open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christian Gilow

**Christian Gilow** (* 15. März 1808 in Treptow; † 30. März 1885 ok dor) weer en plattdüütschen Schriever.

Gilow is 1808 in Treptow boren un weer later Veehdokter in Anklam. In siene fre’e Tied hett Gilow plattdüütsche Böker schreven un in’n Sülvsverlag rutbröcht. Vör allen siene Wöörböker *De Diéré, as man to seggt und wat’s seggen* un *De Planten, as man to seggt und wat’s seggen* sünd hier von Bedüden, in de he op över 3700 Sieden de Volksnaams von Planten un Deerten opschreven hett, so as he jem bi siene Arbeid as Veehdokter kennenlehrt harr. Geld hett em dat Böker schrieven nich bröcht, Gilow hett dor jümmer noch tobottert, dat he de Böker rutbringen kunn. Em güng dat vör allen dor üm, dat Weten to bewohren un op Poppeer to bringen, dat annere dor ok wat von hebbt. He sülvs meen: *dat kümt ierst na minen dode*.

## Warken

* *Vörspill tô’r Hochtid.* Sülvsverlag, Anklam 1867
* *De Hochtid.* - Anklam : Sülvsverlag, 1868
* *Leitfaden zur plattdeutschen Sprache, mit besonderer Berücksichtigung der südwestlich-vorpommerschen Mundart.* Sülvsverlag, Anklam 1868
* *De Pulteåbend. Deil 1.* Sülvsverlag, Anklam 1868
* *De Minsch.* Sülvsverlag, Anklam 1869
* *De Pulteåbend. Deil 2.* Sülvsverlag, Anklam 1869
* *De Diéré, as man to seggt und wat’s seggen.* Anklam 1871
* *De Planten, as man to seggt und wat’s seggen. Botanisches und niederdeutsches Wörterbuch für Landwirthe, Aerzte, Apotheker, Theologen und Philologen. Deil 1. A bet brackt.* Krüger, Anklam 1872
* *De Diéré, as man to seggt un wat’s seggen. Nachtrag.* Anklam 1874
* *De Planten, as man to seggt und wat’s seggen. Deil 2. Bractea bet Endiwje.* Krüger, Anklam 1874
* *De Planten, as man to seggt und wat’s seggen. Deil 3. Endlichera - Hörager.* Krüger, Anklam 1878
* *De Planten, as man to seggt und wat’s seggen. Deil 4. Ho 'rananas - Mahurabaum.* Krüger, Anklam 1878
* *De Planten, as man to seggt und wat’s seggen. Deil 5. Mahurea - Pomeranz.* Krüger, Anklam 1878
* *De Planten, as man to seggt und wat’s seggen. Deil 6. Pomeranze - Stiérnschnupp.* Krüger, Anklam 1878
* *De Planten, as man to seggt und wat’s seggen. Deil 7. Stiérnschott - Zythum.* Krüger, Anklam 1878
* *Dat Volk un de Preisters. Besonners insofiérn as weck von beid’ dörch Unleifsåmkeit [...] sich markbor måken.* Sülvsverlag, 1882

## Weblenken

* Bi’n düütschen Wikiborn gifft dat Originalschriften över dat Thema oder vun den Schriever: Christian Gilow

## Footnoten
Friedrich Georg Sibeth

**Friedrich Georg Sibeth** (Schrieversnaam **Mi**; * 10. November 1793 in Güstrow; † 12. März 1880 ok dor) weer en plattdüütschen Schriever.

Sibeth is 1793 as Söhn von’n Börgermeester Carl Sibeth un Katharina Eichmann in Güstrow boren. He geiht eerst na de Doomschool in Güstrow, later op dat Fellenbergsche Institut in Hofwyl in de Swiez. Sien Studium von de Landweertschop in Göttingen hett he 1823 afslaten. He köfft denn dat Good Wisch bi Wismar un later dat Werder in Güstrow. Sibeth hett an’n 11. November 1824 Agnes Caroline Elise Sophie Eichmann heiraadt un harr een Söhn un twee Döchter. Siene plattdüütschen Böker hett he ünner den Schrieversnaam *Mi* rutbröcht.

## Warken

* *Dumm Hans oder dat Hasenhöden. Ene wohrhaftige Geschicht, de sik vör Oellers mal begeben het, nah Vatting Möllern sine Vertellung un in sine Mundort dalschreben in teigen Singsangs von Mi. Ene Angelgeschicht mit en prächtiges Titelbild.* In Commission der Stiller'schen Hofbuchhandlung, Schwerin 1868
* *Geschicht von den rieken Hamborger Kopmann Peter Stahl. Nah Vatting Möllern sine Vertellung un in sine Mundwies dalschreben in säbenteigen Verpustungen; ene Jagdgeschicht mit en prächtiges Titelbild.* Stiller, Swerin 1870
* *De Geschichte von den gollen Weig. Vermengelirt mit allerhand hüsliche Taustän’n un Begewnisse; mit en prächtiges Titelbild.* Hinsdörp, Wismar/Rostock/Ludwigslust 1874
* *Wörterbuch der mecklenburgisch-vorpommerschen Mundart.* Koch, Leipzig 1876

## Weblenken

## Footnoten
Cesária Évora

**Cesária Évora** (* 27. August 1941 in Mindelo; † 17. Dezember 2011 ok dor) weer dee bekannteste Singersche vun de Republiek Kap Verde. Se gull as de *[[König]]in vun de [[Morna]]*.

## Biografie
Cesária Évora warrt ok de „barfte Diva“ nöömt, vun wegen dat se jümmers ahn Schoh un Strümp optreden deit. Se stammt ut en Musiker-Familie ut de as Kultur-Hoochborg bekannte Stadt Mindelo op dat Eiland São Vicente. Ehr Vadder, Justino da Cruz Évora, hett de Vigelien speelt. He is fröh al doodbleven un so keem Évora eerst in en Kinnerheim un later to Pleegöllern. Leevt hett se vun Live-Optreden in de Kneipen un Bars vun de Stadt. 1988 het se in’t Öller vun 47 Johren ehrn eersten Plattenverdrag kregen un is dorna gau to’n Weltstar worrn.

Tosamen mit Peter Maffay hett se dat Leed *Sodade* opnahmen, de 2006 op Maffays CD *Begegnungen 2 – Eine Allianz für Kinder* rutkamen is.

Ehr Leder sungg se in de Spraak vun ehr Heimat, dat kapverdische Kreol.

In’t Johr 2008 hett Évora wiel en Tournee in Australien en Slaganfall hatt. In’n Oktober 2009 is ehr Album *Nha Sentimento* rutkamen, dat in Förhjohr 2009 in Mindelo un Paris opnahmen weer un vun José da Silva produzeert worrn is.

## De Musik
De Grundtoon vun Évoras Leder is lyrisch. Themen sünd de Levenslust, Wehmoot un söte Melancholie, verloren Leev, Pien un Hapen: In *Voz d’Amor* hett he sungen:


Depere Geföhlen
As all dörkrüüzte See
Mien Heimat, mien versteken Welt
In de linken Siet vun mien Bost


De Musik to Évoras Leder warrt ut Gitarren, Vigelien, Akkordeon, Klarinett un Cavaquinho spunnen. De Achtergrund vun ehr Leder is de Historie vun ehr Heimat: Slavenhannel, Isolatschoon un Emigratschoon.

## Utteken
* 1997: Kora All African Music Awards in de Kategorien *Best Artist of West Africa, Best Album, Ehrenpries vun de Jury*
* 1998: Pries vun de Düütschen Schallplattenkritik
* 1999: Pries vun de Düütschen Schallplattenkritik
* 2004: Grammy in de Kategorie Weltmusik („World Music“) för dat Album *Voz d’Amor*
* 2009: Ridder vun de Ehrenlegion
* vör 2004: Fief wietere Nomineeren för de Grammy Awards

## Diskografie (Studio-Alben)
* *Cesária* (mit Tito Paris, Gitarr, Klavier, Gesang un Luis Morais, Klarinett, 1987)
* *La Diva Aux Pieds Nus* (1988)
* *Distino de Belita* (1990)
* *Mar Azul* (1991)
* *Miss Perfumado* (1993)
* *Cesária* (1995)
* *Cabo Verde* (1997)
* *Café Atlantico* (1999)
* *São Vicente di Longe* (2001)
* *Voz d’Amor* (2003)
* *Rogamar* (2006)
* *Nha Sentimento* (2009)

## Kiek ok
* Musik vun Kap Verde

## Weblinks

* Literatur vun un över Cesária Évora in de Düütschen Natschonalbökeree
* Websteed vun Cesária Évora
* Texten, Musikbispelen u. a.
* Biografie, Diskografie un Fotogalerie bi’t düütsche Label vn Cesária Évora

## Borns
John Barry

**John Barry** is de Naam von

* John Barry (1745–1803), eirsch-US-amerikaanschen Offzeer,
* John Barry (1799–1859), eirsch-US-amerikaanschen röömsch-kathoolschen Bischop,
* John Barry (1872–?), noordeirschen Footballspeler,
* John Barry (1875–1938), eirschen röömsch-kathoolsch Bischop vun Goulburn,
* John Barry (1880–1937), US-amerikaanschen Rieder,
* John Barry (1933–2011), engelschen Filmkumponist,
* John Barry (1935–1979), brietschen Szenenbillner,
* John Barry (* 1966), noordeirschen Politiker,
* John Decatur Barry (1839–1867), Brigaadgeneral vun de Konfödereerten,
* John Joe Barry (1925–1994), eirschen Lichtathlet,
* John S. Barry (1802–1870), US-amerikaanschen Politiker,
* John Wolfe-Barry (1836–1918), brietschen Inschenör.

**John Barry** betekent

* *[[John Barry (Schipp)|John Barry]]*, US-amerikaansch Schipp, dat na den Kaptein nöömt weer.
Herbert Wimmer

**Herbert „Hacki“ Wimmer** (* 9. November 1944 in Eupen – dormals Düütsch Riek, jetzt  Belgien) is en ehmalger düütsch Footballspeler, de as Aktiver vun Borussia Mönchengladbach in de Johren 1970, 1971 un 1975 bit 1977 de Düütsch Meesterschap wunn. Mit de Mannschap vun' Bökelberg hett he sück ok 1973 in' DFB-Pokal un 1975 in' UEFA-Cup dörsett. In sien Natschaonalmannschapskarriere van 1968 bit 1976 - 36 Lännerspelen mit veer Doren – wunn he 1972 dat Finale vun de Europameesterschap in Brüssel un hör mit twee Insatzen to dat düütsch Team, de 1974 Football-Weltmeester wurr, ok wenn he in't Endspeel nich to'n Insatz keem. För Borussia Mönchengladbach hett he van 1966 bit 1978 in de Football-Bundsliga 366 Spelen maakt un dorbi 51 Doren schaaten. 

Sien Loopbahn fung an as Flögelstörmer bi den Vereen Borussia Brand (dicht bi Aken), wo he all Jöögdöllersklassen dörloopen dee. He gull all loopfreudig, hakenslahnd un kombinatschonsseker. To de Saison 1966/67 wurr vun Gladbach anhüert. Mit hüm fungen dormals de Dorhöder Volker Danner, Verteidiger Vladimir Durković un Störmer Dieter Schollbach nee an. 1966 keem dat ok all to eerst Insätzen in de U-23 Natschonalmannschap. In de Loop vun de nächst twee Johren wurr he aber immer mehr as spielerisch un taktisch präägt defensiv Middelfeldspeler insett, de kumplett ahn „Knakenbrekerrmentalität“, aber mit besünners Utdüervermögen un  Kombinatschonsgeschick de fehlen Rückwärtsbewegung vun den överragend Speelmaker  Günter Netzer in dat Gladbacher Middelfeld utglieken un dordör de sien spelerische Kreativität eerst to de hööchste Entfalten kommen leet.  So keem he denn ok in de A-Natschonalmannschap, wo he an' 23. November 1968 gegen Zypern sien Instand geev. 

## Erfolge in' Vereen
* 1970, 1971, 1975, 1976, 1977: Düütsch Meester
* 1973: DFB-Pokalsieger
* 1975: UEFA-Cupsieger

## Erfolge mit de Natschonalmannschap
* 1972: Europameester
* 1974: Weltmeester
* 1976: Viezeuropameester

## Literatur
* Lorenz Knieriem/Hardy Grüne: *Spielerlexikon 1890-1963*. Agon-Verlag, 2006, ISBN 3-89784-148-7.
* Matthias Kropp: *Deutschlands große Fußballmannschaften, Teil 5: Borussia Mönchengladbach*. Agon-Verlag, 1994, ISBN 3-928562-39-8.
* Heinrich Peuckmann: *Mehr Helden aus dem Fußball-Westen*. Aschendorff Verlag, Mönster 2003, Sieden 89-93, ISBN 3-402-05463-9.
* Jürgen Bitter:* Deutschlands Fußball-Nationalspieler. Das Lexikon*. Sportverlag Berlin, 1997, ISBN 3-328-00749-0.
* Raphael Keppel: *Deutschlands Fußball-Länderspiele 1908–1989*. Sport- und Spiel-Verlag Hitzel, Hürth, 1989, ISBN 3-9802172-4-8.

## Weblenken

*Herbert Wimmer bi Fußballdaten.de
* Herbert Wimmer bi Deutsche Fußball Route NRW.
Biom

En **Biom** (ok Vegetatschoonsgördel) is dat Tohopenween vun Planten un Deerter in en sunnerlich Rebeet. Wenn dat Klima oder de Grund in de wecken Landstreke liek is, denn wasst dor Planten, de dor henpassen doot. An düsse Planten hangt nu wedder sunnerliche Aarden vun Deerter, de dor ehr Tohuse finnt. So finnt sik in en Biom ganz tyypsche Planten un Deerter.

Dat gifft sess, so nömmte „primäre Biome“. Dat sünd:

# Tropenwoold
# Loofwoold
# Nadelwoold
# Grasland
# Wööst
# Tundra. 

Düsse “primäre Biome” weert noch unnerdeelt in Unnerarden. So gifft dat bi dat Biom Tropenwoold noch de Unneraard Tropisch Regenwoold. 

## Kiek ok bi
* Ökotop
* Klimazone
* Ökozone
* Ökosystem

## Weblenken
* http://www.eoearth.org/article/Ecoregion

## Literatur
* Kratochwil, A. & Schwabe, A. (2001): *Ökologie der Lebensgemeinschaften*. Eugen Ulmer Verlag, Stuttgart, ISBN 3-8252-8199-X, S. 75ff
* World Wildlife Fund (Content Partner); Cutler J. Cleveland (Topic Editor). 2008. "Ecoregion." In: Encyclopedia of Earth. Eds. Cutler J. Cleveland (Washington, D.C.: Environmental Information Coalition, National Council for Science and the Environment)
Albert Hansen (mehrdüdig Begreep)

**Albert Hansen** betekent

* Albert Hansen, plattdüütschen Schriever,
* Albert Hansen, luxemborgschen Jurist un Politiker,
* Albert Hansen, US-amerikaanschen Politiker,
* Hans Christian Albert Hansen, norweegsch Politiker.
Franz Wrede

**Franz Wrede** (* 27. Oktober 1890 in Westercelle; † 22. März 1963 in Celle) weer en plattdüütschen Schriever.

Wrede is 1890 as Söhn von en Beamten op en Gestüt in Westercelle boren, geiht later na Realschool, op de Präparandenanstalt in Veern un op’t Lehrerseminar in Ülzen. As Schoolmeester arbeidt he eerst in Gifhorn, denn in Celle.

## Warken

* *Allerhand Snurren un Snack.* Gersbach, Bad Pyrmont 1925
* *Nu lach dick einen!* Schulzesche Buchhandlung, Celle 1928
* *Da denk dick rin - un denn we’er rut!* Schulzesche Buchhandlung, Celle 1931
* *Et is de Möglichkeit.* Schweiger & Pick, Celle 1936
* *Man mott sick wundern!* Schweiger & Pick, Celle 1937
* *Vorr Kinner un grote Lüe. lustige Geschichten.* Schweiger & Pick, Celle 1949
* *Plattdeutsches Wörterbuch des Kirchspiels Sievershausen, Kreis Burgdorf i. Han. Ein Beitrag zur Mundart der Südheide.* Schweiger & Pick, Celle 1960

## Weblenken
Pieter Boeles

**Pieter Boeles** (* 19. April 1795 in Ferwerd; † 26. April 1875 in Grunneng) weer en Predikant un Spraakwetenschopper.

Boeles is 1795 as Söhn von’n Buur Jetzo Boeles un sien Fro Trijntje Pieters in Ferwerd, Freesland, boren. Sien Theologie-Studium  (reformeert) an de Universität Grunneng hett he 1817 mit en Dokterarbeit afslaten. Dat Johr hett he ok in Eel Alberdina Janna Speckman heiraadt. He weer denn Predikant in Pingjum, Noordloaren un Noorddiek. Dor, in Noorddiek, weer he von 1827 bet 1870 an de Stephanuskark.

In disse Tied hett he en Reeg Böker schreven, över Theologie un Karkenrecht, aver ok över Spraakwetenschop. Sien grunnengsch Wöörbook *Idioticon Groninganum: vergelijkend woordenboek van den Groningschen tongval* is aver to sien Tied noch nich in’n Druck rutkamen. Dat hett eerst Siemon Reker 1997 daan. Dit Wöörbook weer dat eerste grunnengsch Wöörbook.
Gerold Meiners

**Gerold Meiners** (* 14. September 1925 in Hahn; † 30. August 2011 in Ollnborg) weer en plattdüütschen Schriever.

Meiners is an’n 14. September 1925 as Söhn von’n Timmermann Anton Meiners un siene Fro Clara (borene Slaglambers) in Hahn boren. Von 1932 bet 1940 weer he op de Volksschool Hahn. In’n Tweten Weltkrieg weer Meiners von 1943 bet 1945 Soldat. Na’n Krieg hett he in Ollnborg studeert un 1949 sien Prüfung as Schoolmeester afleggt. He weer denn Schoolmeester in Neeborgerfeld, Augustgroden un Olenesch. 1965 is he Rekter an de School in Berne worrn un dor is he bet to sien Pension 1988 bleven. Sied 1990 leevt Meiners in Ollnborg. Verheiraadt weer he mit Hilla Meiners.

Blangenbi sien Arbeid as Schoolmeester hett he över Heimatkunn un över de plattdüütsche Spraak Böker schreven.

An’n 28. Juni 2005 hett Meiners de Ehrennadel von de Ollnborgsche Landschop tokennt kregen.

## Warken

* *Chronik der Stedinger Schulen.* Band 1, Ollnborg 1983
* *Stedingen und die Stedinger.* Hauschild Verlag, Bremen 1987
* *100 Jahre Molkereigenossenschaft Stedingen eG Berne.*
* *Geschichte des Entwässerungsverbandes Stedingen.* 1987
* *Weltliteratur in Plattdüütsch.* Isensee, Ollnborg 1994, ISBN 3-89598-233-4
* *Altenesch, Lemwerder, Deichshausen, Bardewisch und Ritzenbüttel.* 1994
* *Die Chronik von Gut Hahn: ein Streifzug durch die oldenburgische Geschichte.* 1996
* *Plattdeutsches Reimlexikon. Mit einer Verslehre und Anleitungen zum Selbermachen von Gedichten.* Köhler, Ollnborg 1997
* *Plattdüütsch in sess Weken. Een Lees- und Lehrbook för Anfänger un Kunnige.* 1997, ISBN 3-89598-349-7
* *Een Brett vör’n Kopp. Lustige Dööntjes, eernste Geschichten un een Leevsromaan.* Köhler, Ollnborg 1999
* *Miene plattdüütschen Gedichten.* Ollnborg 1999
* *Kulturgeschichte up platt.* Isensee, Ollnborg 2007, ISBN 9783899954142

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken

* Websteed von Gerold Meiners (hoochdüütsch)

## Footnoten
Paul I. (Paapst)

**Paul I.** († 28. Juni 767) weer de Bröer vun Stephan II.. He wurr an 29. Mai 757 to de sien Nahfolger as Paapst bestimmt. De beid stammen ut de Familie vun de Orsini. Sien Naam bedüüd: *de Lütt* (greeksch).

Paul hett sien Wahl to’n Paapst wegen de bestahnd Striedereen tüschen de Kark vun den Oosten und den Westen nicht den ooströömschen Kaiser mitdeelt, woll aber den fränkschen König. 

Wiel de Franken dör Kämpen mit de Langobarden in hör Heimatrebeet bunnen weer, leet blots dat Weeten över de trüe Verbündeten Paul de Schwierigkeiten vun sien Pontifikat överstahn.

An’ 28. Juni 767 is Paul I. storven. Sien starvlich Överresten wurrn bald nah sien Bestattung in St. Paul nah St. Peter överführt. Sien Nahfolger wurr Paapst Stephan III.

De kathoolsch Gedenkdag ist de 28. Juni, sien Doodsdag.

## Weblinks
* Paul I. in dat Biographisch-Bibliographisch Karkenlexikon
* Paul I. in de Katalog vun de Deutsche Nationalbücherei
Laura Chinchilla Miranda

**Laura Chinchilla Miranda** (* 28. März 1959 in San José) is en costaricaansche Politologin, Afkaat un Politikerin. Se weer costaricaansch Präsidentin as Nahfolger vun hör Parteikolleg vun de Partei der Nationalen Befreiung (PLN), Óscar Arias van' 8. Mai 2010 bit to'n 8. Mai 2014 un dormit de eerste Fru in dat hööchste Staatsamt vun Costa Rica. 

Laura Chinchilla is de Dochter vun Rafael Ángel Chinchilla Fallas, General-Controller vun Costa Rica van 1972 bit 1987, un Emilce Miranda Castillo. Se studeer an de Universität vun Costa Rica Politikwetenschapen un hett en Master-Titel in *Öffentliche Politik* vun de Georgetown University. 

Hör politisch Loopbahn fung för Laura Chinchilla in verscheeden internatschonal Organisatschonen as Beraderin för Justiz- un Sekerheitsfragen in Lateinamerika un Afrika an. Buterdem weer se Sprekerin vun verscheeden internatschonal Foren för Apenlich Sekerheit un Polizeireformen. Van 1994 bit 1996 weer se stellvertredend Ministerin för Justiz un van 1996 bit 1998 Ministerin för Apenlich Sekerheit in hör Land. 

Nah den Wahlsieg vun de PLN bi de Präsidentschapswahlen 2006 wurr Laura Chinchilla ünner Óscar Arias 1.&nbsp;Viezpräsidentin vun Costa Rica. Dit Amt harr se bit to’n 8. Oktober 2008 inne. To dissen Tietpunkt fung de Wahlkamp to de Präsidentschapswahl 2010 an, to de se as Kandidatin vun hör Partei antreden is. Laura Chinchilla kreeg 47 Perzent vun de Stimmen, meest düppelt so völ as de tweetplatzeerte linke Kandidat Ottón Solís, för de sück 25 Perzent utspraaken harrn. 
 
Laura Chinchilla is verheiraadt un hett een Söhn. 

## Warken
* *The administration of justice in Ecuador *, mit David Schodt, San José, Costa Rica : Centro para la Administración de Justicia [u. a.], 1993, ISBN 9977-06-008-8
* *Seguridad ciudadana en América Latina : hacia una política integral*, mit José María Rico, Mexico, DF [u. a.] : Siglio Veintiuno Ed., 2002, ISBN 978-968-23-2395-9

## Weblenken
* http://laura-chinchilla.com (Offiziell Websteed)

## Enkeld Nahwiesen
Siemon Reker

**Siemon Jan Hendrik Reker** (* 1950 in Oethoezen) is sied 2007 Perfesser för Grünneger Spraak un Kultur an de Rieksuniversität Grünnen. Von 1984 bet 2007 weer he bi ’t Nedersaksisch Instituut Dialektbeopdragter. He weer ampart de eerste Dialektbeopdragte, den dat in Nedderland geven hett.

Von 1975 bet 2000 weer he Redaktör toeerst bi RONO, denn bi Radio Noord. Ok för dat *[[Nieuwsblad van het Noorden]]* hett he as Journalist schreven. Reker hett in Grünnen Nedderlandsch studeert un 1989 över *Het Groninger werkwoordsysteem en 'hoeven'. Synchrone verbale morfologie in verandering* promoveert. 2001 is he besünner Perfesser worrn, 2007 ordentlich Perfesser Grünneger Spraak un Kultur.

Reker hett 2008 dat *[[Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde]]* mit samenstellt un schreven. 1997 hett Reker Pieter Boeles sien *Idioticon Groninganum*, dat Boeles vör över 120 Johr schreven harr un dat nienich rutkamen weer, in Druck geven.

## Warken

* *Woordenboek Gronings-Nederlands, Nederlands-Gronings.* 1988
* *Groninger Spelling.* 1984
* *Omgekeerd is ook wat weerd.* 1985
* *"Hou is dat?" Het dialect van Groningen.* 1992
* *Dikke woorden. Bikkelhaard, bragelvet, strontdeurnat en hun soortgenoten.* 1996
* *Honderd jaar Koenen.* 1997
* *Gronings.* 2002
* *Goidag! Taalgids Groningen* 2005
* *Toal.* 3 Delen, 2005
238

## Wat passeert is
* Slankweg folgt up'nanner de röömschen Kaisers (Suldatenkaisers) Maximinus Thrax, Gordianus I., Gordianus II., Pupienus, Balbinus un Gordianus III. (Sesskaiserjohr).

## Boren

## Storven
Zach Staenberg

**Zach Staenberg** (* 1951 in de USA) is en US-amerikaanschen Filmeditor.

## Leven un Loopbahn
Staenberg hett Kommunikatschoon an de University of Wisconsin studeert un füng in’t Johr 1978 mit sien Loopbahn in’n Filmgewarf an. He hett to as Produkschoonsassistent för Brian De Palma bi den sien Film *[[The Fury (Film)|The Fury]]* (dt.: *Teufelskreis Alpha*) arbeit. As Editor arbeit he siet 1983, wobi he faken mit de Wachowski-Bröder tosamenarbeit.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Staenberg weer bit hüüt för sien Arbeiten sössmol för Filmpriesen vörslahn. Dorvun hett he dree wunnen:
* 1997: den *[[Eddie-Award]]* in de Kategorie *Best-sneden 2-Stünnen-Film för’t nich-kommerzielle Feernsehn* för *Gotti*
* 2000: den *[[Eddie-Award]]* in de Kategorie *Best-sneden Speelfilm – Drama* för *The Matrix*
* 2000: den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Snitt|Best Filmsnitt]]* för *The Matrix*

## Weblenken
237

## Wat passeert is
* 
## Boren
* Philippus Caesar, Söhn vun den röömschen Kaiser Philippus Arabs († 249)

## Storven
235

## Wat passeert is
* Määrt: De röömsche Kaiser Severus Alexander warrt in Mainz vun Suldaten doot slahn. De maakt denn Maximus Thrax to'n neen Kaiser. Nu geiht dat los mit dat Tiedöller vun de Suldatenkaisers.

## Boren

## Storven
Albert Hansen

**Albert Hansen** (* 24. Juli 1892 in Littjen Wanzlä; † 19. Februar 1963) weer en plattdüütschen Schriever.

Hansen is 1892 as Söhn von en Smidd un Buur in Littjen Wanzlä boren. He güng later op’t Realgymnasium in Halberstadt un is dor al 1911 Maat von’n Vereen för nedderdüütsche Spraakforschung worrn. De Bläder von’n Vereen hebbt em denn dor op bröcht, dat he Material to sien Heimatdialekt sammelt hett. Hansen hett von 1914 af an op Veehdokter studeert un 1919 in Berlin sien Dokter maakt. He wull geern Germanistik studeren, aver vonwegen de Inflation hett he lever wat lehrt, wo een weet, dat een dor ok Geld mit maken kann. Hansen hett sik 1920 as Veehdokter in Eilsleben dallaten. 1922 hett he tohoop mit Paul Hollop en Heimatvereen för’t Holtland grünnt. För dissen Vereen hett Hansen von 1924 af an denn ok dat Heimatmuseum in Ummendörp opboot, dat von 1932 af an to’n Oostfäälsch Volkskunnmuseum worrn is. Ok bi dat Rutgeven von dat Book *Himmelssnettelken* von sien Vedder Waldemar Uhde hett he mithulpen.

Hansen harr markt, dat sien Heimatspraak jümmer mehr dör dat Hoochdüütsche trüchdrängt warrt un dat ok de Dialekt sülvs jümmer mehr middeldüütsche Wöör opnahmen harr. Mit sien Sammlung wull he gegen dat Vergeten gegenan. Sien Wöörbook is aver nich mehr trech worrn, eerst na sien Dood hett Helmut Schönfeld de Sammlung 1964 as *Holzland-ostfälisches Wörterbuch* rutbröcht.

## Warken

* *Unsere Heimat, unsere Kultur und die Reichsreform: über die Zugehörigkeit des Regierungsbezirks Magdeburg zu Niederdeutschland.* Sülvsverlag, 1932/1933
* *Holzland-ostfälisches Wörterbuch. Besonders der Mundarten von Eilsleben und Klein Wanzleben.* (rutgeven von Helmut Schönfeld), Kreisheimatmuseum des Kreises Wanzleben, Ummendörp 1964
* *Die Namenlandschaft zwischen Ober-Aller und Sarre (Bode), aus dem Nachlaß bearbeitet von Max Bathe.* 1. Halvband, 1965

## Weblenken
234

## Wat passeert is
* De röömsche Feldherr un latere Kaiser Gordianus sleiht de Sassaniden torüch, as se versöökt, Mesopotamien in to nehmen. 

## Boren

## Storven
233

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Severus Alexander unnerbrickt sien Krieg gegen de Sassaniden un marscheert nu gegen de Germanen, de in dat Riek inbraken sünd. 

## Boren

## Storven
231

## Wat passeert is
* De Sassaniden ehr König Ardaschir I. fangt en Krieg mit dat Röömsche Riek an un versöcht, den Norden vun Mesopotamien in siene Hand to kriegen. 

## Boren

## Storven
Bundsautobahn 28

De **Bundsautobahn 28** (Afk.: **BAB 28** oder **A 28**) is en regionale Autobahn, de op 92&nbsp;km in Oost-West-Richt dör Neddersassen föhrt. Se fangt an’t Dreeeck Leer an de A&nbsp;31 an un ennt an de A&nbsp;1 bi’t Dreeeck Stuhr. De A&nbsp;28 warrt in’t Net vun de Europastraten op hele Läng as Deelstück vun de E&nbsp;22 föhrt. Schüll de A&nbsp;22 boet warrn, denn warrt de E&nbsp;22 dorhen verlagert.

## Wichtige Anbinnen un Sünnerheiten
En Sünnerheit gifft dat an’t westliche Enn vun de Autobahn. Dor geiht de A&nbsp;28 an’t Dreeeck Leer ahn Naht in den süüdlichen Twieg vun de A&nbsp;31 in Richt Bottrop över.Wenn een op’n nöördlichen Twieg föhren in Richt na Emden will, mutt man dör dat Autobahndreeeck dörföhren. Dat gellt ok, wenn een dörgahn op de A&nbsp;31 föhrt.

Bi’t Autobahndreeeck Ollnborg-West löpt de ööstliche Twieg vun de A&nbsp;28 in Richt na Demost/Bremen ahn Naht as A&nbsp;293 wieter. Üm op de A&nbsp;28 to blieven mutt een in beide Richten dör dat Autobahndreeeck dörfohren. Bi Ollnborg is de A&nbsp;28 ok an de A&nbsp;29 (Willemshaven—Ahlorn) anbunnen. Anvt Autobahnkrüüz Ollnborg-Oost kann direkt wesselt warrn. Sünners vun’n nöördlichen Twieg vun de A&nbsp;29 in Richt Willemshaven kann ok dat Autobahndreeeck Ollnborg-West bruukt warrn, de op de A&nbsp;293 föhrt.

Tosamen billt de dree Autobahnen A&nbsp;28, A&nbsp;29 un A&nbsp;293 den Autobahnring Ollnborg. In’t Rebeet vun Ollnborg is de A&nbsp;28 as Stadtautobahn mit teemlich scharpe Kurven föhrt. De Anslusssteed&nbsp;14 Ollnborg-Marschweg bedeent blots de ööstliche Richt (Demost), aver nich de westliche (Leer).

## Historie
De Bundsautobahn 28 is twüschen Leer un Demost an de Steed vun de ehmolige Bundsstraat 75 kamen. De Streck vun de Autobahn is to’n gröttsten Deel nee boet worrn un verlöpt op de ne’en Afsneden parallel to de ehmolige B&nbsp;75, de dor, woneem de egenstännigen Parallelstraten behollen worrn sünd, vullstännig as Landsstraten rünnerstoopt worrn sünd. Op de Stadtrebeden vun Ollenborgun Demost sünd de Ümfohrstraten in’n Verloop vun de B&nbsp;75 to Autobahnen utboet worrn.

Dat ööstliche Enn vun de A&nbsp;28 in Hööch vun’t Autobahndreeeck Demost hett sik bit 2006 in de B&nbsp;75 un de B&nbsp;322 opgavelt. De letzte hett en Lück vun fief Kilometers na de A&nbsp;1 slaten. De Gavel un de Anslussteed sünd bit September 2008 utboet worrn. Nu is dat mööglich, vun’t Autobahndreeeck Stuhr ut dörgahn op veer Sporen in dat Stadtzentrum vun Bremen kamen, wenn een an’t Dreeeck Demost op de B&nbsp;75 in Richt Bremen afböögt. De B&nbsp;322 is in’t Rebeet vun de tomaakte Lück dör en Utbo vun de A&nbsp;28 aflöst worrn. De Autobahn is aver twüschen de Anslusssteden Dreeeck Demost un Groot Mackenstedt op 1,5&nbsp;km wegen en Tanksteed un en Burger-King-Restaurant wieter as Bundsstraat 322 betekent, man as A&nbsp;28 utschillert.

## Weblenken

* Naue Streckenbeschrieven vun de A&nbsp;28
Rate mal mit Rosenthal

**Rate mal mit Rosenthal** weer de Titel vun en Quizshow, de ünner de Moderatschoon vun Hans Rosenthal in’t ZDF lopen is. De eerste Sennen ut disse Reeg weer 1979 vun de Internatschonalen Funkutstellen Berlin. De Reeg lööp dorna vun April 1980 bit 1986 mit tohopen 85 Folgen. De Sennentermin is faken ümleggt worrn. Dat geev Sennen an’n Middeweken un an’n Freedag, man tomeist sünd de Folgen an’n Dienstag in’t Vöravendprogramm utstrahlt worrn.

## Inholt
Dat Studion weer bi de Quizsennen as’n Rummelplatz herricht. In dree Speelrunnen hebbt tofallig ut de Tokiekers utwählte Kandidaten gegenenanner speelt. In de eersten Runn hebbt twee Kandidaten in’n Wessel jeedeen fief mol an een Dreihrad dreiht. Op disse Wies is en Quizfraag utwählt worrn. De Kandidat, de mehr Punkte sammelt harr, künn Saakpriesen (Kaffeemaschien, Feernseher usw) winnen. Dorför müss he dreemol mit’n Ball op en Teelschiev smieten un wenigstens eenmol drapen.

In de tweeten Runn hebbt veer Kandidaten gegenenanner speelt. Se hebbt sik dordör op dat Karusell in’t Studio verdeelt, dat to de Musik vun de Studiomuskanten anfüngt sik to dreihn. Na dat Tofallsprinzip bleev dat Karusell stahn un de Kandidat de vörn stünn, müss op en Fraag antern. Weer sien Antwoort verkehrt, scheed he ut dat Speel ut. Dat Speel hett hööchstens veer Minuten duert un de Kandidaten künne, as ok in de eersten Runn, Saakpriesen winnen

In de drüdden Runn hebbt wedder twee Lüüd gegenenanner speelt. Rosenthal hett en Fraag stellt, un wokeen toeerst en Signal geven harr (t.&nbsp;B. mit en Piep oder Tuut), hett en Antwoort geven drööft. För jede richtige Antwoort geev dat een Punkt. De Punkten vun’n Winner weern toeerst dubbelt tellt un denn mit de Tall multiplizeert, de he an’t Glücksrad dreiht harr. Wat dorbi rutkamen dee kreeg de Kandidat in boor utbetahlt.

## Mitarbeiters
Ünnerstütt weer Rosenthal vun sien Helpsfro Monika Sundermann. För de Musik hett Heinrich Riethmüller sorgt, de in de Sennen live mit sien Grupp *Heinrich Riethmüller Rhythmusgruppe* spelen de. Sundermann un Riethmüller weern beide ok al bi Rosenthal sien Speelshow *[[Dalli Dalli]]* dorbi.

## Weblenken
* Informatschonen to ''Rate mal mit Rosenthal'' op fernsehserien.de
Olympisch Winterspelen 1980/Iesflinkloop

Bi de **[[Olympisch Winterspelen 1980|XIII. Olympisch Spelen 1980]]** in Lake Placid wurrn negen Wettkämpe in’ Iesflinkloop utdragen.  

## Mannlüüd

### 500 Meter




Datum: 15. Februar



### 1000 Meter




Datum: 19. Februar



### 1500 Meter




Datum: 21. Februar



### 5000 Meter




Datum: 16. Februar



### 10.000 Meter




Datum: 23. Februar



## Fruenslüüd

### 500 Meter




Datum: 15. Februar



### 1000 Meter




Datum: 17. Februar



### 1500 Meter




Datum: 14. Februar



### 3000 Meter




Datum: 20. Februar
Sylvia Albrecht-Heckendorf

**Sylvia Albrecht-Heckendorf** (borene **Albrecht**; * 28. Oktober 1962 in Berlin) is en ehmalge düütsch Iesflinklöperin.

## Karriere
Sylvia Albrecht-Heckendorf fung hör sportlich Karriere as Iesflinklöperin in de 1970er Johren an un gull in disse Tiet as Jungtalent. Bi de Olympisch Winterspelen 1980 in Lake Placid wunn se över 1000 Meter de Bronzemedaille achter Natalja Anatoljewna Petrusjowa un Leah Poulos, aber noch vör Karin Enke un Beth Heiden. Över 1500 Meter keem se up Platz 9 un över 3000 Meter up Platz 14.

Sylvia Albrecht-Heckendorf hett kört nah de Olympisch Spelen heiraadt un hör Karriere beend. Nahderhand weer se Kinnergärtnerin.

## Weblinks

* Statistik bi ''Speedskatingnews.info''
* Statistik bi ''Skateresults''
* Statistik bi ''Sportsreference''
Wegewinne

De **Wegewinne** (*Convolvulus arvensis*) is en mehrjöhrige Plant ut de Familie vun de Winnen. Se kümmt vör up Grasland, Boland, langs de Wege un up Dünen. Unner de Eer wasst en dicht Wuddelwarks. Dor kaamt jummers wedder nee Spraten vun tostanne, ok, wenn de Plant över de Eer utreten warrt. De Stengels winnt sik gegen den Wieser vun de Klock um Saken hen. Ofschoonst de Blomen smuck an to kieken sünd, will numms jem geern up'n Acker hebben, vunwegen datt de Wegewinne an Kulturplanten hoochklimmen deit un düsse bi dat Wassen stöört. Wenn dat för de Plant goot steiht, bruukt de Wegewinne bloß man 1,5 Stunnen, bit de Toppen vun en Spraat 3 cm in'n Krink wussen sünd. 

De Blöte is rosa oder witt un hett an de Butenkant wat düstere Striepen. De Döörsnitt vun de Blöte is vun 1,5 cm bit 3 cm groot.  De Blöte besteiht ut fiev Kroonblöer mit en rund Enn. Se röökt goot. Een bit dree Blöten bleiht an en langen Stengel. In de Midden vun den Stengel sitt twee Blöer an. Bleihen doot de Wegewinnen vun Juni bit to'n Harfst. Dat Veeh mag de Planten ganz geern freten.

## Wo de Wegewinne mit dör'annersmeten weern kann
In'n Tuun gifft dat hüdigendags faken de Rickelwinn. De sütt meist akraat so ut, as de Wegewinne, bloß dat se man wat gröttere Blöten hett. De sünd ok witt un nich rosa.

## Wo de Wegewinne vörkummt
Fröher hett dat de Wegewinne bloß man in Europa geven. Hüdigendags is se meist in all Länner vun'e Welt insleept wurrn.

## Plattdüütsche Naams
In de plattdüütschen Gemarken hett düsse Plant ganz verschedene Naams:
* Wegewinne, Wewinne, Wehewind
* Pisspottje
* Klimmup
* Düvels Neihgaarn
* Düvelsdarm
* Slengelkruut
* Fallbloom


Convolvulus arvensis overzicht.jpg|Wegewinnen
Convolvulus arvensis plant.jpg|Blomen in'e Düün
Convolvulus arvensis MHNT.BOT.2005.0.960.jpg|Knotten un Saat


## Kiek ok bi
* 
* Rickelwinn

## Weblenken
Natalja Anatoljewna Petrusjowa

**Natalja Anatoljewna Petrusjowa** (russisch: Наталья Анатольевна Петрусёва; * 2. September 1955 in Pawlowski Possad; † 28. November 2025) weer en sowjeetsch Iesflinklöperin. 

Se wunn bi de Olympisch Winterspelen 1980 in Lake Placid de Goldmedaille över  1000 Meter vör Leah Poulos un Sylvia Albrecht-Heckendorf|Sylvia Albrecht. Butendem wunn se ok noch de Bronzemedaille över 500 Meter.

Veer Johr later i de Olympisch Winterspelen 1984 in Sarajevo wunn se noch Bronze över 1000 Meter un 1500 Meter.

Dorneben weer se 1980 und 1981 Mehrkamp-Weltmeesterin und 1982 Weltmeesterin in' Sprint.

## Weblenken
* Statistiken bi ''Speedskatingnews''

## Enkeld Nahwiesen
Stellinga

De Opstand von de **Stellinga** weer en Opstand von de olen Sassen gegen dat Frankenriek ünner Ludwig II. in de Johren 841 bet 842 un 843. Weten doot wi von den Opstand ut de *[[Annales Xantenses]]*, *[[Annales Bertiniani]]*, *[[Annales Fuldenses]]* un ut Nithard sien *[[Historiae (Nithard)|Historiae]]*. De Naam *Stellinga*, de in dree von de veer Borns vörkummt, hett wohrschienlich soveel as *Maten* bedüüdt.

De genauen Grünn för den Opstand kennt wi nich. In de Borns steiht, dat sik de ünnern Stänn von de Sassen (Frilings un Laten, wat de eenfachen Lüüd in Sassen weren, de anners as de Edelings von Korl keen Privilegien kregen harrn, nadem de Edelings sik ünner dat Frankenriek sien Herrschop begeven harrn) gegen jemehr Herrn oplehnt harrn. Wohrschienlich weer de Opstand gegen de Feudaliserung richt, de de Macht jümmer mehr von fre’e Börger un Buurn na’n Adel hen verlagert hett. De Borns vertellt över den Opstand aver vör allen ut de fränksche Sicht un ünner Indruck von den Broderstried twischen de Arven von Ludwig I. Na Korl sien Sassenkrieg veertig Johr ehrder weren de Edelings in Sassen ganz op de Sied von’n fränkschen König, aver de gröttste Deel von de Sassen wull noch jümmer de Freeheit trüch un von dat Christendom wedder afkamen.

In disse Laag keem König Lothar I. na de verlorene Slacht von Fontenoy de Opstand gelegen. Lothar I. hett sik an de Stellinga hollen un jem  verspraken, dat de ole sassische Ordnung wedder herstellt warrt. Se hebbt sik denn mit Lothar verbünnt un hebbt toeerst ok Spood gegen de Franken hatt. Later aver hett Ludwig wedder Bavenhand kregen, Sassen wedder ünner sien Kuntrull bröcht un de Sassen afstraaft, de bi’n Opstand mitmaakt harrn.

843 hett dat noch wedder Opstänn geven, de de Franken aver ok gau wedder ünner Kuntrull harrn. Dat weer dat letzte Maal, dat de Sassen as Stamm tohoophollen un versöcht hebbt, jemehr Freeheit trüchtokriegen.

För de Geschichtswetenschop von Bedüden is de Opstand vör allen, vonwegen dat dat von dat 6. Johrhunnert mit de Opstänn gegen de Merowinger ehr Stüürgesetten bet to’n Opstand von de Liutizen 983 de eenzigste Opstand in Europa weer, de von de eenfachen Lüüd utgahn is un nich von de Mächtigen.

## Literatur
* Eric Joseph Goldberg: *Popular revolt, dynastic politics, and aristocratic factionalism in the early Middle Ages. The Saxon Stellinga reconsidered.* In: *[[Speculum (Zeitschrift)|Speculum]]*, Bd. 70 (1995), S. 467–501.
* Eckhard Müller-Mertens: *Der Stellinga-Aufstand. Seine Träger und die Frage der politischen Macht.* In: *[[Zeitschrift für Geschichtswissenschaft (1953)|Zeitschrift für Geschichtswissenschaft]]* Bd. 20, 1972, S. 818–842.
* Ingrid Rembold: *Conquest and Christianization: Saxony and the Carolingian World, 772–888.* Cambridge 2017, S. 85–140.
* Norbert Wagner: *Der Name der Stellinga.* In: *Beiträge zur Namenforschung*, Bd. 15 (1980) S. 128–133.
Rickelwinn

De **Rickelwinn** (*Calystegia sepium*, Syn.: *Convolvulus sepium*) höört to de Winnen (Convolvulus) mit to un is dor een vun de Winnenplanten (Convolvulaceae) mit. De Rickelwinn is en stickhaarig Unkruut. Sunnerlich in de Stadt kann een sunner Herbizide dor gor nich gegenan, vunwegen datt de Plant jummers wedder nee wassen deit ut’n Wuddelstock, ok wenn se över de Eer utreten is. In de Nedderlannen un ok in allerhand plattdüütsche Gemarken warrt de Rickelwinn (just so, as de Wegewinne) ok „Pisspottje“ nömmt, na de Form vun de Blöte. 

## Wie de Rickelwinn utsütt
De Rickelwinn hett en grönen Stengel, de sik gegen den Wieser vun de Klock gegenan dreiht. De Blöer staht in’n Wessel gegen’anner. De Blöte is bi de meisten Sorten witt un sütt man ut as en Trichter. Se warrt bi 5 bit 7 cm groot. De Fruchtknutten sitt boven up. De Blöte hett fiev  Kroonblöer un twee gröne Kelkblöer, de düütlich to sehn sünd. Dat is ok en Unnerscheed to de Wegewinne, wo een de Rickelwinn sunst mit dör’nanner kriegen kann. Amenne wasst in de Blöte en Knotten mit twee bit veer Saatköörn in. De Rickelwinn bleiht vun’n Mai bit September. De Blöten bleiht man een Dag un sluut sik, wenn dat düüster warrt oder wenn dat to regen anfangt. 

## Biologie
De Rickelwinn hett unner de Eer en Wuddelwarks, wat wiethen recken deit. Se höört dor to de Pionierplanten mit to, de toeerst up nee Land anwuddeln doot. De Toppen vun en Spraat söökt en Unnerlage, wo se umto an hooch kladdern könnt. Dor dreiht se sik eenmol bi rum in 1h45min. Swärmers un Flegen hölpt bi de Befruchtung. De Plant hett geern en natten bit fochtigen, fetten Grund, wo slank Sunnenlicht henfallt. De Stengel, de nich kladdern deit, kann mit de Spitz in’e Eer rinwassen un dor en Kluten formen. Düsse Kluten kann överwintern un in’n Vörjohr to en nee Plant weern. De Rickelwinn kann 1,5 bit 3 m hooch weern. 

## Vörkamen
De Plant kann allerwegens in Düütschland, de Nedderlannen un ehre Naberlänner vörkamen. Hier wasst se tomeist in Rickels, Hagens, Kratt un Knicks.

## Wat dor in sitt
In de Planten sitt Calystegine in, dat sünd Nortropan-Alkaloide. Calystegin A3 un B2 kaamt in all Dele vun de Planten vör. 
.

## Wie de Unnerarden indeelt weert
Dat gifft twee Unnerarden vun *Calystegia sepium*. En Unnerscheed gifft dat dor sunnerlich in de Farv vun de Blome bi: 

* *C. sepium* ssp. *sepium*: mit witte Bloom, wasst in Rickels un Tüün. 

* *C. sepium* ssp. *baltica* (Rothm.): mit zortrosa Blome, haarige Blattstengels, in Buschwarks, un Reit sunnerlich an de Oostsee to finnen. 

Bild:Calystegia sepium sepium - side (aka).jpg|*C. sepium* subsp. *sepium*
Bild:Calystegia sepium sepium - top (aka).jpg|*C. sepium* subsp. *sepium*
Bild:Calystegia sepium LC0038.jpg
Bild:Convolvulus arvensis - 20070624.jpg|*C. sepium*


## Annere plattdüütsche Naams
Up Platt hett de Rickelwinn noch allerhand verschedene Naams:
* Rickwinn
* Richelwinn
* Schoorwinn
* Tuunwinn
* Tüünwinn
* Wittwuddel, Wittwuttel, Wittwortel, Wittwörtel
* Överwinn

## Kiek ok bi
* Wegewinne
* 

## Weblenken

## Belegen
Sotttall

De **Sotttall** is en physikaalsche Kenntall, wo swart klöört Afgas dör de stoffförmigen Emisschonen bi de Sotttallbestimmen na DIN 51 402 Teil 1 (Utgaav Oktober 1986) is. Dormit stellt se en Maat för de Sottkunzentratschoon in’t Afgas dor. Bestimmt warrt se dör’t Afsugen vun en defineert Deelgasvolumen dör en Norm-Filterpapeer. Ünner Beachten vun’t optische Reflekschoonsvermögen vun’t unbeleggte Filterpapeer (R_g = 0,85 na DIN) deent de optische Remisschoonsgrad R vun’n beleggten Filter as Meetweert för de Sotttall R_z:

R_z=10{(R_g-R) \over R_g}

Dorna gellt en Sotttall vun R_z = 1 för de Sottkunzentratschoon vun 60-100&nbsp;µg/m³. En Anstiegen vun de Sotttall üm 1 bedüüt dat Afnehmen vun’t Reflekschoonsvermögen üm 10 Prozent.

Na de technische Anholt to’n Reinhollen vun de Luft liggt de Grenzweert för Anlagen, de mit Lichtööl befüert warrt bi en Sotttall vun 1. För Dieselfohrtüüch gellt dorgegen en 1000-fack högeren Weert.

## Literatur
# A.Schleicher, W.Hartwig: *Anmerkungen zur Rußzahlmessung nach Bacharach (DIN 51 402)*, Springer-Verlag 1990
Georg Krogmann

**Georg Krogmann** (* 4. September 1886 in Meldörp; † 9. Januar 1915 in Warschau) weer en düütsch Footballspeler. Sien Positschoon weer Middellöper.

## Leven un Vereen
Krogmann tietlevens bi de Störken, as de Vereen Holsteen Kiel ok nöömt wurrd. 1910 harr man tegen den Karlsruher FV in’t Finale to de düütsch Meesterschap verloren. An’ 26. Mai 1912 gung dat in’t Finale weer um de düütsche Meesterschap un ditmal wunnen de Kieler Speler mit 1:0. To mehr Spood reck dat för Krogmann nich, he is in’ Eersten Weltkrieg storven.  

## Natschonalmannschap
Wenig Week vör de Gewinn vun de düütsch Meesterschap 1912 hett Krogmann eerstmals för de düütsch Natschonalmannschap speelt. Gegen Ungarn kunn de Mannschap glatt en 4:4 halen, wat all en grooten Spood weer. Krogmann wurr denn ok to de Olympisch Spelen inladen un keem dor ok to twee Insatzen. Bi dat 16:0 tegen Russland wurr he aber nich upstellt. So bleev dat bi dree Lännerspelen.  

## Literatur
* Chronik 100 Jahre - Holstein Kiel, Patrick Nawe u. a.
Alexander Filippowitsch Kokorinow

**Alexander Filippowitsch Kokorinow** (; * 29. Juni 1726 in Tobolsk; † 10. März 1772 in Sankt Petersborg) weer en russischen Architekt. 

Kokorinow weer en Vertreder vun de Fröhklassizismus. He hett de Russische Kunstakademie un en Palais för Kyrylo Rosumowskyj in Sankt Petersburg plaant.

## Literatur
* A. Polowzow: *[https://dlib.rsl.ru/viewer/01002921660#?page=65 Russkj biografitscheskj slowar. Tom IX]*. Isd. Imperatorskago Russkago istoritscheskago obschtschestwa, 1903, S. 63–65. (russisch)
Duwock

De **Duwock** (*Equisetum arvense*, Pl. Duwocken), ok **Kattensteert**, is en Plant mank de Kattensteerten (Equisetopsida). 

## Wie de Duwock utsehn deit
Den Duwock siene Wuddelstöcke gaht bit 1,60 Meter deep in’e Eer un billt dor en Wuddelwarks mit wiete Twiege. Över de Eer kiekt denn twee Aarden vun Stengels rut. De een sünd sunner Sporen un weert 10 bit 50 cm hooch. De Döörmeter vun so’n Spraat langt vun 1 bit 5 mm. Rings umto sitt dor allerhand Twiege an, de staht wat liekup af. De Sporenstengels kaamt vör de annern ut’e Eer un starvt af, wenn se de Sporen utsett hefft. Se sünd bloß 5 bit 20 cm hooch (af un to bit 40 cm), sünd nich gröön, as de annern, man hellbruun un hefft keene Twiege. De Sporen-Ahr is 1 bit 4 cm lang un stump. De Sporenstengels wasst vun Määrt bit Anfang Mai, de annern Stengels kaamt in’n Mai rut. De Plant hett en diploiden Satz Chromosomen mit 2n= 216 Chromosomen.

## Wo de Duwocken vörkamen doot
Up de nöördliche Hälft vun’e Eer kaamt de Duwocken rund um den Pol to vun de Arktis bit hen na de Middellannsche See vör. Se könnt up natt Seeklima un in dröög Kontinentalklima torecht kamen un sünd bit na Süüdafrika, Australien un Neeseeland hen insleept wurrn. De Planten wasst up’n Acker, an de Kant vun natte Wischen, in Gravens un Schregen. Se warrt as en Wieserplant ankeken för natt un lehmig Land, wo dat Water nich aflopen kann. 

## Unkruut
In de Landweertschop weert de Duwocken as Unkruut ankeken un dor warrt mit Herbizide gegenan gahn. Man dat is unmööglich, de Duwocken schier to vernelen. Al dör en beten Eer an en Landmaschien kann he up annere Ackers insleept weern. Up en Acker is he en Alarmteken för slechten Landbo. He wiest dor up hen, dat de Grund tohopenstuukt wurrn is dör to grote Maschinen, datt dat dor nich noog Humus gifft un datt dor to minne Leven in’e Eer sitt (Mettjen). In Japan warrt de Duwock as Grööntüüch anboot. 

## Annere plattdüütsche Naams
De Duwocken hefft in de plattdüütschen Gemarken ganz unnerscheedliche Naams:

** Kattensteert
** Abendbook
** Ackerduwock
** Ackerhermus
** Adebarsbeen
** Bocksboort
** Dannboomke
** Daue Wocken
** Diuwenkropp
** Diwokken
** Dafrut
** Dubenocken
** Dubuk
** Dubup
** Dümwocken
** Düwewog
** Düwock
** Düwopp
** Dukop
** Dunop
** Duopp
** Duufop
** Duuk
** Duup
** Duvub
** Duvuck
** Duwack
** Duwenwock
** Duwenwopp
** Duwok
** Duwokken
** Duwopp
** Duwuck
** Duwum
** Duwurken
** Haarmoos
** Hallmoos
** Hallmuss
** Harrmoss
** Heermos
** Hermse
** Hiärmsk
** Hiamersk
** Hiamske
** Kattenrocken
** Kattenwocken
** Kohdood
** Krökeln
** Krusen Duwock
** Liddgras
** Lisrücke
** Papenpint
** Uneet
** Uneit
** Ungerk

## Kiek ok bi
* 

## Böker
* W. J. Cody, V. Wagner 1981: *The biology of Canadian weeds: 49. Equisetum arvense L.* Canadian Journal of Plant Science 61(1): 123-133 PDF

## Weblenken

* Eintrag in der Zentralen Datenbank der Schweizer Flora
* Gesamtverbreitung aus Eric Hultén (1986): ''Atlas of North European vascular plants''
* Eintrag in ''Flora of North America''
* De Aart warrt to’n eersten Mol beschreven
* De Duwocken sünd giftig.
* Duwocken in’n Madaus.
* De Duwock in de Plantenheelkunne
Bambarg

**Bambarg** (Middelöller: *Babenberg*, in de eegen Dialekt: *Bambärch*) is en kreisfree Stadt in de bayerisch Regierungsbezirk Böverfranken un ok Standoort vun dat Landratsamt Bambarg. Bambarg is Universitäts-, School- un Verwaltungsstadt, en wichtig Wertschapszentrum vun Böverfranken un ok Seet vun dat glieknaamig Arzbisom. De Stadt is in de Landesplanung as Böverzentrum vun dat westlich Böverfranken utwiest un hört to de Metropolregion Nürnberg. Bambarg is Middelpunkt vun en Ballungsruum vun över 200.000 Einwohnern un gellt as wichtigst Zentrum in de böverfränkisch Ruum. 

De sehenswert Oldstadt hett den gröttsten heel bleven historschen Stadtkarn in Düütschland un is siet 1993 as Weltkulturaarv in de List vun de UNESCO eindragen. Buterdem is Bambarg överregional bekannt för sien völfältig un eegenstännig Beertraditschoon. 

In Bambarg sülvst leven 70.004 Inwahner (31. Dez. 2010) up en Rebeet vun 54,58 km².

## Bekannt Lüüd ut disse Stadt
* Wilfried Hochholdinger, düütsch Schauspeler

## Galerie

Bamberg-Ausblick-24-Stadt-2006-gje.jpg
Bamberg-Domplatz-Alte Hofhaltung-04-Neue Residenz-2014-gje.jpg
Bamberg-Altes Rathaus-46-Obere Bruecke-Obere Pfarre-2006-gje.jpg
Bamberg-Klein Venedig-36-2010-gje.jpg
Bamberg-Kloster Michelsberg-06-2006-gje.jpg
Bamberg-Kloster Michelsberg-40-St Jakob-Altenburg-2013-gje.jpg
Bamberg-Jakobsplatz-06-Nr9-2018-gje.jpg
Bamberg-Heilig-Grab-Str-02-2015-gje.jpg
Bamberg-Mittlerer Kaulberg-08-Nr1-3-2018-gje.jpg
Bamberg-Obere Sandstr-04-Nr1-Kachelofen-2018-gje.jpg


## Weblenken

* Offizielle Internetpräsenz vun de Stadt
Fenne

**Fenne** betekent

* Fenne, anneren Naam för de Marjenblome,
* Fenne, anner Woord för Weid,
* Fenne, Oort in de Gemeen Rangsdörp in’n Landkreis Telte-Fläming, Brannenborg,
* Fenne, Stadtdeel von de Stadt Völklingen in’n Regionaalverband Saarbrücken, Saarland.

**Fenne** is de Familiennaam von

* Fritz Fenne (* 1973), düütschen Schauspeler,
* Gisle Fenne (* 1963), noorweegschen Biathlet,
* Helga Øvsthus Fenne (* 1964), noorweegsche Biathletin,
* Hilde Fenne (* 1993), noorweegsche Biathletin.

Kiek ok bi: Fenn.
Paul Drayton

**Otis Paul Drayton** (* 8. Mai 1939 in Glen Cove, New York; † 2. März 2010) weer en US-amerikaansch Lichtathlet.  

1961 un 1963 wunn he de AAU-Meesterschapen över 220 Yards. 1961 weer he ok Liddmaat vun dat Team in’ 4 x 100-Meter-Staffelloop, dat mit 39,1 Sekunn en Weltrekord upstellt hett un he sülvst hett 1962 den Weltrekord över 200 Meter mit 20,5 Sekunn instellt.

Bi de XVIII. Olympisch Sömmerspelen 1964 in Tokio wunn he de Sülvermedaille in’ 200-Meter-Loop achter de US-Amerikaner Henry Carr (Gold) un vör Ed Roberts (Bronze) ut Trinidad un Tobago, as ok de Mannschaps-Goldmedaille in’ 4 x 100-Meter-Staffelloop tosommen mit sien Teamkollegen Gerald Ashworth, Richard Stebbins un Bob Hayes, vör de Teams ut Polen (Sülver) un Frankriek (Bronze).

## Enkeld Nahwiesen
Fleder

**Fleder** betekent

* Ellhoorn, En Struuk ut Middeleuropa, wo de Flederbeeren an wassen deit,
* Zirienjen, En Struuk, de ut Süüdoosteuropa stammen deit un hüdigendags allerwegens in Gaarns anplant warrt.
Haarmoos

**Haarmoos** betekent

* Haarmoos, Oort in de Stadt Laufen in’n Landkreis Berchtesgadener Land, Bayern,
* Haarmoos, Oort in de Gemeen Saaldorf-Surheim in’n Landkreis Berchtesgadener Land, Bayern.
Swetlana Jurjewna Wyssokowa

**Swetlana Jurjewna Wyssokowa** (russisch:Светлана Юрьевна Высокова); * 12. Mai 1972 in Krasnokamensk) is en russisch Iesflinklöperin. 

Bi de Olympisch Winterspelen 2006 in Turin keem se över de 3000-Meter-Streck up den 18. Rang, wunn aber in de Team-Verfolgung mit de russisch Mannschap de Bronzemedaille. Bi de Olympisch Winterspelen 2010 in Vancouver keem se över de 3000 Meter-Streck up Platz 17. 

## Weblenken
* Swetlana Wyssokowa bi ''Skateresults''
Agel

**Agel** betekent

* Agel, en Waterplant,
* Agel, Gemeen in dat Département Hérault, Frankriek,
* Mont Agel, Barg op de Grenz von Frankriek un Monaco.

**Agel** oder **Ágel** is de Familiennaam von

* Henri Agel (1914–2008), franzööschen Filmwetenschopper,
* Jerome Agel (* 1930), US-amerikaanschen Schriever un Rutgever,
* Jesse Agel (* 1961), US-amerikaanschen Basketballtrainer,
* Michael Agel (* 1970), düütschen Fotograaf,
* Vilmos Ágel (* 1959), ungaarschen Germanist un Spraakwetenschopper.