open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Färöösche Spraak

**Färöösch** oder **Färöersch**, selten ook **Färingsch** ( ) is ene lütte noordgermaansche Spraak, de an de 60.000&nbsp;Minschen, vööral up den Färöer-Eilannen snackt, wo de Spraak ook Amtsspraak is.

## Klassifikatschoon
As ene noordgermaansche Spraak tellt dat Färöösche to de germaanschen Spraken, de wedderrüm een Telg vun de indoeuropääschen Spraken sünd.

Na de Verwandschop un Diachronie gaat Färöösch mit Ieslandsch, den westnorweegschen Dialekten un dat uutstorven Norn up dat Westooldnoordsche torügg.

Na de Spraakümstänn vundaag keken billt Färöösch tohoop mit dat Ieslandsche de Eilandnoordsche Gruppe binnen dat Noordgermaansche un steit so de Fastlandskandinaavschen Spraken Sweedsch, Däänsch un Norweegsch gegenöver, de anners as de Eilandnoordschen Spraken de kumplexe ooldnoordsche Morphologie meist vullstännig afbuut hebbt un enen groten Deel Leenwöör uut den Middelsasssichen övernamen hebbt. Dat Eilandnoordsche Färöösch, het so as ook dat Ieslandsche, den groten Deel ooldnoordsche Morphologie bewaart un veel weniger Leenwöör.

## Nettverwiesen
Sweedsche Spraak

**Sweedsch**, ook **Schweedsch**, (Egennaam: ) is ene noordgermaansche Spraak, de an de 10 Millionen Minschen, sünnerlich in Sweden, Finnland un Åland snackt. In Eestland givt dat ene lüttke schweedsprakige Minnerheid.

Sprekerschen un Sprekers vun’n Sweedschen, Däänschen un Norweegschen köönt sik ünnerenanner verstaan. So as alle noordgermaanschen Spraken stammt dat Sweesch vun dat Ooldnoordsche af un höört to oostnoordsche Grupp binnen dat Noordgermaansche.

Dat Riekssweedsche oder Standardsweedsch is de Standardspraak in Sweden sied dat 19.&nbsp;Jhd un is uut dat middelsweedschen Dialekten ranwussen. De finnsche Standardvarietät Hoogsweedsch het egen Spraakinstitutschonen, de man up uut sünd de Ünnerscheden twüschen den natschonalen Varietäten lütt to holen. Sied den Beginn vun dat 20.&nbsp;Jhd spreid sik de sweedsche Standardspraak un het in den Verloop vun dat 20.&nbsp;Jhd. de verscheden regionalen Dialekten torüggdrängt.

De sweedsche Morphologie het man wenige Flektschonen. De Spraak ünnerscheed twee grammatsche Slechter un twee Fäll. Substantive bögt dat Sweedsche na de Numeri Singular un Pluraal. Adjektive köönt stiegert warrn un warrt ook na Kasus, Numerus un Genus böggt. Bestemmte un unbestemmte Formen kennteken de Spraak mit Achterföögsels. Kenntekend för den Klang sünd de Pitch-Akzent, een groot Vokaalinventaar un de besünner sj-Luud.

## Phonetik un Phonologie

### Konsonanten
Sweedsch ünnerscheed 18 Konsonanten. Twee Phonemen /ɧ/ un /r/ wiest je na Dialekt besünners grote Ünnerscheed in de Uutspraak.

### Vokalen
Sweedsch ünnerscheed 17 oder 18 phoneemsche Vokalen un het negen lange und negen korte Voakeln. So as in velen annern germaanschen Spraken sünd de korten Vokalen een beten slatener un zentraliseerter.

## Nettverwiesen

## Footnoten
Luxemborgsche Spraak

|Minnerhedenspraak=
|Minderheitensprache=
}}

**Luxemborgsch** (  is een moselfrankschen Dialekt un as Uutbuspraak oder ook Kultuurdialekt, tohoop mit Hoogdüütsch un Fransch de Natschonaalspraak vun dat Groothartogdom Luxemborg.

Dat Luxemborgsche is eng verwandt mit den moselfrankschen Dialekten in den Streken ümto, so as in dat belgsche Arler Land, de düütschen Kuntreien langs de Mosel, in dat fransche Departement Moselle un in dat düütsche Saarland.

## Nettverwiesen

## Footnoten
Förste

**Förste** betekent
* Förste, Döörp un Oordsdeel vun Ostroe, Landkreis Chöttingen, Neddersassen,
* William Foerste, düütschen Germanist.
Kasus

Een **Kasus** (vun ) oder een **Fall** is een Middel grammatikaalsche Egenschoppen vun enen Substantiv, Pronomen oder Artikel binnen den grötter Verbund vun enen Satz antogeven. Meist betekent Kasus man besünners de morpholoogschen Kennteken, so as meist Vöör- oder Achterföögsels, de düsse Sort Egenschoppen an de Wöör, üm de dat geit, markeert.

Spraken, in de Kasus en wichtige Rull speelt sünd meist syntheetsche oder agglutinerend Spraken. Analytsche Spraken bruukt daargegen Kasus in minner Maat un isolerend Spraken markeert Kasus gaarnich. Se markeert de grammatschen Egenschoppen vun een Satzlidd meist mit den Woordstand binnen een Satz.

De Tall un Aard Kasus ünnerscheed sik stark in verscheden Spraken. Wat Spraken so as de isolerend Gbe-Spraken markeert gaar kene Kasus. Dat Plattdüütsche to’n Bispeel ünnerscheed meist twee Kasus, wieldess dat Hoogdüütsche veer Kasus bruukt. Anner indoeuropääsche Spraken un besunners de uraalschen Spraken hebbt deelwies noch veel meer Kasus.

## Kiek ook bi

* List vun Kasus

## Literatuur

* Barry J. Blake: *Case.* 2. Auflage. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 2001, ISBN 0-521-80761-1.
* Oliver A. Iggesen: *Number of Cases.* In: Matthew S. Dryer, Martin Haspelmath (Ruutgevers): *The World Atlas of Language Structures Online.* Max-Planck-Institut für Evolutionäre Anthropologie, Leipzig 2013. Online
* Thomas Stolz: *Lokalkasussysteme. Aspekte einer strukturellen Dynamik* (= *Pro lingua.* Bd. 13). Egert, Wilhelmsfeld 1992, ISBN 3-926972-23-8.
* Uwe Hinrichs, Uwe Büttner (Ruutgever): *Die europäischen Sprachen auf dem Wege zum analytischen Sprachtyp.* Band 1. Eurolinguistische Arbeiten, Otto Harrassowitz Verlag, 2004, ISBN 3-447-04785-2.
Fall

**Fall** betekent

* Fall (Familiennaam), düütschen Familiennaam,
* Fall (Eenheid), schottsch Maat för Längde,
* Fall, grammatsche Kategorie,
* Fall, een Afstort,
* Fall, een Begeevnis in ene Fallstudie,
* Fall, een Rechtsfall,
* Fall, Punkt in’n Deerkreis in de Astrolgie.

Öörd:

* Fall (Gemeinde Luftenberg), Oordsdeel vun Luftenberg an der Donau, Bezirk Perg, Overöösterriek,
* Fall (Gemeinde Wilhering), Ortschaft vun Wilhering, Bezirk Linz-Land, Overöösterriek,
* Fall (Lenggries), Oordsdeel vun Lenggries, Bayern.

Romanen:

* Der Jäger vun Fall (Roman) vun Ludwig Ganghofer,
* Der Fall (Roman) vun Albert Camus (1956),
* Der Fall (1958) vun Leopoldo Torre Nilsson,
* Der Fall (1972) vun Kurt Früh,
* Der Fall (1976) vun Ruy Guerra un Nelson Xavier.

Films:

* Fall (1997), US-amerikaanschen Film vun Eric Schaeffer,
* Fall – Fear Reaches New Heights, US-amerikaanschen Film vun Scott Mann (2022),
* The Fall (Film), Film vun Tarsem Singh (2006),
* The Fall – Tod in Belfast, britsche Fernsehserie vun Allan Cubitt,
* Mein Fall, Film vun Manoel de Oliveira (1986).

Musik:

* Fall (Leed), Leed vun Eminem,
* The Fall, britsche Band.
Tempus

Dat **Tempus** ( Pluraal ), ok **Tied** oder **Tiedform**, is ene grammatsche Kategorie, de een Doon oder een Begeevnis, relativ to Spreektied inordent, den Tiedbetog uutdrückt oder ene Uutsaag binnen de Tied lokaliseert.

As grammatsche Kategorie ünnerscheed sik dat Tempus vun anner Middel enen Tiedbetog uutttodrücken, to’n Bispeel Tiedadverbien. Ook Spraken, de keen grammatsch Tempus kennt (t.&nbsp;B. Chineesch, Indoneesch), köönt mit Tiedadverbien enen Tiedbetog uutdrücken, wenn dat Nood deit. Dat is man anners as bi dat Tempus as grammatsche Kategorie kene Plicht.

De Tiedbetog vun enen Tempus sünd typscherwies relativ to de Spreektied, so dat’t Tempus ook ene deiktsche Kategorie is, de up wat henwiest. So hangt Tiedangaven as „ik weer“ oder „gistern“ un „nu“ vun den Tiedpunkt vun enen Gespreek af,  anners is dat bi afslute Tiedangaven so as „in’n Jaar 2000“.

De Kategorie Tempus sett sik je na Spraak uut verscheden velen Ünnerkategorien tohoop. De wichtigsten Ünnerkategorien sünd verleden Tied, Nutied un Tokumst. Tempus is man meist eng verknüppt mit Aspekt, Modus un Modalität. So faat de Spraaktypologie düsse Kategorien ook faken as Tempus-Modus-Aspekt-Systeem (TAM- oder TMA-Systeem) tohoop.
## Literatuur

* Robert I. Binnick (Ruutgever): *The Oxford Handbook of Tense and Aspect.* Oxford University Press 2012. Online, 
* Joan Bybee, Östen Dahl: *The Creation of Tense and Aspect Systems in the Languages of the World.* In: *Studies in Language,* 13-1, 1989. S.&nbsp;51–103.
* Bernard Comrie: *Tense.* Cambridge University Press, 1985, ISBN 0-521-28138-5.
* Östen Dahl: *The grammar of future time reference in European languages.* In: Östen Dahl (Ruutgever): *Tense and Aspect in the Languages of Europe.* Mouton de Gruyter, Berlin 2000, ISBN 3-11-015752-7, S.&nbsp;309–328.
* Östen Dahl, Viveka Velupillai: *The Past Tense.* In: Matthew S. Dryer, Martin Haspelmath (Ruutgever): *The World Atlas of Language Structures Online.* Chapter 66. Max-Planck-Institut für Evolutionäre Anthropologie, Leipzig 2013. Online, afropen an’n 11. Juni 2022.
* Matthew S. Dryer: *Position of Tense-Aspect-Affixes.* In: Matthew S. Dryer, Martin Haspelmath (Ruutgever): *The World Atlas of Language Structures Online.* Chapter 69. Max-Planck-Institut für Evolutionäre Anthropologie, Leipzig 2013. Online, afropen an’n 24. Juli 2022.
* *Duden. Die Grammatik.* 8.&nbsp;Uplaag. Dudenverlag, Mannheim 2009, ISBN 978-3-411-04048-3.
* Wolfgang Klein: *Time in language.* Routledge, London 1994, ISBN 0-415-10412-2.
* Wolfgang Klein: *How Time Is Encoded.* In: Wolfgang Klein, Ping Li (Ruutgever): *The Expression of Time.* Mouton de Gruyter, Berlin 2009, ISBN 978-3-11-019582-8, S.&nbsp;39–81.
* Carlota Smith: *Tense and Aspect: Time across Languages.* In: Claudia Maienborn, Klaus von Heusinger, Paul Portner (Ruutgever): *Semantics: An International Handbook of Natural Language Meaning.* Band&nbsp;3 (=&nbsp;*Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft,* 33-3). Walter de Gruyter, Berlin 2011, ISBN 978-3-11-025337-5, Kap.&nbsp;97 = S.&nbsp;2581–2608.
Person (Mehrdüdig Begreep)

**Person** betekent

* Person, een Minsch in enen sotschalen Kuntext,
* Person (Recht)
* Person (Grammatik), grammatsch Kennteken,
* Person (Familiennaam)
* Person, Figur in ene Geschichte,
* Person County, North Carolina, Vereinigte Staaten
Genus

**Genus** betekent

* Genus, dat grammatsche Slecht,
* Genus, Systematikafdeel in de Biolgogie,
* Genus, ene topoloogsche Egenschop in de Mathematik,
* Genus, anner Naam för Genre in de Literatuur.

**Genus** is de Naam vun

* James Genus (* 1966), US-amerikaanschen Jazz-Bassist

Kiek ook bi:

* Genus verbi
* Génos
Ümluud

**Ümluud** () betekent in de Spraakwetenschop un besünners in de Germanistik enen Luudwannel in den olen germaanschen Spraken, bi den sik Vokalen an enen anner Vokaal, de in de Sülv achteran folgt, anglieken doot. Ümluud is so ene Form Assimilatschoon. Besünners in de Romanistik is för düüse Soort Luudwannels ook de Begreep **Metaphonie** begäng, in de Keltologie ook **Vokaalmutatschoon** oder **'.

So het to’n Bispeel in’n [[Oolthoochdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütschen]] dat Woord **' de Meertall **, wo de Vöörvokaal // de Endsülv den Achtervokaal // in’n Stamm to enen Vöörvokaal // angleken het. Düsse Assimilatschoon is ook nableven as de Endsülv *-i* afslepen worrn is, so dat vundaag de Meertaal vun   up Hoogdüütsch noch   is. Justso is dat mit’n plattdüütsche *Gast*&nbsp;–&nbsp;*Gäst(e).*

In de Ümgangsspraak betekent Ümluud meist de schreven Vokaalteken *ä*, *ö* un *ü*, de een Ümluud as diakraatsch Teken dreegt.

## Footnoten
List vun Kasus

De **List vun Kasus** list de Kasus, de verscheden Spraken bruukt, Substantivn un verwandt Wooraarden to bögen.

De List wiest den Kasus, een Bispeel, un Spraken, de so enen Kasus bruukt. De Kasus süd na verscheden Kategorien un Funktschonen indeelt so as Lokaalkasus oder morphosyntaktsche Kasus.

## Lokaalkasus
Lokaalkasus sünd Kasus, de de Positschoon vun wat uutdrückt oder beschrivt, dat sik na wat hen oder vun wat weg beweegt. Meist köönt Lokaalkasus ook temporalen Betog uutdrücken.

### Positschoon

### Vun wat weg bewegen

### Na wat hen bewegen

### Dör wat hen bewegen

### Temporaal

### Översicht Lokaalkasus

## Footnoten
Fryske Akademy

De **Fryske Akademy** () is een Instituut för den wetenschoplik Ünnersöök vun de westfreesche Spraak, Historie un Kultuur. De Akademie is 1938 grünnt worrn un sitt in de westfreesche Höövdstad Liwadden. Se is een Ünnersöökinstituut vun de *Koninglijke Nederlandse Akademie der Wetenschapen* un het ene wichtige Rull för westfreesche Orthografie un Wöörböker speelt.

## Organisatschoon
De Fryske Akademy is ene Stiftung un het sied 2005 enen egen Upsichtsraad. De Raad sett sik uut fiev Lüden tohoop un kiekt op Besluss, de ümsett worrn sünd. De dagdäägliche Arbeid in de Fryske Akademy övernimt de Geschäftsbaas. Den Geschäftsbaas ünnerstütt een Managementteam. Ünnerdeel vun de Fryskee Akademy is Mercator Europääsch Kenniszentrum Up dat Instituut un dat Kenniszentrum arbeidt so an de 60 Minschen. De Arbeidskringen mittellt arbeid rund 300 Lüüd för de Fryske Akademy.

1919 plädeer Geert Aeilco Wumkes in ene Reed vöör de ''Koninklijk Fries Genootschap voor Geschiedenis en Cultuur'' för een freesche Wetenschopsakademie. De Idee het later Titus Brandsma opnamen. So dat Brandsma 1931 begünn de Grundlagen för een westfreesch Akademie uutosinnen. Twee Jaren later spreekt sik Ünnerwiesraad för ene freesche Akadmie uut, see man dat de Tied för so ene Institutschoon noch nich riep is. Na enen langen Perzess wurr de Akademie 1938 mit Stütt vun dat Prrovinziaal Bestüür upricht. Johannes Kapteyn, een Perfesser för Ooldfreesch, sett sik stark för de Akademie in. Dat *Mercator Europääsche Kenniszentrum* is een Ünnerdeel vun de Fryske Akademie un is 1987 op Initschativ vun de Europääsche Kommischoon grünnt worrn. 

## De westfreesche Spraak
Sieddem dat de Fryske Akademy grünnt worrn is, is dat Instituut leggt dat Instituut mit den westfreeschen Rechtschrievregels fast. 1945 besloot de Akademie de Akademystavering un enige sik 1980 op de hüdige Statenstavering. De Befoognis de westfreesche Orthografie fasttoleggen liggt man sied 1969 bi den Provinzialen Staten. De Deputeerden Staten hebbt de Befoognis de Schrievwies för frömde Wöör fasttoleggen. För alle Fragen üm de westfreesche Orthografie beraadt de Fryske Akademy man de staatliken Institutschonen.

De Fryske Akademy schrievt ook westfreesche Wöörböker un geevt de as egen Verlag ook ruut. Bekennde Publikatschonen sind dat iWurdboek fan de Fryske Taal un dat Frysk Hânwurdboek.

## Literatuur

* Johan Frieswijk (2000) “De oprjochting fan ‘e Fryske Akademy (1938)” in It Beaken 62, 245-265.
* H.H. Munske et al. (red.), *Handbuch des Friesischen. Handbook of Frisian Studies*. Max Niemeyer Verlag, Tübingen 2001.

## Nettverwiesen

* Weebsteed vun de Fryske Akademy
* Mercator Research Centre
Dubrovnik

**Dubrovnik** [] (lat. *Rausium* later*Ragusium*; italieensch un düütsch *Ragusa*, öller ok *Ragus*) is en Stadt in dat südlich Kroatien an de Adriaküst. De Oltstadt wurr 1979 vun de UNESCO in de List vun dat Weltkulturarv upnommen.

Se hett 41.175 Inwahner up en Flach vun 143,35 km². De Stadt is Verwaltenssitt vun de  Gespanscha Dubrovnik-Neretva (kroaatsch *Dubrovačko-neretvanska županija*) un Sitt vun dat kathoollsch Diözese. De Mehrheit vun de Bevölkerung stellen mit över 90 % ethnische Kroaten. Minnerheiten sünd Bosniaken, Serben, Montenegriner, Albaner as ok en lütt jöödsch Gemeenschap. Dubrovnik weer un is en Zentrum vun de kroaatsch Kultur. Geschichtlich weer dat en bedüüdend Hannelsstadt as ok Hööftoort vun de instig Republiek Ragusa. 

## Literatur
* Konstantin Jireček: Poselství republiky Dubrovnické k císařovně Kateřině v roce 1771, 1893
* Adriana Kremenjas-Danicic (Hrsg.): *Rolands europäische Wege*. Europski dom Dubrovnik, Dubrovnik 2006, ISBN 953-95338-0-5
* Krunoslav Ivanisin, Wolfgang Thaler, Ljiljana Blagojeviv (Hrsg.): „Dobrovic in Dubrovnik – A Venture in Modern Architecture“ JOVIS Verlag Berlin 2015, ISBN 978-3-86859-357-0
* Franz N. Mehling (Hg.): *Knaurs Kulturführer: Jugoslawien*. Droemer Knaur München/Zürich 1984, S.&nbsp;94–98, ISBN 3-426-26135-9.

## Weblinks

* Offizielle Touristik-Website vun de Region Dubrovnik (düütsch)
* UNESCO World heritage
* Website vun de Stadt Dubrovnik
* Museen in Dubrovnik
* DNB-Katalog

## Enkeld Nahwiesen
Theo Schuster

**Theo Schuster** is de Naam vun

* Theo Schuster (Schachspeler) (1911–1998), düütschen Schachspeler un Journalist,
* Theo Schuster (Verleger) (1931–2016), oostfreeschen Bookhöker un Verleger.

**Kiek ook bi:**

* Theodor Schuster (1808–1872), düütschen Jurist un Dokter.
Jan Foltys

**Jan Foltys** (* 13. Oktober 1908 in Svinov; † 11. März 1952 in Ostrava) weer en  tschechoslowaaksch Schachspeler. 1950 kreeg he vun de FIDE den Titel Internatschonaler Meester verleeht.

Jan Foltys hörr af Midden vun de 1930er Johren bit to sien fröh Dood to de best Schachspelers vun de Tschechoslowakei. Bi de Landsmeesterschapen wurr he 1936 Tweet (achter Salo Flohr, 1938 Dart, 1940 Eerst (vör Karel Opočenský), 1943 Tweet (achter František Zita, aber vör Opočenský) un 1946 keem he noch mal up den darten Platz. He hett sien Land bi de inoffiziellen Schacholympiade 1936 in München un bi de offiziellen Schacholympiaden 1937 in Stockholm un 1939 in Buenos Aires vertreeden..
 
Jan Foltys hett sück in Mariánské Lázně 1951 för da Interzonenturnier Saltsjöbaden 1952 qualifizeert harrt, he is aber vör Turnierbeginn an Leukämie storven.

## Turniererfolge
* Poděbrady 1936: 3. Platz
* Margate 1937: 4. Platz
* Prag 1937: 3./4. Platz
* Rakovník 1940: 1. Platz
* Trenčianske Teplice 1941: 1. Platz
* Wettkamp mit Karel Opočenský in Prag: 6:6
* Prag *Duras Memorial* 1942: 3. Platz
* München 1942: 3./5. Platz
* Prag 1943: 4./5. Platz
* Zlín 1943: 2. Platz
* Prag 1946: 4./5. Platz
* Budapest 1948: 3. Platz
* Karlovy Vary 1948: 1. Platz
* Budapest 1948: 3. Platz
* Wien *Schlechter Memorial* 1949: 1./2. Platz
* Przepiorka Memorial 1950: 6. Platz

## Weblinks

* Lütt Biografie und Partien bi chessgames.com (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Theo Schuster (Verleger)

**Theo Schuster** (* 23. Mai 1931 in Leer ; † 4. Januar 2016 ook daar) was een noorddüütschen Verleger un Bookhöker uut Oostfreesland. Tohoop mit de plattdüütsch  **Verlag Schuster in Leer** bedreev he bit to sien Dood ook de gröttste Bookhökeree in Leer, de sien Vader Theodor Schuster 1929 grünnt harr.

Tohoop mit dat Institut för nedderdüütsche Spraak het de Verlag vööl Warken rund üm de plattdüütsch Spraak ruutbrocht.

## Leven
Theodor Schuster kwamm den 23. Mai 1931 as Jung van de Bookhöker Theodor Schuster op de Welt. He maakde een Leer as Bookhöker un was sied de Midde van de 1960-er Jaren ook Verlger för plattdüütsche Literatuur. In de Begünn weren ook Spreekplaten, so as de Reeg *[[Niederdeutsche Stimmen]]*, een groot Deel van dat Verlagsprogramm. De Swaarpunkt van de Verlag sünd meer un meer plattdüütsche Böker worden.

Tohoop mit sien Fro kreeg he een Dochter, Imke Schuster, de ook Bookhökersch worden is. Se leidt een Bookhökeree in Berlin mit Swaarpunkt op de Stad, de 2004 den Pries *[[Buchhandlung des Jahres]]* van de Tiedschrift *BuchMarkt* kreeg.

Schuster sien Verlag het eng mit dat Breemsche Institut för nedderdüütsche Spraak tohooparbeidt un ook de Publikatschonen van dat Instituut ruutbrocht. Daarmang sünd plattdüütsche Standardwarken, Wöörboken oder de *Niederdeutsche Grammatik*, de dat Instituut mit de nedderdüütsche Philologen Lindow, Möhn, Niebaum, Stellmacher, Taubken un Wirrer ruutbrocht het.

De Bookladen un de *Verlag Schuster Leer* bestaat ook na de Dood van Theo Schuster wieder. De Verlag brengt ook vandaag noch grotendeels plattdüütsche Boken un Boken üm Oostfreesland ruut.

## Priesen
1976 kreeg Theo Schuster den Quickborn-Pries. För sien plattdüütsche Verlagarbeid kreeg he 1997 den Keerlke-Pries van den Vereen *[[Oostfreeske Taal (Vereen)|Oostfreeske Taal]].* 

2000 kreeg Schuster den Fritz-Reuter-Pries van de Alfred-Toepfer-Stiftung för sien Verlagsarbeid un sien Engagement. 2002 kreeg sien Verlag as eersten plattdüütschen Verlag den *Niedersächsischen Verlagspreis* för sien groot Engagement, so as de neddersassisch Kultusminster in de Tied Thomas Oppermann bi sien Reed see, as de Verlag uutekent worde. De Laudatio för den Pries hull de Publizist un plattdüütsch Schirever Siegfried Kessemeier.

De Carl-Toepfer-Stiftung teken 2005 Schuster sien Book *Anscheten, Herr Pastor!* as dat eerst Plattdüütsch Book van dat Jaar uut. De Oostfreesche Landschop övergeev de Verleger in dat glieke Jaar de *[[Ubbo-Emmius-Medaille]]* sien Verdeensten üm Oostfreesland. Sien Heimatstad Leer teken Theo Schuster 2010 mit de Wilhelmine-Siefkes-Pries för sien Engagement üm de plattdüütsche Literatuur uut.
## Literatuur

* Ulf-Thomas Lesle: *Fritz-Reuter-Preis 2000 für Theo Schuster. Laudatio*. Hamburg 2000

## Weblenken

* 

## Footnoten
Nominativ

De **Nominativ** (vun , afkört ), ook **1.&nbsp;Fall**, **Wer-Fall** oder **Subjektfall**, is een Kasus, de in Nominativ-Akkusativ-Spraken dat Subjekt vun enen Verb oder dat Prädikaatsnomen markeert. De Kasus is meist ook de Grundform vun enen Substantiv, wieldes anner Kasus extra Kennteken kriegt.

## Woordafkumst
De Naam „Nominativ“ kümmt vun’t  ‘Fall för’t Benömen’. Wat uut  översett is.  Dionysius Thrax heet den Kasus in siene *[[Téchnē Grammatikḗ]]* as  oder , wat „graad“ oder „liek“ bedüdt, gegenöver de anner Kasus, de he oblik, also „bagen“ oder „unliek“ nöömt.

## De Nominativ op Platt
Plattdüütsch ünnerscheed in den meisten Dialekten twee Kasus: Nominativ un Obliquus (welk Dialekten hebbt ook enen Einheidskasus oder ünnerscheed Nominativ, Akkusativ un Dativ). De Nominativ is hier de unmarkeert Grundform, in de dat Subjekt un dat Prädikaatsnomen staat.

## Kiek ook bi

* List vun Kasus

## Footnoten
Obliquus

**Obliquus** () betekent

* Obliquus, een grammtschen Kasus,

In de Anatomie

* ''Musculus obliquus externus abdominis'', de schraat Buukmuskel buten,
* ''Musculus obliquus internus abdominis'', de schraat Buukmuskel binnen,
* ''Musculus obliquus capitis superior'', een Nackenmmuskel
* ''Musculus obliquus capitis inferior'', een Nackenmuskel
* *[[Musculus obliquus superior]]* un *[[Musculus obliquus inferior]]*, Deel vun de Augenmuskeln.
Stimmhaften bilabialen Plosiv

De **stemmhaften bilabialen Plosiv** (een stemmhaftigen, mit beiden Lippen artikuleerten Plosiv) is een Konsonant, de artikuleert warrt, indem dat de Luft achter den slaten Lippen upstaut un denn miteens ruutlaten warrt, mit Vibration vun de Stimmlippen.

## Varianten
Stimmlosen alveolaren Plosiv

De **stimmlosen alveolaren Plosiv** (een stimmlosen, mit de Zungentipp Tahndaam artikuleerten Plosiv) is een Konsonant.

## Varianten
Polanski

**Polanski** oder ook **Polański** is de Naam vun

* Eugen Polanski (* 1986), ddüütsch-poolschen Footballspeler,
* Franziska Polanski (* 1957), düütsche Schrieversch un Wetenschoppersch,
* Edward Polański (1932–2024), poolschen Spraakwetenschopper un Polonist,
* Kazimierz Polański (1929–2009), poolschen Spraakwetenschopper,
* Morgane Polanski (* 1993), fransche Schausperlersch,
* Roman Polański (* 1933), poolschen Speelbaas.

**Polanski** betekent ook
* den öllern Naam vun en Indie-Pop-Band, kiek bi Ghosts (Band)

**Kiek ook bi:**
* Polanska
* Polansky
* Poljanski
* Polonski
Michael Fahlbusch

**Michael Fahlbusch** (* 1957) is een Swiezer Geograaf un Historiker.

## Leven
Michael Fahlbusch sloot 1985 sien Studium in Geografie, Sotschologie un Politikwetenschop an de Universität Mönster mit enen Diplom as Geograaf af. 1993 wurr he an de Universität Ossenbrügge mit ene Arbeid över Wetenschopshistorie un de Historie vun de Stiftung för düütsche Volks- und Kulturbodenforschung in Leipzig in de Tied vun 1920 bet 1933 maak he sienen Dokter. Siene Studie *Wissenschaft im Dienst der nationalsozialistischen Politik?* weer een He arbeid as freeschapen Wetenschopshistoriker in Basel. Sied 2011 is he Leerbeopdragter un sied 2015 Assozieeert Frscher an dat Histoorsche Instituut an de Universität Bern.

## Schriften (Uutwahl)

* *„Wo der deutsche ... ist, ist Deutschland!“ Die Stiftung für Deutsche Volks- und Kulturbodenforschung in Leipzig 1920–1933.* Brockmeyer, Baukem 1994, ISBN 3-8196-0240-2 (ook Dissertatschooon, Universität Ossenbrügge, 1993).
* *Wissenschaft im Dienst der nationalsozialistischen Politik?  Die „Volksdeutschen Forschungsgemeinschaften“ von 1931–1945.* Nomos, Baden-Baden 1999, ISBN 3-7890-5770-3.
* (Ruutgeven mit Ingo Haar): *Handbuch der völkischen Wissenschaften. Personen – Institutionen – Forschungsprogramme – Stiftungen.* Saur, München 2008, ISBN 978-3-598-11778-7.
* (Ruutgeven mit Ingo Haar): *Völkische Wissenschaften und Politikberatung im 20. Jahrhundert. Expertise und „Neuordnung“ Europas.* Schöningh, Paderborn 2010, ISBN 978-3-506-77046-2.
* *Ein fragwürdiger Philanthrop. Die subversiven Aktivitäten des deutsch-völkischen Stiftungsgründers Toepfer in der Schweiz.* In: *Geschichte Online.* Heft 12, 2013, S. 39–68 (Vulltext).
* (Volltext Ingo Haar, Alexander Pinwinkler): *Handbuch der völkischen Wissenschaften. Akteure, Netzwerke, Forschungsprogramme.* 2. överbeid un vergröttert Oplaag, 2 Bde., Berlin 2017, ISBN 978-3-11-042989-3.
* (Ruutgeven mit Ingo Haar, Anja Lobenstein-Reichmann u.&nbsp;a.): *Völkische Wissenschaften. Ursprünge, Ideologien und Nachwirkungen.* De Gruyter, Berlin/Boston 2020, ISBN 978-3-11-065272-7.

## Nettverwiesen
* DNB-Katalog
* 
* 
* Websteed an de Universität Bern
* Websteed över Michael Fahlbusch bi de Gerda Henkel Stiftung
* *[http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/BEITRAG/essays/fami0500.htm Für Volk, Führer und Reich! Volkstumsforschung und Volkstumspolitik 1931–1945]*. Vöördrag vun 10. Mai 2000 an de Universität Konstanz bi de Ringvorlesung över de „Deutsche Historiker im Nationalsozialismus und danach“. Online bi H-Soz-u-Kult

## Footnoten
Clark Graebner

**Clark Graebner** (* 4. November 1943 in Cleveland, Ohio) is en ehmalger US-amerikaansch Tennissspeler.

## Leven
Clark Graebner is dat eenzige Kind vun den Dokter Paul Graebner un de sien Fru Janice Clark. He hett en Afsluss vun de Northwestern University. 

1964 hett he upstrevend amerikaansch Tennisspelerin Carole Caldwell heiraadt. Tosommen harrn se twee Kinner (Dochter Cameron un Söhn Clark). Dat Paar is later scheedt wurrn un Clark Graebner hett 1975 Patti Morgan heiraadt. Caldwell is 2008 an Krebs storven.

## Loopbahn
Graebner speel 1967 in de US-Open, dat dormals noch US-Meesterschap weer, dat Finale gegen John Newcombe. 

Graebner un Arthur Ashe hemm 1968 dat Davis Cup-Team vun de USA to den Sieg in den Mannschapswettbewarf führt. Sien gröttste Spood aber bleev de Sieg in de Düppelkonkurrenz bi de French Open 1966, tosommen mit Dennis Ralston gegen de Rumänen Ilie Năstase un Ion Țiriac in dree Sätzen mit 6:3, 6:3 un 6:0.

## Weblinks
* ATP-Profil
* https://www.itftennis.com/en/players/clark-graebner/800173818/usa/mt/s/overview/ITF-Profil
* Profil up de Sieden vun den Davis Cup

## Enkeld Nahwiesen
Ricarda Lang

Ricarda Lang (* 17. Sneymåne 1994 in Filderstadt) is eyne dütske politikerske (Bündnisse 90/Dee Gröynen) un medeglyd van den dütsken bundsdage. See is politiske kürerske vöär vruggen un was tüsken 2022 un 2024 touhoupe med Omid Nouripour bundsvöärsitterske van „Bündnisse 90/Dee Gröynen“. Touvöär was see eyne  kürerske van dee „Gröynen Jöägede“.

## Boarns
Plattdüütsche Wikipedia

De **Plattdüütsche Wikipedia** (Ünnertitel: *Dat free’e Nakieksel*) is de Wikipediauutgaav op Plattdüütsch un is in’n April 2003 opstellt worrn. De Uutgaav het in’n    Artikels.

De Spraakuutgaav steit för alle plattdüütschen Dialekten in Düütschland apen, het man to’n gröttsten Deel Artikels in noordneddersassischen Dialekten. De nedderlandsch-neddersasssiche Wikipedia för de plattdüütschen Dialekten in den Nedderlannen is sied den 24.&nbsp;März 2006 ene egen Uutgaav.

De Spraakuutgaav het  aktive Brukers un  Adiministraters.

## Historie

An’n 10. Januar 2003 geev dat de eerste Anfraag för ene plattdüütsche Wikipedia op de Wikipedia-Mailing-List. Aver dor keem noch nix na. Eerst as an’n 15. März un 17. April 2003 en annern Bruker noch wedder nafraagt hett, hett dat klappt. De  (later heet he denn ) wull geern dat Artikelschrieven op Platt anfangen. An’n 27. April weer dat denn sowiet un he hett in de plattdüütsche Wikipedia de eersten Artikels schreven. Toeerst dee he dat noch ünner de Adress za.wikipedia.com, en Afkörten, wat nu de Wikipedia op Zhuang tohöört. De Adress weer al för de Wikipedia op Zhuang inplaant, doch de Bruker Baas hett ehr för siene plattdüütschen Artikels kapert, vun wegen dat en egen plattdüütsch Wiki noch nich opsett weer. An’n 31. Mai hett de Wikipedia denn ehr richtige Adress ünner nds.wikipedia.com kregen (hüüt is de Domään för all Wikipedia-Projekten .org, nich mehr .com). In de eersten Maanden bet Enn Juni harrn de Brukers över 300 Artikel schreven un dormit höör de plattdüütsche Wikipedia kort to de twintig gröttsten Wikipedias. Denn is dat Intress vun de Pioneer-Brukers wat afebbt un eerst wedder to Enn vun dat Johr 2004 nehm dat Intress wedder to. Den 1. Januar 2007 weer de Wikipedia blots noch de 89.-gröttste.

Op de aktuelle MediaWiki-Software (Phaas 3) is dat Wiki in’n Januar 2004 ümstellt worrn. Dor sünd Delen vun de Versionshistorie un to’n Deel ganze Artikels bi verloren gahn.

## Footnoten
Innozenz V.

**Innozenz V.**, oorsprünglich **Pierre de Tarentaise [[Dominikaner|OP]]** (* 1225 in dat hüdige Moûtiers in de Tarentaise, Deel vun Savoyen; † 22. Juni 1276 in Rom), weer in dat Veerpäpstejohr 1276 för wenige Maand de tweet Paapst vun dat Johr.

## Leven
Siet 1264 weer he Provinzial vun den Dominikanerorden. 1272 wurr he to’n Arzbischop vun Lyon un 1273 to’n Kardinalbischop vun dat Ostia nöömt. He weer ok Perfesser an de Pariser Sorbonne. As Mitarbeiter vun Thomas von Aquin un Albertus Magnus hett he sück in de Wetenschap en grötteren Naam maakt als wiels sien Pontifikat. In disse Tiet kreeg he den Titel *Doctor famosissimus*.

Innozenz V. wurr an’n 21. Januar 1276 to’n Paapst wählt, blots een Dag nah Anfang vun dat Konklave, dat eerstmals nah de streng Regeln vun sien Vörgänger Gregor X. tosommen keem. Dorbi drüffen de Kardinäle dat Gebäude nich verlaaten, bevör en nee Paapst wählt wurrn weer. Innozenz weer de eerste Dominikaner up den Stohl Petri un hett dat Amt blots en knapp halv Johr bit to sien Dood an’n 22.&nbsp;Juni 1276 utöövt. Ofschons he to Neutralität neegen dee, keem he düchtig gau ünner den Infloot vun Karl I. vun Sizilien, de as röömsch Senator in Rom resideeren dee. Dorüm hett he klaglos de sien Politik tegenöver Rudolf vun Habsburg ünnerstütt. He hett sück ok vergeevens bemöht, de Karkenunion mit Byzanz to verbetern.

Paapst Innozenz V. wurr in San Giovanni in Laterano begraven. Mit den grooten Brand in dat fJohr 1308 gung ok sien Graffstäe verloren. He wurr an’n 3.&nbsp;März 1898 vun Paapst Leo XIII. seligspraaken. Sien kathoolsch Gedenkdag is sien Doodsdag an’n 22. Juni.

## Warken
* In quattuor libros sententiarum commentaria. 4 Bde. Toulouse 1652.

## Literatur
* Beatus Innocentius PP. V. (Petrus de Tarentaise OP). Studia et documenta. Rom 1943.
* Palémon Glorieux: Le Quodlibet de Pierre de Tarentaise, in: Recherches de théologie ancienne et médiévale 9 (1937) S. 237–280.
* I.-M. Vosté: *Beatus Petrus de Tarentasia in epistulam ad Hebraeos.* In: Divus Thomas: *Commentarium de philosophia et theologia.* Bd. 46, Collegi Alberoni, Piacenza 1943, S. 3–28.

## Weblinks

* Innozenz V. up vaticanhistory.de
* Indrag in: Catholic Encyclopedia, Robert Appleton Company, New York 1913.
* Innozens V. up catholic-hierarchy.org

## Enkeld Nahwiesen
Risto Punkka

**Risto Kalevi Punkka** (* 19. März 1957 in Lemi; † 22. Juli 2014) weer en finnisch Biathlet.

Sien best Ergevnis reck Punkka in de Saison 1983/84 mit en tweeten Platz in’n Sprint in Falun achter Algimantas Šalna aber vör Eirik Kvalfoss. He hett an de Olympisch Winterspelen in Sarajevo deelnommen un keem dor in’n Sprint up den 34. Platz. Bei den Weltmeesterschapen 1983 in Ruhpolding  reck he in de Staffel  tosommen mit Tapio Piipponen, Erkki Antila un Toivo Mäkykyro Platz 5. Mit en 16. Platz in‘n Sprint, reck he dor ok sien best Eenzelergevnis bi Weltmeesterschapen.

## Weblinks
* Risto Punkka in de Datenbank vun Olympedia.org (engelsch)
* Risto Punkka Athletenprofil up the-sports.org (engelsch)
Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia

De **Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia** oder **Nedersaksiese Wikipedia** is de  vun de Wikipedia op Nedderlandsch-Neddersassisch un is den 24. März 2006 opstellt worrn. 

## Nettverwiesen

## Footnoten
Nasaal (Phonetik)

Een **Nasaal**, ook **Nasaal** schreven, oder **Nesenluud** is een Kunsonant, de mit daalsett Velum uutspraken warrt, so dat de Mund- un Nesenruum nich vun een scheden sünd. Dat will seggen, dat de Artikulatschoonstroom (de Atenluft, de een to’n snacken bruukt) in’n Mund- un Nesenruum swingen un so enen Spraakluud vöörtüüg bringen kann. Togliek is ene bestemmte Steed in’n Mundruum blockeert, so dat de Artikulatschoonsstroom döör de Nees uutströmen mott. Bi’n // to’n Bispeel is dat Velum daalsett, so dat de Luft in’n Mund- un Nesenruum swingen kann, de Mund is man mit beiden Lippen verslaten. De Luft swingt also döör de Mund un de Nees, un ströömt man alleen döör de Nees uut, wat den Luud  produzeert. Dat glieke gellt för Nasaalvokalen.

Bi oralen Konsonanten is dat Velum daargegen wat hoogsett, so dat de Mundruum vun’n Nesenruum scheden is. De Luftstroom kann so alleen in’n Mundruum Sluuk un Strott swingen enen Luud vöörtüüg to bringen.

Meist alle Spraken op de Welt kennt Nasalen. To den wenigen bekannte Spraken sünner Nesenluden tellt to’n Bispeel Quileute, Makah un Lushootseed in’n US-AmerikaanschenBundsstaat Washington un Rotokas in Papua-Neeguinea. In anner Spraken kaamt Nasalen tomindst as Allophonen op, besünners neeg bi Nasaalvokalen, so as to’n Bispeel in’n Eyak in Alaska.

## Verscheden Nasalen
Nasalen kaamt an allen Artikulatschoonsteden vun den Lippen bet an de Huuk vöör. Wieder achter in’n Mund is dat unmööglich enen Nasaal to billen, denn dat is nich mööglich Pharynx un Glottis to sluten un togliek den Nesenruum apen to halen. 

Na Artikulatschoonsteed ünnerscheed een de Nasalen:

Dat Plattdüütsche kennt dree Nasaalkunsonaten  so as in  „**M**ann“,  so as in „**n**ege**n**“,   so as in „si**ng**en“. As Allophoon för /m/ kann ook   opkamen, so as in „Sy**m**phonie“. 

De meisten Spraken kennt alleen stemmhaftige Nasalen. Man een paar wenige Spraken hebbt ook stemmlose Nasaal, to’n Bispeel Birmaansch oder Ieslandsch. 

Frikative Nasalen südn theoreetsch mööglich, ene Spraak mit so’ne Luden is man unkünnig.

## Footnoten
Plattdüütsch Spraakmythos

**Nedderdüütsch** oder **plattdüütsch Spraakmythos** is een Begreep, de op den nedderlandschen Spraakwetenschopper Klaas Hanzen Heeroma torügggeit un dat spraaksotscholoogsch Phänomeen beschrivt, bi dat sik Lüüd, de Platt snackt oder de Spraak Stütt geven wüllt, op öllere Tieden, meist de Hansetied, besinnt un so de Egenstänngikeid vun’n Plattdüütschen ook vundaag ünnerstrieken wüllt.

De Begreep wiest so op den Gegensatz twüschen de Begevenheiden vundaag, in de Plattdüütsch de Funktschoon na een düütschen oder nedderlandschen Dialekt is, un de Ümstänn in öllere Tieden, as dat Middelsassische Schrievspraak weer, hen. Dat Weten üm den Plattdüütschen sien Stand in öllere Tieden is bi velen Sprekerschen un Sprekers noch daar, so dat de Fraag üm den Stand vun’n Plattdüütschen vundaag jümmers wedder opkaamt.

## Literartuur

* Klaas Heeroma: *Niederländisch und Niederdeutsch*, In: *nachbarn* 1969.

## Footnoten
Veluws

**Veluws** is een nedderlandsch-neddersassische Dialektgrupp, de in den meisten Dörpen un Städen op de Veluwe un de Utrechtsche Gemeen Bunschoten spraken warrt.

De Dialektgrupp tellt to’n Neddersassischen, is man al een Övergang to’n Nedderfrankschen. De neddersassische Charakter neemt na Noordoost to. Besünners in’n Süüdwesten is hollandschen Inflood to seen.

## Ünnerdelen vun’t Veluws
Dat Veluws deelt sik in dat West-Veluws un Oost-Veluws, de sik wedder in vele verscheden Dörps- un Stadialekten opdeelt. Welk Spraakwetenschoppers ünnerscheed ook noch Süüd-Veluws, wat man een raren Begreep för verscheden Utrechtsch-Alblasserweerdsche un süüdgeldersche Dialekten is.

## Zie oek

* Oost-Veluws

## Footnoten
Middeldüütsche Dialekten

De **middeldüütschen Dialekten** sünd een Dialektgrupp vun dat Hoogdüütsche. Se hebbt vergleken mit dat Böverdüütsch den hoogdüütschen Luudwannel man deelwies mitmaakt.

## Rebeed
Middeldüütsche Dialekten sünd in dat Rebeed twüschen den Benrather Lien in’n Noorden un Speyerer Lien in’n Süden begäng. Den hoogdüütschen Luudwannel maken se annerster as dat Nedderdüütsch in’n Noorden mit, hebbt den Wannel man sik so stark ümsett as de böverdüütschen Dialekten in’n Süden. Dat Rebeed langt vun’n Elsass in’n Süden langs de Main bet in de Arzbargen un in’n Noorden vun Aken över Noordhessen bet na Süüdbrannenborg. 

## Ünnersöök
De Naam *middeldüütsch* keem op, as dat den eersten Ünnersöök to den Dialekten geven het.

Eerst weer alleen de Ünnerscheed twüschen *nedderlandsch* oder *nedderdüütsch* gegenöver *böverladnsch* oder *böverdüütsch* begäng. Mit den eersten Ünnersöök an den düütschen Dialekten keem ruut, dat de hoogdüütsche Luudwannel, de wichtigsten Ünnerscheed twüschen nedder- un hoogdüütsch uutmaakt, man in enen breiden Streep twüschen nedder- un böverdüütsch nich vullstännig ümsett worrn is. So keem för dat Rebeed de Begreep Middeldüütsch op. 

## Dialekten
* **Westmiddeldüütsch**
** Middelfranksch
*** Ripuaarsch
*** Moselfranksch
** Rhienfranksch 
*** Pälzisch
*** Hessisch
* **[[Oostmiddeldüütsch]]**
** Döringsch-Böversassisch
*** Döringsch
*** Böversassisch
*** Arzgebirgsch
** Süüdmarksch
** Lausitzisch-Slesisch
*** Lausitzisch
*** Slesisch 
** Hoogpreußisch (†)
* **Övergang Middel- na Böverdüütshch**
** Oostfranksch
** Süüdfranksch

## Literatuur

* Werner Besch (Ruutgever): *Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung* (= *Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.* Band 1). 2 Bände. Walter de Gruyter, Berlin 1982, 1983, ISBN 3-11-005977-0, 3-11-009571-8. Ünner anner: Peter Wiesinger: *Die Einteilung der deutschen Dialekte.* Zweiter Halbband, S.&nbsp;807–900, besünners S.&nbsp;846–872.
* Heinrich J. Dingeldein: *Sprachvarietäten in 'Middeldeutschland'. Gebrauch und Räumlichkeit.* In: Gerhard Stickel (Ruutgever): *Varietäten des Deutschen. Regional- und Umgangssprachen* (= *Institut für deutsche Sprache. Jahrbuch 1996*). Walter de Gruyter, Berlin / New York 1997, S.&nbsp;109–141 (Digitalisat).

* Gerhard Eis: *Historische Laut- und Formenlehre des Middelhochdeutschen* (= *Sprachwissenschaftliche Studienbücher*). Carl Winter, Heidelberg 1950, S. 151–155: *Die md. Dialekte.*
* Hermann Paul: *Middelhochdeutsche Grammatik* (=&nbsp;*Sammlung kurzer Grammatiken germanischer Dialekte.* A.&nbsp;Hauptreihe Nr.&nbsp;2). 25. Auflage, neu bearbeitet von Thomas Klein, Hans-Joachim Solms und Klaus-Peter Wegera. Niemeyer, Tübingen 2007, ISBN 978-3-484-64035-1, S.&nbsp;44–56: *Das Middeldeutsche.*

## Footnoten
Stimmlosen retroflexen Plosiv

De **stimmlosen retroflexen Plosiv** is een stimmlosen, mit troüggbagen Tung artikuleerten Konsonant.

## Varianten
Stimmhaften retroflexen Plosiv

De **stimmhafte retroflexe Plosiv** is een stemmhaften mit torüggbagen Tung spraken Kunsonant.

## Varianten
Animotion

**Animotion** is en 1983 grünnd US-amerikaansch New-Wave- un Synthie-Pop-Band ut Los Angeles.

## Geschichte
De Grupp wurrn vun Astrid Plane un Charles Ottavio grünnd, de tovör Liddmaaten vun de uplöst Retro-Science-Fiction-Band Red Zone weern. Twee wiedere Liddmaaten wunn de ehmalge Bandkollegen, de Keyboarder Paul Antonelli un de Drummer Frenchy O’Brien. Charles Ottavio wessel den Managerposten gegen dat Bassinstrument in, wiels Astrid Plane wiederhenn die  Gesangsparts övernehm un de Naam vun de Band utklamüstern dee. Larry Ross vun CBS Records wurr Manager vun de Band. He weer dat ok, de mit Bill Wadhams en tweeten Singer för de Band halen kunn.

De Band hett 1984 en Plattenverdrag bi Polygram Records ünnerschreven. Kört dornah keem Enn’n 1984 dat Album *Animotion* herut. De dorup befindliche Hitsingle *Obsession* keem in’n Harvst 1984 in den Verkoop un wurr hör eerst  Top-10-Hit. Oorsprünglich hemm Michael Des Barres un Holly Knight den Titel schreeven. To de sülvig Tiet hemm sück Paul Antonelli un der Drummer Frenchy O’Brian vun de Band trennt.

De Gitarrist Don Kirkpatrick keem Anfang 1986 nee dorto. Mit hüm wurr dat nächste Album *Strange Behavior* inspeelt, dat in’t Fröhjohr 1986 up den Markt keem. Vun disse LP keem as Vörafsingle de Titel *I Engineer* herut, de in Düütschland mit Platz 2 in den Charts to hör gröttst Singlespood wurr. Ok in anner europääsch Länner weer dat Stück spoodriek, in den USA reck dat aber blots leeg Chartplatzeerungen.

Van 1986 bit 1987 weer de Band hööftsächlich mit Live-Upträen aktiv. Se hemm ünner annern mit Depeche Mode, Eurythmics, Genesis, Howard Jones, INXS, Phil Collins as ok Simply Red speelt un weern in verscheeden TV-Shows to Gast, hemm Videos dreiht un Interviews geven. 1987 hemm Bill Wadhams un Astrid Plane gemeensam mit Diana Ross de American Music Awards präsenteert.

In‘n Sommer 1988 hemm de beid Singer Bill Wadhams un Astrid Plane de Band verlaaten, woruphen sück Animotion uplösen dee.

Aber all Enn’n 1988 funn mit en Neebesetten mit den Keyboarder Gregory Smith, den Slagtüüchspeler Jim Blair as ok den Singern Paul Engemann un Cynthia Rhodes en Weddervereenigen vun de Band an. De Grupp kunn aber nich mehr an de fröheren Erfolge anknütten. In dat Fröhjohr 1989 gelung mit dat Leed *Room to Move* ut den Soundtrack vun den Film *[[My Stepmother Is an Alien|Meine Stiefmutter ist ein Alien]]* liekers en unverwacht Hit. De Single keem bit up Platz 9 vun de US-Billboard-Charts. Anfang 1990 hett sück de Band weer uplööst.

An’n 8. Februar 2001 geev Bill Wadhams bekannt, dat sück Animotion nochmal weer tosommenfinnen würr. De Band is sietdem bi verscheeden Konzerten un Shows uptreden. To Tiet hörrn to de Grupp Charles Ottavio, Gregory Smith, Kevin Rankin as nee Slagtüüchspeler, Don Kirkpatrick, Astrid Plane un Bill Wadhams.

## Quellen


## Weblinks
* Offizielle Website
* Animotion bi AllMusic (engelsch)]
* 
* Singles Discography on 45cat.com
* Discography on rateyourmusic.com
* chartsurfer.de
* Animotion bi Discogs]
Georges Charpak

**Georges Charpak** (* 1. August 1924 in Dąbrowica, Polen, heute Ukraine; † 29. September 2010 in Paris) weer en  franzöösch Physiker vun poolsch Herkunft.

## Leven
Charpak entstamm en jöödsch Familie, de nah Frankriek utwannern dee, as he söben Johr olt weer. Af 1941 hett he in de Résistance ünner de falsch Naam Jacques Charpentier, wahnhaft in Troyes mitmaakt. Charpak wurr 1943 in dat KZ Dachau verschleppt, wo he ok wegen sien Fähigkeit, mehrere Spraken to spreken, bit to de Befreen 1945 överleevt hett. 

1946 nehm he de franzöösch Staatsbörgerschap an. 1947 hett he de École nationale supérieure des mines de Paris (ENSMP) (wo he siet 1945 studeeren dee) afslooten, 1955kreeg he sien Doktertitel an dat Collège de France mit en Arbeit in experimenteller Karnphysik. 1948 bit 1959 forsch he för dat CNRS. Af 1959 weer he Wetenschapler an dat Karnforschungszentrum CERN in Genf.

1992 kreeg Charpak den Nobelpries för Physik hööftsächlich för dat Utfinnen un de Entwicklung vun Deelkendetektoren, insbesünnere vun de *Völdraht-Proportschonalkamer*, en Form vun en Drahtkamer, de he 1968 utfunnen hett un de bit to een Million Sporen pro Sekunn upteken kunn, völ mehr as de bit dorhen bruukt Reedschopp (to’n Bispeel Blasenkamern).

1960 hett he an’n CERN an de eerst nipp un nau Meeten vun den magnetischen Moment vun dat Myon deelnommen. 1985 bit 1991 weer he an verscheeden Experimenten an dat Fermilab bedeeligt.

Später hett Charpak in Frankriek un arbeit, wo he sück ünner annern as Schriever tätig weer. 

## Ehrungen un Liddmaatschapen
* 1960 Sülvermedaille vun dat CNRS
* 1973 Prix Jean Ricard
* 1984 Pries vun de CEA vun de franzöösch Akademie vun de Wetenschapen
* 1989 de eerste High Energy and Particle Physics Prize vun de Sektschoon Hochenergiephysik vun de European Physical Society
* 1992 Nobelpries „for his invention and development of particle detectors, in particular the multiwire proportional chamber“

He weer mehrfack Ehrendokter (Genf 1977, der Universität Brüssel, Coimbra, Thessaloniki, Ottawa).

Charpak weer Liddmaat vun de Académie des sciences (1985), utwärtig Liddmaat vun de National Academy of Sciences, Liddmaat vun de Russisch Akademie vun de Wetenschapen (1994), vun de Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen un de Akademie vun de Wetenschapen vun Lissabon. 2007 wurr he Offizier vun de Ehrenlegion.

De Swiezerische Physikalische Sellschop (SPS) un de Société Française de Physique (SFP) verleehn siet 2016 (eerst Verleehn 2017) den so nöömten *[[Charpak-Ritz Pries]]*, as Teken vun de eng Verbunnenheit vun de Sellschopen.

## Literatur
* Georges Charpak, Henri Broch: *Was macht der Fakir auf dem Nagelbrett.* Piper Verlag, München 2005, ISBN  3-492-24313-4. (Original: *Devenez sorciers devenez savants.* 2002)

## Weblinks

* Georges Charpak up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)
* DNB-Katalog

## Enkeld Nahwiesen
George H.W. Bush

**George Herbert Walker Bush** (* 12. Juni 1924 in Milton, Massachusetts; † 30. November 2018 in Houston, Texas) weer en US-amerikaansch Politiker (Republikaners) un van 1989 bit 1993 de 41. Präsident vun de USA. 

Sien Söhn George Walker Bush weer vun 2001 bet 2009 Präsident. 

## Weblinks
Stimmhaften alveolaren Plosiv

De **stimmhafte alveolare Frikativ** is een stemmhaften, mit de Tungentipp an den Taandamm artikuleerten  Konsonant.

## Varianten
Nasaal-Spirant-Gesett

Dat **Nasaal-Spirant(en)-Gesett** is in de histoorsche Spraakwetenschop een Luudgesett in den olen noordseegermaanschen Spraken binnen dat Westgermaansche (Ooldengelsch, Ooldfreesch, Ooldsassisch un deelwies Ooldnedderfranksch).

## Översicht
De Luudwannel gellt för Vokalen na de Nasalen un denn een Frikativ (Spirant is een öller Uutdrück för Frikativ) in’n Oorwestgermaanschen keem, so as in den Kunsonantenkluusters *-ns-*, *-mf*- un *-nþ-*. De Nasaal is swunnen un het den Vokaal tovöör nasaal un lang maakt. De nasale Artikulatschoon vun den Vokaal is al fix verswunnen, weer lang lang noog präsent den Wannel vun  na  in’n Anglo-Freeschen aftowennen un is ook as Vokaalwannel, so as  to  as in **gans > gąs > gōs* ‘Gans’ nableven.

Op den annern Siede het dat Ooldsassische den nasalen Kunsonant deelwies wedder herstellt un den Luudwannel torüügdreit. So is ooldsassisch *fīf*  op Platt *fiev* bleven, anner Wöör so as *mūth*  ‘Mund’ sünd in’n Middelsassischen wedder  mit Nasaal worrn. Een paar Wöör kaamt je na Dialekt in Formen mit oder sünner Nasaal op, so *us* un *uns* oder *Goos* un *Gans.*

## Bispelen
Dat Nasaal-Spirant-Gesett is to’n Bispeel bi den Pronomen *us/uns* in verscheden olen germaanschen Spraken to seen: gootsch, ooldhoogdüütsch un ooldnedderfranksch *uns* gegenöver ooldengelsch, ooldfreesch un ooldsassisch *ūs.*

Gootsch is ene oostgermaansche Spraak un bewaart mit Ooldhoogdüütsch un Ooldnedderfranksch tohoop de kunservative Form mit Nasaal. Dat /n/ is in Ooldengelschen, Ooldfreeschen un Ooldsassischen swunnen un het dat /u/ tovöör lang maakt. De Vöörgang is in allen noordseegermaanschen Spraken to seen un bedrippt dat Ooldhoogdüütsche so as ook dat Oost- un Noordgermaansche nich.

Evenso wannel sik:

* Oorgermaansch **tanþs*  >  engelsch *tooth*, noordfreesch *tôs*, *toss* (man plattdüütsch *Tahn*, nedderlandsch, däänsch un sweedsch *tand*, hoogdüütsch *Zahn*, ieslandsch *tönn*).
* Oorgermaansch **anþeraz*  >  engelsch *other*, ieslandsch *aðrir*, westfreesch *oar*, westflaamsch *aajer*, ooldsassisch *ōðar*, *āthar* (man plattdüütsch *anner*, hoogdüütsch/nedderlandsch *ander* [þ > d], ieslandsch: *annað/annar/önnur*, sweedsch *annat/annan/andre/andra*, däänsch *anden/andet/andre*).
* Oorgermaansch **gans*  >  engelsch *goose*, westfreesch *goes*, *guos*, plattdüütsch *Goos* (man nedderlandsch *gans*, hoogdüütsch *Gans*).
* Oorgermaansch **fimf*  >  engelsch *five*, westfreesch *fiif*, saterfreesch *fieuw*, nedderlandsch *vijf*, plattdüütsch *fiew, fiev, fief* (man hoogdüütsch *fünf*, ieslandsch *fimm*, däänsch and sweedsch *fem*).
* Oorgermaansch **samftō*, -*ijaz*  >  engelsch *soft*, westfreesch *sêft*, plattdüütsch *sacht*, nedderlandsch *zacht* [ft > xt] (man hoogdüütsch *sanft*).

## Footnoten


## Literatuur

*   
* 
* 
*