open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ludolf Wienbarg

**Christian Ludolf Wienbarg** (* 25. Dezember 1802 in Altno; † 8. Januar 1872 in Sleswig) weer en Schriever ut de Tiet vun’n Vörmärz. 

Wienbarg hett vun 1822 af an an de Universität Kiel op Theologie studeert. Sien Studium müss he aver 1826 vun wegen knappe Kass opgeven. He hett denn as Huuslehrer in Loonborg arbeidt. 1829 möök he in Marborg aver doch sien Dokter. 1833 keem he na Kiel trüch un hett an de Universität as Dozent lehrt.

1834 denn hett he ene Sammlung vun 22 vun siene Vörlesungen ünner den Titel *„Ästhetische Feldzüge“* rutgeven. Mit de Widmung *„Dir, junges Deutschland, widme ich diese Reden“* hett he den Utdruck *„[[Jung Düütschland]]“* mit präägt. In dat Johr hett Wienbarg ok Karl Gutzkow kennenlehrt, mit den he bald ene Tietschrift rutgeven wull, de *„Deutsche Revue“*. Doch al bevör de eerste Utgaav vun dat Blatt rutkamen weer, is se verbaden un beslagnahmt worrn.

In’n November 1835 hett toeerst Preußen, denn in’n Dezember de Bundsdag vun’n Düütschen Bund Wienbarg sien Schriften tohoop mit de vun de annern Jungdütschen verbaden. Wienbarg is na Helgoland utneiht, keem aver 1836 trüch na Hamborg, wo he wedder as Journalist un Rutgever vun verschedene Tietschriften arbeiden dee.

De Plattdüütschen is he weniger in gode Erinnerung bleven. 1833 hett Wienbarg, ofschoonst sülvs mit Plattdüütsch groot worrn, den Opsatz *Soll die plattdeutsche Sprache gepflegt oder ausgerottet werden? Gegen Ersteres und für Letzteres.* schreven, in den he sik utspraken hett för dat Utrotten vun de plattdüütsche Spraak.

1869 hebbt se bi Wienbarg Verfolgungswahn faststellt un em in ene Heilanstalt in Sleswig inwiest. Dor is he 1872 doodbleven.

## Warken

* *Aesthetische Feldzüge. Dem jungen Deutschland gewidmet*. Hoffmann u. Campe, Hamborg 1834; [normalisierter Neudruck:] *Ästhetische Feldzüge*. Hg. v. Walter Dietze. Textredaktion: Jürgen Jahn.  Aufbau, Berlin/Weimar 1964.
* *Zur neuesten Literatur. Von L. W., Verfasser der ästhetischen Feldzüge.* Löwenthal, Mannheim 1835.
* *Wanderungen durch den Thierkreis.* Hoffmann u. Campe, Hamborg 1835; Reprint: Frankfurt a. M. 1973.
* *Die Dramatiker der Jetztzeit*, H. 1. Altno 1839.
* *Die Volks-Versammlung zu Nortorf am 14ten September 1846.* Hoffmann u. Campe, Hamborg 1846.
* *Der dänische Fehdehandschuh*. Opnahmen vun L. W. Hoffmann u. Campe, Hamborg 1846.
* *Die plattdeutsche Propagande und ihre Apostel.* Hoffmann u. Campe, Hamborg 1860 (bi Google Books)
* *Nach Helgoland und anderswohin. Gedanken auf Reisen*. Hg. u. m. einem Nachw. v. Alfred Estermann. Greno, Nördlingen 1987

## Weblenken
Segebade

**Segebade** (ok **Sebandh**, **Seband** oder kort **Seba**) is en plattdüütschen Vörnaam för Jungs. 

## Herkamen
Segebade kümmt vun den olen germaanschen Naam *Siegbald*.  Dor steekt de beiden Wöör „sigu“ (dat heet Sieg) un „bald“ (modig, ohne Bang) in. 

## De plattdüütsche Naam
In de plattdüütschen Kuntreien is ut Siegbald de Naam *Segebald* vun wurrn.
Vunwegen slurige Utspraak is ut den Naam Siegbold mit de Tiet de Naam Segband oder Segeband wurrn.  Dat is denn noch afslepen un tohopentrocken wurrn to **Seband(h)**. De korte Form weer denn **Seba**. Bedüden deit de Naam so veel, as *De ohne Bange siegen deit* oder *De modige Winner*. 

## Plattdüütsche Tonaams
Vun düssen plattdüütschen Vörnaam kaamt ok de plattdüütschen Tonaams Segeband, Siegbold, un annere vun her. De heet so veel, as: *Ut Segeband sien Familie* oder ok *Vun Segeband sien Hoff*. 

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Seba

**Seba** betekent

* Seba, en plattdüütschen Vörnaam un dorvon afleidt ok en Familiennaam,
* Seba, Oort op dat Eiland Sawu in Indonesien,
* Seba, en Bantu-Spraak, de in’n Kongo spraken warrt,
* Seba, Person ut de Bibel,
* Seba, en Hersteller von Inlineskates ut Frankriek,
* Sebá (* 1992), brasiliaanschen Footballspeler,
* Seba (* 1974), sweedschen DJ.

**Seba** is de Familiennaam von

* Albert Seba (1665–1736), nedderlandschen Aftheker,
* Jesús Seba (* 1974), spaanschen Footballspeler,
* Süleyman Seba (1926–2014), törkschen Footballspeler un -funkschonär.

Kiek ok bi: Seba Beach, Seeba.
Sievert

**Sievert**, ok **Siewert**, **Siwert**, **Sywert** (mit weeken *w* oder *v*) is en plattdüütschen Vörnaam för Jungs.

## Herkamen
De Naam *Sievert* kümmt vun den olen ooltsassischen Naam *Sigiwart*, up Ooltfreesch *Si-ward*. Sigi un si heet *Sieg* un wart/ward heet *Wachter*. De Naam bedutt denn so veel, as *De up den Sieg passen deit* oder *Wachter vun'n Sieg*. 

## De Naam in annere Spraken
* **däänsch**: Sivart, Sivert
* **färöösch**: Sívar
* **norweegsch**: Siver, Sivert, Syver, Syvert
* **sweedsch**: Sifuert, Sivar, Sivard, Siver, Sivert

## Plattdüütsche Tonaams
Vun düssen Vörnaam sünd denn ok verscheden Tonaams maakt wurrn, as *Sievers*, *Sievert* un annere. De bedüüt al so veel, as *Vun Sievert sien Hoff* oder *Ut Sievert siene Familie*. 

## Kiek ok bi
* List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenlen
111

## Wat passeert is
* (üm 111 rüm)Kaiser Trajan stüürt Plinius den Jüngeren as Statthöller nah Bithynien
## Boren
* Antinous, den röömschen Kaiser Hadrian sien Leevsten

## Storven
112

## Wat passeert is
* Trajan is Konsul vun Rom
## Boren

## Sturben
* König Pasa vun dat koreaansche Königriek vun Silla
113

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Trajan fangt en Feldtog gegen de Parthers an. He nimmt dor Armenien bi in
* De Trajansüül warrt in Rom upstellt. Dor sünd Reliefs up to sehn vun den Kaiser sien Krieg gegen de Dakers

## Boren

## Storven
* Ulpia Marciana, den Kaiser Hadrian siene öllere Süster (* 48)
114

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Trajan is jümmers noch togange mit sien Krieg gegen de Parthers in Persien. He nimmt Armenien un ok Mesopotamien in un marscherrt ok in dat hüdige Kurdistan in. So wiet hett sik dat Röömsch Riek noch nie nich utbreedt

## Boren

## Storven
* Tiberius Julius Celsus, röömschen Konsul in Ephesos. Vun em hett de Celsus-Bibliotheek ehren Naam
115

## Wat passeert is
* 13. Dezember: Antiochia geiht bi en Eerdbeven to Dutt
* Sixtus I. warrt Bischop vun Rom. He folgt up Alexander I.

## Boren

## Storven
* 3. Mai: Alexander I. (Bischop vun Rom), Paapst
* 115 oder later: Gaius Cornelius Tacitus, röömsch Historiker un Schriever (* üm 55 rüm)
116

## Wat passeert is
* De röömsche Kaiser Trajan bringt sien Inmarsch in Parthien to Enn. He nimmt de Städer Seleukia, Babylon, Ctesiphon un Susa in. All wedder is dat röömsche Riek grötter, as dat jemols vörher weer
* Trajan stött Chosrau I. vun den Throon vun de Königen vun dat Partherriek un maakt den sien Söhn Parthamaspates to'n neen König ünner röömsch Upsicht. Parthamaspates maakt sien Naam röömsch un nömmt sik nu *Parthicus*
* En Upstand vun de Jöden gegen dat Röömsch Riek slumpt nich

## Boren

## Storven
Kalyke

**Kalyke** betekent

* Kalyke, Figur ut de greeksche Mythologie, Leevste vun Zeus,
* Kalyke, Maand vun den Planeten Jupiter.

Kiek ok bi: Calice.
Giesecke (Vörnaam)

**Giesecke** is en plattdüütschen Vörnaam för Jungs. En annere Schrievwies vun düssen Naam is **Gisike**.

## Herkamen
Giesecke kümmt vun Naams as *Giselbert* un *Giselherr*. De eerste Deel vun den Naam is dat germaansche Woort *Gisel*. Dat bedutt so veel, as *Fründ* oder *Macker*. 

## De plattdüütsche Naam
As dat bi de mundfulen Plattdüütschen fökener vörkeem, is vun düsse germaanschen Naams en korte Form maakt wurrn. Dor bleev denn vun *Giselbert* oder *Giselherr* bloß noch *Giesel* öber. Dor keem denn dat Anbacksel (Suffix) *-ke* achtern an, as dor en Smusenaam för lüttje Gören vun maakt weern scholl. Denn heet de Naam Giselke. Dat heet *Lüttje Gisel*. Mit de Tiet is dat afslepen to *Giseke*. Dor is denn in en anner Schrievwies Giesecke vun wurrn. De Naam heet so veel, as *Lüttje Macker* oder *Lüttje Fründ*.

## Plattdüütsche Tonaams
Vun düsse Vörnaam kaamt ok de plattdüütsche Tonaam *Giesecke* vun her. De heet denn *Ut Giesecke sien Familie* oder *Vun Giesecke sien Hoff*.

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Sinope

**Sinope** betekent

* Sinope, Nymphe ut de greeksche Mythologie,
* Sinope, lütten Maand vun den Planeten Jupiter,
* Sinope, antike Stadt in de Törkie,
* Sinop, en Marskrater, de na de Stadt nöömt is.
Lysithea (Maand)

**Lysithea** (ok *Jupiter X*) is en vun de lütteren Maanden wieter buten vun den Jupiter. Opdeckt weer Lysithea an’n 6. Juli 1938 vun den US-amerikaanschen Astronom Seth Barnes Nicholson an de Mount Wilson Steernwacht. Nöömt is de Maand na Lysithea, de in de greekschen Mythologie en Leevste vun Zeus weer. Den hüütigen Naam hett Lysithea erst 1975 kregen. Dorvör weer de Maand as Jupiter X betekend.

## Ümlopbahn
De Maand Lysithea kreist op en Ümlopbahn mit en middleren Afstand vun 11.717.000 km üm Jupiter. Dorvör bruukt he 250 Daag, 4 Stünnen un 48 Minuuten. De Bahn hett en Exzentrizität von 0,1124 un is üm 28,302° gegen den Äquater vun den Jupiter kippt. De Egenschoppen vun de Bahn sünd teemlich liek mit annere Jupiter-Maanden, de as de Himalia-Grupp tohopenfaat warrt.

## Egenschoppen
Lysithea tellt mit en middleren Dörmeter vun 36 km to de lütteren Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dormit höhrt he to de düsteren Maanden. De Dicht liggt bi 2,6 g/cm³. Dat is recht veel, wat vermoden lett, dat Lysithea to’n gröttsten Deel ut Silikat-Steen opboot is.
Radon (Mehrdüdig Begreep)

**Radon** betekent

* Radon, cheemsch Element ut de Grupp vun de Eddelgasen,
* Radon-Transformatschoon, Beteken vör en sünners Tranformatschoon in de Mathematik,
* Radon, Stadt un Gemeen in dat Département Orne, Frankriek.

**Radon** is de Familiennaam von

* Hans Meyer-Radon (1890/1891–1977), US-amerikaanschen Architekt,
* Jenik Radon (* 1946), US-amerikaanschen Jurist,
* Johann Radon (1887–1956), öösterriekschen Mathematiker,
* Walter Meyer-Radon (1886–1971), düütschen Dirigent un Kumponist.
Dezi

**Dezi** is en Vörsülv (Präfix), de bi Maateenheiten – t.&nbsp;B. ok in dat SI-System – bruukt warrt. Dat Woort is vun dat latiensche *decimus* afleidt, wat so veel as *Teihnte*.
Dezi warrt mit den Bookstaven **d** afkött. Dat warrt eenfach vör dat Eenheitenteken sett: T.&nbsp;B. is een Dezimeter (1 dm) de teihnte Deel vun een Meter (0,1 m oder ok 10-1 m).
Taygete

**Taygete** betekent

* Taygete, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Taygete, Maand vun den Planeten Jupiter.
Schloot

En **Schloot** oder **Sloot** is en oostfreesch un ollnborgsch Woort för’n Watergraven, de an en Acker langs löppt. Dat Water vun’n Acker löppt in den Schloot rin un kann so aflopen. Wenn man den Schloot schier maken will, dann warrt dor „schlöten“ oder „slöten“ to seggt.

En grötteren Schloot warrt as **Togschloot** oder **Togsloot** (hoochdüütsch: *Zuggraben*) betekent. So en Togschloot fallt meestens ünner de Klassifikatschoon *Water II. Ornen* un is dorüm in’t Harvst jümmer rein to maken. So en Schloot föhrt dat Water van de Eerdböverflach in gröttere Waterströöm (Kanals, Deepen oder Leiden) un helpt dormit, dat dat Water, wat dör Regen oder Snee rünnerkamen deit, regelt weer aflopen deit.
Deka (mehrdüdig Begreep)

**Deka** betekent

* Deka, Vörsülv bi Maateenheiten, de dat teihnfake vun en Eenheit is,
* Deka-Film, düütsche Filmprodukschoonsellschop,
* DekaBank, Naamensdeel vun en düütsche Bank.

**Deka** is de Familiennaam von

* Oli Deka (* 1980), indische Badmintonspelerin.

Kiek ok bi: Decca.
Seth Barnes Nicholson

**Seth Barnes Nicholson** (* 12. November 1891 in Springfield, Illinois; † 2. Juli 1963 in Los Angeles, Kalifornien) weer een US-amerikaansche Astronom.

Nicholson is up’d Land in Illinois upwussen un hett later henn de Drake University besöcht, wor man sien Interess an de Astronomie waakt hett.

In dat Johr 1914 hett he an de Lick-Steernwacht van de Universität van Kalifornien de jüst nieg opdeckten Jupitermaand, de later henn Pasiphae nömmt wurrn is, beobacht. Dorbi hett he noch een Maand bi de Jupiter funn’n, (Sinope), de domols aber noch *Jupitermaand IX* heet. Nicholson hett de Bahn van de Maand bi sien Dokterarbeit 1915 utrekend. Een Johr later hett he de Asteroid (878) Mildred opdeckt. 

Sien Beroopsleven hett he denn an de Mount-Wilson-Steernwacht verbrocht, wo he nahst noch dree Jupitermaanden, Lysithea, Carme (beid 1938) un Ananke (1951) as ok de trojaansch Asteroid (1647) Menelaus, opdeckt hett. Dorto hett he noch de Bahnen van een paar Kometen un van de Dwargplanet Pluto berekend.

Sinope, Lysithea, Carme and Ananke heeten eerst eenfach Jupitermaannd IX, X, XI und XII. Eerst in dat Johr 1975 hebbt se de Naams van de Internatschonale Astronomsche Union (IAU) kregen, ok wenn Nicholson dor tegen weer.

Sien Hööftupgaav an’t Mount Wilson Observatorium weer allerdings dat Ünnersöken van de Sünnaktivität. Över Jahrteinten hett he dorto Johresberichte över Sünnflecken-Aktivitäten upstellt. He hett ok an een paar Expeditschonen to’n Beobachten van Sünndüsternissen deelnommen, üm de Helligkeit un de Temperatur van de Korona van de Sünn to bestimmen. 

In de fröhe 1920er Johren hett he tosommen mit Edison Pettit de eerste systemaatisch Ünnersökungen van Himmelskörpers in de Infrarot-Beriek dörföhrt. Dorbi hebbt se faststellt, dat de Maand mit eene dünn Stoffschicht övertrukken is, wat man denn nahst ok bewiesen kunn, as de eerste Minschen dor henkommen sünd. 

Van 1943 bit 1955 weer he as Editor un Viezpräsident för de *Astronomical Society of the Pacific* tätig.
1963 hett he för sien Verdeensten de *Bruce-Medaille* kregen.
Kyllene

**Kyllene** oder **Cyllene** betekent

* Kyllene, en Nymphe ut de greeksche Mythologie,
* Kyllene, Bargen op de greeksche Halfinsel Peloponnes,
* Cyllene, en lütten Maand vun den Planeten Jupiter.
Aoede

**Aoede** betekent

* Aoede (ok *Aoide*), een vun de Musen ut de greeksche Mythologie,
* Aöde, Dichters un Singers vun volksdomlich Vertellen in’t ole Grekenland,
* Aoede, een vun de lütten buteren Maanden vun den Planeten Jupiter.
Sampo

**Sampo** betekent

* Sampo, magische Saak ut de finnsch Mythologie, dat al’ns mögliche Glück schapen kann,
* Sampo, finnsch Finanzünnernehmen,
* (2091) Sampo, en Asteroid ut den Hööftgördel,
* *[[Sampo (Film)|Sampo]]*, russ’sch-finnschen Fantasyfilm ut dat Johr 1959.
Robert Lehr

**Robert Lehr** (* 20. August 1883 in Celle; † 13. Oktober 1956 in Düsseldörp) weer en düütschen Politiker van de CDU.

He hett eerst in Marburg, Berlin un Bonn Rechtswetenschoppen studeert un het dit Studium 1908 ok mit en Doktertitel afslotten. Nah de Eerste Weltkrieg is he in de DNVP intreeden. Van 1924 bit 1933 weer he Böverbörgermeester vun Düsseldörp. Nah de Tweete Weltkrieg is he in de CDU intreeden. Ünner Kanzler Konrad Adenauer weer he Binnenminister van de Bundsrepubliek Düütschland van 1950 bit 1953.
Mega

**Mega** is en Vörsülv (Präfix), de bi Maateenheiten – t.&nbsp;B. ok in dat SI-System – bruukt warrt. Dat Woort is vun dat greeksche *μέγας, mégas* afleidt, wat översett so veel as *groot* heet. Bi de Maateenheiten bedüd Mega een millionen mal dat oorsprüngliche.
Mega warrt mit den Bookstaven **M** afkött. Dat warrt eenfach vör dat Eenheitenteken sett: T.&nbsp;B. is een Megameter (1 Mm) een Million Meter (1.000.000 m oder ok 106 m). Bekannt is de Vörsülv t.&nbsp; ut de Senn- un Funktechnik bi de Frequenzen (*Mega[[Hertz (Eenheit)|hertz]]*).

In de Ümgangsspraak warrt *mega* ok as Stiegern vun Egenschoppen bruukt, üm to wiesen dat en Saak sünners wat is. T.&nbsp; bedüd megaschöön, dat man wat oder wokeen ganz sünners schöön finnen deit, un wenn vun megaluut snackt warrt, denn hebbt wi dat mit richtig Krach to doen.
Hegemone

**Hegemone** betekent

* Hegemone, Figur ut de greeksche Mythologie,
* Hegemone, Maand vun den Planeten Jupiter.
Glauchau

**Glauchau** is en Stadt in dat Bunnsland Sassen.

Se is de Kreisstadt van de Landkreis Chemnitzer Land un hett 25.916 Inwahners (Stand: 2006) up en Flach van 51,49 km². 

To de Oort höört ok en Naturschuulrebeet, de *Rümpfwald*, de ruch 20 km² groot is un fröher en Truppenübungsplatz van den Sowjetunion weer. 

1170 hebbt se in Glauchau all en Borg boet harrt, 1479 weer dor all en Stadt. To de Sehnswördigkeeten van de Stadt hört de 46 m hoge Bismarcktoorn.
1826

## Wat passeert is
### Wetenschoppen un Technik
* 27. November: De engelsch Aptheeker John Walker hett de eersten modernen Rietstickens utfunnen.
* Joseph Nicéphore Niépce hett to'n eersten Mal een Fotografie makt.

## Boren
* 4. Januar: Johannes Zumtaugwald, Swiezer Bargführer un Bargstieger († 1900)
* 24. Januar: Emanuel Gurlitt, plattdüütsch Schriever († 1896)
* 21. Februar: Johann Schoof, düütsch Politiker un Rieksdagsafordneter († 1906)
* 20. Oktober: Christian Wilhelm Blomstrand, sweedsch Chemiker († 1897)
* 16. Dezember: Giambattista Donati, italienisch Astronom († 1873)

## Storven
* 29. März: Jan Hinrich Voß, Dichter, Schriever un Översetter (* 1751)
* 5. Juni: Carl Maria von Weber, düütsch Komponist (* 1786)
* 4. Juli:John Adams, de USA ehren tweeden Präsidenten (* 1735)
* 4. Juli: Thomas Jefferson, de USA ehren drüdden Präsidenten (* 1743)
* 22. Juli: Giuseppe Piazzi, italiensch Astronom, Mathematiker un Theoloog (* 1746)
* 13. September: Jacob Hübner, düütsch Entomoloog un Lepidopteroloog (* 1761)
* 23. November: Johann Elert Bode, düütsch Astronom (* 1747)
Giga (mehrdüdig Begreep)

**Giga** betekent

* Giga, Vörsülv bi Maateenheiten, de dat milliardenfake angifft,
* Giga, italieensch Schrievwies vun en Dans ut de Barocktiet,
* GIGA un GIGA2, düütsche Fernsehsenners, de vun de GIGA Digital Television GmbH produzeert warrt,
* en Afkötten för GIGA German Institute of Global and Area Studies.
Kallichore

**Kallichore** betekent

* Kallichore, en Figur ut de greeksche Mythologie,
* Kallichore, en lütten Maand vun den Planeten Jupiter.
Autonoe

**Autonoe** betekent

* Autonoë, Figur ut de greeksche Mythologie, Leevste vun Zeus,
* Autonoe, Maand vun den Planeten Jupiter.
Fraagteken

Dat **Fraagteken** (**?**) is en Satzteken.

## Dat Fraagteken in de Schrift
Op Platt un ok in velen annern Spraken, de dat latiensche Alphabet bruukt, warrt dat Fraagteken an’t Enn vun en Fraagsatz schreven. Op Spaansch kümmt ok noch en Fraagteken an den Anfang vun en Fraagsatz, blots steiht dat op den Kopp: **¿**. Ok de Araabsche Schrift hett en Fraagteken, dor is dat aber an de Schrievricht (vun rechts na links) anpasst un süht so ut: ****. De greeksche Spraak bruukt dorför en anner Teken, den Streekpunkt (**;**).

In de mehrsten Spraken mit Latienschrift steiht twischen dat letzte Woort vun en Satz un dat Fraagteken keen Leerteken. För en Textprogramm is dat wichtig, sünst kann dat passeren, dat de Reeg jüstemang vör dat Fraagteken ümbraken warrt. Op Franzöösch mutt en Leerteken sett warrn. Dor mutt een denn den Reekner verkloren, dat dor nich ümbraken warrt.

## Oorsprung
Dat Fraagteken is toeerst in de Schriftreform vun Karl den Groten opkamen. Sien Funkschoon un Gestalt hett sik aber later noch verännert.

Woans dit Teken herkaamt is nich ganz kloor. Een Theorie meent, dat dat vun dat latiensch Woort *Quaestio* (=*Fraag*) afstammt. Dit Woort hebbt se an’t Enn vun en Fraagsatz sett un as *Qo* afkört. Dorbi hebbt se dat grote *Q* över dat lütte *o* schreven un later is dat Fraagteken (*?*) bi rutsuert. En annere Theorie meent, dat ok an’t Enn vun en Fraagsatz en Punkt weer un dat de Schrievers denn en Bülg (*~*) doröver sett hebbt, üm de Spraakmelodie vun en Fraag antodüden.

## Weblenken
Callirrhoe

**Callirrhoe** oder **Callirhoe** betekent

* Kallirhoe, mehrere Figuren in de greeksche Mythologie,
* Callirrhoe, lütten Maand vun den Planeten Jupiter,
* *[[Callirhoe (Geslecht)|Callirhoe]]*, Geslecht von Planten.
Tera

**Tera** is en Vörsülv (Präfix), de bi Maateenheiten – t.&nbsp;B. ok in dat SI-System – bruukt warrt. Dat Woort is vun dat greeksche *τέρας, téras* afleidt, wat översett so veel as *Ungeheuer* heet, un *tetrákis*, wat *veermal* bedüd. Bi de Maateenheiten bedüd Tera een billionmal dat Oorsprüngliche.
Tera warrt mit den Bookstaven **T** afkött. Dat warrt eenfach vör dat Eenheitenteken sett: T.&nbsp;B. is een Terameter (1 Tm) een Billion Meter (1.000.000.000.000 m oder ok 1012 m oder (103)4 m).
Tera (mehrdüdig Begreep)

**Tera** betekent

* in de greeksche Spraak (τέρας, téras) en *Ungeheuer* un kummt in Wöör vör as Teratom oder Teratologie,
* Tera, Vörsülv för Maateenheiten,
* Tera, Stroom in Kastilien-León, Spanien, de in’n Esla münnt,
* TERA, Stekersystem in de Kommunikatschoonstechnik.
Samtgemeen

Een **Samtgemeen** (von *gesamt, tosammen*) is in Neddersassen en Kommunalverband, de för siene Liddmatengemenen Verwaltensgeschäfte föhrt. Anners as jümher Liddmatengemenen is de Samtgemeen **keen** Rebeetsverband (§ 71 Abs. 3 NGO). En Samtgemeen schall mindst 7.000 Inwahners hebben (§ 71 Abs. 1 NGO). To de Opgaven tellt dat Opstellen von Flachennüttplanen, Afwaterbesietigen, Kassengeschäften oder dat Karkhoffs- und Füerwehrwesen. Se öbernimmt ook de Dregerschaft von Grundschooln, den Bo und den Ünnerholt von Gemeenverbinnsstrooten, Inrichtung und Ünnerholt von Böökereen, Sportplätz und annere apentliche Inrichten. Se kann noch annere Opgaven von de Mitgliedsgemenen överdregen bekommen, to’n Bispeel dat Rebeet Tourismus. En Grootdeel von de neddersässischen Städer und Gemenen hebbt sik to Samtgemenen tosamenslaten.

## Organe
Samtgemenen hebbt dree Rechtssteden:
* eenen Samtgemeenbörgermeester, op acht Joor direkt wählt
* eenen Samtgemeenraat, op fiev Joor wählt und
* eenen Samtgemeen-Utschuss.
De Samtgemeen-Utschuss besteiht ut den Samtgemeenbörgermeester, de de Vorsitter is (§ 56 Abs. 1 Satz 3 NGO), und  -je no Grött von den Raat ut veer bit teihn Biordende, dorbi kann de Raat noch besluten sik üm twee to vergröttern (§ 56 Abs. 2 NGO). Disse Utschuus warrt je no Sitten von de Frakschonen und Gruppen no dat Hare-Niemeyer-Verfohren besett.

## Historie
Samtgemenen (domals mit Doppel-m schreeben) geev dat ook in de Gemeinde-Ordnung för den Preußschen Staat vun’n 11. März 1850, de blots dree Johr göllt hett. 

## Weblenken
* Needersässische Gemeendeordnung (hochdüütsch)
Klingenthal

**Klingenthal** is een Stadt in Sassen. Se liggt in Vogtlandkreis in de Regerungsbezirk Chemnitz. 

Dor leben 8.996 Inwahners (Stand: 2005) up een Flach van 28,66 km². Klingenthal is bekannt as Ferienoort, dör Musikintrumentenbo un as Wintersportzentrum.

1591 is dor eerstmalig een Hammerwark baut wurn, wor ut denn letzten Enn’ de Stadt rut entstahn is.

Klingenthal hett siet 2007 we’er een groten Skisprungschanze, van de ok Weltcup-Springen start wurd.
Telefonvörwahl

En **Telefonvörwahl ** (in Düütschland heet datt *Oortsnettkenntall*, *ONKz*) is en Reeg von eenstellige Tallen, de man bi dat Wählen von en Telefonnummer ingeben mutt, um den logischen Oort to wesseln.
Dee logische Oort is mehrsttieds de geographische Oort, ober blots bi Anroopen to Anslüsse in’t Fastnett. Dat kann sick obers ook üm en eegen Telefonnett (to’n Bispeel Mobilfunk) oder enen annern Deenst (to’n Bispeel Servicenummern) hanneln. 

## Historie
De Telefonvörwahlen wörrn nödig, weil de Telefonnetten jümmers blots för enkelte Öörde utleggt worn sünd. Wenn also twee Telefonnetten Nummern hatt hebbt, de gliek wörrn, müss man extra wat moken un man hett de Telefonvörwahl utdacht. Siet 1964 sünd de internatschonalen Telefonvörwahlen dör de *Internatschonale Telekommunikations Union (ITU) * normt.

Sietdem bestaht de Telefonvörwahl in de mehrsten Länner ut en enkelte Tall (*Verkehrsausscheidungsziffer*) und de egentliche Vörwahlnummer. Will man to’n Bispeel in dat düütsche Telefonnett en Gespreeck no Berlin moken, denn wählt man de Tallenreeg „030“. De Null is dorbi de *Verkehrsausscheidungsziffer*, de „30“ de Kennung för Berlin.

För internatschonale Telefonvörwahlen gifft dat en annere *Verkehrsausscheidungsziffer*, in de meisten Länner is dat de „00“.

## Vörwahloorten
Dat gifft verschedene Oorten von Vörwahlen:
* de internatschonale Telefonvörwahl (üm dat Land to wählen)
* in veele Länner de Oortsnettkenntall as in Düütschland

## Länner mit Dwangsvörwahl

In de Swiez (März 2002), in Frankriek (1999), in Däänmark (?), in Italien, in Belgien (Juli 2000), in Tschechien (?), in Grekenland, in Polen (05.12.2005) un in Spanien mutt man de Vörwahl jümmers bruken, ook wenn man blots in’n Oort telefoneert. De Vördeel is, dat man dormit för elke Oortsnett 11 % meer Nummern hett, ümdat de Tall 0 ook direkt no de Oortsnettkenntall brukt warrn kann. Bito is elke Deelnehmer von dat ganze Land jümmer mit desülbe Nummer antoropen. In Estland hett man de Vörwahlen ganz afschafft un de Vörwahl för de Telefonnummer sett. Daarum kann man de Telefonnummern bi en Ümtog in’t ganze Land mitnehmen. De Tschechsche Republik schnakt ook von de Afschaffen von de Vörwahl. 

## Affrogen
### In Düütschland
* Telefonutkunft: http://www.telefonbuch.de
* Städer/Länner mit de Vörwahl finden: http://www.xdial.de/vorwahlen

## Weblenken
* List von de Vörwahlen bi de Bundsnettagentur (hoochdüütsch)
* Düütsche Telefonvörwahlen (hoochdüütsch)
* Düütsche Vörwahlnummern AVON (hoochdüütsch)
November

De **November**, ok as **Daakmaand** bekannt, is in’n Gregoriaanschen Klenner de ölvte Maand in dat Johr. He hett 30 Daag un tellt to de Harvstmaanden.

De ollen hoochdüütschen Naams hebbt ok mit de düstere Johrestiet to doon. Karl de Grote harr in’t 8. Johrhunnert dorvör den Naam *Windmaand* inföhrt, aver ok *Nevelung* weer dorto seggt, wiel dat faken nevelig is in’n November. Man welke seggen ok *Wintermaand*. In de Nedderlannen geev dat ok noch den Naam *Slachtemaand*, wiel de Swien in’n dissen Maand tomeist slacht weern. De Naam *November* kummt aver ut den röömschen Klenner. Dor weer dat de neegte Maand (lat.: *novem* = negen). Aver 153 v. Chr. weer de Anfang vun’t Johr twee Maanden na vörn verleggt, dorüm stimmt dat mit de Tall nich mehr övereen. 

In dat Karkenjohr is de November en Maand in’t Teken vun In sik Gahn un Gedenken. Dorüm hett de November en ganze Reeg vun Fierdaag, de mit Besinnen to doon hebbt:

De Röömsch-kathoolsche Kark denkt an’n 1. November (Allerhilligen) an jümmer Hilligen un een Dag later an all de Lüüd, de Dood bleven sünd (Allerseelen). An’n 11. November warrt de Martinsdag fiert to Ehren vun den Hilligen Martin vun Tours.

Wietere Fierdaag sünd de Volkstruerdag, de Beeddag un de Dodensünndag. De Volkstruerdag is twee Sünndaag vör den 1. Advent. Dor warrt an de Dooden ut den 1. un 2. Weltkrieg dacht. Den Sünndag dorop kummt de Doodensünndag, an den de evangelschen Kark an de Dooden denkt. De Beeddag liggt op den Middeweken dortwüschen un is ok vun de evangelsche Kark. Dor schall man sik wedder mehr de Kark un Gott towennen.

Mit den 1. Advent fangt de Adventstiet an. Denn tövt man op Wiehnachten. De 1. Advent is toglieks ok de letzte Sünndag vun’t Karkenjohr. He liggt in veer von söven Fäll ok in’n November, kann aver ok al in’n Dezember fallen.

De November fangt mit den lieken Wekendag an as de März oder as de Februar, wenn wi en Schaltjohr hebbt.

Dat Woort „November“ warrt ok noch as Beteken för den Bookstaven *N* bruukt, bi dat Boockstaberen na dat ICAO-Alphabet.
Amtlich Gemeenslötel

De **Amtliche Gemeenslötel** (**AGS**), fröher ok **Amtliche Gemeendekenntall** (*Gemeindekennziffer GKZ*), is en Tallenreeg to’n Kennen von politisch sülvststännige Gemeenden oder Gemeendefre’e Rebeete in Düütschland, de dat Statistische Bundsamt fastleggt hett.

En anner Mööglichkeit to’n Ünnerscheden is de Postleddtall.

## Tosommensetten

De Gemeendeslötel besteiht tosommen ut 8 eenstellige Tallen:

De eersten beiden Tallen sünd för dat Bundsland, de 3. Tall beteekent de Bezirksregeeren (bi Lännner ohn Bezirksregeeren steit dor ene 0, obers nich bi Rhienland-Palz, Sassen-Anholt un Neddersassen, de jümher Bezirksregeren eerst in de letzten Joorn affschafft hebbt), de 4. Tall is för dee Region, de 5. Tall is för den Kreis (Stadtkreis oder Landkreis) und de 6., 7. un 8. Tall sünd för de Gemeende.
	
De eersten fiev Stellen warrt ok as **Kreisslötel** beneumt.

### Bispeelen

04 0 12 000 = Bremerhoben
* 04 Land Bremen
* 0 Bezirksregeren gifft dat nich
* 12 Region un Kreis gifft dat nicht
* 000 kreisfree’e Stadt

03 3 59 014 = Düünbeudel
* 03 Neddersassen
* 3 fröhere Bezirksregeren Lüünborg
* 59 Landkreis Stood
* 014 Gemeende Düünbeudel

## Bundslänner

Dat Tellen gaht för de eersten negen Bundslänner von Noorden no Süden (Nr. 01-09), achterno in chronologische Tohörigkeit to de Bundsrepublik Düütschland (Nr. 10, Saarland keum dorto) un denn in alphabetische Reeg (Nr. 11-16) för de söss niegen Bundslänner

* 01 Sleswig-Holsteen
* 02 Fre’e un Hansestadt Hamborg
* 03 Neddersassen
* 04 Fre’e Hansestadt Bremen
* 05 Noordrhien-Westfalen
* 06 Hessen
* 07 Rhienland-Palz
* 08 Baden-Württemberg
* 09 Bayern
* 10 Saarland
* 11 Berlin
* 12 Brannenborg
* 13 Mekelnborg-Vörpommern
* 14 Sassen
* 15 Sassen-Anholt
* 16 Döringen

## Weblenken
* destatis.de/... - Statistisch Bundsamt Düütschland: Allgemeene Informatschon (hochdüütsch)
* destatis.de/... - Statistisch Bundsamt Düütschland: Free’e Söök mit Angaven to Inwohners un Flach (hochdüütsch)
Gemeenslötel

En **Gemeenslötel** is en fasten Kood, de bi dat Kennen vun Gemenen helpen schall. De Naams vun Gemenen sünd faken nich eendüdig. Ok sünd dor faken spezielle Schriftteken in un de Naams sünd verscheden lang. Dat allens maakt dat swoor för Rekenmaschinen, vun disse Naams to kennen, wat för’n Gemeen meent is. Dat dat Datenverarbeiden lichter fallt, hebbt vele Statistische Ämter Gemeenslötels fastleggt. De hebbt en faste Längd un dor sünd blot eenfache Teken in, so as de Tallen vun 0 bet 9 un de Bookstaven vun A bet Z, de vun jede Rekenmaschien licht verarbeidt warrn köönt. De düütsche Postleddtall un in welk annere Länner is ok en Oort Gemeenslötel.

## Verschedene Länner

För de Gemeenslötels vun de enkelten Länner, kiek bi de extra Artikels:

* in Düütschland: Amtlich Gemeenslötel
* in Öösterriek: Gemeenslötel (Öösterriek)
* in de Swiez: Gemeennummer
* in Brasilien: Gemeenslötel (Brasilien)
* in de Nedderlannen: Gemeenslötel (Nedderlannen)
* in Belgien: Gemeenslötel (Belgien)
* in Polen: Gemeenslötel (Polen)
* in Frankriek: INSEE-Kood
* in Japan: Gemeenslötel (Japan)
* in de USA: FIPS-Kood
* op de Kapverden: Natschonal Geograafsch Kood
* för de Europääsche Union: NUTS
* vun de Vereenten Natschonen: UN/LOCODE
* vun de Internatschonale Organisatschoon för Standards: ISO 3166-2
Unitarismus

Dat Woort **Unitarismus** kümmt ut de latiensche Spraak vun dat Woort *unitas*. Dat heet *Eenheit*. Bi den Unitarismus geiht dat dor üm, dat de Lehr vun Gott sien *Dree-Eenheit* (Trinität) aflehnt warrt. Ut düt Aflehnen is denn ok en egen Religion vun wurrn. De höör fröher to de velen Twiegen vun dat Christendom mit to, man hüdigendags sünd de Unitariers tomeist ganz af vun dat Christendom. De Gemeenden vun den Unitarismus dröövt nich dör'nanner smeten weern mit de Unieerte Karken. 

## Wo de Unitarismus hüdigendags en Rull speelt
Gemeenden vun de Unitariers gifft dat hüdigendags besunners in Ungarn, in Rumänien, in Groot-Britannien, in Düütschland un in Noordamerika. Nah Amerika sünd fröher veel Unitariers hengahn, vunwegen dat jem ehr Globen in Europa verfolgt wurrn is. Man ok in allerhand annere Länner in Europa un in Afrika, in Australien un in Asien gifft dat Unitariers, de all jem ehr egen Kultur vörtowiesen hefft. In dat Johr 1995 is de International Council of Unitarians and Universalists (ICUU) grünnt wurrn. Dor warrt versöcht, de verscheden Aarten vun Unitarisch Gemeenden in tohopen to faten. Ut Düütschland is dor de *Deutsche Unitarier Religionsgemeinschaft* vun Anfang an mit bi. 

## Wat de Unitariers globen doot
Ünner „Unitas“ verstaht de Unitariers de Eenheit vun Gott un Natuur un Minsch. Allens höört tohopen un Gott is dor bi allens mit bi, wat dat öberhaupt gifft. De Unitariers glöövt ok an den Minschen sien Verstand. Nümms warrt vörschreben, wat he to globen hett. Dor gifft dat bi de Unitariers ok keen Dogma um. 

In dat Tietöller vun de Aufklärung geev dat al de Antitrinitariers un de Sozinianers. Dat sünd sotoseggen de Vörollern vun de Unitariers. Hüdigendags sünd de meisten Anhängers vun düsse Lehr ganz wiet af vun dat Christendom un hefft sik vun jem ehr christliche Wuddeln vun aflööst. So is dat ok in Düütschland. Man dat gifft noch en lüttjen Krink vun *theistisch Unitariers*. De glöövt jümmers noch an enen persönlichen Gott un seht ok sunst allerhand, wat bi jem mit de meisten christlichen Karken öbereen stimmen deit, wenn een mol afsütt vun de Dree-Eenheit vun Gott. 

Ofschoonst dat nich nee is un in verscheden Religionen al vörher sowat glöövt wurrn is, as bi de Unitariers, warrt vun Unitariers doch eerst vun dor af an snackt, as se sik tohopenfunnen hefft in Gemeenden. Dat is an un for sik nah de Reformation passeert. Dat is in Europa ok eerst in de Tiet vun de Aufklärung möglich wurrn, öber dat Dogma vun Gott sien Dree-Eenheit to snacken un dor denn ok noch gegenan to gahn. Vördem weer dat gefährlich, vunwegen dat de groden Karken de Trinitariers as Ketter ankeken hefft. In de Gesetzböker stünn dormals up Ketteree de Dood. Bekannt is de Fall vun Michel Servet, de sien Globen nu just in Genf künnig maken woll. Man ofschoonst Johannes Calvin sik dorför utspraken hett, dat he nich up'n Brandstapel möss, fünn he dor nix bi un meen, dat weer Gott sien Willen, wenn Servet starben möss.
Bökeree

En **Bökeree** oder **Bibliotheek** is ene Inrichtung, de Böker, Schriften un annere Medien sammelt.

Typen vun Bökereen sünd ü.&nbsp;a. apentliche (Stadtbibliotheken), wetenschopliche (Universitätsbibliotheken) un Privatbibliotheken.

## Footnoten


## Weblenken
* De Wikiborn is ene Internet-Bibliotheek, de gemeenfre’e Texten sammelt
Rudi Altig

**Rudi Altig** (* 18. März 1937 in Mannheim; † 11. Juni 2016 in Remagen) weer en düütschen Radrennfohrer. Gemeensam mit Hennes Junkermann, Karl-Heinz Kunde un Rolf Wolfshohl hett he in de 1960er Johren den düütschen Profiradsport präägt.

1962 hett he de Spanien-Rundfohrt wunnen. Rundfohrten weern aber nich sien Saak, he kunn beter de Eendagsfohrten mitmaken. So hett he 1964 de Flannern-Rundfohrt vör Benoni Beheyt un Jo de Roo wunnen un is 1966 Weltmeester bi’t Stratenrennen wurrn. 1962 harr he all dat Critérium des As wunnen.

Dat Rennen van Mailand nah San Remo kunn he 1968 up sien Naam schrieven un 1970 hett he dat Rennen Rund um de Henninger Toorn wunnen un is ok noch düütsch Meester wurrn. De Meestertitel harr he 1964 ok al mal holt. 

Ok wenn he bi Rundfohrten nie ganz vörn dorbi weer, so hett he doch bi Tour de France 7 Deelstrecken (un 1962 dat Gröne Trikot för de Punktbeste), bi de Giro d’Italia 4 Deelstrecken un bi de Spanien-Rundfohrt 6 Deelstrecken wunnen.

1992 kreeg he dat Bundsverdeenstkrüüz an' Bande. In’n Juni 2016 is he an en Krebs-Krankheit doodbleven.

## Borns
Postleddtall

De **Postleddtall** is en Reeg von eenstellige Tallen oder Bookstaben in de Postanschrifft op Breeven, Paketen oder Päckchen, de den Tostelloort beter bestimmt. Annere geografsche Slötel sünd Telefonvörwahl, Autokennteken un Amtlich Gemeenslötel. 

No Angaven von den Weltpostvereen hebbt 117 Länner bit 2003 Postleddtallen hat.

Bi de Rekenmaschienen mutt man dorob achten, dat de Postleddtall keen Tall is, obers ene Tekenreeg. Wenn man dat as Tall beneumen dee, denn ward den Null an’n Anfang -as in Düütschland un in de mehrsten Länner- verlooren. In annere Länner hebbt de Postleddtallen ook Bookstaben, as in Kanada, Grootbritannien un Noordirland, in de Nedderlannen un annere. 

## Weblenken
* Postleddtall seuken bi de Düütsch Post (hochdüütsch)
* Internatschonal Postleddtall seuken (ingelsch)
13. April

## Wat passeert is
* 1204: Bi’n Veerten Krüüztog nehmt Krüüzfohrers ünner den Dogen Enrico Dandolo vun Venedig de Byzantiensche Hööftstadt Konstantinopel in. Se grünnt dor denn dat Latiensche Kaiserriek un maakt Balduin I. to'n Kaiser 
* 1640: Na ölven Johr ahn Parlament bruukt de engelsche König Karl I. Geld för sien Bischopskrieg gegen Schottland un röppt dorto dat Korte Parlament in. Man düt Parlament seggt em dat Geld nich to, dor maakt he dat na dree Weken an'n 5. Mai wedder to. 

## Boren
* 1743: Thomas Jefferson, drüdde Präsident vun de USA († 1826)
* 1784: Friedrich Heinrich Ernst Graf von Wrangel (Papa Wrangel), Generalfeldmarschall in Preußen († 1877)
* 1870: Daniel Baud-Bovy, Swiezer Schriever, Maler un Bargstieger († 1958)
* 1878: Rudolf Zimmer, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Noordrhien-Westfalen († 1959)
* 1938: Eddie Marshall, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2011)
* 1939: Seamus Heaney, irisch Schriever un Nobelpriesdräger († 2013)
* 1940: Jean-Marie Gustave Le Clézio, franzöösch-mauritischer Schriever un Nobelpriesdräger
* 1942: Irmtraud Rösler, düütsche Germanistin
* 1949: Jean-Jacques Favier, franzöösch Astronaut († 2023)
* 1958: Mechthild Ross-Luttmann, düütsch Politikerin, Landdagsafordnete un Landsministerin vun Neddersassen
* 1970: Rintje Ritsma, nedderlannsch Iesflinklöper

## Storven
* 1976: Gustave Danneels, belgisch Radrennfohrer (* 1913)
* 1989: Gilbert Scodeller, franzöösch Radrennfohrer (* 1931)
* 1999: Willi Stoph, düütsch Politiker (* 1914)
* 2015: Thelma Coyne Long, austraalsch Tennisspelerin (* 1918)
* 2015: Günter Grass, düütsch Schriever, Bildhauer, Maler, Grafiker un Nobelpriesdräger (* 1927)
* 2019: Paul Greengard, US-amerikaansch Biochemiker, Pharmakoloog, Neurobioloog un Nobelpriesdräger (* 1925)
* 2025: Mario Vargas Llosa, peruaansch Schriever un Nobelpriesdräger (* 1936)
Eemstunnel

De **Eemstunnel** bi Leer in Oostfreesland ist Deel van de Autobahn 31 van Emden nah Bottrop in Noordrhien-Westfalen. 

De verbind Oostfreesland mit de wertschoptliche Sworpunkt Emden/Leer mit dat Ruhrrebeet. De Tunnel hett een Längt van 945&nbsp;m. De beid Röhren sünd jeweils 12 Meter breet un fiev Meter hoch.

De Bokösten weern nah offiziellen Angaben 150 Million Mark. An 6. Oktober 1989 is de Tunnel för de Verkehr freegeben wurrn.
1743

## Wat passeert is
* 14. Februar: Henry Pelham wurrd Premierminister von Grootbritannien.

## Boren
* 13. April: Thomas Jefferson, US-amerikaansch Politiker un Präsident († 1826)
* 1. November: Johann Friedrich Wilhelm Herbst, düütsch Naturforscher, Entomoloog un Lepidopteroloog († 1807)

## Storven
Februar

Siet de juliaanschen Klennerreform in dem Johr 45 v. Chr. is de **Februar** (vun’t lat. *februare* = rein maken) de tweete Maand in’t Johr. De Naam kummt vun dat röömsch Fest för’t Reinmaken *[[Februa]]*. De Maand ward ok **Iesmaand**, **Hornung** un **Horning** nöömt.

In Deelen vun Süüddüütschland un ok in Südtirol un Öösterriek warrt de Maand ok as *Feber* betekend. Die Februar höhrt to de Wintermaanden.

De Februar hett siet de Augusteischen Klennerreform in dem Johr 8 v. Chr. 28 Daag in gemeene Johren und 29 Daag in Schaltjohren. Dorvör harr de Februar 29 und 30 Daag. De Schaltdag an sik is de 24. Februar, de an de Steed denn inschaven warrt. Vun Büdeden is dat aver blots vör dat Karkenjohr un Naamsdaag, wo sik denn bit to’n End vun’n Maand all’ns een Dag verschufft.

De ole düütsche Naam för Februar is de **Hornung**, op Plattdüütsch **Hornung** oder **Horning**, wiel de riepe Roothirsch denn sien Höörn (Geweih) afsmitt. Annere Lüüd glövt, dat mit Hornung de „in’t Geheeme/in’n Winkel tüügte Bastard“ meent is, as de in de Tall vun de Daag to kott kummt. In’n Elsass seggt man ok hüüt noch Hornung to den Maand. Annere Naams weern fröher ok *Smöltmaand* oder *Spörkel*. Bi de Goorners weer ok *Daumaand* seggt.

De Beteken *Narrenmaand* för den Februar kummt dorher, dat in de Tiet fröher Festen un Ritualen maakt weern, üm de Dämonen vun’n Winter to verdrieven. Dör dat Inwarken vun de Karken na de Christianiseeren weern disse Fiern aver as Fastelavend (oder *Fasching*, *Karneval*) op de Daag vör den Aschermiddeweken ingrenzt. Dorüm kummt de Narrentiet in’n Februar to’n End.

De Februar weer in’n röömschen Klenner de letzte Maand. De tosettlichen Daag vun wegen dat Schaltjohr weern dorüm an dissen Maand anhungen. Dat hett sik denn ok bi de ganzen Klennerreformen so hollen.

In Schaltjohren fangt de Februar mit den lieken Wekendag an as de August, in de annern Johren mit den Sülven as de März un de November. Butendem fangt he mit den lieken Wekendag an as de Juni von’t Vörjohr.

In dat Bankgewarf hett de Februar 30 Tinsdaag as jede annere Rekensmaand ok. Op Afreken för Tinsen kann dorüm ok „30. Februar“ stahn.
Gleihdraht

En **Gleihdraht** (ok *Gleihwennel* oder *Gleihfaden*) is en fienen opwennelten, d.&nbsp;h. in sik verdreihten, Draht de dör sien Wedderstand en elektrischen Stroom in Warms- un Strahelnenergie ümwannelt. Dat bedüd, dat de Draht so hitt warrt dorbi, dat he anfangt to gleihn un dorüm Licht afstrahlt. Gleihdröhd sünd de wichtigsten Bestanddeelen vun Gleihlampen oder ok Gleihbeern.

In’n Ünnerscheed to en Heizwennel, warrt de Gleihwennel bi höögere Temperaturen bedreven. Dordör warrt en gröttere Andeel vun de Strahlen in dat Rebeet vun’t Licht afgeven, dat man sehn kann (ungefäähr 3-15%).

Gleihdröhd sünd tomeist ut Wolfram maakt, wiel dat Element en bannig hoogen Smöltpunkt hett. Fröher weer dorto ok faken Osmium bruukt. Vun disse beiden Elementen is ok de Naam vun den Lampenmaker *Osram* tohopensett: *Os*mium un Wolf*ram*. Wenn de Draht nu hitt warrt, künn dat Metall mit den Suerstoff in de Luft oxideeren un dorbi verbrennen. Üm dat to verhinnern, warrt en Schuulgas – tomeist en Gemisch ut Argon un Stickstoff – in de Gleihbeern maakt, womit de Faden nicht reageeren kann.

Sünnere Formen vun Gleihdröhd sünd to’n een de *Flachwenneln*, de in Projektschoonslampen bruukt warrt. De staht dwars to’n optischen Strahlengang un sünd rechteckig torech maakt. En annerer Oort sünd de *Dubbelwenneln*, wat en Wennel is, de noch mal in sik sülbst to en Wennel dreiht is, as man dat op dat Bild sehn kann. In disse Oort sünd die Wenneln en beten dichter tohopenpackt un hitt sik gegensietig op. Dordör warrt mehr Licht wunnen as bi eenfache Wenneln.
Schuulgas

As en **Schuulgas** warrt en Gas oder Gasgemisch betekend, dat bruukt warrt, üm in bestimmte Rebeden oder Rüüm de Luft ut de Atmosphäär to verdrängen. Dat bedröpt vör allen den Suerstoff.

Faken warrt Schuulgasen in de Verpacken vun Levensmiddel insett, dormit de nich mit den Suerstoff reageert un ok vör Bakterien ut de Luft schuult sünd. Disse Schuulgasatmosphäär is tomeist tohopensett ut natürlich Bestanddeelen vun de Luft, de ahn Röök sünd un den Smack nich ännern doot. Dat künnt t.&nbsp;B. Stickstoff oder Kohlendioxid wesen. Se gellt nich as Tosetten na dat Levensmiddelgesett, sünd unbedenklich, wiel de nich op de Levensmiddel inwarkt un mööt dorüm ok nich angeven warrn.

Schuulgas warrt ok insett bi’t Schweißen, üm bi den Vörgang en Oxidatschoon vun de Materialen to vermasseln. En tyypsch Schuulgas dorför is *Corgon18*, dat ut 82% Argon un 18% Kohlendioxid besteiht.

Ok in de Elektrotechnik warrt Schuulgas bruukt, üm de elektrisch Leddanlaag in de Ümgegend vun Schalters un Kontakten rünnertosetten, dormit dor keen Funken tostannen kommt. Gleihbeern sünd t&nbsp;B. ok mit Schuulgas füllt, dormit de Gleihdraht hitter maakt warrn kann un he dorbi nich dörbrennt.
2. April

## Wat passeert is
* 999: Silvester II. wurrd Paapst.
* 1982: argentiensche Truppen nehmt de britschen Falklandinseln in. De Falklandkrieg geiht los. He geiht an'n 14. Juni mit de Kapitulatschoon vun de Argentiniers to Enn.

## Boren
* 748: Karl de Grote, König vun dat Frankenriek un röömsch Kaiser († 814)
* 1805: Hans Christian Andersen, däänschen Schriever († 1875)
* 1859: Theodor Held, düütsch Politiker († 1947)
* 1911: Willi Eggers, plattdüütschen Schriever († 1979)
* 1925: Hans Rosenthal, düütsch Moderater un Entertainer († 1987)
* 1926: Max Greger, düütsch Jazzmusiker, Komponist un Dirigent († 2015)
* 1929: Hans Koschnick, düütsch Politiker un Börgermeester vun Bremen († 2016)
* 1931: Reidar Børjeson, norweegsch Ieskunstlöper († 2011)
* 1940: Donald Jackson, kanaadsch Ieskunstlöper
* 1940: Adrien Zeller, franzöösch Politiker († 2009)
* 1943: Larry Coryell, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2017)
* 1945: Linda Hunt, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1947: Hanna Aydin, Bischop vun de syyrsch-orthodoxe Kark vun Antiochien
* 1948: Joe Fargis, US-amerikaansch Springrieder
* 1960: Matthias Jacob, düütsch Biathlet
* 1971: Nana Spier, düütsch Schauspelerin, Synchroonsnackerin, Synchroonschrieverin un Synchroonregisseurin
* 1982: Marco Amelia, italieensch Footballnatschonalspeler
* 1984: Beorn Nijenhuis, nedderlannsch Iesflinklöper

## Storven
* 1118: Balduin vun Boulogne, Graaf vun Verdun, en Anföhrer vun den eersten Krüüztog, Graaf vun Edessa, later ünner den Naam *Balduin I.* König in dat Königriek Jerusalem (* 1058)
* 1657: Ferdinand III., Kaiser vun dat Hillge Röömsche Riek (* 1608)
* 1869: Gottlieb Wilhelm Freudentheil, düütsch Politiker un Afkaat (* 1792)
* 1879: Carl Göring, düütsch Philosoph un Schachmeester (* 1841)
* 1913: Theodor Groll, düütsch Maler (* 1857)
* 1915: Hermann Krumm, düütschen Germanist, Schriever un Rutgever (* 1855)
* 1949: Carlo Galetti, italieensch Radrennfohrer (* 1882)
* 1954: Maud Barger-Wallach, US-amerikaansch Tennisspelerin (* 1870)
* 1966: Cecil Scott Forester, engelsch Schriever un Journalist (* 1899)
* 1972: Franz Halder, düütsch General in' Tweeten Weltkrieg (* 1884)
* 1974: Georges Pompidou, franzöösch Politiker un Präsident(* 1911)
* 2007: Henry Lee Giclas, US-amerikaansch Astronom (* 1910)
* 2010: Mike Zwerin, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1930)
Trier

De kreisfree Stadt **Trier** (luxemborgsch *Tréier*, franzöösch *Trèves*), liggt in’n Westen van Rhienland-Palz.

Se hett 104.640 Inwahners (Stand 2008) up een Flach van 117,14 km². Dormit is se de veertgröttste Stadt van Rhienland-Palz.

Dat gifft de Universität Trier un de Fackhoochschool Trier un de Stadt is Sitt vun dat kathoolsche Bisdom Trier.  

De Stadt Trier is vör över 2000 Johren ünner de Naam Augusta Treverorum (vun de tweede Hälft van dat 3. Johrhunnert af an *Treveris*) grünnt wurrn un nennt sük deshalb sülvst „De ollste Stadt van Düütschland“. Se hett ok de langste Geschichte as römisch anerkennt Stadt, anners as een Siedlung oder Heerlager.

## Attrakschoonen

Dat röömsche Trier, de Dom St. Peter und de Leevfruenkark staht siet 1986 up de UNESCO-List för dat Weltkulturarv.
### Antike

* Porta Nigra, dat Wohrteken van Trier
* Amphitheater (To de Römertiet, kunnen se dat ünner Water setten)
* Badethermen: Kaiserthermen, Barbarathermen und Viehmarktthermen
* röm. Palastaula / Konstantinbasilika (hüdtodag een evangelsch Kark)
* Römerbrüch

### Middeloller

* Trierer Dom St. Peter (Ollste Dom Düütschlands)
* De Leevfruenkark (in fröhest gootsch Stil 1227–43 bot un mit de Dom dör een Krützgang verbunnen. Völ Figuren in’t Portal un dat Schipp is kühn gewölbt)
* De middelollerike Hööftmarkt mit Steipe, Rood Huus, St. Gangolf und der naheliegenden Judengasse
* Benediktinerabtei St. Matthias (Apostelgrafft)
* Wehrhafte Wohntürme Frankenturm und Turm Jerusalem (hüdtodag Standesamt)
*  Dreikönigshaus (frühgootsch Wohnhuus)
* Moselkraans (de öllere Moselkraan van 1413, ok „Alter Krahnen“, un de Tollkraan van 1774, ok „Jüngerer Moselkran“ nömmt)
* Barock-Palais Kesselstatt

### Neetiett

* Kark St. Paulin
* Kurförstlich Palais 
* Hoochbunker vun Trier
* Karl-Marx-Huus un Karl-Marx-Wahnhuus
* Mariensüül
* Franzöösch Casino
* Ool jöödsch Karkhof an de Weidegasse

## Söhns un Döchter vun de Stadt
* Eric Jelen, Tennisspeler
* Karl Marx, düütsch Sozialist un Philosoph

## Weblenken

* Websteed vun de Stadt (hoochdüütsch)
* Dat röömsche Trier (hoochdüütsch)
* Datenbank vun de Kulturdenkmaals in de Region Trier (hoochdüütsch)
* Wöörbook vun’n Trierer Dialekt (hoochdüütsch, triersch)
Wedderstand

Dat Woort **Wedderstand** betekent grundsettlich dat gegen wat Angahn un warrt in veele Rebeden as in de Sellschop, de Wetenschop oder Technik. In’n enkelten is dat:

* en Begreep ut de Psychologie, kiek bi Wedderstand (Psychologie).
* en Verseggen vun Ordigkeit gegenöver de, de dat Seggen hebbt, kiek bi Wedderstand (Politik).
* en Bodeel in de Elektrotechnik, kiek bi Wedderstand (Boelement).

* verscheeden physikalsch Grötten:
** Warmswedderstand
** Magnetsch Wedderstand
** Elektrisch Wedderstand
** Ströömwedderstand (t.&nbsp;B. de Luftwedderstand)
** Rullwedderstand
** Rievwedderstand
** In de Medizin de Summ vun enkelte Wedderstänn in’n Blootkreisloop, kiek bi peripher Wedderstand