open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Achtarm-Dintenfische

To de Grupp vun de **Achtarm-Dintenfische** oder **Achtarm-Enktfisken** (*Octopodiformes* oder *Vampyropoda*) weert de Kraken (*Octopoda*), de Cirruskraken (*Cirroctopoda*) un de Vampirdintenfische (*Vampyromorpha*) torekent. Se all hefft acht Arms, gegen u. a. de Echten Dintenfische over, de all tein Arms hefft. De Vampirdintenfische hefft twuschen de beiden eersten Armpaare (vun'n Kopp her tellt) noch en Paar Fadens, de torüchtrocken weern könnt un de as Sinnorgan bruukt weert. Wenn sik de Achtarm-Dintenfische in dat Ei entwickelt, kann een sehn, datt se an un for sik vun de Teinarm-Dintenfische afstammt. Dat is ok an de Vampirdintenfische mit ehre twee tosätzlichen Fadens to sehn. Kloor is, datt Vertreders vun düsse Grupp al in dat Rhaetium un in de Bövertrias leevt hefft. Dat wiest Fundstücke. In'e Klatten hefft sik de Forschers man dorover, ob dat al in dat Karbon Achtarm-Dintenfische geven hett. 

## Systematik
De Systematik faat veer Unnergruppen tosamen. De spleet sik wedder up in en Reeg vun Familien un en poor hunnert Aarden un Unneraarden. 

*Cirruskraken (*Cirrina*)
**Opisthoteuthidae
**Cirroteuthidae
**Stauroteuthidae
*Kraken (*Octopoda*)
**Amphitretidae
**Argonautoidea
**Bolitaenidae
**Echte Kraken (*Octopodidae*)
*Trachyteuthididae †
**Trachyteuthis †
*Vampirdintenfische (*Vampyromorpha*)
**Kelaenina †
**Prototeuthina †
**Mesoteuthina †
**Vampyromorphina

## Literatur
* Thomas Berthold und Theo Engeser: *Phylogenetic analysis and systematization of the Cephalopoda (Mollusca).* Verhandlungen des naturwissenschaftlichen Vereins Hamburg, N. F., 29: 187-220, Hamburg 1987 . 
* David B. Carlini, Richard E. Young und Michael Vecchione: *A molecular phylogeny of the Octopoda (Mollusca: Cephalopoda) evaluated in light of morphological evidence.* Molecular Phylogenetics and Evolution, 21(3): 388-397, San Diego 2001 
* Richard E. Young und Michael Vecchione: *Evolution of the gills in the Octopodiformes.* Bulletin of Marine Science, 71(2): 1003-1017, Coral Gables, Florida 2002
Wööstenhoff

De **Wööstenhoff** () is en lütten Oort in de Gemeen Visselhöövd in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen. Binnen de Gemeen höört de Oort to de polietsche Oortschop Bookholt.

## Geografie

De Oort liggt in de Lümbörger Heid. Dat Water ut dat Rebeed flütt över’n Visselbeek af.

De Naveröörd sünd Hälßen, Hiddingen un Schwitschen in’n Noordoosten, Delvendaal in’n Süüdoosten, Affwinkel un Visselhöövd in’n Süden, Nindörp in’n Süüdwesten, Grapenmöhlen in’n Westen un Wittörp un Bookholt in’n Noordwesten.

## Historie

De Wööstenhoff is vondaag en Riederhoff.

### Verwaltungsgeschicht

In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Stellich in’n Kanton Wasra höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.

De Oort hett vör 1885 to de Amtsvaagdie Visselhöövd in dat Amt Rodenborg tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Rodenborg, de 1977 mit’n Landkreis Bremervöör to’n ne’en un grötteren Landkreis Rodenborg tohoopgahn is.

De Oort hett fröher to de Buurschop Bookholt tohöört. In dat 19. Johrhunnert hebbt de Wööstenhoff un Affwinkel för korte Tied tohoop en Gemeen billt, de denn aver wedder Deel von de Gemeen Bookholt worrn is. Mit de Gemeenreform in Neddersassen an’n 1. März 1974 is de Gemeen Bookholt an de Gemeen Visselhöövd kamen un billt dor sietdem en Oortschop.

### Inwahnertall

### Religion

De Wööstenhoff is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Johannis-Kark in Visselhöövd.

För de Kathoolschen weer von 1852 bet 1960 de Kapell op Slott Kedenborg tostännig. Nu is de Hart-Jesu-Kark in Visselhöövd tostännig, de siet 1. August 2004 to de Karkengemeen St. Maria von’n hilligen Rosenkranz in Wasra tohöört.

## Weertschop un Infrastruktur

För’n Wööstenhoff is de freewillige Füürwehr Bookholt mit tostännig.

Bi’n Wööstenhoff liggt dat *Heiddörp Visseldaal*, en Rebeed mit en Reeg Feernhüüs.

### Verkehr

Von’n Wööstenhoff föhrt en Straat na Visselhöövd un dor an de Bundsstraat 440, de in’n Noordwesten över Wittörp na Rodenborg geiht un in’n Süüdoosten över Oddingen na Derpmark. De B&nbsp;440 warrt in Visselhöövd krüüzt von de Landsstraat 171, de in’n Noordoosten över Schwitschen un Hiddingen na Neenkerken löppt un in’n Süüdwesten över Jeddingen na Kerklinneln un Veern. Tosätzlich föhrt in’n Süden de L&nbsp;161 över Kedenborg un Ebben na Wasra.

De nächste Autobahn is de Autobahn 27 (Afsnidd Bremen–Wasra). De Opfohrt 27 Wasra-West liggt so 18 Kilometer in’n Süden von’n Wööstenhoff an de B&nbsp;209. De Opfohrt 46 Derpmark op de Autobahn 7 (Afsnidd Hamborg–Hannover) liggt 19 Kilometer in’n Süüdoosten an de B&nbsp;440.

De nächste Bahnhoff is knapp dree Kilometer wied weg in’n Süüdwesten de Bahnhoff Visselhöövd an de Bahnlien Ülzen–Langwedel.

### Scholen

De Kinner von’n Wööstenhoff gaht na de Grundschool Visselhöövd. Ok fröher sünd se dor al na de Volksschool gahn.

## Footnoten
Wüstenhof

**Wüstenhof** betekent

* Wüstenhof, Oort in de Gemeen Wülfrath in’n Kreis Mettmann, Noordrhien-Westfalen,
* Wüstenhof, Oort in de Gemeen Lindlar in’n Oberbergschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Wüstenhof, Oort in de Gemeen Wipperfürth in’n Oberbergschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Wüstenhof, Oort in’n Oortsdeel Elberfeld von de Stadt Wupperdaal, Noordrhien-Westfalen,
* Wüstenhof, Oort in’n Oortsdeel Siebeneick von de Stadt Wupperdaal, Noordrhien-Westfalen.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Wööstenhoff, Oort in de Gemeen Visselhöövd in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen.
Suugproppen

En **Suugproppen** is en Proppen ut elastisch Materiol, de dör Unnerdruck an en glatte Flach anbackt warrt. Dor warrt en hollen Ruum mit elastisch Materiol umto indrückt un de Luft, de dor in seten hett warrt rutdrückt. So warrt Druck upboot up den hollen Ruum vun dat Medium, wat dor umto is. Normolerwiese is dat Luft. So kummt de Indruck tostanne, as wenn de Proppen sik fastsugen dö. 

Dat Prinzip vun den Suugproppen warrt vun tahlrieke Waterdeerter in allerhand Gestalt bruukt, bi Tentakels, Suugföte un Suugmüler. 

To'n Naboen vun de Suugproppens ut dat Deerterriek harrn de Minschen Gummi nödig un mössen dor torecht mit kamen. As dat noch nich so wiet weer, hefft se de Suugproppens vun Deerter nahmen. So sind Suugboors to'n Fangen vun Seeschildpadden bruukt wurrn. Ut de Middellannsche See is ok de Fischfang mit Kraken bekannt. Als in de Odyssee warrt de Kraft vun Suugproppens vun en Dintenfisch beschreven: As man em ut de See trecken deit, hangt dor noch Steen an.

## Suugproppens in de Technik
Künstliche Suugproppens weert dor sunnerlich to bruukt, Saken en tiedlang an glatte Flachen antobacken. So warrt dat mit Reedschop for de Köken maakt, man ok mit Reedschop for de Navigatschoon an Finsters in Scheepe un Autos oder Heizstäve in't Aquarium. De Suugkraft verhollt sik dor proportschonal bi to den Druckunnerscheed un de Flach, wo dat um geiht: Je höger de Unnerscheed un je lüttjer de Flach, um so grotter de Suugkrat. So kann en enkelten Suugproppen swaare Last holen.

## Suugproppens in de Tähnmedizin

As an'n Anfang vun dat 20. Johrhunnert Totalprothesen in de Tähnmedizin noch nich so maakt weern konnen, datt se akraat passen un vundeswegen vun sülms fastbacken bleven, hett man Suugproppens in Prothesen for Bovengagels inboot. Man wenn de lange Tied bruukt wurrn, hefft de den Kiff in'e Merse maakt, bit hen to Löcker in'n Böhn. So hett man düt Hölpsmiddel later nich mehr nahmen.

## Belege
Schulp

De **Schulp** (middelnedderdüütsch *schulp(e)* ‚Mussel(schill)‘ ) is de „Ruggenknaken“ vun Echte Dintenfische. He deent for de Updrift bi't Swemmen un blifft vun't Volumen stabil. Na de Stammgeschicht hen bekeken hannelt sik dat um en Binnenskelett, dat sik mit den Loop vun de Evolutschoon ut dat „Huus“ vun de Dintenfische ehre Vorwesers mank de Koppfööt torüchbillt hett. Bi ole Koppfoot-Aarden deent Hüser as Butenskelett. Se sünd bi de jüngeren Koppfoot-Aarden „na binnen wannert“ un hefft sik dor bi torüchbillt. Bi de Echten Dintenfische is dor de Schulp bi nableven, bi de Pieldintenfische en bloten Chitin-Staff, dat so nömmte Gladius. Bi de Kraken is vun dat vörmolige Butenskelett nix mehr nableven, dat hett sik heel un deel torüchbillt. 

Schulpe finnt sik faken an'n Strand. Se kaamt vun Deerter, de dootgahn weern un weert dor anspöölt. 

## Wie de Schulp upboot is
To'n groten Deel besteiht en Schulp ut Aragonit. Cheemsch is dat en Kalziumkarbonat, also Kalk.

## Wie de Schulp funktschoneert
In den Schulp warrt Gas inlagert. So kann he for de Updrift bruukt weern. He hett Kamern, de könnt, je nadem, mit Gas und Water füllt weern. Dat Gas warrt ut de Lymphe over den Siphunculus anlevert. De loppt unner den Schulp langs.

## Belege
Tentakel

En **Tentakel** (Mehrt. *Tentakels*) is en längliche Struktur up de Blöer vun Planten (Drüsententakel) oder an Deerter. Meist weert se insett, um Büte to maken. Twee Klassen mank de Deerter hefft ehren Naam vun de Tentakels herkregen. Dor hannelt sik dat um de Tentaculata un de Atentaculata bi.  

## In de Botanik
Tentakels hangt an de Blöer vun Planten, de Fleesch freten doot. Dor fangt se Deerter mit. In de Tentakels sitt Fattleitungen (Tracheiden) in. Dat Enne vun de Tentakels is wat dicker, as en lüttjen Kopp. Dor sitt Drüsenzellen in un geevt en Fangsliem af. De is kloor un backig un kann Eiwitte verdauen. 

## In de Zoologie

Tentakels oder *Fangarms* sitt an den Kopp vun Koppfööt, Neteldeerter un annere Aarden mank de Warvellosen. Se könnt meist beweegt weern un sünd dor, um Deerter to föhlen un to fangen, as as Büte deenen könnt. Vundeswegen sitt an de Dintenfische ehre Tentakels ok Suugproppens an. To'n Deel könnt de Tentakels ok bi't Verdauen helpen (Suctoria). Hen un wenn passeert dat ok, un se hölpt, wenn de Deerter sik rögen wüllt oder Kuntakt upnehmen mit annere Deerter vun desülvige Aart. So maakt dat u. a. de Dintenfische un annere Koppfööt. Dat gifft en Reeg vun Aarden mank de Quallen, dor könnt de Tentakels bit hen to 40 m lang weern. 

## Literatur
* *Lexikon der Biologie.* 13. Band, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelbarg 2004. ISBN 3-8274-0338-3
* Gertrud Scherf: *Wörterbuch Biologie.* dtv, 1997. ISBN 3-423-32500-3

## Weblenken
Belemniten

De **Belemniten** (*Belemnoidea*) sünd en vun de gröttsten Gruppen vun fossile Koppfööt (*Cephalopoda*). Se leven vun’n Unnerkarbon (Mississipium) bit to dat Enne vun de Kried, also vun vör bi 359 bit vör 65 Mio. Johre. Ehre fossilen Binnenskelette weert ok „Dunnerkiele“ oder „Düvelsfinger“ nömmt. Utsehn hefft se liek as de hüdigen Pieldintenfische. Se harrn tein Fangarms un een Dintenbüdel. Man an de Arms seten keen Suugproppens an, man Hakens. Utspunnen hefft se sik wohrschienlich ut de Bactriten, just so, as de Ammoniten. In dat Mesozoikum weern se so begäng, datt se hüdigendags to’n Deel as Leddfossilien bruukt weern könnt. Wohrschienlich leven de Belemniten in Swarms an de Seeküsten nich wiet unner Water. 

## Systematik

* Aulacocerida
* Belemnitida
** *[[Belemnotheutis]]*
* Diplobelida
* Phragmoteuthida

## Literatur
* Ulrich Lehmann, Gero Hillmer: *Wirbellose Tiere der Vorzeit. Leitfaden der systematischen Paläontologie der Invertebraten.* 3. Uplage, eenmol dörkeken un wieter maakt, Enke, Stuttgart 1991, ISBN 3-432-90653-6.
*Rudolf Schlegelmilch: *Die Belemniten des süddeutschen Jura. Ein Bestimmungsbuch für Geowissenschaftler und Fossiliensammler.* Gustav Fischer, Stuttgart u. a. 1998, ISBN 3-437-25526-6.

## Weblenken
Spiralhörner

Dat **Spiralhoorn** (*Spirula spirula*) is en Teinarm-Dintenfisch ut de Klass vun de Koppfööt (Cephalopoda). Dor hannelt sik dat um de eenzigste Aart vun de Ornen vun de **Spiralhörner** (Spirulida) bi, de dat hüdigendags noch gifft. De ollsten Aarden sünd bekannt ut dat Eerdtiedoller vun dat Karbon (vor bi 360 bit 300 Mio. Johre). Vun de tein Arms sünd twee to Tentakels utbillt.

## Wie dar Spiralhoorn leven deit
Overdags leevt dat Spiralhoorn bi 550 bit 1.000 Meters deep unner Water in’e See. s’ Nachts stiggt dat höger up bit hen to 100 Meters unner de See. Dor folgt dat bi de unbannigen Swarms vun Deerter-Plankton. 


Bild:Spirula spirula.png|*Spirula spirula* - Illustration
Bild:Spirula_fg1.jpg|*Spirula spirula* Mission Beach, National Park, Queensland, Australien 2002
Bild:Spirula_fg2.jpg|*Spirula spirula* Mission Beach, National Park, Queensland, Australien 2002


## Literatur
*Winfried Haas: *Trends in the Evolution of the Decabrachia.* Berliner Paläobiologische Abhandlungen, 3: 113-129, Berlin 2003. 
*Patrizia Jereb und Clyde F. E. Roper: *Cephalopods of the World - An Annotated and Illustrated Catalogue of Cephalopod Species Known to Date. Volume 1 Chambered Nautiluses and Sepioids (Nautilidae, Sepiidae, Sepiolidae, Sepiadariidae, Idiosepiidae and Spirulidae).* FAO Species Catalogue for Fishery Purposes, No. 4, 1: 1-262, Rom 2005 ISBN 92-5-105383-9

## Weblenken
Dwargdintenfische

De **Dwargdintenfische** oder **Zwerg-Enktfisken** (*Sepiolidae*) sünd en Familie un en Ornen (*Sepiolida*) mank de Teinarm-Dintenfische. Se sünd bannig eng verwandt mit de Echten Dintenfische. 

## Kennteken
Dwargdintenfische sünd lüttjer, as Echte Dintenfische un hefft ok keen Schulp as Binnenskelett. Ehr Mantel is wat runner, un is twuschen een un veer un hen un wenn ok bit acht Zentimeters lang. Se hefft acht Arms mit Suugproppens doran un twee Tentakels to'n Fangen vun ehre Büte. Dwargdintenfische leevt in en Symbiose mit Bakterien, de lüchten doot, dormank ok *[[Vibrio fischeri]]*. Düsse Bakterien leevt in en Lüchtorgan in den Mantel vun de Koppfööt un weert versorgt mit en Lösung ut Zucker un Aminosüer.

## Wo se leven doot
De meisten Aarden leevt in dat flacke Küstenwater vun Pazifik, Atlantik und siene Randseen un den Indischen Ozean. Swemmen könnt se mit ehre Flunken un ok dör Truggstoot dör den Trechter an't Lief, as de annern Dintenfische. 

## Systematik
* Dwargdintenfische (Sepiolidae Leach, 1817)
** Echte Dwargdintenfische (Sepiolinae Leach, 1817)
*** *[[Euprymna]]* Steenstrup, 1887
*** *[[Sepiola]]* Leach, 1817
*** *[[Rondeletiola]]* Naef, 1921
*** *[[Sepietta]]* Naef, 1912
*** *[[Inioteuthis]]* Verrill, 1881
** Unnerfamilie Rossiinae Appelöf, 1898
*** *[[Austrorossia]]* Berry, 1918
*** *[[Rossia]]* Owen, 1834
*** *[[Semirossia]]* Steenstrup, 1881
*** *[[Neorossia]]* v. Boletzky, 1971
** Unnerfamilie Heteroteuthinae Appelöf, 1898
*** *[[Heteroteuthis]]* Gray, 1849
*** *[[Stoloteuthis]]* Verrill, 1881
*** *[[Iridoteuthis]]* Naef, 1912
*** *[[Nectoteuthis]]* Verrill, 1883
*** *[[Sepiolina]]* Naef, 1912

Midderwielen is kloor, wie de unnerscheedlichen Gruppen in düsse Familie insorteert weern mütt, man jummers noch unkloor is, wo se mank de ganzen Dintnfische henhöört. Jereb un Roper hefft jem in ehre Monographie vun 2005 wedder as Familie to de Echten Dintenfische tostellt.

## Literatur
*Patrizia Jereb und Clyde F. E. Roper: *Cephalopods of the World - An Annotated and Illustrated Catalogue of Cephalopod Species Known to Date. Volume 1 Chambered Nautiluses and Sepioids (Nautilidae, Sepiidae, Sepiolidae, Sepiadariidae, Idiosepiidae and Spirulidae).* FAO Species Catalogue for Fishery Purposes, No. 4, 1: 1-262, Rom 2005 ISBN 9251053839
*Mark Norman: *Cephalopods A World Guide.* 319 S., ConchBooks, Hackenheim 2000 ISBN 3-925919-32-5
*Kir Nazimovich Nesis: *Cephalopods of the World - squids, cuttlefishes, octopuses, and allies.* 351 S., Neptune City, NJ : TFH Publ. ISBN 0-86622-051-8

## Weblenken
Cirruskraken

De **Cirruskraken** (**Cirroctopoda**, **Cirrina** oder ok **Cirrata**) weert eerst vun 1989 af an as en egen Ornen gellen laten. In ollere Lehrböker weert se noch mank de Kraken (Octopoda) rekent. Tohopen mit de Kraken un de Vampirdintenfische weert de Cirruskraken to de Grupp vun de Achtarm-Dintenfische tohopenslaten. Ob dat en monophyleetsche Grupp is, dor könnt sik de Forschers noch nich eenig over weern.

Cirruskraken hefft twee Finnen an't Achterlief un an de Arms sitt bi elk Suugproppen en Paar **Cirren** (en Aart Ooghaare, de en Rull speelt bi dat Fangen vun Freten). Vun dat „Huus“ vun de Vorwesers vun de Kraken un vun den Schulp bi de Echten Dintenfische sünd noch düütliche Rste nableven in Form vun Hoorn-Strukturen. 

De ollsten Cirruskraken sünd ut de Böverkried bekannt. 

## Systematik
De Ornen vun de Cirruskraken warrt in dree Familien unnerdeelt.  

* Opisthoteuthidae
** *[[Cirroctopus antarctica]]*
** *[[Cirroctopus glacialis]]*
** *[[Cirroctopus hochbergi]]*
** *[[Cirroctopus mawsoni]]*
** *[[Grimpoteuthis abyssicola]]*
** *[[Grimpoteuthis bathynectes]]*
** *Grimpoteuthis sp. B*
** *Grimpoteuthis sp. C*
** *Grimpoteuthis sp. D*
** *[[Grimpoteuthis hippocrepium]]*
** *[[Grimpoteuthis innominata]]*
** *[[Grimpoteuthis meangensis]]*
** *[[Grimpoteuthis megaptera]]*
** *[[Grimpoteuthis pacifica]]*
** *[[Grimpoteuthis plena]]*
** *[[Grimpoteuthis tuftsi]]*
** *[[Grimpoteuthis umbellata]]*
** *[[Grimpoteuthis wuelkeri]]*
** *[[Luteuthis dentatus]]*
** *[[Luteuthis shuishi]]*
** *[[Opisthoteuthis agassizii]]*
** *[[Opisthoteuthis albatrossi]]*
** *[[Opisthoteuthis bruuni]]*
** *Opisthoteuthis sp. C*
** *[[Opisthoteuthis californiana]]*
** *[[Opisthoteuthis chathamensis]]*
** *[[Opisthoteuthis depressa]]*
** *[[Opisthoteuthis extensa]]*
** *[[Opisthoteuthis grimaldii]]*
** *Opisthoteuthis sp. H*
** *[[Opisthoteuthis massyae]]*
** *[[Opisthoteuthis medusoides]]*
** *[[Opisthoteuthis mero]]*
** *[[Opisthoteuthis persephone]]*
** *[[Opisthoteuthis philipii]]*
** *[[Opisthoteuthis pluto]]*
** *[[Opisthoteuthis robsoni]]*
* Cirroteuthidae
** *[[Cirrotheutis muelleri]]*
** *[[Cirrothauma magna]]*
** *[[Cirrothauma murrayi]]*
* Stauroteuthidae
** *[[Stauroteuthis gilchristi]]*
** *[[Stauroteuthis syrtensis]]*

## Literatur
* Thomas Berthold und Theo Engeser: *Phylogenetic analysis and systematization of the Cephalopoda (Mollusca).* Verhandlungen des naturwissenschaftlichen Vereins Hamburg, N. F., 29: 187-220, Hamburg 1987 . 
* David B. Carlini, Richard E. Young und Michael Vecchione: *A molecular phylogeny of the Octopoda (Mollusca: Cephalopoda) evaluated in light of morphological evidence.* Molecular Phylogenetics and Evolution, 21(3): 388-397, San Diego 2001 
* Richard E. Young und Michael Vecchione: *Evolution of the gills in the Octopodiformes.* Bulletin of Marine Science, 71(2): 1003–1017, Coral Gables, Florida 2002
Vampirdintenfische

De Ornen vun de **Vampirdintenfische** (Vampyromorpha) gifft dat in de Seen hüdigendags bloß noch mit en eenzigste Aart. Dat is de Vampirdintenfisch. Vörtieds hett dat veel mehr Aarden geven. Vun de sünd nu man bloß noch Fossilien to finnen. Vampirdintenfische weert tosamen mit de Kraken (Octopoda) un de Cirruskraken (Cirrata) to de Grupp vun de Achtarm-Dintenfische (Octopodiformes oder Vampyropoda) rekent. Dor höört se mit to de Dintenfische (Coleoidea) to. 

## Kennteken
Vampirdintenfische hefft twuschen de beiden eersten Armpaare (vun'n Kopp her tellt) noch en Paar Fadens, de torüchtrocken weern könnt un de as Sinnorgan bruukt weert. Ok en Schulp hefft se noch, de vun dat „Huus“ nableven is, dat vun de Vorwesers as Butenskelett bruukt wurrn weer. Man bi den hüdigen Vampirdintenfisch besteiht düsse Schulp bloß noch ut orgaansch Materiol, ohn Kalk oder Aragonit dor mit bi. Bi annere Aarden vun de Vampirdintenfische, de midderwielen utstorven sünd, weer de Schulp noch mit dünne Lagen vun Kalk afstütt wurrn.

## Paläontologie

De ollsten Vampirdintenfische weern in dat uppere Trias (Rhät) upkamen. Ut dat Middeljura (Callovium) vor bi 161,2–164,7 Johre is *[[Vampyronassa rhodanica]]* bekannt.

## Systematik

Vörmols geev dat bi de Vampirdintenfische fiev Familien. De weern unnerdeelt in en Reeg vun Geslechter un Aarden. Hüdigendags leevt wohrshcienlich bloß noch een enkelte Aart. 

*Kelaenina †
** Muensterellidae †
*Prototeuthina †
**Geopeltididae †
**Lioteuthididae †
**Loligosepiidae †
**Mastigophoridae †
*Mesoteuthina †
** Palaeololiginidae †
*Teudopsidae †
**Teudopsidae bollensis †
**Teudopsidae bunelii †
**Teudopsidae cadominensis †
**Teudopsidae jeletzkyi †
**Teudopsidae subcostata †
*Vampyromorphina
**Vampyroteuthidae
***Vampyronassa rhodanica †
***Vampyroteuthis infernalis


## Literatur
* Thomas Berthold und Theo Engeser: *Phylogenetic analysis and systematization of the Cephalopoda (Mollusca).* Verhandlungen des naturwissenschaftlichen Vereins Hamburg, N. F., 29: 187-220, Hamborg 1987. 
* David B. Carlini, Richard E. Young und Michael Vecchione: *A molecular phylogeny of the Octopoda (Mollusca: Cephalopoda) evaluated in light of morphological evidence.* Molecular Phylogenetics and Evolution, 21(3): 388-397, San Diego 2001 
* Richard E. Young und Michael Vecchione: *Evolution of the gills in the Octopodiformes.* Bulletin of Marine Science, 71(2): 1003-1017, Coral Gables, Florida 2002 

## Belege


## Weblenken
* Young, Richard E. 2008. *Vampyromorpha Robson, 1929. Vampyroteuthis infernalis Chun, 1903. The Vampire Squid.* Version 30 May 2008.  The Tree of Life Web Project
Fossil

En **Fossil** (vun lat. *fossilis* „utbuddelt“) is elk Tüügnis vun vergahn Leven in de Eerdgeschicht, dat oller is, as 10.000 Johre. Dor kann dat in en Tiedskala mit vör den Anfang vun dat Holozän insorteert weern.
Düsse Aart vun Dokumente ut de Eerdgeschicht könnt Overreste vun de Liever vun Leevwesen (Lieffossilen) ween, as ok Tüügnisse vun dat, wat se maakt hefft (Spoorfossilen). U.a. weert ok Footstappen un Schiete (Koprolithe) to de Fossilen rekent, wenn se to Steen wurrn sünd. Dat Tostannkamen vun Fossilen warrt „Fossilisatschoon“ nömmt. Utforscht weert de Fossilen sunnerlich dör de Wetenschop vun de Paläontologie. 

En Fossil mutt nich unbedingt „to Steen weern“ (ollerhaftig: en „Petrefakt“ ween, vun lat. *petra* Steen, *factum* „maakt“), vunwegen, datt dat ok Fossilen gifft, de nich mineraliseert, un vundeswegen ok nich to Steen wurrn sünd.  

Wetenschopslüde hefft taxeert, datt vun den Anfang vun dat Phanerozoikum vor 541 Mio. Johre bi een Milliarde Aarden vun Deerter un Planten tostanne kamen un to’n groten Deel wedder utstorven sünd. Dat gifft Lüde, de taxeert, dat weern sogor bi 1,6 Milliarden Aarden ween. Wiet unner een Perzent vun düsse Aarden gifft dat hüdigendags as Fossilen. Dat liggt an de besunnern Umstänn, de for de Fossilisatschoon nödig sünd, man ok dor an, datt in den Loop vun Johrmillionen unbannig veel Fossilen wedder to Dutt gahn sünd. Bit 1999 sünd bi 250.000 Aarden wetenschopplich beschreven wurrn.

## Biller vun Fossilen

brakwatercardiums2.jpg| Hartmusseln ut dat Pliozän in en Kleisteen*
Eemian molluscs borehole Bergen Netherlands.jpg| En Bulten Schillen ut de [[Eem-Warmtied]] vun en Grundbohrung in [[Bergen (Noord-Holland)|Bergen]]*
Miricardium jumudicum.jpg| *Miricardium jumudicum*, n Brackwater-Musselaart it dat Pliozän in en Kleisteen Bild:Ammonieten.JPG|Ammoniten ut dat Mesozoikum
Pseudunio auricularia Holoceen Schelde.jpg|Flussparlmussel ut Holozän-Sedimente ut de  Schelde
Carcinus maenas - Eemian crab borehole Bergen Netherlands.jpg|Knieper vun en Strandkrabbe ut Sedimente ut de Eem-Warmtied, vun en Bohrung bi Bergen
Haaientand.JPG|Fossilen Haitähn vun’n Strand bi  Cadzand
Mammoetonderkaak museum Boerhave december 2003.jpg|Unnerkiff vun en Mammut
Homo erectus tautavelensis.jpg|Schädel vun *[[Homo erectus]]*
TetragraptusfruticosusBendigonian.jpg|Graptolith ut dat Ordovizium
Neuropteris.JPG|*Neuropteris*, fossilen Farn
Fossil Plant Ginkgo.jpg| Ginkgo-Blatt. Funnen in Scarborough, England; Cloughton Formation, Jura.
Petrified wood closeup 2.jpg|Verkieselten Boomstamm ut de Trias. Funnen in den Natschonalpark Petrified Forest, USA
Misc pollen.jpg|Pollen
Benthic foraminifera.jpg|Foraminifera
Diatomee.jpg|Kieselalgen


## Literatur
* Bernhard Ziegler: *Einführung in die Paläobiologie Teil 1: Allgemeine Paläontologie.* 5. Uplage. E. Schweizerbart’sche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1992, ISBN 3-510-65316-5.
* Richard Moody: *Fossilien – Versteinerte Zeugnisse der Vergangenheit.* Albatros Verlag, Zollikon 1977, ohne ISBN.

## Weblenken
Mineralisatschoon

**Mineralisatschoon**, ok **Mineralbillen**, betekent in de Biologie un in de Geologie dat Ummuddeln vun Substanzen in anorgaansche Substanzen. In de Biologie sünd dat jummers orgaansche Stoffe, de umwannelt weert. 

In de Biologie un Medizin is Mineralisatschoon eenmol de Afbo vun kumplexe orgaansche Tosamenslüsse to neddermolekulaarsche, anorgaansche Substanzen dör Mikroorganissen. Bi de Tähne is Karies so en Perzess. To'n annern warrt dor dat Inlagern vun anorgaansche Substanzen (Minerale), meist in en orgaansche Matrix, mit betekent. Up düsse Aart kaamt Knaken tostanne un Tähne ok (kiek bi Retzius-Striepen).

In de Geologie un Chemie warrt as Mineralisatschoon oder Mineraliseren allgemeen dat Ummuddeln to faste, anorgaansche Stoffe betekent.

## Literatur
* Patricia M. Dove: *Biomineralization.* Mineralogical Soc. of America, Washington 2003, ISBN 0-939950-66-9
* J. Reitner: *Organomineralisation.* S.&nbsp;197–210 in: *Extremophile-Mikroorganismen in ausgefallenen Lebensräumen.* VCH, Weinheim 1994, ISBN 3-527-30026-0

## Weblenken
* Mineralisation, Kompaktlexikon der Biologie, Spektrum der Wissenschaft, afropen 2014. Mineralisation, Mineralisierung

## Belege
Slott Costaérès

Dat **Slott Costaérès** (franzöösch: *Château de Costaérès*; bretoonsch: **Kastell Kostaerez**) is en neegotisch Slott in Frankriek. Dat steiht up en Felseneiland mit glieker Naam vör de  bretoonsch Noordküst – de so nömmt Côte de Granit Rose –, nich wiet vun de to de Gemeend  Perros-Guirec hörrn Strand vun Ploumanac’h, aber noch up dat Rebeet vun de Gemeend Trégastel.

## Geschichte

De repräsentative Bau wurr van 1892 bit 1896 as Wahnsitt vun den litauisch-poolschen  Mathematiker, Elektroingenieur un Utfinners Bruno Abdank-Abakanowicz in’ neegotischen Stil vun den Historismus nah dat Vörbild vun middelöllerich Borgen baut. De Utbau wurr aber eerst nah sien Dood fardigstellt. Dat Slott weer Drapenspunkt vun völ poolsch Emigranten as Aleksander Gierymski, Władysław Mickiewicz, Leon Wyczółkowski un den poolschen Literaturnobelpriesdräger Henryk Sienkiewicz. Sienkiewicz weer en eng Früend vun Abakanowicz; sien 1895 herutbrocht  Roman *[[Quo Vadis (Roman)|Quo Vadis]]* entstunn up Slott Costaérès.

Siet 1988 is is dat de tweet Wahnsitz vun den düütschen Schauspeler Dieter Hallervorden. Schräg tegenöver steiht dat ehmalge Wahnhuus vun Gustave Eiffel.

## Weblenken

* Dat Slott in de Base Mérimée dvun dat franzöösch  Kulturministerium (franzöösch)
* Dossier to dat Slott as PDF un as Websteed (franzöösch)
Argonauten

**Argonauten** (gr. for Ἀργοναύτης ‚Argofohrers‘) betekent

* De Helden ut de greeksche Argonautensage, de up dat Schipp Argo unnerwegens sünd,
* Argonauten, Familie un Geslecht mank de Koppfööt, de to de Kraken tohören doot,
* *De Argonauten* (*Los argonautas* in’t spaansche Original), en Roman vun Vicente Blasco Ibáñez ut dat Johr 1915,
* *Die Argonauten*, 2. Deel vun en Drama vun Franz Grillparzer,
* Die Argonauten, düütsche Literaturtiedschrift vun 1914–1921,
* Orden vun de Argonauten, siziliaanschen Ridderorden,
* Argonauten-Orden, Sellschop in Bruunswiek,
* Toronto Argonauts, en Canadian-Football-Team,
* Starnberg Argonauts, en Football-Team ut Süüdbayern.
Subtropen

De **Subtropen** höört to de allerhand Klimazonen up de Eer. Se liggt direktemang in’n Norden un in’n Süden vun de Tropen, um un bi twuschen 23,5 un 40° nöördliche Brede un ok twuschen 23,5 un 40° süüdliche Brede. In de Subtropen gifft dat en Klima mit en tropischen Sommer, man en nich tropischen Winter. De Subtropen könnt unnerdeelt weern in dröge, winternatte, sommernatte un jummerlos natte Subtropen.

## Klassifikatschoon
Dat subtropische Klima warrt hüdigendags meist gor nich mehr bruukt as en egen Klima in de modernen Klimaklassifikatschonen. Vundeswegen kann dat as en traditschonelle Klimazone bekeken weern. In de Klassifikatschoon, de hüdigendags meist bruukt warrt, dor hannelt sik dat um Köppen siene Klimaklassifikatschoon bi, warrt de Begreep heel un deel nich mehr bruukt. Bi Köppen höört de Subtropen as Unnerdeel to dat Matige Klima mit to. De Temperatur vun den warmsten Maand liggt boven 22 °C in’n Dörsnitt. Dor gegen over liggt de Temperatur vun den küllsten Maand in’n Dörsnitt twuschen -3 °C un 18 °C. Dat gifft natte Sommers un dröge Winters, oder annersrum. Dat stimmt for dat warme mediterrane Klima (Csa-Klima), dat warme Chinaklima (Cwa-Klima) un for dat warme Seeklima (Cfa-Klima).

De Klimatoloog John Griffith bruukt avers en annere Definitschoon un seggt, subtropisch weern Gemarken mit en Temperatur, de in’n küllsten Maand in’n Dörsnitt twuschen 6°C un 18 °C warm sünd.

Noch anners seggt dat  Glenn Trewartha un meent, subtropisch weer en Klima denn, wenn dor in’t Johr acht oder mehr Maande lang in’n Dörsnitt en Temperatur vun tominnst 10° C regeert un tominnst een Maand lang de Temperatur unner 18 °C liggt. 

Wie de Umstänn in de subtropischen Klimazonen sünd, is bannig verscheden. Dat hannelt sik um een vun de gröttsten Klimazonen up’e Eer. So kann de Masse vun Nedderslag sik verschelen vun bannig fuchtig bit hen to unbannig dröge. En poor vun de gröten Wösten liggt in de Subtropen. Sommers könnt heet ween oder normol warm. En Reeg vun Gemarken in de Subtropen weert vun Zyklone plaagt, de in’n Harfst un Sommer in de Tropen tostanne kaamt un wo denn veel Regen dalpladdert.

## Weblenken
Dintenbüdel

**Dintenbüdel**, **Blackbüdel** oder **Enktbüdel** warrt en Organ bi de Koppfööt nömmt, sunnerlich bi de Dintenfische, wo „Dinte“, „Black“ oder „Enkt“ in spiekert warrt. Wenn dat Deert bange is oder in Gefohr, kann de Dinte dör en Trechter utstott weern. Wenn de Angrieper denn dör'nanner is un nich weet, wo de Dintenfisch steken deit, kann he achter de swatte Waterwulken utbüxen. Dat gifft hen un wenn ok roore Dintenbüdels, de sünd fossil up us tokamen. De brune Schriefdinte Sepia hett ehren Naam vun de Echten Dintenfische, de mit ehre wetenschopplichen Naams „Sepiida“ nömmt weert.
Mantel (Weekdeerter)

**Mantel** oder **Pallium** warrt de Ruggensiete vun dat Lief bi Weekdeerter (Mollusca) nömmt. Dor warrt de „Mantelhöhle“ mit billt, de en Reeg vun Upgaven in de allerhand Klassen vun de Weekdeerter overnehmen kann. So kann se as Atenhöhle bruukt weern, wo de Kemen bi Waterdeerter oder dat „Lungenfeld“ bi Deerter, de an'e Luft atent, in sitten doot (de „Lungenhöhl“, as bi Lungensniggen). Bi Schillenweekdeerter (Conchifera), as Sniggen mit Huus, Musseln, Kahnfööt un Koppfööt mit Huus (as hüdigendas noch de Parlboote), scheedt de Mantel de Kalkschillen mit ehre dree Lagen ut.
Hectocotylus

En **Hectocotylus** is en Arm bi Heken vun de Koppfööt. He warrt to'n Begatten bruukt un is vundeswegen speziell upboot. Düsse Tentakel warrt bruukt, um de Eier vun dat Seken to befruchten, un is so upboot, datt dor dat Heken siene Spermatophore in sitten deit. De warrt bi de Paarung afgeven. Normolerwiese warrt de Hectocotylus elk Saison nee utbillt, wenn de Paarung vor de Döör steiht. De Form verscheelt sik bi de enkelten Aarden. Bi *[[Haliphron atlanticus]]* (den *Sevenarm-Kraken*) warrt de Hectocotylus in en lüttjen Geweev-Büdel bi dat rechte Ooge lagert un is nich groot to sehn, so datt dat laten deit, as harr de Krake man bloß seven Arms. En sunnerlichen Fall liggt vor bi de Argonauten. Ok dor bringt de Hectocotylus de Spermatophoren in de Höhlen vun dat Seken sien Mantel. Man Heken un Seken bruukt sik dor gor nich bi anfaten oder sehn: De Arm kann sik vun dat Heken losmaken un vun alleen na dat Seken henswemmen. George Cuvier hett em beschreven un em sien Naam geven, man egenaardig is dat doch, datt he toeerst meen, he weer en Parasiten, de an dat Seken ansitten dö. Eerst later is kloor wurrn, wo sik dat bi den Hectocotylus um hannelt. Al Aristoteles harr den Arm in siene Warke over de Biologie beschreven, man, bit he in dat 19. Johrhunnert nee entdeckt wurrn is, dachen de Lüde, dor hannel sik dat um en Mythos bi. 

## Weblenken
Spermatophore

En **Spermatophore** (up Platt **Saatdreger**) warrt bi allerhand Wörmer, Liddfööt, Weekdeerter, Kreefte un n Reeg vun Amphibien (Water-Steertüzen) bruukt, um de Saat bi dat Seken unner to bringen. Dat hannelt sik dor um Saatbulten bi, de weert dör sunnerliche Substanzen tohopenbackt. Düsse Kleevstoffe weert in bestimmte Drüsen vun de Geslechtsorgane billt. 

De Heken bringt de Spermatophoren nu up allerhand Aard in dat Lief vun de Seken unner: Se föhrt jem direktemang in, backt jem an de Seken an oder treckt de Seken over de Saatbulten, de up Steele an'n Grund anbacken doot. Anners is dat bi de Sülverfische. Dor leggt dat Heken en Saatbulten af un dat Seken finnt em later. Bi dat Overbringen vun Spermatophoren kummt dat to en binnere Befruchtung. So is weniger Saat to'n Befruchten nödig, as wenn dat butenliefs passeern dö. Normolerwiese hoolt sik de Deerter eerst mol länger mit en Vörspeel up, ehr se de Spermatophore overgeeft. 

## Literatur
* Christina Neuner: *Die Funktion der Spermatophore im Paarungssystem von [[Gerippter Totenfreund|Tanatophilus sinuatus]] (Coleoptera Silphidae). Proteinbiochemische Untersuchungen und Bestimmung des Fortpflanzungserfolges*. Dissertation, Universität Freiburg im Breisgau 1996.

## Weblenken
*Webarchiv: http://tolweb.org/accessory/Spermatophore_Terminology?acc_id=1972 *Spermatophoren bi [[Pieldintenfische]]* (engelsch).
Bactriten

**Bactriten** (Bactritoidea) sünd en Grupp mank de Koppfööt, de al utstorven is. Leevt hefft se vun
't Ordovizium bit hen to'n Perm. Bi de Bactriten hannelt sik dat um en Paraphyleetsche Grupp, vunwegen, datt se de Stammform vun de Dintenfische un de Ammoniten sünd. De Ammoniten sünd ok al utstorven. 

De Bactriten hefft as Butenskelett en lang „Huus“ mit Kamern harrt, un de Sipho weer ganz an'n Rand unnerbrocht, just so, as bi de frögen Nautiloideen (Orthoceraten). Mit de Kamern in dat Huus hefft se ok ehre Updrift mit regelt. Wohrschienlich stammt se vun de lüttjeren Nautiloideen, as *Bactroceras* ut dat Ordovizium af. Unner Umstänn is *Eobactrites* de ollste Aart. Se stammt ut dat deepste Ordovizium in Böhmen. De Döörsnitt dör dat Huus weer kreisrund. De Sipho hett noch nich ganz an'n Rand seten. 

## Systematik

* Orn. Bactritida
** Fam. Annulobactritidae Mapes, 1979
** Fam. Bactritidae Hyatt, 1884
** Fam. Bojobactritidae Horny, 1957
** Fam. Ctenobactritidae Shimansky, 1951
** Fam. Lobobactritidae Shimansky, 1962
** Fam. Parabactritidae Shimansky, 1951
** Fam. Sinuobactritidae Mapes, 1979

## Literatur
* Heinrich Karl Erben: *Bactritoidea.* In: Curt Teichert, Bernhard Kummel, Walter C. Sweet, H. B. Stenzel, William M. Furnish, Brian F. Glenister, Heinrich K. Erben, Raymond Cecil Moore, D. E. N. Zeller (Rutg.): *Treatise on Invertebrate Paleontology.* Part K: *Mollusca.* 3: *Cephalopoda – General Features Endoceratoidea – Actinoceratoidea – Nautiloidea – Bactritoidea.* Geological Society of America u. a., New York NY u. a. 1964, K491–K505.
* Royal H. Mapes: *Carboniferous and Permian Bactritoidea (Cephalopoda) in North America.* In: *University of Kansas Paleontological Contribution. Articles.* Bd. 64, 1979,  S. 1–75.
* Christian Klug, Dieter Korn: *The origin of ammonoid locomotion.* In: *Acta Palaeontologica Polonica.* Bd. 49, Nr. 2, 2004, S. 235–242, online.
Pallium

**Pallium** (latiensch „Mantel“) betekent

* Pallium, Amtsteken bi Metropoliten in de Röömsch-kathoolsche Karken,
* Pallium, Mantel oder Deken in de Antike,
* Pallium, de böverste Lage vun den Bregen,
* Pallium, Ruggen-Uppersiet vun dat Lief bi Weekdeerter.
Mantel

**Mantel** (vun lat. *mantellum* „Hülle“, „Deek“) betekent

* Mantel, en Stuck Kledaasch to’n Antrecken,
* Mantel, de Ruggen-Böversiete bi Weekdeerter,
* Eerdmantel, de middlere Schaal vun’n binnern Eerdupbo,
* Mantel, bi regionale Daagbläder de överregionale Deel, de faken mit annere Daagbläder deelt warrt,
* Mantel, Markt in’n Landkreis Neustadt an der Waldnaab, Bayern.

**Mantel** is de Familiennaam von

,
* Felix Mantel (1929–2016), düütschen Schriever,
* Gerhard Mantel (1930–2012), düütschen Cellospeler,
* Hilary Mantel (1952–2022), brietsche Schrieversche,
* Hugo Mantel (1907–1942), düütschen Footballspeler,
,
* Joseph Nikolaus von Mantel (1800–1872), düütschen Forstmann un Ministeriaalbeamten,
* Karl Mantel (1896–1929), düütschen Polizeipräsident,
* Kurt Mantel (1905–1982), düütschen Forstwetenschopper,
* Lukas Mantel (* 1982), Swiezer Musiker,
* Markus Mantel (1931–2005), düütschen Maler,
* Nathan Mantel (1919–2002), US-amerikaanschen Biometriker,
* Robert Biedermann-Mantel (1869–1954), Swiezer Fabrikant,
* Sebastian Mantel (1792–1860), düütschen Forstmann,
* Theodor Mantel (* 1942), düütschen Veterinärmediziner,
* Wilhelm Mantel (1904–1983), düütschen Forstbeamten un Forstwetenschopper.

Kiek ok bi: Mantle, Mantell, Mantl.
Tweesiedendeerter

De **Tweesiedendeerter** oder **Bilateria** sünd en Unnergrupp vun dat Unnerriek vun de Geweevdeerter (Eumetazoa). De wetenschoppliche Naam vun düt Taxon is hernahmen vun lat. *bis* (dubbelt; twee) un *latus* (Siet) „Tweesiedig“ oder „Tweesiedendeerter“. Meist all Deerter, de dat gifft, höört dor to. Vun de Gruppen, de nich to de Tweesiedendeerter tohören doot, sünd de Swammdeerter un de Neteldeerter sunnerlich bekannt. 

Meist all Bilateria sünd na twee Sieden hen symmetrisch. Bloß bi de Stekelhuutdeerter (Seesteerns un annere) sütt dat anners ut: Se sünd (sekundär) radial symmetrisch. Man as Larve sünd se ok tweesiedensymmetrisch. Dat heet, de linke Hälft vun dat Lief is as en Spegelbild to de rechte Hälft upboot. De Liever vun de Tweesiedendeerter foolt sik ut ut dree Kiemblöder: Dat Entoderm, dat Mesoderm un dat Ektoderm. An un for sik hefft se all en Vör- un en Achterenne un en Mund. Dat kann avers angahn, datt se in’n Loop vun de Stammgeschicht düsse Kennteken torüchboot hefft, as dat bi Parasiten passeert is. Meist all Bilateria hefft en vullstännigen Darmkanal. Ok en Liefhöhle (*Coelom*) is bi jem to finnen. Se liggt in dat Mesoderm. In de Höhle liggt de Organe. Bi de annern gifft dat en Pseudocoelom, as bi de Lüttjen Raddeerter un de Fadenwörmer. De Plattwörmer un Gastrotricha hefft gor keen Liefhöhlen un sünd vundeswegen as Acoelomata bekannt. Wohrschienlich is de Liefhöhl eerst later, mit den Loop vun de Evolutschoon, bi jem torüchbillt wurrn. 

## Wie de Bilateria unnerdeelt weert
De Tweesiedendeerter fallt ut’neen in twee Gruppen: De Ehrdermünner (Protostomia) un de Latermünner (Deuterostomia). In de Grupp vun de Neemünner weert de Stekelhuutdeerter, de Hemichordata un de Chordadeerter (Chordata), dormank Warveldeerter un ok de Minschen, tohopenfaat. Unner Umstänn kaamt dor noch de wecken Stämm mit to. All annern Stämm höört to de Oormünner to, u. a. de Liddfööt, Ringelwörmer un Weekdeerter. Twuschen Oormünner un Neemünner gifft dat en Reeg vun Unnerschede. De wichtigst is, datt bi de Oormünner dat eerste Gatt, wat in den Embryo opengeiht, de Mund is. Bi de Neemünner is dat eerste Gatt, datt sik rutbillt, dat Achtergatt (Anus). 

Bi de ollsten Bilateria, de bekannt sünd, hannelt sik dat um *[[Vernanimalcula]]* un *[[Kimberella]]*.

### Literatur
* Wehner, R.; Gehring, W.: *Zoologie.* 24. Uplage, heel un deel nee overhen gahn, Georg Thieme Verlag, New York, 2007 ISBN 978-3-13-367424-9.
* Westheide, W.; Rieger, R.: *Spezielle Zoologie. Deel 1: Einzeller und Wirbellose Tiere.* 2. Upl. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2007 ISBN 3-8274-1575-6.
Thomas Molnar

**Thomas Molnar** (* 14. Juni 1952 in Kulmbach) is en düütsch Politiker (CDU).

Molnar weer van 1990 bit 1994 Liddmaat vun den düütschen Bundsdag. He wurr dorbi in den Bundsdagswahlkreis Senftenberg – Calau – Spremberg direkt wählt.

Lehrt hett he Architekt (Studium an de TU München) un he weer Regeerensbaumeester.

## Literatur
* Rudolf Vierhaus un Ludolf Herbst (Herutgever) ünner Mitarbeit vun Bruno Jahn: *Biographisches Handbuch der Mitglieder des Deutschen Bundestages 1949–2002.* Band 1: *A–M.* Saur, München 2002, ISBN 3-598-23781-2 (Band 1), ISBN 3-598-23780-4 (Gesamtwark), S. 574

## Weblenken
* Die Mitglieder des Deutschen Bundestages
Ehrdermünner

De **Ehrdermünner** oder **Oormünner** (*Protostomia*) sünd en Stammgrupp mank de Geweevdeerter (*Eumetazoa*). De Mehrtahl vun all Stämme mank de Deerter warrt hier to rekent un de grote Masse vun all Aarden höört hier to. De Eerdermünner weert gegen de annere Grupp mank de Tweesiedendeerter (Bilateria) over stellt. Dor hannelt sik dat um de Latermünner (Deuterostomia) bi. Dat gifft en paar raare Stämm, dor is bitherto noch nich klaar, to wecke vun düsse beiden Gruppen se torekent weern könnt. Bi düsse Stämm hannelt sik dat unner annern um de Buukhaardeerter (Gastrotricha) un de Pielwörmer (Chaetognatha). 

## Wat Ehrdermünner sünd un wie se afgrenzt weert
To de Ehrdermünner weert na de Traditschoon de Deerterstämm hento rekent, de en vullstännigen Darmkanal hefft un de as Embryo toeerst den Mund utbillen doot ut den spleethaftigen Oormund, wieldes dat Achtergatt eerst later dörbreken deit oder ut dat achterste Deel vun den Oormund tostanne kummt. Wie de Mund bi de Ehrdermünner sik rutbillt, dat kann up allerhand verschedene Aart passeern. 

Na de Traditschoon sünd de Huututtreckers (Ecdysozoa), de Lophotrochozoen (Lophotrochozoa) un de Plattwormhaftigen (Platyzoa) mank de Ehrdermünner insorteert wurrn. De Pielwörmer weert dor nich mehr torekent, vunwegen, datt se unner Umstänn en ganz egen Platz in dat System innehmt, af vun de annern. In jüngere Tied sünd ok annere Gruppen up en egen Platz umsett wurrn, as dat bi Unnersöken to de Xenacoelomorpha rutkamen is..Gegen de Latermünner (Deuterostomia) over sünd de Eerdermünner na de Meenung vun de meisten Forschers, de sik dor hüdigendags mit befaten doot, paraphyleetsch un stellt keen natüürliche Grupp in den Sinn vun de phylogeneetsche Systematik dor.

## Systematik
* Huututtreckers (Ecdysozoa)
** Nematoida
*** Fadenwörmer (Nematoda)
*** Snarenwörmer (Nematomorpha)
** Scalidophora
*** Hakenrüsseldeerter (Kinorhyncha)
*** Peniswörmer (Priapulida)
*** Korsettdeerter (Loricifera)
** Panarthropoda
*** Waterboren (Tardigrada)
*** Stummelfööt (Onychophora)
*** Lobopoden (Lobopodia) †
*** Liddfööt (Arthropoda), unner annern mit de Insekten, Spinnen un Kreefte
* Lophotrochozoen (Lophotrochozoa)
** Weekdeerter (Mollusca), unner annern mit de Sniggen, Musseln un Dintenfische
** Ringelwörmer (Annelida), unner annern mit de Mettjen
** Lüttje Moosdeerter (Bryozoa)
** Armfööt (Brachiopoda)
** Egelwörmer (Echiura)
** Snoorwörmer (Nemertea)
* Plattwormhaftige (Platyzoa)
** Plattwörmer (Plathelminthes)
** Kleihwörmer (Acanthocephala)
** Cycliophora
** Buukhaardeerter (Gastrotricha)
** Lüttje Kevenmünner (Gnathostomulida)
** Kelkwörmer (Kamptozoa)
** Micrognathozoa
** Dreihdeerter (Rotatoria)

## Belege


## Weblenken
Hälßen

**Hälßen** () is en Dörp in de Gemeen Visselhöövd in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen. Binnen de Gemeen höört de Oort to de polietsche Oortschop Schwitschen.

## Geografie

De Oort liggt in de Lümbörger Heid. Dat Water ut dat Rebeed flütt över’n Swienkavenbeek na de Rodau hen af.

De Naveröörd sünd Roosbrook un Moordörp in’n Noorden, Hartböhn in’n Noordoosten, Hiddingen un Schwitschen in’n Oosten, Delvendaal, Riepholm un Oddingen in’n Süüdoosten, Visselhöövd, Affwinkel, Wööstenhoff un Stölpenhoff in’n Süüdwesten un Bookholt un Hütthoff in’n Noordwesten.

## Historie

Hälßen kummt 1258 as *Heldessen* toeerst in en Oorkunn von’n Veerner Bischop Gerhard vör, in de he den Teegd in Hälßen de Kark in Visselhöövd överlett.

### Verwaltungsgeschicht

In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Stellich in’n Kanton Wasra höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.

De Oort hett vör 1885 to de Amtsvaagdie Visselhöövd in dat Amt Rodenborg tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Rodenborg, de 1977 mit’n Landkreis Bremervöör to’n ne’en un grötteren Landkreis Rodenborg tohoopgahn is.

De Oort hett fröher to de Buurschop Schwitschen un later de Gemeen Schwitschen tohöört, de an’n 1. März 1974 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Visselhöövd worrn is. Sietdem höört Hälßen binnen de Gemeen to de Oortschop Schwitschen.

### Inwahnertall

### Religion

Hälßen is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Johannis-Kark in Visselhöövd.

För de Kathoolschen weer von 1852 bet 1960 de Kapell op Slott Kedenborg tostännig. Nu is de Hart-Jesu-Kark in Visselhöövd tostännig, de siet 1. August 2004 to de Karkengemeen St. Maria von’n hilligen Rosenkranz in Wasra tohöört.

## Weertschop un Infrastruktur

För Hälßen is de freewillige Füürwehr Schwitschen mit tostännig.

### Verkehr

Hälßen is över de *Hälßer Straat* anbunnen an de Landsstraat 171, de in’n Noordoosten över Hiddingen un Drögenbossel in Neenkerken an de Bundsstraat 71 ran un wieder na Snevern geiht un in’n Süüdwesten na Visselhöövd an de B&nbsp;440 un wieder över Jeddingen na Kerklinneln un Veern.

De nächste Autobahn is de Autobahn 7 (Afsnidd Hamborg–Hannover). De Opfohrt 46 Derpmark liggt so 20 Kilometer in’n Süüdoosten von Hälßen an de B&nbsp;440. De Opfohrt 27 Wasra-West op de Autobahn 27 (Afsnidd Bremen–Wasra) liggt ok 20 Kilometer wied weg in’n Süüdwesten an de B&nbsp;209.

De nächste Bahnhoff is so bi veer Kilometer wied weg in’n Süüdwesten de Bahnhoff Visselhöövd an de Bahnlien Ülzen–Langwedel.

### Scholen

De Kinner ut Hälßen gaht na de Grundschool Visselhöövd. Bevör de Volksschool Schwitschen dichtmaakt worrn is, sünd se dor na School gahn.

## Footnoten
Adam Massinger

**Adam Massinger** (* 6. September 1888 in Feudenheim; † 21. Oktober 1914 in Ypern) weer en düütsch  Astronom.

## Leven
Massinger weer de Söhn vun en Wertsmann. Nah sien Reformschoolafsluss 1908 fung he mit en Studium vun Mathematik un Naturwetenschapen in Heidelbarg an, bevör he sück de Astronomie towennen dee. 

Af 1910 hett Massinger as Assistent in de Steernwacht Heidelbarg arbeit. In‘ Harvst 1912 hett he de Steernwacht för 2 Johr verlaaten, um en Utbillen to’n Böverlehrer to maaken. In‘ April 1914 kehr he torüch, un wurr as Volontär tätig.

Sien eerst Himmelskörper hett Massinger an‘ 22. März 1911 opdeckt. De Himmelskörper kreeg de vörlöpig Beteeken „1911 LP“; wegen schlecht Weer hett Massinger de aber weer verloren un kunn kien Orbit bestimmen, de en Wedderupfinnen mögelk maakt harr.

In sien letzten Jahren hett Massinger ok nah Gesettmatigkeiten in de Verdeelen vun de Steernnevels över dat hele Steernsystem söcht. He hett dorför mehr as 4400 Upnahmen vun Nevelplacken dörmustert.

He wurr to’n Anfang vun den Eersten Weltkrieg inberopen un is an‘ 21. Oktober 1914 bi Ypern fallen.

## Ehrung
Franz Kaiser hett den vun hüm opdeckten  Asteroiden (760) Massinga nah Massinger nömmt.

## Opdeckt Asteroiden
* (727) Nipponia
* (731) Sorga
* (732) Tjilaki
* (770) Bali
* (772) Tanete
* (776) Berbericia
* (785) Zwetana

## Literatur
* Wolf, Max: Anzeige des Todes von Adam Massinger. Astronomische Nachrichten, Bd. 199, 1914, Sp. 335

## Weblenken
* Veröffentlichungen von A. Massinger im Astrophysics Data System
Explosionsgrenz

De **Explosionsgrenzen** bestimmt dat Rebeet vun Stoffkunzentratschonen oder -proportschonen binnen de en Stoffmischen exploderen kann. Stoffmischen bestaht in dissen Tosamenhang ut Mischen vun brennbore cheemsche Stoffen as Gas, Damp oder Stoff mit Luft un dormit mit den Suerstoff, de in de Luft is.

Jeedeen Stoffmischen hett sünnere stofftyypsche **ünnere** un **bövere Explosionsgrenzen**: Is de Kunzentratschoon vun den brennboren Stoff sieter as de ünnere Explosionsgrenz, denn is de Mischen to *mager* un de Mischen kann nicht exploderen, vunwegen dat to wenig brennboren Stoff dor is. Is de Kunzentratschoon man höger as de bövere Explosionsgrenz, denn is de Mischen to *fett*. Ok denn kann se nich exploderen, vunwegen dat dor to wenig Suerstoff binnen is. Man twüschen disse Grenzen kann de Mischen to en Explosion bröcht warrn.

De Explosionsgrenzen künnt ok as Tünnergrenzen betekent warrn un sünd afhangig vun de Temperatur und vun’n Druck. Bi Stüven hett ok de Grötte van de Deelken un de Grötte van dat Verdeelen van de Deelken van een Faststoff een Invloot up de Explosionsgrenzen . Wenn de Kunzentratschoon vun den brennboren Stoff twüschen de beiden Explosionsgrenzne liggt, kann de Mischen ok as Explosionsatmosphäär betekent warrn.

De Kunzentratschoon vun den brennboren Stoff warrt normalerwies in Vol-%, Mol-% oder g/m³ angeven. För ideale Gasen gellt dorbi: 1 Vol.-% = 1 Mol-% = 10.000 ppm.

In de Tabell sünd be ünneren un böveren Explosionsgrenzen för en poor Gasen mit Luft angeven. Wietere Tallen finnt sik in Tabellenwarken oder för sünnere Stoffen ok in de Sekerheitsdatenblööd.

## Borns