Nysassiske Skryvwyse

De **Nysassiske Skryvwyse** is en Skriivwise vöär dat heile neddersassiske Språkrebeid: vöär de nedderlandske un de düütske Kante vun de Grense. Uutwarkt het disse Skriivwise de Warkgruppe AS 2.0. Dei had as Plaan de Algemeyne Schryvwyse vun Reinhard Franz Hahn uuttowiden vöär nich-noordneddersassiske Dialekten. Sei skal de skrivtelike Kommunikatioon twüsken de Regionen un öäver de Grense weg minder lastig maken. Sodennig is sei en Warktüüg üm grensöäverstryden Kontakt to ünderstütten. Vun de Nysassiske Skryvwyse givt dat up de eine Side en öäverregionale Maksimaalversioon, wo ein al ludelike Verskealen uut de talriken Dialekten mid dårstellen kan. Up de ander Side givt dat en Reige regionale Minimaalversionen, woneam versküllene Grafemen to ein Grafeem tohoupvaat wardt, so de respektive Dialekt dår neinen ludeliken Verskeal meir het.

De Nysassiske Skryvwyse het drei Höivdprincipien
* Etymologi
* Liikvörmighaid
* oapen un sloaten Sülven
un en Reige verdere Eigenskappen, dei nedden upvöörd wardt.

## Principe 1: Etymologi
In de Maksimaalversioon wardt de Skriivwise vun en Woord döär siin Woordafkumst vastlegd. In de regionalen Minimaalversionen kan ein vun de etymologiske Skriivwise afwiken, so as Bispil in en Dialekt, woneam historisk distinkte Fonemen to ein Foneem versmölt sint. 

### E-Apokope
Dat in de noorden un bütersten westen Dialekten apokopeerde *e* wardt in de Skrivt holden. Dat vermindert de optisken Verskealen twüsken de noorden, westen un süden Dialekten un ein kan up simple un systematiske Wise dat Uutbliven vun Uutluudverharden un liiktidige Uutrekken vun de Vokalen in de noorden Dialekten markeren: *wyse* = [vi::z], *breyve* = [brɛ:ɪ̯v].

## Principe 2: Liikvörmighaid
Dat Principe vun de Liikvörmighaid bedüüdt, dat en Woord so wiid as möägelik dialektintern un interdialektaal konstant up de like Wise skreaven wardt.

### Stimlouswarden vun Obstruenten
An't Ende vun en Sülve wardt Obstruenten regelhaftig stimlous, sodennig bruukt ein dat in de Skrivt nich wisen. Dat heit, ein skrivt *ty*'d*** - ''ty'''d'''en'' (un nich ''Tie'''t*** - *Tie*'d**en'' as nå [[Sass’sche Schrievwies|SASS]]) un ''skry**v**en'' - ''skri**v**t'' (un nich as up [[Nedderlandsche Spraak|nedderlandsk]] ''schrij**v**en'' - ''schrij**f**t'').

===Assimilationen===
Regelhaftige Assimilationen wardt nich in de Skrivt wiist. Sodennig skrivt ein ''bild'' - ''bilder'', ''hand'' - ''handen''/''hände'', ''ölven'', ''seggen'' etc.

===Uutnåme===
En Uutnåme vun dit Principe sint Grundwöörde, dei up ''s'', ''sj'' or en anderen Sibilant endt. Hiir vervalt dat ''s'' vun dat Suffiks ''-st'': ''nervöös'' → ''up't nervööst'', ''duusjen'' → ''du duusjt''.

==Principe 3: oapen un sloaten Sülven==

===Vokaallängde===
En langen Monoftong wardt in en oapen Sülve mid en enkel Teiken skreaven, in en sloaten Sülve dubbeld. Sodennig skrivt ein ''maken'' - ''maakt'', ''good'' - ''gode''. 

===Uutnåme===
En Uutnåme vun dit Principe sint de Bookstaven ''e'', ''y'' un ''å'':
* en lang ''e'' kan ouk in betoonde oapene Sülve dubbeld skreaven warden. Dat geldt vöär al bi einsülvige Wöörde. Eksempelwise kan ein as Alternative to noorden ''sey'' (DE ''See'', NL ''zee'') in de süden Dialekten ''see'' skriven. 
* ''y'' stait altiids vöär en Langvokaal, so dait dat Verdubbelen in sloaten Sülve nich nöidig. Ein skrivt sodennig ''hyr'' un ''myn'' un nich ''hyyr'' or ''myyn''.
* ouk dat ''å'' stait altiids vöär en Langvokaal un so dait ouk hiir en Verdubbeln in sloaten Sülve nich nöidig. Ein skrivt ''stån'' un ''gån'' un nich ''ståån'' or ''gåån''.

===Konsonanten an't Sülvenende===
Vöär dit Principe neamt wi boavento Afstand vun de düütske Maneer Konsonantenteikens an't Sülvenende dubbeld to skriven. Dat heit, ein skrivt ''kan'', ''nat'' un ''wil'' un nich ''kann'', ''natt'' un ''will'' as nå SASS.

==Verdere Eigenskappen==

===Passelikmaken vun Leinwöörde un Vrömdwöörde===
Leinwöörde, dei ein nich meir as vrömd ruutkent, wardt skreaven as nå de Uutspråke. Bi Vrömdwöörde blivt ein neiger bi de Skriivwise vun de Geaverspråke, so disse mid latiinske Bookstaven skreaven wardt. Likers past wi ouk de Vrömdwöörde up de neddersassiske Språke to, wat de achternåkoamen Aspekten angait:
* Principe vun de oapen un sloaten Sülven: Langvokalen in sloaten Sülve skrivt ein ouk in Vrömdwöörde mid twei Bookstaven, as Bispil ''kanaal'', ''systeem'' un ''kultuur''. 
* ''c'' wardt ''k'' bi de Uutspråke /k/ un blivt ''c'' bi de Uutspråke /ts~s/, eksempelwise ''konferens(y)'' un ''kakao'', man ''citrone'' un ''centrum''.  
* ''cc'' wardt ''ks'' bi de Uutspråke /ks/ (''aksent'', ''aksepteren'') un ''kk'' bi de Uutspråke /k/ (''akkumuleren'', ''akkoord'').
* ''qu'' wardt bi de Uutspråke /kv/ döär ''kw'' replaceerd, as Bispil ''kwaliteyt'' un ''frekwens(y)''.
* bi de Uutspråke /k/ wardt ''qu'' algemein ''k'', as in ''karantene'', ''kwotum'' or ''kwotient''. Bi Eigennames un Liikhaftigs kan de Skriivwise mid ''qu'' bewaard bliven, as Bispil ''Quebec''. 
* ''th'' un ''ph'' wardt uplöist nå ''t'' un ''f'', sodennig skrivt ein ''teory'', ''tema'', ''telefoon'' un ''foto''.
* ''x'' wardt ''ks'', as in ''eksempel'' un ''kontekst''.

===Groutskriven vun Substantiven===
Groutskreaven wardt allein de Satsanvang un Names vun Personen un Landen. Andere Substantiven wardt nich groutskreaven un ouk Adjektiven nich - ouk to Landen tohöiren Adjektiven nich. 

===Interpunktioon===
* De Bruuk vun Kommas richt sik nå de Syntaks. En Komma wardt set twüsken Deilsätse, eksempelwise [Höivdsats, Höivdsats] or [Höivdsats, Bisats]. Is en Deilsats bannig kört (~twei Wöörde), kan ein dat Komma weglåten. Uutnåme: Bi de Konjunktionen ''un''/''en'' un ''or''/''oder''/''of'' wardt nein Komma set.
* Citeerteikens ståt vöären un achteren boaven. Möägelik sint: "...", “...” un ”...”.

==Konkreten Grafeembruuk==

Bi de Konsonanten sint de Verskealen up dat Foneemlevel twüsken de Dialekten blouts minimaal. Hiir kan ein sodennig de öäverregionale Skriivwise sünder gröttere Problemen vöär al Dialekten öäverneamen. Bi de Vokalen maakt dialektspecifiske Sündervälle dat dialektöävergripen Tohoupvaten in de Skrivt vigeliinsker. Dårvöär sünt en paar lüttere Anpassens vöär enkele Dialekten or Dialektgruppen nöidig. 

===Konsonanten===

====Plosiven====



====Frikativen====



====Sonoranten====



===Vokalen===

====Olde Langvokalen====



=====Verdeilen vun de ē-Luud-Grafemen=====
======Noordsassisk======
In de **oosten Dialekten** vun't Noordsassiske (vöär al Meakelnborg un de oosten vun Holstein) givt dat bi de ē-Luden en dreidubbelde Oppositioon: ē<sub>1</sub> un ē<sub>2a</sub> sint /e:/, ē<sub>2b</sub> un ē<sub>4</sub> sint /ɛɪ̯/ un ē<sub>3</sub> is /aɪ̯/. Sodennig skrivt ein:<br>
ē<sub>1</sub>: ''skere'', ''kese'', ''leeg''<br>
ē<sub>2a</sub>: ''sepe'', ''reep''<br> 
ē<sub>2b</sub>: ''steyn'', ''beyn''<br>
ē<sub>3</sub>: ''bayde'', ''layden'', ''gayl''<br>
ē<sub>4</sub>: ''leyv'', ''vleygen'', ''geyten''

In de **westen Dialekten** up de düütske Kante (m.a. Noordneddersassen, Westholstein un Sleiswiik) sint ē<sub>1</sub> un ē<sub>2a</sub> mid ē<sub>2b</sub> un ē<sub>4</sub> identisk un wardt wiidgåns diftongisk artikuleerd. In disse Dialekten skrivt ein sodennig:<br>
ē<sub>1</sub>: ''skeyre'', ''keyse'', ''leyg''<br>
ē<sub>2a</sub>: ''seype'', ''reyp''<br>
ē<sub>2b</sub>: ''steyn'', ''beyn''<br>
ē<sub>3</sub>: ''bayde'', ''layden'', ''gayl''<br>
ē<sub>4</sub>: ''leyv'', ''vleygen'', ''geyten''<br>

**Grünnegsk** un **noorddrentsk** up'e andere Side hebt dat ē1 distinkt holden. Hiir bruukt ein disse Verdeilen:<br>
ē<sub>1</sub>: ''skere'', ''kese'', ''leeg''<br>
ē<sub>2a</sub>: ''seype'', ''reyp''<br>
ē<sub>2b</sub>: ''steyn'', ''beyn''<br>
ē<sub>3</sub>: ''bayde'', ''layden'', ''gayl''<br>
ē<sub>4</sub>: ''leyv'', ''vleygen'', ''geyten''<br>

======Westföälsk======
Ouk in **Oostwestfalen** sint al ē-Luden diftongisk, man hiir wiist sik de Realiseren as /aɪ̯/ bi ē<sub>1</sub> un ē<sub>2a</sub>. Dårvöär is de Skriivwise vöär disse Dialektgruppe:<br>
ē<sub>1</sub>: ''skayre'' (vöär /r/ as /e:/), ''kayse'', ''layg''<br>
ē<sub>2a</sub>: ''saype'', ''rayp''<br> 
ē<sub>2b</sub>: ''steyn'', ''beyn''<br>
ē<sub>3</sub>: ''beyde'', ''leyden'', ''geyl''<br> 
ē<sub>4</sub>: ''leyv'', ''vleygen'', ''geyten''

In't **Mönsterland** ståt sik up'e eine Kante ē<sub>1</sub>, ē<sub>3</sub> un ē<sub>4</sub> as /aɪ̯/ un up'e andere Kante ē<sub>2</sub> as /e:/ teigenöäver. Dår skrivt ein:<br>
ē<sub>1</sub>: ''skayre'' (vöär /r/ as /e:/), ''kayse'', ''layg''<br>
ē<sub>2a</sub>: ''sepe'', ''reep''<br>
ē<sub>2b</sub>: ''steen''/''stene'', ''been''<br>
ē<sub>3</sub>: ''bayde'', ''layden'', ''gayl''<br>
ē<sub>4</sub>: ''layv'', ''vlaygen'', ''gayten''

**Midden-** un **Süüddrentsk** jüst so as **Stellingwarvsk** ünderskeidt twüsken drei Fonemen. Hiir wardt düsse Foneem-Grafeem-Korrespondensen bruukt: ē<sub>1</sub> un ē<sub>2a</sub> = /e:/ = <ee>, ē<sub>2b</sub> un ē<sub>4</sub> = /i:/ = <y>, ē<sub>3</sub> = /ɛɪ̯/ = <ey>:<br>
ē<sub>1</sub>: ''skere'', ''kese'', ''leeg''<br>
ē<sub>2a</sub>: ''sepe'', ''reep''<br>
ē<sub>2b</sub>: ''styn'', ''byn''<br>
ē<sub>3</sub>: ''beyde'', ''leyden'', ''geyl''<br>
ē<sub>4</sub>: ''lyv'', ''vlygen'', ''gyten''<br>

De **twentsken** un de **westmönsterlandsken Dialekten** hebt en Oppositioon twüsken diftongisk ē<sub>3</sub> un monoftongisk ē<sub>1</sub>, ē<sub>2</sub> un ē<sub>4</sub>. Hiir wardt de Fonemen weddergeaven as:<br>
ē<sub>1</sub>: ''skere'', ''kese'', ''leeg''<br>
ē<sub>2a</sub>: ''sepe'', ''reep''<br>
ē<sub>2b</sub>: ''steen'', ''been''<br>
ē<sub>3</sub>: ''beyde'', ''leyden'', ''geyl''<br>
ē<sub>4</sub>: ''leev'', ''vlegen'', ''geten''

======Oostföälsk======
In't **oostföälske Dialektrebeyd*' hebt ē<sub>1</sub> un ē<sub>2a</sub> monoftongisken Karakter, bides ē<sub>2b</sub>, ē<sub>3</sub> un ē<sub>4</sub> en Diftong sint. Hiir büdt sik de achternåkoamen skriivwise an:<br>
ē<sub>1</sub>: *skere*, *kese*, *leeg*<br>
ē<sub>2a</sub>: *sepe*, *reep*<br>
ē<sub>2b</sub>: *stayn*, *bayn*<br>
ē<sub>3</sub>: *bayde*, *layden*, *gayl*<br>
ē<sub>4</sub>: *layv*, *vlaygen*, *gayten*

====Olde Körtvokalen in oapen Sülve====



=====Tohoupvullen *ā*, *a*, *o* un *u* in't Noordsassiske=====

In de noordsassisken Dialekten wardt vundage nein Verskeal meir maakt twüsken oldlang *ā* un old kört *a*, *o* un *u* in oapen Sülve. Wil ein disse noordsassiske Eigenskap in de Skrivt wisen, kan ein disse Fonemen ünder dat Grafeem <oa> tosamenvaten un eksempelwise *oavend*, *doad*, *voader* un *hoamer* skriven.

====Olde Körtvokalen in sloaten Sülve====



====*w*-Sekwensen====



== Literatuur == 

=== Wöördeböker ===
* Heinrich Kahl & Heinrich Thies: *der neue Sass - Plattdeutsches Wörterbuch* 5.&nbsp;uplåge. [[Wachholtz Verlag]], Nimünster 2009, ISBN 978-3-529-03000-0.
* Klaus-Werner Kahl: *Wörterbuch des Münsterländer Platt.* 3.&nbsp;uplåge. Aschendorff Verlag, [[Mönster]] 2010, ISBN 978-3-402-06747-4.
* Vladimir Orel: *A Handbook of Germanic Etymology.'' Koninklijke Brill NV, Leiden & Boston 2003, ISBN 90-04-12875-1.
* Groninger zakwoordenboek
* Dialexicon Twents

## Referencen

* Webstea van de makers


nds-nl:Nysassiske_Skryvwyse