open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
24. Juni

## Wat passeert is
* 842: 67 Wikingerschepe ut Norwegen fohrt bit na Nantes in de Bretagne un slacht de Inwahners un Pilgers af, de sik dor to'n Fest vun Johannes den Döper tohopenfunnen hefft. 

## Boren
* 1485: Johannes Bugenhagen, Reformater ut Pommern († 1558)
* 1519: Théodore de Bèze (Theodorus Beza), reformeerten Theologen un Upfolger vun Johannes Calvin as Baas vun de Karken in Genf († 1605)
* 1852: Willem Kloeke, nedderlandschen Schoolmeester un Schriever op Zwols († 1934)
* 1870: Edwin Foster Coddington, US-amerikaansch Astronom un Mathematiker († 1950)
* 1873: Juan Corzo, kubaansch Schachmeester († 1941)
* 1913: Gustaaf Deloor, belgisch Radrennfohrer († 2002)
* 1922: Manny Albam, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2001)
* 1927: Martin Lewis Perl, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger († 2014)
* 1930: Claude Chabrol, franzöösch Filmregisseur, Dreihbookschriever, Filmproduzent un Schauspeler († 2010)
* 1932: George Gruntz, Swiezer Jazz-Pianist, Komponist, Arrangeur un Bandleader († 2013)
* 1946: Ellison Shoji Onizuka, US-amerikaansch Astronaut († 1986)
* 1947: Fritz Schösser, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 2019)
* 1953: William Esco Moerner, US-amerikaansch Physiker, Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1962: Christine Neubauer, düütsche Schauspelerin
* 1968: Boris Gelfand, wittrussch-israeelsch Schachspeler

## Storven

* 1908: Stephen Grover Cleveland, 22. un 24. Präsident van de USA (* 1837)
* 1922: Walther Rathenau, düütsch Grootindustrieller un Rieksbutenminister 
* 1951: Walter Poppe, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1886)
* 1971: Gunnar Sköld, sweedsch Radrennfohrer (* 1894)
* 1974: Raymond Priestley, britisch Geoloog un Polarforscher (* 1886)
* 2002: Karl Fleischer, düütsch Feernsehjournalist un Nahrichtenspreker (* 1915)
* 2008: Leonid Hurwicz, US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* 1917)
* 2010: Fred Anderson, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1929)
* 2014: Hubert Bourdy, franzöösch Springrieder (* 1957)
* 2014: Eli Wallach, US-amerikaansch Schauspeler (* 1915)
1605

## Wat passeert is
* 5. November: Gunpowder-Plot: Verswörers ründ üm den Katholiken Guy Fawkes warrt fastnohmen bi den Versöök, dat engelsch Parlament in de Luft to sprengen.
* Miguel de Cervantes sien eersten Deel vun den Don Quijote kümmt rut. 

## Boren
* 6. Juli: Ulrich II., Graaf vun Oostfreesland († 1648)
* 29. Juli: Simon Dach, düütschen un plattdüütschen Dichter († 1659)

## Storven
* 3. März: Clemens VIII., Paapst (* 1536)
* 13. Oktober: Théodore de Bèze (Theodorus Beza), reformeerten Theologen un Upfolger vun Johannes Calvin as Baas vun de Karken in Genf
Astronoomsch Eenheit

De **Astronoomsche Eenheit** (Teken: **AE**, internatschoonal **AU** för *astronomical unit*) is een Längenmaat, dat in de Astronomie neven dat Lichtjohr un dat Parsec an’n fakensten bruukt warrt.

De Astronoomsch Eenheit is an’n End vun dat 20. Johrhunnert as 149.597.870.691 m defineert woorn un is ungefäähr so veel as de grote Halfass vun de Ümloopbahn vun de Eer. Dat is also de middlere Afstand vun de Eer vun’t Zentrum vun de Sünn. Afstänn in uns Sünnsystem warrt tomeist in AE angeven.

De moderne Wiert is dör Radar un annere Meten vun de Eer un dör Ruumsonden bestimmt worrn. Förher hett man AE ut de Meten vun de Horizontalparallax vun de Sünn un den Radius vun de Eer afleidt.

## Definitschoon
De Astronoomsch Eenheit is in dat internatschoonal Eenheiten System siet 1978 nich mehr tolaten. Aver liekers warrt se in de Astronomie jümmers noch as wichtig ankeken un ok wieter verwendt. De Internatschoonale Astronoomsche Union (IAU) defineert de AE as den Radius von en kreisförmig Ümloopbahn, op de en annahmen Deelken ahn Masse un ahn Stören dör annere Körpers in 2 π / k Daag üm de Sünn löpt. Mit de Gaußschen Gravitatschoonskonstanten k = 0,01720209895 ergifft sik dorut 1 AE := 149.597.870.691 ± 30 m.

## Ümreken
De Astronoomsch Eenheit (1 AE) is jüst so veel as:
* 1,49597870691 · 1011 m
* 1,49597870691 · 108 km
* 149,597870691 Gm

Utdrückt in annere interstellaren Maateenheiten is 1 AE so veel as
* 1,581 284 · 10-5 Lj oder
* 8 Lichtminuuten und 19,0047838 Lichtsekunnen
* 4,848 136 811 13 · 10-6 pc
117

## Wat passeert is
* Hadrian warrt Kaiser vun dat Röömsche Riek

## Boren

## Storven
* 8. August: Marcus Ulpius Traianus, röömsch Kaiser.
24. August

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1572: Bartholomäusnacht: Pogrom vun de Katholiken gegen de Calvinisten (Hugenotten) in Frankriek
* 1814: In’n Krieg twuschen Grootbritannien un de USA marscheert britsche Truppen in Washington D.C. in un leggt grote Delen vun de Stadt, dormank dat Witte Huus un dat Kapitol in Brand. Präsident James Madinson mutt na Virginia utbüxen.

### Sport
* 1963: Eerste Speeldag in de nee düütsch Football-Bundsliga. Friedhelm Konietzka schüüt dat eerste Door.

### Katastrophen
* 79: De Vulkan Vesuv brickt ut. Dor gaht de Städer Pompeji un Herculaneum bi in'n Dutt.

## Boren
* 1870: Nicolai Hanson, norweegsch Zooloog un Polarforscher († 1899)
* 1888: Leo Bosschart, nedderlannsch Footballnatschonalspeler († 1951)
* 1899: Jorge Luis Borges, argenitinschen Schriever († 1986)
* 1904: Aparicio Méndez, uruguayisch Politiker († 1988)
* 1905: Alphonse Trent, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1959)
* 1919: Karl Schnieke, düütsch Footballnatschonalspeler för de DDR († 1974)
* 1921: Sidney Hayers, schottisch Filmeditor un Speelbaas († 2000)
* 1927: Harry Max Markowitz, US-amerikaansch Ökonoom un Nobelpriesdräger († 2023)
* 1929: Jassir Arafat, palästinensch Politiker un Freedensnobelpriesdräger († 2004)
* 1929: Pierre Mazeaud, franzöösch Bargstieger un Politiker
* 1944: Gregory Bruce Jarvis, US-amerikaansch Ruumfohrer († 1986)
* 1947: Roger De Vlaeminck, belgisch Radrennfohrer
* 1947: Reinhard F. Hahn, plattdüütsch Schriever
* 1948: Jean Michel Jarre, franzöösch Musiker un Komponist
* 1964: Sanda Dubravčić, jugoslaawsch Ieskunstlöperin
* 1974: Jennifer Lien, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1977: Robert Enke, düütsch Footballnatschonalspeler († 2009)
* 1988: Rupert Grint, britsch Schauspeler

## Storven
* 1572: Claude Goudimel, franzöösch Komponist (* tüschen 1500 un 1514)
* 1809: Lorenzo Hervás y Panduro, spaansch Jesuit un Spraakgenie (* 1735)
* 1861: Pierre Berthier, franzöösch Geoloog un Mineraloog (* 1782)
* 1940: Paul Nipkow, düütsch Techniker (* 1860) 
* 1979: Bernt Evensen, norweegsch Iesflinklöper (* 1905)
* 2002: Cornelis Johannes van Houten, nedderlannsch Astronom (* 1920)
* 2009: Toni Sailer, öösterrieksch Skirennfohrer, Schauspeler un Singer (* 1935)
* 2011:  Peter von Polenz, düütschen Linguistik, Germanist un Mediävist (* 1928)
* 2016: Walter Scheel, düütsch Politiker un Bundspräsident (* 1919)
* 2015: Cees van Kooten, nedderlannsch Footballnatschonalspeler un -trainer (* 1948)
* 2016: Roger Yonchien Tsien, US-amerikaansch Zellbioloog un Nobelpriesdräger (* 1952)
* 2020: Wolfgang Uhlmann, düütsch Schachspeler (* 1935)
Atomare Masseneenheit

De **Atomare Masseneenheit** (kott för *vereenheitlichte atomare Masseneenheit*) is een Maateenheit för de Masse, de in de Chemie un in de Physik bruukt warrt, üm de Massen von Atomen un Molekülen antogeven.

De atomare Masseneenheit warrt mit dat Teken **u** schreven oder ok mit **amu** (ut engl.: atomic mass unit). In de anglo-amerikaanschen Länner warrt faken dat **Dalton** verwendt statt dat u, wat an sik dat sülve is: 1 Da = 1 amu. De Eenheit Dalton is na den engelschen Naturforscher John Dalton nöömt, de sik in’t 18./19. Johrhunnert mit de Atomtheorie befaat hett un den Weg för de Chemie free maken holpen hett.

Bit 1961 weer de atomare Masseneenheit as 1/16 vun een Suerstoffatom fastleggt. Man dat geev en Differenz twüschen de chemische Definitschoon (de sik op dat natürlich vörkommende Isotopenverhältnis betöög) un de physikalsche Definitschoon (de vun dat Isotop 16O utgüng), wat denn to de vereenheitlichte Definitschoon föhrt hett, de hüüt verwendt warrt. De oole Weert wiekt en beten wat af vun denn niegen:

:1\;\mathrm{u_{(nieg)}} = 1{,}000\,317\,9\;\mathrm{amu_{(oolt, phys.)}} = 1{,}000\,043\;\mathrm{amu_{(oolt, chem.)}}

De Differenz geiht torüch op den Massendefekt, de bi Suerstoff anners utfallt as bi den Kohlenstoff, de hüüt as Betogssystem gellt. Dorno is vundaag de atomare Masseneenheit defineert as 1/12 vun dat Kohlenstoff-Isotop 12C, un dormit is u de Kehrweert vun de Avogadrotall. De Weert is hüüt:

:1\;\mathrm{u_{SI}} = 1{,}660\,538\,782\,(83) \cdot 10^{-27}\;\mathrm{kg} (na CODATA, November 2006)
:1\;\mathrm{u_{cgs}} = 1{,}660\,538\,782\,(83) \cdot 10^{-24}\;\mathrm{g} (na CODATA, November 2006)
:1\;\mathrm{kg} = 6{,}022 \cdot 10^{26}\;\mathrm{u}
:1\;\mathrm{g} = 6{,}022 \cdot 10^{23}\;\mathrm{u}
September

De **September**, ok as **Harvstmaand** un **Michelimaand** bekannt, is in’n Gregoriaanschen Klenner de neegte Maand in dat Johr. De September hett 30 Daag.

An’n 22. oder 23. September is de Dagunnachtgliek. Denn steiht de Sünn nipp un nau över’n Äquater un geiht ok akkerat in’n Oosten op un in’n Westen ünner. Astronoomsch sehen fangt an dissen Dag de Harvst an.

Öllere hochdüütsche Naamen vun den September sünd t.&nbsp;B.*Herbsting*, *Scheiding*, *Holtmaand* oder *Engelmaand*. 

In den röömschen Klenner weer de September de söövte Maand (lat.: *septem* – söven). Man 153 v. Chr. weer de Anfang vun’t Johr üm twee Maanden vörleggt. Sietdem stimmt de Beteken nich mehr mit de Tall övereen.

In de röömschen Provinz Lüttasien weer disse Maand de eerste in’t Johr, wieldat de Kaiser Augustus in’n August Geboortsdag harr. Disse öördliche Traditschoon is later vun dat Byzantinsch Riek övernahmen worrn un gull bit 1700 ok in Russland. Eerst darno hett man sik denn de allgemeen Klennerregeln ansloten, wat den Johresanfang bedröpt.

De September fangt mit den glieken Wekendag an as de Dezember.
Ruumsond

As **Ruumsonden** warrt Flaagkörpers betekend, de ahn Minschen an Boord in den Weltruum schaten warrt, üm Planeten, Maanden oder annere Himmelskörpers (oder ok eenfach dat Weltall sülvst) uttoforschen.

Anners as de Satelliten, de ok ahn Minschen fleegt, warrt de Ruumsonden vun de Eer wegschaten, dat se nich – as de Satelliten – op en Ümloopbahn blievt, man en Teel wiet weg in’n Weltruum anstüert, dat se denn ünnersöken schöölt.

De Flöög vun Ruumsonden duert tomeist veele Johren. Dorüm warrt an de Technik un de mechanschen Deelen gröttste Anföddern stellt. De Bodeele vun Ruumsonden warrt mit groten Opwand uttest un denn in en Reinruum tohopensett. Dorüm sünd Ruumsonden ok so bannig düer. En groot Problem bi Ruumsonden is de grote Afstand vun de Eer, de to lange Looptieten vun Funksignalen föhrt, de to’n Stüern vun de Sond vun de Boddenstatschoon op de Eer funkt warrt. Ut den Grund mööt de Ruumsonden Systemen hebben, de jüm möglichst unafhangig vun de Boddenstatschoon maakt.

Ruumsondenmissionen bruukt en bannig akkerate Nauigkeit vun ünner een Bagensekunn. Ok dat Navigeeren mutt mit gröttste Nauigkeit maakt warrn. Dat warrt mit Hülp vun den Dopplereffekt un de Looptiet vun dat Funksignal maakt. Op disse Wies warrt de Oort vun de Ruumsond mit en Nauigkeit vun ünner een Meter bestimmt.

För den langen Flaag bruukt en Ruumsond ok en utreckend Energieversorgen, de lang hollt. Bi Ruumsonden na de inneren Planeten (Merkur bit Mars) warrt meist Solarzellen bruukt, de över en Akkumulater puffert waart. Ruumsonden, de nich lang överduern mööt, warrt ok mit Akkumulatoren bedreven. Aver Sonden, de na de Planeten wiet buten flegen schöölt, hebbt för de Stroomversorgen jümmer en Isotopenbatterie dorbi, wiel dat Solorzellen bi den groten Afstand vun de Sünn nich mehr noog Energie produzeert.

Ruumsonden warrt na jümmer Opgaav ünnerdeelt in:
* Vörbifleegsonden – dat sünd Sonden, de an jümmer Teel man blots vörbineiht un ut en Afstand Ünnersöken dörföhrt.
* Orbiter – dat sünd Sonden, de na en Himmelskörper schickt warrt un dor in en Ümloopbahn (ut engl.: Orbit) inschwenkt warrt.
* Lander  – dat sünd Sonden, de op jümmer Teel landt. Dorbi kann man wieter ünnerscheeden twüschen:
** Hydrobot - Reedschop, de vun sülvst faststellen kann, wo deep en Water is.
** Kryobot – en Sond, de sik dör Ies dörsmölt üm dat Ies sülvst un dat, wat dorünner liggt uttoforschen.
** Penetrater – en Ruumsond, de ahn to bremsen opsleit un sik dorbi bit to enige Meter in den Himmelskörper bohren kann.
** Rover – en Reedschop, dat fohren un dorüm gröttere Rebeeten ünnersöken kann.
* Proovtorüchföhren (engl.: sample return) – Sonden, de Prooven ut den Weltruum oder vun Himmelskörpers insammelt un na de Eer torüchbringt.

En Översicht över unbemannte Ruumfohrtmissionen steiht ünner List vun Ruumsondenmissionen.
Satzteken

**Satztekens** sünd spezielle Tekens, de in en Text bruukt warrt, üm de Leesborkeit to verbetern. Dat System vun disse Tekens un dat richtige Bruken vun jem warrt Interpunktschoon nöömt. Nich to den Satzteken höört de Bookstaven, de Talltekens un annere Sünnertekens so as Geldsoorttekens oder mathemaatsche Symbolen.

Wenn een en Reed höört, warrt en Satz dör den Rhythmus un de Spraakmelodie indeelt. Op Papeer helpt de Satzteken to weten, woans de Spreker (oder Schriever) den Satz indeelt hett un woans he den Satz meent hett.

De öllste Oorkunn, de Interpunktschoon bruukt hett, is de Mescha-Stele  ut dat 9. Johrhunnert v. Chr. Dor weern Pünkt zwischen de Wöör un waagrechte Streken twischen de Sinnafsnitten. De ooltgreekschen Schriften hebbt en lotrechten Streek bruukt un een, twee oder dree Pünkt överenanner twischen de Wöör. In röömschen Inschriften warrt de Interpunktschoon fakener bruukt. Pünkt hebbt de Wöör aftrennt, blots an dat Enn vun en Reeg hebbt se fehlt.

In’t 7. Johrhunnert sünd annere Systemen opkamen. In de Tiet vun de Karolingers hebbt se den Punkt as Trennteken bruukt un ok en Streek. In’t Middelöller hebbt de Druckers disse Interpunktschoon övernahmen, aver ahn faste Regeln.

Mit de Tiet hett sik de Satzteken ännert, t. B. gifft dat op Hoochdüütsch mit de Rechtschrievreform niege Regeln för dat Setten vun Kommas. Ok hebbt annere Spraken af un an annere Regeln as op Hooch- oder Plattdüütsch.

## De fakensten Satztekens
De wichtigsten Satztekens för plattdüütsche Texten sünd in den Kasten an’n Rand oplist.
* De Punkt (**.**) steiht an’t Enn vun en normalen Satz. De warrt ok bruukt, üm grote Tallen in Dusender-Gruppen to ünnerdelen (*1.000.000*) un för dat Afkörten vun Wöör oder Begrepen (*etc.*, *usw.*), blots denn is de Punkt keen Satzteken.
* Dat Fraagteken (**?**) steiht an’t Enn vun en Fraag.
* Dat Utroopteken (**!**) steiht an’t Enn vun en Utroopsatz
* De Tüddels oder Pootjes (**„** un **“** oder **»** un **«**, handschriftlich un op de Schrievmaschien ok as *Tollteken* **"**) staht an den Anfang un an't Enn vun en wöörtlich Reed. Un dat warrt ok bruukt, üm en Stück Text as Zitat to markeeren oder üm to wiesen, dat en Begreep  nich so hart meent is as dat villicht klingt.
* Dat Komma (**,**), steiht twischen Deelsätz un dat trennt Wöör, de Optellt warrt, wenn dor keen „und“ oder „oder“ twischensteiht. 
* Dat Leerteken (** **) steiht twischen twee Wöör un na en Satzteken.
* De Streekpunkt (**;**) (ok *Semikolon*) steiht af un an twüschen twee Sätz.
* De Dubbelpunkt (**:**) (ok *Kolon*) steiht an’t Enn vun en Satz, wenn wöörtlich Reed, en Zitat oder en Optellen anfangt.
* De Apostrof (**’**) wiest, dat wat utlaten is.

## Kiek ok bi
* Satz (Grammatik)
* Syntax
* Typografie
* Webtypografie
Oktober

De **Oktober**, ok as **Wienmaand** bekannt, is in’n Gregoriaanschen Klenner de teinte Maand in dat Johr. De Oktober hett 31 Daag un tellt to de Harvstmaanden.

In’n röömschen Klenner weer de Oktober de achte Maand, den se mensis october (lat.: *octo* – acht). As de Maanden bi de Reform to’n Julianschen Klenner verschaven weern, is de Naam behollen worrn, obschoonst dat nu de teinte Maand is.

En ölleren hochdüütschen Naam för den Oktober is *Gilbhart*, vun wegen de Blööd, de sik in’n Harvst geel un bruun farvt. Man snackt ok faken vun’n „gollen Oktober“, as bi Sünnschien dat Loof meist as Gold lüchten deit. En anneren Naam, *Wienmaand* schall all in’n 8. Johrhunnert vun Karl den Groten inföhrt worrn wesen. Disse Naam düüd op de Wienlees, de in’n Oktober losgeiht. Bi de Jagers warrt ok *Dachsmaand* seggt.

Afsehn vun Schaltjohren fangt de Oktober mit den glieken Wekendag an as de Januar.
Kilo

**Kilo** is en Vörsülv (Präfix), de bi Maateenheiten – t.&nbsp;B. ok in dat SI-System – bruukt warrt. Dat Woort is vun dat greeksche *χίλιοι* (chílioi) afleidt, wat *Dusend* bedüd.

Afkött warrt dat Kilo mit den Bookstaven **k**. Hett man vun en Saak dat dusendfache schrifft man eenfach een „k“ vör de Eenheit. So seggt man to’n Bispeel statt Dusend Meter (1000 m) ok een Kilometer (1 km). 

In de Ümgangsspraak hett sik de Begreep Kilo as Gewichtseenheit fastsett. Wenn een eenfach blots Kilo seggt, is dormit tomeist Kilogramm meent, wat jo denn Dusend Gramm sünd.

Kilo warrt aver ok as Präfix in dat Reeknerwesen bruukt (kB = Kilobyte). Man dor is denn nicht dat Dusendfache mit ment sünners dat 1024-fache, as hier jo 2er-Potenzen as Grundlaag nahmen warrt. De Beteken kilo is an sik nich richtig in dissen Tosammenhang, is aver ut Wennst so övernahmen worrn. Üm dor keen Kuddelmuddel to kriegen, sünd för disse Begreepen de Binärpräfixen inföhrt worrn, man dörsett hebbt se sik nich. Statt *kilo* müss man bi Reekners egens *kibi* seggen.
Milli

**Milli** is en Vörsülv (Präfix), de bi Maateenheiten – t.&nbsp;B. ok in dat SI-System – bruukt warrt. Dat Woort is vun dat latiensche *millesimus* afleidt, wat so veel as *Dusendste*.

Afkött warrt milli mit den Bookstaven **m**. Man schrifft dat eenfach vör dat Eenheitenteken: T.&nbsp;B. is een Millimeter (1 mm) de dusendste Deel vun een Meter (0,001 m oder ok 10-3 m).
Kilo (mehrdüdig Begreep)

**Kilo** betekent

* kilo, Vörsülv (Präfix), de tohopen mit Maateenheiten bruukt warrt,
* Kilo, in de Umgangsspraak de kotte Form vun Kilogramm,
* den Bookstaven **K** in dat ICAO-Alphabet,
* Kilo-Klass, Klass vun sowjetsche U-Bööd.

**Kilo** is de Familiennaam von

* Michel Kilo (1940–2021), syyrschen Oppositschoonellen, Jounalisten un Regimekritiker.

Kiek ok bi: Killo, Kylo.
Zenti

**Zenti** is en Vörsülv (Präfix), de bi Maateenheiten – t. B. ok in dat SI-System – bruukt warrt. Dat Woort is vun dat latiensche *centesimus* afleidt, wat so veel as *Hunnertste*.
Zenti warrt mit den Bookstaven **c** afkött. Dat warrt eenfach vör dat Eenheitenteken sett: T. B. is een Zentimeter (1 cm) de hunnertste Deel vun een Meter (0,01 m oder ok 10-2 m).
Hestia

**Hestia** (greek.. Εστία) is en Göddin ut de Greeksche Mythologie in de Antike. Se hett mit den Heerd in de Familie un in den Staat to kriegen un is ok för dat Füür in düsse Herden tostännig. Ok de Familien höllt se tohopen. Se is den Kronos un de Rhea ehr öllste Dochter un den Zeus, den Poseidon un den Hades sien Suster. Ehr Vadder hett ehr dalslaken, just so as de annern Geswister, bloß Zeus nich. Tohopen mit siene Mudder hett Zeus ehr rett’. 

Se is en Jungfru ween un hett ok swaren, dat se dat jümmerlos blieben woll, ofschoonst (oder vunwegen dat) Poseidon un Apollon driest achter ehr ran weern. Zeus hett ehr denn schunken, dat se ewig Jungfru blieben scholl. 

Up en Fier vun de Gödder hett de Gott Priapos sehn, dat se slapen dö un woll sik an ehr ranmaken. Man just in den Momang hett en Esel schreet un Hestia waak up un neih ut. Dor weer Priapos so vergrellt, dat he den Esel doot slahn hett. As Dionysos mank de Olympiers upnahmen weern scholl, dor hett Hestia Bott geven un den Platz free maakt.

Se weer de Göddin vun allens, wat mit dat Huus to kriegen harr un ok vun den Segen in dat Huus. Dormols weer de Hillige Heerd de Middelpunkt vun jedet Huus. Se is ok as Vörsittersche bi de Opfers ankeken wurrn, vunwegen dat de Opfers up den Heerd bröcht wurrn sünd. Bi dat Eten vun dat Fleesch vun de Opfers kreeg se to Anfang un to Enn wat af. Bi den Heerd un sien Göddin hefft se dormols de Hilligen Eeden swaren. Un ok, wenn en Verdrag afslaten wurrn is, weer Hestia de Göddin, de denn anropen wurrn is. De Heerd weer ok en Asyl för Lüde, de sik schulen mössen un tohopen mit Zeus weer Hestia de Göddin, de up so’n Lüde passen dö. Vunwegen dat se de Schutzgöddin vun dat Huus weer, weer se ok för jeden Bund mank de Staaten tostännig. In de greekschen Staaten weer dat Prytaneion up ehren Naam wieht. Se harr dor en Altar un dor brenn to ehr Ehren en ewig Füür up. Wenn Siedlers vun en Staat wegtögen in’e Frömd, denn nehmen se Füür mit vun düssen Altar. Dat brennen se denn in jem ehr tokümstig Heimat up’n Heerd wedder an. 

Bi de Römers is Hestia mit de Göddin vun dat Füür Vesta öbereen sett wurrn. Man in dat Leben vun den Röömschen Staat hett Vesta en veel gröttere Rull speelt, as in Grekenland. 

Vunwegen dat se rein weer un vun de Mannslüde nix weten woll, is se in de Kunst jümmers as en anstännig Froonsminsch wiest wurrn. Jummers kickt se en beten eernsthaftig un steiht oder sitt ganz ruhig. Anstännig anplünnt is se ok un nix vun de Kledaasch fehlt. Dat geev in de Antike man wenig Standbiller vun de Hestia. An’n meisten beröhmt is woll den Skopas sien Statue. Un denn gifft dat noch en paar Biller, dor weet een nich so genau: Is dat nu Hestia oder nich? So en is de „Vesta vun Giustiniani“ in dat Museo Torlonia in Rom (kiek dat Bild an). Up röömsche Münten is se mit dat Palladion un mit dat Simpulum to sehn.

## Kiek ok bi
Deuterium

**Deuterium** (von greek. *δευτερον*: „dat Tweete“) is neven **Protium** un Tritium en Isotop vun’n Waterstoff. Sien Atomkarn warrt ok Deuteron nöömt. Nipp un nau warrt Deuterium mit dat Teken **<sup>2</sup>H** schreven, aver in Formeln warrt vun wegen de Eenfachheit faken ok **D** bruukt.

Deuterium is 1931 von Harold Clayton Urey opdeckt worrn. Dorvör hett he 1934 den Nobelpries för Chemie kregen.

In’n Ünnerscheed to dat 1H-Waterstoff, bi den de Atomkarn blots ut een Proton besteiht un dorüm ok *Protium* nöömt warrt, hett de Karn vun dat Deuterium bito noch een Neutron. De Andeel Deuterium in natürlich vörkommend Waterstoff liggt üm un bi 0,015&nbsp;%. De Wetenschoppels gaht dorvun ut, dat de ganze Deuterium bi oder jüst na den Oorknall in de so nöömte primordiale Nukleosynthes entstahn is. Sünst is keen Vörgang in de stellaren Nukleosynthes bekannt, bi den Deuterium entsteiht. Wo veel Deuterium in’t Weltall vörkummt is dorüm en wichtige Grött vör kosmoloogsch Modellen.

As bi’n Protium kummt ok Deuterium blots in bunnen Oort vör. In’n eenfachsten Fall verbinnt sik twee Deuterium-Atomen ünnereenanner to een Deuterium-Molekül. Dorbi gifft dat je na den Gesamtspin IG vun dat Molekül twee ünnerscheedlich Oorden: Dat *Orthodeuterium*(o-D2) mit en Gesamtspin 0 oder 2 un dat *Paradeuterium* (p-D2), wenn de Gesamtspin 1 is.

Wenn bi dat Water Deuterium binnen is, seggt man dorto ok swor Water (D2O), is blots de Halfpart uttuuscht, denn snackt man vun halfswor Water (HDO). De Dicht vun D2O liggt bi 1,1047 g/cm³ (bi 25&nbsp;°C, de Smöltpunkt is ungefäähr 3,8&nbsp;°C un de Kaakpunkt ruugweg 101,4&nbsp;°C. De gröttste Dicht hett swor’t Water bi 11,2&nbsp;°C (normal Water to’n Vergliek: 3,98&nbsp;°C). Disse Ünnerscheed in de physikalschen Egenschoppen warrt as Isotopeneffekt betekend. Man, so dull utprägt as bi dat Poor Protium — Deuterium is dat sünst narms.

Wiel Deuteronen en lütter’t Tunnelvermöögen opwiest as Protonen, ist Deuterium ok giftig. In biologsch Systemen behinnert se nemlich dat Oprechthollen von elektrocheemsch Gradienten an de Membranen vun Mitochondrien, de vör de Synthes von ATP den Utslag geevt.

Deuterium kann lichter anriekert warrn as Isotopen vun sworere Elementen as t.&nbsp;B. Uran, wiel de Massenproportschoon twüschen Protium un Deuterium bannig groot is (ungefäähr 2). In de eersten Anriekernstoop warrt normalerwies de Girdler-Sulfid-Prozess insett. Dorbi warrt utnütt dat in en waterig Swevelwaterstoff-Lösen beide Moleküloorden Waterstoff uttuuschen künnt. Bi siede Temperaturen geiht dat Deuterium lever to’n Water, bi hoge Temperaturen is dat jüst annersrüm. In de letzten Anriekernstoop warrt dat Gemisch ut H2O, HDO un D2O dör Destillatschoon trennt.

Bruukt warrt Deuterium as Moderater in Karnreakters (as swor Water), as Brennstoff in Waterstoffbomben, för Lösmiddel in de 1H-Karnresonanzspektroskopie un as Tracer in de Chemie un de Biologie.

In tokamen Fusionsreakters schall ok en Mischen ut Deuterium un Tritium as Brennstoff verwendt warrn.

## Kiek ok bi
* Tritium
* Swor Water
* Waterstoff
Hasselpogg

De **Hasselpogg** is en Pogg, de in Middeleuropa leevt.

## Utsehn

De Hasselpoggen sünd so 3 bet 4,5 Zentimeter groot, dat Seken warrt woll ok bet 5 Zentimeter groot. Dat Seken bringt mit 6 bet 9 Gramm ok mehr op’e Waag as dat Heken mit 3,5 bet 7 Gramm. An’e Tehn hebbt de Poggen lütte Schieven, mit de se good an’n Ünnergrund anbackt un ok kleddern köönt. Dat geiht över Adhäsion. De Huut is glatt un op’n Rügg mehrsttiets gröön. De Buuk is mehr gries.

## Levensruum

De Hasselpogg leevt in Europa vun Portugal bet Grekenland, vun Süüdsweden bet na’n Donstroom in Russland ran.

## Kiek ok bi
* 

## Weblenken
Honoré Flaugergues

**Honoré Flaugergues** (* 16. Mai 1755 in Viviers; † 26. November 1835 oder 20. November 1830 ok dor) weer een franzöösch Astronom. (Henwies: verscheeden Quellen wiest ünnerscheedlich Daten ut, wat sien Doot angeiht)

He hett de *Groote Komet van 1811* (C/1811 F1 (Flaugergues)) opdeckt, un gellt as unafhängig Mit-Opdecker van de *Groote Komet van 1807* (C/1807 R1).

Bi de Versöök, de Rotatschoon van de Mars to meeten, hett he fast stellt, dat de geel-farvig Egenschoppen van de tietlich Affolg her nich egal weern. Dordör hebbt se denn rutfunnen dat he nich de Böverflacheegenschopen sehn har, sondern de atmosphärisch Eegenschopen. Eenig Lüüd seggen, dat he dordör de Stoffwulken up Mars opdeckt har, annern seggen, dat dat gar nich gung, wiels sien Teleskop dorför to minn weer.

Neven de Astronomie hatt he sük ok mit Medizin und Archäologie beschäftigt. So hett he Krankheiten ünnersöcht, an de Arbeiters lieden deen, de in de Wull-Industrie arbeiden deen un hett ok de Höhlenforschungen in Alba-la-Romaine organiseert.

Een Marskrater drocht sien Naam.

## Weblenken
*Lütte Biografie
*Tweete Biografie mit anner Dootsdaten (franz.)
*Beschrieven van Mars-Observatschoonen dör Flaugergues
Schokolaad

**Schokolaad** oder **Schokolade**, oostfr. ook **Suckerlaa** oder **Sückerlaa**,  is wat Sötet to eeten dat vun de Bohn vun den tropischen Kakao (Plant)boom makt word. Schokolaad is een Deel vun veel Schnökerkraam, Koken, Plätzken un Nardisks.

Schokolaad hett dat Mesoamerikaansche Volk utfunnen un de Maya un Azteken, het se achteran kultiviert, as se de Kakaobohn anbaut hebbt un in Soßen un in wat to drinken indaun. De Bohnen hef se mohlt un mit Water mischt. Man blot besünnere Lü so as Priesters un Adelige dössn dat domolt drinken.
Dat Wort "Schokolaad" kummt vun dat nahuatlsche Woort *Xocol* (Utspraak: *Schockol*, dat heet bitter) un *Atl* (dat heet Water).

Vondaag word Schockolaad vun de gerösteten un fermentierten Bohne vun de Kakaoplant mokt. De Bohn schmöck bannig bitter un dorum kummt veel Zucker in de Schokolaad. Tohope mit Fett un Melk maakt se Tafeln un Riegel dorut, de de Lüt dann Schokolaad nennt. To Oostern un Wiehnachten giff dat ook Figuren as den Osterhasen oder den Wiehnachtsmann ut Schokolaad.
Vun de Bohn makt se aver ook wat to drinken (Heete Schokolaad oder Kakao).

## Schokolaaden-Makers

* Hachéz
* Ritter Sport
* Kraft Foods (Milka, Suchard, Toblerone)
* Lindt & Sprüngli
* Ferrero 
* Mars Incorporated (M&M's)
* Nestlé 
* Marabou 
* Cadbury 
* Hershey's

## Weblenken

## Nawiese
Dracht

**Dracht** betekent

* Dracht, Reedschop, de een över de Schuller driggt, mit de een twee Ammels dregen kann,
* Dracht, Kledaasch vun bestimmte Gruppen in de Sellschop,
* Dracht, wat dat Feld oder de Immen inbringt,
* anner Woort för Prozession.
Aberdeen

**Aberdeen** [] (gäälsch för *Münn van de Dee*) is en Stadt in Schottland un liggt in Oostschottland an de Münnen van de Strööm Dee un Don.  

De Stadt harr 2001 tosommen 212.125 Inwahners und is dormit de drüttgröttste Stadt in Schottland. Aberdeen is en wichtig Zentrum för’d Noorden van de Britannsche Eiland un ok en wichtig Seehavenstadt an de Noordsee. Se gellt as Hööftstadt för Ööl in Groot-Britannien. 

Aberdeen wurd ok *Granite City* - up plattdüütsch: Stadt ut Granit - nömmt. Dat kummt dorvan, wiels en grooten Deel van de Hüüs in de Stadt ut Granit baut wurrn sünd, de se ut de Gegend betrucken hebbt. 

Se weer de Hööftstadt van de Region Grampian und hett twee Universitäten, worvan en all in dat Johr 1495 grünnt wurrn is. 10 % van de Inwahners sünd Studenten. 

Bedüüdend is de Stadt siet dat 12. Johrhunnert.

## Partnerstäder
De Partnerstäder vun Aberdeen sünd: 
*  Clermont-Ferrand, Frankriek
*  Regensborg, Düütschland
*  Stavanger, Norwegen
*  Homel, Wittrussland
*  Bulawayo, Simbabwe

## Ut Aberdeen stammt

* Annie Lennox, schottsche Popstar, Singersche van de Eurythmics
* Denis Law, ehemalger schottsche Footballspöler
* George Nares, britisch Admiral un Polaropdecker

## Weblenken

* Offizielle Siet van de Stadtverwaltung in Aberdeen (engelsch)
* University of Aberdeen (engelsch)
* The Robert Gordon University, Aberdeen (engelsch)
Erinome

**Erinome** betekent

* Erinome, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Erinome, lütten Maand vun den Planeten Jupiter.
Samuel White Baker

Sir **Samuel White Baker** (* 8. Juni 1821 in London; † 30. Dezember 1893 in Devon up sien Besitt Sanford Orleigh) weer en britisch Afrikaopdecker.

## Leven
Baker harr Öllern mit Geld und hett 1845 Ceylon, jetzt Sri Lanka besöcht, wor he sück länger Tiet uphollen hett un tosommen mit sien Brör (Baker Pascha) en Besitt beweertschoppt hett. 

1861 is he mit sien Afrikareisen anfungen. Sien Fru Florence weer immer dorbi. 1864 hett he de Murchison-Waterfall opdeckt. Een Johr later is he weer no England torüch gahn.

1871 is he noch mal to’n Nil fohren, üm dor de Hannel vörantodrieven, wobi he ok in Kriegeree verwickelt weer. 1879 is he noch mal nah Zypern reist.
Latona

**Latona** betekent

* Latona, Figur ut de röömsche Mythologie,
,
* USS ''Latona'' (AF-35), Schipp von de US-amerikaansche Marien,
* (639) Latona, en Asteroid,
* Latona, Oort in Illinois, USA,
* Latona, ölleren Naam för dat Rebeed von Northlake, Seattle, Washington, USA.

Kiek ok bi: Latona Township.
Muse (Mythologie)

En **Muse** (greek.:*Μοῦσα*) is in de Greeksche Mythologie en Göddin, de för de Künsten tostännig is un de jem schulen deit. De Musen sünd alltohopen Döchter vun Zeus un sien Leevsten Mnemosyne. 

## Wat vertellt warrt
Homer röppt in siene groden Warken *[[Ilias]]* un *[[Odyssee]]* in dat Woort vörweg en „Muse“ an, man de hett noch keen Naam.

In latere Tieden warrt vun dree Musen snackt:
* Melete (Nahdenken)
* Mneme (Gedächtnis)
* Aoede (Gesang, Musik)

In Hesiod siene *[[Theogonie]]* (76–80, 917 un fökener.) gifft dat al negen Musen. Vun nu af an staht ok jem ehr Naams fast:

* Klio (Historie)
* Melpomene (Tragödie)
* Terpsichore (Danz)
* Thalia (Kummedie)
* Euterpe (Flötenspeel, Gesang)
* Erato (Lyrik (öber de Leev))
* Urania (Astronomie un Gedichten öber de Wetenschop)
* Polyhymnia (Hymnisch Dichten, Pantomime, eernsthaftigen Gesang)
* Kalliope (Episch Dichten, Philosophie, Wetenschop)

De Musen höört to Apollon sien Mackers mit hento. To finnen sünd se an den Barg Helikon bi den Born, de Hippokrene heten deit. Düsse Born is ut'e Eer sprungen, as de Pegasus dor mit sien Hoven slahn hett. An anner Steden warrt seggt, de Musen, de wahnt up den Barg Parnass, de den Gott Apollon tohören deit. Dor schöllt se sik bi den Kastaalschen Born rümdrieven, den sien Water ieverig maakt un de Kunst to'n Dichten gifft. De Musen ehr Hilligdööm heet *Museion*, dor is dat hüdige Woort *[[Museum]]* vun herkamen. 

De Römers hefft de Musen mit de Camenae öbereen sett.

## Kiek ok bi
* Olympsche Gödder
* List vun de greekschen Gödder
* Greeksche Mythologie

## Weblenks
* Musen (hoochdüütsch)
Muse

**Muse** betekent

* Muse, Göddin ut de greeksche Mythologie,
* Muse, Fründin vun en Künstler, wenn se em mit sien Kunst in’e Gäng bringt,
* Muse, Rockband ut Grootbritannien,
* MUSE, analogen HDTV-Standard ut Japan,
* MuSE, MIDI-Sequencer-Software för dat Linux-Bedriefssystem,
* Muse Software, vörmalige US-amerikaansche Software-Firma,
* *[[The Muse]]*, Film vun Albert Brooks un de Filmmusik dorto vun Elton John.
Grog

**Grog** is en alkoholischen Drunk, wat in Noorddüütschland neben Glühwien un Punsch besünners in de Wintermaanden drunken wurd. 

Dat besteiht ut Rum-Versnitt und Wörpelzucker, wat denn mit heet Water in en Glas upgoten wurd. In dat Glas is denn dorför ok en Glasstang, de bruukt ward, dormit dat Glas dör dat heet Water nich springen deiht und de man to dat Röhren van den Drunk nömmt.
Carme

**Carme** betekent

* Karme, Nymphe un Halfgöddin ut de greeksche Mythologie (latiensche Schrievwies),
* Carme, lütten Maand vun den Planeten Jupiter,
* Carme, Oort in de Provinz Barcelona, Spanien.

**Carme** is de Familiennaam von

* Siro Carme, italieenschen Schauspeler un Speelbaas.
Sponde

**Sponde** betekent

* Sponde, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Sponde, Maand vun den Planeten Jupiter.

**Sponde** is de Familiennaam von

* Jean de Sponde (1557–1595), franzöösch Humanist.
Thalia (Mythologie)

**Thalia** (ok *Thaleia*, vun greek. *θάλλεω* „bleihen“: De, de bleiht; De, de vergnöögt is) is een vun de negen Musen ut de Greeksche Mythologie. Dorto höört se noch to de Chariten mit to. Bi us warrt to de Chariten meist Grazien seggt. 

Thalia weer toeerst de Muse vun de Kummedi in Theater un Dichterskunst. Later weer dat as ehr Upgaav ankeken, dat se all Theaters schulen dö. Up Biller is se jummers mit en Schabellenkopp to sehn oder mit en Kranz vun Efeu oder mit den Schäper sien Krummstaff. Se warrt as Froo vun’t Land ankeken. Ehr Öllern sünd Zeus un Mnemosyne un so is se ene Göddin. Se hett sik mit den Gott Apollon inlaten un hett denn de Korybanten as Kinner kregen. Dat weern de Göddin Kybele ehr Preesters.

## Weblenken
18. September

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 96: Domitian, Kaiser vun Rom vun 81 af an, warrt an’e Siet bröcht
* 96: Nerva warrt de nee röömsche Kaiser
* 1810: In Chile warrt en Junta inricht' un verklaart, datt Chile tro to Spanien sien afsetten König Ferdinand VII. holen deit. Düsse Dag warrt allgemeen as Anfang vun de chileensche Unafhängigkeit ankeken. 
* 1985: Klaus Wedemeier warrt de 5.Bremer Börgermeester na den Tweeten Weltkrieg. Bremer Senat un nee Lannsregeern vun Bremen is de Senat Wedemeier I
* 1990: Liechtensteen wurrd Liddmaat vun de Vereente Natschonen.

## Boren
* 1853: Oskar Korschelt, düütschen Chemiker Ingenieur, Gospeler († 1941)
* 1876: Fritz Stavenhagen, plattdüütsch Schriever († 1906)
* 1906: Hein Bredendiek, düütsch Kunstopteher, Maler, Philoloog un plattdütsch Schriever († 2001)
* 1942: Gerhard Kentschke, düütsch Footballspeler un -trainer
* 1942: Wolfgang Schäuble, düütsch Politiker un Bundsminister († 2023)
* 1944: Achaz von Buchwaldt, düütsch Springrieder
* 1960: Joshua David Angrist, israeelsch-US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Hoochschoollehrer
* 1963: John Powell, britisch Komponist för Filmmusik
* 1964: Peter Hámor, slowaaksch Bargstieger
* 1971: Lance Armstrong, US-amerikaansch Radrennfohrer
* 1984: Mathieu Perget, franzöösch Radrennfohrer

## Storven
* 96: Domitian, Kaiser vun Rom vun 81 af an (* 51)
* 1630: Melchior Khlesl, Wiener Bischop, Kardinal un Kanzler vun dat Hillige Röömsche Riek unner Kaiser Matthias (* 1552)
* 1673: Justus Gesenius, düütsch Theoloog un Karkenleeddichter (* 1601)
* 1783: Leonhard Euler, Swiezer Mathematiker (* 1707)
* 1882: Carl Wemmers, düütsch Schachmeester (* 1845)
* 1896: Hippolyte Fizeau, franzöösch Physiker (* 1819)
* 1941: Gwendoline Eastlake-Smith, engelsch Tennisspelerin (* 1883)
* 1944: Franz Jacob, düütsch Wedderstandskämper (* 1906)
* 1974: Edna Best, britisch Schauspelerin (* 1900)
* 2003: Erich Bäumler, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1930)
* 2013: Hans-Jürgen Jaeger, düütsch Politiker un Laddagsafordneter vun Bayern (* 1931)
* 2020: Adolf Freiherr von Wangenheim, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1927)
Oulu

**Oulu** (sweedsch Uleåborg) is een Stadt in Finnland un de Hööftstadt van de glieknaamige Provinz Oulu (Oulun lääni).

Dorneben is Oulu de an wietsten in Noorden liegend Grootstadt in Westeuropa, de wichtigste Stadt in Noord-Finnland un de sössgröttste Stadt van Finnland. 129.800 Lüüd leven do up een Flach van 449,2 km² (dor sünd denn all een paar Ingemeendungen mit drin).

Fröher weer Oulu bekannt för Holtteer un Lachs, hüdtodaag aber för Informatschoonstechnologie un för Erholung und Entspannung (Wellness). Aber Holtverarbeitung, Papier- und Stahlproduktschoon givt dat dor ok noch. Een Floghoben liggt dicht bi un een Universität hebbt se dor ok (Universität Oulu).

De Naam van de Stadt (fröher: „Owla“ oder „Oula“) kummt ut de saamsche Spraak un bedütt so völ as Hochwater oder flotend Water. 

Oulu is an 8. April 1605 van König Karl IX. van Sweden gründ wurrn un hett fief Johr later al dat Stadtrecht kregen. 1776 is se denn Hööftstadt van de Provinz Oulu wurrn. 1822 is dor een groot Füer ween, worbi Oulu meest vullständig afbrennt is. Een Johann Albrecht Ehrenström hett denn de Plans makt, nah de Oulu weer ne baut wurrn is.
Christof Wehking

**Christof Wehking** (* 12. März 1924 in Nörden; † 10. September 2004 in Gremsmöhlen) weer en plattdüütschen Schriever.

Wehking weer bet 1986 de Direkter vun de AOK in Nörden un güng denn in Pension. Al siet 1965 harr he dat Schrieven anfungen, mehrsttiets op Platt. Op de Nedderdüütsche Bühn in Nörden harr he al vun 1941 af an stahn un speelt. Alltohoop hett he bi’n Noorddüütschen Rundfunk un bi Radio Bremen 19 Höörspelen maakt un 14 Stücken för’t Theater schreven, de in’n Verlag Mahnke in Veern rutkamen sünd. 1987 kreeg Wehking den Freudenthal-Pries för sien Vertellen *Een Urlaubsreis*.

## Warken

* *Lengen na wat.* Schuster, Leer 1974, ISBN 3-7963-0086-3
* *De Straat torügg.* Soltau Kurier, Norden 1993, ISBN 3-928327-09-7
101

## Wat passeert is
* An'n 1. Januar 101 fangt dat 2. Johrhunnert an
* De röömsche Kaiser Trajan fangt sien eersten Krieg gegen de Dakers an
## Boren

## Storven
102

## Wat passeert is
* De Römers boot en Aquädukt vun de Eifel-Bargen nah Köln hen
* De Römers winnt ünner jem ehren Kaiser Trajan en wichtige Slacht gegen de Dakers. Se nehmt de Dakers ehr Festung Sarmizegetusa in

## Boren

## Storven
* Ban Chao, chineeschen Feldherr in de Han-Tiet (* 32)
103

## Wat passeert is
* Plinius de Jüngere warrt Liddmaat vun de Auguren ehr Kollegium (bit 104)
* De Legio X Gemina geiht nah Wien un blifft dor bit in dat 5. Johrhunnert
* In Palmyra in Syrien warrt en Tempel boot för den Gott Baal

## Boren

## Storven
* Frontinus, röömschen Schriever
105

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Trajan nümmt to'n tweeden Mol de Hööftstadt vun Dakien in. Dor kriggt he de Dakers entgüllig mit ünner
* (annahmen): In düt Johr warrt in China vun Cai Lun dat Papeer utfunnen
* Alexander I. warrt Bischop vun Rom. He folgt Evaristus up

## Boren

## Storven
* Evaristus, Bischop vun Rom
* Plutarch vun Byzantion, Bischop vun Byzantion
Hermes (Mythologie)

**Hermes** (greek.: Έρμής , *en Bulten Steen*) is en Gott ut de Greeksche Mythologie. Sien latienschen Naam is **Merkur**. He is „De Gödder ehren Baden“ un schützt de Wegen, den Verkehr, de Wannerslüde, de Kooplüde un de Harders. Man ok öber de Deben höllt he siene Hannen. De Töveree, de Snackeree un de Gymnastik höört ok to sien Upgaven. He is een vun de twolf Olympiers.

## Herkamen
Hermes is de Söhn vun Zeus. De hett mol wat mit Maia harrt. Dat weer de Göddin vun de Wulken. Dor is denn Hermes vun afkamen. Sien egen Kinner sünd Pan un Hermaphroditos.
Wat öber Hermes vertellt warret
Hermes is en vun de greekschen Gödder, wo de Lüde toeerst to beden hefft. He is de Gödder ehren Baden un vertellt de Minschen, wat de Gödder jem to seggen hefft. Vunwegen dat he allens so verklaart, dat de Minschen dat ok verstaht, hett de Wetenschap vun dat „Verklaren un Verstahn“ den Naam Hermeneutik kregen. 

Hermes bringt ok de Selen vun de Doden nah den Ingang vun de Ünnerwelt. Dor hett he sien Ökelnaam „Psychagogos“ vun weg. He weer ok de Eerste, de up en Lyra speelt hett. Un dat is so kamen: An den eersten Dag vun sien Leben kladder he al ut siene Weeg rut. Ünnerwegens hett he en Schildkrööt funnen un glieks doot maakt. De ehren Panzer hett he denn bi sien Instrument dor för nahmen, dat de Klang duller weer. As he sienen Broder Apollon denn an’n sülbigen Dag noch en Koppel Keih muust hett, dor woll he dat wedder goot maken un hett em dat Instrument schunken. Apollon weer ja de Gott vun de Kunst un vun de Musik.

## Biller

Hermes is meist mit en Helm to sehn, wo lüttje Flunken baben up sitt. Ok an siene Schoh hett he lüttje Flunken, towielen ok an siene Schullern. Tomeist driggt he Hermes sien Staff in’e Hannen. Dor warrt ok Caduceus to seggt.

## Ägypten
In Ägypten heffet se in de Antike Hermes öbereensett mit jem ehren Gott Thot. Dor hett he denn den Naam Hermes Trismegistos bi kregen. Vun em hefft se vertellt, he harr de Spraak utfunnen, man ok de Schrift un de Mathematik un de Astronomie.

## Weblinks

* Christian Pinter: Der Gott, der den Markt erfand
27. Januar

## Wat passeert is
* 1945: De Rode Armee nümmt gegen dat Enne vun'n Tweeten Weltkrieg hen dat Vernichtungslager KZ Auschwitz-Birkenau in un befreet de Lüde, de dor noch fungen sund. Dat Lager is avers to'n groten Deel al rüümt.1996 is düsse Dag in de Bundsrepubliek Düütschland as *[[Dag vun dat Gedenken an de Oppers vun den Natschonalsozialismus]]* to'n natschonalen Gedenkdag verklaart wurrn. 2006 hett ok de UN-Generalversammeln düssen Dag utropen to'n internatschonalen Gedenkdag for den Holocaust.

## Boren
* 1756: Wolfgang Amadeus Mozart, öösterriekschen Komponist († 1791)
* 1802: Arnold Duckwitz, Bremer Börgermeester († 1881)
* 1872: Learned Hand, US-amerikaansch Richter († 1961)
* 1918: Antonín Mrkos, tschechisch Astronom († 1996)
* 1935: Arnold Hückstädt, düütsch Literaturwetenschopler
* 1936: Barry Clark Barish, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1942: Tasuku Honjo, japaansch Immunoloog un Nobelpriesdräger
* 1942: Stewart Raffill, US-amerikaansch Speelbaas un Dreihbookschriever
* 1948: László Vadász, ungaarsch Schachgrootmeester († 2005)
* 1954: Deborah Baxter, britisch Schauspelerin
* 1964: Carsten Höttcher, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1965: Frans Maassen, nedderlannsch Radrennfohrer
* 1974: Ole Einar Bjørndalen, norweegsch Biathlet un Skilanglöper
* 1981: Alicia Molik, austraalsch Tennisspelerin vun poolsch Afstammen
* 1985: Eric Radford, kanaadsch Ieskunstlöper
* 1987: Marián Jurčík, slowaaksch Schachgrootmeester
* 1995: Jan-Sascha Hellinger, düütschen Webvideoproduzent, Livestreamer un Musiker

## Storven
* 672: Paapst Vitalian (* weet man nich)
* 1901: Giuseppe Verdi, italieensch Komponist (* 1813)
* 1967: Virgil Grissom, US-amerikaansch Astronaut (* 1926)
* 1979: Arthur Dunkelblum, belgisch Schachspeler  (* 1906)
* 2006: Johannes Rau, düütsch Politiker un Bundspräsident (* 1931)
* 2007: Carlo Clerici, swiezer Radrennfohrer (* 1929)
* 2008: Suharto, indonesisch Politiker un Präsident van 1967 bit 1998 (* 1921)
* 2009: Holmfrid Olsson, sweedsch Biathlet (* 1943)
* 2009: John Updike, US-amerikaansch Schriever (* 1932)
* 2010: Zelda Rubinstein, US-amerikaansche Schauspelersche (* 1933)
* 2010: Jerome David Salinger, US-amerikaansch Schriever (* 1919)
* 2015: Charles Hard Townes, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1915)
106

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Trajan kriggt de Arabers ünner un grünnt de nee Provinz Arabia Petraea
* In den Updrag vun Kaiser Trajan sleiht Gajus Julius Lacer en Brugg öber den Tagus-Stroom (hüdigendags Tajo). De is 53 m hooch un 194 m lang

## Boren

## Storven
* Han Hedi, chineeschen Kaiser ut dat Huus Han (* 79)
* Liu Qing, Prinz ut dat Huus Han (* 78)
107

## Wat passeert is

### Röömsch Riek

* Lucius Licinius Sura un Quintus Sosius Senecio sünd  röömsche Kunseln.
* Sommer: In Rom fiert Trajan enen Triumphtog för sik. In twee Kriegen het de röömsche Kaiser de Daker, de noorden vun de Donau leven, ünnerdaan maakt un grote Dele vun dat hüdige Rumänien ene Provinz vun dat Röömsch Riek maakt.
* Kaiser Trajan givt den Architekt un Bumeister Apollodor vun Damaskus de Order twischen den Augustusforum un den Caesarforum in Rom en Trajansforum to buen.

* 30. Juni: Dat Militärdiplom vun de keltischen Legionär Mogetissa warrt uutstellt.

### Asien
* Dat eerste Johr vun de *yongchu*-Ära vun de ööstliche Han-Dynastie
* Kaiser Han Andi warrt chineeschen Kaiser

## Storven

* Ummidia Quadratilla, röömsche Adelige(* üm 28)
* Simeon, twede Bischop vun Jerusalem, Märtyrer
* Titus Avidius Quietus, Röömsch Politker un Ingenieur

## Footnoten
109

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Trajan reformeert de Herrschup öber Thrakien, Pontus un Bithynien. Vun nu af an regeert in düsse Provinzen en Legat 
## Boren

## Storven
110

## Wat passeert is
### Politik
* Marcus Peducaeus Priscinus un Servius Cornelius Scipio Salvidienus Orfitus sünd röömsche Kunseln.

### Kultuur, Wetenschop un Technik
* De röömsche Schriever un Verwaltungsbeamten Sueton bringt sienen Biogrfiekollektschoon *De viris illustribus* ruut, vun de ook vundaag noch Fragmenten överlevert sünd.



* üm 110: Ban Zhao bringt dat chineesche Geschichtswark *[[Han Shu]]* to Enn, dat mit dat eer Vader Ban Biau üm 36 anfungen is.
* üm 110: De chineesche Gelehrte Xu Shen verfaat in de Tied vun de Han-Dynastie dat *[[Shuowen jiezi]]*, dat eerste Tekenlexikon vun de chineeschen Schrift. Dat Wark vertekent un verklaart in 15 Kapiteln 9.353 Schriftteken, de Radikalen ordent sünd. Düt Systeem is ook vundaag noch in Bruuk.
## Boren
* Qiao Xuan, chineeschen Beamten un Kanzler († 184)

## Storven
* üm 110: Quintus Sosius Senecio, röömsche Politiker un Feldherr
Helmut Debus

**Helmut Debus** (* 3. Mai 1949 in Hartenrod) is en plattdüütschen Ledermaker.

## Leven

Debus is in Braak opwussen. Mit de Öllern hett he meist blots Hoochdüütsch snackt, Platt hett he op de Straat lehrt. He hett ’n Lehr as Bookhöker maakt. He harr denn ok welk anner Jobs, to’n Bispeel as Havenarbeider, un hett toletzt denn op’n tweten Bildungsweg studeert.

He möök al vun de 1960er Johren af an Musik, toeerst as Slagtüüchspeler in de Beatband *The Madmen*.

1976 keem siene eerste LP rut. Siet de Tiet hett he noch 15 Alben un ene DVD mehr rutbröcht. De Texten hett he to Anfang tohoop mit den Dichter Oswald Andrae maakt. Debus kreeg 1985 den Bad-Bemsen-Pries, 1990 dat Neddersassische Künstlerstipendium un 1999 den Nedderdüütschen Literaturpries vun de Stadt Kappeln.

Helmut Debus leevt mit siene Fro un twee Kinner in Braak.

## Warken

### Diskografie

* *Wo ik herkam.* (LP, 1976)
* *Wat ik meen.* (LP, 1977)
* *För all dat.* (LP, 1978)
* *Kaamt tohoop.* (LP, 1979)
* *In dit platte Land.* (LP, 1980)
* *As een Strom.* (LP, 1981)
* *Waterland.* (LP, 1982)
* *Wohen.* (LP, 1983)
* *Vullmaand.* (LP, 1985)
* *Morgenfloot.* (LP, 1988)
* *Wille Harten.* (CD, 1991)
* *Afsiet vun Tiet.* (CD, 1994)
* *Möven seilt up Wind.* (CD, 1997)
* *Vullmaand & Morgenfloot.* (CD, 1999)
* *Twuschen Ankommen un Afscheed.* (CD, 2000)
* *Steern un Strom.* (CD, 2005)
* *Sacht bi Nacht* (CD, 2009)
* *Dreihen un weihen* (CD, 2012)

### Literatur
* Helmut Debus, Peter K. Kirchhof (Hg.): *Mien plattdüütsch Singbook*. Florian Noetzel Verlag, Wilhemshaven 2005, ISBN 3-7959-0565-6

## Weblenken

* Websteed över Helmut Debus (hoochdüütsch)