Düütsche Spraak

**Düütsch** oder **Hoogdüütsch**, ( ) is ene westgermaansche Spraak, de weltwied twüschen 90 un 105&nbsp;Millionen Minschen besünners in Düütschland, Öösterriek un de Swiez as Modderspraak snackt un üm de 80&nbsp;Millionen Minschen as Frömdspraak bruukt.

Düütsch is meist synonym mit Hoogdüütsch un betekent faken de düütsche Standardspraak oder ook de hoogdüütschen Dialekten. Dat Plattdüütsche oder Nedderdüütsche warrt wall ook as enen düütschen Dialekt ankeken, is man bi den Begreep „Düütsche Spraak“ meist nich mitmeent.

As plurizentrische Spraak het dat Düütsche verscheden Standardvarietäten. 

## Klassifikatschoon
Hoogdüütsch is ene indoeuropääsche Spraak, de to de westgermaansche Telg vun de germaanschen Sprakeen tellt. De germaanschen Spraken ünnerdeelt sik in dree Telgen:  Noordgermaansch, Oostgermaansch un Westgermaansch. To den eersten Telg höört Däänsch, Sweedsch, Norweegsch, Färöösch un Ieslandsch, de alle vun dat Ooldnoordsch afstammt. Dat Oostgermaansch is uutstorven. Gootsch is de eenzige oostgermaansche Spraak mit schreven Texte, de nableven sünd. De westgermaansche Grupp het sik al fröh in vele Dialektgruppen deelt un leevt vundaag in Spraken so as Engelsch, Freesch, Hoogdüütsch, Nedderlandsch, Afrikaans un Plattdüütsch wieder.

De westgermaanschen Varietäten op den europääschen Kontinent billt traditschoneel een Dialektkontinuum, dat de Benrather Linie un de Uerdinger Linie in de nedderdüütschen un de hoogdüütschen Dialekten ünnerdeelt. De hoogdüütschen Dialekten hebbt anners as de nedderdüütschen Varietäten bi de hoogdüütsche Luudwannel mitmaakt.

Dat Standarddüütsch het ene döringsch un böversassisch Grundlaag mot böverdüütschen Inflood. Se höört binnen dat Hoogdüutsche to de oostmiddeldüütsche Dialektgrupp. Dat Standaarddüütsch is so eng verwandt mit anner Spraken, de enen hoogdüütschen Dialekt as Grundlaag hebbt, so as Luxemborgsch oder Jiddisch.

De nedderdüütschen Varietäten, vundaag dat Plattdüütsch un Nedderlandsch, steit wieder af vun dat Hoogdüütsch. Se hebbt so as de annern germaanschen Spraken nich bi de hoogdüütsche Luudwannel mitmaakt.

## De Herkumst un dat Rebeet van dat Woord „düütsch“
De Naam *düütsch* kummt vun oorgermaansch **þiudiskaz*, wat soveel heet as de ‚Volksspraak‘, egentlich ‚Spraak vun de normalen Lüüd‘. In’t Middelöller weer allns ooldhd. *diutisc* or ooldsassisch *thiudisk* or ooldengelsch *þēodisċ*, *þīodisċ*, wat nich latiensch weer, to’n Bispeel ok dat Ooltengelsche vun de Angeln un Sassen in England.

So to dat Enn vun’t Middelöller harr sik denn de Begreep Düütsch för de Spraken in Düütschland dörsett.
De düütsche Standardspraak höört to de kuntinentaalwestgermaansche Dialektkontinuum. Disse Dialektkontinuum is nich nipp un nau in verscheedene Spraken oder Dialekten indeelbar. To disse Kontinuum höört ook Plattdüütsch, Hoochdüütsch, Jiddisch, Luxemborgsch, Nedderlandsch en Afrikaans. 
Dat Düütsche un siene Dialekten nehmt en grodet Rebeet mang de westgermaansche Spraken in. Dat Hoochdüütsche wardt as Dackspraak bruukt un vun de meesten Dialektsprekers beherrscht.

## De düütschen Dialekten
 Dat gifft ’n ganzen Barg hoochdüütsche Dialekten:
* **Middeldüütsch**
** Westmiddeldüütsch
*** Middelfranksch
**** Ripuarisch
**** Moselfranksch
*** Rheinfränkisch
**** Pälzisch
**** Pennsilfaanisch
*** Hessisch
**** Mittelhessisch
**** Osthessisch
**** Nordhessisch
*** Lothringer Platt
** Oostmiddeldüütsch
*** Thüringisch
*** Obersächsisch
*** Nordobersächsisch
*** Lausitzisch-Neumärkisch
*** Schlesisch
*** Hochpreußisch
* **Böverdüütsch**
** Oberfränkisch
*** Südfränkisch oder Süüdfränksch
*** Ostfränkisch
** Schwääbsch oder Schwäbsch
** Alemannsch
*** Nedderalemannsch
**** Elsässerdüütsch
*** Mittelalemannisch
*** Hoochalemannsch
*** Höchstalemannisch
** Baiersch
*** Noordbaiersch (Nordbairisch)
*** Middelbaiersch (Mittelbairisch)
*** Süüdbaiersch (Südbairisch)
*** Mócheno
*** Zimbrisch
* Jiddisch
** Westjiddisch
** Oostjiddisch
* ''Wymysorys''

* Missingsch
* Unserdeutsch (Pidgin-Spraak/Kreoolspraak)

Un dat gifft nedderdüütsche Dialekten:
* **[[Plattdüütsch]] (Neddersassisch)**
** **[[Westnedderdüütsch]]**
*** Noordnedderdüütsch (wat de meesten Lüüd snackt, de op Nedderdüütsch snackt)
**** Dithmarsch
**** Bremer Snack
**** Ollnborger Platt
**** Sleswigsch 
**** Holsteensch (u. a. Reinfelder Platt)
**** Nordhannoversch 
**** Oostfreesch Platt
**** Emslänner Platt
*** Westfälsch Platt
**** Mönsterlänsk Platt oder Mönsterlänner Platt
**** Westmönsterlänner Platt
**** Süüdwestfälsch
***** Siuerlänner Platt
**** Ostwestfälsch
*** Ostfälsch Platt
*** Nedderlandsch-Neddersassisch 
**** Grunnengs un Noord-Drents (Noord-Drentsch)
***** Westerkwartiers
***** Westerwolds
**** *Midden-Drents*
**** *Zuid-Drents* (Süüd-Drentsch)
**** Twentsch
***** *Twents-Graafschaps*
***** *Twents*
**** Stellingwarfs
**** *Gelders-Overijssels en Urks*
***** *Gelders-Overijssels*
****** Achterhoeks
****** Sallands
***** Urkers
**** Veluws
***** Noord-Veluws
***** West-Veluws
***** Oost-Veluws
**** Kollumerlands
** **[[Oostnedderdüütsch]]** 
*** Mekelnborg-Vörpommersch Platt
**** Mekelnborger Platt
**** Vörpommersch
***** Rügener Platt
*** Mittelpommersch
*** Oostpommersch
**** Pomerano
*** Mark-Brannenborger Platt
*** Nedderpreußisch oder Nedderprüßisch
**** Plautdietsch
* **[[Nedderfranksch]]**
** Nedderlannsch
*** West-Vlaams
*** Frans-Vlaams
*** Zeeuws
*** Hollandsch
**** Utrechts-Alblasserwaards
*** Oost-Vlaams
*** Brabants
*** Südgeldersch Niederrheinisch, Oostnedderfranksch) 
*** Limborgsch (Niederrheinisch, Oostnedderfranksch)
*** Afrikaans
**** Kaapse Afrikaans
**** Oosgrensafrikaans (Oosgrens-Afrikaans)
**** Oranjerivier-Afrikaans
**** Oos-Kaapse Afrikaans
**** Oorlams
Dat Hoochdüütsche hett denn in de Neetiet de Överhand wunnen över dat Plattdüütsche. Dat keem vunwegen de Reformatschoon un denn ok vunwegen dat Berlin de Hööftstadt weer un nich mehr to dat plattdüütsche Rebeet höört harr.

De spraakliche Situatschoon üm de plattdüütschen Mundarten is noch nich heel kläärt. Aver egentlich ward de plattdüütsche Spraaktwieg as egenstännig anseht un bildet mang de westgermaansche Dialektkontinuum en egen Spraak.

## Phonetik un Phonologie
De Phonetik un Phonologie vun dat Hoogdüütsche ünnerscheed sik regionaal. As ene plurizentrische Spraak givt dat verscheden Uutspraakvarianten. De verscheden düütschen Dialekten neemt ook op de regionalen Uutspraak Inflood.

Dat Hoogdüütsche, dat as reine Schriftspraak anfungen weer, kreeg in de Tied vun 16. bet in dat 18. Jaarhunnerd ook meer un meer een Uutspraaknorm, de sik na dat Missensch richt. De Uutspraaknorm het sik man lüüt bi lütt döörsett unlange Tied geev dat noch grote Ünnerscheed. In dat 19.&nbsp;Jaarhunnerd keem mit Theodor Siebs *Deutschen Bühnenaussprache* een Standard op, de op dat noorddüütsche Hoogdüütsch baseer un sik bilütten as Uutspraaknorm in Düütschland döörsetten kunn.

### Konsonanten
Dat hoogdüütsche Konsonantensysteem het rund 25&nbsp;Phonemen un is so vergleken mit annern Spraken döörsniddlich groot. Besünnerheiden sünd to’n Bispeel de rare Affrikaat .

Veel Konsonaten billt Paren, so as . Den Ünnerscheed beschrivt de Spraakwetenschop meist as *[[lenis]]* un *[[fortis]].* In dat noorddüütsche Hoogdüütsch is de Ünnerscheed meist de Stemmhaftigkeid: De Lenis-Konsonanten sünd stimmhaftig , de Fortis-Konsonanten sünd stimmloos un deelwies aspireert . In den süüddüütschen Varietäten sünd de Lenis-Konsonanten stimmloos [b̥, d̥, ɡ̊, z̥, ʒ̊]. De Ünnerscheed to den süüddüütschen Fortis-Konsoanten is swaar to beschrieven. Meist beschrivt de Spraakwetenschop de Fortis-Konsonanten as meer „spannt“. Wat middeldüütsche Varietäten kennt wegen de binnendüütsche Konsonantenswäcken gaarkenen Ünnerscheed twüschen *fortis* un *lenis.*

De noorddüütschen  Varietäten hebbt in’n Sülvenuutluud kenen Ünnerscheed twüschen *fortis* un *lenis*. Alle Konsonaten warrt hier stimmloos. Düt Uutluudverharden kennt de süüddüütschen Varietäten nich. 

Hier ünner staat de hoggdüütschen Konsonanten in dat Internatschonale Phoneetsche Alpahbeet. Allophonen staat in runnen Klaers (), periphäre Phomen in kantigen Klamers []:

### Vokalen
Dat hoogdüütsche Vokaalsysteem is rund 15&nbsp;Phonemen recht groot. De meisten Vokalen givt dat as korte un lange Vokalen. Se ünnerscheed sik in de Vokaalquantität man ook in de Qualitäät.

### Diphtongen
Dat Hoogdüütsche kennt dree Diphtongen: ,  un . Deelwies tellt ook [⁠ʊɪ̯⁠], [⁠ɛɪ̯⁠]​ un ​[⁠ɔʊ̯⁠]​ as düütsche Diphthongen, de man alleen in Interjektschonen so as *pfui!* oder in Frömd- un Leenwöör so as *Mail* oder *Soul* opkaamt.

## Nettverwiesen

* Duden online
* Atlas zur deutschen Alltagssprache
* 
* Wortschatzlexikon vun de Universität Leipzig
* ''Es gibt nicht nur ein richtiges Deutsch'' Bidrag op srf.ch 20. Januar 2019
* ''So hat sich die deutsche Sprache entwickelt'' Bidrag up dw.com vom 8. August 2020

## Enkeld Nahwiesen