man dat wuss he do noch nicht. Asaph Hall hett denn aber de beid Maanden Phobos und Deimos ontdeckt. Düchtig hulpen hett hüm dorbie sien Fru Chloë Angeline Stickney Hall, de hüm immer wer nööcht het, wieder to kieken und to söken. Für disse Saak hett Hall de groote 26-Toll-Refraktor "Great Equatorial" in Gebruuk hat. Dat wer to de Tiet das gröötste Instrument, wat dat gev up de Eer. Hall hett denn ok noch de Umloopbahnen van de beid Maanden berekent. Mit sien Fru harr he veer Kinner.

1879 hett he de Goldmedaille van de Royal Astronomical Society van Grootbritannien kregen.

En lütt Sett later gung he nach Annapolis, wor he denn 1907 storven is.

## Weblenks

* Asaph Hall und die Enteckung der Marsmonde
*Astropix vom 7.11.2009 (Naam vun sien Fru un Tall vun sien Kinner)
Sven Regener

**Sven Regener** (* 1. Januar 1961 in Bremen) is en düütschen Musiker un Schriever.
1985 hett he de Musikgrupp „Element Of Crime“ mitgründ, för de he bole all Texte schreev, singt un de Trompeet speelt. 

2001 hett he sien eersten Roman *[[Herr Lehmann]]* schreven. 
2004 köm sien tweeden Roman *[[Neue Vahr Süd]]* in de Bökerladens.

## Langspeelplatten
* Mittelpunkt der Welt : 2005 | universal
* 1991-1996 *(Best Of)* : 2002 | Motor Music
* 1985-1990 *(Best Of)* : 2002 | Motor Music
* Romantik : 2001 | Motor Music
* Psycho : 1999 | Motor Music
* Die schönen Rosen : 1996 | Motor Music
* An einem Sonntag im April : 1994 | Motor Music
* Dicte-moi ta loi (limiteerte internatschonale Version vun Weißes Papier, Oplaag: 2000 Stk.): 1993 | Polydor 
* Weißes Papier : 1993 | Polydor
* Damals hinterm Mond : 1991 | Polydor
* Live: Crime Pays : 1990 | Polydor
* The Ballad Of Jimmy & Johnny : 1989 | Polydor
* Freedom, Love & Happiness : 1988 | Polydor
* Try To Be Mensch : 1987 | Polydor
* Basically Sad : 1986 | Polydor

## Bökers
* *[[Herr Lehmann]]*. Eichborn, Berlin un Frankfort an’n Main 2001 ISBN 3821807059 (was 2003 ok as Film omset)
* *[[Neue Vahr Süd]]*. Eichborn, Berlin un Frankfort an’n Main 2004 ISBN 3821807431
* *Angulus Durus*. Eichborn, Berlin 2006

## Weblinken

* Interview in de Welt (hoochdüütsch)
Ingelore Rosenkötter

**Ingelore Rosenkötter** (* 24. Juli 1953 in Bremen) is en Politikersch van de SPD un van den 2. November 2006 bet 30. Juni 2011 Senatorin för Arbeid, Fruen, Gesundheid, Jöögd un Soziales in dat Bundsland Bremen. 

## Levensloop
Ingelore Rosenkötter is 1953 in Bremen boren un in Worpswede opwussen. Se hett Bankkoopfru lehrt un weer siet 1978 in Landssportbund Bremen un siet 1989 in’d Landsverbund van Düütsch Root Krüüz togange.  Mit ehren Ehmann leevt se ut’neen. Kinner hefft de beiden nich. An'n 30. Juni 2011 is se ut den Senat utscheeden. Sietdem weer se bit 2019 Liddmaat van de Bremisch Börgerschop. 

## Weblenks

* Rosenkötter op de Websteed von de Börgerschop (hoochdüütsch)
* Rosenkötter op de Websteed von de SPD-Frakschoon (hoochdüütsch)
Europa (Mehrdüdig Begreep)

**Europa** betekent

* Europa, en Eerddeel,
* Europa, Figur ut de greeksche Mythologie, Leevste von Zeus,
* Europa, Figur ut de greeksche Mythologie, Dochter von Okeanos un Thetys,
* Europa, Maand vun den Planeten Jupiter,
* (52) Europa, en Asteroid ut den Hööftgördel,
* *[[Europa (Film)|Europa]]*, Film von Lars von Trier,
* Europa, lütt Eiland in den Indischen Ozean,
* Europa, Serie von Drägerraketen ut de 1960er un 1970er Johren,
* Europa, Label von en Hörspeel-Produktschoonsfirma,
* *[[Europa (1928)|Europa]]*, Passageerschipp von NDL un HAPAG ut dat Johr 1928,
* *[[Europa (1966)|Europa]]*, Passageerschipp von NDL un HAPAG ut dat Johr 1966,
* *[[Europa (1891)|Europa]]*, Passageerschipp von de HAPAG ut dat Johr 1891,
* *[[Europa (1905)|Europa]]*, Passageerschipp von de HAPAG ut dat Johr 1905,
* *[[Europa (1982)|Europa]]*, Passageerschipp von de HAPAG ut dat Johr 1982,
* *[[Europa (1999)|Europa]]*, Passageerschipp von de HAPAG ut dat Johr 1999,
* HMS ''Europa'', britschen Krüzer.

Kiek ok bi: Europe, Evropa.
Amalthea

**Amalthea** betekent

* Amalthea, Maand von den Planeten Jupiter,
* (113) Amalthea, en Asteroid,
* Amaltheia, Nymphe ut de greeksche Mythologie.
Vermont

**Vermont** is en Bundstaat van de USA. De Hööftstadt is Montpelier.

Vermont is mit 24.923 km² Grött en van de lütt US-Staaten und höört egentlich to Nieg-Ingland an de Grenz to Kanada. Tosammen leevt in Vermont ruch weg 608.000 Lüüd.

De Staat warrt ok *Green Mountain State* (Gröön Bargen Staat) nöömt. För idyllsch Barglandschaften is de Staat bekannt. *Green Mountains* un *Lake Champlain* sünd besünners antokieken. Dorneben is Ahornsirup, dat wat de Staats bekannt makt hat. 

Dür to leben is dat aber in Vermont. Völ riek Lüüd ut de Staaten drümto hebbt in Vermont Weekenennhuus oder ’n Grundstück. Dat hett de Pries düchtig in't Höcht dreben. De Lüüd, de nich so völ Geld hebbt, gaht do blots hen, üm sük de moije Gegend antokieken. 2002 wern dor immerhenn 7,9 Million Besökers, de sük de *[[Indian Summer]]* (dat is den Tiet, wenn sük das Loof van de Bööm farven deit) ankeken hebbt.

De gröttste Städer sünd (Stand. 2004)

* Burlington (38.934 Inwahners)
* Rutland (17.080 Inwahners)
* South Burlington (16.460 Inwahners)
* Barre (9.141 Inwahners)
* Essex Junction (8.829 Inwahners)
* Montpelier (8.013 Inwahners)
* Saint Albans (7.548 Inwahners)
* Winooski (6.365 Inwahners)
* Newport (5.118 Inwahners). 

Fröher weer Vermont de Heimatoort van de Irokesen, Algonkin un Abenaki-Natschoon (all Indianer-Stämm). 

1777 hett sük Vermont to'n unafhängig (van England) Republik verkloort. Toeerst hebbt se sük New Connecticut nömmt, auf Juli 1777 aber denn as Vermont. Se hebbt denn glieks en Verfaten maakt un dormit weern se de eerste Staat in Noordamerika mit en egen Verfaten. Bet 1791 wer de Staat vullends sülvständig, denn hebbt se sük as 14. Staat de USA anslaten. Politisch wurn se domols van Thomas Chittenden föhrt, de denn ok de eerste Gouverneur van Vermont wurn is. 

De amerikaansch Präsidenten Chester Alan Arthur un Calvin Coolidge keemen ut Vermont.

## Politik

Vermont is opdeelt in 14 Kreise (Countys):

## Literatur

* APA Guide *USA Neuengland*. - Berlin : Langenscheidt, 2001, insb. S. 242-271, ISBN 3-8268-2415-6
* Albers, Jan: *Hands on the Land* : a History of the Vermont Landscape. - Cambridge, Mass. : MIT Press, 2000. - ISBN 0-262-01175-1
* Cohen, David E.; Rick Smolan: *Vermont 24/7* : 24 hours, 7 days extraordinary images of one week in Vermont. - New York : DK Publ., 2004. - ISBN 0-7566-0086-3 
* Duffy, John J.; Samuel B. Hand; Ralph H. Orth: *The Vermont Encyclopedia*. - Hanover, N.H. : Univ. Pr., 2003, ISBN 1-58465-086-9
* Grant, Kim, et al. *Vermont, an Explorer's Guide*. New Haven : Countryman Pr., 2002. - ISBN 0-88150-519-6. 
* Klyza, Christopher M.; Stephen C. Trombulak: *The Story of Vermont* : a natural and cultural history. - Hanover, N.H. : Univ. Pr., 1999. - ISBN 0-87451-936-5.
* Rodgers, Steve: *Country Towns of Vermont*. - New York : McGraw-Hill, 1998. - ISBN 1-56626-195-3. 
* Sherman, Joe: *Fast Lane on a Dirt Road* : a Contemporary History of Vermont. - White River Junction, Vt. : Chelsea Green Publ., 2000. - ISBN 1-890132-74-8. 
* *Vermont Atlas & Gazetteer*. - Freeport, Me : DeLorme, 2000. - ISBN 0-89933-322-2.

## Weblenken

* Websteed vun Vermont (engelsch)
Elara

**Elara** betekent

* Elara, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Elara, Maand von den Planeten Jupiter,
* den eersten tamilschen König von Sri Lanka.