open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
11. Oktober

## Wat passeert is
* 1949: Wilhelm Pieck wurrd to'n eersten (un eenzigen) Präsidenten vun de DDR wählt. 

## Boren
* 1758: Heinrich Wilhelm Olbers, düütsch Astronom († 1840)
* 1771: Carl Cannabich, düütsch Komponist († 1806)
* 1835: Theodore Thomas, US-amerikaansch Violinist un Dirigent († 1905)
* 1884: Eleanor Roosevelt, ehmalge *First Lady* vun de USA († 1962)
* 1915: Victor Cosson, franzöösch Radrennfohrer († 2009)
* 1919: Art Blakey, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1990)
* 1936: Charles Gordon Fullerton, US-amerikaansch Astronaut († 2013)
* 1941: Charles Shyer, US-amerikaansch Filmspeelbaas, Dreihbookschriever un Filmproduzent
* 1943: John Nettles, britisch Schauspeler
* 1944: Uwe Kleina, düütsch Footballspeler
* 1961: Helmut Dammann-Tamke, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen
* 1965: Lennie James, britisch Schauspeler un Dreihbookschriever
* 1975: Corinna Rüffer, düütsch Politikerin un Bundsdagsafordnete

## Storven
* 1168: Hartwig I., Arzbischop vun Bremen
* 1347: Ludwig de Bayer, Kaiser vun dat Hillige Röömsche Riek un Hartog vun Bayern (* 1282)
* 1424: Jan Žižka, Heerföhrer vun de Hussiten (* um 1360 rüm)
* 1531: Huldrych Zwingli, Reformator ut de Swiez, een vun de Vaders vun de Reformeerte Kark (* 1484)
* 1881: Friedrich Hitzig, düütsch Architekt (* 1811)
* 1889: James Prescott Joule, brtisch Physiker, Namesgever för de Eenheed Joule (* 1818)
* 1896: Anton Bruckner, öösterrieksch Komponist (* 1824)
* 1988: Guido Monzino, italieensch Bargstieger un Forscher (* 1928)
* 1992: Pierre Béghin, franzöösch Bargstieger (* 1951)
* 1996: William Spencer Vickrey, kanaadsch-US-amerikaansch Ökonom (* 1914)
* 2001: Billy Maxted, US-amerikaansch Jazzmusiker un Arrangeur (* 1917)
* 2008: Jörg Haider, öösterrieksch Politiker (* 1950)
* 2011: Freddie Gruber, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1927)
* 2012: Helmut Haller, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1939)
* 2025: Diane Keaton, US-amerikaansch Schauspelerin, Filmproduzentin un Speelbaas (* 1946)
9. Oktober

## Wat passeert is
* 1962: Uganda is unafhängig wurrn. 
* 1989: DDR: Ahn Ingriepen vun de Staatsmacht kann in Leipzig de mit rund 70.000 Deelnehmer bit dorhenn gröttst Maandagdemonstratschoon dörföhrt weern. 
* 2006: Noordkorea kriggt dat henn un jaagt siene eerste Atombomb in de Luft.

## Boren
* 1791: Amalie Schoppe, düütsch Schrieverin († 1858)
* 1852: Hermann Emil Fischer, düütsch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1919)
* 1900: Elmer Snowden, US-amerikaansch Jazzmusiker un Bandleader († 1973)
* 1908: Werner von Haeften, düütsch Jurist un Wedderstandskämper († 1944) 
* 1915: Henner Henkel, düütsch Tennisspeler († 1943)
* 1918: Lilja Kedrowa, franzöösch Schauspelerin († 2000)
* 1929: Donn Cambern, US-amerikaansch Filmeditor († 2023)
* 1933: Peter Mansfield, britisch Physiker un Nobelpriesdräger († 2017)
* 1937: Brian Blessed, britisch Schauspeler
* 1940: John Lennon, britsch Musiker († 1980)
* 1941: Giancarlo Bercellino, italieensch Footballnatschonalspeler
* 1941: Peter Kohnke, düütsch Scheetsportler († 1975)
* 1944: John Entwistle britisch Musiker († 2002)
* 1947: France Gall, franzöösch Sängerin († 2018)
* 1948: Oliver Simon D’Arcy Hart, US-amerikaansch Ökonom un Nobelpriesdräger
* 1950: Jody Williams, Lehrerin, Minschenrechts-Aktivistin un Nobelpriesdrägerin
* 1953: Tony Shalhoub, US-amerikaansch Schauspeler
* 1966: Sylfest Glimsdal, norweegsch Biathlet
* 1966: Olaf Zinke, düütsch Iesflinklöper
* 1974: Nicole Brandebusemeyer, düütsch Footballnatschonalspelerin
* 1996: Julia Simon, franzöösch Biathletin

## Storven
* 1047: Clemens II., Paapst vun 1046 bit 1047 (* 1005)
* 1958: Paapst Pius XII. (eegentlich: *Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli*) (* 1876)
* 1967: Che Guevara, argentische Guerillakämper in de kubaansche Revolutschoon (* 1928)
* 1968: Jean Paulhan, franzöösch Schriever un Publizist (* 1884)
* 1974: Oskar Schindler, düütsch-mährisch Ünnernehmer un Gerechten mank de Völker (* 1908)
* 1987: William Parry Murphy, US-amerikaansch Dokter un Nobelpriesdräger (* 1892)
* 2009: Horst Szymaniak, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1934)
* 2010: Maurice Allais, franzöösch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* 1911)
* 2012: Kenneth Eldred Bartholomew, US-amerikaansch Iesflinklöper (* 1920)
* 2018: Thomas Arthur Steitz, US-amerikaansch Molekularbioloog, Biochemiker un Nobelpriesdräger (* 1940)
* 2022: Jack Thiessen, kanaadsch Spraakwetenschopper, Germanist, Kulturaktivist un Schriever (* 1931)
* 2025: Ola Wærhaug, norweegsch Biathlet (* 1937)
10. Oktober

## Wat passeert is
* 1970: De Fidschi-Inseln weert heel un deel unafhängig vun Grootbritannien
* 2018: De oostnedderlandschen Provinzen hebbt dat Convenant Neddersassisch ünnertekent

–== Boren ==
* 1813: Giuseppe Verdi, italieensch Komponist († 1901)
* 1821: Karl Löffler, plattdüütsch Schriever († 1874)
* 1876: Wilhelm Krauel, plattdüütsch Schriever († 1952)
* 1890: Arthur Nikolaus Witt, plattdüütsch Schriever un Heimatforscher († 1964)
* 1896: Lester Halbert Germer, US-amerikaansch Physiker un Bargstieger († 1971)
* 1897: Andreas J. Rottendorf, plattdüütschen Schriever un Ünnernehmer († 1971)
* 1910: Johann Urbanek, öösterrieksch un düütsch Footballnatschonalspeler († 2000)
* 1917: Thelonious Monk, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1982)
* 1918: Werner Dollinger, düütsch Politiker un Bundsminister († 2008)
* 1928: Junior Mance, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2021)
* 1930: Yves Chauvin, franzöösch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2015)
* 1930: Harold Pinter, britisch Dramatiker, Speelbaas, Dreibookschriever un Literaturnobelpriesdräger († 2008)
* 1936: Gerhard Ertl, düütsch Physiker, Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1941: Jacob Nena, Politiker ut Mikronesien († 2022)
* 1942: Cecil Bridgewater, US-amerikaansch Jazzmusiker, Komponist un Musikpädagoog
* 1943: Reinhard Libuda, düütsch Footballnatschonalspeler († 1996)
* 1945: Juri Sergejewitsch Rasuwajew, russisch Schachspeler († 2012)
* 1946: Naoto Kan, japaansch Politiker un Premierminister
* 1958: John Mace Grunsfeld, US-amerikaansch Astronaut
* 1974: Naike Rivelli, italieensch Schauspelerin un Model

## Storven
* 1680: Jacob Tappe, düütsch Mediziner (* 1603)
* 1920: Hudson Stuck, US-amerikaansch Geistlicher, Bargstieger, Forschensreisender un Schriever (* 1863)
* 1921: Lipót Schulhof, öösterrieksch-franzöösch Astronom (* 1847)
* 1963: Édith Piaf, franzöösch Singerin (* 1915)
* 1976: Otto Thorbeck, düütsch Jurist un SS-Richter (* 1912)
* 1985: Yul Brynner, US-amerikaansch-Swiezer Schauspeler (* 1920)
* 2013: Malcolm Scott Carpenter, US-amerikaansch Astronaut un Aquanaut (* 1925)
* 2015: Richard Fred Heck, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1931)
* 2016: Tamme Hanken, bekannt Knakenbreker ut Oostfreesland (* 1960)
(43) Ariadne

**(43) Ariadne** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 15. April 1857 vun de engelsch Astronom Norman Robert Pogson opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah en Figur ut de greeksch Mythologie nömmt wurrn. 


## Aspekte
Raso

**Raso** (vullst. port. Naam: **Ilhéu Razo**) is en lütt Eiland in de Republiek Kap Verde, dat to de nöördlichen Ilhas do Barlavento („Eilannen över den Wind“) tellt.

Dat Eiland hett en Flach vun ungefähr 7&nbsp;km² un liggt bi ruchweg 16°37’N 24°36’W twüschen Santa Luzia un São Nicolau un warrt na’n Noordwesten hen vun dat noch lüttere Eiland Branco flankeert. Razo is jüst so as Branco ok dör Vulkanismus tostannen kamen un nich bewahnt, man dat Eiland is en beten wat flacher.

Dat Eiland Razo steiht ünner Naturschuul. Minschen drööft dor nich rop, üm de Deerten nich to stören. Op dat Eiland hebbt sik een poor roren Vageloorden torüchtagen. So kummt to’n Bispeel de Raso-Lark blots op dit Eiland vör un de Bruuntölpel un de Rootsnavel-Tropikvagel kamt hierher för jemehr Brööd. Butendem sünd hier kapverdsche Riesenskinken sehn worrn, de dat anners blots noch op Branco gifft, man hier villicht sogor al utstarven is. De kapverdsche Riesengecko (*Tarentola gigas*) un de Skink (*Mabuya stangeri*) leeft aver jümmer noch dor.

## Borns
21. Oktober

## Wat passeert is
* 1096: Rum-Seldschuken maakt den Rest vun den Volkskrüüztog vör de Stadt Nicäa in Lüttasien tonicht. 

* 1944: Na sess Weken Slacht warrt de Stadt Aken in'n Tweeten Weltkrieg as eerste düütsche Grootstadt vun de Allieerten innahmen

## Boren
* 1705: Hinrich Borkenstein, plattdüütsch Schriever († 1777)
* 1896: Fred Gravenhorst, düütsch Grafiker un Breefmarkenkünstler († 1977)
* 1900: Marinus Valentijn, nedderlannsch Radrennfohrer († 1991)
* 1902: Konrad Wagner, düütsch Schauspeler, Filmschauspeler, Speelbaas un Synchroonsnacker († 1974)
* 1906: Ernesto Civardi, italieensch Kardinal († 1989)
* 1917: Dizzy Gillespie, US-amerikaansch Jazzmusiker, Bandleader un Komponist († 1993)
* 1921: Ingrid van Houten-Groeneveld, nedderlannsch Astronomin († 2015)
* 1927: Fritz Wintersteller, öösterrieksch Bargstieger († 2018)
* 1938: Jürgen Hodemacher, düütschen Journalist, Heimatforscher un hoog- un plattdüütschen Schriever 
* 1942: Christopher Albert Sims, US-amerikaansch Ökonom un Nobelpriesdräger († 2026)
* 1944: Jean-Pierre Sauvage, franzöösch Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1949: Benjamin Netanjahu, israeelsch Politiker un Ministerpräsident
* 1949: Carlos Veiga, Politiker ut Kap Verde
* 1950: Ronald Erwin McNair, US-amerikaansch Astronaut († 1986)
* 1950: Raimo Seppänen, finnisch Biathlet
* 1956: Carrie Fisher, US-amerikaansche Schauspelersche un Schrieversche († 2016)
* 1957: Wolfgang Ketterle, düütsch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1960: Rolf-Dieter Wolfshohl, düütsch Radrennfohrer († 2011)
* 1961: Marina Krogull, düütsch Schauspelerin un Synchroonsnackerin
* 1965: Roger-Yves Bost, franzöösch Springrieder
* 1966: Douglas Gerald Hurley, US-amerikaansch Astronaut

## Storven
* 1582: Johann Penningbüttel, düütschen Jurist un lüübschen Raadsherr
* 1775: Folkert Krey, Verfaater vun en bekannt oostfreesch Reekenbook (* 1692)
* 1914: Adam Massinger, düütsch Astronom (* 1888) 
* 1992: Hinrich Brunckhorst, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1903)
* 1993: Melchior Ndadaye, Politiker un Präsident van Burundi (* 1953)
* 1999: John Bromwich, austraalsch Tennisspeler (* 1918)
* 2010: Loki Schmidt, düütsch Schoolmeester, Botanikerin un Fru vun Bundskanzler Helmut Schmidt (* 1919)
* 2018: Louis Jäger, liechtensteener Grafiker un Maler, Teekner un Cartoonist (* 1930)
Ilhas de Sotavento

De **Ilhas do Sotavento** (port.: „Eilannen ünner’n Wind“ oder „Eilannen af vun’n Wind“) sünd en Inselgrupp vun de Kap Verden in’n Atlantik.

De vulkaanschen Kapverdischen Eilannen warrt in twee Gruppen ünnerdeelt: De nöördlichen Ilhas do Barlavento un de süüdlichen Ilhas do Sotavento. Disse Indeelen kummt vun den Passatwind, de bestännig ut Noordoost weiht. Vun dorher leegt de süüdlichen Eilannen op de Leesiet, also de Siet, de vun’n Wind afwendt is.

To de Sotaventos tellt veer grote un en poor lütte Eilannen. Brava, Fogo un Santiago sünd felsig-bargig un prägt vun landweertschopplich Nütten. Se hebbt vun de Kapverd’schen Eilannen de längste Historie wat de Inwahners angeiht. Op disse Eilannen leevt ok de meisten Lüüd. Dat veerte grote Eiland is Maio in’n Oosten vun de Sotaventos. De sütt mehr ut as Sal un Boa Vista, de to de Ilhas do Barlavento höört. Maio is vun’n de Landschap her flach un wöstenordig. Landweertschap speelt dorüm keen Rull. Fröher hett dat Eiland vun Solt leevt, dat hier wunnen warrn kann.

Twüschen Brava un Fogo gifft dat butendem noch en Koppel vun lüttere Eilannen, de as Ilhéus do Rombo tosamenfaat warrt un nich bewahnt sünd. De beiden gröttsten dorvun sünd de Ilhéu Grande un de Ilhéu de Cima. Dorto kamt ünner anner’n de lütteren *Ilhéu do Rei*, *Ilhéu Sapado* un *Ilhéu Luís Carneiro*. Dat gifft aver noch mehr vörlagerte lüttere Eilannen ok bi de annern groten Sotaventos, as t.&nbsp;B. de Ilhéu do Santa Maria, de in de Havenbucht vun Praia liggt.
Hyperion

**Hyperion** betekent

* Hyperion, Titan ut de greeksche Mythologie,
* Binaam vun den Sünngott Helios in de greeksche Mythologie,
* Söhn vun Agamemnon in de greeksche Mythologie,
* Hyperion, Figur ut de greeksche Mythologie, Söhn vun Priamos,
* Hyperion, Maand vun den Planeten Saturn,
* *[[Hyperion (Keats)|Hyperion]]*, versepisch Dichten vun John Keats,
* *[[Hyperion (Hölderlin)|Hyperion]]*, Breefroman vun Friedrich Hölderlin,
* *[[Hyperion Cantos]]*, Romanreeg vun Dan Simmons,
* HMS ''Hyperion'' (H97), Schipp von de brietsche Marien,
* *[[Hyperion (Tietschrift)|Hyperion]]*, Tietschrift, de vun 1908 bit 1910 in München rutkamen is,
* Universitatea Hyperion, Hoochschool in Bukarest, Rumänien,
* Hyperion Records, brietsch Musiklabel.
6. November

## Wat passeert is
### Poliitk un Sellschop
* 355: Julian Apostata warrt vun sien Vedder Constantius II. to’n *Caesar* (Ünnerkaiser) maakt. In de neegsten Johren kümmt he mit siene Truppen in Gallien goot togange
* 1946: Leste Sitten vun den Landdag vun Ollnborg

## Boren
* 1494: Süleyman I., osmaansch Sultan († 1566)
* 1530: Josias Simler, Swiezer Theoloog un Landskundler († 1576)
* 1773: Karl Friedrich Arend Scheller, plattdüütsch Spraakforscher († 1843)
* 1880: Robert Musil, öösterrieksch Schriever († 1942)
* 1929: Kurt Ernsting, düütsch Ünnernehmer un Mäzen († 2011)
* 1932: François Englert, belgisch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1948: Robert Hübner, düütsch Schachspeler († 2025)
* 1961: Inger Björkbom, sweedsch Biathletin
* 1973: Terhi Markkanen, finnisch Biathletin
* 1979: Alessandro Ballan, italiensch Radrennfohrer

## Storven
* 1874: Karl Löffler, plattdüütsch Schriever (* 1821)
* 1893: Pjotr Iljitsch Tschaikowski, russ’sch Komponist (* 1840)
* 1902: Max Blum, plattdüütsch Schriever (* 1864)
* 1972: Jürgen Thiemens, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* 1895)
* 1978: Heiri Suter, Swiezer Radrennfohrer (* 1899)
* 2015: Jitzchak Nawon, israeelsch Politiker un Staatspräsident (* 1921)
* 2017: Richard Francis Gordon, US-amerikaansch Astronaut (* 1929)
* 2022: Edward Christian Prescott, US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* 1940)
23. November

## Wat passeert is

## Boren
* 1495: Clément Marot, franzöösch Dichter vun den Psalter vun Genf († 1544)
* 1718: Antoine Darquier de Pellepoix, franzöösch Astronom († 1802)
* 1804: Franklin Pierce, 14. Präsident vun de USA († 1869)
* 1811: Louis Kufferath, düütsch Komponist († 1882)
* 1831: Hermann Pohle, düütsch Maler († 1901)
* 1837: Johannes Diderik van der Waals, nedderlannsch Physiker un Nobelpriesdräger († 1923)
* 1853: Leo Anton Carl de Ball, düütsch Astronom († 1916)
* 1878: Holcombe Ward, US-amerikaansch Tennisspeler († 1967)
* 1891: Otto Thiel, düütsch Footballspeler († 1913 oder 1915)
* 1912: Tyree Glenn, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1974)
* 1912: Elisabeth von Janota-Bzowski, düütsch Grafikerin un Breefmarkenkünstlerin († 2012)
* 1922: Stefan Pauer, öösterrieksch Bargstieger († 2011)
* 1924: Ingeborg Nilsson, norweegsch Ieskunstlöperin († 1995)
* 1931: Betty Brey, US-amerikaansch Swemmsportlerin († 2015)
* 1931: Tosiwo Nakayama, eerst Präsident vun Mikronesien († 2007)
* 1934: Victor Gaskin, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2012) 
* 1934: Lew Hoad, austraalsch Tennisspeler († 1994)
* 1935: Wladislaw Wolkow, sowjeetsch Kosmonaut († 1971)
* 1957: William George Kaelin, US-amerikaansch Onkoloog un Nobelpriesdräger
* 1963: Andreas Schmidt, düütsch Schauspeler († 2017)
* 1979: Dörte Liebetruth, düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen
* 1985: Scott Brash, britisch Springrieder

## Storven
* 1826: Johann Elert Bode, düütsch Astronom (* 1747)
* 1880: James Craig Watson, US-amerikaansch Astronom (* 1838)
* 1958: Elisabeth Holte, plattdüütsch Schrieverin (* 1882)
* 1979: Merle Oberon, britisch Filmschauspelerin (* 1911)
* 1991: Walter Arthur Kreye, plattdüütschen Schriever, Schauspeler un Speelbaas (* 1911)
* 2001: Gerhard Stoltenberg, düütsch Politiker, Bundsminister un Ministerpäsident (* 1928)
* 2014: Dorothy Cheney, US-amerikaansch Tennisspelerin (* 1916)
* 2015: Douglass Cecil North, US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* 1920)
1843

## Wat passeert is
* 
## Boren
* 29. Januar: William McKinley, US-amerikaansch Politiker un Präsident († 1901)
* 6. Februar: Georg Arnould, düütsch Marine- un Kriegsmaler († 1913)
* 3. April: Johann Caspar Herterich, düütsch Maler († 1905)
* 4. Mai: Eugène Revillout, franzöösch Ägyptoloog († 1913)
* 10. Mai: Marie Fitger, plattdüütsche un hoochdüütsche Schrieversche, Suster vun Arthur Fitger († 1929)
* 15. Juni: Edvard Grieg, norweegsch Pianist un Komponist († 1907)
* 1. September: Johann Punz, düütsch Bargstieger († 1906)
* 12. September: Wilhelm Fricke, plattdüütsch Schriever († 1910)

## Storven
* 7. Juni: Friedrich Hölderlin, düütsch Dichter vun de Romantik [* 1770)
* 1. August: Karl Friedrich Arend Scheller, plattdüütsch Spraakforscher (* 1773)
1229

## Wat passeert is
* In en Urkunn warrt to’n eersten Mol dat Raathuus vun Bremen (as *domus theatralis*) nömmt. Düt eerste Raathuus vun Bremen stünn an den *Karkhoff vun Use Leve Fro*

## Boren
*
## Storven
* Bischop Albert vun Riga, offiziell Suffragan vun den Bremer Arzbischop
1220

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* De Raat vun de Stadt Bremen slutt sien eersten Verdrag af mit de Rüstringer Fresen. Dat is dat eerste Mol, dat de Raat egene Butenpolitik bedrifft un denn Arzbischop dor nich üm fraagt

### Kunst, Kultur un Bowark
* Alexander II. lett in de Highlands an’n Loch Duich Eilean Donan Castle boen.
* Dat geiht los mit den Bo vun de Kathedraal vun Amiens (feerdig stellt 1292)

## Boren
*

## Storven
* 23. Januar: Bogislaw II., Hartog vun Pommern (* um 1177 rüm)
* 25. Februar: Albrecht II., Markgreve vun Brannenborg (1205-1220, * um/na 1150)
1237

## Wat passeert is
* De Raat vun Bremen slutt en Verdrag mit de Fresen vun dat Harlingerland. Dat is de tweete Verdrag, den de Raat vun de Stadt slutt, ohn den Arzbischop dor üm to fragen
* De Naam vun Berlin steiht to'n eersten Mol in en Urkunn to lesen

## Boren
*

## Storven
* Jordan vun Sassen, kathoolsch Hilligen.
1255

## Wat passeert is
* Bremen warrt nöördlichst Liddmaat vun den Städerbund vun den Rhien
* Paapst Alexander IV. maakt Riga to en Arzbisdom. Bitherto harr Riga as Bisdom to dat Arzbisdom Bremen höört. Arzbischop Gerhard II. vun Bremen hett sik dor vergeevs gegen stellt. 
* König Alfons III. maakt Lissabon to de nee Hööftstadt vun Portugal.
* Nörden wurrd eerstmals in en Oorkunn nömmt.

## Boren
*

## Storven
*
1219

## Wat passeert is
* Gerhard II. to Lippe warrt Bremer Arzbischop
* De Arzbischöp vun Bremen kriegt de Borg Bremervöör in'e Hännen
* König Waldemar II. vun Däänmark nümmt de Esten ehre Borg in dat hüdige Revel in un lett ehr to Dutt maken. Later lett he ehr an desülbige Steed wedder upboen. 
* 16. Januar: Bi de Eerste Marcellusfloot verdrinkt wohrschienlich mehr, as 36.000 Lüde.

## Boren

## Storven
Küssenlava

**Küssenlava** (in de eerdwetenschopplichen Fachspraak faken mit dat engelsche **Pillowlava** betekent) is Lava mit en sünnere butere Form, de bi’t Utströmen ünner Water tostannen kummt. Dat kummt vör allen in de See vör. Den Naam hett se vun wegen de küssenordige Form un’t Utsehn.

Küssenlava is so’n beten wat glasordig. Dat kummt dorvun, dat de hitte Lava bannig gau afköhlt dör dat Water, wat en düchtig goden Warmsleider is. Dat geiht ünner Water alln’s veel gauer as an de Luft. Wenn de Lave mit dat Seewater in Kontakt kummt, denn billt sik an de afköhlten Böverflach vun de Lava en taachplastische Masse ut Steenglas. Binnen dat Küssen, ünner de Krust köhlt de Lava düüdlich langsomer, wieldat de Steen sülvst de Warms veel slechter leiden deit. Dor entsteiht denn kristallin Steen. Dicht ünner de Krust entsteht dorbi eerstmol radial anordente Kränz vun Gasblasen, de tostannen kamt, wenn de Lava an de Böverflach kamen deit un dorbi druckentlast warrt. Dat föhrt neemlich dorto, dat Gas ut de Smölt rut geiht. Wenn noch mehr Lava naströmen deit, ritt de dünne Glasköst an en swackeSteed apen un wietere Küssens warrt billt. De enkelten Küssens hebbt Grötten vun 0,2 bit 1&nbsp;m, de tohopen an’n Seebodden Schichten vun bit to 1 km tügen künnt.

Küssenlava is en seker’t Teken för Vulkanismus, de ünner Water stattfunnen hett. Se sünd in’n Wieteren ok en bedüdenden Bestanddeel vun Ophiolithen, de in de Geologie as Henwies op ozeaansche Eerdköst ansehn warrt.
1186

## Wat passeert is
* 28. November: Kaiser Friedrich *Barbarossa* verlehnt in en Urkunn Rechten an de *civitas* vun Bremen. Dor maakt he de Börgerschup mit gegen den Arzbischop stark, de egentlich de Herr vun de Stadt is.

## Boren

## Storven
* 19. August: Gottfried II. vun de Bretagne, Söhn un Throonarv vun König Hinrich II. vun England (*1158)
1241

## Wat passeert is
* De Franziskaners boot in Bremen jem ehr *St. Johann-Klooster*
* De Düütsche Orden grünnt de Stadt Pernau in dat hüdige Eestland

## Boren

## Storven
* 22. September: Snorri Sturluson, Politiker ut Iesland un Dichter vun de Prosa-Edda (* 1179)
(1205) Ebella

**(1205) Ebella** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 6. Oktober 1931 vun de düütsch Astronom Karl Wilhelm Reinmuth in Heidelbarg opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah de düütsch Astronom *Carl Wilhelm Ludwig Martin Ebell* nömmt wurrn.
Archipel

En **Archipel** (lat.: *archipelagus*, eerst later in de italiensche Form *arc(h)ipelago*) betekent en Seerebeet, dat riek an Eilannen is. Vundaag warrt de Begreep gliekbedüden ok för Inselgrupp bruukt, also för en Ansammeln vun Eilannen, de teemlich dicht bienanner leegt.

Torüchtoföhren is dat Woort Archipel op de greekschen Begrepen αρχι *archi* „Hööft“ un πέλαγος *pelagos* „de See“ un weer anfangs alleen op dat Rebeet vun de Ägäis mit sien velen Eilannen betogen. Eerst siet Anfang vun’t 13. Johrhunnert is de Begreep ok för Seerebeden mit gröttere Ansammeln vun Eilannen ok buten vun de Ägäis bruukt worrn.

In’n Ünnerscheed to en Inselgrupp warrt mit den Archipel, tomindst in’n engeren Sinn, nich blots de Eilannen tohopenfaat, man ok dat Seerebeet, dat twüschen de Eilannen liggen deit. Dat Woort is vundaag ’n beten ut de Mood un warrt nich mehr faken bruukt, betekent aver jümmer noch dat glieke.
Inselgrupp

As **Inselgrupp** (*Koppel vun Eilannen*) warrt en Ansammeln vun dicht bienanner liggenden Eilannen betekent.

## Definitschoon
Mit den Begreep Inselgrupp warrt mehrere Eilannen to en Koppel tosamenfaat, de teemlich dicht tohopen leegt aver to lieken Tiet wieter weg sünd vun annere Eilannen. Inselgruppen sülvst künnt ut enkelte Eilannen oder ok wedder ut Inselgruppen bestahn, as dat t.&nbsp;B. in’n Süüdpazifik bi de Republiek Vanuatu is.

Meist gliekbedüdend för Inselgrupp is de Begreep Archipel, wat en Frömdwoort ut dat greeksche is un so veel hett as en „See vun Eilannen“. Dormit is en Rebeet vun en See oder Ozean meent, dat veele Eilanenn bargt un ümfaat de Eilannen mitsamt dat Meer dortwüschen.

Eenige Inselgruppen as bispeelswies de Azoren oder de  Kerguelen hebbt ünner Water en Drempel, op denn se all tohopen leegt, un künnt dormit geograafsch btw. geoloogsch tosamenfaat warrn. De sünd denn woll ok op de lieke Oort entstahn, faken dör en Hotspot oder as Inselbagen an en Subdukschoonszoon. För’t Tohopenreken vun Eilanenn to Inselgruppen speelt faken aver ok mehr de Politik oder histoorsche un kulturelle Saken en Rull. So is dat ok bi dat Indelen in Ünnergruppen vun an sik tosamenhörend Inselgruppen as to’n Bispeel de Westfreeschen un Oostfreeschen Eilannen.

Manchmol künnt ok all Eilannen vun een Meer oder Nevenmeer to en Inselgrupp tosamenfaat warrn, so as dat bi de Ionischen Eilannen is.

Afhangig vun de Anorden vun de Eilannen, warrt to en Inselgrupp ok Inselbagen oder Inselkeed seggt. En Sünnergrupp stellt de Eilannen dor, de to en Atoll tellt. De warrt den all tosamen as Atoll (Eentall) tohopenfaat.
1230

## Wat passeert is
* üm 1230 rüm: In Bremen warrt de Kark vun *Use leve Fro* to en mächtige Hallenkark ümboot
* 200 Kooplüde ut Westfalen un Neddersassen weert vun Gotland to'n Ansiedeln na Revel in Eestland henropen. Mit düsse Siedelee fangt de Geschicht vun de egentliche Stadt Revel an. 

## Boren

## Storven
Thilo Hoppe

**Thilo Hoppe** (* 20. Januar 1958 in Einbeck) is en düütsch Politiker vun (Bündnis 90/De Grönen).

He is siet 2005 Vörsitter vun de Utschuss för wertschaplich Tosommenarbeit un Entwicklung vun de Düütsch Bundsdag. 

## Leven un Berop
Nahdem he sien Abitur an de Goetheschule in Einbeck makt harr hett Hoppe eerst en Volontariat bi de *Allgemeine Zeitung* in Uelzen un an de Christlich Presseakademie absolveert un studeer dornah Religionspädagogik in Hannober.  Denn weer he van  1986 bit 2002 als Diakon an de Evangeelsch-Lutherisch Lamberti-Karkengemeend in Auerk tätig. 

Thilo Hoppe is to’n tweeten Mal verheiraadt un hett dree Kinner. 

## Partei
Thilo Hoppe wurr 1990 Lidmaat in de DDR-Börgerbewegung Demokratie Jetzt un noch in dat sülvig Johr in Bündnis 90.

## Politisch Werdegang
Van 1996 bit 2002 hörr Hoppe den Kreisdag vun de Kreis Auerk an un weer hier toletzt Vörsitter vun de Grönen-Fraktschoon.

Siet 2002 ist Hoppe Lidmaat vun de Düütsch Bundsdag. Dor is he entwicklungspolitisch Spreker vun de Bundsdags-Fraktschoon Bündnis 90/De Grönen un siet 2005 Vörsitter vun de Utschuss för wertschapliche Tosommenarbeit un Entwicklung. 

Thilo Hoppe is all Tiet över de Landslist Neddersassen in de Düütsch Bundsdag intrucken.

## Weblenken
* Websteed vun Thilo Hoppe (deels plattdüütsch, hoochdüütsch)
* Biographie bi de Düütsch Bundsdag (hoochdüütsch)
Leed (Musik)

En **Leed** (vun’t oolthdt.: *liod* „dat Sungene“) betekent en sungen Musikstück, dat ut mehrere gliek opboote, faken ok riemelte Strophen oder en utkomponeerte wesselnde Melodie för elk Strooph besteiht. Dat Leed is de anfänglichste un eenfachste Form vun de Lyrik. Dorin finnt dat minschliche Geföhl in sien Stimmungen, Beleevnissen un Betöög en reine un dulle Möglichkeit sik uttodrücken.

Leder künnt vun en enkelten Singer, en Solisten, en Ensemble oder en Chor vördragen warrn, entweder a capella oder mit Begleiten vun Musikinstrumenten. Dat Leed is dorbi eefnach indeelt un in sik afslaten. Ok Wiesen vun de Ballade oder vun’n Snackgesang warrt to de Oort *Leed* torekent.

Siet dat 16. Johrhunnert hett sik de musikalsche Oort vun’t Kunstleed as vertoont Lyrik entwickelt. Wieldat bi’t Volksleed tomeist nich klor is, wokeen dat komponeert hett, is de Naam vun’n Komponisten bi en Kunstleed normalerwies bekannt. Dat düütsche Leed vun de Romantik is so beropen worrn, dat de hoochdüütsche Beteken *Lied* för disse musikalsche Oort ok in’t Utland bruukt warrt.

Mancheen drückt in en Leed Geföhlen ut. Dat gifft dorüm veele ünnerscheedliche Stimmungen, trurige, fröhliche, agressive, entspannende Leder un wat man sonst noch so föhlen deit.

In de modernen Tiet warrt dat Woort Leed in’n düütschen Spraakruum aver jümmer mehr dör den engelschen Begreep *Song* verdrängt warrt. Ok mit dat riemeln warrt dat hüüt tomeist nich mehr so nipp un nau nahmen.

## Leedoorden
Leder gifft dat in teemlich veel ünnerscheedlichen Formen. Dorto höört ünner anner’n:
* A capella
* Couplet
* Geistlich Leed
* Chanson
* Slager
* Musical
* Operette
* Oper
* Oratorium 
* Wiener Couplet
* Quodlibet
* Fohrtenleed

## Kiek ok
* Leedtext
* Leedform
* Lederbook

## Lederböker
* Rolf Wilhelm Brednich (Auswahl u. Bearb.): Liederbuch für Niedersachsen. (Hrsg.: Niedersächsischer Heimatbund e.V.), Wulfenbüttel 1994; ISBN 3-7877-1100-7; 311 S.
* Arbeitsgemeinschaft plattdeutscher Pastoren in Niedersachsen (Hrsg.): Dor kummt een Schipp. Plattdüütsch Gesangbook. Harmsborg 1991; ISBN 3-87546-066-9; 384 S.
* Heike Müns (Auswahl u. Hrsg.): Dat du mien Leewsten büst. 200 plattdeutsche Lieder aus Vergangenheit und Gegenwart. Rostock / Willemshaven 1988; ISBN 3-7959-0557-5; 440 S.

## Literatur
* Hermann Danuser (Hrsg.): Musikalische Lyrik. 2 Bännen. Band 1: Von der Antike bis zum 18. Jahrhundert, Band 2: Vom 19. Jahrhundert bis zur Gegenwart – Außereuropäische Perspektiven. (Handbuch der musikalischen Gattungen Band 8,1 und 8,2) Laaber 2004
* Dieter Lohmeier, Hrsg.: *Weltliches und Geistliches Lied des Barock*. Amsterdam 1979 (Daphnis 8.1)
* Günther Müller: *Geschichte des deutschen Liedes.* 2. Opl. 1959
* Karl Riha: *Moritat, Bänkelsong, Protestballade. Kabarett-Lyrik und engagiertes Lied in Deutschland*. 2. Opl. Frankfort a. M. 1979.

## Weblenken
Oirschot

**Oirschot**  is en Gemeende in de Provinz Noord-Brabant in de Nedderlannen. Oirschot sett sik tohopen ut de Öörd Oirschot un Spoordonk un, vun 1997 af an ok ut de Öörd Oostelbeers, Middelbeers un Westelbeers, de wieder na'n Süden to liggt. In de Gemeende leevt 17.828 Inwahners. Se is 102,14 km² groot. Oirschot höört to den *Samenwerkingsverband Regio Eindhoven* (SRE). 

## Historie
Oirschot un sien Ümland hefft en ole Geschicht. Al in de Vörgeschicht wohnen Lüde in de Gegend. Ole Graffsteden ut düsse Tiet in de Wolden bi Westelbeers laat dor just so an denken, as Sporen vun Wohnsteden ut de Steentiet in desülvigen Kuntreien. Dat warrt seggt, dat de eerste Vörlöper vun de Mariakark an den *Vrijthof* in Oirschot al ut dat 5. Johrhunnert afstammt. Dorüm is in dat Dörp ok in dat Johr 1980 dat Fest *1500 Johr Oirschot* fiert wurrn. De eersten schriftlichen Dokumenten över den Oord kaamt ut dat 14. Johrhunnert. 
De Grenzen vun de ole Gemeende Oirschot loopt ungefähr övereen mit de Grenzen vun de *gemeijnten*. Dat weern Grünn, de nich kultiveert weern. De Hartöög vun Brabant geven düsse Grünn in de eerste Hälft vun dat 14. Johrhunnert ut an de Inwahners vun Oirschot (dor hören dormols ok noch de Inwahners vun Best mit to). Dor kregen de Inwahners dat Recht mit, düsse Grünn tosamen to bruken. Best is 1819 vun Oirschot afscheden wurrn un is vun dor af an en egen Gemeende ween. 

1334 hett Hartog Jan III. vun Brabant de *gemeijnte* vun Beers an de Bewahners vun Oostelbeers un Middelbeers verköfft. Nu dröffen se düt Land twuschen Oerle, Oirschot, Oisterwijk un Hilvarenbeek bruken. Dat sünd hüdigendags jummers noch de Grenzen vun Oirschot, bloß dat in dat Johr 1803 noch Westelbeers dorto kamen is. 

1997 sund de olen Gemeenden Oirschot, Oost-, West- un Middelbeers tohopendaan wurrn to de nee Gemeende Oirschot. 

## Wat een sik ankieken scholl

In de Gemeende Oirschot gifft dat allerhand Saken, de een sik ankieken scholl. Dor höört mehr as 300 Denkmalen to. Dat Utsehn vun dat Dörp is dorüm schützt. Oirschot hett dor de meisten Denkmalbowarken vun de ganzen Nedderlannen mit. 

Düsse Denkmalbowarken schöllt besunners ankeken weern: 
* De röömsch-kathoolsche *St. Petrus'-Banden*-Kark is en gootsche Krüüzbasilika ut dat 15. un 16. Johrhunnert. De platte Toorn is 60 m hooch. He is en Hööchtpunkt vun de *Kempersche Gotik*. 
* Dat ole Raathuus an'n Markt vun Oirschot ut dat Johr 1513
* De reformeerte Maria-Kark ut dat 12. Johrhunnert, vunwegen de vörmolige Funktschoon as Botterwaag ok bekannt as „Botterkarkje“, boot in'n romaanschen Stil. 
* Dat vörmolige Nazareth-Klooster mit Kapell ut de Neeromanik vun 1910
* De vörmolige Broeree De Kroon vun 1773
Den Bosch

**Den Bosch**, offiziell **’s-Hertogenbosch** (düütsch *Herzogenbusch*, franzöösch *Bois-le-Duc*) is de Hööftstadt vun de Provinz Noord-Brabant in de Nedderlannen. To de Gemeende Den Bosch höört de Stadt Den Bosch un de Dörper un Öörd Bokhoven, Empel, Engelen, Hintham, Kruisstraat, Meerwijk, Orthen un Rosmalen to. In'n Januar 2007 leven in de Gemeende 137.596 Inwahners.

## Laag un Weertschop
Den Bosch liggt in’n Süden vun de Nedderlannen, bi 80 km süüdööstlich vun Amsterdam. De Gemeende is 91, 26 km² groot. De Stadt liggt bi 7 m över NN in en Brookland an de Dieze (dat is en Beeke, de in de Maas fleten deit) un an den Kanal Zuid-Willemsvaart. De Stadt is en Knüttpunkt för Iesenbahnen. Snelltöög gifft dat ü.a. na Utrecht–Amsterdam, Eindhoven–Maastricht, Tilburg–Breda un Nimwegen. In de Stadt is de Sektor vun de Deenstleisten besunners wichtig, man dat gifft ok allerhand middelgrote un lüttje Ünnernehmen vun Industrie un Hannel. Bavenhen sitt in de Stadt en Gericht, de Verwalten vun de Provinz, verscheden Krankenhüser un Anstalten vun de Psychiatrie. Wichtige Scholen gifft dat ok un en röömsch-kathoolschen Bischop hett sien Seet in Den Bosch.
Christopher Lambert

**Christopher Lambert** (*29. März 1957 in Manhasset, New York; börgerlich Naam *Christophe Guy Dénis Lambert*) is en in de USA boren Schauspeler mit US-amerikaansche un franzöösche Staatsbörgerschap.

## Jöögd un Utbilln
De Vadder vun Christopher Lambert weer en franzööschen Finanzexperte, de enige Tiet för de Vereente Natschonen in New York arbeit hett. De eersten beiden Levensjohren hett he in Great Neck in’n US-Bundsstaat New York tobrocht, dorna sünd de Öllern na Genf ümtogen, wo he denn ok na School gahn is.

Mit twölf Johren hett Lambert sien eerste Rull an’t Schooltheater speelt. He wull vun anfang an Schauspeler warrn, hett aver toeerst sien Öllern to’n Gefallen en Utbilln an de Londoner Börs anfungen. Man, na söss Maanden hett he de Steed opgeven. Op Druck vun sien Vadder hett he dorna sien Militärdeenst maakt. Dorna hett sien Vadder toseggt, em för twee Johr to ünnerstütten un Lambert füngt en Schauspeelutbilln an’t Konservatorium vun Paris an.

## Schauspeelloopbahn

Lambert hett toeerst in eenige franzöösche Filmen ünner den Naam *Christophe Lambert* mitspeelt, bevör he 1984 vun den Speelbaas Hugh Hudson de Titelrull för den Film *Greystoke: The Legend of Tarzan, Lord of the Apes* kregen hett. För sien Rull in den Film *Subway* is he 1985 sogor as besten Schauspeler uttekent worrn.

De endgelltig Dörbrook keem för Lambert denn 1986 mit den Kultfilm *Highlander*, in den he de Hööftrull harr. För disse Rull hett Lambert sössteihn Weken lang Swertkamp öven müsst. Wieldat de bannig kortsichtige keen Kontaktlinsen drägen künn, müssen tosätzliche Stünnen ansett warrn, dat de Dreiharbeiten ahn Unfall vör sik gahn künnen. De lieke Rull hett Lambert ok noch in dree wietere Filmen ut de Reeg speelt.

In de Tiet dorna kemen wietere spoodrieke Filmprodukschonen as 1987 *The Sicilian* un 1988 *To Kill A Priest* un sien opstunns letzten wirklich spoodrieken Kinofilm *Knight Moves* vun 1992. He hett dorna noch veele Filmen maakt, man na den Spood vun fröher künn he nich wedder henkamen. Bi enige vun de Filmen, hett he ok as Produzent mitarbeit.

## Privatleven
Neven de Schauspeleree bedrifft Lambert tohopen mit den bekannten franzööschen Sommelier Eric Beaumard en Wiengood, op den he sien egen Wien ünner den Naam *Les Garrigues de Beaumard-Lambert* produzeert. He besitt ok Andelen an dat Restaurant „Gitana“ in Buenos Aires.

Von 1988 bit 1994 weer Lambert mit de Schauspelersche Diane Lane verheiraadt. Se hebbt en Dochter, Eleanore Jasmine Lambert, de 1993 boren worrn is. In’n Februar 1999 hett Christopher Lambert de Schauspeelkollegin Jaimyse Haft heiraadt, man, se gaht in de Twüschentiet al wedder egen Weeg. Aktuell is Lambert mit sien Kollegin Sophie Marceau tohopen.

Lambert mag geern Reisen, speelt Tennis un maakt Skilopen un Duken.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Christopher Lambert is 1986 mit den *[[César]]* as *Beste Schauspeler* för den Film *Subway*. uttekent worrn. 2001 hett he den düütschen *[[DIVA – Düütsch Ünnerhollen Pries|DIVA-Pries]]* wunnen.

## Weblenken

*  offiziell Websteed (eng.)
Hermippe (Maand)

**Hermippe** (ok *Jupiter XXX*) is en vun de lütten Maanden vun’n Planet Jupiter. De is an’n 9. Dezember 2001 opdeckt worrn vun en Koppel US-amerikaansche Astronomen vun de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. He is na Hermippe nöömt, en vun Zeus Leefsten ut de greeksche Mythologie. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer toeerst **S/2001 J 3**.

## Ümloopbahn
De Maand Hermippe kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 21.131.000 km üm den Planeten. Dorför bruukt he üm un bi 633 Daag un 22 Stünnen. De Bahn hett en Exzentrizität von 0,210 un is üm 150,17&nbsp;° gegen den Äquater vun den Jupiter kippt. De Bewegen vun den Maand is dormit retrograad, dat heet, dat sik de Maand gegen den de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is liek as en poor annere Maandbahnen ok. Disse Maanden warrt dorüm tohopenfaat to de Ananke-Grupp, nöömt na den gröttsten Maand ut de Grupp.

## Egenschoppen
Hermippe hett en middleren Dörmeter vun man jüst 4&nbsp;km un tellt dormit to de ganz lütten Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand ok bannig düster. De Dicht warrt op ruchweg 2,6 g/cm³ schätzt. Dorut warrt vermodt, dat Hermippe tomehrst ut Silikat-Steen opboot is. Ok dor is de Maand liek de annern ut de Ananke-Grupp.

## Bornen
Heidi Mahler

**Heidi Mahler** (* 31. Januar 1944 in Weih, Landkreis Horborg) is en düütsche Schauspelersche.

## Leven un Wark
Mahler is 1944 in Weih as Dochter vun Hans Mahler un Heidi Kabel boren. Ehr Öllern harrn dor en Feernhuus, in dat se in de Tied von’n Tweten Weltkrieg ünnerkamen weren. Opwussen is Mahler denn aver in Hamborg. 1961 is se an de Hoochschool för Schauspeel un billen Künst gahn un hett sik bi Eduard Marks utbillen laten. 1964 harr se denn ehre eerste Rull an’t Ohnsorg-Theater in dat Stück *De vergnögte Tankstell*. An’t Ohnsorg-Theater speelt se bet hüüt noch. Blangen dat Theaterspelen hett se ok faken Rullen bi’t Feernsehn hatt.

Se hett 2007 den Rolf-Mares-Pries för ehr Rull as Mudder Mews an’t Ohnsorg-Theater kregen.

Mahler weer vun 1981 af an bet 1985 in twete Eh mit’n Schauspeler Jürgen Pooch verheiraadt. Siet 1986 is se mit’n Speelbaas Michael Koch verheiraadt.

## Ehrungen
* 2015: Biermann-Ratjen-Medaille

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
Rubinette

**Rubinette** (*Malus domestica*) is en Huusappelsoort, de 1966 as en Tofallssamling ut Golden Delicious un Cox Orange vun Walter Hauenstein in Rafz, Swiez opdeckt worrn is. Op’n Markt keem se dör de Boomschool Hauenstein AG eerstmols 1982.

De Rubinette warrt vör allen vun Direkthännler anboot, de Oorn fangt End vun’n September an, wenn se ok riep is to’n Geneet. Lagert warrn kann de Appel in’n Köhllager bit End vun’n November, in’t CA-Lager bit End vun’n Januar.

De Appel wiest en ungewöhnlich langen Steel op, de Frucht is vergliekswies lütt un hett en licht ruge Schaal. De Grundklöör is gröön-geel, un geiht sünners op de Sünnensiet in’t orangerode mit rostfarven-rode Striepens. Dat Fruchtfleesch vun de Rubinette is fienzellig, middelfast un vun gele Klöör. De Appel is knackig un düchtig saftig. Bi en hogen Zucker- un Süürandeel hett de Rubinette en würzig un togliek intensiv fruchtig Aroma, dat ’n beten an den Cox Orange denken lett.

## Kiek ok
* List vun de Appelsorten

## Borns
* Beschrieven bi K. Müllner
Breinigerberg

**Breinigerberg** is en Dörp mit 971 Inwahners (Stand 31. Dezember 2005), dat to de Stadt Stolberg in’n Kreis Aken in Noordrhien-Westfalen bihöört. Dat Dörp deit toglieks ok en statistischen Stadtdeel vun Stolberg billen.

## Geografie

Breinigerberg liggt in’n Süden vun Stolberg un in’n Oosten vun Breinig an’n Rand vun de Eifel. In’n Oosten doot de Stadtwoold vun Stolbach un dat Naturschutzgebiet Schlangenberg liggen.

## Verkehr

De Landsstraat 12 löppt vun Noordoost na Süüdwest dör dat Dörp un deit den Oort mit Breinig in’n Süüdwesten un Mausbach in’n Noordoosten verbinnen. De nächste Bahnhoff is in Breinig an de Vennbahn.
Gerhard II. (Bremen)

**Gerhard II.** to Lippe (* üm 1190 rüm;† 28. August 1258) weer en vun de Bischöp vun dat Arzbisdom Bremen. He weer en Mann, de topacken dö un hett dat Arzbisdom Bremen as en Landmacht un egen Territorium ganz na vörn bröcht. Dorbi is he vör Krieg nich bange ween. Vun hüüt ut bekeken weer he ehrder en Politiker, as en Mann vun de Kark. 

## Leven

### Herkamen
Gerhard sien Vadder weer Graaf Bernhard II. to Lippe. Ehr Gerhard as Bischop na Bremen keem, hett he vun 1216 af an as Propst in Patterbuorn deent. 

### Bischop in Bremen un Hamborg
1219 is he Bremer Arzbischop wurrn. Dat Domkapitel vun Bremen harr em wählt, ohn de Hamborgers dor üm to fragen. He hett sik süms in de Länner lunks vun de Elv *Arzbischop vun Bremen* nömmt, un in de Kuntreien up de rechte Siet vun de Elv *Bischop vun [[Hamborg]]*. An'n 1. April 1224 is dat Arzbisdom Hamborg mit Schrieven vun Paapst Honorius III. uplööst wurrn un dat Bisdom Hamborg stünn nu ok offiziell ünner Bremen. In Bremen hett he sik as en Bischop wiest, de wüß, wat he wull. He hett sik de Botter nich vun't Broot nehmen laten un wüß dat Swert just so to handhaven, as den Krummstaff un de Mitra. Gegen siene Fienden is he up jede Oort vörgahn. 

### Krüüztog gegen de Stedingers
As dat mit de Stedinger Buern ut verscheden Grünn Striet geev, hett he en Krüüztog tostann bröcht. Ofschoonst he sik an un for sik nich goot mit de Börgers vun Bremen stünn (de streven na Unafhängigkeit un he versöch, jem mit starke Hand ünner to kriegen) hefft em de Bremers bi düssen Krüüztog gegen de Stedingers hulpen. Ok de Graaf vun Ollenborg stünn up siene Siet. Vunwegen siene Hülp hett he al Ansprüch in Ollenborg achteran stellt un upgeven. In de Slacht bi Olenesch hett he de Stedinger in dat Johr 1234 slahn un so unnerkregen, dat se sik nich mehr röögt hefft. 

### Krieg gegen Däänmark
He hett de Graafschoppen Stood un Dithmarschen gegen Däänmark wunnen un ok verdeffendeert. 1227 hett he bi de Slacht bi Bornhöved gegen Däänmark mitmaakt. Later hett he den Freden twüschen Däänmark un dat Huus Schauenborg in Holsteen un Swerin mit up'n Weg bröcht.

### Gerhard verlüst Riga
Offiziell höör Riga as lestet Bisdom över See noch as Suffragan to dat Arzbisdom Bremen. Man al Albert vun Riga hett sik dor nich veel üm scheert. He hett sien Bisdom regeert, as wenn dat sülvstännig weer. Na sien Dood in dat Johr 1229 is dat Bisdom Riga later 1255 vun den Paapst Alexander IV. to'n Arzbisdom maakt wurrn, ofschoonst Gerhard mit allerhand Diplomatenkneep versöcht hett, dor gegenan to gahn. 

## Weblenken
* genealogie-mittelalter.de (hoochdüütsch)

## Kiek ok bi
* List vun de Bischöp un Arzbischöp vun Bremen
* Geschicht vun Bremen
870

## Wat passeert is
* Paapst Nikolaus I. sett in en Schrieven endgüllig fast, dat de Bisdömer Hamborg un Bremen tohopenhöört as Dubbelbisdom Hamborg-Bremen. An un for sik harrn de Arzbischöp vun Köln meent, dat Bremen to jem ehr Arzbisdom tohöörn möss

## Boren

## Storven
1216

## Wat passeert is
* 12. Juli: Cencio Savelli wurrd to'n Paapst wählt un gifft sück de Naam Honorius III.
* De latere Bremer Arzbischop Gerhard II. vun Lippe warrt Proovst in Patterbuorn

## Boren
*

## Storven
* 11. Juni: Hinrich, Kaiser vun dat Latiensche Kaiserriek in Konstantinopel (*1174)
Vörspeel

**Vörspeel** betekent in’t Allgemeen den inleidend Deel vun en Vörgang oder dat Demonstreeren vun’t egen Künnen. In’t Sünnere kann de Utdruck för ünnerscheedlich Saken stahn:

* Vörspeel, in’n sexuellen Tosamenhang sünd dat Leeftalligkeiten vör den egentlichen Sex,
* Prolog, in de Literatur is dat de Inleiden (Expositschoon) vun en Theaterstück,
* Vörspeel, bi’t Schachspelen is dormit de eerste Phass vun’t Speel meent,
* Vorspiel – Sportverein für Schwule und Lesben Berlin, översett is dat de Naam vun den gröttsten homosexuellen Sportvereen in Europa,
* In de Musik hett dat mehrere Bedüden:
** en Deel bi’t Warven üm en Platz in en Orchester,
** as Schölerkonzert to’n Wiesen vun’n Spood bi’t Öven,
** de Inleiden vun en Kunstleed oder Instrumentalstück, kiek bi Prélude un Ouvertüre,
** en utföhrlich Intonatschoon in’n Gesang bi’n Gottsdeenst, kiek bi Präludium.
1224

## Wat passeert is
* 1. April: dat Arzbisdom Hamborg is mit Schrieven vun Paapst Honorius III. uplööst wurrn un dat Bisdom Hamborg stünn nu ok offiziell ünner Bremen.

## Boren
*

## Storven
*
Himalia-Grupp

De **Himalia-Grupp** is en Koppel vun veer irreguläär Maanden, de sik üm den Planet Jupiter bewegen doot. Se warrt tosamenfaat, wieldat se all teemlich lieke Ümloopbahnen hebbt.

De Himalia-Grupp is nöömt na den gröttsten Maand Himalia binnen de Koppel, de anneren dree sünd Leda, Lysithea un Elara. Jemehr Bahnen wiest all en düchtig grote Exzentrizität un ok en grote Bahnnegen (*Inklinatschoon*) gegen de Äquatereven vun’n Jupiter op. De fief Maanden hebbt aver all en rechtlöpigen Ümloop (*prograd*), dat heet, se loppt üm den Planeten in de lieke Richt as he ok roteert.

De buteren Jupitermaanden, de disse Egenschoppen hebbt, kriegt siet 1976 Naams, de op *a* ennen doot. Dorgegen warrt irreguläre Jupitermaanden mit torüchlöpigen Bahnen (*retrograd*) mit Naams betekent, de op *e* endt. Reguläär Maanden sünd jümmer prograd.

Himalia is nich blots de gröttste Maand vun disse Koppel, man togliek ok de föfftgröttste vun all Jupitermaanden. De Wetenschopplers glöövt vun wegen de lieken Bahnegenschoppen, dat de hele Koppel fröher mol en enkelten Asteroid wesen is, de vun den Jupiter sien Gravitatschoon infungen weer un dör dat Inwirken vun Tiedenkräft över de Johren twei broken is.
20. November

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1274: In de Slacht vun Bun'ei slaht de Samurai de Mongolen unner Kublai Khan, de to'n eersten Mol versöökt, in Japan in to marscheern.

## Boren
* 1761: Pius VIII. as *Francesco Saverio Castiglioni*, Paapst († 1830)
* 1762: Pierre André Latreille, franzööschen Preester un Entomologen († 1833)
* 1794: Eduard Rüppell, düütschen Naturwetenschoppler un Afrikaforscher († 1884)
* 1812: Ferdinand Westhoff, plattdüütsch Schriever († 1870)
* 1908: Hans Henning Holm, düütsch un plattdüütsch Schriever († 1977)
* 1923: Nadine Gordimer, süüdafrikaansch Schrieverin un Nobelpriesdrägerin († 2014)
* 1924: Karen Harup, däänsch Swemmsportlerin († 2009)
* 1924: Benoît Mandelbrot, franzöösch-US-amerikaansch Mathematiker († 2010)
* 1928: Karl Manzke, düütsch lutherisch Theoloog († 2008)
* 1930: Siegfried Kessemeier, plattdüütsch Schriever († 2011)
* 1932: Johannes Jäcker, düütsch Footballspeler († 2013)
* 1935: Leo Falcam, Politiker un Präsident vun Mikronesien († 2018)
* 1938: Fred Heiser, düütsch Footballspeler († 2019)
* 1940: Arieh Warshel, israeelsch-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1942: Joe Biden, US-amerikaansch Politiker un Präsident
* 1959: Franz-Peter Tebartz-van Elst, düütsch Bischop
* 1972: Corinne Niogret, franzöösch Biathletin
* 1974: Daniela Anschütz-Thoms, düütsch Iesflinklöperin

## Storven
* 1910: Leo Tolstoi, russisch Schriever (* 1828)
* 1971: Andreas J. Rottendorf, plattdüütschen Schriever un Ünnernehmer (* 1897)
* 1985: Werner Kammann, düütsch Politiker un Landdagsafordneter (* 1919)
* 1993: Emile Ardolino, US-amerikaansch Speelbaas un Filmproduzent (* 1943)
* 1998: Galina Starowojtowa, russisch Parlamentarierin (* 1946)
* 2009: Lino Lacedelli, italieensch Bargstieger (* 1925)
* 2011: Eberhard Piltz, düütsch Journalist (* 1942)
Eutin

**Eutin** is en de Kreisstadt vun de Kreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen, de de Naam *Rosenstadt* as Binaam hett. De Stadt hett 17.139 Inwahner (Stand: (31. März  2010) up en Flach vun 41,4 km².

Johann Gottfried Herder keem 1770 un hett de Eutiner Arfprinz Peter Friedrich Wilhelm as Reiseprediger begleit. Um dat Johr 1800 beleev Eutin en kulturell Blüte, in de Gebortsoort vun Carl Maria von Weber leevten u. a. Matthias Claudius, Goethe-Maler Johann Heinrich Wilhelm Tischbein un de Homer-Översetter Jan Hinrich Voß, de över Eutin Kontakt to anner Geistesgrötten ünnerhollen hebbt. Dat all droog de Stadt de Ehrenbeteknung *Weimar des Nordens* in. 

## Attrakschonen

* Slott Eutin mit Oorsprungen ut dat Johr 1160 (Barockiseerung bit 1729) in engelsch Landschapsgoorden, mit selten Bööm
* Watertoorn (Buujohr 1909)

## Söhns un Döchter vun de Stadt
* Carl Maria von Weber (1786-1826) Komponist, Dirigent un Pianist

## Weblenken

* Eutin op Panoramio 
* Websteed vun de Stadt Eutin