open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Georg Ruseler

**Georg Ruseler** (* 11. Januar 1866 in Obenstroh; † 6. März 1920 in Ollnborg) weer en düütschen Dichter.

Ruseler is 1866 in Obenstroh boren. He güng toeerst na de Volksschool un later vun 1880 af an bet 1884 op dat evangeelsche Lehrerseminar in Ollnborg. De eersten beiden Johren as Lehrer hett he an ene Dörpsschool arbeidt un güng denn as Schoolmeester an de Heiligengeistschool na Ollnborg. Vun 1889 af an bet 1899 weer he op de Stadtknabenschool A in Ollnborg un denn op de Stadtknabenschool B. Vun 1909 af an weer he ok Rekter. 1918 is he swoor krank worrn un in’n Januar 1919 hett he den Schooldeenst opgeven un keem na’t Krankenhuus. Dor is he ok bleven bet he 1920 vun Tuberkuloos doodbleven is.

Dat Schrieven weer för Ruseler jümmer en ganz wichtigen Deel vun sien Leven. He harr toeerst blot Hoochdüütsch schreven, vunwegen dat gröttere Publikum, ok wenn siene Figurn in jemehr Wesen jümmer plattdüütsch weren. Eerst later hett he ok siene plattdüütsche Mudderspraak bruukt. Ok för dat Daagblatt Nachrichten für Stadt und Land hett he schreven.

He hett 1896 den Augsborger Schillerpries för siene Gedichten kregen. In sien Heimatdörp hebbt se later de Grundschool na em Georg-Ruseler-School nöömt. Ok Straten in Erwech, Varel un in Bremen dreegt sien Naam. In dat Heimatmuseum Varel wiest een Ruum Stücke ut sien Leven un Warken.

## Warken

* *Die Stedinger.* Drama, 1890
* *Der Wunderborn.* Niedersachsen-Verlag, Bremen
* *Die gläserne Wand.*
* *De dröge Jan.* Hermes, Hamborg 1919
* *Van Jadestrand und Werserkant.* (as Rutgever) vun Theodor Dirks, Quickborn-Verlag, Hamborg 1913
* *De Doekatersdeern.* 1919
* *Friesische Märchen.* (mit Albrecht Janssen, Wilhelmine Siefkes un Wilhelm Scharrelmann) Heine, Willemshaven 1919
* *De dulle Deern.* Heine, Willemshaven 1921
* *Heiner im Storchennest und andere Märchen.*
* *Wenn ick Plattdütsk hör. Leeder un Vertellsel.* Heine, Willemshaven 1921
* *Der Rauschende Garten.* Friesen-Verlag, 1922
* *De Muller van Äwelgunn. Un anners wat.* (as Rutgever) vun Theodor Dirks, Quickborn-Verlag, Hamborg 1922

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Literatur

* William Reinhard Frerichs: *Georg Ruseler: Ein Beitrag zur niederdeutschen Literaturgeschichte.* Adler, Griepswoold 1931, Dissertatschoon 

## Weblenken

* Die brennende Lampe - Humoreske (hoochdüütsch)
Parts per million

**parts per million** (afkört **ppm**) is en engelschen Utdruck, de översett so veel bedüüdt as *Delen op en Million* un för de Tall 10-6 steiht. De Utdruck warrt in de Wetenschoppen för den millionsten Deel bruukt, so as dat Prozent (%) för den hunnersten Deel steiht. De International Electrotechnical Commission (IEC) hett 1978 un de internatschonale Norm ISO 31-0 „Quantities and units - Part 0: General principles“ 1992 jüst so ok hebbt anraat, dat ppm beter nich to bruken, wiel dat de Gefahr bargt, sik mit de liekermaten billten Begrepen ppb un ppt to verdoon. Dat liggt doran, dat *billion* un *trillion* in’n engelschen (1012) un amerikaanschen (109) Spraakbruuk ünnerscheedlich Tallen bedüden doot. In Europa hebbt wi de Tallen op -iarden, wat dat in’t Amerikaansche nich geven deit. Bi Angaaven in disse Eenheiten mutt man also sünners oppassen, wat meent is.

Massenandeelen künnt in Milligramm per Kilogramm angeven warrn, bi Volumenkonzentratschoon kann Milliliter per Kubikmeter un bi Stoffmengdenandelen Mikromol per Mol bruukt warrn. En anner’t Rebeet, woneem ppm-Angaven maakt warrt is t.&nbsp;B. de Fehlerspann in’n Rahmen vun’t Göödmanagement. Sünners in de Automobil-Produkschoon warrt faken Vörgaven in tolaten ppm-Rebeden maakt.

In de Geodäsie warrt de Nauigkeit vun Reedschoppen för’t Meten vun Afstännen faken ok in ppm angeven. In dissen Fall is en Angaav vun Millimeter per Kilometer meent. In de NMR-Spektroskopie warrt dat ppm as Angaav för’t cheemsch Schuven insett. Butendem warrt dat ppm in de Chemie faken verkehrt nütt bi de Angaav vun Konzentratschonen bi waterige Lösen. Dorbi is denn 1 ppm = 1000 ppb as jüst 1 mg/l meent.

Bi Volumen-Mischproportschonen warrt en lütt v achteran stellt (ppmv), mitünner warrt dorvör aver ok vpm schreven.

## Ümreken
* **[[Prozent]]** = 10-2 = 10.000 ppm = Delen per Hunnert
* **[[Promill]]** = 10-3 = 1.000 ppm = Delen per Dusend
* **ppm** = 10-6 = Delen per Million
* **ppb** (*parts per billion*) = 10-9 = Delen per Milliarde
* **ppt** (*parts per trillion*) = 10-12 = Delen per Billion
* **ppq** (*parts per quadrillion*) = 10-15 = Delen per Billiarde

Is de Immissionsmengde as Massenandeel per Volumen angeven, t.&nbsp;B. µg/m³ Luft betütt man sik bi’t Ümreken in ppm op de Tall vun de Molekülen.

Bispeel:

0.1&nbsp;µg Blie in 1 m³ Luft sünd 0.1&nbsp;*&nbsp;10-6&nbsp;/&nbsp;207&nbsp;mol Blie in 1&nbsp;/&nbsp;22,4&nbsp;*&nbsp;103&nbsp;mol Luft. Also kommt op een Molekül Blie ruchweg 1011 Luftmolekülen (dormit sünd 0.1&nbsp;µg Blie&nbsp;/&nbsp;m³&nbsp;Luft üm un bi 10&nbsp;ppt Blie in de Luft).

Bi disse Reken weern verwennt: Molgewicht vun Blie = 207&nbsp;g&nbsp;/&nbsp;mol un Tall an Gasdelken bi 0&nbsp;°C per Liter = 1&nbsp;/&nbsp;22.4 mol (mit pV = nRT).
Buur (Speelkoort)

De **Buer** is en Speelkoort mit dat Bild vun en jungen Mann, tomehrst en Ridder oder Soldat. De Weert vun de Koort is tomehrst so as wenn dat en 11 weer. Blangen dat Bild is op de Koort ok en Symbol. Op düütsch is dat en „B“ för **B**uer. Op franzöösch steiht dor „V“ för **V**alet. Op Ingelsch heet de Koort *Jack* un hett en „J“.

Fröher heet de Koort op Engelsch *knave* (düütsch: Knappe). As de Lüüd in de Mitt vun't 19. Johrhunnert anfungen hebbt, op de Bildkoorten ok de Bookstaven mit optodrucken, hebbt se toeerst *Kn* schreven, aver denn hebbt se markt, dat een dor to faken mit den König mangdör keem un denn hebbt se de Koort to *Jack* ümnöömt.

In't franzöösch Blatt hebbt de Buern en traditschonelle Bedüden:
* Krüüz-Buer: Lancelot, de Ritter ut de Artussaag
* Piek-Buer: Hogier, ein Vedder vun Karl den Groten
* Harten-Buer: La Hire, en Suldat vun Johanna vun Orleans
* Ruten-Buer: Hektor vun Troja oder Roland, en Paladin vun Karl den Groten
Siegfried Springer

**Siegfried Springer** (* 1930 in Mineralnije Wodi) is de Bischop vun de evangeelsch-luthersche Kark in dat europääsche Russland.

Springer is 1930 in den Oort Mineralnije Wodi in Süüd-Russland boren. He is in Hoffnungsthal in de hüdige Ukraine opwussen un müss 1944 jüst as veel vun de annern Düütschen rut ut de Sowjetunion un is na Düütschland kamen. He hett dor denn de düütsche Staatsbörgerschop kregen. He is siet 1992 de Bischop vun de evangeelsch-luthersche Kark in dat europääsche Russland, de alltohoop 176 Gemenen hett.
Livermorium

**Livermorium** (fröher ok *Ununhexium* oder *ok Eka-Polonium*) is de Naam vun dat künstlich tüügte cheemsch Element mit de Atomtall 116 un dat Atomteken **Lv**. Dat Element tellt to de Transactinoiden. 

## Historie
Forschers an dat Lawrence Berkeley National Laboratory harrn 1999 in de Fachtietschrift *Physical Review Letters* bericht, dat se de Elementen Ununhexium un Ununoctium opdeckt harrn. Een Johr later hebbt se de Publikatschoon torüchtogen, nadem keen annern Forscher dat fardig brocht harr, jemehr Experiment natomaken. In’n Juni 2002 is denn rutkamen, dat de Hööftschriever vun de Publikatschoon, Victor Ninov en Bedrug maakt harr mit verkehrte Ergeevnisse, de he sik denn torecht bagen hett.

## Opdecken
Dat Vereenigte Institut för Karnforschen in Dubna, Russland hett in’n Dezember 2000 Resultaten publizeert, wona in’t Johr 2000 dat Isotop 292Uuh opdeckt worrn is. Tüügt worrn is dat ut de Karnreakschoon vun 248Cm mit 48Ca. Doran bedeeligt weern Forschers ut dat Institut sülvst un vun’t Lawrence Livermore National Laboratory.

Dat Lv-Isotop is dorna to 288Fl verfallen mit en Halfweertstiet vun 18 Millisekunnen. An’n 11. Mai 2001 hett dat Institut dorvun bericht, dat se een tweet Atom tostannen kregen hebbt, un dat de Egenschoppen dorvun en Rebeet vun *grötterer* Bestännigkeit bestätigen deit. De Synthees vun dat Element weer 2004 an’t Vereenigte Institut för Karnforschen mit en annere Methood bestätigt (över de cheemsch Identifikatschoon vun de Verfallsprodukten.)

In’n Juni 2001 hett de IUPAC bestätigt, dat dat Element opdeckt worrn is. Eerst harr dat Element den vörlöpigen Naam **Ununhexium** ut dat latiensche vun *un* „een“ un *hexa* „söss“. De Naam geev also de enkelten Tallen wedder. An’n 1.&nbsp;Dezember 2011 is de offizielle Naam Livermorium vörslahn worrn, de vun de Stadt Livermore, woneem dat bedeeligte Institut sitten deit. De Vörslag is an’n 30. Mai 2012 vun de IUPAC annahmen worrn.

## Wietere Forschen
2006 is bekannt geven worrn, dat dat noch dree wietere Experimenten geven harr, bi de 249Cf mit 48Ca-ionen beschaten worrn is, üm dorut dat Element Ununoctium (Uuo) to tügen, dat denn binnen een Millisekunn to Livermorium verfallen is. 

De Reakschoon, worut Livermorium tüügt worrn is geiht:

:\,^{248}_{96}\mathrm{Cm} + \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} \, \to \,^{292}_{116}\mathrm{Uuh} + 4 \; ^1_0\mathrm{n} \; 

Dat Isotop vun Livermorium is 47 ms later in en Isotop vun dat Element 114 (Flerovium, Fl) verfallen:

:\,^{292}_{116}\mathrm{Uuh} \to \,^{288}_{114}\mathrm{Fl} \, + \,^{4}_{2}\mathrm{He} \; 

## Kiek ok
* Eiland vun Bestännigkeit

## Bornen


## Websteed
Aegir

**Ägir** oder **Aegir** betekent

* Aegir, Figur ut de germaansche Mythologie,
* Aegir, Maand vun den Planeten Saturn,
* Aegir, en Software.
Albiorix

**Albiorix** betekent

* Albiorix, en Gott ut de keltische Mythologie,
* Albiorix, en Maand vun den Planeten Saturn.
Israelsünndag

**Israelsünndag** warrt in dat Karkenjohr de 10. Sünndag na Trinitatis nömmt. De liggt tomeist in de Midden vun den Maand August. 

## De 9. Aw
De Israelsönndag is nich wiet af vun den 9. Dag vun den Maand Aw in den jöödschen Klenner. An düssen Dag denkt de jöödschen Gemeenden jummers an den Tempel in Jerusalem un wie de toschannen maakt wurrn is. Dat weer in de Johren 587 v. Chr. un 70 n. Chr. De 9. Aw is en trorigen Dag mit Fasten un Beden. Morgens wascht een sik nich richtig, man een maakt bloß sien Ogen en beten mit Water natt. Wenn Lüde sik up de Straat drepen doot, seggt se nich fründlich „Moin“ oder „Goden Dag“. In’n Goddesdeenst sitt de Lüde up siede Schemels un leest de trorigen Afsnitten ut de Klaagleeder.  

## Middelöller
Vun dat Middelöller af an sünd in den christlichen Goddesdeenst an düssen Dag de Geschichten ut de Bibel vörleest wurrn, de vun den Ünnergang vun Jerusalem vertellt un dorvun, dat de Tempel in Dutt haut wurrn is. De Kark hett dat dormols so verstahn, dat Gott de Jöden straaft hett, vunwegen dat se nich up em höört harrn. Wenn düsse Geschichten in de Karken vörleest wurrn sünd, denn scholl dat ok en Wohrschau ween, dat dat de Christenlüde nich just so geiht, as de Jöden, un dat se beter up Gott sien Woort hören schollen. Martin Luther hett dat just so predigt un he meen, de Jöden mössen jummers noch mehr lieden, wenn se sik nich amenn noch to den Gloven an Jesus Christus bekehren döen. 

## Hüdigendags
Vunwegen de Shoah un al de grulichen Saken, de in Düütschland vunwegen den Natschonalsozialismus gegen de Jöden in Gang sett wurrn sünd, hefft de verscheden Karken dortolehrt. Hüdigendags meent se, de Jöden, dat weern de ölleren Bröder vun de Christen. Dat Arv weer jem gor nich wegnahmen, bloß vunwegen dat nu noch lüttjere Kinner dortokamen weern. Jummers noch, so meent de Karken hüüttodaags, weern de Jöden Gott sien leve Kinner. An’n Israelsönndag scholl dorüm in de Karken över Israel predigt weern un hulpen weern, dat de Christlichen Gemeenden beter verstaht, wat dat mit dat Jödendom up sik hett.
Bebhionn

**Bebhionn** betekent

* Bebhionn (ok *Bébinn*), de Göddin vun de Gebort ut de fröhe irische Mythologie,
* Bebhionn, en Maand vun den Planeten Saturn.
Bergelmir

**Bergelmir** (nordisch *Bargbölker*) betekent

* Bergelmir, in de germaanschen Mythologie den Stammvadder vun de Jötunen,
* Bergelmir, en Maand vun den Planeten Saturn.
587 v. Chr.

## Wat passeert is
* August: De Babyloniers ünner jem ehren König Nebukadnezar II. nehmt de Stadt Jerusalem in un haut ehr in'n Dutt. De Tempel warrt tweislahn un allerhand Inwahners vun de Stadt weert na Babylon (Stadt) wegsleppt.
## Boren

## Storven
588 v. Chr.

## Wat passeert is
* Januar: De Babyloniers ünner jem ehren König Nebukadnezar II. fangt an, de Stadt Jerusalem to belagern, vunwegen dat de König Zedekia vun Juda dat Bündnis mit Babylon upkünnigt harr
* Hofra warrt de nee Pharao vun Ägypten

## Boren

## Storven
* Psammetich II., Pharao vun Ägypten
598 v. Chr.

## Wat passeert is
* 6. Dezember (üm un bi): Jojachin warrt König vun dat lüttje Königriek Juda un blifft dat bit to'n 16. März 597

## Boren

## Storven
597 v. Chr.

## Wat passeert is
* 16. März: De Babyloniers nehmt ünner jem ehren König Nebukadnezar II. to'n eersten Mol de Stadt Jerusalem in un sett den König Jojachin af.
* Nebukadnezar sett Mattanja, Jojachin sien Ohm, to'n neen König vun Jerusalem in un gifft em den Naam Zedekia

## Boren

## Storven
560 v. Chr.

## Wat passeert is
* März: De vörmalige König vun Juda, Jojachin, warrt na 27 Johren in't Exil in Babylon free laten

## Boren
* Siddharta Gautama, de Grünner vun de Religion vun den Buddhismus († 483 v. Chr.)

## Storven
* Amelmarduk, König vun Babylon
Greundiek

**Greundiek** is een Gemeen in de Samtgemeen Lüh in’n Landkreis Stood. Se hett .

## Geografie

De Gemeen liggt in'n Süüdwesten vun Hamborg an de Waterkant vun de Elv in'n Olland, wat een vun de gröttsten Rebeeten för de Aaftbueree in Düütschland is.

Blangen Greundiek sülvs (mit Mojenhörn) höört to de Gemeen ok en Exklaav mit de Oortsdelen Sandhörn un Sietwenn, de twüschen de Gemenen Hullern-Twielenfleet un Steenkark liggt.

## Historie

### Verwaltungsgeschicht

In de Franzosentied hett de Oort toeerst 1810 bet 1811 binnen dat Königriek Westfalen to de Mairie Greundiek in’n Kanton Steenkark höört un denn von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon un dor to de Mairie Steenkark in’n Kanton Jörk.

De Oort hett vör 1852 de Hauptmannschop Twielenfleet in dat Grevengericht Oolland billt, weer denn von 1852 bet 1885 Deel von dat Amt Jörk un von 1885 bet 1932 in’n Kreis Jörk. 1932 is dat an’n Landkreis Stood kamen.

An’n 1. Januar 1971 hett de Gemeen Greundiek sik de Samtgemeen Lüh anslaten.

### Inwahnertall

## Politik
### Gemeenderoot

;Liddmaten:
* 2016:
*: CDU: Gerd Dehmel, Johann Frese, Mareen Krüger, Rolf Lühders, Hans-Peter Rinck
*: SPD: Karin Pfadenhauer, Hans-Heinrich Schenk
*: Gröne: Ulrike Mohr
*: FW: Udo Giese, Inge Massow-Oltermann, Kai Treutler

### Börgermeesters

* –2011: Maren Köster-Hetzendorf (SPD)
* 2011–31. Oktober 2016: Johann Frese (CDU)
* 1. November 2016–: Inge Massow-Oltermann (FW)

## Weertschop un Infrastruktur

Greundiek gellt na dat Regionale Ruumordnungsprogramm tohoop mit Steenkark as Grundzentrum för de Öörd in de Ümgegend.

### Verkehr
In de Gemeen Greundiek föhrt disse Buslinien, de all vun de KVG Stood bedreven warrt un an den Hamborger Verkehrsverbund (HVV) ansloten sünd:
* 2357 vun Stood över Hullern-Twielfleth, Steenkark un Jörk no Hamborg-Cranz.
* 2030 Buxthuud - Dammhusen - Jörk - Boßel - Steenkark (blots alldags);
* 2033 Greundiek - Steenkark - Hornborg (blots an Schooldoog);
* Un en por annere Busstreken för Ünnernehmen un Scholen. 

Vun den Fähranlegger „Lüh“ in Greundiek, föhrt düsse Schippslinien:
* Lüh-Schulau-Fähr no Wedel, vun Oktober bit Mai blots maandags bit freedags;
* HADAG-Fähr no Hamborg, St. Pauli Landungsbrücken, blots an Weekennen vun Mai bit Oktober.

De Schippslinien höört nich to den HVV.

Von 1996 bet 2007 is ok de Elv-City-Jet von Stodersand över’n Lüh-Anlegger na Hamborg föhrt.

### Ver- un Entsorgung

För dat Afwater is de Afwaterverband Oolland un Geestrand mit dat Klärwark Wetterndörp tostännig.

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed von de Samtgemeen Lüh (hoochdüütsch)
Bestla

**Bestla** betekent

* Bestla, Figur ut de germaansche Mythologie,
* Bestla, Maand vun den Planeten Saturn.

**Bestla** is de Familiennaam von

* Gary Bestla (* 1992), düütschen Schauspeler.
539 v. Chr.

## Wat passeert is
* 29. Oktober: De Persers ünner jem ehren König Kyrus marscheert in Babylon in. Nu gifft dat dat vördem so grote Riek vun Babylon nich mehr

## Boren

## Storven
538 v. Chr.

## Wat passeert is
* De König Kyrus vun Persien lett dat Edikt vun Kyrus rutgahn. Dor steiht in, dat de Jöden, de al 587 vun den König Nebukadnezar II. na Babylon wegsleppt wurrn sünd, nu na Huus gahn dröövt, wenn se wüllt. De eersten Jöden kaamt torüch na Jerusalem un fangt an, den Tempel wedder uptoboon. 

## Boren

## Storven
529 v. Chr.

## Wat passeert is
* 12. April: Kambyses warrt König vun Persien un blifft dat bit 522

## Boren

## Storven
561 v. Chr.

## Wat passeert is
* Amelmarduk warrt nee König vun Babylon. He blifft dat man bloß bit 560

## Boren

## Storven
525 v. Chr.

## Wat passeert is
* De König Kambyses vun Persien nimmt mit siene Truppen Ägypten in

## Boren

## Storven
Calypso

**Calypso** oder **Kalypso** betekent

* Kalypso, Nymph ut de greeksche Mythologie,
* Calypso, Maand vun den Planeten Saturn,
* (53) Kalypso, en Asteroid ut den Hööftgördel,
* Kalypso, greeksche Malerin ut de Antike,
* Calypso, en Dans un Musikstil,
* *[[Calypso (Schipp)|Calypso]]*, Forschungschipp vun Jacques-Yves Cousteau,
* Calypso, en Krüüzfohrtschipp,
* Calypso, Oort in North Carolina, USA,
* ''Calypso'', Geslecht ut de Familie vun de Orchideen.
Bataillon

**Bataillon** is de Naam för en Militärverband bi de Strietkräft. Dor höört as Ünnerafdelen verscheden Kompanien oder Batterien vun en Truppenoort to. Düsse Kompanien un Batterien sünd unner Ümstänn ünnerscheedlich utrüst un paßt so tosamen, dat se alltohopen eerst richtig funkscheneren könnt. To dat Battaillon höört 300 bit 1.200 Suldaten to. Dat hangt vun de Truppenoort af. Dat Wachtbataillon bi de düütsche Bundeswehr hett mehr as 1.800 Suldaten. Dat sünd so veel, as bi en Regiment. De Naam kümmt vun de Traditschoon her. En Reeg Bataillonen sünd to en Regiment tohopenfaat. 

## Historie
Dat Woort „Bataillon“ kümmt vun dat italiensche Woort „battaglia“ (Slacht, Upstellen in de Slacht). Battaglione is de Afdelen, de för de Slacht upstellt wurrn is. In dat 15. un 16. Johrhunnert hett jede sülvstännige Bulten vun Suldaten to Foot in de Slacht, de veerkant uptreden dö, düssen Naam harrt (franzöösch: bataillon), egolweg, wie veel Suldaten dor nu bi weern. In Düütschland is to dat Bataillon dormols ok Veerbulten oder Gewaltbulten seggt wurrn. En enkelte Kompanie vun de Infanterie, de to de Slacht upstellt weer, heet just so „Bataillon“, as en ganz Regiment. Dat Woort keem mit de Hugenotten in dat 17. Johrhunnert ok na Düütschland. De nee Naam is dormols an Steed vun den olen Slachtbulten inföhrt wurrn, as bi de Infanterie de Slachtorden jummers mehr updeelt wuurn is up lüttjere Truppendelen. As Naam för Ünnerafdelen vun de Infanterieregimenter, wo jummers en Reeg Kompanien tohören döen, is de Bataillon in Frankriek 1635 inföhrt wurrn, in Preußen 1685 un in Öösterriek 1695.
Nebukadnezar I.

**Nebukadnezar I**. (ok Nebukadrezar) (Nabû-kudurri-ußur = Gott Nabû, schütz mien öllsten Söhn), König vun Babylon 1128 v. Chr.-1104 v. Chr., is de veerte un bedüdenste König vun dat Huus Isin, dat Babylon unafhängig maakt hett vun de Macht vun Assyrien un dat ok de Gefohr, de vun dat Riek Elam utgüng, biesiet schaven hett. 
He hett de Städer Zanqu in den Noordoosten un Hit an den Middeleufrat innahmen un hett sik süms Herr över Lullubu (Oostland) un Ammuru (Westland) nömmt. De Assyriers hefft dat woll anners sehn. Wohrschienlich hett he tweemol de Elamiters angrepen un hett dor eenmol bi dat Standbild vun jem ehren Gott Marduk an sik reten. 

*Kiek ok bi:* Nebukadnezar II.
1104 v. Chr.

## Wat passeert is
* De Doriers kaamt in de Gegend vun Sparta

## Boren

## Storven
* Nebukadnezar I., König vun Babylon
Boy Lornsen

**Boy Lornsen** (* 7. August 1922 in Keitum; † 26. Juli 1995 ok dor) weer en düütschen Bildhauer un Schriever op Hooch- un Plattdüütsch.

Lornsen is as Söhn vun en Fohrensmann in Keitum op Sylt boren. Na sien Abitur 1941 weer he as Fleger un Funker bi’n Kommiss. Na’n Krieg hett he sik an de Landskunstschool in Hannover för dat Fack *Plastik* inschreven un dor en Utbillung as Steenhauer un 1952 den Steenbildhauermeester maakt. He hett denn bet 1966 as Bildhauer in sien Warksteed in de Wurtlüüdtweut in Brunsbüttel arbeidt.

1967 hett he sien eerst Kinnerbook rutbröcht, vun *[[Robbi, Tobbi und das Fliwatüüt]]*, dat mächtig Spood harr. Vun dor an hett he as Schriever arbeidt. He hett Gedichten, Kinner-, Jöögd- un Billerböker un Romans vör allen för junge Lüüd maakt. Ok op Platt hett he schreven.

Lornsen sien Böker hebbt se in vele Spraken översett, ünner annern in’t Greeksche, Japaansche un Norweegsche.

Lornsen weer siet 1981 Maat vun’n düütschen P.E.N.-Club.

Lornsen hett 1972 den Friedrich-Bödecker-Pries för sien Gesamtwark kregen un 1976 den Pries vun de Japaanschen Schoolbibliothekare. 1987 hett he de Sülverne Akademieze Geismar kregen.

## Warken

* *[[Robbi, Tobbi und das Fliewatüüt]]* (1967)
* *Jakobus Nimmersatt* (1968)
* *Abakus an mini-Max* (1970)
* *Barrnabas und seine Welt* (1972)
* *Feuer im Nacken* (1974)
* *Dies und das kann Fridolin* (1978)
* *Gottes Freund und aller Welt Feind* (1980)
* *Auf Kaperfahrt mit der Friedlichen Jenny* (1982)
* *Hieronymus Bosch* (1983)
* *Williwitt und Fischermann* (1983)
* *Williwitt und der große Sturm* (1983)
* *Williwitt und Vogelmeier* (1984)
* *Ferien im Storchendorf* (1984)
* *Sinfunikonzert - 13 plattdeutsche Gedichte* (1984)
* *Tim Träumer* (1985)
* *Wasser, Wind und Williwitt* (1985)
* *Nis Puk in der Luk* (1985)
* *Traugott und Das Wildschwein* (1985)
* *Der Hase mit dem halben Ohr* (1986)
* *Tante Jeske* (1986)
* *Seenotrettungskreuzer Adolph Bermpohl* (1987)
* *Nis Puk - Mit der Schule stimmt was nicht* (1988)
* *Sie wohnen hinter dem Deich* (1989)
* *Schiffe: vom Einbaum zum Ozeanriesen* (1989)
* *Die Möwe und der Gartenzwerg oder...* (1989)
* *Sien Schöpfung un wat achterno keem* (1991) (as Höörbook [Audio-CD] 2002 in’n Quickborn-Verlag)
* *Nis Puk und die Wintermacher* (1993)
* *Das Wrack vor der Küste* (1993)
* *[[Jesus von Nazareth. Een Stremel Weltgeschicht]].* (1994)

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers
Jesus

**Jesus** betekent

* Jesus vun Nazareth, so as he vun Historikers ankeken warrt un wohrschienlich as Minsch leevt hett,
* Jesus Christus, so, as he in den Gloven un in de Schriften vun de christlichen Karken verstahn un glöövt wurrn is,
* Jesus buten dat Christendom, so as Jesus in annere Religionen oder buten de Religionen ankeken un över em dacht warrt,
* Jesus, en Vörnaam för Mannslüde un Jungs un en Familiennaam.
Dalmaatsche Spraak

**Dalmatiensch** is ene utstorvene romaansche Spraak.

Dat Dalmatiensche hebbt de Nafohren vun de röömschen Siedlers in Dalmatien snackt. As Substrat hett dat veel vun de ole veneetsche Spraak afkregen. Ganz Dalmatien dee bet to dat 6. Johrhunnert Dalmatiensch snacken, denn kemen de Slaven mit ehr Spraak (wat later Kroaatsch weer) in dat Land. De hebbt dat Dalmatiensche jümmer mehr trüchdrängt. Toglieks hett dat Kroaatsche stark as Superstrat op dat Dalmatiensche warkt.

Schriftlich sünd welk Oorkunnen ut Ragusa nableven ut dat 14. un 15. Johrhunnert. In Ragusa hett dat 1472 en Dekret geven, dat in’n Stadtraat Ragusääsch, also Dalmatiensch, snackt warrn schull un keen Slaavsch. Dat weer al en Reflex dor op, dat de Spraak jümmer mehr trüchgahn dee. De dalmatiensche Stadtspraak hett sik denn nich mehr lang hollen. Överbleven is blot noch dat ländliche Dalmatiensch an de Küst.

Tolest hebbt noch welk Lüüd op de Eilannen Krk, Cres un Rab in de Adria de Spraak snackt. De leste Minsch, de dat noch snacken kunn, weer Antonio Udina op Krk, de 1897 doodbleven is. De Romanist Matteo Bartoli hett wat vun Udina siene Spraak noch optekent. Disse Dialekt op de Eilannen warrt na’n italieenschen Naam vun Krk, Veglia, ok Vegliootsch nöömt.
Pauliensch Privileg

Dat **Privilegium Paulinum** is in de kathoolsche Kark ene Utnahm vun den Grundsatz, dat de Eh nich wedder oplööst warrn kann. Wenn een as Nichchrist en annern Nichchrist heiraadt hett, denn seggt dat Privilegium Paulinum, dat dat Recht is, dat een, nadem he oder se later denn dööpt worrn is, *för den Glöven* noch wedder nee christlich heiraden dröff. Nöömt is dat Privileg na den Apostel Paulus.
Nebukadnezar

**Nebukadnezar** betekent

* Nebukadnezar I., König vun Babylon in dat 2. Johrdusend vör Christus,
* Nebukadnezar II., König vun Babylon, de in dat Johr 587 v. Chr. Jerusalem innahmen un den Tempel in Dutt haut hett.
Tibull

**Tibull** (*Albius Tibullus*; * üm 50 v. Chr.; † 17 v. Chr.) weer en röömschen Dichter vör allen vun Elegien.

Tibull stamm ut en röömsch Riddergeslecht. He weer Maat vun den Dichterkrink üm Marcus Valerius Messalla. In siene Gedichten schrifft he vun de Leev to *Delia* un *Nemesis*. He wiest sik kritisch gegen siene Tiet un gegen de Stadt Rom, lehnt Krieg, Staat un Politik af un em lengt na dat eenfache, rustikale Leven. In de Sammlung ut veer Böker *Corpus Tibullianum* sünd man blot twee vun em sülvs schreven.
Klever (Mehrdüdig Begreep)

**Klever** betekent

* Klever, en Plant,
* Klever, en Klöör bi’t Koortenspeel,
* Klever Verlag, Verlag ut Öösterriek.

**Klever** is de Familiennaam von

* Albrecht Klever († 1565), Raadsherr un Flottenföhrer ut Lübeck,
* Amelie Klever (* 1994), düütsch Model,
* Dieter Klever (1940–2008), düütschen Footballspeler,
* Heinz Klever (1928–2006), düütschen Politiker,
* Hermann Klever (1537–1597), Koopmann un Raadsherr ut Lübeck,
* Julius von Klever (1850–1924), russ’schen Maler,
* Philip Klever (* 1985), düütschen Offzeer un Blogger,
* Ulrich Klever (1922–1990), düütschen Schriever un Journalist.

Kiek ok bi: Klewer, Clever.
Klever (Klöör)

**Klever**  is en Klöör vun de franzööschen Speelkoorten. De originale franzöösche Naam is **Trèfle** un dat is ok dat franzöösche Woort för de Plant Klever. Dat Symbol steiht för de Kleverdree, dat Blatt vun den Klever mit sien dree Deelblööd.

Bi Skat un Dubbelkopp is Klever de hööchste Klöör.

## Bispillkoorten


Bild:Playing card club A.svg|Klever-Ass
Bild:Playing card club 2.svg|Klever-2
Bild:Playing card club 3.svg|Klever-3
Bild:Playing card club 4.svg|Klever-4
Bild:Playing card club 5.svg|Klever-5
Bild:Playing card club 6.svg|Klever-6
Bild:Playing card club 7.svg|Klever-7
Bild:Playing card club 8.svg|Klever-8
Bild:Playing card club 9.svg|Klever-9
Bild:Playing card club 10.svg|Klever-10
Bild:Poker-sm-244-Jc.png|Klever-Buer
Bild:Poker-sm-243-Qc.png|Klever-Daam
Bild:Poker-sm-242-Kc.png|Klever-König
Boran

De **Boranen** sünd en Reeg vun Verbinnen ut Bor un Waterstoff (Borhydriden). Över de Boranen un jemehr Derivaten hett Alfred Stock 1912 as eerster wat publizeert. Dorna hett sik dorut dat Rebeet vun de Boran-Chemie entwickelt, as ok vun de verwandten Carbaboranen. Dat is een vun de bedüdensten Entwicklungsrebeden in de anorganschen Chemie. En grote Tall vun neutral Boranen BnHm un Borananionen BnHmy- sünd synthetiseert worrn. De Boranen warrt na jemehr Stöchiometrie un Struktur ünnerscheedt in *hypercloso* , *closo*, *nido*, *arachno*, *hypho* un *conjuco*-Boranen. De Geometrie vun disse Strukturen warrt bestimmt dör de Proportschoon vun de Tall vun Stellaaschelektronen to de Tall vun Stellaaschatomen. De Struktur lett sik eenfach dör de Wade-Regel afleiden.

För siene Arbeiden över Boranen un Carbaboranen hett William Lipscomb 1976 den Nobelpries för Chemie kregen.

De Ümsetten vun Diboran (B2H6) mit Suerstoff to B2O3 is een vun de an dullsten exothermen Reakschonen, de bekannt sünd. Dordör hett vör allen ok dat Militär groot Intresse an de Boranen, üm jem as Raketendrievstoff intosetten. Op dat Rebeet is dorüm veel Grundlagenforschen maakt worrn, man na föffteihn Johren hebbt se dormit ophöört, wiel dat verscheeden Problemen geven hett: De an de Reakschoon bedeligten Stoffen sünd to unbestännig, hebbt en bannig dullen Röök, sünd giftig un vör allen ok backig, wat en Bruuk in Drievwarken utsluten deit.
Juvenile Award

De so nöömte **Juvenile Award**, de ok as Miniatur-Oscar oder Jöögdpries betekent weer, weer en Filmpries. De is as Sünnerpries vun de Academy of Motion Picture Arts and Sciences in’n Rahmen vun de Oscar-Verlehen vun 1935 bit 1961 vergeven worrn. 

De Juvenile Award weer en Lütt-Utgaav vun de normalne Oscar-Statue. De eerste Winner vun dissen Sünnerpries weer de dormols sössjohrige Shirley Temple. Vundaag warrt disse Pries nich mehr vergeven, wieldat de Jung- un Kinnerdorstellers nu ok in de normalen Nomineeren mitmaken künnt (as t.&nbsp;B. Haley Joel Osment för sien Rull in *[[The Sixth Sense]]*, Keisha Castle-Hughes in *[[Whale Rider]]*, Anna Paquin in *[[The Piano]]* oder Abigail Breslin in *[[Little Miss Sunshine]]*).

## De Priesdrägers
* 1935: Shirley Temple *Achten vun ehrn utermatigen Bidrag in de Filmünnerhollen 1934* (Öller: 6 Johr)
* 1939: Deanna Durbin (Öller: 17) un Mickey Rooney (Öller: 18) *för jemehrn bedüdenden Bidrag, den Geist un de Personifikatschoon vun Jöögd op de Lienwand to bringen un as junge Schauspelers en hogen Standard an Talent un Vullennen to setten.
* 1940: [[Judy Garland]] för *utermatig Dorbeden vun en junge Dorstellerin in’t Johr 1939* (Öller: 17 Johr)
* 1945: [[Margaret O’Brien]] *Utermatige Kinnerdorstellerin in’t Johr 1944* (Öller: 8 Johr)
* 1946: [[Peggy Ann Garner]] *Utermatige Kinnerdorstellerin in’t Johr 1945* (Öller: 13 Johr)
* 1947: [[Claude Jarman jun.]] *Utermatig Kinnerdorsteller in’t Johr 1946* (Öller: 12 Johr)
* 1949: [[Ivan Jandl]] för *The Search* (Öller: 12 Johr)
* 1950: [[Bobby Driscoll]] *Utermatig jung Dorsteller in’t Johr 1949* (Öller: 12 Johr)
* 1955: [[Vincent Winter]] för *The Little Kidnappers* (Öller: 7 Johr)
* 1955: [[Jon Whiteley]] för *The Little Kidnappers* (Öller: 10 Johr)
* 1961: [[Hayley Mills]] för *Pollyanna'', de utermatigste junge Dorbeden in’t Johr 1960 (Öller: 14 Johr)
Relativistisch Effekt

De **relativistische Effekt** beschrifft dat Afwieken bi de Egenschoppen vun swore Elementen vun dat, wat na herkömmlich Methoden (vgl. Schrödingerglieken) vermoodt warrt. En begäng Bispeel dorvör is de düüdliche Ünnerscheed vun de Klöör bi de Elementen Sülver un Gold, man ok de fletige Phaas vun Quecksülver ünner Normalbedingen kann dör den relativistischen Effekt verkloort warrn.

Vör disse Verkloren weer dat ok as „Effekt vun’t inerte Elektronenpoor“ (*Inert-pair effect*) betekent, wiel dat butenste Elektronenpoor in’t Valenz-s-Orbital inert is.

## Theorie dorachter
Bi de sworen Elementen af de sössten Periood in dat Periodensystem hebbt de Elektronen in de Neeg vun’n Atomkarn so grote Snelligkeiten, dat en relativistisch Anwassen vun jemehr Masse vörkummt, wat to en radial Tohopentehn vun de s- un p-Orbitalen föhrt. Dor warrt de Karnladen vun de Elektronen beter dör afschuult un de Energieniveaus vun de d- un f-Orbitalen warrt anböhrt.

Mathemaatsch mutt de nich-relativistische Hamilton-Operater gegen en relativistischen uttuuscht warrn. Dat geiht bi Atomen teemlich goot mit de Diracglieken an Steed vun de Schrödingerglieken. Bi de lichteren Elementen sünd Termen as de Breit-Korrektur maatgevend för de Elektron-Elektron-Wesselwirken un de Quantenelektrodynamik (QED) vun de Vakuumpolarisatschoon un Vakuumfluktuatschoon. Ruchweg af de Atomtall 50 speelt disse Term aver keen Rull mehr, wieldat de Vakuumpolarisatschoon un -fluktuatschoon meist den glieken Weert annehmt. Binnen een Grupp vun’t Periodensystem nimmt de Term för den relativitischen Effekt mit Z² to un warrt in de sössten Periood so groot, dat man den nich mehr ünner’n Disch kehren dröff. Af en Atomtall vun 55 mutt de Effekt dorüm acht warrn.

Bi de Elementen vun de föfften Periood speelt de Lanthanoidenkontrakschoon en bedüdend Rull, üm dat Verhollen to beschrieven. Dorna müssen aver de Energieniveaus vun de s- un p-Orbitalen vun Sülver un Gold meist liek groot wesen. Beobacht warrt bi’t Gold aver en Tosamentehn vun’t 6s-Orbital un en Utdehnen vun dat 5d-Niveau.

## Bispelen
Bi Sülver un Gold weern de 5d- un 6s-Energieniveaus in’n nich-relativistischen Fall liek groot. Man dör den relativistischen Effekt, warrt de 6s-Niveaus tohopentogen un de 5d-Niveaus utwiet. Dor entsteiht en Energiedifferenz bi, de de Bülgenläng vun blau Licht entspreken deiht. Dorüm warrt dat blaue Licht vun’t Gold absorbeert un de golden Klöör kummt tostannen. Gliektiedig warrt de Binnenlängen in Goldverbinnen körter (üm un bi 20 pm bi’t Gold-Dimer). Dat is antonehmen, dat disse Effekt bi’t Roentgenium noch starker is.

De Tendenz Oxiden to billn is bi swore Elementen nich so, as dat vermodt weer. So is PbO de bestännigste Verbinnen vun’t Blie, wieldat Silizium, Germanium un Tinn bestännige Dioxiden in de Form MO2 billt. Jüst so is keen bestännig Wismut(V)oxid bekannt, von Phosphor, Arsen und Antimon aver woll.

## Literatur
P. Pyykkö: Relativistic theory of atoms and molecules. A bibliography 1916-1985, Lecture Notes in Chemistry, No. 41, 389 p. Springer-Verlag, Berlin-Heidelbarg-New York (1986). ISBN 3-540-17167-3.
Burgunnsch

**Burgunnsch** betekent

* Burgundsche Spraak, en utstorven germaansche Spraak, de vun de germaanschen Burgunners in dat 5. Johrhunnert in Süüdwest-Gallien snackt wurrn is,
* Bourguignon-Morvandiau, en Dialekt vun de franzöösche Spraak in de Region Burgund, besunners in de Kuntreien vun dat Morvan.
Burgundsche Spraak

De **Burgundsche Spraak** is en Spraak, de dat hüdigendags nich mehr gifft. Se hett to'n Deel wat mit de oostgermaanschen Spraken to doon, man dat gifft dor doch allerhand Ünnerscheden.

## Historie
Dat Volk vun de Burgunners warrt to'n eersten Mol bi Plinius den Öllern uptellt. Dor heet dat *burgundiones*. Düssen Naam hett Ptolemaios övernahmen. Vun dat 4. Johrhunnert af an warrt denn faken vun de *Burgundii* snackt. 

Wat de Naam bedüden schall, is nich ganz klor. Dat kann avers angahn, dat he wat mit dat germaansche Woort **burgund* to kriegen hett. Dat heet *wat hooch liggt*.

So üm un bi dat 1. Johrhunnert siedelt de Burgunner an de Ünnerlööp vun Oder un Wießel. jem ehr Nabers sünd de Goten un de Wandalen. De ehr Spraken weert as oostgermaansch ansehn. Dat warrt annahmen, dat de Burgunner in dat 2. un 3. Johrhunnert na Süüdwesten utwannert sünd. De röömsche Kaiser Proebus drifft jem jedenfalls in dat Johr 278 ut de Provinz Raetien weg. In dat 4. Johrhunnert sünd se an den bövern Main to finnen. Jem ehr Nabers sünd de Alamannen. 411 - 413 hefft se den röömschen Kaiser  Jovinius hulpen. To'n Dank hett de jem denn de Provinz Germania Prima överlaten. In de eerste Hälft vun dat 5. Johrhunnert mütt de Burgunner denn ok woll jem ehr Königriek an den Middelrhien grünnt hebben. Dor vertellt dat Nibelungenleed vun. Vunwegen allerhand Röveree vun de Burgunner in dat Röömsche Riek hett de röömsche Heermeester Flavius denn en Bund mit de Hunnen slaten. He hett denn dat ganze Herrscherhuus vun de Burgunners utlöscht (kiek wedder bi dat Nibelungenleed). Mehr as 20.000 Mann sünd dor bi ümbröcht wurrn. De Rest vun dat Volk vun de Burgunners is denn na Sapaudia (Savoyen) ümsiedelt. Bit dat Königriek 543 vun de Franken ünnerkregen wurrn is, hefft de Königen Gundowech un Gundobad dat Volk wieder regeert. 

## Wat vun de Spraak över is
Wat vun de Spraak över is, kümmt tomeist vun Inschriften her. En Reeg vun burgundsche Naams sünd up Graffsteen in de Tiet vun 443-700 överbleven. Up en Bögelfibel (en Oort vun Snall) steiht noch dat Woort *uþfnþai* in Runenschrift to lesen (3. Person Sg. Optativ Präsens). Ok up Gördelsnallen un anner Snallen staht noch Inschriften to lesen. In de *Lex Burgundia* sünd Wöör ut de Spraak vun dat Recht to lesen, as *wittimon*, wat Hochtiet heet. Up Münten staht afkört de Naams vun de Königen. Veel is dat nich, wat överbleven is. 

## Literatur
* Klaus Eckerle, *Burgunden und Hunnen*, in: *"Uns ist in alten Mären..." - Das Nibelungenlied und seine Welt*, rutg. vun de Badische Landesbibliothek Karlsruhe, Darmstadt 2003. ISBN 3-923132-95-6 
* Wolfgang Haubrichs: *Burgundian Names - Burgundian Language*. (in'n Druck)
* Wilhelm Wackernagel, *Sprache und Sprachdenkmäler der Burgunden*, in: *Kleine Schriften*, 1874.
Bourguignon-Morvandiau

**Bourguignon-Morvandiau** is an un for sik en vun de Ünnergruppen vun de Langues d'oïl, de in den Noorden vun Frankriek tohuse sünd. Fröher weer Bourguignon so wat as de Regionalspraak in all Kuntreien vun Burgund. Hüdigendags warrt dat ehrder as en burgunnschen Dialekt vun de franzöösche (Hooch-) Spraak ankeken. So, as dat utsütt, warrt Bourguignon-Morvandiau bloß noch vun en poor Lüde in Burgund snackt und ok nich mehr vun Mudders an jem ehr Kinner wiedergeven. Vunwegen dat de Dialekt hüdigendags ok bloß noch in den Morvan snackt warrt (en Gegend, de wiet af is vun de groten Städer un Straten in Burgund), warrt tomeist nich mehr vun Bourguignon, man vun Bourguignon-Morvandiau snackt. Dat gifft avers doch en poor Wöörböker oder Versöken, de olen Utdrück un Snacks tohopen to stellen un de Spraak up düsse Oort nich to vergeten.
Tschuktsche Spraak

De **Tschuktsche Spraak** (in de Tschuktschen ehr egen Spraak *lg'orawetl'en yilyil*, 
ɬəɣʔɔˈrawɛˌtɬʔɛn ˈyiɬəyiɬ, plttdt. „Spraak vun de echten Minschen “ ut *lgi-* „echt“, *’orawetl’an* „Minsch“ un *yilyil* „Tung, Spraak“, russ. *чукотский язык*) is en Paläosibiersche Spraak un warrt vun um un bi 10.000 Lüde ut dat Volk vun de Tschuktschen, ganz in'n Noordoosten vun den Wieden Oosten vun Russland in de Region Tschukotka snackt.

De neegst verwandte Spraak is de Korjaksche Spraak mit bi 3.500 Lüde, de dat snacken doot. Düsse beiden Spraken sünd tohopen mit Itelmeensch, Aliutor un Kerek de Grupp vun de Tschuktscho-kamdschadaalschen Spraken. 

De Tschuktschen un Korjaken höört tohopen, wat jem ehr Kultur angeiht. Jem ehr Weertschop steiht up de Renderen. Se warrt in de Rus'sche Föderatschoon as autonome Bezirken ansehn. 

Wo dat russisch Woort *tschuktscha* herkamen deit, is nich kloor. Worschienlich kümmt dat vun den Naam vun de gröttste Deelgrupp vun de Tschuktschen her, dat sünd de Rendeertschuktschen. De heet up tschuktsch *cawcw*.

In dat rode Book vun de UNESCO steiht to lesen, dat de tschuktsche Spraak „in Gefohr“ is. 

De tschuktsche Spraak warrt mit dat Kyrillsch Alphabet schreven, dor kaamt denn noch de Tekens Ӄӄ und Ӈӈ un ʼ hento.

Bloß een Woort ut de Tschuktschen ehre Spraak is ok up Düütsch bekannt. Dat Woort för Lachs is up tschuktsch *qetaget*. Un wi seggt to de Aart vun Lachs, de den Keta-Kaviar afgeben deit, Keta-Lachs (*Oncorhynchus keta*).
Sigourney Weaver

**Sigourney Weaver** (* 8. Oktober 1949 in New York City) is en US-amerikaansche Schauspelerin. Ehr richtige Naam is *Susan Alexandra Weaver*.

Ehr Vadder weer in de 1950er Johren de Präsident vun NBC Television Networks; ehr Mudder is de britsche Schauspelersche *Elizabeth Inglis*. In ehr Jöögd hett se den Naam *Sigourney* annahmen anlohnt an en Nevenfigur (Mrs. Sigourney Howard) ut den Roman *[[The Great Gatsby]]* (dt.: *Der große Gatsby*) vun F. Scott Fitzgerald.

Weaver is siet 1984 mit den Speelbaas Jim Simpson verheiradt. Se hebbt tohopen en Dochter (Charlotte Simpson, * 1990). In’n Film hett de Schauspelersche mit en bannig lütte Rull (en Optritt vun söss Sekunnen) in Woody Allens *Annie Hall* (dt.: *Der Stadtneurotiker*) anfungen. 1979 hett se de Hööftrull in den Science-Fiction-Film *Alien* speelt, wat er den Dörbrook brocht hett. Disse Rull hett se mit Spood ok in de wieteren Delen vun de Filmreeg speelt. 1982 harr se an de Siet vun Mel Gibson en Rull in den Polithriller *The Year of Living Dangerously* (dt.: *Ein Jahr Hölle*). 

Bit hüüt hett Sigourney Weaver in en grote Tall vun Filmen speelt. De franzöösch Schriever Jean Carrière hett ehr en essayistisch Biografie todacht.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Sigourney Weaver is opstunns dreemol as Beste Hööftdorstellerin för den *[[Oscar]]* nomineert wesen, hett aver keen wunnen. Se hett bit vundaag 14 Utteken kregen und weer noch wietere 19 mol nomineert. Wunnen hett se (Utwahl):

* 1987: den *[[Saturn Award]]* as *Beste Schauspelerin* för *Alien*.
* 1988: den *[[Golden Apple]]* as weiblich Star vun’t Johr.
* 1989: den *[[Golden Globe]]* as *Beste Hööftdorstellerin in en Film* in de Rubrik *Drama* in *Gorillas in the Mist: The Story of Dian Fossey*. 
* 1989: den *[[Golden Globe]]* as *Beste Nevendorstellerin* in *Working Girl*.
* 1994: den *[[Actor Award]]* vun de *[[Gotham Awards]]*.
* 1998: den *[[BAFTA Film Award]]* as *Beste Nevendorstellerin* in *The Ice Storm*.
* 1999: Ehrn Steern op’n *[[Walk of Fame]]*
* 2001: en *Utteken för’t Levenswark* vun’t *[[Chicago International Film Festival]]*.
* 2004: en *Utteken för’t Levenswark* bi de *[[Empire Award]]s*.
* 2006: den *Diamond Award* vun’t *[[Edinburgh International Film Festival]]*.

## Literatur
* Jean Carrière: Sigourney Weaver, portrait et itinéraire d'une femme accomplie. Paris (La Martinière) 1994.

## Websteed
Karl Veit Riedel

**Karl Veit Riedel** (* 20. Februar 1932; † 13. Juni 1994) weer en düütschen Historiker un Schriever.

Riedel dee as böversten Kustos an dat Museum in Ollnborg arbeiden un hett en ganzen Hümpel Böker över noorddüütsche Kultur schreven. Wichtig is ünner annern sien plattdüütschen Theaterföhrer *Plattdeutsche Theaterstücke. Ein Führer durch die niederdeutsche Bühnenliteratur*, in den 910 plattdüütsche Theaterstücke beschreven sünd.

## Warken

* *Der Bänkelsang.* Hambörger Museumsvereen, 1963
* *Friedrich Johann Lorenz Meyer.* Christians, 1963
* *Warum wir so leben.* Fackelträger-Verlag, 1970
* *Worpswede in Fotos und Dokumenten.* Galerie-Verlag, 1988, ISBN 3881322329
* *Plattdeutsche Theaterstücke. Ein Führer durch die niederdeutsche Bühnenliteratur.* Isensee, Ollnborg 1991-1994
Thebe (Maand)

**Thebe** (ok *Jupiter XIV*) is en lütten Maand vun den Planeten Jupiter. Dat is de veertneegste an’n Jupiter un warrt to de Amalthea-Grupp tellt.

## Opdecken
De lütte Maand is an’n 5. März 1979 vun den Astronomen Stephen P. Synnott opdeckt worrn. He harr den Maand op Biller funnen, de vun de Ruumsond *[[Voyager 1]]* maakt weern, as de an’n Jupiter vörbiflagen is. Toeerst hett de Maand de vörlöpig Beteken S/1979&nbsp;J&nbsp;2 kregen. 1983 is he denn offiziell nöömt worrn na en Nymphe Thebe ut de greekschen Mythologie.

## Ümloopbahn
Thebe bewegt sik binnen vun de Jupiter-Ringen mit en middleren Afstand vun 221.900 km. De Bahn is man blots en beten gegen den Planeten-Äquater neegt, nipp un nau üm 1,08°. De Exzentrizität vun de Bahn is mit 0,0176 nich so bannig groot. 

## Opbo un physikaalsch Egenschoppen
De Maand hett en middleren Dörmeter vun 99 km, is aver nich as en Kugel, man en beten wat in de Läng togen mit Afmeten vun ungefäähr 110 x 90 km. De middlere Dicht warrt mit 3,0 g/cm³ en angeven. De Albedo is mit 0,047 teemlich düster – blots ruchweg 5% vun dat infallend Sünnenlicht warrt wedder reflekteert. För en Rotatschoon üm de egen Ass bruukt Thebe 16 Stünnen un 12 Minuuten. As de meisten Maanden hett ok Thebe en Bunnen Rotatschoon.

In’n Januar 2000 hett de Ruumsond *[[Galileo (Ruumsond)|Galileo]]* Biller vun den Maand maakt. Dorop sünd tomindst dree bannig grote Impaktkraters op to sehn.
De Vagabunden e.V.

**De Vagabunden** e.V. is een Verein, um de plattdüütsch Spraak to erhaaln.

De Vagabunden sünd ok bekannt för hör lüstigen plattdüütsch Musicals, de se immer in’d Aula van Realschool in Nörden upföörn doon. Hör Baas is Detlef Hoofdmann. De Vagabunden gifft dat sied 1988.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Theaters

## Weblenken

* Websteed van de Vagabunden (hoochdüütsch)
Moritz Jahn (Schriever)

**Moritz Jahn** (* 27. März 1884 in Lelendaal; † 19. Februar 1979 in Geismar) weer en plattdüütschen Schriever.

Jahn is 1884 in Lelendaal boren un in Linden opwussen. He weer 1901 bet 1904 op dat Lehrerseminar in Hannober un hett denn as Lehrer an ene Volksschool arbeidt. 1906 bet 1921 hett he in de Lehrerutbillung in Auerk un Melle lehrt. He hett vun 1921 af an bet 1925 blangenbi Germanistik un Kunstgeschicht studeert. Bet 1943 weer he Schoolmeester un hett tolest siet 1921 as Rekter in Geismar arbeidt. Na 1943 weer he denn in Rohstand un hett sik ganz dat Schrieven towennt. 

Jahn siene Böker weren vör allen Lyrik, Balladen, Märken un Vertellsels.

## Priesen un Ehrungen

1936 hett Jahn tohoop mit Alma Rogge un Wilhelm Scharrelmann den Literaturpries vun de Provinz Hannover kregen. 1941 kreeg he den Mekelbörgschen Schriftdomspries. 1944 hett em de Philosophsche Fakultät vun de Georg-August-Universität in Göttingen den Ehrendokter geven.

1959 hett Jahn den Fritz-Reuter-Pries un 1958 den Klaus-Groth-Pries kregen. Ok de Ehrenmedallje vun de Stadt Göttingen hett he kregen un de Oostfreesche Landschop hett em dat oostfreesche Indigenat tokennt. Ok dat Grote Bundsverdeenstkrüüz harr he kregen.

Siet 1981 steiht in Geismar an’n Thieplatz en Gedenksteen för Jahn. Ok dat Gemeendehuus in Geismar is na em nöömt.

## Warken

* *Die Geschichte von den Leuten an der Außenföhrde.* Junge Generation Verlag, Berlin 1930
* *Boleke Roleffs. Eine niederdeutsche Erzählung.* Spielmeyer, Göttingen 1930
* *Unkepunz.Ein deutsches Gesicht.* Spielmeyer, Göttingen 1931
* *Frangula oder Die himmlischen Weiber im Wald.* Reclam, Leipzig 1933
* *Uhlenspegel un Jan Dood - niederdeutsche Gedichte.* Verlag Westphal, Lübeck 1933
* *Im weiten Land.* Langen Müller, München 1938
* *Die Gleichen.* Langen Müller, München 1939
* *Das Denkmal des Junggesellen. Eine harmlose Geschichte.* Langen Müller, München 1942
* *Moritz. Das Denkmal des Junggesellen. Eine harmlose Geschichte.* Bertelsmann, Gütersloh 1948
* *De Moorfro.* Verlag der Fehrs-Gilde, Hamborg 1950

## Weblenken
*
László Kovács

**László Kovács** is de Naam von

* László Kovács (1933–2007), ungaarsch Kameramann, Fotograaf un Speelbaas,
* László Kovács (1938–2000), ungaarschen Schachspeler,
* László Kovács (* 1939), ungaarsch Politiker,
* László Kovács (* 1975), rumäänschen Ieshockeyspeler,
* László Kovács, ungaarsch Footballspeler.
George Harrison

**George Harrison** (* 25. Februar 1943 in Liverpool; † 29. November 2001 in Los Angeles) weer en britisch Muskant, Singer, Komponist un Lidmaat vun de Musikgrupp The Beatles.

He gehör to de Gründungslidmaaten vun de Beatles un weer de Hööftgitarrist. He weer aber ok as Komponist för de Beatles aktiv. Dat Leed *Here comes the sun* stammt van hüm.

As sük de Beatles uplööst hebbt, hett he noch en Solokarriere start. *My sweet Lord* ut dat Johr 1971 weer denn sien gröttste Hit. Harrison weer wat stiller as de anner Beatles un weer ok wat mehr religiöös präägt. So is he ok all in de 1960er Johren to’n Hinduismus konverteert. 

He is later denn to’n MBE (*Member of the British Empire*) benöömt wurrn. 

## Diskographie (sien Soloprojekte)

* Wonderwall Music, 1968 
* Electronic Sounds, 1969 
* All Things Must Pass , 1970 
* The Concert For Bangla Desh, 1971 
* Living In The Material World, 1973 
* Dark Horse, 1974 
* Extra Texture, 1975 
* The Best Of George Harrison, 1976 
* Thirty Three & 1/3, 1976 
* George Harrison, 1979 
* Somewhere In England, 1981 
* Gone Troppo, 1982 
* Cloud Nine, 1987 
* The Best of Dark Horse (1976 - 1988), 1988 
* Live in Japan, 1992 
* Brainwashed , 2002 
* Concert for George [(2 CD + DVD Box)], 2003 
* The Dark Horse Years 1976-1992 [6 CD + 1 DVD Box], 2004 
* Dark Horse Years 1976 - 1992 [1 DVD], 2004 

Ok för de Traveling Wilburys hett he noch Leder maakt. Dor nömm he sick *Nelson Wilbury*. 

## Literatur
* George Harrison: „I, Me, Mine“ (Genesis Publications) ISBN 0-7538-1734-9
* The Beatles: „The Beatles Anthology“ ISBN 3-550-07132-9

## Weblenken

* Websteed vun George Harrison (engelsch)
* Websteed vun de Beatles (engelsch)
* Nich-kommerziell, düütsch Portal över Harrison-Neeverapenlichungen (hoochdüütsch)
* Beatles Fanwebsteed (hoochdüütsch)