open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Auchtermuchty (Brenneree)

**Auchtermuchty** weer en Whisky–Brenneree in Auchtermuchty, Fife (Schottland), Schottland.

## Historie
De Brenneree weer 1829 vun Alexander Bonthrone in den Oort Auchtermuchty grünnt. Bit toletzt weer de Destille vun de Familie föhrt. 1923 hett se en neen Naam kregen un weer na den Stroom *[[Eden (Noordsee)|Eden]]* in *Stratheden* nöömt. Ut den Stroom keem oik dat Water, dat för de Produkschoon bruukt weer. De Historie vun de Brenneree is an sik aver ahn sünnere Begeevnissen verlopen.

Mitt vun de 1880er Johren hett Alfred Barnard de Brenneree besöcht. Mit sien Opteken gifft dat dorüm en go’e Beschrieven vun de Destille. Na sien Informatschonen harr de Brenneree egene Moltboddens un en Möhl, de jüst so as de Rest vun de Brenneree dör dree Waterrööd andreven weer. De Whisky weer in en *wash still* un en *spirit still* brennt. Dat heet, de eerste harr en Volumen vun 960 Gallonen, de annere vun 460 Gallonen. To de Tiet weern ruchweg 20.000&nbsp;Gallonen int Johr herstellt un meist vullstännig as Single-Malt-Whisky na Leith, London un Glasgow verköfft.

## Kiek ok
* List vun de schottischen Brennereen

## Borns


## Weblenken
* Informationen zur Brennerei bereitgestellt von der ''Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland''
Georg Friedrich Schrader

**Georg Friedrich Schrader** (* 7. September 1797 in Bleikd; † 14. August 1875 in Göttingen) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.

Schrader is 1797 in Bleikd boren. He weer von Oostern 1812 bet Oostern 1815 op de Kloosterschool Ilfeld.

1821 weer he Auditer bi dat Amt Garze. He weer denn Amtsassesser in dat Gericht Land Hadeln in Oterndörp un von 1837 bet 1841 dor interimistisch Amtsverwalter. Von 1841 bet weer he as Amtsassesser intermistisch Amtsverwalter in dat Amt Jemgum.

1846 is Schrader as Nafolger von Amtmann Carl Christoph Niemeyer Amtsverwalter von dat Amt Sieenborg worrn. Toeerst weer he noch Amtsassesser, is denn aver richtigen Amtmann worrn. As dat Amt Sieenborg 1852 oplööst worrn is, is Schrader Oberamtsrichter von dat Amtsgericht Lingen worrn. Dat is he bet 1858 bleven.

## Footnoten
Bowmore

**Bowmore** betekent

* Bowmore, Hööftoort vun’t Eiland Islay, Schottland,
* Bowmore, Whiskybrenneree op’t Eiland Islay, Schottland.
Moritz Busmann

**Moritz Busmann** (* 3. Januar 1686 in Hannover; † 16. Dezember 1734 in Willemsborg) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.

Busmann is 1686 as Söhn von Erich Georg Busmann in Hannover boren. He weer Stadtsekretär in Horborg un von 1718 bet to sien Dood 1734 Amtmann von dat Amt Willemsborg.

Von 1719 bet 1725 harr he dat Vörwark Neehuus von dat Amt pacht.

He hett an’n 30. Januar 1714 op Good Evensen Valentine Elisabeth Hagedorn (* 1. Juni 1690) freet.

## Footnoten
Ekenring

De **Ekenring** is Sandrennbahn, de üm un bi dree Kilometer in’n Oosten von Scheeßl liggt. Op de Bahn warrt Rennens mit Motorrääd föhrt.

## Historie

De Ekenring is toeerst 1951 op en fröhere Peerrennbahn in Appel bi Helsch () anleggt worrn un weer 850 Meter lang. Bedreven worrn is de Rennbahn von’n *Motor-Sport-Club Scheeßl*, de sik in dat Johr den ne’en Naam *Motor-Sport-Club Ekenring* (*MSC Ekenring*) geven hett.

1963 hett de Bahn in Appel nich mehr de Anforderungen von’n internatschonalen Verband erfüllt. Dorüm is op en groot Stück Ackerland in de Neegd von Scheeßl de hüdige *Ekenring* anleggt worrn (), de toeerst 1000 Meter lang weer un op den al 1964 de Endloop von de Europameesterschop unföhrt worrn is.

In de Johren, de denn kemen, is dat Stadion to een von de modeernsten in ganz Europa utboot un de Bahn is to en Langsandbahn von 1300 Meter verlängert worrn. En ganzen Barg Finallööp von Meesterschoppen (Düütsche Meesterschoppen, Europameesterschoppen, Weltmeesterschoppen) sünd  op’n Ekenring utdragen worrn.

## Kunzerte

1973 hett dat op’n Ekenring dat eerste Musikfestival geven. Ünner den Titel *Es rockt in der Heide* hett dat dat eerste grote Freeluftkunzert geven. To de Musikers hebbt ünner annern Chicago, Chuck Berry un Golden Earring höört. Dat Kunzert harr so veel Spood, dat dat 1977 en twete Oplaag geven hett. De Veranstalter *First Rider Open Air* kunn de Bands aver nich betahlen. Veel von de Gruppen, de na Scheeßl kamen wullen, sünd gor nich eerst kamen. En Barg Fans, de na Scheeßl kamen weren, weren so füünsch, dat dat en Reeg Verletzte geven hett un en Bühn afbrennt is.

Dat Thema Festival weer för Scheeßl nu en ganze Tied dör. 1992 schull dat wedder en Rockkunzert geven (*Internationales Biker- und Rockfestival*), aver dat is ok afseggt worrn.

1997 hett dat op’n Ekenring denn aver doch noch wedder en Festival geven. Dat Hurricane-Festival warrt sietdem elk Johr fiert un tütt jümmer üm un bi 70.000 Fans an. 2004 weer ok dat Lovefield-Festival op’n Ekenring. Dat Festival weer vörher in Elsdörp un is 2005 denn na Hamborg tagen.

## Weblenken

* Websteed to’n Ekenring (hoochdüütsch)
Adolf Hagemann

**Adolf Hagemann** (* 24. Juli 1855 in Ossenbrügge; † 7. Dezember 1908 in Bremerhoben) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.

Hagemann is 1855 in Ossenbrügge boren. He hett an’n 8. März 1876 op dat Raadsgymnasium Ossenbrügge dat Abitur maakt un denn Juristeree studeert. Na dat Studium weer he Avkaat in Ossenbrügge un korte Tied Börgermeester von Quokenbrügge.

He is 1890 as Nafolger von Hermann Gebhard Stadtdirekter von Bremerhoben worrn. Dat weer he bet to sien Dood 1908. Na em hett Erich Koch dat Amt övernahmen.

## Footnoten
Hermann Bleßmann

**Hermann Bleßmann** (* 23. Februar 1862 in Göttingen; † 25. November 1919 in Hannover) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.

Bleßmann is 1862 in Göttingen boren. He weer Hülpsrichter un is in’n Februar 1884 in Göttingen Syndikus worrn. Dat weer he bet 1889.

He weer denn von 1889 bet 1899 Börgermeester von Geestmünn. Sien Nafolger weer Wilhelm Klußmann. Bleßmann is denn in de Provinzialverwaltung von de Provinz Hannover gahn. He weer tweten Schatzraad bi dat Landsdirektorium Hannover un is kort later as Gehemen Regerungsraad eersten Schatzraad worrn.
Gustav Augspurg

** Carl August Augspurg** (* 19. Juli 1837 in Winsen; † 9. November 1906 in Leh) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.

Augspurg is 1837 as Söhn von Clara Franziska Pauline, borene Isenbart, un den Avkaat Gustav Ludwig Christoph Augspurg (* 4. November 1797) in Winsen boren. Michaelis 1858 hett he dat Gymnasium Celle afslaten un hett denn Juristeree studeert. He weer an de Universität Heidelberg. 1869 is he Avkaat in Soltau worrn.

He weer von 1884 bet to sien Dood 1906 as Nafolger von Gustav Fels Börgermeester von Leh. Na em hett Theodor Johannes Schmiedel dat Amt övernahmen.

He hett an’n 6. April 1869 Marie Anna Bente (* 7. August 1846) freet.

## Footnoten
Carl Stelljes

**Carl Stelljes** (* 18. Februar 1885 in Mulsen; † 7. August 1963 in Bremerhoben) weer en düütschen Politiker.

Stelljes is 1885 in Mulsen boren. He is 1908 Schoolmeester worrn un weer later Schoolbaas an de Fichteschool in Wulsdörp. 1950 is he in Rohstand gahn.

He weer von 1919 bet 1933 Börgervörsteher un Frakschoonsvörsitter von de DVP in Geestmünn un von 1924 af an in Wersermünn. Na’n Tweten Weltkrieg weer he toeerst in keen Partei. Bi de Wahl 1951 is he för den Wahlblock antreden, in den sik Kannedaten von de CDU, DP, FDP un Unafhängige tohoopslaten harrn. Stelljes is denn 1955 aver in de FDP ringahn. He weer von 1951 bet 1963 Stadtverornten von Bremerhoben un von 1955 bet 1963 ehrenamtlichen Stadtraad för Goorn- un Karkhoffswesen. Von 1951 bet 1955 weer he Stadtverorntenvörsteher.

## Footnoten
Bremerhobener Stadtverorntenversammlung

De **Bremerhobener Stadtverorntenversammlung** is dat Stadtparlament von de Stadt Bremerhoben. De Versammlung besteiht ut 48 Stadtverornte. Den Vörsitt hett de Stadtverorntenvörsteher, de mit veer Bisitters den Vörstand von de Versammlung billt.

Binnen de Bundsrepubliek Düütschland billt de Bremerhobener Stadtverorntenversammlung en Utnahm wat de kommunale polietsche Struktur angeiht. De Versammlung hett mit ehr Magistraatsverfaten Rechten, de annere Stadtparlamente nich hebbt. De Stadtverfaten von Bremerhoben kann von de Stadtverorntenversammlung mit Twee-Drüddel-Mehrheit ännert warrn. Ünner annern is de Böverbörgermeester direkt tostännig för de Polizei in Bremerhoben. Ok de Schoolmeesters kann de Stadt direkt instellen, ahn dat dat Land Bremen dor wat bi to seggen hett.

Na de Wahl 2011 hebbt sik FDP un B+B to de *Bremerhobenfrakschoon* tohoopslaten. De Partein De Linke, Piratenpartei un RRP hebbt tohoop de Frakschoon *RePiLi* billt. In’n November 2012 sünd de beiden Stadtverornten von de Linke in de RRP ringahn. Dorüm hett sik de Frakschoon ut Bündnis 21/RRP un Piratenpartei den ne’en Naam *B21-Piraten* geven. An’n 28. März 2013 is de Stadtverornte Rebecca Sarnow ut dat Bündnis 21/RRP rut un in de BIW rin. Dormit hett de BIW den Status as Frakschoon kregen.

## Seten

:* 1951 hebbt CDU, FDP, DP un Unafhängige en Wahlblock billt

## Stadtverorntenvörsteher

* 1948–1951: Karl Curdt (SPD)
* 1951–1955: Carl Stelljes (Wahlblock)
* 1955–1959: Karl Eggers (SPD)
* 1959–1971: Willi Kuhn (SPD)
* 1971–1975: Max Bernhardt (SPD)
* 1975–1977: Günter Lemke (SPD)
* 1977–1983: Mathilde Lehmann (SPD)
* 1983–1995: Alfons Tallert (SPD)
* 1995–1999: Hans Joachim Petersen (CDU)
* 1999-: Artur Beneken (SPD)

## Footnoten



## Weblenken

* Stadtverorntenversammlung op bremerhaven.de (hoochdüütsch)
Walter Ballof

**Walter Ballof** (* 10. September 1893 in Tondern; † 7. Oktober 1957 in Bremerhoben) weer en Bremerhobener Politiker von de SPD.

Ballof is 1893 in Tondern boren. He weer siet de Johren 1920 Schoolmeester an en Hannelsschool in Bremerhoben. In de Tied von’n Natschonalsozialismus is he as Schoolmeester rutsmeten worrn un weer denn Koopmann.
Na’n Tweten Weltkrieg weer he 1946 toeerst Börgermeester in Wersermünn. Von’n 13. Februar 1947 bet 1951 weer he Liddmaat von de Breemsche Börgerschop. Von’n 13. Februar 1947 bet to’n 24. Oktober 1947 hett he tohoop mit Gerhard von Heukelum as Vertreder von Bremerhoben to’n Senaat höört. Von 1948 bet 1949 weer he ehrenamtlichen Stadtraad un Dezernent för Scholen un Jugendpleeg in Bremerhoben. Kunflikte twüschen em un den kunservativen Stadtschoolraad Walter Zimmermann schöölt in’n Mai 1949 dor to föhrt hebben, dat Ballof von de amerikaansche Militärregerung as Stadtraad afsett worrn is.
Achelis

**Achelis** is de Familiennaam von

* Eduard Achelis (1864–1939), düütschen Koopmann un Politiker,
* Ernst Christian Achelis (1838–1912), düütschen Theoloog,
* Friedrich Achelis (1840–1917), düütschen Koopmann,
* Hans Achelis (1865–1937), düütschen Theoloog un Karkenhistoriker,
* Henrich Nicolaus Achelis (1764–1831), düütschen Pädagoog un Preddiger,
* Johann Achelis (1799–1869), düütschen Reeder,
* Johann Daniel Achelis (1898–1963), düütschen Physioloog un Medizinhistoriker,
* Johannes C. Achelis (1836–1913), düütschen Koopmann un Senater,
,
* Werner Achelis (1897–1982), düütschen Schriever un Psychotherapeut.
Thomas Achelis

**Thomas Achelis** is de Naam von

* Thomas Achelis (1682–1749), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Thomas Achelis (1850–1909), düütschen Religionswetenschopper, Pädagoog un Ethnoloog,
* Thomas Otto Achelis (1887–1967), düütschen Schoolmeester, Historiker un Schriever.
Augspurg

**Augspurg** is de Familiennaam von

* Andreas Christoph Augspurg (1660–1717), düütschen Gymnasiaaldirekter,
* Anita Augspurg (1857–1943), düütsche Juristin un Froonrechtlerin,
* Diedrich Wilhelm Andreas Augspurg (1818–1898), düütschen Politiker,
* Gustav Augspurg (1837–1906), düütschen Verwaltungsbeamten,
.

Kiek ok bi: Augsburg, Augspurger.
Oehlrich

**Oehlrich** is de Familiennaam von

* Barthold August Wilhelm Oehlrich (1785–1866), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Georg Oehlrich (1792–1870), düütschen Politiker un Verwaltungsbeamten.
Isenbart

**Isenbart** is de Familiennaam von

* August Isenbart (1876–1940), düütschen Rieksgerichtsraad,
* Friedrich Christoph Isenbart (1694–1780), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Hans-Heinrich Isenbart (1923–2011), düütschen Moderator,
* Heinrich Wilhelm Isenbart († 1794), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Jürgen Isenbart (1943–2015), düütschen Musiker un Komiker,
* Wilhelm Isenbart (1843–1908), düütschen Generaalmajor,
* Wilhelm Ernst Carl Theodor Isenbart, düütschen Jurist.

Kiek ok bi: Eisenbart.
Eisendecher

**Eisendecher** is de Familiennaam von

* Christian Carl Philipp Eisendecher (üm 1805–na 1857), düütschen Verwaltungsjurist,
* Ernst Eisendecher (1803–1887), düütschen Verwaltungsjurist,
* Friedrich August Christian Eisendecher (1784–1842), düütschen Beamten,
* Georg Eisendecher (1813–1887), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Johann Christian Friedrich Eisendecher (1774–1842), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Karl von Eisendecher (1841–1934), düütschen Marienoffzeer,
* Wilhelm von Eisendecher (1803–1880), düütschen Politiker.
Erxleben

**Erxleben** is de hoochdüütsche Naam von

* Arxlä, Gemeen in’n Landkreis Börde, Sassen-Anholt.

**Erxleben** is de Familiennaam von

* Albrecht Erxleben (1814–1887), düütschen Richter,
,
* Dorothea Christiane Erxleben (1715–1762), düütsche Doktersche,
* Eberhard Erxleben (1925–2010), düütschen Epigrafiker,
* Eckhard Erxleben (* 1944), düütschen Schriever,
* Eduard Erxleben (1834–1890), düütschen Jurist un Beamten,
* Friedrich Erxleben (1883–1955), düütschen Preester un Wedderständler,
* Günter Erxleben (1909–2005), düütschen Journalist un Verlagsbaas,
* Hanni Erxleben (1903–2001), düütsche Biochemikerin,
,
* Johannes Erxleben (1893–1972), düütschen Generaal,
* Joseph Erxleben (1889–1973), US-amerikaanschen Löper,
* Julius Carl Friedrich Erxleben (1778–1846), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Louis Theodor Erxleben (1833–1894), Bischop von Herrnhut,
* Ludwig Erxleben (1803–1861), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Otto Ludwig Leopold von Erxleben (1788–1856), düütschen Soldaat un Goodsbesitter.
Ritzler

**Ritzler** is de Familiennaam von

* Simon Ritzler (* 1981), düütschen Filmemaker,
* Waldow Ritzler (1880–1961), düütschen Verwaltungsbeamten.
Bansen

**Bansen** is de Familiennaam von

* Bruno Bansen (* 1942), düütschen Lyriker,
* Christoph Friedrich Wilhelm Adolf Bansen (1807–1861), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Eike Bansen (* 1998), düütschen Footballspeler,
* Hugo Bansen (1885–1945), düütschen Hüttendirekter,
* Joachim-Fritz Schultze-Bansen (1926–2005), düütschen Bildhauer,
* Johann Ludolph Bansen (1755–1835), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Ludolf Christian Bansen (1715–1790), düütschen Verwaltungsbeamten.
Leister

**Leister** is de Familiennaam von

* Albert Leister (1890–1968), düütschen Politiker (NSDAP),
* Brenton Leister (* 1985), engelschen Footballspeler,
* Christiane Leister (* 1955), Swiezer Ünnernehmerin,
* Dario Leister (* 1967), düütschen Biochemiker,
* Ephraim Leister Acker (1827–1903), US-amerikaanschen Politiker,
* Johann Siegmund Leister (1637–1696), düütschen Verwaltungsbeamten,
* John Leister (* 1961), US-amerikaanschen Baseballspeler,
* Karl Leister (* 1937), düütschen Klarinettspeler,
* Klaus Dieter Leister (1937–2017), düütschen Jurist, Verwaltungsbeamten un Politiker (SPD),
* Maria Leister (* 1956), düütsche Volleyballspelerin.

Kiek ok bi: Laister.
Bobrowski

**Bobrowski** is de Familiennaam von

* Claude Bobrowski (1931–2011), franzööschen Autorennfohrer,
* Emil Bobrowski (1876–1938), poolschen Mediziner un Politiker,
* Georg Bobrowski (1900–1976), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Gerard Bobrowski, poolschen Gewerkschafter,
* Johannes Bobrowski (1917–1965), düütschen Lyriker,
* Sergei Andrejewitsch Bobrowski (* 1988), russ’schen Ieshockeyspeler,
* Ursula Bobrowski (1920–2001), düütsche Grafikerin,
* Wojciech Bobrowski, poolschen Footballspeler.

Kiek ok bi: Bobrovsky.
Quidde

**Quidde** is de Familiennaam von

* Ludwig Quidde (1858–1941), düütschen Historiker, Publizist, Pazifist un Politiker,
* Margarethe Quidde (1858–1940), düütsche Pianistin, Cellospelerin un Schrieversche,
* Rudolph Quidde (1861–1942), düütschen Jurist un Politiker,
* Torsten Quidde (1932–2004), düütschen Landraad.
Moewes

**Moewes** oder **Möwes** is de Familiennaam von

* Carl Eduard Moewes (1799–1851), düütschen Politiker,
* Caroline Möwes (1814–1885), düütsche Schauspelerin,
* Erich Moewes (1875–1951), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Ernst Moewes (1885–1971), düütschen Politiker,
* Günther Moewes (* 1935), düütschen Architekt un Weertschopswetenschopper,
* Tomas Möwes (* 1951), düütschen Opernsänger.
Miericke

**Miericke** is de Familiennaam von

* Helmut-Ernst Miericke (1913–1973), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Max Miericke (1893–1958), düütschen Politiker.
Caperdonich

**Caperdonich** weer en Whisky–Brenneree in Rothes, Morayshire, Schottland.

## Historie
De Brenneree weer 1898 vun James Grant ünner den Naam **Glen Grant No. 2** gegenöver vun de Brenneree Glen Grant grünnt. Beide Destillen weer över en Pipeline mit’nanner verbunnen, bit 1902 *Glen Grant No. 2* dat eerste mol dicht maakt weer. Dat bleev se ok bit 1965, as se dör de *Glenlivet Distilleries* renoveert worrn is un denn ünner den Naam *Caperdonich* wedder apen maakt weer. 1967 sünd twee wietere Brennblasen inboet worrn, 1977 weer se vun Seagram övernahmen, bit se 2001 an Pernod Ricard verköfft weer. Grote Deelen vun de Anlaag sünd in’n August 2002 stillleggt worrn un en Deel vun’t Land weer verköfft. 2010 is de Brenneree afreten worrn. En *wash still* un en *spirit still* ut de Brenneree sünd an de belgische Destille The Owl Distillery verköfft worrn
, dree Gäärfatten güngen an de Brenneree Wolfburn.

## Produkschoon
De Caperdonich-Brenneree höör to dat schottische Whiskyrebeet Speyside un kreeg dat Water för de Produkschoon ut den *Black Burn* (Caperdonich Well). In de Brenneree geev dat een Meeschfatt (*mash tun*) ut Eddelstahl vun 4,6&nbsp;t un acht Gäärfatten (*wash backs*) mit tosamen 184.000&nbsp;l. Brennt weer in twee *wash stills* to 11.500&nbsp;l un twee *spirit stills* to 7.000&nbsp;l.

## Kiek ok
* List vun de schottischen Brennereen

## Borns
Uttel

**Uttel** is en Oortsdeel vun de Stadt Wittmund vun den glieknamigen Landkreis Wittmund in Neddersassen.

## Laag
Uttel liggt an den nördlichen Stadtrand vun Wittmund un is siet de kommunale Rebeetsreform 1972 en Deel vun de Stadt Wittmund.
Geografisch is Uttel up en Geestutlöper ansiedelt, de östlich vun de Stadt Wittmund in de Masch rinraagt. 

## Historie
Fröhmiddelölleriche Besiedlungen ut dat 8. Johrhunnert sünd in den Nahberoort Hattersum nahwiest. Ok en Borgstäe ut dat Hoochmiddelöller is in Uttel nahwiest wurrn. 1804 wurrd de Oort all up en Koort mit de hüüdig Schrievwies upführt. Ok dat Weegnett um 1800 wiest Uttel all mit en Nebenweg, de vun de Hööftweg Wittmund-Esens aftwiegt, nah. Uttel is kien typisch oostfreesch Karkdörp, so fehlt ok en Goddeshuus.  

An' 16. August 1972 wurr Uttel in de Kreisstadt Wittmund ingleedert. Hüüd stellt de Oort en Oortsvörsteiher.

## Entwicklung
Uttel profiteert dorvan dat dat dicht bi Wittmund liggt. Nee Baurebeeden hemm den Oort bannig upwert.

## Sport
Uttel hett en Klootscheeter- un Boßelvereen (KBV) mit Naam KBV „Einigkeit“ Uttel e.V., de mit Smieter ut  Jöögd- un Utwussenmannschapen an' Mannschaps-Ligabetrieb un an Eenzelmeesterschapen ünner dat Daak vun den Landsklootscheeterverband Oostfreesland deelnimmt.

## Enkeld Nahwiesen
Tamnavulin

**Tamnavulin** is en Whisky-Brenneree in Ballindalloch, Moray, Schottland.

## Historie
De Destille is 1966 vun Invergordon an’n Stroom Livet boet worrn. Se weer 1994 vun Whyte&nbsp;&&nbsp;Mackay övernahmen, 1995 denn aver stillleggt. In’n Mai 2000 weer de Brenneree för ruchweg söss Weken wedder in Bedrief. Whyte&nbsp;&&nbsp;Mackay – also ok Tamnavulin – weer 2005 för 595&nbsp;Millionen&nbsp;£ vun United Spirits Limited opköfft. Dat is en Dochter vun de indischen The UB Group. *Tamnavulin* güng denn dat glieke Johr noch in Produkschoon. Man, in Rahmen vun de Finanzkrise 2008 weer de Produkschhon düütlich rünnerföhrt un de Brennblasen weern moderniseert. Siet 2011 löpt de Brenneree op vulle Kapazität. 2014 is Whyte&nbsp;&&nbsp;Mackay för 430&nbsp;Millionen&nbsp;£ an Emperador International Ltd. afgeven worrn.

## Produkschoon
De Destille *Tamnavulin* höört to dat schottische Whiskyrebeet Speyside. Ehr Water betütt se ut Borns ünner de Eer. To’n Molten warrt en Kastenmolteree (*Saladin box*) bruukt. De Brennere hett een Meeschfatt (*mash tun*) vun 10,52&nbsp;t un acht Gäärfatten (*wash backs*) ut Eddelstahl mit tosamen 552.000&nbsp;l Volumen. Brennt warrt in dree *wash stills* to 25.000&nbsp;l un dree *spirit stills* to 23.200&nbsp;l, de mit Damp hitt maakt warrt.

## Kiek ok
* List vun de schottischen Brennereen

## Borns


## Weblenken
Scapa

**Scapa** is en Whisky-Brenneree in St. Ola an’n Scapa Flow op dat Eiland Mainland vun de Orkneys, Schottland.

## Historie
De Brenneree is 1885 dör John T. Townsend un MacFarlane op dat Rebeet vun en fröhere Möhl boet worrn un hett dat glieke Johr noch ehr Produkschoon opnahmen. Se weer 1919 vun de *Scapa Distillery Company Limited* övernahmen. Twüschen 1934 un 1936 weer de Anlaag stillleggt un is dorna an de *Bloch Brothers Limited* verköfft worrn, de de Destille 1954 an *Hiram Walker & Sons* wietergeven hebbt. De hebbt de Destille vun Grund op nee maakt un ok ne’e Brennblasen inboen laten. Siet 1959 warrt en *Lomond Wash Still* insett. Toeerst weer dat de lütte Prototyyp, de 1956 boet weer, de toeerst bi Inverleven för de Produkschoon vun *Lomond* un denn kort för de Produkschoon vun *Glencraig* bi Glenburgie insett weer. 1971 is dorför en dubbelt so grote insett worrn. *Scapa* is hüüt de eenzige Brenneree för Single-Malt-Whisky, de noch mit en *Lomond still* arbeit, man de verstellboren Schieven sünd wegmaakt worrn. Nu kann een den Torüchloop nich mehr so fien kuntrolleren, aver man spaart sik dat opwännige Reinmaken vun de Schieven. 

De Brenneree weer 1994 stillleggt. Vun 1997 bit November 2004 is se aver tietwies vun de Arbeiters vun Highland Park bedreven worrn, de in’n Utgliek de Lagerhüüs vun Scapa mit nütten dröff. Siet Enn 2004 warrt de Brenneree wedder vull bedreven.

## Produkschoon
*Scapa* höört to dat schottische Whiskyrebeet *Eilannen*. Dat Water för de Produkschoon stammt ut den Lingo Burn un bargt – anners as dat Molt – teemlich veel Törf. De Brenneree hett en Meeschfatt (*mash tun*) vun 3,76&nbsp;t un söss Gäärfatten (*wash backs*) vun tosamen 352.000&nbsp;l. Brennt warrt in en ümboete Lomond *wash still* vun 13.500&nbsp;l un en *spirit still* vun 12.563&nbsp;l. To’n Riepen warrt de Whisky alleen in Bourbon-Fatten lagert.
## Kiek ok
* List vun de schottischen Brennereen

## Weblenken
Pennelklock (Steernbild)

De **Pennelklock** is een vun de 88 modernen Steernbiller un liggt süüdlich vun’n Himmelsäquater.

## Utsehn
Dat Steernblid Pennenklock is nich opfällig, man dat besteiht ut en Keed vun teemlich lichtswacke Steerns. Blots een dorvun is heller as de 4. Gröttenklass. Dat Steernbild liggt in’n Westen vun Achernar, den hellsten Steern ut den Erdinanus. Vullstännig to sehn is de Pennelklock eerst süüdlich vun’n 20. Bredengraad. Vun Düütschland ut is dat Steernbild so goot as gor nich to sehn.

## Historie
Dat Steernbild is 1752 vun den franzööschen Astronom Nicolas Louis de Lacaille ünner den Naam *Horologium Oscillitorium* inföhrt worrn. Lacaille hett de Steerns vun de Süüdhalfkugel to ne’e Steernbiller tosamenfaat, de he na technische Reedschoppen nöömt hett

## Objekten
### Steerns

α&nbsp;Horologii is en Steern in en Afstand vun 200 Lichtjohren, de oraansch lüchten deit in de Spektralklass K1 III. ι Horologii is 50 Lichtjohren wiet weg. In’t Johr 1998 is bi dissen Steern en Exoplanet opdeckt worrn.

### Ännerliche Steerns

R Horologii is en ännerlichen Steern vun’n Typ Mira, de sien Helligkeit över en Tietduur vun 405 Daag düchtig ännert. In sien Maximum kann he as ro’en Steern mit dat fre’e Oog sehn warrn. Man, wiel sien Minimum bruukt man en middelgroot Teleskop, wenn man em sehn will. De Steern is ruchweg 500 Lichtjohren wiet weg un höört to de Spektralklass M7 III.

### [[New General Catalogue|NGC]]-Objekten

## Kiek ok
* Steernbild
* Naams vun Steerns

## Websteden
Stykkishólmur

**Stykkishólmur** is ene Stadtgemeen in't westlich Iesland in de Region Vesturland an de Noordsiet vun't Halfeiland Snæfellsnes. De Stadt liggt an den 
Breiðafjörður un in den Wahlkreis Norðvesturkjördæmi. 
De Fläck vun de Stadt is 10 km² un de Tahl vun de Inwahners weer 1095 an den 1. Januar 2014. Se hett de Postleettall 340. Tourismus un Fischeree sünd wichtige Delen vun de Wertschup vun de Stadt. De Geoloog Haraldur Sigurðsson, *1939, is dorher. Stykkishólmur hett een Watermuseum. De Börgermeestersche heet Erla Friðriksdóttir. Dor gifft dat een Klooster. 
Dat gifft een licht Minnern vun de Tall vun de Inwahners. 

## Historie
1838 worr dor eene Aptheek gründ't, de drütte in Iesland. 
De Kark stammt ut dat Johr 1878. Bet 1892 höörd Stykkishólmur to de Gemeen Helgafellssveit. 1930 worr dörch Franziskanerinnen ut de Nedderlannen een Krankenhuus grünnt. Dat Marktrecht kreeg Stykkishólmur 1987.

## Städtepartnerschoppen
De Stadt hett Partnerschoppen mit:
*Drammen, Noorwegen
*Kolding, Däänmark
*Lappeenranta, Finnland
*Örebro, Sweden

## Weblenken
* Websteed vun de Stadt (ieslandsch)
Julius Carl Friedrich Erxleben

**Julius Carl Friedrich Erxleben** (* 28. November 1778 in Poarnßen; † 1846 in Ossenbrügge) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.

Erxleben is 1778 as Söhn von Dorothea Elisabeth, borene Waagen (1747-1808; Süster to Friedrich Ludwig Heinrich Waagen), un Friedrich Georg Christian Erxleben (9. September 1733-2. November 1801) in Poarnßen boren.

Erxleben hett Juristeree studeert un is na sien Studium in’n hannöverschen Staatsdeenst gahn. He weer bet 1819 as Amtsassesser Baas von dat Gericht Noordholt un denn von 1819 bet 1835 Amtmann von de Gogreevschop Achem. Von 1835 bet to sien Dood 1846 weer he Amtmann von dat Amt Ossenbrügge.

He weer verheiraadt mit Charlotte Marie Elisabeth Koch (1789-17. Oktober 1854). De beiden harrn de Kinner Julius Carl (1. Januar 1814-1887; weer Perfesser för Juristeree un Richter), Wilhelm Anton (30. Dezember 1815-14. Februar 1882; weer later Landdrost in de Landdrostie Auerk) un Juliane Charlotte Amalie (* 29. Dezember 1820; hett 1841 Ludwig Erxleben freet).

## Footnoten
Kanton Achem

De **Kanton Achem** weer as Kanton en Verwaltungsrebeed in de Franzosentied (1810-1813). De Seet weer Achem. Kantonsmaire weer von der Decken.

## Historie

Dat Rebeed weer vörher Deel von dat Hertogdom Bremen (Kurförstendom Hannover) un hett dor to dat Gogericht Achem höört.

An’n 1. März 1810 hett de König von dat Königriek Westfalen, Hieronymus, kund daan, dat dat Kurförstendom Hannover Deel von sien Königriek warrt. Westfalen weer en Vasallenstaat von dat Franzöösche Kaiserriek, dat siet 1803 dat Kurförstendom besett hollen harr.

Binnen Westfalen weer de Kanton Achem een von de Kantons in’n Distrikt Veern von dat Departement von de Elv- un Wersermünn. Man al to’n 1. Januar 1811 harr dat wedder en Enn. Dat Königriek Westfalen müss dat Departement direkt an dat Franzöösche Kaiserriek afgeven. De Kanton Achem weer nu een von de ölven Kantons, ut de de Distrikt Bremen in dat Departement von de Wersermünnen tohoopsett weer.

1813/1814 hebbt de Russen de Franzosen slahn un dat Rebeed befreet. Dat Kurförstendom Hannover is denn wedder herstellt worrn un de ole Stand von vör 1810 wedder dor.

De Kanton harr 7632 Inwahners un weer indeelt in dree Mairien:

* Mairie Achem
* Mairie Bauen
* Mairie Arbargen

## Footnoten
Otto von Münchhausen

**Otto von Münchhausen** is de Naam von

* Otto von Münchhausen (1716–1774), düütschen Botaniker un Verwaltungsbeamten,
* Otto von Münchhausen (1780–1872), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Otto von Münchhausen (1802–1869), düütschen Verwaltungsbeamten.
Otto von Münchhausen (1716–1774)

**Otto Freiherr von Münchhausen** (* 11. Juni 1716 in Schwöbber; † 13. Juli 1774 in Calenberg) weer en düütschen Verwaltungsbeamten un Botaniker. Sien offiziell botanisch Schrieverafkörten is „Münchh.“

Von Münchhausen is 1716 as öllsten Söhn von Joh. F. von Münchhausen in Schwöbber boren. He hett an de Universität Göttingen von 1735 bet 1738 Juristeree studeert. He hett dat aver nich bi de Juristeree laten un hett ok Naturwetenschoppen un Mathematik studeert. 1741 is he Drost von dat Amt Staarbarg un 1763 Titulär-Landdrost worrn un weer von 1766 bet to sien Dood 1774 as Landdrost tostännig för de Ämter Horborg, Winsen, Willemsborg un Mesborg. He weer siet 1756 ok Land- un Schatzraad von de Calenberger Landschop.

He hett 1750 in Schwöbber (Slott Schwöbber) en acht Hektar groten engelschen Landschopspark anleggen laten. Den olen Slottpark von 1700 hett he dorbi in en Landschopspark na engelsch Vörbild ümwannelt. De Landschopspark gellt as een von de öllsten von siene Oort in Kontinentaleuropa. De Freeherr hett aver weten, dat dat Kunzept von en engelschen Landschopspark sik nich unverännert bi düütsche Verhältnisse anwennen lett:
:*Man kann fürstliche Gärten nach der Art der englischen Parks anlegen; wenn wir deutschen Edelleute ihnen aber folgen und unsere Güter zu Parks machen wollten, so müßten wir auch so viele tausend Pfund von unsern Plantagen in Westindien zu erheben haben.*
:O.v. Münchhausen: *Der Hausvater*, 1. Deel, 3. Oplaag, Hannover, 1771 Sied 2

Sien Book *Der Hausvater*, dat von 1764 bet 1773 in söss Bänn rutkamen is, is en goornbolich-landweertschoplich Lehrbook. In dat Book gifft dat en Sammlung von Tipps för de Bueree, de dunnmaals veel Beachtung funnen hett, un allgemene Levenswiesheiten. Warken von düsse Soort sünd later Huusvaderliteratur nöömt worrn.

Dat Geslecht *Munchausia* L. is na em nöömt. De Naam warrt vondaag aver blots noch as Synonym för den Naam *[[Lagerstroemia]]* L. bruukt.

He weer verheiraadt mit Louise Charlotte Freiin von Lichtenstein (1721-1774). De beiden harrn en Reeg Kinner, ünner annern Elisabeth Dorothee Justine (1749-1831), Otto Friedrich Julius (28. April 1753-4. April 1828; weer Drost) un Sophie Charlotte Johanne (1755-1830).

## Footnoten
Joachim Grupen

**Joachim G. Grupen** (* 1654 in Hannover; † 1729 in ok dor) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.

Grupen is 1654 in Hannover boren. He is 1692 Amtmann von dat Amt Horborg worrn un 1713 förstlich waldeggschen Kamerraad.

He weer verheiraadt mit Anne Marie Osterwald (1674–1745; Dochter von’n Amtmann Christoph Heinrich Osterwald). De beiden harrn den Söhn Christian Ulrich Grupen (16. Juni 1692-10. Mai 1767; weer Börgermeester von Hannover) un Christian Gustav Grupen (1700-5. Oktober 1772).

## Warken

* *Gründliche Information von Amts-Verwalt- und Berechnungen.* 1724

## Footnoten
Johann Friedrich Schröter (1786–1850)

**Johann Friedrich Schröter** (* 11. Juni 1786 in Sankt Jürgen; † 20. August 1850 in Leendaal) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.

Schröter is 1786 as Söhn von Ahlke Lankenau (1762–1837) un den Amtmann un Astronoom Johann Hieronymus Schröter (30. August 1745–29. August 1816) in Sankt Jürgen boren. Siene Öllern weren nich verheiraadt, aver Schröter hett sien Söhn kort na de Geboort adopteert. 1796 is Karl Ludwig Harding Schröter sien Optrecker worrn.

Nadem dat Kurförstendom Hannover 1810 Deel von dat Königriek Westfalen worrn is, hett Schröter sien Vader sien Steed as Amtmann von dat Amt Leendaal verloren. Dat Königriek Westfalen hett de Verwaltung nee organiseert un dat Amt ümwannelt in den Kanton Leendaal. Wilhelm Olbers hett sik dor mitt för insett, dat Johann Friedrich Schröter as Kantonsmaire von dissen Kanton insett worrn is. Sien Vader kunn so mit siene Studien an de Steernwacht Leendaal wiedermaken. As de Franzosentied toenn weer, is de Vader wedder Amtmann worrn. Schröter sülvs hett wieldes Juristeree studeert un 1816 sien Dokter maakt. Na’n Dood von sien Vader is Schröter an’n 1. September 1817 na Borgdörp gahn un is dor denn Amtsassesser bi dat Amt Borgdörp worrn. En Deel von de Instrumente von sien Vader, de nich na Göttingen gahn sünd, hett he dor hen mitnahmen.

1821 is he as Amtsassesser in dat Amt Neenborg versett worrn. Nadem Amtmann Burchhard Ludwig von der Decken 1834 doodbleven is, is Schröter to’n Titulär-Amtmann opstegen un hett von 1834 bet 1837 dat Leid över dat Amt övernahmen. He is aver keen richtigen Amtmann worrn un harr dat Leid jümmer blots kommissarsch.

Schröter weer verheiraadt mit Charlotte Friederike Kirchhof (1792–1865). De beiden harrn acht Kinner: Hieronymus (1812–1845), Elisabeth (fröh doodbleven), George (1816–1860), Wilhelm (1. Dezember 1818–8. Oktober 1896), Heinrich (1821–1885), Adelheid (* 1834), Charlotte (* 1831) un Albertine (1834–1860).

## Footnoten
Lübs

**Lübs** betekent

* Lübs, Gemeen in’n Landkreis Vörpommern-Griepswoold, Mekelborg-Vörpommern,
* Lübs, Oort in de Gemeen Gommern in’n Landkreis Jerichower Land, Sassen-Anholt.

Kiek ok bi: Lübz, Lübbs, Lüps.
Carl Erxleben (Landdrost)

** Wilhelm Anton Erxleben** (* 30. Dezember 1815 in Noordholt; † 14. Februar 1882 in Auerk) weer en hannöverschen Politiker un Verwaltungsbeamten.

Erxleben is 1815 as Söhn von Charlotte Marie Elisabeth, borene Koch (1789-17. Oktober 1854), un Julius Carl Friedrich Erxleben (28. November 1778-1846) boren. Sien Broder weer Albrecht Erxleben. Erxleben hett sik an’n 28. April 1834 an de Universität Göttingen inschreven un dor bet bet Harvst 1837 Juristeree studeert. In de Tied von sien Studium weer he Liddmaat von dat Corps Hannovera un later ok dat Corps Bremensia.

1848 is he Referent bi dat Binnenministerium von dat Königriek Hannover worrn. 1853 hett he den Rang von en Regerungsraad kregen un weer Maat von dat Kunsistorjen in Hannover. 1856 is he gehemen Regerungsraad worrn un weer denn bi de Landdrostie Auerk. Von 1858 bet 1862 weer Erxleben för de Städer Auerk un Esens Deputeerten bi de Twete Kamer von de Stännversammlung von dat Königriek Hannover. Nadem dat Königriek Hannover 1866 von Prüßen annekteert worrn is, is Erxleben as Nafolger von Carl Ferdinand Nieper kommissarsch Landdrost von de Landdrostie Auerk worrn. Dat Amt harr he aver blots bet 1867, denn hett Karl August von Guionneau dat Amt övernahmen. Erxleben weer wedder Regerungsraad un Viez von’n Landdrost.

Erxleben hett an’n 21. September 1847 in Auerk Marie Louise Henriette Steltzer (1825-3. Juli 1887) freet. De beiden harrn den Söhn Wilhelm (1864-1938; weer Generalmajor).
Johann Nicolaus Götze

**Johann Nicolaus Götze** (* 26. Oktober 1772 in Neenkarken; † 3. Februar 1844 in Oterndörp) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.

Götze is 1772 as Söhn von Anna Margarethe, borene Hinke (* 28. März 1744), un den Organist Johann Christoph Götze (* 17. September 1744) in Neenkarken boren. He weer eerst op de Latienschool Oterndörp un hett later an de Universitäten Helmstidde un Göttingen  Juristeree studeert. An’n 20. April 1795 hett he in Göttingen sien Dokter maakt. An’n 2. Juni 1792 is he Obergerichtsavkaat in Oterndörp worrn un an’n 13. April 1797 Syndikus von de Stänn von dat Land Hadeln. An’n 4. Januar 1806 is he Börgermeester von Oterndörp worrn. In de Franzosentied weer he Kantonsmaire von’n Kanton Oterndörp un Maire von de Mairie Oterndörp. As 1813 de Franzosen aftagen sünd, is Götze Maat von de Regerungskommission för dat Land Hadeln worrn. De Franzosen sünd aver noch wedder trüggkamen un hebbt em vörhollen, dat he bi disse Regerungskommission mitmaakt hett. De Franzosen hebbt em dorüm afsett. Nadem de Franzosen denn aver 1814 ganz weg weren, weer he wedder Börgermeester von Oterndörp un is dat bet 1838 bleven. Götze weer ok Deputeerten bi de Stännversammlung von dat Königriek Hannover un is dor in’n Januar 1820 Viezsyndikus von de twete Kamer worrn.

He hett an’n 30. April 1797 in Oterndörp Sophie Henriette Hübbe (23. Dezember 1775-11. Oktober 1816) freet. De beiden harrn de Kinner Christiane Margarethe Johanne (* 18. April 1798), Dorothea Amalie Phillipine (* 17. Januar 1800), Hermann Christoph (6. Mai 1801-28. Mai 1862), Henriette Friederike Wilhelmine (* 27. Juli 1803), Friedrich Wilhelm Adolph (* 27. Februar 1806), Karl Hinrich (* 16. Oktober 1807), Gustav Ferdinand (* 19. Juni 1809), Emil Eduard (* 3. April 1811), August Eduard (* 22. August 1813), Karl Theodor (* 22. August 1813) un en Söhn, de al dood boren is (* 26. September 1816). Good twee Weken na de Geboort von’n dood boren Söhn is Götze sien Fro doodbleven.

## Footnoten
Hüpeden

**Hüpeden** is de Familiennaam von

* Ernst Friedrich Georg Hüpeden (1789–1845), düütschen Verwaltungsbeamten un Politiker,
* Georg Erich Hüpeden (1758–1825), düütschen Verwaltungsbeamten,
* Georg Friedrich Hüpeden, düütschen Verwaltungsbeamten,
* Gustav Hüpeden (1850–1937), düütschen Politiker,
* Justus Hüpeden (1757–1831), düütschen Verwaltungsbeamten,
,
* Rudolph August Wilhelm Hüpeden, düütschen Verwaltungsbeamten,
* Wilhelm Hüpeden, düütschen Verwaltungsbeamten.
Latienschool Oterndörp

De **Latienschool Oterndörp** weer en Latienschool in Oterndörp för de Börgers ut de Maschen von dat Land Hadeln.

## Historie

Dat eerste Schoolgebüüd hett al 1445 stahn. Dat Land Hadeln hett as Exklaav to dat Hertogdom Sassen-Loonborg höört. Dat Hertogdom weer aver wied weg un dorüm weer för de Scholen in Hadeln alleen de Kark tostännig.

Dat hüdige Gebüüd von de Latienschool is 1614 as Fackwarkhuus in Rähmbowies boot worrn. Dat Gebüüd is von’n Klassizismus präägt. Dat drüdde Stockwark is eerst tokamen, as 1846 nich mehr noog Platz weer. De School harr vörher jümmer dree Klassen, wat nu aver nich mehr recken dee.

De Oort von de School hett sik 1829 to Progymnasium ännert, 1852 to Högere Börgerschool un 1882 to Realprogymnasium.

1869 harr de School 8 Schoolmeesters un 95 Schölers in 6 Klassen.

As de Schölertall wieder wassen dee, hett de Kark 1891 ehr Rechten as Schooldreger an’n Staat afgeven un dat Gebüüd denn för annere Saken bruukt. De School is 1892 in en Neebo tagen. Ok dat Enn von de Haadler Stänn 1885 hett dor mit to bidragen. De Ünnerricht in de olen Spraken weer al siet 1829 weniger worrn un nadem de Staat de School övernahmen hett, is dor 1893 en Realschool von worrn. 1928 hett düsse Realschool den Naam Johann-Heinrich-Voß-School kregen. De Traditschoon von de Latienschool warrt also nich dör dat Gymnasium Oterndörp foortsett, man dör de Realschool Oterndörp.

In’n Dackrieder hett fröher en Klock hungen, de aver verloren gahn is. Vondaag is in dat Gebüüd dat Karkenbüro ünnerbrocht.

## Rekters

Dat Rekterhuus stünn in de hüdige Johann-Heinrich-Voß-Straat 8.

* 1615–1642: Hinrich Schult
* 1642–1653: Johann Schröder
* 1653–1662: Chr. Quirinus Hallbauer
* 1662–1663: Nicolaus Röper
* 1664–1668: Georg Jonas Tonsor
* 1669–1691: Bernhard Sievers
* 1691–1694: Johann Peter Grünenberg
* 1694–1721: Johann Valentin Großgebauer
* 1721–1728: Johann Philipp Thorborg
* 1728–1740: Johannes Höpfner
* 1740–1743: Nic. Chr. Brummerstäde
* 1743–1749: Gustav Eichfeld
* 1750–1754: Johann Martin Müller
* 1754–1774: ?
* 1774–1778: Johann Christian Meier
* 1778–1782: Johann Heinrich Voss
* 1782–1794: Carl Heinrich Ruhkopf
* 1794–1797: Johann Friedrich Dammann
* 1797–1800: nüms
* 1800–1807: Johann Jakob Meno Valett
* –1826: Christoph Wilhelm Götze
* 1827–1832: Adalbert Herrmann
* 1834–1845: Heinrich Theodor Emanuel Schröder
* 1846–1856: Gustav Julius Vennigerholz
* 1856–1885: Ferdinand Vollbrecht
* 1885–1906: Ludwig Kükelhan

## Schölers

* Carsten Niebuhr
* Christoph Meiners

## Literatur

* Ludwig Hardekopf: *Untersuchungen zur Geschichte der alten Lateinschule in Otterndorf (Land Hadeln), unter besonderer Würdigung ihrer gesellschaftspolitischen Aufgaben in der Berufsvorbildung.* 1960

## Footnoten
Amtsgericht Leendaal

Dat **Amtsgericht Leendaal** weer en Amtsgericht in dat Königriek Hannover, de prüüßsche Provinz Hannover un in Neddersassen. Dat harr sien Seet in Leendaal.

## Överornt Gerichten

Dat Amtsgericht Leendaal weer dat Obergericht Veern överornt.

## Geschicht

Mit dat hannöversche Gerichtsverfatensgesett von’n 8. November 1850, dat an’n 1. Oktober 1852 in Kraft gahn is, sünd Verwaltung un Justiz kumplett trennt worrn un de Amtsgerichten sünd as ünnerst Gerichten inricht worrn. Dat Amtsgericht Leendaal is dor denn blangen dat Amt Leendaal nee schapen worrn. De Grenzen von Amt un Amtsgerichtsbezirk weren desülven.

As Gerichtsgebüüd is de Teegdkoornschüün von dat Klooster Leendaal ümboot worrn. Ok en Fägnis is dor mit inricht worrn. Dat Gericht is 1972 oplööst worrn.

Dat fröhere Gerichtsgebüüd in de Klosterstraat 21 warrt siet 1980 för de Jugendarbeid bruukt.

### Amtsrichters

* ~1858: August Ernst Eggert von Estorff

## Kiek ook bi

* List von de Amtsgerichten in dat Königriek Hannover
Obergericht Veern

Dat **Obergericht Veern** weer en Obergericht in dat Königriek Hannover. Dat harr sien Seet in Veern.

## Geschicht

Mit dat hannöversche Gerichtsverfatensgesett von’n 8. November 1850, dat an’n 1. Oktober 1852 in Kraft gahn is, sünd Verwaltung un Justiz kumplett trennt worrn un de Amtsgerichten sünd as ünnerst Gerichten inricht worrn. Över de Amtsgerichten weren Obergerichten sett.

To dat Obergericht Veern hebbt de teihn Amtsgerichten Achem, Blomendal, Leendaal, Lesum, Oosterholt, Otterbarg, Rodenborg, Snevern, Veern un Zeven tohöört.

As 1859 dat Obergericht Leh dichtmaakt worrn is, is dat Amtsgericht Oterndörp ut’n Bezirk von dat Obergericht Leh in’n Bezirk von dat Obergericht Stood wesselt. De Rest von’n Gerichtsbezirk is in’n Bezirk von dat Obergericht Veern wesselt. Gliektiedig hett dat Obergericht Veern dat Amtsgericht Zeven an den Bezirk von dat Obergericht Stood afgeven.

Na 1859 hebbt to dat Obergericht Veern de Amtsgerichten Achem, Blomendal, Dorum, Hagen, Leh, Leendaal, Oosterholt, Rodenborg un Veern tohöört.

Nadem Prüßen 1866 dat Königriek Hannover innahmen hett, is dat Obergericht Veern en prüüßsch Obergericht worrn. Mit de Rieksjustizgesetten 1877 sünd de Obergerichten 1879 denn ümwannelt worrn in Landgerichten. Dat Obergericht is övergahn in dat Landgericht Veern.

### Präsidenten

* –1859: Wilhelm Ernst Carl Theodor Isenbart
* 1859–1867: Georg Gustav Lueder
* 1867–: Johann Friedrich Schmidt
* 1869–1871: Georg Albrecht
* 1872: nüms
* 1874–: Carl Friedrich Adolph Schaer
* ~1877: Anton Niehaus

Viezpräsidenten:
* –1867: Johann Friedrich Schmidt
* 1867–: Franz Joseph Heinichen
* ~1877: Ernst Gleim

## Footnoten
Amtsgericht Neehuus

**Amtsgericht Neehuus** betekent

* Amtsgericht Neehuus an de Oost,
* Amtsgericht Neehuus in’t Loonbörgsche.
Obergericht Lümborg

Dat **Obergericht Lümborg** weer en Obergericht in dat Königriek Hannover. Dat harr sien Seet in Lümborg.

## Geschicht

Mit dat hannöversche Gerichtsverfatensgesett von’n 8. November 1850, dat an’n 1. Oktober 1852 in Kraft gahn is, sünd Verwaltung un Justiz kumplett trennt worrn un de Amtsgerichten sünd as ünnerst Gerichten inricht worrn. Över de Amtsgerichten weren Obergerichten sett.

To dat Obergericht Lümborg hebbt de ölven Amtsgerichten Addelborg, Bleikd, Bondiek, Ebstörp, Horborg, Lümborg, Medingen, Töst, Ülzen, Solzhusen un Winsen tohöört.

As 1859 dat Obergericht Dannenbarg dichtmaakt worrn is, sünd de Amtsgerichten ut düssen Bezirk in den Bezirk von dat Obergericht Lümborg wesselt. Dat Amtsgericht Ülzen is in den Bezirk von dat Obergericht Celle wesselt.

Na 1859 hebbt to dat Obergericht Lümborg de Amtsgerichten Bleikd, Dannenbarg, Gartow, Horborg, Lüchow, Lümborg, Medingen, Neehuus, Töst un Winsen tohöört.

Nadem Prüßen 1866 dat Königriek Hannover innahmen hett, is dat Obergericht Lümborg en prüüßsch Obergericht worrn. Mit de Rieksjustizgesetten 1877 sünd de Obergerichten 1879 denn ümwannelt worrn in Landgerichten. Dat Obergericht is övergahn in dat Landgericht Lümborg.

### Präsidenten

* 1. Oktober 1852-1859: Christian Wilhelm Lindemann
* 1859-1867: Karl von Müller
* 1867-1876: August Carl Ernst von Werlhof
* 1. September 1876-30. September 1879: Moritz Joseph Busch

Viezpräsidenten:
* 1852-1854: Karl von Müller
* ~1856: Carl Heinrich Ludwig Erxleben
* 1859-1863: Georg Friedrich Francke
* ~1867: Carl Albert Maurus Niemann

## Footnoten
Amtsgericht Geestmünn

Dat **Amtsgericht Geestmünn** weer en Amtsgericht in dat Königriek Hannover un de prüüßsche Provinz Hannover. Dat harr sien Seet in Geestmünn.

## Överornt Gerichten

Dat Amtsgericht Geestmünn weer bet 1859 dat Obergericht Leh, denn bet 1879 dat Obergericht Veern un na 1879 dat Landgericht Veern överornt.

## Geschicht

Mit dat hannöversche Gerichtsverfatensgesett von’n 8. November 1850, dat an’n 1. Oktober 1852 in Kraft gahn is, sünd Verwaltung un Justiz kumplett trennt worrn un de Amtsgerichten sünd as ünnerst Gerichten inricht worrn. Dat Amtsgericht Leh is dor denn blangen dat Amt Leh nee schapen worrn. De Grenzen von Amt un Amtsgerichtsbezirk weren desülven. Aver al 1864 is dör dat Wassdom von de dree Städer Leh, Geestmünn un Bremerhoben de Bezirk von dat Amtsgericht Leh opdeelt worrn. Ut de ene Hälft is dat ne’e Amtsgericht Geestmünn billt worrn.

Nadem Prüßen 1866 dat Königriek Hannover annekteert hett, is dor de Provinz Hannover von worrn. Dat Amtsgericht weer nu prüüßsch.

To’n 9. Oktober 1942 sünd de Amtsgerichten Bremerhoben, Leh un Geestmünn to dat prüüßsche Amtsgericht Wersermünn tohoopfaat worrn. Na’n Tweten Weltkrieg hett de britsche Militärregerung an’n 18. Februar 1947 dat Amtsgericht aver ünner dat Landgericht Bremen stellt un dor is dat Amtsgericht Bremerhoben von worrn, dat to dat Land Bremen höört.

### Amtsrichters

* 1877–1883: August Philipp Franz Thöl
Oosterstood

**Oosterstood** is en Rebeed Maschland in Neddersassen, dat an’t Oostöver von de Ünnerwerser liggt.

## Geografie

De Oosterstoder Masch liggt in de Landkreise Cuxhoben un Oosterholt. Se grenzt in’n Noorden an Landwöörden un in’n Oosten an de Bremer Swiez, wat en Deel von de Oosterholter Geest is. Oosterstood kann ünnerdeelt warrn in Noorder-Oosterstood (mit Büttel, Neenlann, Rechtenfleth un Saans un de lüttjeren Öörd Neenlannermoor, Rechtenflethermoor, Rechtenflether Feldhoff, Reepen un Saanstermoor) un Süder-Oosterstood (mit Offenwarden, Rechtebe, Weersbe, Wortfleet, Uthleer, Aschwarden, Rade, Hinnebeck un de lüttjeren Öörd Rechtebermoor, Weersbermoor, Cleve, Brook, Hassel un den Noorddeel von Meyenborg).

Jüst as de Maschen Landwöörden, Vieland un de Kaspels Leh un Stotel weer Oosterstood in’t Middelöller freesch. De Naam Oosterstood is ok vondaag noch bi Water- un Diekverbänn in Bruuk.

## Historie

Oosterstood bedüüdt eerstmaal anners nix as *Oostöver* (-stood). Dat gifft aver ok Borns, de den Naam mit Stedingen tohoopbringt un annehmt, dat in Oosterstood Stedingers siedelt hebbt.

1212 oder vörher al hebbt sik de Dörper von Oosterstood de Stedinger Buurnrepublik anslaten, de sik in’n Westen von de Werser grünnt harr. De Bremer Arzbischop Gerhard II. wull de Stüürn ut dit Rebeed aver wieder indrieven un is brutal gegen Oosterstood vörgahn. He hett all Inwahners von Stedingen un Oosterstood 1230/1231 von de Bremer Fastensynood to Ketters erklären laten un hett von Paapst Gregor IX. Verlööv kregen, en Krüüztog uttoropen.

De eerste Krüüztog 1233 harr blots in Oosterstood Spood, nadem de Buurschoppen westen de Werser jemehr Bündnisplichten nich nakamen sünd. Bi’n tweten Krüüztog 1234 sünd denn ok de West-Stedingers kumplett slahn worrn (Stedingerkrieg; Slacht bi Olenesch). Jüstso as een Johr vörher in Oosterstood is en groten Deel von de Inwahners von de Truppen von’n Arzbischop ümbrocht un verdreven worrn oder hett ehr Rechten verloren.

## Literatur

* Heinz A. Pieken: *Die Osterstader Marsch. Werden und Wandel einer Kulturlandschaft.* Universitäts-Buchhandlung, Bremen 1991, ISBN 3-88722-253-9 (Dokterarbeid, Uni Bremen 1990)
* Bernd Ulrich Hucker: *Das Problem von Herrschaft und Freiheit in den Landesgemeinden und Adelsherrschaften des Mittelalters im Niederweserraum.* Pädagogische Hochschule Westfalen-Lippe, Münster 1978 (Hochschulschrift; Dokterarbeid, Pädagogische Hochschule Westfalen-Lippe 1977).
* Johann Gottlieb Visbeck: *Die Nieder-Weser und Osterstade.* Unverännerten Nadruck von de Utgaav von 1798. Schuster-Verlag, Leer 1978, ISBN 3-7963-0143-6

## Footnoten
Heis

**Heis** betekent

* Heis, Oort in de Gemeen Beverst in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Heis, Krater op’n Maand,
* Heis, Oort in Somaliland.

**Heis** is de Familiennaam von

* Eduard Heis (1806–1877), düütschen Mathematiker un Astronoom,
* Richard Heis (* 1948), öösterriekschen Politiker (FPÖ).

Kiek ok bi: Heiss, Heys, Hise, Heise.