open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wolfgang Amadeus Mozart

**Wolfgang Amadeus Mozart** (eegentlich *Johann Chrisostomus Wolfgang*; * 27. Januar 1756 in Soltborg; † 5. Dezember 1791 in Wien) weer een vun de gröttsten düütschen Komponisten in de klassische Musikepoch.

Mozart weer Söhn vun den Viezkapellmeester un Hoffkomponist Leopold Mozart. Al mit sess Jahren treed Mozart tosamen mit siene Süster „Nannerl“ as düchtigen Klaveerspeler up. In siene jungen Jahren reis he dwars un dweer dör Europa un geev överall Konzerten. He weer vun 1762 bit 1767 in Brüssel, Paris, London un Wien, vun 1769 bit 1773 in Italien un 1777 in München, Mannheim un wedder in Paris. In London keem Mozart mit Johann Christoph Bach tosamen un in Wien mit Joseph Haydn. Vun de beiden kunn he tominnst vun de Musiktheorie en beten lehren. 1768 bereep em de Arzbischop vun Soltborg to sienen Konzertmeester. De Reis na Italien broch Mozart groten Spood, denn he wurr to'n Liddmaat vun de Academie del Filarmonie in Bologna beropen un kreeg vun den Paapst enen Orden. In disse Tiet lehr he ok de italieensche Oper neger kennen.

Mozart verleet Salzburg, wiel de Fürst-Arzbischop em na sien Menen ungerecht behannelt harr. He gung na Wien un leet sik dor as „freeschapen“ Komponist dal. För dat Düütsche Nationaltheater in Wien schreev he in'n Opdrag vun Joseph II. de „Entführung aus dem Serail“ (Roof ut dat Serai). Korte Tiet na de Opföhren vun disse Oper heiraad he Konstanze Weber, mit de he woll glücklich weer, de aver nich veel vun Huusholden verstund un dorum ok wohl schullig daran weer, dat de Familie laterhen in Armot leven muss. De Umstännen, in de Mozart leev, verslechtern sik ümmer mehr, un in de Tiet, in de em siene besten Warken lungen, wurr he al nich mehr allgemeen bewunnert.

Mozart sturv an'n 5. Dezember 1791 in Wien. Man weet nich maal, wo he beerdigt wurr, denn man harr em in en Armengraff bisett, dat man naher nich mehr finnen kunn, wiel de wenigen Troergäst, wegen en Unweer den Sarg nich bit tolest folgen kunnen. To'n Andenken an den groten Komponist wurr laterhen op den Wiener Zentraalfreedhoff en grotet Graffmaal opricht. 

Wat Mozart an Tonkunst tostann brocht hett, is so groot un schöön un vullkamen, dat man dat mit eenfache Wöör nich passlich beschrieven un wöördigen kann. En besunnert Verdeenst kummt em dorför to, dat he Sonate, Striekquartett, Instrumentalkonzert un Sinfonie to ehre hööchsten Formen brocht hett.

Mozart hett in sien kort Leven so veel komponeert, dat dat nödig weer, en Verteeknis antoleggen. Dat Köchel-Verteeknis wurr 1862 rutgeven. Dor sünd al siene Tonwarken opföhrt, neven de velen Opern un dat Requiem ok de 40 Leder un Arien, 40 Sinfonien, 43 Instrumentalkonzerte, 31 Serenaden, 26 Striekquartette, 14 Messen, Litaneien usw. De bekanntsten vun siene 21 Opern sünd:
* *Figaros Hochzeit*, (Figaros Hochtiet)
* *Don Giovanni*,
* *Cosi fan tutte* (So maakt se't all),
* *Die Zauberflöte* (De Töverfleut).

## Weblenken

* DNB-Katalog
Upstalsboom

De **Upstalsboom** liggt bi dat Dörp Raah an de Heerstraat vun Auerk na Ollersum in Oostfreesland. In’t Middeloller versammelden sük hier de Afordenten vun de freeschen Seelannen. Se raatslogen över den Landfreden, wo se sik up’t best gegen Feenden verdefenderen kunnen un wat dat to verhanneln geev mit de Könige, de siet de Missionstiet de Landsherrn weern. Sien gröötste Bedüden harr de Bund in de Tiet um 1200 bit 1250 un denn wedder um 1300 bit 1350.

Toeerst reek de Macht vun den Upstalsboom vun de Eems bit an de Werser. As aver 1323 de König vun de Franken den Oostergoo un den Westergoo (vandagen de Provinz Freesland in de Nedderlannen) bedrauhde, setten de sik darför in, den olen Bund wedder upleven to laten. De Verdrag mit den König wurr 1338 mit dat Petschap „Totius Frisiae“ („Heel Freesland“) besegelt. De Versammeloort wurr denn wieter na Westen verleggt (1338 Appingedam, 1361 Grunneng). As de Hööftlingherrschap in Oosfreesland anfung, harr de Upstalsboom kien groot Bedüden mehr, denn ok dat Streven na ene grootfreesche republikaansche Staatsform nehm en Enn. Vandagen gellt de Upstalsboom as dat Symbol vun de freesche Freeheit. Siet 1950 versammelt sik hier elke Jahr an d’ 10. Mai-Maant de Fresen ut all Landsdelen un fiert den Oostfresendag. An’n Dingsdag na Pingsten (in’t Middeloller was dat de Dag, wann de Afordneten ut alle freeske Lannen tosamen kamen) versameln sük ok Freesen ut alle Seelande, um de hoogste freeske Fest to fieren.

## Weblinks

*Upstalsboom in dat Kulturportal Nordwest
Fredeborg

Dat faste Huus mit den Naam **Vredeborch** wuur an’n Anfang vun’t 15. Jahrhunnert van de Bremers bi Atens (Noornham) twüschen de Werser un de Heete upboot. De Dwingborg mit Wahnungen, Ställ, Spiekers, Keller, Lock un enen Torn weer umgeven van Müren, enen breden Graven un hoge Eerdwäll. Se schull de bremsche Schippfahrt up de Werser sekern un Stüttpunkt wesen för de Kriegstöög, de de Bremers in dat Stadland un na Butjadingen unnernehmen. De Fresen versochen, de Borg intonehmen, aver dat weer nich so licht. Bi enen van ehre Överfäll wuurn de beiden Hööftlingssöhns Didde un Gerold fungen nahmen, na Bremen brocht un dar henricht. (Hermann Allmers hett darto dat Gedicht „Der Bruderkuss“ schreven). 1423 överfull ene starke Strietmacht unner dat Leit van Sibeth Papinga de Fredeborg un kunn de Besetters verdrieven. De „Vredeborch“ wurr den Eerdbodden liek maakt un so weer de Herrschap van de Bremers över Butjadingen braken. Vundaag steiht an de ehrmalige Borgsteed en Saalbo mit en Hotel.
Villeneuve-d’Ascq

**Villeneuve-d’Ascq** [vil.nœv.ˈdask] is ene Stadt in’t Noorden van Frankriek. Dor leevt 61.630 Inwahner (Stand: 2007) up en Rebeet vun 27,46 km².
Dravidsche Spraken

De **Dravidschen Spraken** sünd ’n groten Hümpel vun tosamen üm de 75 Spraken, de de Lüüd in’n Süden vun Indien snackt.

Mit de indoeuropääschen Spraken hebbt de nich veel to doon, man blots ’n paar Lehnwöör.
Oostwestfalen-Lippe

**Austwestfaolen-Lippe** (, ) is eine Giögend in Westfalen in dat Bunnesland Nordrhuin-Westfoalen. Ostwestfalen-Lippe is datsülve os de *Regierungsbezirk Deppelt* un ümmefaßt de Kruise Gütsel, Hiarwede, Höxter, Lippe (froiger: Deppelt), Minnen-Lübbke, Paderbuorn un de kruisfruie Stadt Builefeld.

Vor 1800 gaw´t dao de Länners Häerschop Reie, Amt Reckenbiärg (to´t Haugstift Ossenbrügge), Graofschop Rittbiärg, Haugstift Paderbuorn, Graofschop Ravensbiärg, Förstsabtei Corvey, Rieksabtei Hiarwede, Förstendom Lippe un Förstendom Minnen.

Ostwestfalen-Lippe hadde annen 30. Juni 2004 2.071.642 Inwuohners. Viöle Duile send dichte bevölkert, oawer et giff äok ne Menge "Giögend", t.B. innen Kruis Höxter. Wichtige Verkehrsknäodenpünkte send Builefeld, Paderbuorn, Minnen un Bad Oeynhausen. In Büren-Ahden innen Kruis Paderbuorn ligg de Fläoghoaben Paderbuorn/Lippstadt.

Inoffiziellet Woahrteiken van Ostwestfalen-Lippe is d Herm in Hiddsen bui Deppelt.
Mönsterland

Dat **Mönsterland** is en Region in’n Noorden vun Westfoalen in de Bondesland Noordrhien-Westfalen. Dat höör lange to dat Rebeet vun’n Bischop vun Mönster. Ok hier warrt hüüt noch Platt küert, dat Mönsterländisk Platt. Gröttere Städte sünd Mönster, Rene, Bokelt, Aolen, Dülmen, Lünkhusen, Gronau, Haltern,  un so wieder. To’n gröttsten Deel vun de Fläche is de Landweertschapp in Mönsterland. Dorbi gifft dat mehr Ackerbuurn as Grönlandbuurn. Swientucht un Rindertucht gifft dat hier ok veel. De katholske Kark hätt veel Tosprook, de evangelske weinnig. In’n Söden is de Kohlenpott, wo aower bloots noch weinnig Öven in Bedreev sünd. In’n Westen sünd de Nedderlannen, wo groad in Grenzgebeet veel Platt küert un praat warrt. Et giff ville Hematveriene, de de Sproake upprecht hollen. Snacken un proaten heet hier övvrigens küern.
Kräuger

De **Kräuger**, dat is de de Baas vunnem Kraug, dat is een Gasthuus mit Schankstuuv. In'n Utschank weeren alle Oorten Gedränk, tomehrst aber alkoholische un dortoo geef dat eenfache Spiesen. He mutt mit ale Lüüd kloar kommen; de Paster un de Pastörsche wiern in ole Tiden slecht op em to spreken, vun wegen dat Supen ann Sönndag.
Kröger

**Kröger** betekent

* Kröger, Baas von en Kroog.

**Kröger** oder **Kroeger** is de Familiennaam von

* Alexander Kröger (1934–2016), düütschen Schriever,
* Asswerus Kröger († vör 1594), düütschen Bookdrucker,
* Berry Kroeger (1912–1991), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Berta Kröger (1891–1962), düütsche Politikerin,
* Chad Kroeger (* 1974), kanaadschen Sänger un Gitarrspeler,
* Christine Kröger (* 1968), düütsche Journalistin un Redaktörin,
* Claus-Dieter Kröger (* 1949), düütschen Footballspeler,
* Dieter Kröger (* 1934), düütschen Lichtathlet,
* Ed Kröger (* 1943), düütschen Musiker,
* Erhard Kroeger (1905–1987), düütschen Politiker,
* Erika Kröger (1911–1987), düütsche Politikerin,
* Eva-Maria Kröger (* 1982), düütsche Politikerin,
* Gert Kroeger (1907–1986), düütschen Historiker,
* Hannes Kröger (* 1988), düütschen Shorttracker,
,
* Heiko Kröger (* 1966), düütschen Segler,
* Heinrich Kröger (* 1932), düütschen Pastoor un Schriever,
* Helene Kröger (1883–1954), düütsche Malerin un Grafikerin,
* Henning Kröger, düütschen Örgelboer,
* Herbert Kröger (1913–1989), düütschen Jurist,
* Hermann Kröger († 1671), düütschen Örgelboer,
* Jens Kröger (* 1942), düütschen Kunsthistoriker,
* Johann Christoph Kröger (1792–1874), düütschen Pädagoog,
* Johannes Kröger (1856–1945), düütschen Verleger,
* Jörg Kröger (* 1955), düütschen Politiker,
* Julia Kröger (* 1988), düütsche Rodererin,
* Jürgen Kröger (1856–1928), düütschen Bomeester un Bobeamten,
,
* Kirsten Kröger (* 1981), düütsche Basketballspelerin,
* Klaus Kröger (1920–2010), düütschen Maler,
* Marco Kröger (* 1963), düütschen Schauspeler un Synchroonspreker,
,
* Matthias Kroeger (* 1935), düütschen Theoloog,
* Matthias Kröger (* 1969), düütschen Motorradrennfohrer,
* Meike Kröger (* 1986), düütsche Hoochspringerin,
* Merle Kröger (* 1967), düütsche Schrieversche, Dreihbookschrieverin un Produzentin,
* Mieke Kröger (* 1993), düütsche Radrennfohrerin,
* Mike Kroeger (* 1972), kanaadschen Bassist,
* Nelly Kröger (1898–1944), Fro von Heinrich Mann,
* Pierre Kröger (* 1938), düütschen Maler un Grafiker,
* Rolf Kröger (* 1944), düütschen Maler un Bildhauer,
* Ruth Marie Kröger (* 1976), düütsche Schauspelerin,
* Theodor Kröger (1891–1958), düütschen Schriever,
* Thomas Kröger (* 1979), düütschen Volleyball- un Beachvolleyballspeler,
* Timm Kröger (1844–1918), düütschen Heimaatdichter,
,
* Uwe Kröger (* 1943), düütschen Journalist,
* Uwe Kröger (* 1964), düütschen Musicaldorsteller,
* Walter Kröger (1912–1991), düütschen Inschenör un Testpiloot,
,
* Wolf Kroeger (* 1941), düütsch-kanaadschen Filmarchitekt.

Kiek ok bi: Kreuger, Krüger, Cröger, Kroger.
Allier

De franzöösche Bezirk **Allier** [a.ˈlje] is de 3. 
Département nah de alphabeetsche Reeg. He liggt in de Mitt vun Frankriek, in der 
Region Auvergne. He is nah'n Fluss Allier, de dörch den Bezirk fleet, nöömt.

Allier inthöllt de histoorsche Graafschap Bourbonnais, den Stammsitt vun't Huus 
Bourbon.

## Geographie

De Bezirk schütt in’n Nörden an’n Bezirk Nièvre in de Region Burgund, 
in’n Osten an’n Bezirk Saône-et-Loire, ook in Burgund, in’n Süüdoosten an dat 
Département Loire in de Region Rhône-Alpes, in’n Süden an’n Bezirk 
Puy-de-Dôme, in’n Süüdwessen an’n Bezirk Creuse in de Region Limousin un in’n Nördwessen an’n Bezirk Cher in de Region Centre.

## Historie
De Bezirk worr in de Tiet vun de franzöösche Revolutschoon 
de 4. März 1790 ut den gröttsten Deel vun de 
Provinz Bourbonnais, de bet denn vorhannen weer, förmd.
De Bezirk ünnerdeelde sik in 7 Distrikten (*frz.: district*), de Vörloper vun de Kreise. Die 7 Distrikten weern Cérilly, Cusset, Le Donjon, Gannat,
Montluçon, Montmarault und Moulins. De Bezirk un de Kantone ünnerdeelden sik in 59 Kantone un harrn (1791) 267.126 Inwahners. De Hööftstadt weer al denn 
Moulins.

De Kreise worrn de 17. Februar 1800 inricht. Se weern Gannat, Lapalisse, 
Montluçon un Moulins.

Den 10. September 1926 worr de Kreis Gannat uplössd un in Delen anner Kreise todeelt. 

Den 24. August 1941 worr ut den Kreis Lapalisse de Kreis 
Vichy.

## Indelen vun't Verwalten

De Bezirk Allier warrt in 3 Kreise ünnerdeelt.

## Städer

De gröttsten Städer in'n Bezirk sünd (> 10.000 Inwahners (1999)):

* Montluçon (41.362)
* Vichy (26.528)
* Moulins (21.892)
* Cusset (13.385)
* Yzeure (12.696)

## Weblenks

* Präfektur vun'n Bezirk Allier (frz.)
* Bezirksdag vun'n Bezirk Allier (frz.)
Jura (Département)

**Jura** [] (amtlich *Département du Jura*) is de 39. franzöösche Bezirk. He liggt in'n Ossen vun Frankriek in de Region Franche-Comté, an de Grenz na de Swiez, un worr na de Bargen Jura nöömt.

## Weertschop

In'n Bezirk liggt dat Wienborebeet Jura.

## Städer

* Dole
* Lons-le-Saunier
* Arbois
Ain

**Ain** () is een vun de 100 Bezirke vun Frankriek. He liggt in’n Oosten an de Grenz na de Swiez. Den Naam hett de Bezirk na’n Stroom Ain kregen.
Toledo (Spanien)

**Toledo** is ene spaansche Stadt mit 77.600 Inwahners (Stand: 2006. Se liggt 70 km südlich van Madrid up enen Felsen, de na dree Sieten steil na den Stroom Tajo affallt. Vele gotisch-maurische Bowarken wiest trüch in Toledos rieke vergahne Tieden: de mächtige maurische Alcázar (in’n spaanschen Börgerkrieg en Zentrum van de natschonalen Verdedigers), de ehrmalige Moschee, de Alcántara-Brügg över den Tajo, de Kathedraal.

Tosommen mit Segovia un Ávila hörrt se to de dree histoorsch Metropolen in de Ümgegend vun Madrid. 

192 v. Chr. weer Toledo ene röömsche Stadt, van 576 bit 711 de Hööftstadt van dat westgotische Riek, darna bit 1087 maurisch un bit 1559 de Residenz van de spaanschen Könige. As König Felipe II. de Residenz na Madrid verleeg, weer’t mit de Glanztiet van Toledo vörbi.
Evene un unevene Tallen

In de Mathematik is 'n hele Tall jümmers even oder uneven. Wenn se dörch 2 deelbor is, dann is se *even*, sünst is se *uneven*. Bispelen för evene Tallen sünd −4, 8, 0 un 70. Bispelen för unevene Tallen sünd −5, 1 un 71. De Tall Null is even, wieldat Null dat Produkt 0 \cdot 2 is. 

De Koppel vun de evenen Tallen lett sik schrieven as:

: *EveneTallen* = 2 \mathbb{Z} = {..., -6, -4, -2, 0, 2, 4, 6, ...}.

Un de Koppel vun de unevenen Tallen lett sik schrieven as:
 
: *UnevenTallen* =  2 \mathbb{Z} + 1 = {..., -5, -3, -1, 1, 3, 5, ...}.

[De evenen Tallen schapt tosamen mit de Operatschoon + \colon 2\mathbb{Z} \times 2\mathbb{Z} \to 2\mathbb{Z}, (a,b) \mapsto a+b, sogor en Gruppen.]

Egenschappen:

* Wenn en Tall in dat Dezimalsystem opschreven is, dann kann en an de letzte Ziffer (?) sehn, wat se even oder uneven is. Wenn de letzte Ziffer 1, 3, 5, 7 oder 9 is, dann is de Tall uneven. Sünst is se even. So wat geiht ok in annere Tallsystemen, wenn de Basis vun dat Tallsystem in dat Dezimalsystem even is. Dat heet t.B., dat dat ok bi dat Binärsystem funkscheneert: de Tall is uneven, wenn de letzte Ziffer 1 is, un se is even, wenn de letzte Ziffer 0 is. 
* Alle Primtallen sünd uneven, blots een nich: de Primtall 2. 
* Alle perfekten Tallen, de bekannt sünd, sünd even. Dat is nich klor, wat dat ok perfekte Tallen gifft, de uneven sünd.
Watt (Mehrdüdig Begreep)

**Watt** betekent

* Watt, Rebeet an de Küst, dat bi Ebb dröögfallt,
* Watt, en physikaalsche Eenheit,
* *[[Watt (Roman)|Watt]]*, Roman vun Samuel Beckett,
* Watt, Oort in’n Kanton Sankt Gallen, Swiez,
* Watt, Oort in’n Kanton Thurgau, Swiez,
* Watt, Oort in de Gemeen Regensdorf, Kanton Zürich, Swiez,
* Watt, Slott bi Mörschwil, Kanton Sankt Gallen, Swiez,
* Watt, Oort in de Gemeen Hoßkirch in’n Landkreis Ravensburg, Baden-Württemberg,
* Watt, Oort in de Gemeen Wangen im Allgäu in’n Landkreis Ravensburg, Baden-Württemberg.

**Watt** is de Familiennaam von

* Ian Watt (1917–1999), brietschen Literaturkritiker un Literaturhistoriker,
* James Watt (1736–1819), schottschen Utfinner,
* James G. Watt (* 1938), US-amerikaanschen Politiker,
* Joachim von Watt (1484–1551), Swiezer Humanist,
* Robert Watson-Watt (1892–1973), schottschen Physiker,
* William Montgomery Watt (1909–2006), schottschen Islamwetenschopper.
Morbihan

De franzöösche Bezirk **Morbihan** [] is de 56. Bezirk nah de alphabeetsche Reeg un worr na'n bretoonschen Naam vun de Bucht mit den lieken Naam, *Mor Bihan* (*lütten Meer*, fröher plattdüütsch ok *Merwanen*), nöömt. He liggt in'n Westen vun Frankriek, in de Region Bretagne.

## Städer un Gemenen

* Locmariaquer
* Lorient
* Pontivy
* Port-Louis
* Quiberon
* Vannes

## Klima

Statschonen vun't Meten: Île de Groix un Belle Île

Daag in't Jahr mit
* Regenfäll över 1 mm: 115
* Frost: 10
** Eerste Frost: End Dezember
** Letzte Frost: End Februar
* Schnee: 1
* Gewitter: 4
* Hagel: 2

Stand 1991

## Weblenken

* Bezirksdag vun'n Bezirk Morbihan (franzöösch)
Wikimedia Commons

**Wikimedia Commons** is en internatschonale Datenbank för Free Inholt. Dorto höört Biller, Videos, Musik, schrevene Texte un sprakene Texte. Dat Projekt wöör an'n 7. September 2004 as Wikimedia-Projekt grünnt un schall as zentralen Platz för dat Opbewahren vun Multimedia-Material för alle Wikimedia-Projekte denen. 

## Weblenks

* commons.wikimedia.org (verschedene Spraken)
* Eerst Projektvörslag vun'n 19. März 2004 (engelsch)
Maria Jepsen

**Maria Jepsen** (* 19. Januar 1945 in Bad Sebarg) weer van 1992 bit 2010 de Bischopsche vun’t Sprengel Hamborg vun de Noordelvsche Kark.

Na ehr Abitur 1964 in Bad Sebarg studeer Maria Jepsen Ooltphilologie un Evangeelsche Theologie in Tübingen, Kiel un Marburg. Se maak ehr Eerst Theologisch Examen in Kiel 1970 un keem as Vikarsche na Lemsahl-Mellingstedt. 1972 maak se ehr Tweet Theologisch Examen un keem denn as Pastoorsche na Meldörp. 1977 hett se op de Pastoornstell in Leck wesselt, wo se bet 1990 bleev. 1991 wörr se Propstin in Hamborg-Horborg. An’n 4. April 1992 denn sett sik Maria Jepsen in de Bischopswahl as Nafolger vun Peter Krusche dör un wörr de eerste Fro as lutherschen Bischop op de hele Welt. 2002 wörr se vun de Synood för noch mal teihn Johr in't Amt wedderwählt. Siet Juli 2003 is Fro Jepsen ok Liddmaat in’n Raat vun’n Lutherschen Weltbund.

An' 16. Juli 2010 is se vun hör Amt torüchtreden, nahdem der Tietschrift Der Spiegel an' 10. Juli 2010 berichtet harr, dat Maria Jepsen all 1999 över sexuelle Övergreep vun en Pastor ut Ahrensborg an Minnerjohrigen in hör Kark informiert wurrn weer, aber nix dorgegen ünnernommen harr.
Alpes-de-Haute-Provence

**Alpes-de-Haute-Provence** [alp.de.ot.pʁɔ.ˈvɑ̃ːs] is en Bezirk in'n Süüdoosten vun Frankriek an de Grenz to Italien. De Bezirk hett 139.561 Inwahners.
Ardennes

**Ardennes** [aʁ.ˈdɛn] is en Bezirk in'n Noorden vun Frankriek an de Grenz to Belgien. De Bezirk hett 290.130 Inwahners.

De Bezirk is nah de Mittelbargen Ardennen nömmt. Dör dat Departement floot de Meuse.
Ariège

**Ariège** [aʁ.ˈjɛːʒ] is en Bezirk in de Region Midi-Pyrénées in'n Süüdwesten vun Frankriek an de Grenz to Spanien un Andorra. De Bezirk hett 137.205 Inwahners.
Gemeen Kronenborg

**Kronenborg** is en Gemeen in de Samtgemeen Olendörp-Himmelpoorten in’n Landkreis Stood in Neddersassen mit . To de Gemeen höört de Öörd Kronenborg un Brobargen.

## Geografie

To de Gemeen höört de beiden Dörper Kronenborg (544 Inwahners) un Brobargen (216 Inwahners, Stand je 1. Januar 2008). De ganze Verwaltung vun de Gemeen löppt över de Samtgemeen Olendörp-Himmelpoorten.

All beid Dörper liggt rechts vun de Oost, blot en lütt Deel vun de Gemeen mit’n Höben liggt op de anner Siet. De Osteinsel mal utnahmen, de bi dat Boon vun dat Oste-Sperrwark nee schapen worrn is, is dat de eenzige Placken Eer links vun de Oost, de to’n Landkreis Stood höört un wo Lüüd leevt.

De Navergemenen sünd Burweg in’n Noordoosten, Olendörp in’n Oosten un Esdörp in’n Süden, de all to’n Landkreis Stood tohöört. Op de anner Siet Oost höört in’n Westen dat Dörp Oostendörp to de Gemeen Bremervöör in’n Landkreis Rodenborg. In’n Noordwesten höört de beiden Navergemenen Loomst un Heckthusen to’n Landkreis Cuxhoben.

## Historie

Bi de Gemeenreform in Neddersassen sünd de Gemenen Kronenborg un Brobargen an’n 1. Juli 1972 to de ne’e Gemeen Kronenborg tohoopleggt worrn. Dorbi is denn ok de Samtgemeen Olendörp grünnt worrn, to de Kronenborg tohöört hett. Disse Samtgemeen harr Bestand bet to’n 1. Januar 2014, as de Samtgemeen Olendörp mit de Samtgemeen Himmelpoorten to de Samtgemeen Olendörp-Himmelpoorten tohoopgahn is.

## Politik

### Gemeenraat

;Liddmaten:
* 2006:
*: WG: Hermann Buck, Barthold Hudaff, M. Peters, Heinz Schlegel, Horst Wartner, Jörg Wustmann
*: BL: Matthias Buck, Martin Knoop, Gisela Wedemeyer
* 2011:
*: CDU: Martin Knoop, Johann Siebe
*: SPD: Margitta Bertram
*: WG: Marcel Baack, Barthold Hudaff, Henrik Plate, Antje Rieckmann, Horst Wartner, Jörg Wustmann
* 2016:
*: RGK: Margitta Bertram, Marcel Brandt, Meta Peters, Henrik Plate, Antje Rieckmann, Jan Rinck, Dieter Runke (kort na de Wahl doodbleven; för em is Klaus Wilting narückt), Jan Tiedemann, Karl-Heinz Waller

### Börgermeester

De Börgermeesters vun de Gemeen Kronenborg siet dat Tohoopleggen mit de Gemeen Brobargen weren:

### Wapen

Dat Wapen vun de Gemeen gifft dat siet 1983. Dat wiest vörn baven dat Wapen vun dat Dörp Kronenborg (dree blaue Spitzen op sülvern Grund), vörn ünnen dat Wapen vun dat Dörp Brobargen (vörn rood, achtern sülvern dör Tinnensnitt trennt) un achtern op gröön Grund en sülvern Wellenbalken, de för de Oost stahn un op de Laag vun de Gemeen op beid Sieden vun de Oost hendüden schall.

## Literatur

* Friedrich Holst: *Roland und die Kraniche, Die Geschichte der Ostedörfer Kranenburg und Brobergen.* 1983
* Lühmann un Bohmbach: *Die Geest und Buxtehude, Urgeschichtsland zwischen Urstromtälern.* 1984
* *Chronik der Dörfer Brobergen und Kranenburg.* 2005

## Weblenken

* Websteed von de Gemeen (hoochdüütsch)
Stackbusch

**Stackbusch** is en Utdruck för Busch, de för'n Diekbo un för dat Befestigen vun't Över bruukt warrt.

Vun 1950 bet 1970 weer Bremervöör de wichtigste Haven för den Ümslag vun Stackbusch, de mit Bullen ut dat Achterland ankeem un op Evers ümladen worrn is. De Busch wörr de Oost dalschippert un wörr för'n Diekbo an de Küsten vun de Noordsee bruukt. De  Stackbusch, de recht veel Ruum bruken dei, wörr, dormit'n de Tragfähigkeit vun't Schipp ok vull utnütten kunn, so packt, dat he na baven hen jümmer wieder över de Boordwänn rutragen dei. De Evers wörrn so wat 3,5 Meter hooch beladen un de Busch raag denn op alle Sieden so wat 2,5 Meter över Boord. Üm dat ganze stabil to holen wörrn de afboten Masten bavenop fastbunnen. De Stackbusch reck bet över dat Föhrerhuus, so dat Stüer un Schuuvregler mit Stangen un Repen länger maakt wörrn, dat de Schipper op't Dack stahn un lenken kunn.

Vun 1970 af nehm de Nafraag na Stackbusch stark af.
Bouches-du-Rhône

**Bouches-du-Rhône** [buʃ.dy.ˈʁoːn] is en Bezirk in de franzöösche Region Provence-Alpes-Côte-d'Azur. De Bezirk liggt an de Middellannsche See.
Calvados (Département)

**Calvados** [kal.va.ˈdɔs] is en Bezirk in de franzöösche Region Basse-Normandie (Ünnere Normandie), wat en Deel vun de Normandie is.
Lüün

De **Lüün** (ok **Lüüntje**, **Lüünerk**, **Dickkopp**, **Sparling**, **Spatz**, **Dackpeter**; *Passer domesticus*) is en Vageloort in de Familie Passeridae.

En Lüün warrt 14 bet 16 cm groot un bet to 30 g swoor. 

He hett en griesbruun Farv un en kräftigen Snavel. Heken un Seken hebbt en verscheden Farv: Dat Heken fallt en beten mehr op un hett mehr Kontrast in sien Fedderkleed. Se hebbt en swarte Kehl, witte Backen, en griesen Scheed un brune Striepen an de Koppsieden. De Rüch un de Flünk sünd in verschedene Bruuntöön (inklusiv beesch, swart un witt) farvt, de Bost un Buuk sünd mehr gries. 

Dat Seken fallt nich so op un is in en matter Bruun farvt. Ehr griesbruun Dööts hett en hellen Striepen över de Ogen. 

## Levensruum

Lünen sünd temliche Kulturfolger. Se hebbt sik de Minschen siet Begünn vun jemehr Siedlungsgeschicht ansloten un boot ehr Nester geern in de Neeg vun oder in Hüüs, to'n Bispeel ünner Dacktegels un in Muerspalten. Se leevt geern in Gruppen un kaamt faken in Swärm vör. En Poor blifft aver sien Leevdag tosamen.

## Nahrung

De Lüün fritt mehrst Köörn. Fröher weren Lünen ok so veel vörhannen, wiel bi de Aarnt veel Koorn op de Feller liggenbleev. Ok unverdaute Köörn ut Peerappeln weren en wichtig Nahrungsquell. Hütigendaags sünd de Meihdöscher un annern Maschinen bi de Aarnt veel effizienter un Peer warrt nich mehr bruukt, so dat dat minnerte Nahrungsanbott mit en Grund is, dat de Tall vun de Lünen trüchgeiht.
In de Stadt passt sik de Lünen an un warrt to Allnsfreters.

## Bruutpleeg

Lünen treckt vun April bet August mehrere Bruten groot (mehrst twee bet dree). Dat sünd mehrst fief bet söss Eier op eenmal, op de de Lüün 11 bet 13 Daag bröödt. 

## Bestand

In de letzten Johrteihnten föhr dat Saneren vun Hüüs un dat Versegeln vun Fassaden dorto, dat de Lünen jümmer weniger Nistplätz finnt. Vör allen in de Städer maakt he sik jümmer rorer. De Bestand in Europa warrt noch op 180 Millionen Poor taxeert (för Düütschland schöölt dat 7,8 Millionen Poor ween), aver Deertschütter seggt, dat de Bestand blots noch de Halv vun de Tall ut de 1970er Johren utmaakt, wat ok an den Trüchgang vun’t Nahrungsanbott liggen mag. Dorüm wörr de Lüün vun’n NABU ok to’n Vagel vun’t Johr 2002 wählt.

## Kiek ok bi
* List vun Vagels, mit allerhand plattdüütsche Vagelnaams un Naams ut de Naberspraken
* 

## Weblenks
Charente-Maritime

**Charente-Maritime** [ʃa.ʁɑ̃t.ma.ʁi.ˈtim] is en Bezirk in de franzöösche Region Poitou-Charentes.
Département Corrèze

**Corrèze** ([], okzitaansch *Corresa*) is dat franzöösch Département mit de Ordnungsnummer 19. Dat liggt in de franzöösch Limousin in dat Zentrum vun dat Land un is nah den Stroom Corrèze nömmt.

## Geographie
Dat Département Corrèze grenzt an de Départements Creuse, Haute-Vienne, Cantal, Puy-de-Dôme, Lot un Dordogne.
Corse-du-Sud

**Corse-du-Sud** [kɔʁs.dy.ˈsyd] weer en Bezirk in de franzöösche Region Corse.

To’n 1. Januar 2018 is Corse-du-Sud mit Haute-Corse to’n ne’en Bezirk Corse tohoopleggt worrn.
Haute-Corse

**Haute-Corse** [ot.ˈkɔʁs] weer en Bezirk in de franzöösche Region Corse un wurr in de alphabetisch Rieg vun de Départements as Nr. 20b betekent.

To’n 1. Januar 2018 is Haute-Corse mit Corse-du-Sud to’n ne’en Bezirk Corse tohoopleggt worrn.
Hans-Hinrich Kahrs

**Hans-Hinrich Kahrs** (* 22. September 1956 in Alfstedt (niederdeutsch Alfst)) is en plattdüütschen Schriever.

He studeer op Lehramt an Gymnasien an de Universitäten Kiel, Göttingen un Kopenhagen. Siet 1990 is he Schoolmeester för Sport un Eerdkunn an’t Gymnasium Warstood. He is todem bi den Landschaftsverband Stood ehrenamtlich för allens tostännig, wat mit de plattdüütsche Spraak to doon hett.

Kahrs hett vele Höörspelen, Theaterstücken un annere plattdüütsche Warken schreven.

2009 hett Kahrs för sien Insatz för dat Plattdüütsche den Hermann-Allmers-Pries kregen un 2011 tohoop mit siene Klass an dat Gymnasium Warstood den Gollen Heekt för den Insatz för de plattdüütsche Spraak.

## Warken

* *Ik bün all hier - Plattdüütsch Lesbook.* Leesbook för den Schoolünnerricht
**"Ade, du Junggesellentiet"*. Een lustig Speel in eenen Törn (1997, Mahnke)
**"Dannenboom verköpen"*. Plattdüütsch Kortspill (1998, Mahnke)
**"Oh je, du fröhliche!"*. Plattdüütsch Kortspill (1998, Mahnke)
**"Gudrun hett Drillinge"*. Een lustig Spill in eenen Törn (1998, Mahnke)
**"Nachts sünd all de Katten grau"*. Een lustig Spill in een Törn (1998, Mahnke)
**"Huusmeistergeschichten"*. 10 plattdüütsch Kortspill (1999, Mahnke)
**"Döögt nix".* De eerste plattdütüsche Sonderpostenshow ; 16 Kurzspiele samt Begrüßung und Finale (2000, Mahnke)
**"O sole mio"*. Komödie in drei Akten (2000, Mahnke)
**"Drama üm Kuhrama"* un negenthein annere Sketche (2000)
**"Party op de Hallig"*. Komödie (2002, Selbstverlag)
**"Eenmol Tokunft un wöör trüch"*. Theaterstück (2002, Selbstverlag)
*''"Man jümmers den Ball flach holen"'' un annern Speelkrom. Zehn Sketche (2008, Landschaftsverband Stade)
*''"Wi hebbt döst"'' un föffteihn annere Probleme (2012, Landschaftsverband Stade)
**[Https://www.niederdeutsche-literatur.de/werke/einzeltitel-nd.php%3FT%20ID%3D18555 "Dor liggt dat gröne, platte Land"].* Geschichten un annerswat ut dat Land twüschen Elv un Weser (2017, Landschaftsverband Stade)

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenks

* Plattdüütsch bi den Landschaftsverband Stood (hoochdüütsch)
Indre-et-Loire

**Indre-et-Loire** [ɛ̃d.ʁ‿e.ˈlwaːʁ] is en Bezirk in de franzöösche Region Centre.

Een van de Sehenswürdigkeiten dor ist dat Slott Azay-le-Rideau.
Hérault

**Hérault** [e.ˈʁo] is en Bezirk in de franzöösche Region Languedoc-Roussillon. De *Département* hett sien Nom vonne Stoom Hérault.


## Websteden
Loire-Atlantique

**Loire-Atlantique** [lwa.ʁ‿at.lɑ̃.ˈtik] is en Bezirk in de franzöösche Region Pays de la Loire.
Département Nièvre

----

**Nièvre** [njɛːvʁ] is en Bezirk in de franzöösche Region Bourgogne. Sien Naam hett dat vun den Stroom Nièvre her, dor dor fleten deit.
Pyrénées-Atlantiques

**Pyrénées-Atlantiques** [pi.ʁe.ne.z‿at.lɑ̃.ˈtik] is en Bezirk in de franzöösche Region Aquitaine.
Pyrénées-Orientales

**Pyrénées-Orientales** [pi.ʁe.ne.z‿ɔ.ʁi.ɑ̃.ˈtal] is en Bezirk in de franzöösche Region Languedoc-Roussillon.
Haute-Saône

**Haute-Saône** [ot.ˈsoːn] is en Bezirk (Département) in de franzöösch Region Franche-Comté mit de Ordnungsnummer 70. Dat liggt in'n Osten vun dat Land in de Region Bourgogne-Franche-Comté. Sien Naam leit sück af vun den Stroom Saône. 

## Weblinks

* Département Haute-Saône (franzöösch)
* Präfektur vun dat Département Haute-Saône (franzöösch)
Savoie

**Savoie** [sa.ˈvwa] is en Bezirk Departement in Frankriek mit de Ordnungsnummer 73. Dat liggt in'n Osten vun dat Land in de Region Auvergne-Rhône-Alpes an de Grenz to Italien un is nah de Landschap Savoyen nöömt.
Seine-et-Marne

**Seine-et-Marne** [sɛ.n‿e.maʁn] is en Bezirk in de franzöösche Region Île-de-France. Bekannst Bowark dor is woll dat Slott Vaux-le-Vicomte.
Tarn

----

**Tarn** [taʁn] is en Bezirk in de franzöösche Region Midi-Pyrénées. De Bezirk hett 388.596 Inwahner (Stand: 1. Januar 2018).
1 (Tall)

De **1** oder **Een** ist en natürlich Tall, de twüschen 0 un 2 liggt. As röömsche Tall warrt se I schreven.

De Een is keen Primtall, se hett null Primfaktoren. Bi de Multiplikatschoon is de Een dat Neutrale Element.
Heid (Kreis Dithmarschen)

**De Heid** (kort **Heid**; hochdüütsch **Heide**) is de Kreishööftstadt vun’n Kreis Dithmarschen un en Fachhochschoolstadt. De Stadt hett 22.202 Inwahners (Stand 2024).  

## Geografie
Heid liggt in Sleswig-Holsteen op de Geest, 7 m över de See.

## Historie

* **De Heid** is 1404 to’n eersten Maal as „Uppe de Heyde“ erwähnt wurrn. 1870 hebbt se dat Stadtrecht kregen. 

## Attrakschonen
De Marktplatz vun Heid is de grööttste vun Düütschland, mit en Flach vun 4,7 ha. Den Marktplatz gifft dat siet den 15. Johrhunnert, as Dithmarschen noch en Buernrepublik wor.
Hele Tall

De **helen Tallen** sünd de positiven natürlichen Tallen (1, 2, 3, ...), de negativen Tallen (−1, −2, −3, ...) un de Tall Null. De Koppel vun alle helen Tallen warrt in de Mathematik ok as **Z** (oder ok as \mathbb{Z}) schreven. (Dat kummt vun Hoochdüütsch *Zahl*.)
Harry Potter

**Harry Potter** is en Bookreeg vun de engelsche Schrieversch Joanne K. Rowling. Twee vun de Böker hebbt Hartmut Cyriacks un Peter Nissen ut’t Engelsch na Plattdüütsch översett.

## Böker

* *[[Harry Potter un de Wunnersteen]]* (*Harry Potter and the Philosopher’s Stone*), ISBN 3-89882-012-2
* *[[Harry Potter un de grulig Kamer]]* (*Harry Potter and the Chamber of Secrets*), ISBN 3-89882-018-1
* Harry Potter and the Prisoner of Azkaban
* Harry Potter and the Goblet of Fire
* Harry Potter and the Order of the Phoenix
* Harry Potter and the Half-Blood Prince
* Harry Potter and the Deathly Hallows

## Filmen

* Harry Potter and the Sorcerer’s Stone
* Harry Potter and the Chamber of Secrets
* Harry Potter and the Prisoner of Azkaban
* Harry Potter and the Goblet of Fire
* Harry Potter and the Order of the Phoenix
* Harry Potter and the Half-Blood Prince
* Harry Potter and the Deathly Hallows: Part 1
* Harry Potter and the Deathly Hallows: Part 2
Almelo

**Almelo** is ne Stadt in de Nedderlannen in de Region *[[Twente]]* in de Provinz *[[Oaveriessel]]*, de eerste Stadt in de Reeg vun de dree Städer Almelo-Hengel-Eanske. De Stadt hett 72.945 Inwahner (Stand: 31. Januar 2019).
Wetzlar

----

**Wetzlar** is en Stadt in’t düütsche Bundsland Hessen, un liggt an den Stroom Lahn. Wetzlar is en Stadt mit 52.954 Inwahner (Stand: 31. Dezember 2018) up en Flach van 75,67 km² is dormit de twalfgröttste Stadt in Hessen.

Dat is en ehmolige Riekstadt.

## Weblinks

* Offizielle Website van de Stadt
Öölboom

De **Öölboom** oder **Olivenboom** (*Olea europaea*) is en immergrönen, knurrigen Boom, de al vun Ollers her besunners in dat Rebeet von de Middellannsche See un vundaag ok in Süüd- un Middelamerika kultiveert warrt. De Bläder seht silvergrau ut, de Blöten sünd witt. De Frucht vun den Öölboom is de Olive, ut de dat Olivenööl in Öölmöhlen utpresst warrt. Dat harte, dichte Holt warrt för Dreiheree un fiene Discheree bruukt.
Olivenööl

**Olivenööl** warrt ut dat Fleesch un ok ut de Steenkarns vun de länglichen oder kugelrunden, eerst grönen un denn blauswarten Steenfrüchten vun den Öölboom (*Olea europaea*) maakt. In Öölmöhlen warrt dat Olivenööl utpresst, dat lett bleeklich geel un gröönlich, dröögt nich, warrt avers licht galsterig. Wenn de Früchten na de Aarnt foors richtig behannelt warrt, is dat Ööl ene gode un gesunde Spies. Ut enen groten Deel vun dat Olivenööl, dat nich den rechten Smack hett, warrt Seep un Farvenstoff maakt.

## Weblinks
Cloppenborg

**Cloppenborg** (, mönsterlannsch *Kloppenbuorg*) is ene Stadt in Neddersassen mit 31.757 Inwahners (Stand 31. Dezember 2006). 

Bekannt is de Oort dör dat Museumsdörp wurn. Dor sünd siet 1934 völ olde Bauwarken ut ünnerschedlich Gegenden afbaut un in Cloppenborg genauso weer upbaut wurn.

## Weblenks
Seelandsch

't **Ziews** is een Friso-Franksche spraak. Tesaamen mit 't West- en Fransisch-Flaams formt sai een aparte Kluster Suudwest-Nederlandische dialekten. Jacob van Maerlant underscheidde al een antol zelbstandege 'Dietse' spraaken und et Ziews is daar, zo blik under mehr ut 't prelog vun sien Sinte Fransiscus Leven, een vun:

*Men moet om de rime te souken<br />Misselike tonghe in bouken:<br />Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus;<br />Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus*

Vertaalen:
**Man mut om de reime te söken<br />Verschulende spraaken ien buken:<br />Duits, Dits, Brabants, Vlaams, Ziews;<br />Waalsters, Latisch, Grieks en Hebreus**

Zo Ziews vor do spelt as "*Zeeus*" en war as begrip gangbaar vor de spraak vun de Flaamse kust. Daar verstong man tot ungeveer begun fieftien arhondert, et huile ailandrieke kustrebiet vun Oostvaarn tot forbie Dunkarke under. Tegenvordig, nou streekerspraaken en minderheidsspraaken utermaate ient belankstelen staan, binnen der al mehr minsen vun mainen, dat 't Ziews, net as et Leegsassisch en et Limbaargs, as zulfstandege streekerspraak erkind zöll moten vorn. Et Europes Handvest vor Streeker- of Minderheidsspraaken beid daar meer din voldunde muighekheiten vor. Op provinsiaal level vaar daareuver zeids kurt overleg vord. De fraag dei daarbi van zulfsprekend kommt, is of dei erkinning ook vor et Fransisch- en West-Flaams zoll gaan gelden moten. Belgien en Frankriek hebben et nomde handvest aber neit underteikend, al sol Frankriek op't punt staan dat nou vel te doun. Der is overleg tussen Ziewen en Fransisch-Flaanderen.
Peter Kämpfert

**Peter Kämpfert** (* 11. März 1957 in Bülkau) is’n plattdüütschen Schrieversmann. He hett schreven „Französisch im Küstenplatt – ein sprachgeschichtliches Wörterbuch aus dem Land Hadeln“ und „Schatonöffer Poesiealbum“. Beid’ Bökers sünd in Egenverlag rutkamen.
Peter Kämpfert is an’n 11. März 1957 in Bülkau (Neddernelv) boren, dor ok opwussen un hett Düütsch un Franzöösch studeert. Plattdüütsch hett he all as Göör un Jungkeerl liehrt.
Düütsche Demokraatsche Republiek

De **Düütsche Demokraatsche Republiek** (**DDR**) weer en Land in Europa, dat na den tweeten Weltkrieg in dat Rebeet vun Oostdüütschland grünnt worr. Grundlaag för düssen Staat weern de Lehren vun den so nömmten *Realen [[Sozialismus]]*. In de DDR levden ok Lüüd, de Plattdüütsch proten. De Hööftstadt weer Oost-Berlin. An 'n 3. Oktober 1990 worr de Düütsche Demokraatsche Republiek mit de Bundsrepubliek Düütschland weddervereenigt.
Johannesevangelium

Dat **Johannesevangelium** is dat veerte Book ut dat Niege Testament. Dat hett tegenöver de dree synoptischen Evangelien en bannig eegenständigen, dorstellerischen un theologischen Charakter.
Narbn

**Narbn** () is en Dörp in de Gemeen Jeem in Neddersassen, genauer seggt in den Landkreis Rodenborg.

Narbn höört tore Gemeen Jeem in’e Samtgemeen Zeven und hett etwa 750 Inwohners. De bekannteste dorvun weer de Schriever Walter Kempowski.

De Oort liggt etwa 49 Kilometer von Bremen un 80 Kilometer von Hamborg af, etwa veer Kilometer von de Utfohrt 49 Bokel an’e A&nbsp;1 weg. Von dor kannst över de B&nbsp;71 un de K&nbsp;112 no’n Oort komen.

## Historie

### Verwaltungsgeschicht

In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Jeem in’n Kanton Rodenborg höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.

De Oort hett vör 1859 to de Huusvaagdie Otterbarg von dat Amt Otterbarg tohöört un is denn in dat Amt Zeven wesselt. Na 1885 weer dat in’n Kreis Zeven. 1932 is dat Deel von’n Landkreis Bremervöör worrn un 1977 von’n Landkreis Rodenborg.

De Oort is an’n 1. März 1974 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Jeem worrn.

### Inwahnertall

### Religion

Narbn is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Margarethenkark in Jeem. Fröher harr de Oort to dat Kaspel von de Georg-Kark in Söttmer tohöört. Von wegen, dat Jeem veel dichter an Narbn leeg as an Söttmer, hett de Oort na’n 11. April 1793 dat Kaspel wesselt.

För de Kathoolschen is de Christ-König-Kark in Zeven tostännig, de siet 1. November 2006 to de Karkengemeen Corpus Christi in Rodenborg tohöört.

## Weertschop un Infrastruktur

### Scholen

De Kinner ut Narbn gaht op de Grundschool Elsdörp.

## Footnoten



## Weblinks
* Websteed vun de Gemein Jeem (hoochdüütsch)
* Private Websteed öbe den Oort vun ein Inwahner (hoochdüütsch)
Johann Heinrich Pestalozzi

**Johann Heinrich Pestalozzi** (* 12. Januar 1746 in Zürich; † 17. Februar 1827 in Brugg) weer de Begrünner van de moderne Pädagogik. Dat Levensteel van den allgemeen achten groten Swiezer Pädagogen weer de Upgaav, de Kinner ut de armen Volksschichten, de domaals veel missen mussen un in unvörstellbare Armoot upwussen, to ene gode Uptucht un Schoolbildung to verhölpen.

Al as jungen Keerl keem he mit de Ideen van de Upklarers tosamen un mit de Gedanken van de natüürliche Gööd van de Minschen. Siene Ansicht, dat dat möglich is, den Minschen so uptotehn, dat he en natüürlich un sittenreinet Leven föhren kann, hett sien Leven bestimmt.

Na sien Theologie- un Jurastudium greep he den Gedanken van Rousseau up: "trügg na de Natuur" un wenn sik de Landweertschap to. He richt sik en Landgoot in, aver ganz in siene Ideale verspunnen, verstund he nix van Weertschaften un muss dat Goot wedder upgeven. Ok de Uptehanstalt, de he 1775 grünnen de, sloog fehl, wiel he nich richtig organiseren kunn.

In de folgen Jahren fung Pestalozzi an, siene pädagogischen Gedanken uptoschrieven. Mit siene Böker „Avendstunnen van enen Eensiedler“, „Lienhard un Gertrud“ un „Christoph un Else“ harr he groten Spood. Ene Reis na Düütschland maak em mit de domaals al beröhmten Mannslüüd Klopstock, Wieland, Herder, Goethe un Fichte bekannt. Van de franzöösche Republiek wuur he to’n Ehrenbörger nöömt.

1798 wurr Pestalozzi Direktor van dat Weesenhuus in Stans. He sammel an de 80 verweeste Bedelkinner un maak dat to sien Upgaav, ehr mit Duld un Düer ut ehren vewahrloosten Tostand un ehre Groffheit ruttohölpen. He unnerricht ehr in Lesen, Schrieven un Reken un geev ehr ok Anwiesen för praktische Arbeiden. Mit de Handarbeit wurr en Deel van den Unnerholt van dat Weesenhuus upbrocht.

In Burgdorf in den Kanton Bern stund Pestalozzi in de folgen Jahren en Uptehanstalt vör, de mit en Lehrerseminar verbunnen weer. In disse Tiet schreev he sien Book „Wo Gertrud ehre Kinner lehrt“. Pestalozzi sien Bemöhen wurrn in wiete Kreisen bekannt un wunnen em besunners in Düütschland vele Frünnen.

In Ifferten övernehm Pestalozzi ene Uptehanstalt för Kinner ut alle Stännen un togliek ene Anstalt för dat Utbillen van Schoollehrers. Nu keem de Periode, in de he beröhmt wurr. De van em utbillten Lehrers unnerrichten in Madrid, Neapel un Sankt Petersborg. Siene Gedanken kemen in de Philosophie an un wurrn dar fründlich diskuteert. Liekers har siene School dat mit grote finanzielle Probleme to doon. 1825 muss he de Anstalt sluten. He gung trügg na Neuhof un schreev dar siene lesten Warken.
Westmönsterlänner Platt

In het Westmönsterland gift et hel mal voelle Dörper en ok Städde, de oal een bikten anners praaten. De grotste Staad is aver Bokelt, en de Lüt in de andere Städde en Dörper de praaten fast all het Bokelts Platt. Het Bokelts Platt is wall de grotste Grupp in de westliche Region van het Mönsterland en het en Eenfluss van de neederlanse Spraak hat.
Podcasting

**Podcasting** meent dat Produzieren und Veröffentlichen vun Audiodateeen öber dat Internett. Dat Format is een Weblog mit een speziellen RSS-Feed. 

## Ursprung
De eersten Öberlegungen to Podcasting stammt vun Dave Winer. De Begreep wot afleit vun dat engelsche Woort *broadcasting* (dat heet: *wiet utstrohlen*, *Senden* ode *Rundfunk*). Uterdem kummt dat von den MP3-Speeler iPod vun Apple.
Dat Format is af etwa September 2004, besonners dör Insatz vun Adam Curry bekannt worn. De hett uk den eersten Podcasting-Client entwickelt.

## Podcast-Sendung
Üm Audiodoteien vör’n Podcast hertostelln, bruukt man ein Gerät to’n Opnehm vun’t Audiomateriol, etwa een Computer mit Soundkoort oder een MP3-, Kassetten- oder een MD-Recorder. De Audioinformationen mööt op den Computer öberspeelt wern und dor wert se nobearbeit.

De Audiodoten wert in MP3-Format oder mit annere Audio-Codecs in Doteien ümwannelt und op een Webserver opspeelt.
To glieken Tiet wert die Audiodoten mit sogenennte *[[enclosure tags]]* in een RSS-Feed indrogen, de op een Websiet logert wert.

## Podcast-Empfang
De Hörer hett mit sien Podcasting-Empfänger (engelsch *podcatcher*), een speziellen RSS-Aggregator, direkten Togriff op de Inhalte. Uterdem kann he eene List mit mehr als een Podcasting-Feed tohopen stelln, de sien Empfänger in instellbore Afstände op ne’e oder aktualisierte Inhalte öberprüft un denn ok automotisch rünnerload.

De meesten vun de Aggregatoren legt automotisch eine Playlist in Programme as den Windows Media Player ode Apple iTunes an. Bi de Synchronisation mit een MP3-Speler weard de ne’en Episoden op dat Gerät ropspeelt. Apple iTunes hett siet de Version 4.9 ok Funktionen to’n Empfang von Podcasts und to’n Öberdregen op den iPod inbaut.

Oft weard Podcasts öber ene Websiet in de Form vun Links op de Audiodotei veröffentlicht und künnt wie nomole Audiodoteien vun’n Bruker mit een Webbrowser rünnerload und mit een Afspeelgerät anhöört wearn. Werd die Audiodoteien ohne RSS-Feeds in een Weblog verlinkt, denn snackt man vun Audioblog.

## Plattdüütsche Podcasts

* Hör mal ’n beten to
* Kiek mal an
* Klookluustert (2024 -)
* Norichten up platt
* Party, Platt un Plüschmors
* Plattfunk (2020 - 2022)
* Platt für Anfänger
* Platt Schnacke Mucke (2021 -)
* Radio Bremen siene Plattdüütschen Nahrichten

## Weblinken

* PlattPod (plattdüütsch)
* Plattdüütsche Nohrichten (plattdüütsch)
Olympia

In **Olympia**, enen Oort up de greeksche Halfinsel Peloponnes, stund dat grote Zeus-Hilligdoom, un Zeus to Ehren funnen hier all veer Jahr Wettkämpe statt, de Olympischen Spelen. De eersten Spelen weern vör över 2700 Jahren. Ut all greeksche Staaten kemen de Wettkämpers un Tokiekers tosamen. So lang as de Spelen anduern, kunn in Grekenland nüms Krieg anfangen. As Wettkämper wurrn blot fre'e Greken tolaten, as Tokieker jedereen, ok wenn he Utlänner weer. För teihn Maanden wurr traineert, darvan en Maand in Olympia sülvst. Wol ene Kampregel nich befolgen dee, de muss ene Geldstraaf betahlen. De Winner kreeg enen Ööltwieg. Dat weer de höchste Ehr, ok för de Familie. He druff siene Statue in Olympia upstellen laten, wuur tohuus festlich upnahmen un begrööt, bruuk foortan kiene Stüren mehr to betahlen un kunn up Staatskosten ümmer mit de Raatsherrn eten.

De wichtigsten Sportaarten weren Springen, Lopen, Ringkamp, Fuustkamp un Peerrennen. As swoorste Disziplin gult de Fiefkamp.

Enen Franzoos, den Baron van Coubertin, is dat to verdanken, dat disse Sportfestspelen siet 1896 wedder all veer Jahren stattfinnen doot, aver nich mehr in Olympia, man jedet Maal in en anner Land van de ganze Welt.
Schöppenstidde

**Schöppenstidde** (hoochdüütsch *Schöppenstedt*) is 'ne Stadt in'n Landkreis Wulfenbüttel un ok 'ne Samtgemeen mit de Gemenen Üür, Winningstidde, Dahlen un ok de Stadt Schöppenstidde sülvens.

In de Stadt leven 5484 Inwahner (Stand: 31. Dez. 2020) up en Rebeet vun 39,7 km². 

## Weblinks

* Schöppenstidde up de Websteed vun de Samtgemeend
* Schöppenstedt, gestern und heute
* Oortsansichten
Üür

**Üür** (hoochdüütsch *Uehrde*) is en Dörp und 'ne Gemeen in de Samtgemeen Schöppenstidde. Dorto höört de Dörper Barnsdorp, Watzen, Warle und Üür sülvens.
Dor leven 998 Inwahner (Stand: 31.12.2008) up en Rebeet vun 24,33 km².

Üür wurrd as *Urithi* eerstmals 888 in en Oorkunn erwähnt, in de de Region vun dat Kloster Corvey intuuscht un an Hartog Otto överdragen wurr.
Thessaloniki

**Thessaloniki** (düütsch: Saloniki, greeksch: Θεσσαλονίκη) is mit 800.764 Inwahners de tweetgröttste Stadt van Grekenland un dat weertschapliche Zentrum van Makedonien. Saloniki is ene Messe-, Industrie- un Havenstadt an den Snittpunkt van wichtige, över dusend Jahren ole Verkehrswege. In ehre Universität, de sik mit de van Athen meten kann, weert över 30.000 Studenten utbillt.

De fröhchristlichen un byzantinschen Karken van de Stadt wurrn 1988 in de List van dat Weltkulturarv van de UNESCO upnahmen. 1997 weer Saloniki europääsche Kulturhööftstadt. 2004 funn hier en Deel van de Olympschen Sommerspelen statt.
Dar Wahrteken van de Stadt is de Lefkos Pyrgos (Λευκός Πύργος), de Witte Toorn.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (greeksch, engelsch)
Barnsdorp

**Barnsdorp** (hochdüütsch: *Barnstorf*) is en lütjet, awer jeschichtlich bedütsamet Nest in’ Landkreise Wulfenbüttel in Neddersassen un jehöre tau dr Jemaine Üür un dr Samtjemaine Schöppenstidde. In düsse Gejend spräket de Lüe ostfälschet Platt. Hüte wohnt um de 320 Lüü in Barnsdorp.

Tau’n ersten mal harr en Minsche „Bernherdestorpe“ ’schreem, dat was 966 in ain' Zertefikaat und hett sauveel as „Dörp vun ain’ Bernhard“. Dat Zertefikaat sejjet, dat Otto I. den Graafen Mamaco en Gut in Barnsdorp eschenket har. Bet dahenn har et tau de Mauritzkerk in Madeborch ehöret. 1226 harrn se „Bernestorpe“ schreem. 

Barnsdorp liggt bi de Soltau, ’n lütjen Beek, dä sien Naam von de Soltquellen bekoom har. Düsse Quellen worrn inn Jahre 1438 von Hertoog Hinrich ’n Öllern an Gerecke Pawel tau Bronswiek forkööpet. Un 1743 harrn se 't letzte Solt ut de Quellen ehault. Denne warrt de Quellen leddig. 
In Barnsdorp stunn um un bi 1800 unner annern et fürstliche Vorwark un de Kerk. De Parre 'höre tau düsse Tied tau Watenstidde un sau is't ook hüte noch. 1937 hebbt de Nazis et fürstliche Vorwark oppedeelt: Den Ackere bekoom Bur'n ut annere Dörper, wo de Nazis öre grooten Projekte as de Hermann-Göring-Werke (hüte Salzgitter AG) or en Middellandkanal ebuut hebben. Dä Bu'rn, dä in de „Siedlunge“ 'n betchen butten vun Dörp öre nien Hüser ebuut hebben, mutt düsse Hüser in „germanischer Langform“ buun. De Hüser sünt ne Besönnerhait, weil se so gar nich in de Gejend passen. Sei süht eher ut as in de Lüneborjer Haide.  

1974 kom de Jemainereform. Da harrn se Barnsdorp met Watzen, Warle un Üür tau ner Jemaine tausamm’ elejjet, un dä hett nu „Jemaine Üür“.
En betchen später, 1991, har sik Barnsdorp en Wapen egee’m: ’ne „Strandaster“, in blu un jeel, de Farwen vun’ bronswiekschen Lanne. Un in düsse Farwen bläuet de Blaume ook upp de Soltwischen. Et Wapen is edeelt. Dat sall sejjen, dat tau de Barnsdörper Lännereien ook de Feller vun ehemalijen Dörp Bisdorp ehöret.