open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1404

## Wat passeert is
* 16. Dezember: Wilhelm VI. ut dat Huus Bayern warrt Graaf vun Holland
* In Bremen warrt de Roland ut Steen haut un up'n Markplatz upstellt
* De Bremers boot in Atens in Butjadingen de „Vredeborgh“
* De Düütsche Oorden nümmt Sarmaiten in. To keen Tiet is de Staat vun den Oorden grötter

## Boren
* 9. Februar: Konstantin XI., lest Kaiser vun dat Byzantiensch Riek
* 14. Februar: Leon Battista Alberti, Boomeester un Humanist ut Italien (†1472)
## Storven
* 4. August: Gerhard VI., Graaf vun Holsteen-Rendsborg (* üm un bi 1367)
* 14. September: Albrecht IV., Hertog vun Österriek (*1377)
* 1. Oktober: Bonifatius IX., Paapst vun 1389 af an (*1350)
* 12. November: Marie vun Châtillon-Blois, Hertogsche vun Anjou (* 1343 oder 1345)
* 16. Dezember: Albrecht I., Hertog vun Bayern un Graaf vun Holland (*1336)
* Rutger vun Brüggenei, Bischop vun Kurland un Preester bi'n Düütschen Oorden
1562

## Wat passeert is
* In Frankriek fangt de Hugenottenkrieg an. Dor striet de kathoolschen Truppen vun den König gegen de reformeerten Hugenotten
* De Stadt Bremen wesselt vun den lutherschen nah den reformeerten Gloven
* De Jesuiten grünnt in Innsbruck jem ehr Gymnasium. Dat is de Anfang vun de Universität in Innsbruck
* Friedrich IV. vun Wied warrt Arzbischop vun Köln
* De Psalter vun Genf, dat Psalmenbook vun de reformeerte Karken mit Riemels un Melodien up all 150 Psalmen ut de Bibel warrt to 'n eersten Mal kumplett rutgeven

## Boren
* 12. Januar: Karl Emanuel I., Söhn vun Emanuele Filiberto vun Savoyen
* in'n April: Jan Pieterszoon Sweelinck, nedderlannsch Komponist un Orgelspeler († 1621)
* 22. September: Vicenzo I. Gonzaga, Hertog vun Mantua un Montferrat († 1612)
* 25. November: Lope de Vega, spaansche Dichter († 1635)
* Valerius Herberger

## Storven
* 20. Januar: Balthasar vun Promnitz, Bischop vun Breslau (* 1488)
* 19. Oktober: Eggerik Beninga, freesch Schriever un Historiker, een vun de eersten Staatslüüd ut Oostfreesland (* 1490)
* 2. November: Gebhard vun Mansfeld, Arzbischop vun Köln (* üm un bi 1500?)
* 7. Dezember: Adrian Willaert, fläämsche Komponist, hett de School vun Venedig grünnt (* 1490)
Heidendom

**Heidendom** is een Woort för den Gloven vun de Minschen, de nich to dat Volk vun de Jöden tohöört oder de sik nich an den Gott vun de Bibel holen doot. 

Dat Woort *Heiden* is öbersett ut de hebreesche Spraak vun dat Ole Testament. Dor heet dat Woort *Gojim* un bedutt „Völker“. Just so is dat in dat greeksche Nee Testament. Dat Woort *ethnoi* heet just eben „Völker“. Un ok bi de latienschen Karkenvaders heet dat Woort, wat wi mit „Heiden“ översetten doot *gentes*, will seggen: Völker. 

De Jöden hefft sik süms as Gott sien eegen Volk ankeken. De annern Völker, dat weern de „gojim“. Dat bedüüd: De hören dor nich mit to, to den Bund mit Gott. Dat is man bloß **een** Volk, dat Gott sien Volk is. De annern sünd *Heiden*/Völker buten den Bund.

In 't nee Testament sünd de Heiden de, de nich to Gott sien neet Volk, de Christen, tohören doot. De Völker buten de Kark. Just so seht dat ok de Karkenvaders.

*Heiden* meent also nich Lüe mit een bestimmte Aart vun Gloven oder Ungloov. Ok nich Lüe, de annere Gödder anbeden doot. Dat doot se woll. Man dat Woort *Heiden* heet bloß, dat de Lüe nich to Israel oder to de Kark tohören doot.

*Heidendom* is denn aber man doch allens, wat in düsse Völker glöövt warrt, besunners ok dat Boon, Snittjern un Anbeden vun Gödder ut Holt un Steen. In de Kuntreien, wo dat Christendom dör de Mission henkeem, as in Germanien oder in de Länner vun de Wikingers harrn de Christenlüe eerst mol mit so 'n Aart vun Heidendom to kriegen.
Willem Kaisen

** Carl Willem Kaisen** (* 22. Mai 1887 in Hamborg; † 19. Dezember 1979 in Bremen) weer een düütschen Politiker vun de SPD. He weer vun 1945 bit 1965 Börgermeester vun Bremen. 

Kaisen is upwussen in een Familie, de dat mit de SPD holen dö. Geld harrn se nich, un dorüm konn he nich up de högere School gahn un eerst recht nich studeeren. Sien Froo Helene Schweida stamm un Bremen un so is he kort vör den Eersten Weltkrieg nah Bremen trocken. He föhr de SPD in de Bremer Börgerschup an un in dat Johr 1928 is he Bremer Senator wurrn un weer tostännig för soziale Saaken. In de Tiet vun den Nationalsozialismus möß Kaisen sien Posten upgeven un treck sik torüch up siene lüttje Buuree in Bremen-Borgfeld.

An 'n 1. August 1945 hett de Militärregeeren vun de US-Amerikaners Kaisen to 'n Börgermeester vun Bremen maakt. He regeer mit een breede Koalition vun Liberalen bit Kommunisten. Bi de eersten freen Wahlen nah den Krieg hefft de Bremers klaar maakt, datt se em in düt Amt bolen wollen un hefft em wählt. In sien Tiet hett de SPD later mit groden Vörsprung vör de annern Parteien de Wahlen wunnen, man Kaisen hett fudder mit de Anneren tosamen regeert. 

Bi de Börgers vun Bremen weer he vunwegen sien togreepsche Aart, un weil he för jeden to snacken weer, baven alle Maten geern sehn, man in de SPD hett he allerhand Fienden harrt. Vunwegen dat Anbinnen vun de Bunnsrepubliek Düütschland an den Westen hett he sik eernsthaftig mit den dormoligen Vörsitter vun de SPD, Kurt Schuhmacher vertöörnt.

Sien Nahfolger in dat Amt wer denn Willy Dehnkamp. 

## Ehren

Kaisen is 1965 Ehrenbörger von Bremerhoben worrn.

## Kiek ok bi
* Bremer Senat
* Senat Kaisen I
* Senat Kaisen II
* Senat Kaisen III
* Senat Kaisen IV
* Senat Kaisen V
* Senat Kaisen VI
* Senat Kaisen VII
Düün

En **Düün** is en Sandbarg, de dör den Wind tohooppüüstert worrn is. Dünen köönt en poor hunnert Meter groot warrn un - wenn se nich dör en Plantendeck verankert sünd - „wannern“ (Wannerdünen).

Op de Böverflach hett de Düün lütte Rippel, de dör den Wind foormt warrt. De Wind foormt de Düün so, dat se mööglichst wenig Wedderstand för den Luftstroom dorstellt.

## Dünentypen

In de Geomorphologie warrt twischen verschedene Dünentypen ünnerscheden:

* de *Seesdüün* is de fakenste Form vun Dünen. Op de Luvsiet stiggt de Düün mit ring Fall an un fallt op de Leesiet steil af. Seesdünen billt sik, wenn konstante Winn ut een Hööftwindricht weiht, un wannert na Lee.

* de *Parabeldüün* is wat smaller as en Seesdüün un is nau anners krümmt. De konvexe Siet wiest na Lee. De Grund för disse Form sünd ruge Stellen an de Böverflach, de de Grund sünd, dat de Düün in’e Merr gauer wannert as an’n Rand.

* de *Langsdünen* sünd kilometerlange Sandwäll, de vör allen in de westliche Sahara vörkaamt, op Grund vun de starken Passatwinn, de konstant in een Richt weiht.

* de *Krüüz-* oder *Steerndünen* gifft dat dor, wo de Richt vun’n Wind sik över’t Johr ännert. De Steerndünen köönt en poor hunnert Meter hooch warrn (to’n Bispeel in de Sahara). De Düün wannert nich, de Sand warrt blots jümmer wedder ümschicht.

* de *Küstendünen* sünd de eenzigen Dünen, de in humide Rebeden optreden doot. De Sand för dissen Typ warrt vun Strööm rantransporteert un stammt ut de Sanders, de na de Iestiet opkamen sünd. Warrt de Sand nich dör Planten (to’n Bispeel Strandhaver) festholen, warrt he dör den Wind afdragen.

## Bekannte Dünen

De hööchsten Dünen op de Welt gifft dat in de Namib-Wööst in Namibia mit en Hööch vun mehr as 300 m. Dorto höört ok de roden Dünen in’n Sossusvlei. De tweetgröttsten Sanddünen gifft dat in de Sahara in Algerien un Libyen.

De gröttste Wannerdüün in Europa is de Dune du Pyla mit 117 m in Frankriek bi Arcachon. Grote Wannerdünen gifft dat ok in Litauen bi Nidden un in’n Slowinzischen Natschonalpark (Lontzkedüün, 42 m) bi Leba in Polen. Ok in Däänmark gifft dat mit de Råbjerg Mile en grote Wannerdüün.

## Singdünen

Welke Dünen maakt dör dat Afrutschen vun’n Sand an’e Leesiet Töön, so dat de Düün *singt*.

Al Marco Polo hett ut de Gobi vun böse Wöstengeister vertellt, de „de Luft mit de Kläng vun verschedenste Musikinstrumenten füllen dein, männichmal aver ok mit Trummeln oder Wapenlarm“.

De Töön, de de Dünen maakt, liggt mehrsttiets bi 100 Hz un köönt bet to 100 dB luut warrn.

## Weblenken

* De Sang vun de Dünen (hoochdüütsch)
* Singdünen - mit Toonbispelen (engelsch)
Lontzkedüün

De **Lontzkedüün** (poolsch *Łącka Góra*) is de gröttste Wannerdüün an de pommersche Oostseeküst. Se liggt op de 17 km lange Nehrung twischen den Lebasee un de Oostsee. De Düün is 42 Meter hooch, so wat 500 Meter lang un bewegt sik dör de Westwinn 12 Meter in’t Johr na Oosten. Dorbi rullt se över Woold un Moor weg. Op de annere Siet vun de Düün kaamt Stubbenfeller vun fröheren Woold wedder an’t Licht. 

Siet 1966 is de Lontzkedüün Deel vun’n Slowinzischen Natschonalpark.
Wilhelm Friedemann Bach

**Wilhelm Friedemann Bach** (* 22. November 1710 in Weimar; † 1. Juli 1784 in Berlin) weer en düütschen Muskant un Komponist.

## Leven un Wark
Wilhelm Friedemann Bach is de öllste Söhn vun Johann Sebastian Bach un sien eerste Fro Maria Barbara. Dat warrt seggt, he harr von Bach siene Söhns an’n meisten Talent. Man he keem nich so richtig in’e Gängen mit sien Leben. Just so, as siene jüngeren Bröder besöch he de Thomasscholen in Leipzig. Later hett he en korte Tiet studeert. 1733 güng he nah Dresden. Dor is he Orgelspeler an de Sophienkarken wurrn. 1746 is he beropen wurrn as *Musikdirektor* an de Marienkarken in Halle. Dor hett he bit 1764 arbeit. Vun dor af an harr he keen blieben Stäe un hett vun’e Hand in’n Mund leevt. Mit Konzerten, Komponeren un Unnericht verdeen he sik sien Broot. Vun 1770 af an leev he in Brunswiek. 1774 trock he nah Berlin. Dor is he denn as en armen, poveren Mann sturven. Sien Ökelnaam weer de *Dresdner Bach* oder ok de *Bach ut Halle*. He hett Stücken för Orgel, Klavier un Orchester schreven, dorto geistlich un weltlich Vokalmusik.

## Weblinks
List vun de Marskraters

Dat gifft en poor hunnertdusend Kraters op’n Mars. Dorvun hebbt aver blots en poor Naams. Dit is ene List vun de nöömten Kraters. De mehrsten Kraters op’n Mars sünd na Wetenschoplers un Science-Fiction-Schrievers oder Städer op de Eer nöömt.

## Weblenken

* USGS: Nomenklatur för Objekten op’n Mars (engelsch)
* USGS: Nomenklatur för de Marskraters (engelsch)
Scalpay

**Scalpay** is en schottsch Eiland, dat to de Binneren Hebriden höört. Scalpay liggt an de Noordoostküst vun Skye noorden vun Broadford un in’n Süden vun Raasey. De hööchste Punkt vun dat Eiland is mit 398 Meters de Mullach na Carn. Dat Eiland is in Privatbesitt un warrt as Farm för Wild bruukt. De Vegetatschoon besteiht ut Heid un Woold.
Fresenleed

Dat **Fresenleed** is een vun de berühmtesten Leder op Platt mit de Melodie vun Simon Krannig. De ursprüngliche Text *„Mine Heimat“* hett um 1905 Martha Müller-Grählert schreven un Fried Fischer-Friesenhausen anpasst.

## Text


1
Wor de Nordseewellen trecken an de Strand,
Wor de geelen Blömen bleuhn int gröne Land,
Wor de Möwen schrieen gell int Stormgebrus,
Dor is mine Heimat, dor bün ick to Hus.

2
Well’n un Wogenruschen weern min Weegenleed,
Un de hohen Dieken seh’n min Kinnertied,
Markten ok min Sehnen un min heet Begehr:
Dör de Welt to flegen, ower Land un Meer.

3
Wohl hett mi dat Lewen all min Lengen still,
Hett mi all dat geven, wat min Hart erfüllt;
All dat is verswunnen, wat mi drück un dreev,
Hev dat Glück woll funnen, doch dat Heimweh bleev.

4
Heimweh nach min schöne, gröne Marschenland,
Wor de Nordseewellen trecken an de Strand,
Wor de Möwen schrieen gell int Stormgebrus,
Dor is mine Heimat, dor bün ick to Hus.
Römö

**Römö** (däänsch *Rømø*) is en däänsch Eiland in de Noordsee, wat noorden vun Sylt. Römö höört geograafsch de Noordfreeschen Eilannen to. Römö hett över en 9,8 Kilometer langen Damm, den Rømødamm, de 1948 boot worrn is, per Straat Verbinnen to’t faste Land un todem geiht en Fähr na Sylt. Dat Eiland höört to de Gemeen Skärbäk un de gröttste Oort op Römö is Havneby.

## Historie

Bet to en Volksafstimmung 1920 höör Römö as Deel vun’n Kreis Tondern to Sleswig-Holsteen.

Dat Eiland weer in’n Tweten Weltkrieg en Stüttpunkt vun de Wehrmacht un Deel vun’n Atlantikwall. En poor vun de Bunkers gifft dat noch.

In’n Noorden vun Römö hebbt hüüt de däänschen Luftwapen en Stüttpunkt.

Op Römö liggt de evangeelsch-lutherische St.-Clemenskark. Disse freesche Seemannskark ut dat Johr 1797 hett ok en schönen Seemannskarkhoff. Römö hett ok en Sommerland, en lütten Vergnögenspark, de in Däänmark fakener to finnen is.

## Öörd

* Toftum
* Juvre
* Bolilmark
* Kongsmark
* Tvismark/Nørre Tvismark
* Mølby
* Vråby
* Havneby, mit Fähr na Sylt
* Østerby
* Kromose
* Sønderstrand

## Weblenken
* Websteed vun de Kommun to de Römö tohöört (däänsch)
Lure vun Garlst

De **Lure vun Garlst** is en oolt Musikinstrument ut de late Bronzetiet, ene Lure. 1830 hebbt Boarbeiters bi’n Bo vun de Bremerhobener Heerstraat bi Garlst in de Neeg vun Oosterholt-Scharmbeek en ganzen Hümpel Hügelgräver funnen. In een vun disse Gräver weer dat ole Stück mit bi. Se is de op’t wietst in’n Süden funnene Lure, de annern hebbt se all in Sweden, Däänmark oder wieter in’n Noorden vun Düütschland funnen. De Lure liggt hüüt in’t Landsmuseum in Hannober. In de Bronzetiet weer dat Stück woll so twee Meter lang, hüüt sünd blots noch en poor Fragmentstücken över. 

De Bronzegeter Otto Hägemann ut Hannober hett för Hans Hahne vun dat Provinzialmuseum Hannober Anfang dat 20. Johrhunnert twee Naboten vun de Lure maakt. De beiden liggt nu in de Sammlung vun dat Landsamt för Archäologie vun Sassen-Anholt.
Dune du Pyla

De **Dune du Pyla** an de Küst vun’n Atlantik bi Arcachon in Frankriek is de gröttste Düün in Europa.

Se löppt vun Noorden na Süden un is bet to 117 m hooch, 500 m breed, üm un bi 2,7 km lang. Ehr Volumen warrt dormit op bi 60 Millionen m³ taxeert. De Düün liggt an’t Becken vun Arcachon süden de Stadt Arcachon un den Oort Pyla sur Mer, güntsiet dat Cap Ferret. Op de westen Siet to de See hen stiggt se mit 5 bet 20 Graad an, op de oosten Siet mit 30 bet 40 Graad.

## Historie

Meer, Wind, de Waterströöm, Störm, Tieden un toletzt ok de Minsch hebbt de Düün foormt. Ehr innere Struktur wiest, dat se sik vör üm un bi 18.000 Johren billt hett un de verscheden Klimata un Planten in de nakamen Tieden hebbt ehr Sporen trüchlaten.

Hüüt is de dör’n Wind transporteerte Meng Sand ringer un de Düün dorüm sieder, aver de Tieden, de Erosion un de Wind sorgt dorför, dat sik wieder in’n Süden bi Petit-Nice en ne’e Düün billt.

1994 hett de Gemeen La Teste-de-Buch beslaten, den Noorddeel vun de Düün stabiler to maken. Mit Bulldozers hebbt se dat Profil vun de Düün ännert, hebbt lütte Palisadentüün opboot un Braam, Strüker un Pinien plant. Na fief Johren wies sik, dat dat Projekt klappen dei. De Planten hebbt de Düün faster maakt un se op ehren Weg na de Hüüs opholen.

In’n Süden aver warrt veel Sand anweiht un de Düün is temlich aktiv. Dör en Bresche, dör de de Wind tocht, sünd de 1994 opboten Tüün kaputt gahn. De Düün freet wieder den Woold, de achter ehr liggt.

## Tourismus

Hüüt besöökt elk Johr bi twee Millionen Touristen de Düün. De Foot vun de Düün is to’n gröttsten Deel mit Fuhren bewussen. Op de Achtersiet vun de Düün liggt Parkplätz, so dat se mit’n Auto bequem anlangt warrn kann.

De Gegend is ok vun groot ökoloogsch Intress, un de 6800 ha Düün mit 4000 ha Woold rundrüm sünd dorüm siet 1978 en Rebeet mit Naturschuul.

## Weblenken

* Informatschoonssiet (hoochdüütsch)
* Fotos vun de Dune du Pyla (hoochdüütsch)
Rethen (Landkreis Gifhorn)

**Rethen** is en lütte Dorp in den südlichen Deel van den Landkreis Gifhorn in Neddersassen,  un höört to de Samtgemeen Popendiek. De Oort is wahrschienlich in de Tied vun Karl den Groten grünnt worrn. In dat Middelöller weer Rethen en Oort an de Grenz twischen de Diözese Hilmssen un Diözese Halverstidde. Rethen weer tiedwies ene sülvstännige Gemeende, höört nu aver to de Gemeende Vordörp und hett hüüt so wat 1.200 Inwahners.

## Geografie
### Geografisch Laag
Rethen is bloot wenig Kilometer nördlich vun de Stadt Brunswiek. De Oort liggt in de Neeg vun de Lümborg Heid un höört to de Gemeen Vordorp, deren Hööftoort sik etwa dree Kilometer süüdoosten vun Rethen find. Rethen liegt direkt an der neddersasse L 321. Groot Straaten in de Neeg sünd de B4 (4 km in’n Oost), de B214 (6km in‘n West) un de A2 (6km in‘n Sued).
### Geologie
Dat Dörp liggt in de Mitt vun de hoge Landschap Papendiek 75 de 80 Meter över de See. En Sünnerheit in Rethen sen de Schichten von Kalk ob de Bovensieb. Dat kann en paar Fossil ut de Kriedtied finnen.

Datei:Fossil Porosphaera Globularis Rethen (Vordorf), Germany.jpg|Fossil *(Porosphaera globularis)*, Funden bi Rethen
Datei:Fossil Echinoidea (Seeigel), Rethen (Vordorf), Germany.jpg|Fossil (Echinoida), Funden bi Rethen
 Fossil Kalkschwämme (Calcarea), Rethen (Vordorf) Germany.JPG|Fossil (Calcarea), Funden in Dornplecke bi Rethen
Fossil Rostren (Belemnoidea) Gruppe, Rethen (Vordorf), Germany (01).jpg|Fossilen (Rostren), Funden bi  Rethen 


## Historie
To’n eersten Maal harr en Minsch „Rethene“ schreven, dat was 1301 in en Zertefikaat. Dat Zertefikaat segg, dat Balduin von Wenden den Kloster St. Crucis in Brunswiek den Oort Rethene verköpt harr.

## Gemeenreform
1970 keem de irste Gemeenreform. Do haarn se Rethen mit 14 annern Gemeen tosam' leggt, un dat heet nu „Samtgemeen Popendiek“. 1974 keem de twete Gemeenreform. Do haarn se Rethen mit Vordörp en Eickhorst tosam' leggt, un dat heet nu „Gemeen Vordorp“.

## Navergemenen

## Bekannt Lüüd ut de Doorp
* Otto Hänssgen
* Hans Schmidt
* Heinrich Bethmann von Rethen
* Avtor von Rethen

## Weblinks
Beer (Marskrater)

**Beer** is en Krater op’n Mars, de na den Astronoom Wilhelm Beer nöömt is.

Beer un sien Mitarbeider Johann Heinrich Mädler hebbt in de fröhen 1830er Johren de eersten Koorten vun’n Mars maakt, de good to bruken weren. De Krater liggt in’n Süüdwesten vun Meridiani Planum, üm un bi 10° westen vun den Krater Mädler.
Carl Georg Barkhausen

Dr. **Carl Georg Barkhausen** (* 14. Februar 1848 in Bremen; † 5. November 1917 in Bremen) weer Afkaat un Börgermeester in sien Vaderstadt.

Barkhausen studeer up Afkaat in Heidelbarg, Berlin, Leipzig un Göttingen. 1870 maakde he sienen Doktor. Dor weer he in Leipzig. Nah dat Studium is he Afkaat in Bremen wurrn. Vun 1876 af an weer he ok Afkaat vun de Regeeren. 1875 is he in dat Parlament vun de Stadt, in de Börgerschup, inträden. Later hett he dor dat Amt vun den Vizepräsidenten harrt. 1879 hefft se em in den Senat wählt. He weer dor tostännig för Habens, Schipperee un Verkehr. He hett sik dorför insett, datt de Habens in Bremen un Bremerhaben utboot wurrn sünd un datt dat mit de Industrie an de ünnere Werser fudder güng. 

In sien Amtstiet as Senator hett he tohopen mit sienen Kollegen Albert Gröning un mit den Forscher un tokümstigen Direktor Hugo Schauinsland dat grote *Stadtmuseum för Natuurkunn, Völkerkunn un Hannelskunn* upmaakt. Vundaag heet dat *Överseemuseum*.

Carl Barkhausen is fökener Börgermeester un Präsident vun den Senat ween (1904, 1906, 1911, 1913 un 1916).
Erich Vagts

**Erich Vagts** (* 9. Februar 1896 in Cuxhoben; † 20. Februar 1980 in Bremen) weer een düütschen Politiker, Senator un Börgermeester vun Bremen.

Vagts hett Abitur maakt un is in dat Johr 1914 Suldaat wurrn. Nah den Krieg hett he vun 1919 af an in Tübingen un in Kiel Juristeree und Staatswetenschup studeert, man dat Studium hett he afbraken. Denn is he nah Güstrow in Meckelnborg gahn un Direktor bi ’n Landbund wurrn. He weer Maat bi de *Düütschnationale Partei vun dat Volk* (DNVP). 1925 föhr he in Bremen de Geschäften vun düsse Partei, later is he Bremer Vörsitter vun de DNVP wurrn. In dat Johr 1928 keem he in dat Parlament vun de Stadt, dat is de Börgerschup. 1931 weer he Vörsitter vun de Fraktion vun düsse Partei. 1933 is he Senator wurrn. He weer tostännig för Gesundheit un för de Landkuntreien vun Bremen. 

An ’n 30. September 1933 scheed he ut ’n Senat ut. He is denn Präsident vun dat Amt för de Gemeendeupsicht wurrn. Vun 1936 af an hett he toeerst Bremen, vun 1938 af an ok Oldenborg bi dat Düütsche Riek verträden. 

Nah den Krieg hefft de Militärregeeren vun de Alliierten em an ’n 4.Mai 1945 för ’n Övergang as Börgermeester vun Bremen insett. An ’n 6.Mai 1945 is he Regeeren Börgermeester wurrn. 

He hett aber mit de Senators vun de KPD un vun de SPD allerhand Theater harrt. Dor hefft de Alliierten em an ’n 1.August 1945 afsett un eerst mal för een half Jahr achter Trallen sett. Upfolgt wurrn is he vun Wilhelm Kaisen vun de SPD. 

Vagts hett süms Klavier speelt. 1933 hefft em de Nazis as Vörsitter vun de Philharmonisch Sellschup insett. 1938 is he *Beupdragten vun dat Land Bremen för Musik* wurrn. Man 1938 is he vun dat Amt as Beupdragten torüchträden. 1939 hett he as Vörsitter vun de Sellschup Bott geven.

## Kiek ok bi
*Bremer Senat
*Senat Vagts
Muck

**Muck** is ene vun de Lütten Inseln, de en Deel vun de Binneren Hebriden in Schottland sünd. Se warrt ok *Isle of Monk* nöömt. De wichtigste Oort op dat Eiland is Gallanach. Dat Eiland harr in dat Johr 2011 27 Inwahner.

Fähren fohrt vun Port Mór na Canna, Rum un Eigg as ok na Mallaig un Arisaig op't faste Land.

De hööchste Punkt op dat Eiland is Beinn Airein. Muck is ok för de Robben un de Swienswalen bekannt, de an un vör de Küsten leevt.

## Weblinks

* Websteed vun dat Eiland (engelsch)
Willy Dehnkamp

**Willy Dehnkamp** (* 22. Juli 1903 in Hamborg-Altno; † 12. November 1985) weer Politiker un Börgermeester vun Bremen.

De Vadder vun Willy Dehnkamp weer Schauermann in 'n Hamborger Hoben. Willy woll annernvorsik Seemann weern, hett denn aber Slosser lehrt. Mit 16 Jahren is he inträden in den Verband vun de Düütschen Metallarbeiders. Korte Tiet later güng he in de SPD.

As he 23 Jahre oolt weer, is he Vörsitter vun se Sozialistisch Jöögd vun Groot-Hamborg wurrn. 1928 is he as Baas vun de SPD nah Bremen-Nord gahn. Bi de Kommunalwahl an 'n 12.März 1933 weer he de Toppkandidat vun de SPD un hett de Nazis achter sik laten. 10 Dage later wurr he achter Trallen sett un bleef dor 7 Monate. As se em free laten harrn, füng he glieks an, de SPD in 'n Ünnergrund wedder uptoboon. März 1935 hett de Gestapo em in 't Lock smeten. He wurr to 2 Jahr un 9 Monate achter Trallen verordeelt. Wiehnachten 1936 is he freelaten wurrn. 1942 möß he in 'n Krieg. He weer bi de Panzerjägers. Dor hett he een Wund afkregen un de Russen hefft em fungen un 3 1/2 Jahr dor beholen. 

1949 hett de Bremer Senat em beropen as Baas vun dat Oortsamt Blomendal in Bremen-Nord. An 'n 29.September 1951 is he Senator för School un Utbillen wurrn. Dat bleef he 14 Jahre lang, bit he 1965 Wilhelm Kaisen as Börgermeester vun Bremen upfolgen dö. 1967 hett de SPD bi de Wahlen de afsoluut Mehrheit verlaren un he möß Bott geven. Hans Koschnick hett den sien Amt övernahmen. Dehnkamp hett sik denn ganz ut de Politik torüch trocken. Man bit 1972 bleef he in den Rat vun de Düütsche Bildung.

## Kiek ok bi
* Bremer Senat
* Senat Dehnkamp
Fort Portal

**Fort Portal** is ene Stadt in’n Westen vun Uganda. Se hett 42.671 Inwahners un is de Hööftstadt vun’n Distrikt Kabarole.

Fort Portal is dat Zentrum vun dat ole Riek Toro, dat siet 1993 wedder enen Omukama (König) hett.

De Ruinen vun de Veste, de Sir Gerald Portal 1891 bet 1893 opboot hett, liggt hüüt op dat Land vun’n Golfklub. Süden de Stadt liggt de Karambi-Gräver, wo de Königsfamilie vun Toro begraven liggt.

Fort Portal liggt in de Neeg vun de Ruwenzori-Bargen, den Kibale-Natschonalpark un den Königin-Elisabeth-Natschonalpark un is för vele Touristen de Utgangspunkt för Reisen in disse Gegend.

## Inwahnertall


## Klima
Rekum

**Rekum** (um un bi 1300 *Reken* oder *Rekene*) is een Oortsdeel vun den Stadtdeel Blomendal in Bremen-Noord.

## Historie

In dat 12. Jahrhunnert seet in dat Dörp een Familie vun den Deenstadel. Al um un bi 1400 geef dat dor een Möhl. Dichtbi konn een över de Werser gahn. Rekum höör eerst nah dat Kaspeel Ne’enkarken, later nah dat Kaspeel Blomendal. 1955 hett Rekum een eegen Kark kregen. 1813 hett Rekum 484 Inwohners harrt; 1858: 705 Inwohners; 1905: 1.103 Inwohners. 1939 keem Rekum mit annere Kuntreien in den Norden vun de Lesum vun Preußen nah Bremen. Vun 1946 af an is Rekum een Oortsdeel vun den Stadtdeel Blomendal. 1995 hett Rekum 2.395 Inwohners harrt.

## Weertschop un Infrastruktur

### Verkehr

De nächste Autobahn is de Autobahn 27. De Opfohrt 14 Swonewebel liggt so teihn Kilometer in’n Oosten von Rekum.

De nächste Bahnhoff is so bi twee Kilometer wied weg in’n Süden de Bahnhoff Farge an de Bahnlien Farge–Vesack. Dor föhrt de Lien RS&nbsp;1 von de Regio-S-Bahn Bremen/Neddersassen, de von Farge bet na Veern geiht.

Von September 1911 bet 1931 harr de Oort en egen Bahnhoff an de Nedderwerserbahn.
Rönnebeck

**Rönnebeck** is een Oortsdeel vun Bremen-Noord un höört to den Stadtdeel Blomendal to.

Fröher weer Rönnebeck een Deel vun dat Amt Blomendal. Bit 1714 höör dat to Sweden, bit 1866 to Hannober un bit 1939 to Preußen. 1939 keem dat, tohopen mit annere Kuntreien in den Norden vun de Werser nah Bremen. Vun 1946 af an is Rönnebeck een Oortsdeel vun den Stadtdeel Blomendal.

Dat tostännig Kaspeel weer Blomendal, man in dat Jahr 1905 is in Farge een reformeerte Kark boot wurrn. Vun dor af an höör Rönnebeck to de Karken vun Farge mit to. De Karkengemeen nömmt sik *Karkengemeen Rönnebeck-Farge*. Bi düsse Gemeende hett de Schriever Manfred Hausmann as Predikant mitmaakt. De Schrieversche Alma Rogge hett in Rönnebeck leevt.

1813 hett Rönnebeck 480 Inwohners harrt;1885: 694 Inwohners;1905: 1.690 Inwohners; 1974: 4.603 Inwohners; 1995: 4.693 Inwohners
Psalter vun Genf

De **Psalter vun Genf** is een Reeg vun Gesangböker mit den Text vun de Psalmen ut de Bibel in Riemels, toeerst in franzöösche Spraak.

Johannes Calvin hett in Straßborg dat Singen vun Psalmleder kennen lehrt. 1539 hett he dor denn een Utwahl rutgeven. De weern vun Clément Marot un vun em süms torechtmaakt. 1542, 1543, un 1551 sünd in Genf nee Utgaven rutkamen. De weeren denn jümmers een beten grötter. Later hett Calvin siene eegen Riemels torüchnahmen un hett Marot de Texten maken laten. As düsse Dichter 1544 dootbleven is, hett in dat Johr 1548 Théodore de Bèze sien Arbeit övernahmen. 

In Genf hett toeerst Guillaume Franc de Musik komponeert. He weer bi de Utgaven vun 1542 un 1543 tostännig. Dormals güng dat üm een Utwahl vun 50 Psalmen. 1551 sünd al 83 Psalmen rutkamen. De Texten hett Bèze maakt, de Musik keem dütmal vun Loys Bourgeois. Een kumplett Gesangbook mit all 150 Psalmen is denn in dat Johr 1562 rutkamen. De Musik, de noch fehlen dö, hett Pierre Davantès bistüürt. 

Claude Goudimel hett de Melodien vun den Genfer Psalter up eenfache Aart för Chören torecht maakt. In de reformeerten Kuntreien vun Europa hefft sik Komponisten as Jan Pieterszoon Sweelinck, Claude Le Jeune un Anthonie van Noordt mit düsse Melodien ut'neen sett un allerhand dorto schreven.

In de düütsche Spraak is de Genfer Psalter to 'n eersten Mal 1573 översett wurrn. De Dichter weer Ambrosius Lobwasser. Sien Psalter weer dat Gesangbook vun de reformeerten Karken, de düütsch snacken döen. Eerst 1798 is dat aflööst wurrn vun de neen Riemels vun Matthias Jorissen. Hüdigendags gifft dat een nee Utgaav mit Riemels vun verscheeden Dichters.

## Böker

*Dor kummt een Schipp, Plattdüütsch Gesangbook, Harmsborg 1991, ISBN 3-87546-066-9 (seß Psalmen ut den Genfer Psalter in Oostfreeske Taal sünd dor mank)
*Der Psalter,Gütersloh , 1997 (De Psalter vun Genf in nee hoochdütsche Riemels) ISBN 3-579-00049-7
*Pierre Pidoux, Le Psautier Huguenot, Vol.I/II, Basel, 1962
401

## Wat passeert is
* 1. Januar: Dat 5. Johrhunnert fangt an
* 21. Dezember: Innozenz I. warrt nee Bischop vun Rom. He folgt Anastasius I. up, de storven is. 
* Alarich I. un Radagaisus breekt mit de Goten in Italien in un kaamt bit nah Mailand
* De Römers treckt jem ehr Suldaten torüch nah Italien, unner annern warrt dat Kastell Deutz upgeven.

## Boren
* April: Theodosius II., Kaiser vun Oostrom
* Üm un bi 401: Ankō, Kaiser vun Japan

## Storven
* 19. Dezember: Anastasius I., Bischop vun Rom
Albert Gröning (1839–1903)

**Albert Gröning** (*  26. Januar 1839 in Bremen; † 23. Juni 1903 in Bremen) weer Börgermeester vun sien Vaderstadt Bremen.

De Vadder vun Albert Gröning weer Syndicus bi ’n Senat vun Bremen, de Grootvadder Georg Gröning weer ok al Börgermeester. Albert studeer Juristeree un is in dat Johr 1860 Afkaat wurrn. He hett bi ’n Natschonalvereen mitmaakt un sik för den Krieg gegen Frankriek in dat Johr 1870 freewillig meldt. 1867 is he in dat Parlament vun Bremen, de Börgerschup kamen un 1871 weer he denn Senator. Bit 1890 weer dat Landherrnamt sien Saak, dornah weer he tostännig för Finanz- un Stüersaaken. He harr jümmers wedder mit dat Probleem vun de Stadt ehr Schullen to kriegen. De sünd vun Jahr to Jahr grötter wurrn. Mit al sien Kraft hett he gegen de Tollpolitik vun dat Düütsche Riek gegenan streden. Börgermeester is he veermal ween: 1895, 1897, 1900 un 1902 bit to sienen Dood 1903.
402

## Wat passeert is
* Ravenna warrt nee Hööftstadt vun dat weströömsche Riek. Vördem weer dat Mailand, man Mailand is vun de Westgoten utplünnert
* 6. April: Alarich I. warrt in de Slacht bi Pollentia vun den weströömschen Heerföhrer Stilicho slahn
* De Setel vun de Präfektur Gallien warrt vun Trier nah Arles leggt
* 11. November: In Süd-Gallien, in Sizilien un in de Kyrenaika in Nordafrika warrt de Sünn heel un deel verdüstert

## Storven
* Üm un bi 402: Quintus Aurelius Symmachus, Politiker, een vun de Lüe, de dat in de late Antike mit dat Heidendom holen döen (* bi 340)
* Naemul, König vun dat Riek vun Silla in dat hüdige Korea
403

## Wat passeert is
* Alarich I. warrt vun den weströömschen Feldherrn Stilicho in de Slacht vun Verona slahn
* Stilicho stüürt de Westgoten ünner jem ehren König Alarich nah Illyricum
* Johannes Chrysostomos warrt up een Synood anklaagt, datt he den verkehrten Gloven vun Origenes anhangen deit un he warrt as Patriarch vun Konstantinopel afsett
404

## Wat passeert is
* De Gladiatorenspeelen weert för all Tieden verbaden vun den weströömschen Kaiser Flavius Honorius
*Arsacius vun Tarsus warrt Patriarch vun Konstantinopel
*Nah den Dood vun sien Froo Aelia Eudoxia kümmt de ooströömsche Kaiser Arcadius ünner de Macht vun sien Hölpsmann Anthemius

## Storven
*Telemachos, greekscher Mönk
*Flavian vun Antiochia, Patriarch in Antiochia
*Aelia Eudoxia, Kaiserin vun Oostrom/Byzanz (* bi 380)
405

## Wat passeert is
* Mesrop Maschtoz finnt dat armeensch Alphabet ut
*St.Patrick warrt as *Patricius* wegsleppt un nah Irland bröcht, kiek ok 444
*De Goten ünner Radagaisus breekt in Italien in un liggt vör Florenz, dat se innehmen wüllt
*De weströömsche Feldherr Stilicho sleiht de Truppen vun Radagaisus mit Mann un Muus in de Slacht vun Fiesole
*De Sibyllinschen Böker weert in 't Füür smeten. Dat warrt seggt, Stilicho harr dat daan

## Boren
*Üm un bi 405: Ricimer, Heerföhrer vun dat weströömsche Riek

## Storven
*15. März: Richu, de 17. Kaiser vun Japan (400 bit 405)
*11. November: Arsacius vun Tarsus, Patriarch vun Konstantinopel
*Theon vun Alexandria, leste Direktor vun de Böökeree vun Alexandria (*üm un bi 335)
*Claudian, heidnisch Dichter ut de laat Antike
Guillaume Franc

**Guillaume Franc** (* üm un bi 1505 in Rouen; † 1570 in Lausanne) weer en franzööschen Komponist un hett an den Psalter vun Genf mitarbeit.

1541 hett he en Musikschool in Genf upmaakt. Later hett he Kinner in de Stadtgemeende Saint-Gervais Ünnerricht in dat Psalmensingen geven. An dat *Collège de Rive* hett he Singen lehrt. 1545 is he nah Lausanne gahn un is dor Kantor an de Kathedraal un Schoolmeester an de Akademie wurrn. 

## Weblenken
* Körtbiographie
Pierre Davantès

**Pierre Davantès**, ok **Maistre Pierre** (* üm un bi 1525 in Rabastenne (Rabastane), Département Hautes Pyrénées; † 31. August 1561 in Genf) weer Humanist, hett sik mit ole Spraken befaat, weer Drucker un hett Melodien för den Psalter vun Genf schreven. Vun 1559 af an weer he in Genf. Dat warrt annahmen, datt he tostännig weer för de eerste kumplett Utgaav vun den Psalter in dat Jahr 1562 un dor de neen Melodien för schreven hett. Babenhen hett he een nee Aart utfunnen, Noten in Bookstaven to schrieven.
Claude Goudimel

**Claude Goudimel** (* üm un bi 1500 in Vaison bi Avignon (warrt ok seggt: üm un bi 1514 in Besançon); † 24. August (warrt ok seggt 28. August) 1572 in Lyon) weer een franzööschen Komponist un hett de Melodien vun den Psalter vun Genf nee sett.

Goudimel leef in Paris, Rom, Metz, Besançon un Lyon. Wahrschienlich weer he een Schöler vun den nedderlanschen Musiker Josquin Desprez. Üm un bi 1540 hett he in Rom een Musikschool upmaakt. An düsse Scholen hefft Giovanni Animuccia, Giovanni Maria Nanini un Giovanni Pierluigi da Palestrina lehrt. He weer een Hugenotten un is in de Bartholomäusnacht ümbröcht wurrn. 

As he den Psalter vun Genf vun 1562 af an rutgeven dö, hett he de Melodien nich süms maakt, man vun Franc, Bourgeois un Davantès övernahmen un bloß nee sett un torechtmaakt. He hett ok Messen, Motetten un Musik to de Oden vun Horaz rutbröcht. Vun sien Chansons is een Deel 1574 tohopen mit Arbeiten vun Orlando di Lasso, de ganz övereen sünd, ünner den Naamen *La fleur de chanson* in Lyon rutkamen.
Ambrosius Lobwasser

**Ambrosius Lobwasser** (* 4. April 1515 in Schneeberg (Erzgebirge); † 27. November 1585 in Königsbarg) weer en düütschen Schriever, Dichter un Översetter in de Tiet vun den Humanismus. 

Lobwasser hett in Leipzig up Afkaat studeert. 1535 is he Magister wurrn. Denn güng he nah Frankriek un Italien. Bit 1550 hett he denn in Leipzig Ünnerricht geven. Vun 1557 af an weer he Kanzler un Rat vun den Fürsten in Meißen. Dornah hett he vun 1560 bit 1583 as Professor för Juristeree in Königsbarg leevt. 

Vun 1565 af an weer he togange mit dat Översetten vun de Psalmen. 1573 hett he dat Book *Der Psalter des Königlichen Propheten David* rutgahn laten. He hett dorbi nich up den hebreeschen Text vun de Bibel torüchgrepen un ok nich up Martin Luther sien düütsch Översetten, man he hett sik an den Psalter vun Genf holen, de up franzöösch vun Clément Marot un Théodore de Bèze in Riemels bröcht weer. Dor harrn Guillaume Franc, Loys Bourgeois un Pierre Davantès Musik up komponeert. Düsse Öbersetten vun Lobwasser hett mehr as 100 Uplagen sehn un is bit in dat 18.Jahrhunnert in de düütsche reformeerte Karken bruukt wurrn. Een paar vun siene Gedichten staht hüdigendags noch in dat Evangeelsche Gesangbook. 1669 sünd sien Psalmen as Chorwarken mit de Melodien vun Claude Le Jeune rutkamen.
406

## Wat passeert is
*31.Dezember: Wandalen, Quaden, Alanen, Sueben un Alamannen breekt tohopen dör de röömschen Grenzen un breekt in Gallien in. De röömschen Grenzen an den Rhien breekt tosamen
*De weströömsche Feldherr Stilicho sleiht in de Slacht bi Fiesole de Goten unner Radagaisus. Stilicho lett Radagaisus nah de Slacht an 'e Siet bringen
*Gunderich warrt König vun de Wandalen, as sien Vadder Godigisel sturben is
*Atticus warrt Patriarch vun Konstantinopel
*Hanzei warrt Kaiser vun Japan
*Mesrop Maschtoz finnt een Alphabet för de armeensche Spraak ut

## Boren
*Üm un bi 406: Attila, König vun de Hunnen (†453)

## Storven
*23.August: Radagais, Heerföhrer vun de Goten an de Siet bröcht up Befehl vun Stilicho
*Godigisel, König vun de Wandalen
*Üm un bi 406: Alban vun Mainz, Hilligen, Schutzpatron vun Mainz
Loys Bourgeois

**Loys Bourgeois** (* üm un bi 1510 in Paris; † nah 1561 ok in Paris) weer een franzöösche Komponist un hett bi den Psalter vun Genf mitarbeit. 

Tominnst vun 1545 af an weer he Kantor un Schoolmeester an de Kathedraal *Saint Pierre* vun Genf. Dat weer Johannes Calvin sien Predigtkark. Dorto hett he noch in de Stadtgemeende *Saint Gervais* arbeit. An 'n 3. Dezember 1551 möß he för een Dag in 't Lock, weil he de Melodien vun de Psalmen, so as de druckt weeren, verännert harr. Dorbi harr he aber nich um Verlööf fraagt. As he dree Monate free kreeg, dormit he in Frankriek de Psalmen drucken laten konn, so as he de sett harr, dor keem he nich nah Genf torüch, man bleef in Lyon. 1560 güng he nah Paris. Dor is sien Dochter up den röömsch-kathoolschen Globen döfft wurrn. 

## Böker över Loys Bourgeois
* Frank Dobbins, "Loys Bourgeois", in *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, ed. Stanley Sadie.  20 vol.  London, Macmillan Publishers Ltd., 1980.  ISBN 1-56159-174-2
* Gustave Reese, *Music in the Renaissance*.  New York, W.W. Norton & Co., 1954.  ISBN 0-393-09530-4
* Frank Dobbins, "Loys Bourgeois", Grove Music Online ed. L. Macy
* Harold Gleason and Warren Becker, *Music in the Middle Ages and Renaissance* (Music Literature Outlines Series I).  Bloomington, Indiana.  Frangipani Press, 1986.  ISBN 0-89917-034-X 
* *Pseaumes Octantetrois de David, mis en rime Françoise par Clément Marot et Théodore de Bèze, imprimé par Jean Crespin à Genève 1551*, Reproduced from the Rutgers University copy, 1973 X BS 1443.FSM332
* Pierre Pidoux, *Le Psautier Huguenot*, VOL I/II
407

## Wat passeert is
*De Stadt Mainz warrt vun de Wandalen in Dutt haut
*De upsternaatschen röömschen Legionen in Britannien maakt Konstantin III. to jem ehren Baas. De verklaart sik süms to 'n röömschen Kaiser
*Konstantin III. leggt Delen vun de röömschen Truppen vun Britannien weg nah Gallien. Dat warrt as Anfang vun 't Enn vun de röömsche Tiet in Britannien ansehn

## Storven
* 14. September: Johannes Chrysostomos, Patriarch vun Konstantinopel un Karkenvader (*349 oder 344)
408

## Wat passeert is
* 22. August: De weströömsche Feldherr Stilicho warrt to Dode bröcht vunwegen Hoochverrat, korte Tiet later warrt ok sien Froo ümbrocht. Hüdigendags warrt annahmen, wat se em vörsmeten hefft, weer verkehrt
*De Westgoten ünner Alarich I. breekt in Italien in un laat sik veel Geld betahlen. Se treckt nah Rom, slaht dor Lagers up un dwingt de Römers, jem ehren Stadtpräfekten Attalus to ’n röömschen Kaiser uttoropen
*Alarich treckt nah de Hööftstadt Ravenna un slutt den Kaiser Flavius Honorius in, de sik dorhen torüchtrocken hett
*Noch mehr Goten ströömt in dat Land, as Athaulf, Alarich sien Swager mit sien Suldaten öber den Pass bi Aquileia in ’t Land kümmt
*Nah den Dood vun sien Vadder Arcadius warrt Theodosius II. mit 7 Jahren de Kroon vun dat oströömsche Riek upsett 
*Wandalen un Sueben gaht öber de Pyrenäen. Konstantin III. kann jem nich upholen; se kaamt nah Spanien un fangt an, dor to wohnen

## Sturben
*22. August: Stilicho, weströömschen Generaal
*Arcadius, Kaiser vun dat oströömsche Riek (* üm un bi 377)
*Serena, leefste Nichte vun Kaiser Theodosius II. un Froo vun Stilicho (* üm un bi 365)
409

## Wat passeert is
*Wandalen, Sueben, Quaden un Alanen sluut een Verdrag öber de Kuntreien up de iberisch Halfinsel, wo se wohnen dröövt. De Länner weert per Lott verdeelt: De Sueben kriegt Galicien, de Alanen Katalonien („Got-Alanien“), de Wandalen (W)Andalusien.
*Alarich I. maakt den Senator Priscus Attalus to 'n röömschen Kaiser. Korte Tiet later lett he em wedder fallen.
*Paulinus von Nola, Bischop vun Nola finnt dat Geten vun Klocken ut. Bit dorhen sund Klocken smeedt oder dreven wurrn.

## Boren
*Üm un bi 409: Daniel Stylites, greekschen Suulenhilligen(† 493)
410

## Wat passeert is
*De Westgoten ünner Alarich I. begeevt sik nah Rom, griept de Stadt an un nehmt ehr an 'n 24.August in. Dree Dage lang warrt Rom utplünnert
*Alarich sett Priscus Attalus as röömschen Kaiser af
*Alarich versöcht, nah Karthago öbertosetten, man kriggt dat nich hen. Korte Tiet later starvt he bi Cosenza. Dat warrt seggt, he liggt in den Stroom Busento sien Bett begraven
*Athaulf folgt sienen Swager Alarich up un föhrt de Westgoten nah Gallien
*De Römers geevt Britannien up
*Konstantin III., de de Kroon vun dat weströömsche Riek an sik reten hett un in Gallien sitten deit, versöcht, nah Italien vörtostöten. Man he kann vun Flavius Honorius torüchslahn weern
*Een Trupp Mönk ünner Barsauma geiht in Palästina up de Jöden los. Mank de Jöden in Jerusalem gifft dat allerhand Dode

## Baren
*üm un bi 410: Severin vun Noricum, Mönk, Baad vun den Gloven (†482)

## Storven
* 23. Januar: Hanzei, Kaiser vun Japan (*351)
* Alarich I., König vun de Westgoten
Waldecker Kauhlhasen

**De Waldecker Kauhlhasen** singet Lädere von Folk bis Rock in Waldecker Platt, datt is noh verwandt midde Sprooke in Ostwestfalen. 
Waldeck ligget in Nordhessen und sei säget, düse sprooklicke Verbindunge kümmt ut de Tied vonne Hanse Bund. Körbach, datt is de Kreisstadt von Waldeck, war freuer ne Hansestadt un hat viell mit Bremen marketendert.

De Waldecker Kauhlhasen nu sitt 10 musikbegeisterte Lühde jüngeren un mittleren Allers ut Körbach, Berndrup un Orolsen, de sick dem heimischen Kulturgut (Leedere upp Platt) verschribben hätt. Säi singet meist veerstimmig un begliedet sick mit Akkordeon (auk Zerrwanst genannt), Keyboard, Gitarre, Bass un Schlagtüch un Percussionsinstrumenten un vereinen A-capella-Gesang mit dürchut moderner Musik von Folk bis Rock. 

De Helmut singet de Bassstimme un spillet Akkordeon, Keyboard, maket de Arrangements un schriebet Leedere. De Peter_(P) und de Mansoor spillet Gitarre un singet beide Tenor, Peter_(B) spillet dat Schlagtüch, Hermann spillet den E-Bass und Ernst singet Bass und beweget de Percussionsinstrumente, Uschi und Filiz singet Sopran, Doris un Gita de Altstimme. 

De Leedere sitt selbst geschrifft un komponiert. Sei sitt dürchweg modern un in flotten Melodien arrangiert. De Texte sitt kenneswegs „platt“ oder „oberflächlick“. In de Erhallung de plattdüzken Sprooke als Kulturgut sehet säi auk hauptsäcklick den Sinn eehret uppwendigen Hobbys. Säi sehet in eehren Leederen enne Müchlickkett, dat schönne Waldecker Platt an de nächsten Generationen tau öbberliefern. Düsse melodiöse Sprooke eignet sick sehr gutt tum Singen. De Waldecker Kauhlhasen hätt von sinnen schönnen Leederen bereits 4 CDs uppgenommen, de man im WEB-Shop de Kauhlhasen erwerben kunnt.

Dürch Auftritte bi den Heesendaagen in Körbach, Hünfeld, Baunatal, Erbach un Orolsen, mehreren Auftritten im Hessen-Fernsehen („Hessen, wie es singt und klingt“, mit Karl-Heinz Stier un Michaele Scherenberg) un villen Rundfunksendungen habben säi dem Plattdüzken tau nigger Popularität verhulpen.

Ne lange Reise hätt se gemaket tum Hansedaach nach Riga im Joahr 2001.

Uterdem traten sei al oals Vörgruppe bi Konzerten de Kastelruther Spatzen, Zillertaler, Die Schäfer, Klostertaler, Geschwister Hofmann un Stefanie Hertel upp. 

Auk kunnt sei taurückschauen upp enn eigens arrangiertes Konzert, dat grauten Tauspruch gefungen hätt un enn vuller Erfolg woar. Nitt tau vergetten sitt Auftritte bi Gelegenhedden wie: Silberhochtieden, Kommersoabenden, Dorp- un Stadtfesten, Plattdüüzke Oabende, Chrisdaagsmarkete usw.
## Kiek ook bi
* List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen
## Weblinks

* www.kauhlhasen.de (plattdüütsch)
Carl Beyer (Schriever)

**Carl Beyer** (* 14. Februar 1847 in Swerin; † 25. November 1923 in Rostock vullständig Naam: *Carl August Friedrich Albrecht Beyer*) weer en düütsch Pastor, Schriever un Historiker. He hett sück düchtig mit de Geschichte vun Mekelnborg befaat un hett de Vergangenheit vun de Stadt Laage utforscht, deren eerste Chronik he ok schreven hett. 

## Leven
Carl Beyer wurr as Söhn vun de Schoolmeester Georg Johann Beyer un de sien Fru Marie Luise, geb. Hacker, in Swerin boren. Siet 1856 hett he dat Sweriner Gymnasium besöcht un sien Abitur 1866 maakt. Dornah studeer he Theologie in Rostock un Erlangen. Ansluutend kreeg he en Anstellung as Huuslehrer bi den Grafen von der Schulenburg in Tressow bi Wismer un weer as Schoolmeester an verscheeden Sweriner Scholen tätig. Van 1875 bit 1900 weer he evangeelsch Pastor in Laage. Af 1900 leev he as free Schriever in Swerin un Rostock. Beyer is woll 1923 in Rostock storven, wurr aber up den ollen Karkhoff in Laage bisett. 

## Warken
* *Ut de Preußentid*
* *Swinegelgeschichten*

## Weblenken
Jens Böhrnsen

**Jens Böhrnsen** (* 12. Juni 1949 in Bremen) weer Präsident vun den Senat un Börgermeester vun de free Hansestadt Bremen. He höört to de SPD to. An'n 31. Mai 2010, nadem Bundspräsident Horst Köhler Bott geven hett, hett he, för'n Övergang, de Amtsgeschäfte vun den Bundspräsidenten in de Bundsrepubliek Düütschland övernahmen.
Nadem de SPD bi de Wahlen to de Bremer Börgerschup an'n 10. Mai 2015 oorntlich verlaren harr, hett Böhrnsen an'n Dag na de Wahl verklaart, he woll Bott geven as Baas vun de Regeerung. Bott geven hett he denn an'n 15. Juli 2015, as Carsten Sieling to sien Nafolger wählt wurrn is.

## Leven
Jens Böhrnsen is in den Bremer Stadtdeel Gröpeln boren. Sien Abitur hett he 1968 an dat Ring-Gymnasium in den Stadtdeel Walle maakt. Bi de Fier vun dat Abitur hett he süms de Reed vun de Schölers holen. Darnah hett he vun 1968 bit 1973 an de Universität Kiel Juristeree studeert. 1973 hett he dat eerst Staatsexamen in Sleswig-Holsteen afleggt. Nah den Zivildeenst vun 1974 bit 1975 hett he 1977 sien tweet Staatsexamen in Hamborg maakt. Dornah is he Assessor in de Verwaltung vun Bremen wurrn. 1978 is he denn Richter wurrn. He hett vun 1980 af an as Richter an dat Gericht vun de Verwaltung un vun 1991 bit 1995 as Vörsitten Richter an dat Gericht vun de Verwaltung arbeit. Vun den 8. Juni 1995 af an sitt he för de SPD in de Bremer Börgerschup. 1999 is he Vörsitter vun de Fraktion vun de SPD wurrn. 

An’n 15. Oktober 2005 hefft de Maten vun de Bremer SPD doröber afstimmt, wer Henning Scherf as Börgermeester vun Bremen nafolgen scholl. De Maten hefft sik dorbi mehrstendeels för Jens Böhrnsen utspraken. (72 % för Jens Böhrnsen; 27 % för Willy Lemke).

An’n 8. November 2005 is Jens Böhrnsen vun de Bremer Börgerschup mit 62 Stimmen to’n Präsidenten vun den Senat un to’n Börgermeester vun Bremen wählt wurrn. De Grote Koalitschoon hett dormols 69 Stimmen in de Börgerschup harrt. Alltohopen gifft dat dor 100 Setels. An'n 13. Mai 2007 hett Jens Böhrnsen as Toppkandidat vun de SPD de Wahl to de Börgerschup wunnen. Man de SPD hett bi düsse Wahl mit 35,7 % vun de Stimmen dat tweetslechtst Resultaat nah den Krieg infohren. Böhrnsen is Börgermeester bleven, man he hett nich mit de grote Koalitschoon wiedermaakt un is nu Baas vun en Koalitschoon mit de Grönen. 

Böhrnsen is vun 1967 af an Maat vun de SPD. He höört ok to ver.di, to de Arbeiterwohlfahrt un to de Düütsch-Israelisch Sellschupp mit to. Jens Böhrnsen hett twee Kinner ut eerste Eh. Sien tweete Fro Luise Morgenthal is an’n 8. März 2007 vunwegen en Bregenblöden sturben. Siet Dezember 2011 is Böhrnsen verheiraat mit de Schoolleitersche Birgit Rüst.

## Kiek ok bi
* Bremer Senat
* Senat Böhrnsen I
* Senat Böhrnsen II

## Belege
Eddelgas

**Eddelgasen** warrt in de Chemie de Elementen nöömt, de bi Normaldruck als Gas vörliggt un besünners swor mit annere Elementen oder ok mit sik sülvst reageert. Se kommt dorüm ok blots as Atomen in de Natur vör un nich, as annere Gasen, as Molekül.

In dat Periodensystem staht de Eddelgasen in de 8. Hööftgrupp. Na de niege offizielle Indeelen von de IUPAC is dat de 18. Grupp. Dat bedüd, dat de Schalen in de Elektronenhüll von dat Atom all vull sünd. Dorüm künnt de Eddelgase ok so slecht mit annerswat reageeren un sik verbinnen. Bit hüüt sünd 6 Eddelgasen bekannt: Helium, Neon, Argon, Krypton, Xenon un Radon. Bito gifft dat ok dat künstliche Element Oganesson, över dat aver noch so goot as nix künnig is. Dat Element höört na dat Periodensystem to de lieken Grupp, aver vun wegen den relativistischen Effekt kann dat angahn, dat sik Oganesson gor nich recht as en Eddelgas verhollt.

In de Natur kummt op de Eer Eddelgasen vör allns in de Atmosphäär, dat heet in de Luft, vör. Dat meiste is dat Argon:

* Argon: 0,934 % 
* Neon: 18,18 ppm
* Helium: 5,24 ppm
* Krypton: 1,14 ppm
* Xenon: 0,087 ppm
Radon is blots in lütte Spöör vörhannen, so in de Grööt üm de Dusend Atomen op’n Liter Luft.

Wunnen warrt de Eddelgasen ut de Luft. Argon un Helium sünd an billigsten to kriegen, as dat dorvun dat meiste gift. Helium is neemlich ok as Deel von dat Eerdgas noch fakener vörhannen. De annern sünd bannig düür in de Produkschoon. In dat Weltall sünd aver Helium dat tweetfakenste un Neon dat drüttfakenste Element.