open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dubai

**Dubai** (Uutsprake: , ) is de gröttste Stadt in den Verenigten Araabschen Emiraten un de Hööftstadt vun dat Emirat Dubai. De Stadt is bekend vör ehr modern Architektuur un as en Zentrum vun Handel un Tourismus in de Regioon.

Mit över 3,3 Millionen Inwahners (Stand 2021) is Dubai ene vun de gröttste Städer in de Welt un ene mang den Städen, de up’t flinkeste anwasset. De Stadt liggt an de Küst vun de Perssche Golf un hett sik vun ene lüttke Handelsstadt in den 20. Johrhunnert to ene futuristische Metropool uutwickelt. Dubai is beröömt vör Buwärken, as de Burj Khalifa, den höögsten Wulkenschraper in de Welt, un dat segelbootförmige Hotel Burj Al Arab.

De Weerdschop vun Dubai präägt Handel, Tourismus, un Finanzen. Dat Emirat hett sik in den letzten Johren to enem wichtigen Handels- un Finanzzentrum in de Region uutwicklet. D

## Bilder

Bild:Dubai skyline at sunset.jpg|Skyline vun Dubai bi Sunnenunnergang
Bild:Dubai Skyline mit Burj Khalifa (18241030269).jpg|Skylien med den Burj Khalifa
Bild:Artificial Archipelagos, Dubai, United Arab Emirates ISS022-E-024940 lrg.jpg|Küste van Dubai, med künstliken Eilannen

## Nawiese

## Weblenke

* Offitschelle Webstède vun Dubai
Swahili (Spraak)

**Swahili**, ook **Kiswahili** is de Spraak, de vandaag in Oostfrika süüdlich vun de Sahara vun över 90 Millionen Lüüd snackt. Dat is en Bantuspraak, de üm de Swahili-Küst in Kenia ümto, Tansania, Uganda un de Demokraatsche Republiek Kongo sproken warrt. 

Swahili is en Mischsprak, de in dat 1. Johrhunnert vun ostafrikaansche Händlers utbreet wurr. Dör de Handel mit dat araabsche Welt hett Swahili en groten Andeel araabsche Lehnwöör. De Spraak hett ok en Reeg Lehnwöör ut'n Persisch, Törksch, Portugeesch un indische Spraken. In dat 19. Johrhunnert is Swahili en wichtige Spraak in de Handel an de oostafrikaansche Küst un in dat Binnenland wurr dat ook as Lingua Franca bruukt.

Swahili hett en agglutinerenden Grammatik. Dat bedüd, dat Affixe an dat Woord achteran packt warrt grammatsche Bedüden to wiesen.

## Weblenken
Évariste-Vital Luminais

**Évariste-Vital Luminais** (* 13. Oktober 1821 in Nantes; † 15. Mai 1896 in Paris) weer en franzöösch Maler. Man kennt hüm vör allen för sien Biller, de de fröhe franzöösch Geschickte dorstellen un wurrd af un to as „Maler der Gallier“ betekent.

## Biografie

Luminais wurr in Nantes boren. Mit 18 Johren gung he nah Paris, um bi den Maler un Bildhauer Auguste-Hyacinthe Debay to studeeren. He hett aber ok bi Léon Cogniet studeert, en Historien- un Porträtmaler, to de sien Schöler ok Constant Troyon hören dee.

Sien offizielles Debüt geev he 1843 in‘n Salon de Paris, wo twee vun sien  Gemälde utstellt wurrn. He hett Medaillen in den Salons vun 1852, 1855, 1857, 1861 un 1889 wunnen. 1869 wur he mit den Orden vun de Ehrenlegion uttekent. He wunn de Goldmedaille up de Weltutstellung 1889 un weer Grünnensliddmaat vun de Société des Artistes Français. Mehr as veertig Johr deel he sien Tiet tüüschen sien Pariser Atelier an den Boulevard Lannes 17 un sien Sömmerhuus in dat Dörp Douadic in de Landschap Brenne up. To sien Schölern hörrn Albert Maignan un Emily Sartain; he weer een vun de wenig Akademiemaler, de Fruen ünnerrichten dee.

Luminais hett tweemal heiraadt. Vun sien eerste Fru, Anne Foiret, harr he een Dochter, Esther. Nah den Dood vun Anne in dat Johr 1874 hhett he 1876 een vun sien Schölerinnen, Hélène de Sahuguet d'Amarzit d'Espagnac, heiraadt, de siet den Krieg vun 1870 Wittfru weer.

Évariste-Vital Luminais is in dat Öller vun 75 Johren in Paris storven un wurr up den lütten Karkhoff in Douadic bisett. Sien Gebortsstadt Nantes hett en Straat nah hüm nöömt. 

## Weblinks

* Évariste Vital Luminais: A collection of 22 paintings up YouTube

## Einkeld Nahwiesen
Japaansche Spraak

**Japaansch** (japaansch: ) is ene Sprake, de vööral up den japaanschen Eilannen sproken werd. Mit 130 Millionen Sprekers tellt se för ene mang den gröttsten Spraken in de Welt.

De Historie vun dat Japaansche is lang un komplex. Dat eerste Schrivttüügnisse, dat op Japanisch opschreven wurr, is en holten Stempel,uut den 7. Jaarhunderd. Ene Riege van kulturellen un politschen Inflood van buten, besunners uut China,  maken de japaansche Sprake wat se vandage is. So dat dat Jappansche to’n Bispeel ook de chineesche Schrivtteken to’n Schrieven övernomen het. 

De japanische Schrift besteiht ut dree Hülpsschriften: Kanji, dat sünd de chineesche Schriftteken; Hiragana, ene Sülvenschtift, de vör allem för grammatische Formen, Affixen un Wöör ut de japanische Spraak  bruukt warrt; Katakana, ook en Silbenschrift, man bruukt för Fremdwöör uut annere Schpraken, Namens, un besünners för Lehnwöör ut dat Engelsch.

Japansch is en agglutinerende Spraak, dat bedüdt, dat Wöör dör Affixe verlängert warrt, um grammatische Funktionen anzeven. Dat Subjekt kümmt vör dat Prädikaat un dat Objekt.

## Weblenken

* ''Jens Rickmeyer, Japanisch und der altaische Sprachtyp – eine Synopsis struktureller Entsprechungen.'' (PDF; 553&nbsp;kB) van de Ruhr-Universität Baukem (hoogdüütsch)
* ''Linksammlung und Onlineressourcen der Fakultät für Ostasienwissenschaften.'' van de Ruhr-Universität Baukem (hoogdüütsch)
* ''Vaclav Blazek, Current Progress in Altaic Etymology.'' (PDF, engelsch; 568&nbsp;kB)
* ''Umfangreicher Online-Einführungskurs in die japanische Sprache.'' (japaansch, engelsch)
Swahili

**Swahili** oder **Suaheli** betekent:

* Swahili (Sellschop), de Spreker van de Spraak Swahili an de oostafrikaansche Küst,
* Swahili (Spraak) (ook *Kisuaheli*, *Suaheli* oder *Kiswahili*), ene Bantuspraak in Oostafrika
Törksche Spraak

**Törksch**  oder ook **Türksch** (törksch: *türkçe*) is de Spraak, de hüüt  över 88 Millionen Lüüd in de Törkie, Noordzypern un annere Deelstaten snackt. Dat is en Turkspraak ut de Oghuusche Sprakenfamilie. De nomaadschen Turksstämme leven eerst in Zentraalasien un brochten de törksche Sprake na Anatolien as se dat Halveiland verövern.

De törksche Schrift is en latiensch Alphabet, dat Mustafa Kemal Atatürk 1929 inföört het. Bet daarhen schreev en Törksch in araabsche Schrift. Törksch is en agglutinerenden Spraak, dat bedüütt, dat Affixe an en Wort anheft warrt, üm grammatische Bedüden to wiesen

## Weblenken

* Matthias Kappler: . In: Miloš Okuka, Gerald Krenn (Hrsg.):  (= . Band 10). Wieser Verlag, Klagenfurt/Celovec 2002, 
* Jens Peter Laut: Der rotköpfige Stationsvorsteher und das Haus der Scharia – Zum sexuellen Argot des Türkeitürkischen. in: Rainer Brunner (Hrsg.): Islamstudien ohne Ende: Festschrift für Werner Ende zum 65. Geburtstag. Würzburg 2002, S. 267–280. (PDF; 2,28&nbsp;MB)
* Törksche Alphabete un Spraakbispele
Basisknütt

**Basisknütt** is de Beteken för en Grupp vun Knütten, de as Grundform för dat Knüppen vun Knütten gellen.

## Bispelen

Barb. Bucht 2.jpg| De Bucht betekent en Bagen oder Kurv in en Taul.
Barb. Auge 02 under-S crossing.png|En Oog entsteiht, wenn sück de Beens vun en Bucht överkrüüzen.
Barb. Auge (Tauwerk).jpg|Windet man en Oog um en Gegenstand un överkrüüz de Beens, wurrd dat in den Knüttenkunn Törn nöömt
Barb. Halber Schlag.jpg|Wenn de lose Part en Kreis um de |stahnd Part maakt, nennt man dat en Halv Slag.
Barb. ÜK rechts 3.jpg|Führt man bi en Oog de lose Part ünner un över dat Oog dör, kriggt man en Överhandknütt.
Endacht.JPG|Windet man b en Överhandknütt de loses Part noch eenmal um dat Oog, entsteiht en Achtknütt
Barb. HK links über rechts 03.jpg|Binnd man en Överhandknütt um en Gegenstand, so nennt man dat en Halv Knütt.
Optömen

Dat **Optömen** () is ene sowjetsche Quälereemethood ut de Tied vun Josef Stalin.

## Methood
Den warrt en langen, groffen Duken dör ’n Mund trucken (dat „Tömtüüg“), dat denn över’n Rüch an de Hoor fastbunnen warrt. In düsse Liefhollen warrt he länger, deelwies mehrere Daag ahn Eten un Drinken liggen laten. Disse Quälereemethood wurr vör alleen in de Suchkanowka, aver ok in dat Archangelsker Lager anwendt.

## Nawiese
Jean-Jacques Favier

**Jean-Jacques Henri Favier** (* 13. April 1949 in Kehl, Düütschland; † 19. März 2023 in Albi) weer en franzöösch Astronaut. 

## Leven
### Wetenschaplich Tätigkeit
Favier kreeg 1972 en akademischen Grad in dat Fack Ingenieurwesen vun dat Natschonale Polytechnische Institut vun Grenoble. 1976 kreeg he sien Doktertitel in dat glieke Fack as ok 1977 en in Metallurgie vun de Universität Grenoble. Nah sien Utbillen weer he Berader vun den Direkter an dat Materialforschungszentrum vun de franzöösch Atomenergiekommission för dat MEPHISTO-Programm.

### Astronautentätigkeit
In‘n September 1985 wur Favier vun de franzöösch Ruumfohrtbehörde CNES as Astronautenanwärter utwählt. Later weer Favier een vun 61 europääsch bzw. söss franzöösch Kandidaten bi de ESA-Utwahl vun 1991. He wurr aber nich in dat Europääsch Astronautenkorps upnommen. Favier weer 1992 in de Ersatzmannschap för de Space-Shuttle-Mission STS-65. 

Favier is an’n 20. Juni 1996 as Bruuklastspezialist mit de Ruumfähre Columbia (STS-78) ünner dat Kommando vun Terence Thomas Henricks to den bit dorhen längsten Floog vun en Space Shuttles (16d 21h 48m) losflagen. Pilot vun disse Mission weer Kevin Richard Kregel. Dorto keemen de Missionsspezialisten Susan Jane Helms, Richard Michael Linnehan un Charles Eldon Brady as ok de tweet Bruuklastspezialist Robert Brent Thirsk ut Kanada. Upgaav weern ünner annern Swoorlosigkeits-Experimente in dat Life and Microgravity Spacelab (LMS), de as Grundlaag för tokünftige Experimente up de Internatschonale Ruumstatschoon (ISS) bruukt wurrn.

To wiederen Insätzen is he nich kommen. Af September 1999 weer he stellvertreedend Direkter för Ruumfohrttechnologie vun de CNES.

## Privates
Jean-Jacques Favier un sien FruMmichele harrn veer Kinner. He is an’n 19. März 2023 in dat Öller vun 73 Jahren storven.

## Weblinks

* Körtbiographie bi spacefacts.de
* NASA-Biographie (engelsch, Stand 1996)
* Biographie in der Encyclopedia Astronautica (engelsch, Stand 1995)

## Enkeld Nahwiesen
Kongo (Stroom)

De **Kongo** is en Stroom in Zentraalafrika. De Kongo is en vun de wichtigsten Ströme in Afrika un na den Nil de tweed längste up den Kuntinent. De Stroom is wat bi 4.700 Kilometer lang un het sienen Born in de Midde van Afrika, in’n Süden van de Demokraatsche Republiek Kongo, dicht bi de Grenz to Sambia. Van daar flüüt de Stroom eerst na Westen  un denn na Noorden hen, bet dat he denn in de Atlantik münd. Hier löppt de Stroom dör dree Staten bi: De Demokratische Republiek Kongo, de Republiek Kongo un Angola. De Stroom löppt dör verscheden Landschoppen, dichten Regenwoold, Savannen un Moorwiesen. Dat wiede Kongobecken is dat Tohuus van ene mannigfoldige Deer- un Platenwelt. In den Regenwoold ümme to levet rare Deeraarden so as de Bärggorilla un de Bonobo.

Vele Siedenströme fleet in den Kongo. De Gröttsten sind de Ubangi, Kasai, Sangha un Lukenie. Düssse Siedströöme levert den Kongo grote Watermengden un dreegt so de wuchtigen Watermasse van den Kongo bi.

De Kongo hett en lange Historie un hadde al lang ene wichtige Rull speelt in de Regioon. De Stroom was een belangrieken Handelsweg för de inheemschen Lüüd un later een wichtigen Transporweg in de Koloniaaltied. Ook vandage speelt de Kongo ene wichtige Rull för den Transport, man ook de Fischree un Energie uut Waterkraft to winnen.

## Billler

Bild:Aerial view of the Congo River near Kisangani.jpg|Luftbild van den Kongo bi Kisangani
Bild:Chutes Livingstone.jpg|De Kongo bi den Livingstone-Waterfällen
Bild:Aerial view of Matadi.jpg|Kongo bi Matadi
Bild:Kinshasa & Brazzaville - ISS007-E-6305.jpg|De See Pool Malebo bi Kinshasa un Brazzaville
Bild:CongoLualaba watershed topo.png|Afströömgebeed Kongo
Bild:Congo by Mercator 1623 (3769167).jpg|Kaarte uut’n 17. Jaarhunderd med de Kongomünn

## Literatuur

* Frank Richardson Cana: *Congo* . In: Hugh Chisholm (Heruutgever): *Encyclopædia Britannica.* Vol. 6 (11. Uplage). Cambridge University Press, Cambridge 1911. S. 914–917.
* Peter Forbath: *The River Congo: The Discovery, Exploration and Exploitation of the World's Most Dramatic Rive*r. Nie Jork, E. P. Dutton 1979, ISBN 0-525-47573-7.
* Tim Jeal: *Stanley: The Impossible Life of Africa's Greatest Explorer*. London: Faber & Faber. ISBN 978-0-571-22102-8.

## Weblenken

* The Royal Geography Society's Hidden Journeys project: (engelsch)
** The River Congo Basin
** Audio-Slideshow: ''The River Congo: Following in Explorer Sir Henry Morton Stanley's Footsteps'' 
* Bibliografie Waterressourcen un Internationaal Gesette Peace Palace Library (engelsch)
* Kaarte van den Kongobecken up ''Water Resources eAtlas'' (engelsch)
* The Congo Project, *American Museum of Natural History* (engelsch)
Ganges

De **Ganges** (गंगा oder गङ्गा, Gaṅgā) is en Stroom in Indien un Bangladesch. De Ganges geld för enen hilligen Stroom in de hinduistsche Kultuur un ene belangrieke Levenader för Millionen Lüüd in de Regioon. De Ganges het sien Born bi den Gangotri-Gletscher in de Himalaya. Van dor flütt de Stroom eerst na Süden un denn na Oosten, dör de indschen Bundsstaten Uttarakhand, Uttar Pradesh un Bihar. De Stroom löppt an’n Ende binnen dat Ganges-Brahmaputra-Delta un mündt dorna in den Bengaalschen Gulf. Ene grote Taal Siedenströme, os de Yamuna, Gomti, Ghaghara, Gandak un de Kosi, dreegt to de grote Watermasse in den Ganges bi.

De Ganges hett en lange un rieke Historie in de indsche Kultuur. De Stroom is en wichtiger Bestanddeel in de hinduistsche Religion un geld för hillig. Vele Städer,daarmang Varanasi, Allahabad un Kanpur, liggt an de Över vun de Ganges.

## Biller

Bild:View of Ghats across the Ganges, Varanasi.jpg|De Ganges bi Varanasi
Bild:Varanasi, India, Ghats, temples and embankments.jpg|Pilgers bi’n Ganges in Varanasi
Bild:Gangesdelta klein.jpg|Gangesdelta
Bild:GangesValley&Plain.jpg|Kaarte uut’n Jare 1908, de den Ganges un sieden Siedenströme wiest


## Weblenken

* Literatuur van un över den Ganges in’n Katalog van de Düütsche Natschonaalbibliotheek
* Ganges River - Encyclopædia Britannica Artikel up Engelsch
Indus

De **Indus** (ook bekandt as **Sindhu**) is en Stroom in China, Pakistan un Indien. De Indus is med sienen wat vbi 3.180 Kilometers een mang de längsten Ströme in Asien un speelt en wichtige Rull in de Historie un Kultuur van de Regioon. De Indus sienen Born kümmt in Tibet ruut.  De gröttsten Siedenströöme vun de Indus sünd de Jhelum, Chenab, Ravi, Beas, un Sutlej.

De Stroom hadde ene wichtige Rull för de Indus-Kultur, ook bekandt as de Harappa-Kultur, weer en vun de öldesten Kulturen in de Weltgeschichte.

## Weblenken

* Indus River - Encyclopædia Britannica Artikel up Engelsch
* Indus River Project - Encyclopædia Britannica Artikel up Engelsch
Jangtsekiang

De **Jangtsekiang** (ook bekandt as **Yangtze**) is en Stroom in China. De Jangtsekiang is med sienen wat över 6.300 Kilometer de längste Stroom in Asien un de drüddlängste in de Welt. De Stroom hett sien Born in de region Qinghai in Tibet un mündt denn in de Oostchineesche See. De Jangtsekiang  löppt dör verscheden Landschoppen un Regionen in China un hett en bedüden Rull in de chinesische Historie un Kultuur. De Stroom is en wichtige Levenader för de Minschen, de an sienen Ufer woont.

De Jangtsekiang un siene Siedenströöm speelt en grote Rull för de Weerdschop in China, as en wichtigen Transportweg för de Scheepfaart un as Born Energie to winnen. De Stroom is man ook en wichtige Touristenattraktschoon un treckt vele Touristen an, de sik de schöne Landschoppen ankieken wilt.

## Biller

Bild:Yangtze River Cruise Chongqing 20181122.jpg|Jangtsekiang bi Chongqing
Bild:Qutang Gorge on Changjiang.jpg|Jangtsekang in de Qutang-Slucht bi Changjiang
Bild:Dusk on the Yangtze River.jpg|Sunnenundergang över den jangtsekaing
Bild:Dreischluchtendamm hauptwall 2006.jpg|Dreesluchentendamm
Bild:Shanghai Landsat-7 2005-08-15.jpg|Münn bi Shanghai
Bild:Yangtze River Map.png|Kaarte Jangtsekaing


## Weblenken

Yangtze River - Encyclopædia Britannica Artikel up Engelsch
"Yangtze River set for environmental overhaul" - Artikel över de Umweltanpassungen vun de Jangtsekiang
Gele Stroom

De **Gele Stroom**, ook **Huang He**) is de tweedlängste Stroom in China un achtlängste up de Welt. De Gele Stroom is en bedüüdsamen Stroom in China siene Historie un Kultuur un dörlöppt verscheden Landschoppen un De Gele Stroom sien Born is in Tibet un mündt denn in’n Noorden van China in den Bohai Gulf in de Gele See Noorden van China. De Stroom hett en lange Historie vun Überfluten un Deichenbau in China un is en wichtigen Levenader för de Lüüd, de an sienen Ufer leevt.

Den Namen dregt de Stroom wegen siene gele Klöör, de dat Löss, dat Siedenströöm in den Stroom spöölt, maket. Dat Löss, dat de Gele Stroom verdeelt make dat Land ümmeto besunder fruchtbar. In de Historie van China kam dat Water man ook faken över de Över un het wiede Gebede flood. Daar het de Stroom faken sienen Loop düchtig bi wandeld.

## Biller

Bild:Building Up the Yellow River Delta.jpeg|Münn van den Gelen Stroom in de Chineesche See
Bild:Yellow River - panoramio.jpg|De Gele Stroom bi Sanmenxia, Henan
Bild:Yellow River watercourse changes en.png|Loop van den Gelen Stroom in de Historie


## Weblenken

* Yellow River - Encyclopædia Britannica Artikel up Engelsch
Clifford Glenwood Shull

**Clifford Glenwood Shull** (* 23. September 1915 in Pittsburgh, Pennsylvania; † 31. März 2001 in Medford, Massachusetts) weer en US-amerikaansch Physiker. Hüm wurr 1994 de Nobelpries för Physik tospraaken.

## Leven
Clifford Shull wurr an’n 23. September 1915 in Pittsburgh in den Stadtdeel Glenwood as dart Kind vun David H. Shull († 1934) un sien Ehefru Daisy B. Shull boren, hett en ölleren Bröer (Perry Leo) un en öllere Süster (Evalyn May). He hett van 1933 bit 1937 Physik an dat Carnegie Institute of Technology in Pittsburgh studeert un 1941 sien Doktertitel an de New York University kreegen. Shull funn en Anstellung an n Forschungslaboratorium vun *The Texas Company* (Texaco) in Beacon, New York. Nah den Tweeten Weltkrieg gung he 1946 an dat *Clinton Laboratory* hüüd Oak Ridge National Laboratory) in Tennessee. 1955 hett he en Roop as Perfesser an dat Massachusetts Institute of Technology (MIT) annommen, wo he bit to sien Ruhestand 1986 forschen un lehren dee.

Clifford Shull hett 1941 Martha-Nuel Summer heiraadt un hett dree Söhns, John, Robert un William. He is an’n 31. März 2001 in dat *Lawrence Memorial Hospital* in Medford, Massachusetts, storven.

## Wark
De Upgaav vun Shull bi The Texas Company weer de Analyse vun de Mikrostruktur vun Katalysatoren för de petrochemische Industrie mittels Röntgenstreuung un Elektronenstreuung. Nah sien Wessel an dat Oak Ridge National Laboratory hett he mit Ernest Walton (1903–1995) an de Entwicklung vun de Neutronenstreuung an Fastkörpern arbeit, de se in de folgend Johren perfektschoneert hemm.

In de 1970er Johren hett he an Experimenten to de Neutronen-Interferometrie arbeit (as tovör all Sam Werner an de University of Missouri ud Helmut Rauch un Anton Zeilinger in Wien). Insbesondere wull he dormit Gravitationseffekte nahwiesen. In sien Grupp weern dormals Daniel Mordechai Greenberger un Michael Horne, de för hör Arbeiten to de Grundlagen vun den Quantenmechanik bekannt sünd.

Clifford Shull wurr 1994 tosommen mit Bertram Neville Brockhouse mit den Nobelpries för Physik „für ihre Entwicklung von Techniken zur Streuung der ungeladenen Kernteilchen“ uttekent.

## Utteknungen
* 1956 Buckley Prize, American Physical Society
* 1957 Wahl in de American Academy of Arts and Sciences
* 1960 Naamgever för de Shull Rocks in der Antarktis
* 1975 Wahl in de National Academy of Sciences
* 1993 Gregori-Aminoff-Pries vun de Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]]
* 1994 Nobelpries för Physik

## Schriften
* Clifford Shull: *Early development of neutron scattering*. In: *Reviews of Modern Physics.* Band 67, 1995, S. 753–757

## Literatur
* Clifford G. Shull, in: Internationales Biographisches Archiv 27/2001 van’n 25. Juni 2001, in dat Munzinger-Archiv (Artikelanfang free afroopbar)

## Weblinks

* Indrag up de Sieiden vun den Nobelpreis (engelsch)
* Nahroop vun dat MIT
Kreevt (Medizin)

**Kreevt**, westföölsch **Kriëw(e)t**, oder ook **Kanker**  betekent in de Medizin verscheden Krankheden bi den sik Zellen in eens weg vermeert un to een böösaardige Swulst (*maligne Neoplasie*) woker oder enen böösaardigen Tumor (*Kreevtswulst, Malignom*) anwasst. Böösaardig heet, dat sik de Zellen, de sik in eens weg vermeert ook Metastasen bild, dat bedüd se breed sik in gesunden Delen van dat Liev uut. In’n engen Sinne betekent „Kreevt“ de epithelialen Tumore (Karzinome) un de mesenchymale Tumore (Sarkome). In’n wieden Sinne sind ook de böösaardigen Hämoblastosen meent, to’n Bispeel betekent „Bloodkreevt“ de Leukämie. De Disziplin in de Medizin, de sik med Kreevt befaat, heet Onkologie. 

## Literatuur

* H.-J. Schmoll, K. Höffken, K. Possinger (Heruutgever): *Kompendium Internistische Onkologie.* 3 Bände. 4. Auflage. Springer, Berlin 2005, 
* Wolfgang U. Eckart (Heruutgever): *100 Jahre organisierte Krebsforschung; 100 Years of Organized Cancer Research*, Thieme, Stuttgart 2000,  
* Siddhartha Mukherjee: *The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer*. Scribner, 2010, . 
* H. Stamatiadis-Smidt, Harald zur Hausen, Otmar Wiestler (Heruutgever): *Thema Krebs.* 3. Auflage. Springer, Berlin 2006, .
* 
* Robert A. Weinberg: *The biology of cancer.* 2. Auflage. Garland Science, Nie Jork 2014, .
* F. Cabanne, Rémi Géraud-Marchant und Fernand Destaing: *Geschichte des Krebses.* In: *Illustrierte Geschichte der Medizin.*
* D. Hanahan, R. A. Weinberg: [''Hallmarks of cancer: the next generation.''](https://www.cell.com/cell/pdf/S0092-8674(11)00127-9.pdf) (PDF). In: *Cell.* Band 144, Nummer 5, März 2011, S.&nbsp;646–674, . PMID 21376230.
* D. Hanahan, R. A. Weinberg: [''The hallmarks of cancer.''](https://www.cell.com/cell/pdf/S0092-8674(00)81683-9.pdf) (PDF). In: *Cell.* Band 100, Nummer 1, Januar 2000, S.&nbsp;57–70. PMID 10647931.

**Histoorsche Borns**

* Johann Heinrich Jänisch: *Abhandlung von dem Krebs und von der besten Heilart desselben*. 2. Uutgaav. St. Petersborg 1785.
* Jacob Wolff: *Die Lehre von der Krebskrankheit von den ältesten Zeiten bis zur Gegenwart.* 4 Bände. Gustav Fischer, Jena 1907–1928.
* Ferdinand Sauerbruch: *Weltproblem der Gesundheit: Der Krebs.* In: Ferdinand Sauerbruch, Hans Rudolf Berndorff: *Das war mein Leben.* Kindler & Schiermeyer, Bad Wörishofen 1951; ziteert: Lizenzauutgaav för Bertelsmann Lesering, Güötsel 1956, S. 329–344.
* Paul Obrecht: *Klinische Cancerologie.* In: Ludwig Heilmeyer (Heruutgever): *Lehrbuch der Inneren Medizin.* Springer-Verlag, Berlin/Göttingen/Heidelberg 1955; 2. Auflage ook daar 1961, S. 352–375.

## Weblenke

* Zentrum für Krebsregisterdaten in’n *Robert Koch-Institut* (hoogdüütsch)
* Gesellschaft der epidemiologischen Krebsregister in Deutschland e.&nbsp;V. (GEKID) (hoogdüütsch)
* NCI Fact Sheets. National Cancer Institute  (engelsch)

## Nawiese
Mississippi (Stroom)

De **Mississippi** is de längste Stroom in Noordamerika un een van de wichtigsten Waterwegen in den Verenigten Staten. Den Mississippi sien Born is de Lake Itasca in de US-Bundsstaat Minnesota. De Stroom flütt denn in söödliche Richtung un krüüzt  daarbi verscheden Bundesstaaten, so as Missouri, Illinois, Arkansas un Louisiana. Ni New Orleans mündt de Mississippi denn in den Gulf von Mexiko.

De Mississippi un siene gröttsten Siedenströme, de Missouri un de Ohio, speelt en wichtige Rull för den Transport un den Handel in den midelsten Westen vun de USA. De Stroom hett en lange Historie un is ook in de amerikaansche Kultur en wichtigen Bestanddeel.

## Biller

Bild:Efmo View from Fire Point.jpg|Mississippi in Iowa
Bild:Mississippi River - New Orleans.jpg|Mississippi bi New Orleans
Bild:Lake Itasca Mississippi Source.jpg|Lake Itasca, Born van den Mississippi
Bild:Mississippi Nasa.jpg|Mississippi Delta uut den Weltruum


## Weblenken

*Mississippi River - Encyclopædia Britannica Artikel up Engelsch
*National Park Service - Mississippi River
[*https://www.mvn.usace.army.mil/Mississippi-River/ U.S. Army Corps of Engineers - Mississippi River]
Victoriasee

Der **Viktoriasee** is een Binnensee in den oostafrikanschen Staten Tansania, Uganda un Kenia un liggt binnen den Afrikaanschen Gravenbröök. Med wat bi 68.870 Quadraatkilometers is he de göttste Söötwatersee in Afrika un de tweedgröttste op de hele Eer. Dat Water vun’n Viktoriasee flütt över den Viktoria-Nil no’n Noorden un is do en belangrieken Tostroom to dat Stroomsystem vun’n Nil. De See het een Deepde vun maximaal vun 84 Meter un en middelste Deepde vun 40 Meter. De Namen dregt de See de britsche Königin Victoria to Eren

In de Viktoriasee leevt en gröt Vielfalt an Fischaarden, de bloot hier inheemsch sind, to’n Bispeel de Victoria-Buntbaars hürt. 

De Viktoriasee is nich blot en wichtigen Tostroom vun den Viktoria-Nil, man ok een wichtgien Waterweg för den Verkeer in de Regioon. De Fischfang speelt en grote Rull in de lokale Weerdschop

## Literatur
* Tijs Goldschmidt: *Darwins Traumsee. Nachrichten von meiner Forschungsreise nach Afrika*. C.H. Beck, München 1997, ISBN 3-406-42881-9
* Jan C. Breitinger: *Zwischen Nutzung und Niedergang. Der Lake Victoria als Ressource in Wissenschaft, Kolonial- und Entwicklungspolitik, 1927-1988,* Nomos, Baden-Baden, 2018, ISBN 978-3-8452-9035-5
* Felix Schürmann: "The Emergence of the ‘Emin Pasha Gulf’ (Tanzania) as an Object of Hydrographic Knowledge." In: *Mapping Africa and Asia Blog*, 24.09.2024.
* Felix Schürmann: "Naturverinselung im Viktoriasee: Ökologische Erbschaften der transimperialen Kampagne gegen die Schlafkrankheit." In: *Transimperial History Blog: Critical Histories of Empires.* Hrsg. Maria Framke, Christian Methfessel, Ned Richardson-Little & Florian Wagner, 23.07.2021.
## Weblenken
 
* *[https://www.newscientist.com/article/mg18925384-100-uganda-pulls-plug-on-lake-victoria/ Uganda pulls plug on Lake Victoria],* New Scientist, 9. Februar 2006 (engelsch)
* Buntbaarsen in’n Victoriasee – Informatschonen un Biller (düütsch, engelsch un russisch)

## Nawiese
Tanganjikasee

De **Tanganjikasee** is en Binnensee in Afrika. Mit en Deepde vun 1470 Meter is he de deepste Söötwatersee in Afrika un de tweeddeepste See weltwied. De See liggt in de Länner Burundi, Tansania, Sambia un de Demokraatsche Republik Kongo. De öllersten fossilen Süßwasserfisch wurrden in dissen See funnen. De Tanganjikasee liggt in’n Afrikaanschen Gravenbröök un heet en Länge vun 676 Kilometer un en Bredd vun 50 Kilometer.In de Tanganjikasee leevt en groten Antahl vun Fischarten, to’n Bispeel de Tanganjika-Buntbaars.

De Tanganjikasee dient as wichtigen Tostroom för de Lukuga in de Demokraatsche Republik Kongo. De Fischfang is en wichtgien Weerdschopsfakter för Anliggerstaten

## Weblenken
 
* *[https://www.worldlakeproject.org/project/5 Lake Tanganyika],* World Lake Project (engelsch)

## Nawiese
Baikalsee

De **Baikalsee** is en Binnensee in de Süüdoosten van Sibirien in Russland. De See is nich blot de deepeste Söötwatersee in de Welt, man ok de öllste. Mit en Deepde vun 1642 Meter is he de deepste See vun de Welt.  

De Baikalsee liggt in’n sibirischen Baikalgravensenk. He hett en Längde vun 636 Kilometer un en Bredd vun 79 Kilometer. In de Baikalsee leevt en groot Antahl vun Deeraarden, de blots hier to finnen sünd, to’n Bispeel de Baikalrobbe.
## Literatur
* Tatjana Wassiljewna Kuschtewskaja: *Der Baikal. Geschichte und Geschichten rund um den Baikalsee*. Wostok, Berlin 2009. ISBN 978-3-932916-36-6.
* Bodo Thöns: *Den Baikalsee entdecken:  die blaue Perle Sibiriens*. Trescher, Berlin 2004; 2., aktualisierte Auflage 2007, ISBN 978-3-89794-100-7.
* Heike Mall, Roger Just: *Baikal. See und Region. Reisehandbuch*. Reise-Know-How, Bielefeld 2005; 2., aktualisierte Auflage 2007, ISBN 978-3-8317-1546-6.
* Klaus Bednarz: *Ballade vom Baikalsee* Europa, München/Wien 1998, ISBN 3-203-75504-1.
* Sylvain Tesson: *In den Wäldern Sibiriens. Tagebuch aus der Einsamkeit.* Btb, München 2016, 3. Auflage, ISBN 978-3-442-71343-1.

## Weblenken
 
* *[http://dahiti.dgfi.tum.de/en/2/ Database for Hydrological Time Series of Inland Waters (DAHITI) - Baikal, Lake]*, abgerufen am 20. April 2017.

## Nawiese
Nöördlike Iessee

De **Nöördlike Iessee**, kort ook bloot **Iessee**, ook **Arkrtsiche See** oder **Arktische Ozeaan**, is de lüttste un nöördlikste Ozeaan up de Eerden. He is ook de küllste un siedeste Ozeaan. De Nöördlike Iessee liggt nöördlik van Eurasien un Noordamerika, rund ümme de Noordpool. De Gröönlandsee verbind de Iessee med den Atlantik, de Beringsee mit den Stillen Ozean. 

De Nöördlike Iessee hett en Flach vun ruchweg 14.056.000 Quadratkilometers. De Nöördlike Iessee is dat Tohuus för Dere os Iesbaren, Waalrosse un Narwale. De Nöördlike Iessee is wegen dat Packies bloot swaar för de Schippfaart to bruken. 

## Weblenken
 
* *[https://nsidc.org/cryosphere/arctic-meteorology/arctic-ocean.html Arctic Ocean],* National Snow & Ice Data Center (engelsch)

## Nawiese
Süüdlike Iessee

De **Süüdlike Iessee**, ok **Süüdozeaan** nöömt, is en Ozeaan rund üm de Antarktis. In’n Noorden begrenz  Süüdamerika, de Atlantik, de Indische Ozeaan un de Süüdsee de Süüdlike Iessee. Se hett en Flach vun üm un bi 20,3 Millionen Quadratkilometers. In de Süüdlike Iessee leevt Wale, Sülverfisch, Krill un vele Arten von Seevögel.
## Literatur
* Hans-Günter Gierloff-Emden: *Zum Relief des Meeresbodens der Südpolarregion*. In: *Geowissenschaften in unserer Zeit*, 1, 2, 1983, S. 46–50; .
* Jan Erik Arndt et al.: *The International Bathymetric Chart of the Southern Ocean Version 1.0 – A new bathymetric compilation covering circum-Antarctic waters*. In: *Geophysical Research Letters*, 40(9), 2013, S. 1–7; .
## Weblenken
 
* *[https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/southern-ocean/ Southern Ocean],* National Geographic (engelsch)

## Nawiese
Indische Ozeaan

De **Indische Ozeaan** is de drüddgröttste Ozeaan up de Eer. He liggt twüschen Afrika, Asien, Australien un de Antarktis un is  üm un bi 73,556,000 Quadratkilometer groot. De Indische Ozeaan is en wichtigen Weg för de globale Schippfaart, sunnerlik för den Handel twischen Asien, Afrika un Europa.

## Weblenken
 
* *[https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/indian-ocean/ Indian Ocean],* National Geographic (engelsch)

## Nawiese
Ariel Sorin

**Ariel Hugo Sorín** (* 26. April 1967) is en argentiensch Schachspeler.

In de Johren 2000 un 2004 wurr he argentiensch Meester un hett bi dree Schacholympiaden speelt: 1994, 1996 un 2004.

1989 wurr he Internatschonaler Meester un 1995 kreeg he vun de FIDE den Grootmeestertitel tospraaken.

Sien hööchste ELO-Tall weer 2519, de he in’n Juli 2002 recken dee.

## Weblinks
* FIDE-Koort
* Indrag bi chesgames.com (engelsch)
Duven

**Duven** (*Columbidae*) sünd en Familie ut de Ornen vun de Duvenvagels. Duven sünd middelgrote Vagels mit en kompakten Liev. Se sünd bekannt för ehr Piepen un ehr Friedfertigkeit. De meiste Aarden in disse Familie hett graue oder brune Feddern. De Hekens heet Düffer/Döffer, Duffer/Doffer, Duvenaarnd, oder ook Düffert oder Düfferk.

## Aarden
Mank de Duven an sik gifft dat över 300 Aarden. Hier sünd een paar van de bekannst Aarden:

* Stadduuv (*Columba livia*)
* Lachduuv (*Streptopelia roseogrisea*)
* Senegaldunkelduuv (*Streptopelia senegalensis*)
* Waldduuv (*Treron waalia*)

Duven finnt een över de ganze Welt in verscheden Levensrüme, vun städtischen Gebeden, man ook up dat Land.

## Literatur
* David Gibbs, Eustace Barnes und John Cox: *Pigeons and Doves. A Guide to the Pigeons and Doves of the World*. Pica Press, Sussex 2001, ISBN 1-873403-60-7

## Weblenken

## Kiek ok bi
* List vun Vagels
Primaten

De **Primaten** (*Primates*) sünd en Ornen ut de Klass vun de Söögdeerter. Primaten sünd bekannt för ehr groten Bregen, ehr Hannen to’n Griepen, un ehr stereoskoopchen Sicht un för ehr sotschaal Bedregen un ehr komplexe Kommunikatschoon.
## Aarden
Mank de Primaten  gifft dat över 500 Aarden. Hier sünd een paar van de bekannst Aarden:

* Orang-Utan (*Pongo*)
* Gorilla (*Gorilla*)
* Schimpanse (*Pan*)
* Bonobo (*Pan*)
* Kattalemur (*Lemur catta*)

Affener finnt een över de ganze Welt in ferscheden Levensrüme, vun tropische Wold bit in't Gebirg.

## Literatur
* Louis de Bonis: *Vom Affen zum Menschen 1 & 2. Spektrum Compact 2004,1.* Verlag Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2004, ISBN 3-936278-70-9.
* Thomas Geissmann: *Vergleichende Primatologie.* Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43645-6.
* Colin Groves: *Primate Taxonomy.* Smithsonian Institution Press, Washington 2001, ISBN 1-56098-872-X.
* Andreas Paul: *Von Affen und Menschen.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1998, ISBN 3-534-13869-4.
* Detlev Ploog: *Soziologie der Primaten.* In: *Psychiatrie der Gegenwart.* Band I.2. Berlin/Heidelberg/New York 1980, S. 379–544.
* Daris Swindler: *Introduction to the Primates.* University of Washington Press, Washington 1998, ISBN 0-295-97704-3.
* Thomas S. Kemp: *The Origin and Evolution of Mammals.* Oxford University Press, Oxford 2005, ISBN 0-19-850761-5.

## Weblenken
Materialismus

De **Materialismus** is ene philosoophsche Sicht, de seggt, dat sik alle Dinger uut Materie tohoopsett un prizipiell olle Phänome un Begevenheden dat Resultaat van materiellen Interaktschonen is, ook de Geest un dat Bewusstsien. Gegenstriedige Ansichten het de Idealismus, bestimmte Formen in den philosoophschen Pluralismus, de Dualismus un de Spiritualismus.

De Materialismus is ene monistsche Ontologie. Eerste materialistsche Ideen find sik al bi den Vörsokratikers – dat Woord kam man eerst in’n 17. Jaarhunderd up. De Materialismus lött mannigfooldige Interpretatschonen to, naturalistsche un ook historrsche. Af un an översnid sik de Materialismus med Reduktschonismus, Realismus pder Mechanismus. In de Historie van de Philosophie stelle sik de Materialismus den Idealismus liek över, de bet to’n Ende van den 19. Jaarhunderd de domianten Stroom in de Philosohpie was. 

En Tegen van den Materialismus is enge med den Physikalismus verbunden, de seggt, dat allens wat’t givt, ene physikaalsche Grundlage het. De philosoophsche Phyiskalismus het sik ut den Materialismus uutwickeld, un het allens, wat de Natuurwetenschoppen uutfrscht un updeckt hebbet, för ene Grundlage nimt.

## Literatur
* Georg Klaus, Manfred Buhr (Hrsg.): *Philosophisches Wörterbuch.* 2 Bände. Leipzig 1976.
* Mario Bunge, Martin Mahner: *Über die Natur der Dinge. Materialismus und Wissenschaft*. Hirzel-Verlag, Stuttgart 2004.
* Eduard Jan Dijksterhuis: *Die Mechanisierung des Weltbildes.* Springer, Berlin / Heidelberg / New York 1956, .
* Terry Eagleton: *Materialismus. Die Welt erfassen und verändern*. Promedia, Wien 2018, ISBN 978-3-85371-433-1.
* Frederic Gregory: *Scientific Materialism in Nineteenth Century Germany.* D. Reidel, Dordrecht 1977.
* Friedrich Albert Lange: *Geschichte des Materialismus und Kritik seiner Bedeutung in der Gegenwart.* 2 Bände, Suhrkamp, Frankfort an’n Main 1974.
* Margarete J. Osler: *Mechanical Philosophy.* In: *New Dictionary of the History of Ideas.* 1389–1392.
* M. Overmann: *Der Ursprung des französischen Materialismus. Die Kontinuität materialistischen Denkens von der Antike bis zur Aufklärung.* Peter Lang,  Frankfort an’n Main 1993.
* Annette Wittkau-Horgby: *Materialismus. Entstehung und Wirkung in den Wissenschaften des 19. Jahrhunderts*. Vandenhoeck & Ruprecht, Chöttingen 1998.
* Martin Küpper: *Materialismus*, PapyRossa Verlag, Köln 2017, ISBN 978-3-89438-639-9.

## Nettverwise

## Nawise
Panamakanaal

De **Panamakanaal** is en wichtigen Waterweg in Panama, de Middelamerika döörsnid un den Atlantik un Pazifik verbindt. Dat för en groten Deel internatschonale Schipprouten wichtig, de anders allee ümme dat Kap Hoorn oder dör de Magellanstrate faren köönt. Sp spart de Panamakanaal den Weg ümme heel Süüdamerika

## Literatur

;Saakböker

* 
* 
* Gustavo A. Mellander: *The United States in Panamanian Politics. The intriguing formative years*. Interstate Publishers, Danville Ill. 1971.
* Alex Schubert: *Panama. Geschichte eines Landes und eines Kanals*. Wagenbach, Berlin 1978, .
* David G. McCullough: *Sie teilten die Erde. Abenteuer und Geschichte der Erbauung des Panama-Kanals*. Droemer Knaur, München 1982, ISBN 3-426-03657-6 (Originaltitel: *The path between the seas*, übersetzt von Wolfgang J. Helbich).
* 
* Gustavo A. Mellander, Nelly Maldonado Mellander: *[[Charles Edward Magoon]]. The Panama Years*. Editorial Plaza Mayor, Río Piedras (Puerto Rico) 1999, ISBN 1-56328-155-4.
* A. und H. Säuberlich: *Achterbahn in Panama. Treidelloks an der Zahnstange.* In: *Lok Magazin.* Jg. 41, Heft 252, GeraNova Verlag, München 2002,  S. 64–65.
* 
* Alexander Missal: *Seaway to the Future. American Social Visions and the Construction of the Panama Canal*. University of Wisconsin Press, Madison 2008, ISBN 978-0-299-22940-5.
* Julie Greene: *The Canal Builders: Making America’s Empire at the Panama Canal.* Penguin, New York 2010, ISBN 978-0-14-311678-3.
## Nettverwiese

* Website der Autoridad del Canal de Panamá/Panama Canal Authority (spanisch/englisch)
* George W. Goethals: ''The Panama Canal.'' Rede vom 10. Februar 1911, auf: *CZBrats.com.*
* Ira E. Bennett: ''History Of The Panama Canal.'' Historical Publishing Co., Washington DC, 1915, auf: *CZBrats.com.*
* Der Gaillardabschnitt (französisch)
* Geschichte des Kanalbaus und der Bau- und Betriebsgesellschaften
* Bedeutung und Grenzen des Panamakanals
* An Bord eines Frachters durch den Kanal – Artikel im Hamburger Abendblatt
* Eine Passage auf einem Kreuzfahrtschiff. Ausführlicher Bericht (englisch).
* ''Construction of the Panama Canal.'' Auf: *CriticalPast.com.* Mit Filmsequenzen aus der Bauzeit.
* 
* Video einer Kanalfahrt inkl. Schleusung in 5 Minuten
* Lars Fischer: ''Dem Panamakanal geht das Wasser aus'' in Spektrum.de vom 25. August 2023
Giant Rooks

**Giant Rooks** sünd ene düütsch Rock-Band uut Hamm, de in 2014 opstellt is. In 2019 hebbt se de Loosstüern vun 1Live Krone Award un Preis für Popkultur wunnen. Dat 28. august 2020 se hett sien Debut Album "Rookery" utgeven.

De Band wöör in 2014 opstellt vun de Kussünnen Frederik Rabe un Finn Schwieters un de piano Speler Jonathan Wischniowski, un wöör bald kompletten dör de tosätzlichen vun bass Speler Luca Göttner un drummer Finn Thomas hett. In 2015, se sien verapenlicht Dien Debüt för den Sien produseert EP "The Times Are Bursting The Lines" bruukt. In 2017 hett en anner EP "Nieg Estate" bruukt, de se kritisch Akraam kregen hett.

In 2019 wöör de EP Wild Stare ut, mit den Titelspor mit en wesen Radio Hit op Italien utlaten, un de hele EP, de mehr Holleren as 50. 000. 000 Wörpelströöm op Spotify, gau na sien Verschuven. In 2020 hett Giant Rooks ankünnigt de verapenlicht vun ehr Debüt Album "ROOKERY" för 28. august 2020 utgeven. Radio X DJ John Kennedy speelt dat Grund sien eenfach "All We Are" op sien X-Posure Radio show, op den Album sien verapenlichung.

Op den Offiziell Eenheiten Chart Top 100 vun 25. mart 2022 bet 31. mart 2022 hett de Grupp reckt ehr eersten UK hit, wenn ehr Verschoon vun "Tom sien Dinner" vun Suzanne Vega hett, mit AnnenMayKantereit, charten an'n 63. Se harrn Konzerten in de laten 2022 in de Vereenigte Staten.

## Weblenken
* Websteed vun de Band (engelsch) (hoochdüütsch)
Würklikheid

**Würklikheid** oder **Realiteet** is allens tohope wat würklik in de Welt existeert, anders as Illuschonen oder de Dinger, de dat alleen in Gedanken, Wünschen givt.  In de Physik betekent Würklikheid allens wat binnen een Systeem, of kündig oder unkündig. Dat Gebeed in de Philosophie, dat sik versöcht Fragen över Würklikheid to antern, heet Ontologie, wat in westlike Philosophie een Telgen van de Metaphysik is. Ontoloogsche Fragen kümt man ook in andern Teglen van de Philosophie up, daar mang de Mathemaatsche Philosophie, de Wetenschops- un Religioonsphilosophie un ook in de Logik. Fragen, de jümmer wedder upduket, sind, of alleen Saken un Dinger würklik sind, de wi in de Physik bekieken, meten un nawiesen köönt (kiek bi: Physikalismus, of de Würklikheid nich egens immateriell is (kiek bi: Idealismus), of hypotheetsche Objekte, de Wetenschop bloot vöruutseggt, man nich bewisen het, würklich sind, of dat enen Godd givt, of Talen un ander abstrakte Objekte würklik sind, un of andere Würklikheiden existeren könnt. De Kennistheorie befaat sik med allens wat wi weten könnt un kennen könnt un woans,  Bewise un Wetenschop Würklikheed undersöken un bestimmen könnt.

## Nawiese


## Nettverwiese
Fundamentalismus

**Fundamentalismus** is dat Torüggriepen up Normen un Weerde so as düsse oorsprünglik un faken ook algemeen begänge weren. Fundametalismus kann ook Kunstformen, Ansichten, politsche un religiöse Leren beteken. Religiöse Fundamentalismus kann ook uut Orthodoxie ruutwassen, wenn de Ansichten radikale Formen anneemt.

Dat Woord stammt uut den Verenigten Staten un hadde sienen Oorsprung in den US-amerikaanschen Protestantismus to’n Beginn van den 20 Jaarhunderd un beteken religiöse Gruppen, de allens wat in de Bibel schreven steet, gans wöördlik uutdüden un dat Levend un de Sellschopp na düsse Interpretaschoon uurichten wollen. Vandage bruukt een den Begreep Fundametslimus man döörgaans veel breder un betekent jeed enen, de strikt un heel wöördlik an bestimmte Grundprinzipien fasthöölt. Vaken begriept Lüde dat Woord ook as een fiendlik Scheldwoord, de up hardleersche Ansichten, Fanatismus, obskure un unklare Blickwinkel oder sektenhaftig Bedregen hendüden kann.

## Nawiese
Wladimir vun Nowgorod

**Wladimir** (russ'sch Владимир Ярославич, Dööpnaam *Basilius* (?); * 1020; † 4. Oktober 1052 in Nowgorod) werr vun 1034-1052 Först vun Nowgorod.

In de russisch-orthodoxe Kark geiht an den 10. Februar sien Gedenkdag. He wurrd dar as Hilliger verehrt.

## Leven
Wladimir wurr in dat Jahr 1020 as Söhn vun Ingegerd vun Sweden un Jaroslaw vun Kiew baren. Sien Vadder weer vun 1019-1054 Grootförst vun dat Kiewer Riek.

He wurr in dat Jahr 1034 as Först vun Nowgorod nömmt.

1038 is sien Söhn Rotislaw baren.

1042 hett he wahrschienlich tegen 
de Jam kämpt.
In dat folgen Johr 1043 truck he mit Harald III. vun Norwegen gegen dat Byzantiensch Riek in den Oorlog un hett villicht de Stadt Chersones erobert.

Na de Wokressenskij-Chronik is dat mööglich, dat he neven sien Vadder af 1048 Grootförst vun dat Kiewer Riek weer, üm Konkurrenten in de Thronfolge to bekämpen. 

An'n 14 September 1052 wurr de Sophienkathedrale inweeht. De Boarbeiden sünd villicht al in’t Johr 1045 anfungen worrn. Dat wurr ok en Festung in Nowgorod anleggt.

An’n 4. Oktober 1052 is he in Nowgorod storven un is in de Sophienkathedrale bisett worrn.

## Nawiese
* https://genealogy.euweb.cz/russia/rurik3.html
* https://books.google.de/books?id=m0tpAAAAMAAJ&redir_esc=y
Böversorbsche Spraak

**Böversorbsch** (egenbeteken *hornjoserbšćina*) is ene slaavsche Spraak. Se wurrd in dat düütsch Bundsland Sassen in de Lausitz vun de Sorben snackt. De Spraak gellt as vun’n Utsterven bedroht.

## Verbreeden
Böversorbsch is ene sorbsche Spraak un wurrd snackt in den sassischen Deel vun de Lausitt vun ca. 20.000 Minschen snackt.
Comité flamand de France

Dat **Comité flamand de France**, de franzöösche Beteken för dat *Fläämsche Komitee vun Frankriek*, is en franzöösch Vereen, de sück as en wetenschaplich Sellschop för dat Utforschen, de Pleeg un dat Verbreeden vun de fläämsche Kultur in Franzöösch-Flannern insetten will, insbesünnere in den Berieken Spraak, Literatur un Historie. Dat Komitee is vun Edmond de Coussemaker an’n 10. April 1853 in Düünkarken grünnt worrn. As een vun de öllsten wetenschaplichen Sellschopen in Frankriek is dat bit hüüd aktiv.

In Hazebroeck ünnerhollt dat Komitee en Fackbökeree, wo all sien egen Publikatschonen as ok Regionaalwarken opbewahrt un sammelt wurrn. Buterdem kümmert sück dat ok üm de Sammlungen vun dat Jeanne-Devos-Museum in Wormhout.

## Borns


## Weblenken
* Websteed vun dat Comité flamand de France
* Johrböker vun 1853 bit 1999 bi Gallica
* Berichten vun 1857 bit 2000 bi Gallica
Georg Kipp

**Georg Kipp** (* 23. Juni 1906 in Mönster; † 19. Juli 1978) weer en düütsch Politiker (SPD, KPD). He weer Afordneter in’n Landdag vun Noordrhien-Westfalen vun 1946 bet 1948.

## Leven
Georg Kipp wurr an'n 23. Juni 1906 in Mönster baren un hett den Beroop Tischler lehrt. He weer Liddmaat vun den düütschen Holtarbeiderverband.

Van 1923 bet 1928 weer he Liddmaat vun de SPD.

Nah den tweeten Weltkrieg is he mit de KPD bitreden un weer Liddmaat vun verscheeden kommunal Utschussen. 

An’n 19. Dezember 1946 is he Landdagsafordneter för de KPD worrn. He is in de eerste Wahlperiood op’n 23. Januar 1948 weer ut’n Landdag utscheedt.

Kipp is an’n 19. Juli 1978 doodbleven.

## Nawiese
* Georg Kipp in'n Landdag vun Noordrhien-Westfalen
Franzöösch-Flannern

**Franzöösch-Flannern**, ok Süüdflannern nömmt, is en geograafsch Rebeed ahn besünneren Verwaltensstatus. Dat umfaat en Deel vun de historsch Graafschop Flannern, de tüschen 1659 un 1713 wegen de Kriege vun Ludwig XIV. stückwies an dat Königriek Frankriek aftreden wurr. Dat Rebeed besteiht ut sowoll de Seeflannern in’n Noorden, de mit de Franzöösch-Westhoek övereenstimmt un historsch sehn fläämsch is, as ok ut de Romaansch-Flannern in’n Süüden.

Siet de regionale Neeordnung vun Frankriek in 2016 hörrt Franzöösch-Flannern, dat en groot Deel vun den Noordbezirk utmaakt, to de nee Region Böver-Frankriek.
Ralf Falkenmayer

**Ralf Falkenmayer** (* 11. Februar 1963 in Frankfort an’n Main) is en ehmalger düütsch Footballspeler.

De loopstark Middelfeldspeler fung sien Loopbahn 1975 bi SV Niederursel an, wo he bit 1982 bleev. Van 1982 bit 1987 speel he för Eintracht Frankfurt, denn bit 1989 för Bayer 04 Leverkusen, bevör he weer nah Frankfurt torüchgung un dor bit 1996 bleev. Nahdem sien Mannschap ut de Bundsliga afsteegen weer, wessel Falkenmayer to Eintracht Trier, dor keem he bit 1998 wegen Knökelbesehren blots noch up 12 Spelen. Sien Loopbahn leet he denn bi SV Niederursel utklingen, wo he bit 2007 als Spelertrainer bzw. Trainer tätig weer. 

Insgesamt hett Falkenmayer in 385 Bundsligaspelen 37 Doren schaaten. 

För de düütsch Natschonalmannschap hett he in de Johren 1984 bit 1986 insgesamt veer Lännerspelen maakt. 

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Seele (Mehrdüdig Begreep)

**Seele** betekent

* Seele, Geföle un Gedanken bi’n Minschen,
* Seele, () Gemeen in den Landkreis Märksch Oderland in Brannenborg.
Joseph Bill

**Joseph Bill** (* 12. März 1862 in Geiselhöring; † 12. August 1918 in München) weer en düütsch Richter un Politiker (DZP).

## Leven
Bill is as Katholiken opwussen worrn. He weer vun 1900 bet 1911 Richter in Furth in'n Woold.
Van 1905 bet 1911 hörr he to de Kamer vun de Afordneten in Bayern. He hett de Zentrumspartei vertreden.

## Weblenken
Bill in de Bavariathek