open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Holt

**Holt** betekent

* Holt, wo de Bööm ut mookt sünd un wat ut Cellulose un Lignin opbaut is,
* Holt, wat ut’n Slag Bööm besteiht un ok Woold nöömt warrt,
* Holt, en Familiennaam (för Lüüd mit düssen Naam kiek dor),
* Holt Manufacturing Company, Ünnernehmen ut de USA,
* Holt, Gemeen in’n Kreis Sleswig-Flensborg, Sleswig-Holsteen,
* Holt, Oort in de Gemeen Cuxhoben in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Holt, Oort in de Gemeen Lox in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen,
* Holt, Oort in de Gemeen Bentem in’n Landkreis Groafschup Bentem, Neddersassen,
* Holt, Oort in de Gemeen Straelen in’n Kreis Kleve, Noordrhien-Westfalen,
* Holt, Oort in de Gemeen Kierspe in’n Märkschen Kreis, Noordrhien-Westfalen,
* Holt, Oort in de Gemeen Mönchengladbach, Noordrhien-Westfalen,
* Holt, Oort in Wales,
* Holt, Oort in Norfolk, England,
* Holt, Oort in Wiltshire, England,
* Holt, Oort in Iesland,
* Holt, Oort in Noorwegen,
* Holt, Oort in’n Kreis Bacău, Rumänien,
* Holt, Oort in Alabama, USA,
* Holt, Oort in Florida, USA,
* Holt, Oort in Kentucky, USA,
* Holt, Oort in Michigan, USA,
* Holt, Oort in Minnesota, USA,
* Holt, Oort in Missouri, USA.

Kiek ok bi: Holt County, Holt Township, Holte, Holth, Hold, Holdt.
Juristeree

De **Juristeree**, dat is de Wetenschop vun dat Recht. Kanns ook Afkaatenkrom dorto seggen, vun wegen dat de Afkaten dormit ehr Geld verdeent.

De Juristeree is vun de Gesette un anner Vörschriften. Un woans se bruukt warrn, dat Recht to spreken.

## Rebeden
In de Juristeree kann een verscheden Rebeden ünnerscheeden:
*Dat Völkerrecht, dat is, wat twüschen de Völkers güllig sien schall
*De Verfaat, dat is de juristisch Grunnlaag för een Staat. 
*Dat Strafrecht, wat seggt, wat een nich doon schall un wenn he dat doch deiht, wat he dorför kriggt.
*Dat Zivilrecht, wat seggt, wo Stried twüschen de Lü schlicht warrn schall.

Na dat, woneem dat güllig is de Gülligkeet un wokeen dat mookt hett ünnerscheed wi in Düütschland
*Europarecht, wat för de ganze EU güllig is un wat dat Europääsche Parlament besluten hett.
*Bunnsrecht, wat för ganz Düütschland güllig is un wat de Bunnsdag un de Bunnsraad besluten hebbt.
*Lannsrecht, wat de Börgerschoppen un Lanndagen besluten hebbt un wat blots in een Bunslann güllig is.
*Gemeenterecht, wat de Dörpraad ellers Stadtraad besluten hett un wat blots för de Gemeente güllig is. 
Dorbi güldet: Europarecht geiht vör Bunnsrecht, Bunnsrecht geiht vör Lannsrecht, Lannsrecht geiht vör Gemeenterecht. Wenn t.B. een Lanndag wat beslut, wat tegen Europarecht is, denn is dat nich güllig.

## Historie
De eersten Gesette harr de Keunig Urnammu opschrewen laaten. Ok de teihn Gebote ut de Bebel sünd Gesette. Sünnerlich harr sick de Juristeree bi de Römers entwickelt, dor kümmt dat römsche Recht vun af. 

In'n Norden bi de olen Germanen weer dat de Saak vun dat Thing. Dor keemen de Lü tosomen un verhackstücken, wat dat för Stried geven harr. Wat Recht un wat Unrecht is, dat weer dör Vertelln vun een na de anner Generatschoon wiedergewen. Dat sassische Recht is to'n erstenmol in den Sassenspegel opschreewen worn. 

Later keen denn Napoleon un feur den Code civil in. Dor keem denn ook dat Börgerliche Gesettbook vun af, un dat was infüürt in't Joahr 1900. Dat Strafgesettbook (StGB) is man noch oaler, van 1879. De düütsche Verfaat, dat Grundgesett, is van 1949.

## Beropen
Mit de Juristeree hebbt verschillen Beropen to doon:
*De Richters, de dat Recht bi Gericht spreken deit
*De Afkaaten, de ehr Mandanten vertreet
*De Staatsanwalt, de bi Strafsaaken de Anklaag mookt
*De Schriewers, de dat opschreewen deit, wat verhannelt ward
*De Gerichtsvollzieher, de Geld indriewen deit
Kark

----
De **Kark** (regional ook **Kiärke** oder **Kerk**) is de Naam för en organiseerte Religionsgemeenschap (Organisation) un för en groote Huus vun de Christen, wo se Mööt hollt för den Gottsdeenst. Dat Wort kommt ursprünglich uut de griekische Spraak („kyriake“). 

* **[[Kark (Huus)]]**
* **[[Kark (Organisation)]]**
Insel

Een **Insel** oder **Eiland** is een Lann, wat an all Sieden Water hett un wat lütter is as een Eerddeel. 

Lütte Inseln hebbt ok anner Namens: Warder un Werder, wat Inseln in een Stroom sünd. Oie, wat vun dat dänsche Ö kümmt. Dat dormit verwandte fraasche Suffix -oog steiht ok för Insel, t.B. Langeoog, Norderoog, Spiekeroog.

Wenn een Insel bi hoge Stormflood ünnergahn kann, denn is dat een Hallig. Un wenn dat ok süns passert un dor nich jümmers een op wahnt, denn snackt wi vun Sand oder en Plaat.

De gröttsten Inseln op de Eer sünd Gröönland, Nieg Guinea un Borneo. 

Inseln in de Noordsee sünd t.B. Helgoland, Römö, Fanö, Mandö, Sylt, Amrum, Nordstrand, Pellworm, Föhr, Hallig Hooge, Hallig Langeneß, Neewark, Langeoog, Wangeroog, Spiekeroog, Schiermonnikoog, Texel.

In de Oostsee sünd t.B. Laesö, Seeland, Fünen, Aerö, Fehmarn, Mön, Falster, Lolland, Poel, Rügen, Usedom, Wollin, Bornholm, Gotland, Öland, Ösel.

Dat gifft ok beröhmte Eilannen un Inselkeden in den Pazifik, so as Hawaii, Tahiti, Samoa un Tonga.

## Kiek ok bi

* List von de gröttsten Eilannen op de Welt

## Weblenken
Königriek

Een **Königriek** (ook *Keunigriek*) is een Riek, wat vun een König ellers ook Keunigin regeert ward ellers wo de dat Overhoopt vun den Staat sünd. Een Königriek is een Monarkie, dat kümmt ut dat greeksche: **mono** = een un **archos** = Herrschap. Dat heet, dat blots een dat Seggen hett.

Fröger geev dat veele Königrieken. Hüütvandaag sünd dat to'n Bispill
*Norwegen
*Sweden
*Däänmark
*Grootbritannien
*de Nedderlannen
*Belgien
*Spanien
*Jordanien
*Marokko
*Japan
*Thailand

Gifft ook een Snack: *Een Königriek för een Peer*. (ut William Shakespeare, *The tragedy of King Richard the third*).
Klenner

En **Klenner** (ok **Kalenner**) is en „Book“, wat een de Daag vun dat Johr (oder en Tietruum) wiest. Een kann da tomehrst ok wat rinschrieven, dormit een siene Terminen nich vergitt. Dat gifft ganz ünnerscheedliche Oorden:
* Dagesklenners, wo een blots en enkelte Dag süht,
* Wekenklenners, de een en ganze Week wiest, 
* Maand- un Johresklenners,
aver ok Klenners, de en langen Tietruum wiest.

## Klennersystemen
### Maanklenner
Maanklenners oder Lunarklenner richt sik na de Phasen vun den Maan.  Ook dat plattdüütsche Woord „Maand“ hangt na de Etymologie mit de Maan tohoop. In’n gregoriaanschen Klenner, den wi vundaag bruukt, hebbt de Maanden man nix meer mit de Phasen vun de Maan to kriegen. Een Maanzyklus duurt in’n Snid 30,437&nbsp;Daag un is so meist enen Dag länger as de döörsnidliche synoodsche Maand.

De Nadeel vun enen reinen Maanklenner is, dat he nich mit dat Sünnjahr övereengeit. In de Subtropen oder Tropen is dat nich so wichtig, denn hier sünd de Jahrstieden nich so stark uutpräägt. In matigen Regionen mit stark uutpräagt Jahrstieden is dat man een groten Nadeel. De bekanntste Maanklenner, de vundaag noch begäng is, is de islaamsche Klenner mit 12 Maanden un döörsnidlich 354,372&nbsp;Daag. De islaamschen Maanden „wannert“ wegen den Ünnerscheed twüschen Maan- un Sünnjahr döör dat Jahr. Ook dat Oosterdatum folgt na een Maanklenner.

### Sünnklenner
De meisten Kulturen richt sik na de Sünn de Tied to meten un bruukt enen Sünnklenner oder ook Solarklenner.

Dat Sünnjahr richt sik na dat troopsche Jahr. Ook de gregoriaansche Klenner, de vundaag weltwied verbreidt is, is een Sünnklenner.

### Lunisolarklenner

De Lunisolarklenner versöcht enen reinen Maanklenner an dat Sünnjaar antopassen. Üm dat de Maanden so lang as de Maanzyklen sünd bruukt een Lunisolarklenner keen Schaltdaag, so as een Sünnklenner, man Schaltmaanden. Bekannte Lunisolarklenners sünd de jöödsche Klenner, de traditschonelle chineesche Klenner un de keltsche Klenner.

### Annner Systemen
Dat givt man wenig anner Klennersystemen. De astronoomsche ägyptsche Klenner richt sik na Sirius, de de hellste Steern an’n Heven. De Maya-Klenner harr Eenheiden vun 20 Daag as Grundlaag, de in een 52 Jahren langen Klennerzyklus op een folgt. 

## Weblenken
Kation

En **Kation** (n.) is en Ion, wat positiv oplaadt is. Dat heet tomeist, dat dat en Atom is, wo een oder ok mehr Elektronen in de Elektronenhüll fehlen doot.

Bispeel: 
:Natrium-Ion Na+
:Calcium-Ion Ca2+
:Aluminium-Ion Al2+
:Blie-Ion Pb4+
:Sülver-Ion Ag+
:Iesen-Ion Fe2+
:Iesen-Ion Fe3+

Dat gifft aver ok Molekülen, de Kationen billt. To’n Bispeel ward ut NH3 NH4+, wenn dat en Proton H+ opnimmt. 

Bi en Elektrolys wannert de Kationen na de Kathood, wat de Minuspol is. Dorvun heet se ok Kationens.
Koh

As **Koh** / Kauh (pl. Köh / Keih) nöömt man dat Wief vun dat Rindveeh, nadem see eer erstes Kalv kregen hett. 

Se warrt besünners för de Melk hollen, denn heit see Melkkoh. Wenn de Koh no dat Kalven blots bi eer Kalv blifft, denn nömt’n eer Mudderkoh. Wenn de Koh noch toosätzlich frömde Kälver mit uptreckt, heit se Ammenkoh.

Dat gifft veele ünnerscheidliche Rassen von Köh, in Noorddütschland kent’n in de Hauptsook de Swattbunten. 

Op Platt bekannt is dat Leed *[[Herrn Pastor sien Kauh]]*.
Köök

De **Köök**, ook **Keuk** un **Kök** schreewen, is 
# de Sted in't Hus, wo dat Eten kaakt ward. Op een Schipp heet dat Kombüs
# ook de Oort to kaaken (t.B. plattdüütsche Köök).

Dat Wort *Köök* kümmt ut dat latiensche *cucchina*. Op Ingelsch is dorut *kitchen* woorn, op Hoochdüütsch *Küche*. 

## [[Redschap]] in de Köök
Een gode Köök mutt ok good utstaffeerd sien:
* De Herd mit dat Füür in de olen Tieden, hüüt meest mit Elektrisch oder Gas
* Pütt to’n Kaken
* freuger ok Ketel 
* Pannen ton Braden
* tominns een Sleef to'n ümröhrn
* Besteck, dat sünd Mess, Gaveln, Lepel
* tominns een Köökenschapp

## Profeschonen in de Köök
Dat sünd toallereerst mol
* de Kock. 
* de Kööksch.

## Weblenken
Feernseher

Dat **Feernseher** oder **Kiekkassen** is en Apparat, mit den een feernsehn kann. 

De ersten Kiekkassen geef dat 1936, bi de Olympiade. So richtig los güng dat denn na den tweeden Weltkrieg. In de 60er Johrens vun dat 20. Johrhunnert keem denn de Klöör rin. 

De Feernseher baseert op de Braunsche Röhr. De Billers ward mit Kameras opnahm, deelwies spiekert un denn vun en Fernsehtoorn ut mit elektromagnetsche Bülgen, de wat körter sünd as bi dat Radio, utstrahlt. Över en Antenn oder en Satellit oder över Kabel geiht dat Signal denn in dat Huus un in den Feernseher rin.

## Weblenken

* Virtuell Feernsehmuseum (hoogdüütsch)
Kaventsmann

En **Kaventsmann** is en besünners grote Bülg. Op Ingelsch heet de ok *freak wave*. 

Op Bohrinselns hebbt se al Bülgen vermeten, de 25 m hooch ween sünd. Un ok grote Scheep köönt vun so en Kaventsmann ünnergahn. To’n Bispeel 1978 dat dormols niege grote Containerschipp „München“ bi de Azoren.

Wo kümmt dat to en Kaventsmann? Dat gifft wohl verscheden Oorden.
#Bülgen hebbt to’n Deel en langen Weg to’n Anloopen. Un vun den Weg hangt dat af, woveel se an Energie ut den Wind kreegt. Wenn dat blots 50 km sünd, denn geiht de Bülgen ok in’n Storm blots op een bit twee Meters. In de Oostsee kann de Anloop bi Westsüüdweststorm ok mol 300 bit 500 km sien. Dat langt af un an för dree bit veer Meters. In de Noordsee noch höger. Obers in den Atlantik, dor kann en Bülg ok mal 3000 un sogor (vun Süüd na Noord un ümkehrt) wiet över 15.000 Kilometers lopen. Un in den Pazifik sogor bit över 20.000 km. Wenn so en Langlöper-Bülg noch faken den richtigen Wind hett, denn warrt se to en Kaventsmann. 
#Ober ok de Interferenz vun de Bülgen kann toslaan. Wenn twee Bülgen mit veer Meters överkrüüz gahn, denn warrt de Krüüzsee acht Meter hooch. Denn mutts tosamentellen, wo hooch jed vun de beid Bülgen sünd, denn hest de Krüüzsee.
Kroatien

**Kroatien** is en Republiek, de in'n Süüdoosten vun Europa an’e Adria liggt. Navers sünd Slowenien, Ungarn, Serbien, Bosnien-Herzegowina un Montenegro. De Hööftstadt is Zagreb.

To'n 1. Januar 2023 hett dat Land den Euro as Betallmiddel inführt un is den Schengen-Ruum bitreeden.

## Spraken
Amtsspraak is Kroaatsch.

## Geographie

## Staat
De Verfaten is demokraatsch. Dat Land is Deel vun'n ollen Jugoslawien wesen. Kroatien is siet den 25. Juni 1991 unafhängig un siet den 1. April 2009 ok Liddmaat vun de NATO.

## Städer
* Zagreb
* Rijeka
* Split
* Zadar
* Osijek
* Slavonski Brod
Königsbarg

**Königsbarg** (hoochdüütsch *Königsberg*, russ’sch *Kaliningrad*, litausch *Karaliaučius*, poolsch *Królewiec*) weer inst de Hööftstadt vun Oostpreußen. Dat is hüüt de Hööftstadt vun’n *[[Kaliningrader Oblast]]*, en russ’sche Exklaav tüssen Polen un Litauen mit Togang to de Oostsee. 

De Stadt hett 430.000 Inwahners.

## Historie
De eersten Inwahners vun de Stadt, wat damols „Tuwangste“ heet, sünd de baltischen Pruzzen wesen. In’t Middelöller keem denn Missionare vun’n Düütsche Oorn, de de Stadt in „Königsberg“ ümnöömt hebbt. Königsbarg weer en wichtigen Hansestadt. Vun 1600 weer de Stadt Hööftstadt vun’n Königriek Brannenborg-Preußen, 1660 is de König na Berlin gahn.

In’n Tweten Weltkrieg is de Stadt vun britische Bombers plattmaakt worrn, de Inwahners sünd vör de Rode Armee na Westen flücht.
De Sowjets geven de Stadt den niegen Naam *Kaliningrad*. Vundaag is Kaliningrad de Hööftstadt vun en lüttje russ’sche Enklave tüssen Polen un Litauen.

## Wichtige Lüüd

In’n Johr 1690 weer de Mathematiker Christian Goldbach in Königsbarg born. Königsbarg weer ok de Geboortsstadt vun’n Philosoph Immanuel Kant, de ok in düsse Stadt lehrt hett. 1736 hett de Mathematiker Leonhard Euler de Brüggen un Insels in Königsbarg as die Basis för de Lösung vun’n *[[Königsbarger Brüggenproblem]]* bruukt, wat to’n mathematischen Ast vun de Topologie liedt hett.
Simon Dach, de Schriever vun *[[Anke vun Tharaw]]* hett dor leevt.
* Christoph Hartknoch
* Johann Georg Hamann, de „Magus in’n Norden“ (F. K. v. Moser)
* Johann Friedrich Steenke
* Georg Steenke
* Ernst Theodor Amadeus Hoffmann
* Agnes Miegel

## Weblenken
Kirow (Stadt)

**Kirow** is en Stadt wat in’n Oblast Kirow in’n europääschen Deel vun Russland an’n Stroom Wjatka liggt un 500.000 Inwahners hett. Kirow hett Universitäten un is en wichtige Statschoon för de Transsibirische Iesenbahn.

## Weblenken
Memel (Stadt)

**Memel** oder litausch **Klaipėda** is en Hoben un Hansestadt in Litauen mit 188.800 Inwahners, an’n Övergang vun’n Kurisch Haff in de Oostsee. Dor sünd Fährverbinnen na Düütschland, Däänmark un Sweden. Memel hett en malerisch Fachwarkollstadt. In’n nabi Nidden is dat ehmolig Sommerhuus vun Thomas Mann.
Memel harr en Universität. In fröhere Tiet snacken de Lüüd hier Niederpreußisch un Kurisch. Memel is de gröttste Stadt in *[[Lütt-Litauen]]* (op Litausch *Mažoji Lietuva*).

## Historie

1252 hett de Sweertbröderorden de Borg Memelborg opboot. 1258 kreeg de Oort denn dat Stadtrecht na lübsch Vörbild. 1328 hett denn de Düütsche Orden de Stadt övernahmen, de 1525 Deel vun Preußen worrn is. 1475 harr Memel dat Stadtrecht na Kulmer Vörbild kregen. Mit Preußen is Memel 1871 Deel vun dat Düütsche Riek worrn. Na’n Eersten Weltkrieg wörr dat Memelland denn Völkerbundsmandat un keem so to’n 15. Februar 1920 ünner franzöösch Leid. 1923 geev dat en Opstand vun de Litauers. Se hebbt de Stadt denn Klaipeda nöömt un sik Litauen anslaten, ok wenn en ganz groot Deel vun de Inwahners lever bi Düütschland bleven wull. An’n 22. März 1939 keem dat Memelland op düütschen Druck trüch an Düütschland. In’n Tweten Weltkrieg hett Memel denn veel afkregen, ok dör Bombers un to Enn vun’n Krieg sünd vele vun de Düütschen vör de Rode Armee na Westen afhaut. Memel keem an de Litausche Sowjetrepubliek un de Düütschen dröffen nich trüchkamen un de, de noch dor weren, müssen nu ok rut. Na de meist leddige Stadt kemen nu vele Litauers un Russen. Siet 1990 is Litauen unafhängig un Memel is nu fre’e Weertschopszoon, wat en groten Opswung bedüden dee.

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (litausch, düütsch)
Litauen

**Litauen**, (op Litausch **Lietuva**) is en lütte Republiek, de in’n Noordoosten vun Europa an’e Ostsee liggt (Baltikum). Navers sünd Lettland, Wittrussland, Polen un en lütt Deel vun Russland - de Kaliningrader Oblast, wat de ehemals en Deel vun Oostpreußen weer. De Hööftstadt is Wilna. Unafhängig ist de Staat siet den 11. März 1990. To'n 1. Januar 2015 is Litauen as 19. EU-Staat de Eurozoon bitreeden un führ eegen Euromünten in.

## Spraken
Amtsspraak is Litausch, wat mit Lettsch un Preuss’sch verwandt is.
In alle Rebeden is de Mehrheitsspraak Hoochlitausch. In den Osten warrt en beten Poolsch un Witruss’sch snackt. Vele Inwannerers snackt hüüttodaags ok Russ’sch.

Plattdüütsch warrt fast nich snackt. Welke Litauer snacken Hoochdüütsch, Russ’sch, Ingelsch un Franzöösch.

## Geografie
De litausche Landschap is liek as de noorddüütsche. De gröttste Deel vun dat Land reckt nich över 200 Meters NN. Dat Landschapsbild wesselt twüschen Flachlannen un lütte Hümpels. Litauen reckt vun de Oostsee na de Asmena (Hümpels). De längste Stroom is de Nemunas.

## Staat
De Verfaten is parlamentaarsch un demokraatsch. 
Litauen is en Unitarrepubliek. Präsident is Gitanas Nausėda, Ministerpräsidentin is Inga Ruginienė.

## Gleedern
10 Distrikte: Vilnius, Kaunas, Klaipėda, Panevėžys, Šiauliai, Alytus, Marijampolė, Tauragė, Telšiai, Utena.

## Hööftstadt
Vilnius, Europakulturhööftstadt 2009, UNESCO Objekt

## Städer
* Vilnius
* Kaunas
* Klaipėda
* Šiauliai
* Panevėžys
* Nidden
* Palanga
* Šventoji

## Weblenken
* Websteed vun Litauen
Luxemborg

**Luxemborg** (fr. *Luxembourg* [lyk.sɑ̃.ˈbuːʁ]) is en Monarkie, de in'n Westen vun Europa liggt. Navers sünd Belgien, Düütschland un Frankriek. In Luxemborg leevt up 2.586 km² 660.809 Inwahners (Januar 2023). Dat sünd 255 Inwahners/km². De Hööftstadt is Luxemborg.

## Spraken
Amtsspraken sünd Hoochdüütsch, Luxemborgsch un Franzöösch.

## Geografie

Luxemborg is in twölv Kantons mit 102 Gemenen indeelt, de sik ut een oder mehr Öörd tohoopsett. Von 1843 bet 2015 hett dat tosätzlich noch dree Distrikte (Luxemborg, Diekirch un Grevenmacher) geven.

Kantons:
* Kanton Capellen
* Kanton Clerf
* Kanton Diekirch
* Kanton Echternach
* Kanton Esch an der Alzette
* Kanton Grevenmacher
* Kanton Luxemborg
* Kanton Mersch
* Kanton Redingen
* Kanton Remich
* Kanton Vianden
* Kanton Wiltz

## Staat
De Verfaten is demokraatsch.

## Städer
* Luxemborg
* Esch-sur-Alzette
* Echternach
Liechtensteen

**Liechtensteen** , amtelich **Förstendom Liechtensteen**, is 'n Binnenstaat in Middeleuropa un 'n konstitutschonelle Erfmonarchie op demokratsch-parlamentarsche Grundlaag. De Eigenständigkeit liggt bi de Lüe un ook bi de Landförst. Dat Alpenland Liechtensteen grenst westelich an de Swiez un ostelich an Öösterriek un is in twee Regionen un elve Gemeenen opdeilt. Liechtensteen is met sauwat bi 36.000 Inwohners de lüttjeste Staat in de düütsche Spraakruum. De Höftstad un de Sitt van de Först is Vaduz, de grotste Oord is Schaan. De sterk kultivierte Noorden, dat Opperland, un de minderer bewirtschappte Süüden, de Onnerland, wiesen de Landschapp van de Förstendom. 

Dat Förstendom word met de Gründung van de Rhienbund, in de Jahr 1806, faktisch unafhänglich, un is sied de Införung van 'n Tollkontrakt in de Jahr 1923 sterk met de Swiez verbunden. De Förstenmonarchie is Medeglied van de Vereente Natschonen un de Europääsche Wirtschappsruum, aver nich in de Europääsche Union.

## Geographie
Liechtensteen is 'n an de Rhien liggende Binnenstaat in de Alpen. Dat Förstendom is van de swiezer Kantonen *St. Gallen* in de West, *Graubünden* in de Süüd un in de Oost van de östenrieksche Bundsland *Vorarlberg* umgewen. Siene politsche Staatsgrenz tau de Swiez in de West is gliek de Loop van de Rhien. De süüdeliche un osteliche Grenz is dör de Alpen-Hoochbargen un de Rätikon präägt. De Grenz tau Öösterriek löppt höftsächlich op de Bargenkamm. Dat Förstendom is de enzige Alpenstaat, de kompleet in de Alpen liggt. Liechtensteen is bineben Usbekistan de enzige Staat, de bloot van Binnenstaaten umgewen is. 

## Lüe
Umme bi twee Driddel van de Inwohners sien boren Liechtensteener (65,8 %); ein Fiefdel (20,1 %) van de Wohnlüe kümmt ut de anneren düütsche Spraakruum (10,8 % ut de Swiez, 5,9 % ut Öösterriek un 3,4 % ut Düütschland), folgt van 3,3 % ut Italien un ut de vormalige Jugoslawien, 2,6 % sien ut de Türkei un 4,8 % kümmen ut annere Lannen. Rund 90 Natschonalitäten lewen ständig in Liechtensteen.

### Spraak
De Liechtensteener spreken 'n alemannsche Dialekt van de Hoochdüütsch. Dat Hoochalemannsch ward ook in de Naverkantonen Graubünden un St. Gallen un ook in de östenriekse Vorarlberg sproken. 

Schrift- un Medienspraak is aver Hoochdüütsch. Liechtensteen is de enzige Staat met Düütsch as alleeniger Amtsspraak.

## Staat
De Verfaten is demokraatsch. De Vertreden na buten liggt bi de Swiez.

## Belangrieke Gemeenden
### Onnerland
*  Ruggell (1.966 Inw.)
*  Schellenberg (1.018 Inw.)
*  Gamprin (1.583 Inw.)
*  Eschen (4.201 Inw.)
*  Mauren (3.884 Inw.)

### Opperland
*  Schaan (5.788 Inw.)
*  Planken (422 Inw.)
*  Vaduz (5.204 Inw.)
*  Triesenberg (2.511 Inw.)
*  Triesen (4.806 Inw.)
*  Balzers (4.511 Inw.)

## Weblinks
* Offischele Portal van de Förstendom Liechtensteen
* Portal van de Förstenhus
* Portal van de Liechtensteensche Landsverwaltung
* Amteliche Statistik van Liechtensteen
* Offischele Homepage van de Liechtensteensche Landdag
* Staatskunde Liechtensteen
(Alle Sieden op Hoochdüütsch)
London

**London** is de Hööftstadt vun England un vun dat Vereenigte Königriek vun Grootbritannien un Noordirland. De Stadt liggt an'e Themse in Süüdoostengland. An'n 1. April 1965 is Greater London (Platt:Groot-London) grünnt wurrn. Greater London hett siet de Tiet en gemeensam Verwalten. In dat Johr 2006 leven dor 7.512.400 Minschen up 1.579 km², dor mank sünd 2.972.900. de in de 13 Stadtbezirken vun Inner London wahnt. In de Agglomeratschoon vun London leven in dat Johr 2001 8.278.251 Inwahners.

London is en vun de wichtigsten Zentren för Kultur, Finanzen un Hannel in de Welt (Weltstadt). Dor gifft dat bannig veel Universitäten, Hoochscholen, Theaters un Museums. De Gemarken vun Greater London sünd updeelt in Inner- un Outer London un sett sik tohopen ut de City of London un denn noch 32 annere Stadtdelen („London boroughs“), dormank ok de City of Westminster. In London sitt de Internatschonale Organisatschoon för Seeschipperee (IMO).

## Geographie
### Laag

London liggt över 45 km langs den Themse-Stroom, wo Schipperee up bedreven warrt. In'n Dörsnitt liggt de Stadt 15 m över NN. De Anfang vun de Stadt lä in en Wohnsteed in'n Noorden vun de Themse, in de hüdige City of London. Ut düssen Grund liggt de gröttere Deel vun de Stadt noch hüdigendags in'n Noorden vun de Themse. Bit 1739 weer de London Bridge de eenzige Brugg över den Stroom. As in dat 18. un 19. Johrhunnert annere Bruggen un de Iesenbahn boot wurrn sünd, is de Stadt na all Richtungen hen grötter wurrn. Dat Land is platt oder hett en poor Buckels. Dorüm konn de Stadt sik goot utbreden. 

Fröher weer de Themse veel breder un sieder as hüdigendags. Hüüttodaad is se meist ganz mit Dämm ingrenzt un de Bäken un Fleten, de dor toströömt, liggt ünner de Eer. De Tieden vun de Noordsee her sünd in London noch düütlich to spören, dorüm gifft dat in de Stadt ok de Gefohr vun Överswemmen un Stormfloot. Bi Woolwich ööstlich vun Greenwich is in de 1970er Johren dat Thames Barrier boot wurrn. Dat is en Wehr gegen de Gefohr vun Hoochwater. 

Dat Stadtzentrum dicht bi'n Trafalgar Square liggt up 51,30° Noord un 0,08° West. Dör dat königlich Observatorium in Greenwich is de bekannte Nullmeridian dörleggt wurrn. Vun em gaht de Längengraden ut un dormit ok de Tietzonen.

### Stadtdelen (Boroughs)

### Attraktschonen
* Tower vun London
* Trafalgar Square
London hett de ollste U-Bahn vun de Eer.
Liwwadden

**Liwwadden** (Freesch *Ljouwert*, Stadtfreesch: *Liwwadden*, Nedderlannsch: *Leeuwarden*) is de Hööftstadt vun de Provinz Freesland in de Nedderlannen. Up den 1. Dezember 2005 hefft in de Gemeende 91.771 Inwahners leevt un dat geev dor knapp 55.000 Arbeitsplätz. Liwwadden is een vun de Elf Steden vun de Provinz Freesland.

## Historie
Al vor dat Johr 1000 leven Minschen an den Oort, de nu Ljouwert heet. Dortieds lä de Oort an de Middelsee, de al in dat 13. Johrhunnert togahn is vunwegen Slick un Modden. De Hannel reck bit nah Russland hen. In dat Johr 1435 sünd de dree Warften-Dörper Oldehove, Nijehove un Hoek tohopenföögt wurrn to de Stadt Liwwadden. In dat sülbige Johr kreeg de Oort Stadtrecht.

Um 1650 höör Liwwadden to de tein meist bedüdend Städen in de Nedderlannen. Dormals harr de Stadt bi 16.500 Inwahners.

## Hüdigendags
Hüdigendags hett Liwwadden de Funktion as een Zentrum för de Region, man in de Nedderlannen is de Stadt nich mehr so wichtig.

## Söhns un Döchter vun de Stadt
* Maarten Tjallingii (* 1977) Radrennfohrer

## Weblenken
* Websteed van de Stadt (nedderlandsch)
Latiensche Spraak

**Latiensch** of ouk **Latien** is de Spraak vun de ollen Römers. Ok later weer un warrt Latiensch snackt un vör allens schreven: In de Kark, in de Medizin, vun de Afkaatens, de Biologens un ok süns in de Wetenschapen.

## Wichtige Kenntekens van düsse Spraak
Latien höört to de itaalschen Spraken, de sümmes wedder to’n Tack van de *centum*-Spraken höört, de wedder een Ünnerdeel van de indoeuropääschen Spraken sünt. Latien is ene synthetische Spraak, dat betekent, dat binah all de Bögensformen dör Vör- (Präfix) un Achterföögsels (Suffix) an de Woortstamm billt warrt. Latien hett bi de Naamwöör sess Naamfäll, dat sünd de veer, de wi ok in Hoogdüütsch hebbt, as der sünd Nominativ, Genitiv, Dativ en Akkusativ, en twee, de der vandaag in’t Hoogdüütsche nich mehr sünt, de Ablativ en Rest van de Vokativ. Bi de Verben hett dat Latien jüstso as Platt- en Hoogdüütsch 6 Tieden, maar se worren binah alle sunner Hülpsverben billt. Dat gült ok för dat Billen van Aktiv un Passiv un van de Isform un de Mööglichkeidsform. Dör düsse velen Bögensformen mit velen Utnahmen is Latien heel swoor to lehren. Düt mag ene Oorsaak dorför sien, dat all in röömsche Tiet dat gewahne Volk ene heel macklichere Form mit minder Bögensformen, dat so nöömt Vulgärlatien, gebroik, worut sik na’t Enn van’t Röömsch Riek all romaansche Spraken van vundaag utwickelt hebbt.

## Historie
In’t Öllerdom weer Latien de Spraak vun de Lüüd ut de italiensche Landschap Latium, wo Rom in liggen deit. Mit dat Utbreeden vun dat Röömsche Riek breed sik ok de Spraak ut, bit na Britannien un Germanien. Na dat Enn vun dat Röömsche Riek bleev Latien de Spraak vun de Kark un vun de Wetenschap. Wokeen op sik höll, de harr in't Middelöller Latien snackt. Bet so 1300 weern ok in dat plattdüütsche Spraakrebeet de opschreeven Saaken op Latien. Ok Adam vun Bremen un Anton Praetorius harrn op Latien schreven. Denn geev dat obers ok in de Hansetiet af un an Urkunnen op plattdüütsch. 

Ut ganz verscheeden Tieden sünd denn ok latiensche Wöör in dat plattdüütsche kamen, ton’ Bispeel de Keuk oder de Persepter.

* Catullus sien Carmen V op Latinsch un Plattdüütsch
Lettland

**Lettland** is en lütte Republiek, de in’n Noordoosten vun Europa an’e Ostsee liggt (Baltikum). Navers sünd Eestland, Russland, Wittrussland un Litauen. De Hööftstadt is Riga.

## Spraken
Amtsspraak is Lettsch, wat mit Litausch verwandt is. Datt is ene baltische Spraak.

## Geografie
Lettland warrt präägt vun Woold un Seen.

## Staat
De Verfaten is demokraatsch, de Traditschoon is vun’e Hansetied präägt.

## Städer
* Rīga
* Liepāja
* Daugavpils
* Ventspils
Lübeck

**Lübeck**, ook **Lübeek** schreven (Uutspraak: [ˈlyːbeːk]), is en ole Hansestadt in Sleswig-Holsteen. Lübeck liggt an de Traav un hett 215.000 Inwahners. 

## Geografie

De ole Stadt liggt op en Insel in de Traav. To Lübeck höört ok Travemünn, wat en Seebad is. De Haven vun Lübeck maakt Hannel besünners na de Länner langs de Oostsee. Vun Travemünn gaht Fährscheep na Trelleborg.

## Geschichte

De Naam kümmt vun dat ole slaavsche *Liubicen*, en Steed, vun de al Adam vun Bremen 1076 vertellt hett. Hinnerk de Leuw, Hertog vun Sassen, hett denn de Stadt Lübeck dor grünnt, wo se hüüt liggt. Dat weer 1159. Denn hett Lübeck gau Opswung nahmen un driev besünners Hannel langs de hele Ostseekant. Lübsche Kooplüüd sluten sik to Hansen tosamen. Un later maak de Stadt Lübeck den Anfang för de Hanse as Bund vun Städer. Hamborg weer de Noordsee-Haven för Lübeck un Lübeck de Oostsee-Haven för Hamborg. Dorüm harrn de Städer ok in dat 14. Johrhunnert en Kanal twüschen Alster un Traav maakt (Alster-Beste-Kanal). De hett dat aver nich lang maakt un dat lütte Stück twüschen Alster un Traav weer denn mit Ossenkarrn maakt. Aver na de Ilv harrn se denn den Stecknitz-Kanal boot, de na Lümborg güng.

## Wichtige Lüüd

### Lüüd, de in Lübeck born weern
* 1815: Emanuel Geibel, düütschen Dichter
* 1831: Arnold Overbeck, düütsch Maler
* 1871: Heinrich Mann, Schriever, Broder vun Thomas Mann
* 1875: Thomas Mann, Schriever, Dreger vun den Nobelpries för Literatur
* 1880: Hermann Lüdemann, düütsch Politiker un Ministerpräsident
* 1905: Günther Lüders, düütsch Schauspeeler 
* 1913: Willy Brandt, düütsch Politiker un Bundskanzler
* 1929: Horst Frank, düütsch Schauspeler
* 1939: Björn Engholm, düütsch Politiker un Bundsminister 
* 1965: Bastian Sick, düütsch Journalist, Lektor, Översetter un Saakbookautor
* 1995: Léon Mons, düütsch Schachspeler

## Weblenks

## Enkelt Nahwiesen
Labskaus

**Labskaus** is een Eten vun de Waterkant. Is ok good op’n Schipp to eeten. All de Saken, de een dorto bruukt, kanns op Vorrat holln. Weer al fröher so. Un kanns ok bieten, wenn du keen Teihn mehr in’t Muul hest.

Labskaus is ut Kantüffelmus un Pökelfleesch. Allens schöön lütt dörchdreiht. Dormit dat beter smeckt, kümmt dor ok noch Zibbeln rin un Peper un Solt. Rode Beete kann rin, aver beter is dat dorbi. Suure Gurken höört dorbi, Spegelei doröber. Fisch kümmt nich rin, tominns na Hamborger Oort. An de Ostsee un in Däänmark un Sweden doot se dat aver af un an doch. Fisch mutt aver doch dorto, un twors ’n schönen suurn Heern (Bismarck-Heern). Kanns ok en Rullmops nehm. Dorto hüürt ok en kolen Kööm, dat gifft Lüüd, de seggt: Dat is dat Wichtigste vun’n Labskaus.

Ok bi de Süüdlanners hett Labskaus intwüschen Frünnen funnen. To’n Bispeel de ool Bunneskanzler Helmut Kohl. De harr dat nich blots mit den Pälzer Saumagen, nee, ok mit den Labskaus. Tominns wenn he mal na de Waterkant keem.
Landschap

En **Landschap** is en Rebeet. Dat kann in mehr as een Staat liggen oder binnen een Staat. En Landschap is to’n Bispeel Holsteen oder de Nahoost.
Musik

**Musik** (de, f.) kümmt vun dat latinsche *musica*. To de Musik höört
* Leder
* Instrumentalmusik (Danzmusik un klassisch)
* Karkenmusik
* Oper un anneret Theoter mit Gesang.
* Filmmusik
* Jazz
* Blues
Dat gifft vele plattdüütsche Leder, to'n Bispill
* Kinnerleder
* Uuzleder
* Shanties
* annere Arbeitsleder
* Karkenleder
* Danzleder
* Leevesleder

Plattdüütsche Leder warrt hüüttodaags von Muskanten sungen un spält,
as to'n Bispill

* Godewind
* De Plattfööt
* Spälwark
* Timmerhorst
* Knut Kiesewetter
* Waldecker Kauhlhasen

## Weblinks

* Sammlung Musik in’n vun de ''Akademie der Künste'', Berlin (hoogdüütsch)
* ViFaMusik – Projekt to Borns för Musik un Musikwetenschop (hoogdüütsch)
* MusicMap: Genealogie un Historie vun Musikgenres (1870–2016). (hoogdüütsch)
Monarkie

En **Monarkie** is en Land, wat as Kaiserriek, Königriek, Hartogdom un so wieder regeert warrt. Ok to de Staatsform warrt Monarkie seggt. Dat Woort kümmt vun dat greeksche *mono* = een un *archein* = regeern. Heet, dat bloots een regeert. Hüüt sünd de Monarkien aver tomehrst demokraatsch verfaat.

Monarkien sünd to'n Bispeel

* Grootbritannien
* Belgien
* Nedderlannen
* Luxemborg
* Däänmark
* Sweden
* Norwegen
* Spanien
* Liechtenstein
* Monaco
Middelöller

Dat **Middelöller** is de Tied vun de Ridders, obers ok vun de Hanse. Wi rekent dat Middelöller vun dat Enn vun dat Weströmsche Riek anno 476 bet kort vör 1500, wo Christoph Kolumbus na Amerika fohrn is. Dat Middelöller ward ok rekent vun de Deelen vun dat Römsche Riek in 395 bit to dat Enn vun dat Oströmsche Riek, dat weer 1453 as de Törken Byzanz ünner ehr Kontroll bröcht harrn.

Dat Middelöller ward indeelt in
* freuget Middelöller: ca. 450 - 950
* hooget Middelöller: ca. 950 - 1250
* laatet Middelöller: ca. 1250 - 1500
Dat hooge un laate Middelöller is togliek ok de Hansetied.

Översicht:
* 476 De germansche Soldatenbaas Odoaker sett den Römschen Kaiser Romulus af. Dat weer dat Enn vun dat weströmsche Riek. Nu fangt dat Middelöller an. Dat ooströömsche Riek blifft ober.
* 450-500 De Sassen un Angeln seilt över de Noordsee na England un warrt dor to de Angelsassen
* 530 De Sassen kümmt bit an den Rhien
* 596 De Angelsassen warrn Christen
* 718-804 Jümmers wedder Kreeg twüschen de Franken un de Sassen.
* 800 De Franke Karl mookt sik to'n Kaiser
* 804 Hamborg warr gründt
* 831 De hillige Ansgar warr Arzbischop vun Hamborg. 
* 1066 De Normanne Willem de Eroverer seilt na England. In de Slacht vun Hastings mutt sik de Angelsasse Harold slagen geven. 
* 1066 De Slawen verwüst Haithabu.
* 1076 Adam vun Bremen schrievt över den Norden
* 1142-1180 Hertog Hinnerk de Leuw regeert de Sassen. Lübeck ward gründt. Bardowieck tweimookt.
* 1356 Bund *van der düdeschen hanse* ünner lübsche Leederschap
* 1361 Kreeg twüschen de Hanse un den dänschen Keunig Waldemar IV.
* 1370 Freeden vun Stralsund. De Vitalienbröder, de den dänschen Keunig hülpen harrn, fangt dat Seerövern an. 
* 1402 De „Bunte Koh“, een Hamborger Hanseschipp fangt den Seeröver Klaas Störtebeker. He ward op den Grasbrook een Kopp körter mookt.
* 1494 De russche Zar Iwan II. mookt dat Hansekontor in Nowgorod dicht.

## Weblenken

### Hoogdüütsche Lenken

* Tutorium vun de Historisch Seminar an de Universität Tübingen, ''Abteilung für Mittelalterliche Geschichte''
* ''Geschichtsquellen des deutschen Mittelalters'' (Bayer. Akademie der Wissenschaften)
* 
* 
* Ingrid Heidrich: 
* Gemeenfree’e Böker över’t Middelöller as Vulltext online bi Lexikus

### Engelsche Lenken

* De Re Militari: ''The Society for Medieval Military History'' 
* Essays in Medieval Studies, engl. Tiedschrift
* Internet Medieval Sourcebook Project 
* Medievalists.net 
* Medieval History Database (MHDB)
* Medieval Worlds, Official website
* The Labyrinth
Mekelnborg-Vörpommern

**Mekelnborg-Vörpommern** oder **Mäkelborg-Vörpommern** is en düütsch Bundsland in’n Norden. De Hööftstadt is Swerin. Mekelnborg-Vörpommern liggt an de Waterkant vun de Oostsee. Dor leevt up 23.180 km² 1.696.500 Inwahners (30. September 2006). Dat sünd 73 Inwahners/km². De gröttste See is de Müritz, de gröttste Insel sünd Rügen un Usedom.

## De Naam

De Naam vun dat Land kummt vun de twee Delen:
* Mekelnborg, wat vun dat ole *Mikilinburg* kummt, woneem al vör 1066 en Bischop seet, de to dat Arzbisdom Hamborg-Bremen tohörig west is, as Adam vun Bremen dat schreven harr. 
* Vörpommern, wat de westlich Deel vun Pommern is.

## Regeren
De Regerung sitt in’n Landdag Mäkelborg-Vörpommern in Slott vun Swerin

Regeert warrt Mekelnborg-Vörpommern vun den 17. September 2006 af an vun en grote Koalitschoon ut SPD un CDU. Ministerpräsident is vun den 6. Oktober 2008 af an Erwin Sellering vun de SPD. Sien Vörganger Harald Ringsdörp hät vör de leste Wahl ok al en Root-rode Koalitschoon tohopen mit de PDS anföhrt. Ministerpräsidentin is nu Manuela Schwesig.

## Spraken
In’t Land warrt Plattdüütsch, sünners Mekelnborg-Vörpommersch Platt un Hoochdüütsch snackt. In Artikel 16, Afsatz 2, vun de Verfaten vun Mekelnborg-Vörpommern steiht: *Dat Land steiht för de plattdüütsche Sprak in un bringt ehr Pläg´ vöran.* Dorüm gifft dat ok en vullstännige plattdüütsche Faaten vun de Landsverfaten.

## Städer
* Bad Doberan
* Griepswoold
* Güstrow
* Neebramborg
* Nieg Strelitz
* Pasewalk
* Rostock
* Stralsund
* Swerin (Hööftstadt)
* Warnemünn
* Wismer

## Footnoten



## Weblenken
Noordmakedonien

De **Republiek Noordmakedonien** is en Republiek, de in’n Süüdoosten vun Europa liggt (Balkan). Se langt blot over en Deel vun de histoorsche Landschop mit den olen Naam Makedonien hen, de ehre annern Deele hüdigendags to Grekenland un to Bulgarien tohören doot. Navers sünd Albanien, Serbien, Bulgarien un Grekenland.

Von de Unafhängigkeit 1991 bet 2019 hett sik dat Land *Makedonien* nöömt. Üm den Naamstried twüschen Grekenland un Makedonien bitoleggen, hett dat Land sien Naam an’n 12. Februar 2019 to *Noordmakedonien* ännert.

## Spraken

Amtsspraken sünd Makedoonsch un Albaansch.

## Geographie

Noordmakedonien is vun Bargen präägt. De gröttste Stroom is de Wardar, de gröttste See is de Ohridsee.

## Staat

De Verfaten is demokraatsch. 

Dat „FYROM“, dat faken an de Naam anhangen worrn is, steiht för „Former Yugoslav Republic of Macedonia“. Dat is, wiel dat de greeksche Regeren en Veto inleggt harr, as Makedonien (FYROM) as unafhängig gellen laten warrn schull. Grekenland besitt en Provinz in sien Noorden mit den sülven Naam (Makedonien) un harr Angst vör Besittanspröch vun de nu unafhängig Naver Makedonien. As Kompromiss is dat unafhängig Land Republiek Makedonien (FYROM) mit den Tosatt „FYROM“ in de UNO opnommen worrn. De Kunflikt mit Grekenland is 2019 bileggt worrn, as sik dat Land op *Noordmakedonien* ümdöfft hett.

## Historie
* Kiek to de Geschicht vun dat antike Königriek Makedonien unner Makedonien (Antike). Wenn du wat weten wullt over de Geschicht, wie dat vun dat Enn vun dat Röömsche Riek af an wietergahn is, denn kiek unner Makedonien (Region). 

## Städer

* Skopje
* Tetovo
* Ohrid
* Weles

## Weblenken
•https://vlada.mk/
Montenegro

**Montenegro** is en lüttje Republiek, wat in’n Süüdoosten vun Europa an’e Adria liggt (Balkan). Navers sünd Kroatien, Bosnien-Herzegowina, Serbien un Albanien. De Hööftstadt is Podgorica.

## Spraken
Amtsspraak is Serbokroatsch, offiziell Serbsch.

## Geographie
Montenegro warrt prägt vun hohe Bargen.

## Staat
De Verfaat is demokratsch. Montenegro un Serbien harrn sik in en Staatenverbund tosamensloten: Serbien un Montenegro. Dat weer de niege Naam för dat olle Jugoslawien. Dat geev denn Bestrevungen, de de Uplösung vun de Staatenverbund Serbien un Montenegro wullen. In’n Mai 2006 hebben de Inwohners vun Montenegro för’n egen Staat afstimmt un sik an’n 3. Juni 2006 vun Serbien trennt.

In Mai 2007 is Montenegro as 47. Staat in de Europaraat upnommen wurrn, in Juni 2017 as 29. Staat in de NATO.

## Städer
* Podgorica
* Cetinje
* Nikšić
* Berane
* Tivat
* Bar (Stadt)
Makedonien

**Makedonien** (ok *Mazedonien*) betekent

* Makedonien, Region in’n Süüdosten vun Europa, verdeelt over en Reeg vun Staten,
* Makedonien (nu Noordmakedonien), en Deel vun düsse Region, hüdigendags unafhänge Republiek in Europa, de vörmols to Jugoslawien tohöört hett,
* Makedonien, Deel vun düsse Region, de hüdigendags in’n Norden vun Grekenland liggen deit,
* Makedonien, de Vörlöper vun allens: en oolt Grootriek in de Antike.
Moskau

**Moskau** (russ'sch *Москва* = „Moskwa“) is de Hööftstadt vun Russland. Moskau liggt an’n Moskwa-Stroom. De Stadt weer ok Hööftstadt vun de fröhere Sowjetunion un vun dat vorrevolutschonäre Russland vun’t 15. Johrhunnert bet 1703 wesen. De Regerensseet in de Stadt is de Kreml.

De Stadt weer 1147 dat eerste Maal nöömt. In de Johren 1237/1238 wörr Moskau vun de Mongolen innahmen. Denn wörr de Stadt Hööftstadt vun en uonafhängig Förstendom. In’t 15. Johrhunnert möök de Zar Ivan III. se to sien Hööftstadt vun Russland. Bi’n Inmarsch vun Napoleon in’t Johr 1812 harrn de Inwahners Füür in ehr Stadt leggt un sünd weglopen. De Truppen vun Napoleon mööt de Stadt verlaten. 
Moskau is Anfangspunkt vun de Transsibirische Iesenbahn, de wichtigste Iesenbahnmagistraal vun dat Land över Nischni Nowgorod un Kirow no Wladiwostok.

Anner Verkehrsverbinnen löppt no:

* Sankt Petersborg-Skandinavien
* Archangelsk
* Nischni-Nowgorod-Kirow-Nowosibirsk-Wladiwostok/-Ulan Bator-Peking (Transsibirische Iesenbahn)
* Kasan
* Samara-Astana-Zentralasien
* Wolgograd-Kaukasus
* Rostow
* Krim
* Kiew
* Minsk-Middeleuropa
* Minsk-Vilnius-Kaliningrad
* Riga

Moskau hett en good System vun Ünnergrundlienen, wat Metro heet. 1935 is mit de Bo anfungen worrn, hüüt sünd dor 11 Lienen mit mehr as 150 Statschonen in Bedrief. Poor vun düsse Statschonen süht ut as Palästen.

De Stadt hett 10,5 Millionen Inwahners (2002, 1989 8,9 Millionen), de Grootruum Moskau bi 12 Millionen (1994).

Attraktschonen:

: de „Wolkenkratter“ in Zuckerbäckerstil, to'n Bispeel de Uni
: Rot Platz
: GUM
: Arbat
: Bolschoi Theater
:...
De Dagblääd in Moskau sünd:

* Iswestija
* Kommersant
* Komsomolskaja Prawda
* Krasnaja Swesda
* Moskowskaja Prawda
* Moskowski Komsomolets
* Moscow Times
* Nesawisimaja Gaseta
* Parlamentskaja Gaseta
* Prawda
* Rossijskaja Gaseta
* Tribuna
* Trud
* Wedomosti
* Wetschernjaja Moskwa
* Wremja-MN
* Wremja Nowosti
Middelamerika

**Mittelamerika** is de Deel vun Amerika wat tüssen Noord- un Süüdamerika liggt, un de Karibik.

Middelamerika is mehr een kulturellen un politischen Woort. Geografisch höört dat to Noordamerika to.
Masse (Physik)

----
De **Masse** is in de Physik en Eegenschap vun de Materie. De Maateenheit in Kilogramm.

Dorbi warrt unnerscheeden tussen drooge und swoore Masse.
De swoore Masse hangt med de swoore Wesselwarken (Gravitatschoon) tosammen wieldes de drooge Masse med de Droogheit van de Materie tosammen hangt. 
De Unnerscheed makt dat de drooge Masse sik ook ahn Gravitatschoon dörslannt.
De drooge Masse schuvt de Versnellen up, wenn een Kraft op disse angriept.
In de Physik warrt disse Droogheit as Droogheitmoment hinstellt, dat ook van de Massevertelen avhangt.
Dartegen gevt dat de swoore Masse. Tussen twee swoore Massen gellt de Gesett vun Newton.
Na dat de Versnellen tussen beeden is proportschonal to ehre swoore Massen un umkehrt proportschonal to de Affstandsquadrat.

## Vörstellung vun swoore un drooge Masse

De Froog is nu, wenn Weerte vun de beeden Massen sik unnerschiedt.
Einstein hett makt een Vörslag sik een Fohrstohl to vörstellen.
Darin is een Gewicht fast makt över twee Feddern med de Bööm un med de Bodden.
Wenn de Fohrstohl sik in gravitatschonfrie Ruum in'n Gangen na baben sett, de Gewicht warrt utlenkt na ünnen.
Man wenn de Fohrstohl is in Ruh un in Ruum med Gravitatschoon, de Gewicht warrt wedder utlenkt na ünnen.
De Experimentator binnen de Fohrstohl kann nu niet beede Saken unnerscheeden, wenn de Versnellen vun de Fohrstohl hebbt de lieke Weert as de Swoorversnellen.
Monaco

**Monaco** is en lüttet Förstendom, wat in’n Süüdwesten vun Europa an de Middellannsche See liggt. Dor leevt up bloß man 1,97 km² 32.796 Inwahners (Juli 2008). Naver is Frankriek, Italien is keen Naver, aver dat liggt ok nich wiet weg. De Hööftstadt is Monaco.

## Spraken
Amtsspraak is Franzöösch. De gröttste anner Moderspraak is Italieensch.

## Staat
De Verfaten is demokraatsch. De Staatsform is en Parlamentaarsche Monarkie. 

## Städer
* Monaco
* La Condamine
* Monte Carlo

## Historie
Monaco is in dat 15. Johrhunnert unafhängig wurrn.
Metall

En **Metall** is en Stoff, de speegelig is un dör den du elektrischen Strom schicken kanns.

De Metallen nehmt den gröttsten Deel vun dat Periodensystem in.

Metalle sünd to'n Bispeel:
* Iesen
* Gold. 
* Sülver
* Natrium
* Aluminium.

Metallen hebbt de Lüüd siet dat Enn vun de Steentied bruukt. Toeerst dat Kopper. Denn hebbt se Kopper un Tinn tosomensmolten un harrn den Bronze. Darna is de Bronzetiet naamt. Un denn, sowat bi 500 v. Chr. harrn de Minschen klorkreegen, wo se an dat Iesen komen kunnt harrn. Denn fung de Iesentiet an.
Melk

De **Melk(e)**, ook **Mölk**, westföölsch ook **Miël(e)k**, **Milk(e)**, **Millek** oder **Mellek**, is een witt Mengels (Emulsion) ut Fett, Water un annere Stoffen, de de Modder vun een Söögdeer to ehr lütte Briegen gifft, to’n Bispeel de Kauh to ehr Kalf. 

De Minschen hoolt sick de Melk vun dat Veehtüch, besünners vun
* de Kauh (Rindveeh)
* de Huuszeeg
* dat Schaap

To de Melk von’n Minsch sülvs warrt Tittmelk seggt.

Melk hett
* 87 Perzent Water
* 3,7 Perzent Fett
* 3,5 Perzent Protein
* Melkzucker (Laktose)
* Calcium
* Vitamine
* un noch veel anner gode Saken.

Ut Melk mookt de Minsch to’n Bispeel
* Kees
* Dickmelk
* Joghurt
* Quark
* Slagsahne
* Waddik
* Botter

## Nawiese
Memel (Stroom)

De **Memel** (, , ) is en Stroom in Wittrussland, Litauen un Russland (Kaliningrader Oblast). Bi Tilsit münnt de Memel in dat Kurisch Haff, wat to de Oostsee behöört.

In de 1. Stroof vun dat Düütschlandleed, wat de Natschonalhymne vun Düütschland is, warrt vun Düütschland *von der Maas bis an die Memel, von der Etsch bis an den Belt* sungen, dat sünd de histoorschen Grenzen vun dat Rebeet wesen, woneem Düütsche leven deen. Hüüt sünd de Düütschen ut disse Gegend verdreven, wat mit en Grund is, dat dat Leed nich mehr ganz sungen warrt.
Madrid

**Madrid** is siet 1561 de Hööftstadt van Spanien un hett vandagen 3,2 Millionen Inwahners un liggt in de Metropolregion Madrid. De Stadt is dat politische un kulturelle Hart van dat Land un togliek de wichtigste Hannels- un Verkehrsmiddelpunkt. Se liggt 662 m över NN an den lütten Fluss Manzanares un is de Seet van de spaanschen Regeerämter un de groten Banken. Madrid hett fief Universitäten un darto noch Hoochscholen un Akademien. Dat Hart van de Stadt is de Puerta del Sol. 

Dat Prado-Museum mit siene rieke Biller- un Skulpturen-Sammlung is de kulturelle Middelpunkt. Besunners weertvull unner de 3000 Biller sünd de Warken van den spaanschen Maler Velasquez (1599-1660). Dicht bi dat Prado-Museum liggt de *parque de Retiro*, de bekanntste un gröttste Parkanlaag van de Stadt. 

Dat Klima in de Stadt is ruuch in de Hööchde van 662 m över NN tomidden van de boomlose, dröge un evene Landschap. De lange Sommer is heet un stövig, de Winter is koolt un stöörmsch.

Madrid is ene junge Metropol. In dat 9. Johrhunnert boon de Mauren an de Steed, wo vandagen de Königspalast steiht, ene Borg up. De Anlaag wurr Magerid nöömt un af 939 Madschricht. 1038 wurr Madrid kastielsch. As König Felipe II. 1588 siene Residenz in Toledo upgeev un na Madrid umtoog, fund de Upstieg van de Stadt an. 1606 wurr se offiziell spaansche Hööftstadt.

In den spaanschen Börgerkrieg van 1936 bit 1939 weer Madrid bit tolest republikaansch un leed groten Schaden dör düütsche un italiensche Bombenangrepen. Van 1939 bi 1975 harr Franzisco Franco sienen Sitt in de Stadt. Na sienen Doot wurr Juan Carlos I. König van Spanien. He sett sik för de Demokratisierung in. Mit siene Familie wahnt he buterhalf van de Stadt in en lütt Slott. 

1992 weer Madrid „Kulturhööfstadt vun Europa“. 2004 kemen bi enen Terroranslag up veer vull besette Iesenbahntöög 190 Minschen to Doot.

## Weblinks

* Homepagevun de Stadt (spaansch)
* Ein Besuch in Madrid vom 18. bis 21. Dezember 2018 vun Gerhard Hund
Moldawien

**Moldawien** (offiziell up Rumäänsch *Republica Moldova*) is en Binnenstaat in Südosteuropa. De grenzt in' Westen an Rumänien. In' Norden, Osten und Süden wurrd Moldawien vullstännig vun de Ukraine umslooten, so dat kien direkten Togang to dat stäenwies blots twee Kilometer entfeernt Swaart Meer besteiht.

## Name
De Republiek wurrd in Düütschland un in Öösterriek **Moldau**, in de Swiez as **Moldova** betekent,. In de Langform wurrd se as *Republik Moldau* bzw. *Republik Moldova* betekent.

## Spraken
Amtsspraak is Moldaawsch, wat dat sülve is as dat Rumäänsche, aver ut politische Grünn ümdööpt worrn is. In Moldawien leevt grote Minnerheiten, wat Russ'sch, Törksch un Ukrainsch snackt.

## Geografie
Moldawien is en landweertschoplich präägt Land mit Wienweertschop. De Region, wo Moldawien (ahn Transnistrien) liggt, heet Bessarabien. Gröttste Strööm sünd de Pruth un de Dnestr.

## Staat
De Verfaten is demokraatsch. De Weertschop hett grote Problemen, so dat Moldawien dat ärmste Land in Europa is. Dat gifft ok Sezessionsbestrevungen vun de russ'sche un de ukrainsche Minnerheit, de de internatschonaal nich anerkannte Republik Transnistrien utropen hebbt.

## Städer
* Chişinău
* Bălţi
* Tighina
* Tiraspol

## Weblenken

* Regeeren vun Moldawien
* Moldova-Institut, Leipzig
* Moldova Reference Database, Södertörns högskolebibliotek, Stockholm
* Informatschonen to Minnerheiten in Moldawien (engelsch
* Politisch-ökonoomsch Landkoort 2001 (franzöösch)
* Privates Informatschoons- un Businessportal to de Republiek Moldau

## Enkeld Nahwiesen
Mineralogie

De **Mineralogie** is de Wetenschop vun de Mineralen. 

Se hannelt vun de Kristallens un ut watvun Mineralen se opboot sünd.