open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sophie Dethleffs

**Sophie Auguste Dethleffs (ok: Dethlefs)** (* 10. Februar 1809 in Heid; † 13. März 1864 in Hamborg) weer en plattdüütsch Dichterin.

## Leven
Se weer dat jüngste Kind vun de Bankdirektor un königlich Beamten Dethleffs. Hör Moder is glieks nah hör Geburt storben, hör Vader starv 1838. Dornah is se vun Justizrat Paulsen annommen wurrn, in de sien Huus se sowat as en Sellschoperin weer.  To Kindööp, Pulterabenden, sülvern Hochtieten un ähnlich Veranstaltungen schreev se Gedichte. Ok Theaterstücke hett se schreben. Hör Gedicht „De Fahrt na de Isenbahn“ weer all en lang Tiet bekannt, bevör dat 1850 in sleswig-holsteenschen Volksklenner druckt wurrn is. Dat Gedicht fangt so an:
***De Fahrt na de Isenbahn***

*Hans har sin Fru dat all lang verspraken,*

*Se wullen tohopen mal'n Lusttour maken,*

*Wenn dat Wedder ins moje weer*

*Un nicks to don för den Wagen un Peer.*

*Denn wo ehr Fründschap, wo Clas-Ohm wahn,*

*Da gung jüs vöröber de Isenbahn.*

*Da weer all lang so veel Snackens um ween,*

*Nu wull'n se doch sülvst den Specktakel mal sehn.*
Paulsen is denn 1848 storben un Sophie Dethleffs wurr mehr un mehr eensam, 1853 is se in de Schröderstift för „Hilfebedürftige aus besseren Ständen“ in Hamborg upnommen wurrn, wo se denn ok stürben is. 

## Ehren
Na Dethleffs Dood hett Klaus Groth een Gedicht schrieven, wovun veer Reeg op ehren Graffsteen steiht. In Hamborg wart vundaag ok an twee Steden an Dethleffs denken laten: Ehr Naam steiht op de Platt *Dichter und Schriftsteller* op de *Althamburgische Gedächtnisfriedhof* vun Friedhof Ohlsdorf un de *Dethlefstwiete* in Hamborg-Lohbrügge is na ehr benömt. Ok in Heid is een Straat na ehr benömt. 

2025 hett de plattdüütsche Schrieversche un Översetterin Clivia Appeldorn een Arbeitsdrepen to Sophie Dethleffs utricht, wo se ehr Gedichten för een CD insprekt hebbt.

## Warken
* *Gedichte*. Heide: Pauly 1850 (Neu herausgegeben von Michael Töteberg. Boyens, Heid 1989. ISBN 3-8042-0460-0)
* *De Fahrt na de Isenbahn*, Artur Fürst zu Ehren, Erasmusdruck, Berlin 1850 (1921 Needruck)
* *Gedichte in hochdeutscher und plattdeutscher Mundart*. 2 Bände. Kittler, Leipzig 1861 

## Literatur
* *Sophie Dethleffs ut' e Heid un annere voer Klaus Groth*, H. Lühr & Dircks, Garn 1926

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenken

* Ulrich Goerdten: "Die Bibliothek des Plattdütsch Vereen Quickborn zu Berlin in der Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin" (hoochdüütsch)

## Nawiese
Plejaden

**Plejaden** (na jemehrn Vadder ok *Atlantiden*) betekent

* Plejaden, in de greeksche Mythologie de söven Döchter vun Atlas un Pleione,
* Plejaden, in de Astronomie den apenen Steernhopen M 45 („Sövensteerns“),
* söven alexandrinsche Dichters ut dat 3. Johrhunnert v. Chr., de as „tragisch Plejad“ tohopenfaat warrt,
* La Pléiade, franzöösch Dichterschool in’t 16. Johrhunnert,
* Plejaden, Koppel vun düütsche Schachmeesters ut dat 19. Johrhunnert,
* Les Pléiades, Utsichtsbarg in de Swiez,
* De Plejaden, Vulkaans in de Antarktis.
1565

## Wat passeert is

### Boren

#### Ahn bekannt Datum

* Johannes Acronius, oostfreesch Paster un Theoloog († 1627)

## Storven
* 13. September: Guillaume Farel, Reformator ut de Swiez, Fründ vun Johannes Calvin (* 1489)
* 9. Dezember: Paapst Pius IV. (* 1499)
1489

## Wat passeert is
* 

## Boren
* 15. April: Sinan, osmaansch Ingineur un Architekt († 1588)
* Guillaume Farel, Reformator ut de Swiez, Fründ vun Johannes Calvin (†1565)
## Storven
Rudolf Beiswanger

**Rudolf Beiswanger** (*22. Februar 1903 in Altno; † 12. Oktober 1984 in Hamborg) weer en düütsch Schauspeler un Theaterintendant.

He hett in mehreren Kino- un Feernsehfilms mitspeelt (ünner annern in Tatort, Kümo Henriette). He weer aber ok Intendant vun dat Ohnsorg-Theater van 1945 bit 1949 in de direkte Nahfolg vun Richard Ohnsorg. Vördem weer he ok all as Schauspeler mit un ünner Ohnsorg up de Böhn vun dat domolige *Niederdeutsche Bühne* tätig.

1940 hett Beiswanger denn ok noch de Kummedie *Du* , en Twee-Personen-Stück, schreben, wat ok hüüttodag noch upföhrt wurrd.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteknung
1982 hett he de Fritz-Stavenhagen-Pries vun de Alfred-Toepfer Stiftung F.V.S. kregen.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
* 
* Kritik vun sien Theaterstück Du
1876

## Wat passeert is
* 22. Februar: De Johns Hopkins University wurrd grünnd.
* 25. Juni: In de Slacht an’t Little Bighorn warrt General Custer vun de Lakota-Sioux-, Arapaho- un Cheyenne-Indianers slahn.
* 13. August: De eerst Bayreuther Festspelen fangt an mit de vullständig Upführen vun den *Ring des Nibelungen* vun Richard Wagner.

## Boren
* 25. Januar: Waldemar Uhde, plattdüütsch Schriever († 1931)
* 1. Februar: Charles Royds, britisch Offizier un Polarforscher († 1931)
* 7. März: Edgar Evans, walisisch Polarforscher († 1912)
* 3. Mai: Richard Ohnsorg, düütsch Schauspeler un Theaterspeelbaas († 1947)
* 29. Mai: Friedrich Kreklow, plattdüütsch Schriever († 1945)
* 6. Juli: Walter Corde, düütsch Maler († 1944)
* 20. Juli: Sverre Hassel, norweegsch Polarforscher († 1928)
* 27. Juli: Luigi Volta, italieensch Astronom († 1952)
* 18. September: Fritz Stavenhagen, plattdüütsch Schriever († 1906)
* 3. Oktober: Karl Meyer, plattdüütsch Schriever un Heimatforscher († 1954)
* 10. Oktober: Wilhelm Krauel, plattdüütsch Schriever († 1952)
* 15. Oktober: Henry Dunlop, britisch Ingenieur un Polarforscher († 1931)
* 17. Oktober: Hippolyte Aucouturier, franzöösch Radrennfohrer († 1944)
* 8. November: Louis Bernacchi, austraalsch-britisch Physiker, Astronom un Polarforscher († 1942)
* 20. Dezember: Martha Müller-Grählert, plattdüütsch Schrieverin († 1939)

## Storven
* 30. März: Antoine-Jérôme Balard, franzöösch Chemiker, Opdecker vun dat Element Brom (* 1802)
* 8. Juni: George Sand, franzöösch Schrieverin (* 1804)
* 4. Dezember: Michael Neher, düütsch Maler (* 1798)
Histoorsche Bucht

**Histoorsche Bucht** () is in dat Völkerrecht en Utdruck för sone Buchten, de vun de Breed vun’n Togang her egentlich internatschonal Water wesen müssen, aver al jümmer kumplett to dat Hoheitswater vun een Staat tohöört. Bispelen sünd de Delaware-Bucht, de Hudson-Bucht oder dat Witte Meer. De Begreep *Histoorsche Bucht* is in dat Seerechtsövereenkamen Artikel 10 VI fastleggt.

Dat gifft en Reeg Buchten, bi de een (oder mehr as een) Staat den Status beansprucht, dat aver von annere Staten afstreden warrt: ünner annern de Münn von’n Río de la Plata (Argentinien un Uruguay), Anxious Bay, Encounter Bay, Lacepede Bay un Rivoli Bay (Australien); Golf von Thailand (Kambodscha); Hudson Bay (Kanada); Palk Bay un Golf von Manaar (Indien un Sri Lanka), Golf von Tarant (Italien), Golf von Sirte (Libyen), Golf von Panama (Panama), Peter-de-Grote-Bucht (Russland) un Golf von Tonkin un Golf von Thailand (Vietnam).
Bukowina

De **Bukowina** (russ’sch *Bökenland*) is en Rebeet an’n Oostrand vun de Wooldkarpaten, ’neem de Strööm Pruth un Sereth ehr Born hebbt. De Noorden liggt in de Ukraine, de Süden in Rumänien.

Vun dat 14. Johrhunnert af an höör de Bukowina to dat Förstendom Moldau. Na’n russ’sch-törkschen Krieg keem dat Land 1774 an Öösterriek. Vun 1782 sünd ünner öösterieksche Herrschop vele Inwannerers ut de Ukraine, Rumänien un düütsche Lannen na de Bukowina kamen. Vun 1850 af an weer de Bukowina denn en Kroonland binnen de Dubbelmonarchie Öösterriek-Ungarn. In disse Tiet harr de Bukowina ’n Grött vun 10.442 km². 1918 keem dat Rebeet an Rumänien. 1940 hett de Sowjetunion den Noorden innahmen, wat Rumänien sik 1941 trüchhaalt hett. 1944 hett wedder de Sowjetunion de Bukowina innahmen un 1947 müss Rumänien den Noorden offiziell afgeven. Mit dat Enn vun de Sowjetunion 1991 is de Gegend denn Deel vun de Ukraine bleven.
Privativ

En **Privativ** (ok Privativum, vun latiensch *privare* „röven“) is en Woort, dat seggt, dat dat, wat dat Basiswoort is, fehlt oder weniger warrt. En Bispeel is *afmesten*. *[[Mest]]* is dat Basiswoort un *afmesten* bedüüdt, dat de Mest wegbröcht warrt.
13. September

## Wat passeert is
* 604: Sabinianus wurrd to'n Paapst nömmt.

## Boren
* 1889: Wilfried Wroost, plattdüütsch Schriever († 1959)
* 1924: Maurice Jarre, franzöösch Komponist un Filmmusiker († 2009)
* 1939: Richard Kiel, US-amerikaansch Schauspeler († 2014)
* 1940: Hilmar Zill, düütsch Grafiker un Breefmarkenkünstler
* 1961: Petra Bredehöft, plattdüütsch Schriever
* 1941: Knut Kiesewetter, düütsch Jazzmusiker un plattdüütschen Leedermaker († 2016)
* 1943: Arve Kinnari, finnisch Biathlet
* 1944: Jacqueline Bisset, britisch Schauspelerin
* 1944: Mike Marshall, franzöösch-US-amerikaansch Schauspeler († 2005)
* 1955: Norbert Koof, düütsch Springrieder un Ünnernehmer
* 1971: Ann-Elen Skjelbreid, norweegsch Biathletin 
* 1973: Fabio Cannavaro, italiensch Footballnatschonalspeler
* 1978: Peter Sunde, IT-Expert ut Sweden
* 1979: Manuel Friedrich, düütsch Footballnatschonalspeler

## Storven
* 1321: Dante Alighieri, italieensch Schriever bekannt för „“ (* üm 1265)
* 1565: Guillaume Farel, Reformator ut de Swiez, Fründ vun Johannes Calvin (* 1489)
* 1826: Jacob Hübner, düütsch Entomoloog un Lepidopteroloog (* 1761)
* 1835: Joshua Sands, US-amerikaansch Politiker (* 1757)
* 1879: William Wilson Saunders, britisch Botaniker, Entomoloog un Lepidopteroloog (* 1809)
* 1944: Wilhelm Dieckmann, düütsch Offizier un Wedderstandskämper (* 1893)
* 1981: Bob Bates, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1923)
* 1996: Tupac Shakur, US-amerikaansch Rapper (* 1971)
* 2001: Jaroslav Drobný, tschechoslowaaksch Ieshockey- un Tennisspeler (* 1921)
* 2007: Gaetano Arfé, italienschen Politiker, Historiker un Journalist (* 1925)
* 2014: Dmitri Nikolajewitsch Sakunenko, sowjeetsch Iesflinklöper (* 1930)
* 2021: George Wein, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1925)
Richard Ohnsorg

**Richard Ohnsorg** (* 3. Mai 1876 in Hamborg; † 11. Mai 1947 ok dor) weer en düütsch Schauspeler, Theaterspeelbaas un Intendant.

## Leven
Ohnsorg hett an de Universität Marburg engelsch un düütsch Philogie studeeert un in 1900 in Rostock över engelsch Dramatik promoveert. Siet 1901 weer he in de Bibliotheksdeenst vun de Stadt Hamborg (för de öpentliche Bökerhallen) tätig, siet 10. April 1931 as Oberbibliothekar. 

Bekannt wurrn is he as Grünner, Speelbaas un Schauspeler van en nedderdüütsch Böhn, de an 12. Oktober 1902 in dat „Restaurant Kersten“ an Gänsemarkt as „Dramatische Gesellschaft Hamburg“ gründ wurrn un 1920 in „Niederdeutsche Bühne Hamburg e.V.“ umnömmt wurrn is. Af August 1945 hett disse Böhn de Naam „Richard-Ohnsorg-Theater“ kregen, wat later henn to Ohnsorg-Theater verkört wurrn is. 

Hüm is dat gelungen, en ganzen Rieg vun Schauspelers to engageeren, de över Johrteinten bi dat Theater bleven sünd un völ to de Popularität vun dat Huus bedraagen hemm. Dorto hören ünner annern: Otto Lüthje, Walter Scherau, Heidi Kabel, Hilde Sicks un Heini Kaufeld.

Mit Ohnsorg verbunnen is ok de för de Böhnenkunst van 1963 bit 1983 utgeben Richard-Ohnsorg-Pries vun de Alfred-Toepfer-Stiftung F.V.S. to Hamborg.

Begraven liggt Ohnsorg op’n Karkhoff Ohlsdörp in Hamborg.

## Schriften
* *John Lacy's „Dumb Lady“, Mrs. Susanna Centlivre's „Love's contrivance“ und Henry Fielding's „Mock Doctor“ in ihrem Verhältnis zu einander und zu ihrer gemeinschaftlichen Quelle*. Hamburg: Verlag Bargstedt & Ruhland, 1900. (Diss. Universität Rostock)

## Weblenken
* Lütt Foto vun Ohnsorg
* Dat Graft vun Richard Ohnsorg up de Ohlsdörper Karkhoff
982

## Wat passeert is
* De Wikinger Erik de Rode seilt na Gröönland un geiht dor as eersten an Land. He gifft dat Land ok den Naam *Gröönland*. 

## Boren

## Storven
1746

## Wat passeert is
* 16. April: De tweete Upstand vun de Jakobiten in Schottland ünner Charles Edward Stuart („Bonnie Prince Charlie“) gegen den Engelschen König finnt in de verloren Slacht bi Cullodden sien Enn.
* Immanuel Kant lett siene eerste Schrift rutgahn. Dat sünd de *[[Gedanken vun dat wohre Taxeern vun de lebennigen Kräft|Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte]]*.
## Boren
* 12. Januar: Johann Heinrich Pestalozzi, Swiezer Pädagoog († 1827)
* 30. März: Francisco Goya, spaansch Maler († 1828)
* 16. Juli: Giuseppe Piazzi, italiensch Astronom († 1826)

## Storven
* 20. März: Nicolas de Largillière, franzöösch Maler (* 1656)
16. August

## Wat passeert is
* 2005: Bi en Goddesdeenst steekt en malle Fru ut Rumänien Frère Roger doot. He weer Grünner un Prior vun de ökumeensche Meende vun Taizé.

### Kunst, Kultur un Bowark
* 1170: De Dom vun Havelbarg warrt inwieht.
* 1876: De Oper *[[Siegfried (Oper)|Siegfried]]* vun Richard Wagner warrt in Bayreuth ooropföhrt.

## Boren
* 1397: Albert II., ungaarschen un düütschen König ut dat Huus Habsborg († 1439)
* 1795: Heinrich Marschner, düütsch Komponist († 1861)
* 1881: Clarence Gamble, US-amerikaansch Tennisspeler († 1952)
* 1902: Evelyn Colyer, britisch Tennisspelerin († 1930)
* 1904: Wendell Meredith Stanley, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1971)
* 1918: Hans-Joachim Gernentz, düütschen Spraakwetenschopper († 1997)
* 1929: Helmut Rahn, düütsch Footballnatschonalspeler († 2003)
* 1930: Tony Trabert, US-amerikaansch Tennisspeler († 2021)
* 1934: Angela Buxton, britisch Tennisspelerin († 2020)
* 1934: John Standing, engelsch Schauspeler
* 1942: Lesley Turner Bowrey, austraalsch Tennisspelerin
* 1950: Britt Kanja, düütsch Danzerin, Mediendesignerin
* 1951: Umaru Yar’Adua, Politiker un Präsident vun Nigeria († 2010)
* 1952: Reginald VelJohnson, US-amerikaansch Film- un Theaterschauspeler
* 1954: James Cameron, kanaadsch Speelbaas, Dreihbookschriever un Filmproduzent
* 1955: Mario Beccia, italieensch Radrennfohrer
* 1958: Anne L’Huillier, franzöösch-sweedsch Physikerin un Nobelpriesdrägerin
* 1958: Madonna, US-amerikaansche Pop-Singersche, Schauspelersche un Schrieversche
* 1960: Éric Caritoux, franzöösch Radrennfohrer
* 1960: Róbert Tibenský, slowaaksch Schachspeler un -trainer († 2015)
* 1963: Jelle Nijdam, nedderlannsch Radrennfohrer
* 1980: Piet Rooijakkers, nedderlannsch Radrennfohrer
* 1983: Krystyna Guzik, poolsch Biathletin
* 1992: Quentin Fillon Maillet, franzöösch Biathlet

## Storven
* 1031: Wigger vun Veern, siet 1013 Bischop vun Veern
* 1920: Joseph Norman Lockyer, engelsch Astronom (* 1836)
* 1975: Friedrich Sämisch, düütsch Schachspeler (* 1896)
* 1985: Walter Polkehn, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1921)
* 2005: Frère Roger, Prior vun de ökumeensche Meende vun Taizé (* 1915)
* 2007: Max Roach, US-amerikaansch Jazz-Slagtüüchspeler un Komponist (* 1924)
* 2014: Peter Scholl-Latour, düütsch Journalist (* 1924)
* 2019: Felice Gimondi, italieensch Radrennfohrer (* 1942)
Plattdüütsch-Schoolsegel

Dat **Plattdüütsch-Schoolsegel** (**Plattdüütsch School**) warrt siet 2005 elk Johr vun dat Land Sleswig-Holsteen vergeven. Scholen kriegt dat dor för, dat disse Scholen dat Plattdüütsche fördern un plegen doot.

Dat Segel 2007 kregen hebbt de Grundschool Delve, de Grund- un Hauptschool Moisling (Lübeck), de Grundschool Mollhagen (Gemeinde Steenborg), de Realschool Wilhelm-Käber-School un de Grundschool Mühlenredder (Reinbek).

2006 hebbt de Lütt Lin’-School (Linden), de Dannewarkschool (Schleswig), de School Moisling (Lübeck), de Bismarckschool (Elmshorn), de Hauptschool Nordörp un de Albinus-Realschool (Loonborg) dat Segel kregen un 2005 de Wiengoornschool (Loonborg), de Grundschool Fleckeby, de Grund- un Hauptschool Sterley, de Beroopschool vun’n Kreis Noordfreesland (Husum), de Helen-Keller-School (Damp), de Realschool mit Grund- un Hauptschooldeel Viöl un de Realschool Niebüll.
Jean-Louis Pons

**Jean-Louis Pons** (* 24. Dezember 1761 in Peyre, Hautes-Alpes; † 14. Oktober 1831 in Florenz) weer en franzöösch Astronom.

Tüschen 1801 un 1827 hett he 37 Kometen (nah anner Quellen: 27 Kometen) opdeckt. 

Pons astronomsche Loopbahn fung eerst 1789 an, as he in dat Öller vun 27 Johr de Posten as Huusmeester an dat Observatorium vun Marseille atreden hett. Sien Direktor hett hümm in Astronomie ünnericht. Sien eerst Komeet hett Pons denn in Juli 1801 opdeckt. So as sien Landslüüd Charles Messier un Pierre Méchain hett he sück denn op de Söök vun Kometen spezialiseert un hett ok bit to teihn in een Johr funnen (August 1826 bit August 1827). 

Pons hett sülvst baut Teleskope bruukt, över de man aber nich allto völ weet. In sien Upteknungen find sück Henwies, dat sien „Großer Sucher“ en Gesichtsfeld vun 3° upwiesen de. Dat weer denn wohrschienlich en Gerät mit een groote Öpnung, un temelk lütten Brennwiet un lüüt Vergröterung, wat man ok as Kometensöker beteken deiht. 

Pons hett zwar völ Kometen funnen, oder nicht völ dorvan noteert un de Umloopbahnen hebbt hüm ok nich besünners interesseert. 

1813 is he denn Assistent in dat Marseiller Observatorium wurrn. 1819 hett hümm Maria Isabel vun Spanien to'n Direkter vun dat nee erricht Observatorium vun Marlia bi Lucca in de Toskana nömmt. Dat leep dor aber nicht so, as se docht harrn un nah veer Johr wurr dat Observatorium weer dicht makt. 1825 is he denn Direktor vun dat Observatorium in Florenz wurrn, wat he denn ok bit to sien Dood bleev.

Ok wenn he so völ Kometen funnen hett, sünd hüdtodag blots noch twee nah hümm nömmt, nämlich de Kometen, 12 P/Pons-Brooks un 7P/Pons-Winneke. Ok de Komeet Encke hett he 1818 opdeckt, de hett denn aber nich sien Naam kregen. De ehmals as "Pons-Coggia-Winnecke-Forbes" bekannt Komeet heet hüdtodag 27P/Crommelin, nah Andrew Crommelin, de de Bahn utrekend hett.

## Weblenken
* Utföhrlich Biografie (engelsch)
Hans Mahler

**Hans Mahler** (* 15. August 1900 in Hamborg-Rothenburgsort; † 25. März 1970 in Hamborg) weer een düütsch Theater- und Filmschauspeler. Bekannt wurrn is he aber as Speelbaas und Intendant vun dat Ohnsorg-Theater.

He hett toeerst en paar lüttgere Filmrullen speelt, ok bi dat Ohnsorg-Theater. 1937 hett he Heidi Kabel heiraat. Mit hör harr he 3 Kinner, vun de de jüngste, Heidi Mahler, ok Schauspelerin bi’t Ohnsorg Thater wurrn is. Sien beid Söhn hebbt aber nix mit Theater to doon harrt.

Later henn hett he bi all wichtig Fernsehöverdragen vun Theaterstücken ut dat Ohnsorg-Theater siet 1955 as Speelbaas tätig ween. Siet 1949 weer he aber all Intendant vun dat Theater, wat he bit to sien Dood bleev. 

## Filmwarken (Utwahl)

## Weblenken
*
* Hans Mahler bi filmportal.de
7. Dezember

## Wat passeert is

* 1787: Delaware wurrd eerst Bundsstaat vun de USA.
* 1941: De Japaners griept Pearl Harbour an, ohn dat se de USA vördem den Krieg verklaart hefft. Vu dor af an maakt de USA bi'n Tweten Weltkrieg mit

## Boren
* 1701: Anders Celsius, sweedsch Astronom, Mathematiker un Physiker († 1744)
* 1883: Sergei Iwanowitsch Beljawski, russisch Astronom († 1953)
* 1889: John Stuart Morrison, kanaadsch Schachspeler († 1975)
* 1895: Karl Flink, düütsch Footballnatschonalspeler († 1958)
* 1906: Erika Fuchs, düütsch Översettersche († 2005)
* 1914: Fermo Camellini, italieensch Radrennfohrer († 2010)
* 1914: Hans Rohde, düütsch Footballnatschonalspeler († 1979)
* 1915: Eli Wallach, US-amerikaansch Schauspeler († 2014)
* 1924: Liselotte Greife, plattdüütsch Schrieverin († 2008)
* 1932: Ellen Burstyn, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1968: Irisberto Herrera, kubaansch Schachspeler
* 1977: Holger Heymann, düütsch Politiker un Landdagsafordneter
* 1979: Jimmy Engoulvent, franzöösch Radrennfohrer 
* 1980: Clemens Fritz, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1990: Marte Olsbu, norweegsch Biathletin

## Storven
* 283: Eutychianus, Bischop vun Rom (Paapst) (* weet man nich)
* 1924: Rudolph Sophus Bergh, däänsch Komponist (* 1859)
* 1979: Robert Asher, britisch Speelbaas (* 1915)
* 1998: Martin Rodbell, US-amerikaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger (* 1925)
* 2005: Adrian Biddle, britisch Kameramann (* 1952)
* 2006: Jay McShann, US-amerikaansch Jazz- un Bluesmusiker (* 1916)
* 2011: Kurt Ernsting, düütsch Ünnernehmer un Mäzen (* 1929)
* 2012: Arthur Larsen, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1925)
* 2022: Jann-Peter Janssen, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1945)
* 2025: Gabriele Iwersen, düütsch Politikerin un Bundsdagsafordnete (* 1939)
1170

## Wat passeert is
* 16. August: De Dom vun Havelbarg warrt inwieht
* 29. Dezember: Thomas Becket, Arzbischop vun Canterbury, warrt vun veer Ridders an'e Siet bröcht. Allgemeen warrt annahmen, dat de engelsche König Hinrich II. dorachter steken dö
* In en Urkunn steiht to'n eersten Mol dat Woort Wiehnachten to lesen
* De Stadt Stockport in England wurrd eerstmals as *Stokeport* nöömt.

## Boren

## Storven
Empire Award

De **Empire Awards** (vullstännig Naam: *The Sony Ericsson Empire Awards*) sünd en Koppel vun britisch Filmpriesen.

## Historie
De Empire Awards gifft dat siet 1996 un warrt sietdem vun dat britische Kinomagazin „Empire“ vergeven. De Vergaav warrt in en teemlich „familiären“ Rahmen afhollen, bi en festlich Eten un Drinken, as dat ungefäähr so ok bi de Vergaav vun de *[[Golden Globe]]s* vör sik geiht. De Winners warrt vun de Lesers vun dat Magazin wählt.

## De Pries
De Utteken sülvst is en quadraatsch Stück Plexiglas op en swarten Sockel. In den Sockel warrt mit witte Schrift de Naam vun den Winner un de Kategorie ingraveert. In rode Schrift is de Naam „Empire“ in dat Plexiglas inlaten tohopen mit den Schrifttog
„Awards ...“ un de Johrestall. Sietdem Sony Ericsson de Hööftsponser is warrt ok jemehr Logo in de böveren rechten Eck inföögt.

## Kategorien
:Kiek ok: *[[Empire Award/Winners]]*

### Reguläär Priesen

### Sünnerpriesen

## Websteed
* Offiziell Websteed (engelsch)
Pasiphae (Maand)

**Pasiphae** (ok *Jupiter VIII*) is de achte Maand vun den Planet Jupiter, de opdeckt worrn is. 

## Opdecken
De Maand is in’n Februar 1908 vun den Astronom Philibert Jacques Melotte in Greenwich opdeckt wurrn. Pasiphae weer op fotograafsch Platten funnen worrn, man toeerst weer nich klor, of dat en Maand oder villicht en Asteroid weer. De Maand hett dorüm eerst de vörlöpig Asteroidenbeteken *1908 CJ* kregen. De Opnahm weer al ut den Januar, aver eerst in’n April kenn faststellt warrn, dat sik dat doch üm en Maand hannelt. De Maand is na Pasiphae, de Mudder vun’n Minotaurus ut de greekschen Mythologie nöömt. Ehrn Naam hett he aver eerst 1975 kregen. De Maand geev ok den Naam för de Pasiphae-Grupp, de all teemlich glieke Bahnen hebbt.

## Ümloopbahn
Pasiphae kreist in en middleren Afstand vun 23.624.00k km üm den Jupiter un bruukt dorvör ungefähr 743 Daag, 15 Stünnen un 7 Minuuten. De Bahn is düchtig exzentrisch mit 0,4090 un hett en Negen vun 151,431°. Dat heet, de Bahn is *retrograd*, de Maand lööpt also gegen den Dreihsinn vun Jupiter.

## Physikaalsch Egenschoppen
De Maand is ruch weg 50 km in Dörmeter groot un hett dorbi en Dicht vun üm un bi 2,6 g/cm³. Se is dorüm wohrschienlich ut Silikat-Steen opboot. Mit en Albedo vun 0,04 höört Pasiphae to de düsteren Maanden. De middlere Temperatur an de Böverflach liggt bi -102°C.
Oscar/Best frömdsprakig Film

De Priesdräger is in de Oscarkategorie **Best frömdsprakig Film** jümmer de Speelbaas vun den Film, de uttekent warrt. 

De Kategorie gifft dat eerst siet 1957, dorvör weer disse Oscar as en Sünnerpries btw. as Ehrenoscar verleht. Siet 1956 warrt de Priesdräger dör de Liddmaten vun de Academy ut en Vörutwahl vun fief Filmen wählt as dat ok in de anneren Kategorie maakt warrt.

Filmen, de in Düütschland produzeert worrn sünd, drööft vun de Firma German Films Service + Marketing GmbH (fröher: *Export-Union des Deutschen Films*) vörslahn warrn.

De Filmen sünd in de nafolgend Tabell na dat Johr vun de Verlehen oplist. 

## 1948–1950

## 1951–1960

## 1961–1970

## 1971–1980

## 1981–1990

## 1991–2000

## 2001–2010

## 2011–2020

## 2021–2030
Philibert Jacques Melotte

**Philibert Jacques Melotte** (* 29. Januar 1880; † 30. März 1961) weer en britisch Astronom, sien Öllern weern aber ut Belgien inwannert. 

In dat Johr 1908 hett he en nee'en Maand vun de Planet Jupiter opdeckt, de hüdtodag ünner de Naam Pasiphae bekannt is. De Naam hett de Maand aber eerst 1975 kregen. To Melotte's Tieden heet de eenfach Jupitermaand VIII, wiels dat de achte Maand weer, de vun de Jupitermaanden opdeckt wurrn weer. 

An 16. Januar 1909 hett he de Asteroid Melitta opdeckt. In 1915 hett he en Katalog rutbrocht vun 245 Apen Steernhoopen un Kugelsteernhoopen, de besünners völ groote un ok mit bloss Oog sichtbar Hoopen, so as de Hyaden, dat Hoor vun de Berenike un de &alpha;Persei-Grupp enthollen deiht.
21. September

## Wat passeert is
* 1903: Dr. August Oetker lett sik en Verfohren to’n Herstellen vun Backpulver patenteren. 
* 1964: Malta warrt unafhangig vun Grootbritannien. 
* 1991: Armenien warrt unafhängig.
* 2012: De JadeWeserPort wurrd offiziell in Bedriev nommen.

## Boren
* 1817: Anton von Ruthner, öösterrieksch Bargstieger, Alpenforscher, Geograph un Alpinschriftsteller († 1897)
* 1901: Hans Hansen Palmus, plattdüütsch Heimatdichter († 1989)
* 1909: Kwame Nkrumah, ghanaisch Politiker († 1972)
* 1921: Chico Hamilton, US-amerikaansch Jazzmusiker und Komponist († 2013)
* 1921: Ann-Charlott Settgast, hooch- un plattdüütsch Schrieverin († 1988)
* 1926: Donald Arthur Glaser, US-amerikaansch Physiker, Molekularbioloog, Neurobioloog un Nobelpriesdräger († 2013)
* 1928: Werner Beutling, plattdüütsch Schriever († 2009)
* 1931: Syukuro Manabe, US-amerikaansch Meteoroloog, Klimatoloog un Nobelpriesdräger 
* 1935: Henry Gibson, US-amerikaansch Schauspeler († 2009)
* 1934: David James Thouless, schottisch Physiker un Nobelpriesdräger († 2019)
* 1942: René Grelin, franzöösch Radrennfohrer
* 1950: Bill Murray, US-amerikaansch Schauspeler, Kummediant un Filmproduzent
* 1955: Israel Katz, israeelsch Politiker un Minister
* 1955: Jan Poortvliet, nedderlannsch Footballnatschonalspeler un -trainer
* 1971: Beate Wendt, düütsch Footballnatschonalspelerin
* 1971: Luke Wilson, US-amerikaansch Schauspeler
* 1976: Jana Kandarr, düütsch Tennisspelerin
* 1983: Maggie Grace, US-amerikaansch Schauspelerin

## Storven
* 19 v. Chr.: Vergil, röömsch Dichter (* 70 v. Chr.)
* 1558: Karl V., Kaiser vun Spanien un vun dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon (* 1500)
* 1842: James Ivory, schottsch Mathematiker un Astronom (* 1765)
* 1860: Arthur Schopenhauer, düütsch Philosoph (* 1788)
* 1866: Karl Ludwig Hencke, düütsch Amateurastronom (* 1793)
* 1914: Georg Hinrich Bruns, plattdüütsch un hoochdüütsch Schriever (* 1889)
* 1924: Adolf des Coudres, düütsch Maler (* 1862)
* 1950: Edward Arthur Milne, engelsch Mathematiker un Astrophysiker (* 1896)
* 1951: Richard Reinhard Emil Schorr, düütsch Astronom (* 1867)
* 1970: Adolf Wiklund, sweedsch Biathlet (* 1921)
* 1974: Walter Brennan, US-amerikaansch Schauspeler (* 1894)
* 1979: Dieter Seeler, düütsch Footballspeler (* 1931)
* 1991: Hermann Greifeld, plattdüütsch Heimatdichter (* 1901)
* 2011: Sjel de Bruijckere, nedderlannsch Footballspeler (* 1928)
* 2013: Walter Wallmann, düütsch Politiker, Bundsminister un Ministerpräsident vun Hessen (* 1932)
* 2019: Sigmund Jähn, düütsch Ruumfohrer (* 1937)
* 2020: Arthur Ashkin, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* 1922)
* 2024: Benny Golson, US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist (* 1929)
Josef Piontek

**Josef Emanuel Hubertus "Sepp" Piontek** (* 5. März 1940 in Breslau; † 18. Februar 2026 in Däänmark) weer en düütsch Footballspeler un -trainer. 

He is mit sien Öllern as Flüchtling nah Oostfreesland kommen un hett anfungen mit Footbalspelen bi Germania Leer. Wiels he bannig good Football spelen kunn, is he dornah nah Werder Bremen wesselt. Piontek hett as Verdediger för Bremen 203 mal in Bundsliga speelt un dorbi 15 Doren schooten. He hett dat sogor bit in de düütsche Natschonalmannschap schafft un ok dor söss mal speelt. 1972 hett Piontek aber mit Footballspelen uphollen un is Footballtrainer wurrn.

Dorvör muss he noch nich mal de Vereen wesseln, he bleev bi Bremen (bit 1975). Sien nächste Statschoon weer denn Fortuna Düsseldörp. Dor hebbt se hüm aber nah een Saison entlaaten. Ok bi FC St. Pauli weer he noch kört Trainer.

Richtig bekannt wurrn is he aber as Trainer vun de Natschonalmannschap vun Däänmark vun 1979 bit 1990. Mit de däänsch Mannschap het he denn an de Europameesterschap 1984 un an de Weltmeesterschap 1986 deelnommen un ok noch en gooden Rull speelt. Dat weer ümso bemarkenswerter, as dat de Dänen dorvör in Football nichts reeten harrn.

Later henn weer he ok noch Natschonaltrainer vun Gröönland, Haiti un Törkie.

## Weblenken
Eozän

**Eozän** is de Beteken vun en eerdhistorische Epoch binnen de Periood vun dat Paläogen. Vördem dat System ümstellt worrn is, hett dat Eozän noch to dat Tertiär höört. Anfungen hett dat Eozän vör ruch weg 55,8 Millionen Johren un weer vör ungefäähr 33,9 Millionen Johren wedder vörbi. Vun dat Paläogen is dat na dat Paläozän de tweete Epoch wesen un weer opfolgt vun dat Oligozän. Nöömt is dat Eozän na Eos, wat in de greekschen Mythologie de Göddin vun dat Morgenroot weer.

Bedüdend weer vör dat Eozän, dat sik de Söögdeerten op’n Sprung wieterentwickelt hebbt. In disse Tiet sünd de Ornen vun de Unpoorhover (Perissodactyla), de Fledderbeester (Chiroptera), de Primaten (Primates) un de Gnaagdeerter (Rodentia) entstahn.

To de beropensten Fossilenfundsteden ut dat Eozän in Düütschland tellt de Gruuv Messel bi Darmstadt, dat Geiseldaal westlich vun Merseborg un dat Eckfelder Maar bi Manderscheid. Dor gifft dat fossile Överresten vun Insekten, Amphibien, Reptilien, Vagels un Söögdeerten. To disse sünnerlichen Deertenwelt höört ünner anneren Rieseneemken, Riesenslangen, Krokodilen, bit to twee Meter hooge Riesenloopvagels (t.&nbsp;B. *Diatryma*),  Oorpeerd so groot as en Voss, Tapiren, Eemkenboren, Schuppenbeester, Oorroofdeerten un op twee been lopende Söögdeerten.

## Kiek ok
* Eerdhistorie
* Eerdenstahn
* Geoloogsch Tietskala

## Literatur
* Ernst Probst: *Deutschland in der Urzeit. C. Bertelsmann, München 1986.
* Ernst Probst: *Rekorde der Urzeit. C. Bertelsmann, München 1986.

## Websteed
* De Gruuv Messel (Siet vun’t Goethe-Institut op hoochdüütsch)
Hermann Eppenhoff

**Hermann Eppenhoff** (* 19. Mai 1919 in Wanne-Eickel, † 10. April 1992) weer en düütsch Footballspeler un -trainer.

De Störmer hett vun 1928 bit 1935 bi TB Eickel speelt und dornah bit 1938 bi SpVgg Röhlinghausen. Sien gröttste Erfolge hett he aber bi Schalke 04 fiert, för de he bit 1956 speelt und ok en paar Meesterschapen wunnen hett. Wiels he so en gooden Speler weer, hett he ok dreemal in de Natschonalmannschap speelt. 

Nahdem sien aktiv Karriere to Ennen weer, is he Trainer wurrn. Sien Vereens weern
TuRa Bergkamen (1956 - 1958), Sportfreunde Gladbeck (1958 - 1961). Dornah gung dat in de Bundsliga eerst bi Borussia Düörpm (1961 - 1965), mit de he Meester un Pokalwinner wurrn is, denn MSV Duisburg (1965 - 1967) un dornah VfL Baukem (1967 - 1972). In 1972 hett he denn ok noch för en lütten Sett de VfB Stuttgart traineert. In de Saison 1975/76 hett he sien Trainerkarriere bi de SpVgg Erkenschwick utklingen laaten.
10. April

## Wat passeert is
* 1941: Düütsche Truppen nehmt Zagreb in (Tweete Weltkrieg)
* 2010: Bi Smolensk stört en Tupolew Tu-154 af. 96 Lüde kaamt dorbi um, dormank Polen sien Staatspräsident Lech Kaczyński un allerhand hoge poolsche Militärs un Politikers.  

## Boren
* 1830: Karl Bauer, plattdüütsch Schriever († 1880)
* 1838: Johann Hinnerk Fehrs, plattdüütsch Schriever un Lyriker († 1916)
* 1873: Heinrich Aumund, düütschen Ünnernehmer un Perfesser († 1959)
* 1873: Frank Wild, britisch Polarforscher († 1939)
* 1898: Hans Ehrke, plattdüütsch un hoochdüütsch Schriever († 1975)
* 1906: Fud Livingston, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1957)
* 1922: Giuseppe Casari, italieensch Footballnatschonalspeler († 2013)
* 1927: Marshall Warren Nirenberg, US-amerikaansch Biochemiker, Genetiker un Nobelpriesdräger († 2010)
* 1929: Max von Sydow, sweedsch Schauspeler († 2020)
* 1936: Michail Juchma, tschuwaschschen Schriever, Dichter un Historiker
* 1939: Paul Neese, düütsch Politiker un Landdagsafordneter († 2000)
* 1945: Jochen Bölsche, düütsch Journalist
* 1959: Jochen Nickel, düütsch Schauspeler
* 1995: Kinga Zbylut, poolsch Biathletin

## Storven
* 1945: Lucien Storme, belgisch Radrennfohrer (* 1916)
* 1966: Evelyn Waugh, engelschen Schriever (* 1903)
* 1986: Eugen Grimminger, Liddmaat vun de Wedderstandsgrupp "Weiße Rose" (* 1892)
* 1986: Jupp Hussels, düütsch Schauspeler, Rundfunkspreker un Ünnerholler (* 1901)
* 1992: Hermann Eppenhoff, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer (* 1919)
* 2010: Lech Kaczyński, poolsch Politiker un Staatspräsident (* 1949)
* 2013: Robert Geoffrey Edwards, britisch Physioloog un Nobelpriesdräger (* 1925)
* 2020: Frits Flinkevleugel, nedderlannsch Footballnatschonalspeler (* 1939)
Steentietfootball

Mit **Steentietfootball** betekent man dat katastrophale Footballspeel vun en Mannschap, vun de man ünner normal Ümstännen bedüüdend mehr verwachten kann. 

So en Mannschap speelt denn ohn Lüst un Insatz. De Trainer vun en sülker Mannschap föhlt sück denn mit sien Training um Johren torüch sett (nämelk in Steentiet). Bi de nahfolgend Pressekonferenzen snackt man denn meestens dorvan, dat de Spelers „nich free in Kopp weern“ oder to „düchtig ünner Druck stunnen“.
Löper (Football)

De **Löper** weer in dat fröhere WM-System Verbinnensmann tüschen Verteedigung un Angreep. Man ünnerscheed tüschen rechten, Middel- un linken Löper (Nummers up Trikot: 4,5 un 6), all dree tosommen weern de Löperrieg.

De Beteknung gifft dat hüdtodag nich mehr, nu sünd dat Middelfeldspelers, worbi de Nummer 4 eegentlich mehr to de Verteedigung hörrt un to dat Middelfeld ok noch de Nummers 8 und 10 kommen sünd.
Heini Kaufeld

**Heini Kaufeld** (* 19. Juli 1920 in Hamborg; † 6. Mai 1996 ok dor) weer en düütsch Feernseh- un Theaterschauspeler as ok Speelbaas.

As he noch Kind weer, hett Kaufeld all an verscheeden Hamborger Theaters, so as dat Düütsch Schauspeelhuus, speelt. 1939 hett hüm Richard Ohnsorg för de *Niederdeutsche Bühne Hamburg*, wat nahst dat Ohnsorg-Theater wurr, engageert. Kaufeld is bundswiet dör de völ Fernsehupteknungen vun de NDR ut dat Ohnsorg-Theaater bekannt, so as in *Das Herrschaftskind* (1955), *De dolle Deern* (1962), *Der Bürgermeisterstuhl* (1962), *Meister Anecker* (1965), *Allzumal Sünder* (1966), *Zwei Kisten Rum* (1968), *Schneider Nörig* (1969), *Der möblierte Herr* (1971), *Mein Mann, der fährt zur See* (1971), *Das Hörrohr* (1973), *Tratsch im Treppenhaus* (1974), *Wenn der Hahn kräht* (1976), *Rum aus Jamaika* (1977) un  *Willems Vermächtnis* (1978). Kaufeld speel dorbi meestens komisch un schrullig Figuren, aber ok woll mal Charakterrullen. 1979 is he so slimm krank wurrn, dat he sien Beroop upgeven muss. 

Eenmal, 1966, hett he denn ok mal Regie föhrt bi dat Theaterstück *Kein Auskommen mit dem Einkommen* mit u. a. Otto Lüthje, Heidi Kabel, Heidi Mahler, Edgar Bessen, Erna Raupach-Petersen, Henry Vahl, Hilde Sicks und Ernst Grabbe, wat ok vun NDR uptekend wurrn is.

## Filmrullen

## Weblenken
*
19. Juli

De **19. Juli** is de 200. Dag in'n Gregoriaanschen Klenner. Wenn Schaltjohr is, is dat de 201. Dag. Dat blievt noch 165 Daag över, bit dat Johr wedder to Enne geiht

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 711: Slacht an den Rio Guadalete. Arabers un Berbers ünner Tariq ibn Ziyad winnt gegen de Westgoten ünner jem ehren König Roderich. Nu hefft se free Bohn un könnt de Iberisch Halfinsel innehmen. 
* 1333: In de Slacht bi Halidon Hill slaht de Englänner ünner jem ehren König Eduard II. de Schotten unner Sir Archibald Douglas. Dat is de leste Slacht in den Schottschen Unafhängigkeitskrieg. De Englänner verleert bloß 14 Mann, de Schotten mehr as 4.000.
* 1821: Georg IV. warrt in London to'n König vun England kröönt
* 1870: Frankriek verkloort den Krieg an Preußen. Dor geiht de Düütsch-franzöösche Krieg mit los
* 1965: Na meist 20 Johrn gifft Willem Kaisen Bott as Bremer Börgermeester

### Weertschap
* 1900: De Metro vun Paris warrt in’n Bedriev nahmen

## Boren
* 1803: Johann Wilhelm Preyer, düütsch Maler († 1889)
* 1834: Edgar Degas, franzöösch Maler un Bildhauer († 1917)
* 1890: Peter Wiepert, Heimatforscher ut Fehmarn († 1980)
* 1900: Arno Breker, düütsch Bildhauer († 1991)
* 1920: Heini Kaufeld, düütsch Theaterschauspeler un Speelbass († 1996)
* 1921: Rosalyn Sussman Yalow, US-amerikaansch Physikerin un Nobelpriesdrägerin († 2011)
* 1934: Bobby Bradford, US-amerikaansch Jazzmusiker
* 1938: Richard Jordan, US-amerikaansch Schauspeler († 1993)
* 1943: Thomas John Sargent, US-amerikaansch Okönom un Nobelpriesdräger
* 1945: Richard Henderson, britisch Bioloog un Nobelpriesdräger
* 1946: Ilie Năstase, rumäänsch Tennisspeler
* 1973: Ailton, brasiliaansch Footballspeler
* 1983: Ernst August Prinz von Hannover, Prinz ut dat Huus Hannover

## Storven
* 1700: Hieronymus Gradenthaler, düütsch Organist un Komponist (* 1637)
* 1932: René Bazin, franzöösch Schriever (* 1853)
* 1978: Georg Kipp, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Noordrhien-Westfalen (* 1906)
* 2002: Wladimir Wladimirowitsch Wasjutin, sowjeetsch Kosmonaut (* 1952)
* 2009: Karen Harup, däänsch Swemmsportlerin (* 1924)
* 2012: Hans Nowak, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1937)
* 2014: James Garner, US-amerikaansch Schauspeler (* 1928)
* 2015: Galina Prosumenschtschikowa, sowjeetsch Swemmsportlerin un Olympiasiegerin (* 1948)
* 2025: Christa Arntz, plattdüütsche Schrieversche (* 1943)
Oligozän

Dat **Oligozän** stellt en Epoch in de Eerdhistorie dor, de twüschen dat öllere Eozän un dat jüngere Miozän in de Periood vun dat Paläogen leegt. Ehmols weer dat to dat Tertiär torekent, wat dat vundaag aver nich mehr gifft. De Anfang vun de Epoch liggt bi 33,9 Millionen Johren för de Nutiet, to End weer dat Oligozän vör ungefäähr 23,03 Millionen Johr.

In de Tiet vun dat Oligozän füng dat Opfalten vun de Alpen (alpidisch Bargenbilln) un de Rocky Mountains an. In de Platentektonik güng dat los, dat sik Süüdamerika vun de anneren Kontinenten loslösen dee un anfüng, en egen Deerriek to entwickeln. In de anneren Kontinenten hebbt sik de modernen Ornen vun de Söögdeerten entwickelt.

In Düütschland hett in dat Oligozän vör ruch weg 30 Millionen Johr de Noordsee bit an den Nedderrhien reckt un bit in dat Rebeet vun Kassel (Noordhessen). Oostdüütschland weer bit an’n Harz un bit na Leizig rünner vun de See överspöölt. Twüschen de Noordsee un de See in dat hüütig Rebeet vun de Alpen – wat en Rest weer vun de Thetyssee – hett en ungefäähr 300 km lange un bit to 40 km breede Seestraat verlopen, de vun Kassel över de Wetterau-Lunk un den Böverrhiengraven bit in de Swiez na Basel recken dee.

An’t Noordend vun’n Böverrhiengraven leeg twüschen Odenwoold, Spessart, Taunus, Hunsrüch un Pälzer Bargland en Binnenmeer, dat meist teihn mol so groot weer as de hüdige Boddensee. In disse Seestraat hebbt Seekeuh, Haifisch un Rochen leeft. Bedüdenste Fundsteed vun Fossilen ut dat Oligozän in Düütschland is de Dobarg in Buine (Bünde).

## Kiek ok
* Eerdhistorie
* Eerdenstahn
* Geoloogsch Tietskala

## Literatur
* Ernst Probst: *Deutschland in der Urzeit.* C. Bertelsmann, München 1986.
* Ernst Probst: *Rekorde der Urzeit.* C. Bertelsmann, München 1986.
Miozän

Dat **Miozän** is en eerdhistoorsch Epoch in de Periood vun dat Neogen. Bit vör eenige Johren weer dat noch en Deel vun dat Tertiär – in de ne’e Ornen nich mehr. Dat Miozän is de öllste Epoch in’t Neogen. Dat is vör 23,03 Millionen Johren anfungen un weer vör 5,33 Millionen Johren wedder vörbi. Dorvör keem dat Oligozän as letzte Epoch vun’t Paläogen un dorna folgt dat jüngere Pliozän.

In’t Miozän weer dat Klima weltwiet noch warm, aver so allmählich hett sik dat afköhlt, wat al en Vörteken wesen is vör de bevörstahend Iestieten in dat Pleistozän. De Landbrüch twüschen Noord- un Süüdamerika hett dat noch nich geven, dorüm hebbt sik de Deerten in Süüdamerika unafhangig wieterentwickelt, wieldat sik op de anneren Eerddeelen moderne Oorden entwickelt hebbt as de Familien Peer, Kamelen, Hirschen un de bioloogsch Oort Wulf. Ok de Snüsseldeerten hebbt in disse Epoch en Hoochtiet hat. 

In de Landevenen vun Europa un in de tektonischen Becken hebbt sik in’t Miozän grode Massen vun Sedimenten aflagert. Disse Sedimentbecken hebbt regionaltyypsche Naams kregen, de togliek ok de Tiet vun dat Miozän in verscheeden geoloogsch Stopen indeelt. In Middeleuropä sünd disse Stopen na Schichten vun ünnen (oolt) na baven (jünger): Aquitanium, Burdigalium, Langhium, Serravallium, Tortonium un Samartium oder Messinium.

Disse Sedimenten sünd vun grode Bedüden för de Energieweertschop vun wegen dat Föddern vun Kohlenwaterstoffen. An de Becken weern siet de Johren 1920 ok de Gravimetrie un annere Methoden in de *Anwendte [[Eerdphysik]]* bit op den hüütige Stand wieter entwickelt.

Vör 14,8 Millionen Johr geev dat butendem en Naturkatastrooph op de Eer, as dör en Inslag vun en Meteoriten (Impakt) dat Nöördlinger Ries entstahn is.

## Kiek ok
* Eerdhistorie
* Eerdentstahn
* Geoloogsch Tietskala

## Websteed
Kort vun de Eer vör 14 Mio. Johr
1832

## Wat passeert is
* In Elsfleth warrt de Navigatschoonsschool grünnt

## Boren
* 6. Januar: Lodovico Jacobini, italieensch Kardinal († 1887)
* 23. Januar: Édouard Manet, franzöösch Maler († 1883)
* 15. April: Willem Busch, düütschen Tekner un Schriever († 1908)
* 15. Oktober: Friedrich Tietjen, düütsch Astronom († 1895)
* 15. November: Hermann Ottomar Herzog, düütsch Landschapsmaler († 1932)
* 16. Dezember: Wilhelm Foerster, düütsch Astronom († 1921)

## Storven
* 22. März: Johann Wolfgang von Goethe, düütsch Schriever un Naturforscher (* 1749)
* 5. Mai: Kaahumanu, Königin vun Hawaii (* 1768)
20. September

## Wat passeert is
* 1697: Freden vun Rijswijk
* 1979: De Verdrag von Tarawa wurrd slooten. Dormit kriggt dat Land Kiribati 14 Eilannen, de bit jetzt in Macht vun de USA stunnen.

## Boren
* 1620: August Varenius, düütsch Theoloog un Perfesser († 1684)
* 1873: Robert Wrenn, US-amerikaansch Tennisspeler († 1925)
* 1882: Ossip Bernstein, russisch-ukrainisch-franzöösch Schachspeler († 1962)
* 1889: Jelly Roll Morton, US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist († 1941)
* 1896: Friedrich Sämisch, düütsch Schachspeler († 1975)
* 1914: Marcel Kint, belgisch Radrennfohrer († 2002)
* 1924: Werner Tiet, plattdüütsch Schriever († 1984)
* 1927: John Dankworth, britisch Jazz-Musiker, Big Band-Leader un Komponist († 2010)
* 1929: Henning Wolff, düütsch Schriever († 2006)
* 1934: Jeff Morris, US-amerikaansch Schauspeler († 2004)
* 1940: Richard McDermott, US-amerikaansch Iesflinklöper
* 1951: Arnold Preuß, düütsch Theaterbaas un Schauspeler
* 1958: Norbert Meier, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer
* 1959: Axel Gedaschko, düütsch Politiker
* 1972: Henning Baum, düütsch Schauspeler
* 1992: Peter Prevc, sloweensch Skispringer

## Storven
* 1870: John Brinckman, plattdüütsch Schriever ut Rostock (* 1814)
* 1956: Karl Willeke, plattdüütsch Schriever (* 1875)
* 1959: Vincent Richards, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1903)
* 1988: Roy Kinnear, britisch Schauspeler (* 1934)
* 2005: Edmund Wilkens, düütsch un plattdüütsch Schriever (* 1932)
* 2014: Anatoli Nikolajewitsch Beresowoi, sowjeetsch Kosmonaut (* 1942)
* 2020: Michael Chapman, US-amerikaansch Kameramann (* 1935)
* 2022: Robert Peters, düütschen Germanist (* 1944)
1854

## Wat passeert is

## Boren
* 4. Januar: August Düffer, plattdüütsch Schriever († 1934)
* 6. Februar: Korl Biegemann, plattdüütsch Schriever († 1937)
* 14. März: Paul Ehrlich, düütsch Chemiker, Mediziner, Forscher, Seroloog un Nobelpriesdräger († 1915)
* 15. März: Emil Adolf von Behring, düütsch Bakterioloog, Seroloog un Nobelpriesdräger († 1917)
* 7. Juni: Charlotte Niese, düütsch Schrieverin († 1935) 
* 31. August: August Biester, plattdüütschen Schriever († 1926)
* 17. September: David Dunbar Buick, US-amerikaansch Utfinner un Industriellen († 1929)
* 2. November: Isidor Gunsberg, engelsch Schachspeler († 1930)
* 5. November: Paul Sabatier, franzöösch Chemiker un Nobelpriesdräger († 1941)

## Storven
* 25. Januar: Charles-Louis Jules David, franzöösch Diplomat un Gräzist (* 1783)
* 17. September: Wilhelmine Witte, düütsch Astronomin (* 1777)
* 24. November: Carl Joseph Begas, düütsch Maler (* 1794)
1828

## Wat passeert is

## Boren
* 8. Februar: Jules Verne, franzööschen Schriever († 1905)
* 28. März: Melchior Anderegg, Swiezer Bargstieger († 1914)
* 5. Mai: Albert Marth, düütsch Astronom († 1897)
* 9. September: Leo Tolstoi, russisch Schriever († 1910)

### Boren ahn bekannt Datum
* Charles Hudson, engelsch Reverend un Bargstieger († 1865)

## Storven
* 16. April: Francisco Goya, spaansch Maler (* 1746)
* 22. September: Shaka, König un Anföhrer vun de Zulu in Süüdafrika (* üm 1787 rüm)
* 23. September: Richard Parkes Bonington, engelsch-franzöösch Maler (* 1802)
1787

## Wat passeert is
* 7. Dezember: Delaware ratifizeert as eersten vun de 13 Neeenglandstaten de US-Verfaten un warrt dor de 1. US-Bundsstaat mit. 
* Immanuel Kant warrt upnahmen in de Preußische Akademie vun de Wetenschoppen in Berlin.

## Boren
* 5. April: Caroline Lauska, düütsch Malerin († 1871)
*  üm 1787 rüm: Shaka, König un Anföhrer vun de Zulu in Süüdafrika († 1828)

## Storven
26. September

## Wat passeert is
* 1543: Dat Neddergericht wurrd in Bremen inricht.

## Boren
* 1772: Marc-Louis Arlaud, Swiezer Porträtmaler († 1845)
* 1824: August von Heckel, düütsch Maler († 1883)
* 1851: Felix Stillfried, plattdüütsch Schriever († 1910) 
* 1889: Martin Heidegger, düütsch Philosoph († 1976)
* 1914: Achille Compagnoni, italieensch Bargstieger († 2009)
* 1919: Ezio Loik, italieensch Footballnatschonalspeler († 1949)
* 1925: Günter Harte, plattdüütsch Schriever († 2012)
* 1930: Joe Brown, britisch Bargstieger († 2020)
* 1935: Henk Nijdam, nedderlansch Radsportler († 2009)
* 1941: Fiede Kay, plattdüütsch Singer un Leedermaker († 2005)
* 1949: Hana Mašková, tschechisch Ieskunstlöperin († 1972) 
* 1960: Uwe Bein, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1965: Edo Reents, düütsch Kulturjournalist un Literaturkritiker

## Storven
* 1867: James Ferguson, schottsch Ingeniör un Astronom (* 1797)
* 1868: August Ferdinand Möbius, düütsch Astronom (* 1790)
* 1909: Heinrich Holtermann, düütsch Politiker († 1838)
* 1914: Hermann Löns, düütsch Schriever (* 1866)
* 1914: August Macke, düütsch Maler vun den Expressionismus (* 1887)
* 1978: Manne Siegbahn, sweedsch Physiker un Nobelpriesdäger (* 1988)
* 1987: Herbert Tichy, öösterrieksch Reiseschriever, Geoloog, Journalist un Bargstieger (* 1912)
* 2008: Paul Newman, US-amerikaansch Schauspeler, Rennfohrer un Ünnernehmer (* 1925)
* 2019: Jacques Chirac, franzöösch Politiker un Staatspräsident (* 1932)
19. August

## Wat passeert is
* 43 v. Chr.: Octavian, de later röömsche Kaiser Augustus, dwingt siene Gegenspelers, em as Konsul in to setten. 
* 1272: Eduard I., Ökelnaam *Longshanks*, öllsten Söhn vun Hinrich III., warrt König vun England (bit 1307). 

* 1944: 273 britsche Bombers leggt den ganzen Bremer Westen in'n Dutt
## Boren
* 1829: Paul Trede, plattdüütschen Schriever († 1908)
* 1889: Dave Peyton, US-amerikaansch Songwriter, Pianist, Arrangeur, Orchesterleiter un Musikkritiker († 1955)
* 1913: Paul Maye, franzöösch Radrennfohrer († 1987)
* 1923: Magdalene Ehlers, plattdüütsch Schrieverin († 2016)
* 1923: Heinrich Ohm, plattdüütsch Schriever († 2011)
* 1924: Willard Sterling Boyle, kanaadsch Wetenschapler un Nobelpriesdräger († 2011)
* 1939: Max Lorenz, düütsch Footballnatschonalspeler († 2025)
* 1946: Bill Clinton, US-amerikaansch Politiker un 42. Präsident
* 1969: Matthew Perry, US-amerikaansch-kanaadsch Schauspeler († 2023)

## Storven
* 14: Augustus, Kaiser vun dat Röömsche Riek (* 63 v. Chr.)
* 1662: Blaise Pascal, franzööschen Philosophen, Physiker un Mathematiker (* 1623)
* 1897: Paul Schlack, düütsch Chemiker un Utfinner (* 1897)
* 1910: Jean-Baptiste Accolay, belgisch Komponist un Dirigent (* 1845)
* 1939: Frank Wild, britisch Polarforscher (* 1873)
* 1971: Mary Kendall Browne, US-amerikaansch Tennisspelerin (* 1891)
* 1991: Henri van Schaik, nedderlannsch Springrieder un Olympiadeelnehmer (* 1899)
* 2013: Cedar Walton, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1934)
1829

## Wat passeert is
* 5. April: Francesco Saverio Castiglioni wurrd to'n Paapst kröönt un nömmt sück Pius VIII.

## Boren
* 17. Januar: Otto Lauenstein, düütsch Politiker († 1902)
* 23. März: Norman Robert Pogson, engelsch Astronom († 1891)
* 20. Juli: Joseph Jansen, düütsch Landschapsmaler († 1905)
* 19. August: Paul Trede, plattdüütschen Schriever († 1908)
* 12. September: Anselm Feuerbach, düütsch Maler († 1880)
* 28. September: Erik Bodom, norweegsch Maler († 1879)
* 5. Oktober: Chester Alan Arthur, US-amerikaansch Politiker un de 21. Präsident vun de USA († 1886)
* 14. Oktober: August Malmström, sweedsch Maler († 1901)
* 15. Oktober: Asaph Hall, US-amerikaanschen Astronom († 1907)

## Storven
* 10. Februar: Leo XII., Paapst (* 1760)
* 30. April: Mauritz Detten, düütsch Dokter, Perfesser un Schriever (* 1767)