open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jacques-Joseph Champollion

**Jacques-Joseph Champollion**, nöömt **Champollion-Figeac** (* 5. Oktober 1778 in Figeac; † 9. Mai 1867 in Fontainebleau) weer en franzöösch Archäoloog un Bibliothekar un de öllere Bröer vun den Ägytologen Jean-François Champollion. Nah de sien fröh Dood hett he völ vun de sien Warken herutgeven, to de he sülvst bidragen harr.

## Leven
De Broers Champollion stammten ut eenfach Verhältnissen. Hör Vader Jacques Champollion (1744–1821) weer 1770 ut den Weiler La Roche in de franzööschAlpen nah Figeac in dat Département Lot trucken, wo sien acht Kinner boren wurrn. En Schoolutbillen kunn de Familie nich betallen, so wurr Jacques-Joseph Autodidakt un hett sien twalf Johr jüngeren Bröer dat Lesen un Schrieven bibrocht.

1812 wurr he to’n korrespondeerend Liddmaat vun de Chöttinger Akademie vun de Wetenschapen wählt. 1816 wurr he Perfesser för Oltgreeksch un Bibliothekar an de Universität Grenoble, verlor disse Stäe aber wegen sien Ünnerstütten vun Napoleon in de Herrschap vun de Hunnert Daag]. Van 1828 bit 1848 hett he in de Franzöösch Natschonalbibliothek in Paris arbeit un wurr Perfesser för Paläographie an de *[[École nationale des chartes|École des chartes]]*. In de Revolutschon van 1848 verlor he ok disse Stäe, wurr aber 1849 Bibliothekar in dat Slott Fontainebleau. He hett mehrere philologische un historsche Böker schreeven un tallriek Arbeiten vun sien jüngere Bröer herutbrocht. He is in Fontainebleau storven un wurr up den Karkhoff dor bisett.

Sien Söhn Aimé-Louis (1812–1894) hett ok in de Natschonalbibliothek arbeit un hett en biographische Afhandlung över sien Familie ünner den Titel *Les Deux Champollion* (Grenoble, 1887) verfaat

## Böker
* ''Antiquités de Grenoble ou Histoire ancienne de cette ville d’après ses monuments.'' Imprimerie de J. H. Peyronard, Grenoble 1807.
* ''Nouvelles recherches sur les patois ou idiomes vulgaires de la France et en particulier sur ceux du département de l’Isère.''  libraire et marchand de cartes, Goujon/ Paris 1809.
* *Annales des Lagides, ou chronologie des rois grecs d’Égypte.* imprimeur-libraire, Paris 1819.
* *Nouvelles recherches sur la ville gauloise d’[[Uxellodunum]], assiégée et prise par J. César, rédigées d’après l’examen des lieux et des fouilles récentes, et accompagnées de plans topographiques et de planches d’antiquités.* imprimerie royale, Paris 1820.
* *L’Égypte ancienne.* Firmin-Didot, Paris 1839.

## Literatur
* *[[Encyclopaedia Britannica]].* Eleventh Edition, 1910–1911.

## Weblinks

## Enkeld Nahwiesen
Paul Mebus

**Paul Mebus** (* 9. Juni 1920 in Rene; † 8. Dezember 1993 in Köln) weer en düütsch  Footballspeler. De meest as Butenlöper in dat dormalige WM-System insett Speler hett in de Johren 1951 un 1954 söss Lännerspelen för de düütsch Natschonalmannschap maakt un hett ok an de Footballweltmeesterschap 1954 in de de Swiez deelnommen. De 1951 vun den VfL Benrath to’n 1. FC Köln kommen Defensivakteur hett in de Football-Böverliga West bit 1956 för dat „Geißbock-Team“ 91 Ligaspelen (1 Door) maakt. 1954 wunn he mit sien Mannschap de Meesterschap in de Böverliga West. 

Nah sien aktiv Tiet weer he noch bi verscheeden Amateurvereene as Trainer aktiv. He harr meest immer mit Alkohoproblemen to kämpen. 

## Enkeld Nahwiesen


## Weblinks
* Paul Mebus in de Datenbank vun Weltfussbal.de
* Die Helden von Bern - Chronik
Võilaid

**Võilaid** liggt südöstlich vun de eestnisch Insel Muhu in de Bucht vun Riga. De Insel is 2,5&nbsp;km² groot un is nich bewahnt. De hööchste Punkt liggt 3,6&nbsp;m över NN. Bi leeg Water kann man vun Muhu ut to Foot up de Insel kommen. Se hört to de Moonsund-Inseln.

De Insel kreeg hör Naam nah dat Dörp Võiküla up de Insel Muhu. Se hört verwaltungsmatig to’n Kreis Saare.

## Weblinks
* Informatschonen to Võilaid (EUNIS)
Richard Depoorter

**Richard Depoorter** (* 29. April 1915 in Ichtegem; † 16. Juni 1948 in Wassen) weer en belgisch  Radrennfohrer.

Richard Depoorter wurr 1937 Profi-Radrennfahrer. Sien gröttste Erfolge weern de beid Siege bi dat Rennen Lüttich-Bastogne-Lüttich, in den Johren 1943 un 1947 (hier vör Raymond Impanis un Florent Mathieu). He gull tonächst as Spezialist för Eendagsrennen un is eerst 1948 bi Rundfohrten an den Start gahn. So wurr he 1948 Fieft bi de Luxemburg-Rundfohrt. 

Ebenfalls 1948 is Depoorter bi de Tour de Suisse antreeden. Up de veert Deelstreck vun Thun nah Altdorf is he, de to dissen Tietpunkt up utsichtsriek Positschoon för Platz 2 in de Gesamtwertung leeg, in en schlecht utlücht Tunnel bi Wassen to Fall kommen. 

Tonächst hett dat heeten, dat he an de Folgen vun den Unfall sofort storven weer. Bi twee latere Autopsien in Belgien stell sück aber herut, dat dat Reifensporen an Depoorter sien Körper geev, todem hemm mehrere Tüügen, dorünner de franzöösch Journalist Jean Leulliot as ok de Sportliche Baas vun de franzöösch Mannschap *La Perla*, Francis Pélissier, angeeven, dat hüm en belgisch Begleitfohrtüüch överfohren harr. Nah de Utseggen vun anner Tüügen harr de Tour-Leiter Carl Senn disse anwiest, över den vun de beobacht Hergang vun den Unfall to swiegen. 10 Johr hemm de Rechtsstriedereen düürt, bit de Fohren vun dat Begleitfohrtüüch to söss Maand Haft un an Schadenersatz an de Wittfru in Hööcht vun 1,5 Millionen Belgisch Franc veroordeelt wurr. 

To den 60. Doodsdag vun Depoorter is en Delegatschon mit den Ichtegemer Börgermeester vöran to en Gedenkveranstaltung nah Wassen reist un hett Blömen an de Unglücksstäe daalleggt. Todem wurr en Gedenktafel enthüllt. De Tunnel heet hüüd *Depoorter-Tunnel*.

## Literatur
* Koenraad Vandenbussche: *Leven en dood van Richard Depoorter*. Verlag Coemandruk-Bazuin, 1997

## Weblinks
* Richard Depoorter in de Datenbank vun Radsportseiten.net
* Dr. Rolf-Gisler Jauch: Der Aktenberg zum Tod des Radrennfahrers Richard Depoorter, up wassen.ch (PDF; 29&nbsp;kB)
* Richard Depoorter up wielersport.slogblog.nl
Felix Gall

**Felix Gall** (* 27. Februar 1998 in Nußdorf-Debant) is en öösterrieksch Radrennfohrer.

## Sportliche Loopbahn
Felix Gall hett van Kind of an verscheeden Sportaarden as Klautern, Tennis, Skifohren un Taekwondo bedreeven. Dör Schoolkameraden, de Triathlon bedrieven deen, keem he to’n Radsport.

2015 wurr Gall öösterrieksch Junioren-Meester in‘t Straatenrennen. In’n Harvst vun dat Johr wurr he in dat US-amerikaansch Richmond Junioren-Weltmeester in’t Straatenrennen Torüch to Huus wurr he vun rund 1000 Minschen in sien Heimatoort empfangen, kreeg en Radsport-Stipendium, en Föhrerschienkurs un en nee Rennrad.

2016 wunn Felix Gall den Junioren-Wettbewarf *Trofeo Dorigo Porte*, in dat Johr dorup kreeg he en Verdrag bi dat Development Team Sunweb. 2018 wurr he öösterrieksch U23-Meester in’t Straatenrennen. In’n März 2019 hett he sien eersten Spood bi en Elite-Rennen haalt, as he de tweet Deelstreck un de Gesamtwertung vun de Istrian Spring Trophy wunn.

Nah dree Johren in dat Nahwussteam un twee in den WorldTour-Kader vun Team DSM, geev Gall 2021 bekannt, in dat kamen Johr to dat AG2R Citroën Team to wesseln. Eegentlich harr sien Verdrag bi DSM noch en Johr mehr loopen sull, nahdem dat aber immer weer to Spannungen tüschen ünnerscheedlich Fohrers un de Teamleitung keem, hett Gall sien Verdrag all Enn’n 2021 uplööst.

2022 reck Gall mit dat AG2R Citroën Team den sössten Platz in de Gesamtwertung vun de Tour of the Alps. Sie gröttste Spood bit 2023 weer de Gewinn vun de 17. Deelstreck (de Königsdeelstreck) bi de Tour de France 2023 vör Simon Yates, Pello Bilbao, Jonas Vingegaard, David Gaudu un annern.

## Wat he schafft hett
;2015
* Junioren-Weltmeester  – Straßenrennen
*  Öösterrieksch Junioren-Meester – Straatenrennen
;2016
* Trofeo Dorigo Porte (Junioren)
;2018
*  Öösterrieksch U23-Meester – Straatenrennen
;2019
* Gesamtwertung un en Deelstreck Istrian Spring Trophy
;2023
* een Deelstreck Tour de Suisse
* een Deelstreck Tour de France

## Weblinks

* Felix Gall up Radsportseiten.net
* Felix Gall in de Datenbank vun ProCyclingStats.com

## Enkeld Nahwiesen
Pello Bilbao

**Pello Bilbao Lopez de Armentia** (* 25. Februar 1990 in Guernica) is en spaansch Radrennfohrer.

## Sportlich Loopbahn
Van 2011 bit 2013 is Bilbao för dat UCI ProTeam Euskaltel-Euskadi fohren. 2012 reck he bi de Vuelta a Asturias Rang 10 in de Gesamtwertung. Nahdem he 2014 to Caja Rural-Seguros RGA wesselt weer, weer 2015 sien bit dorhen spoodriekst Johr, as he de Tour de Beauce wunn, as ok jewiels een Deelstreck bi de Vuelta a Castilla y León un de Presidential Cycling Tour of Turkey. In dat Johr drup kunn he nochmals een Deelstreck bi de Törkie-Rundfohrt up sien Naam schrieven. 

To de Saison 2017 hett Bilbao för dat Astana Pro Team fohren. In de Gesamtwertung keem he 2018 up den 6. Rang bi den Giro d’Italia un wunn mit een Deelstreck vun dat Critérium du Dauphiné sien eerst Rennen bi de UCI WorldTour. Bi den Giro d’Italia 2019 kunn he glieks twee Deelstrecken winnen. 

Nah dree Johren bi Astana is Bilbao 2020 to dat Team Bahrain-McLaren wesselt un wurr spaansch Meester in dat Eenzeltietfohren. Bi de ansluutend Tour de France weer he an’t Enn’n 16. in de Gesamtwertung.

## Wat he schafft hett
**2014**
* Klasika Primavera

**2015**
* een Deelstreck Vuelta a Castilla y León
* een Deelstreck Presidential Cycling Tour of Turkey
* Gesamtwertung Tour de Beauce

**2016**
* een Deelstreck Presidential Cycling Tour of Turkey

**2018**
* een Deelstreck Tour of the Alps
* een Deelstreck Critérium du Dauphiné

**2019**
* een Deelstreck Vuelta a Murcia
* twee Deelstrecken Giro d’Italia

**2020**
*  Spaansch Meester – Eenzeltietfohren

**2021**
* een Deelstreck Tour of the Alps

**2022**
* een Deelstreck Baskenland-Rundfohrt
* een Deelstreck Tour of the Alps
* een Deelstreck un Punktewertung Düütschland Tour

**2023**
* een Deelstreck Tour Down Under
* een Deelstreck Tour de France

## Weblinks

* Indrag bi Radsportseiten.net
* Pello Bilbao  in de Datenbank vun ProCyclingStats.com
Ronan Pensec

**Ronan Pensec** (* 10. Juli 1963 in Douarnenez) is en ehmalger franzöösch Radrennfohrer.

## Loopbahn
Pensec weer van 1985 bit 1997 Profi-Rennfohrer. Besünnere Erfolge reck he ünner annern bi de Tour de France, achtmal is he dor antreeden un keem immer bit an’t Enn‘ dör. 1986 wurr he tweet in de Nahwussenwertung un 1988 keem he in de Bargwertung up den 4. Platz. In de Gesamtwertung keem he tweemal ünner de best Teihn. 

1990 keem he up de eerste Deelstreck bi de Tour de France gemeensam mit Frans Maassen, Steve Bauer un Claudio Chiappucci vun dat Feld weg. De veer harrn an’t Enn‘n 10 Minüüt Vörsprung up de Favoriten. Frans Maassen hett de Deelstreck woll wunnen, Pensec aber kunn dat geel Trikot vun den Gesamtführenden an sien Gebortsdag un den Dag dornah dragen. 

Nah dat Enn’n vun sien aktiv Karriere hett he as Berader för dat franzöösch Feernsehn arbeit. He weer ok Präsident vun dat franzöösch Team Bretagne-Schuller.

## Erfolge
**1985**
* Étoile des Espoirs
* een Deelstreck Circuit Cycliste Sarthe
**1987**
* Étoile de Bessèges
**1988**
* Grand Prix de Rennes
* Route du Sud
**1990**
* een Deelstreck Middelmeer-Rundfohrt
**1992**
* Bretagne Classic – Ouest-France
**1994**
* een Deelstreck Critérium du Dauphiné Libéré

## Weblinks
* Ronan Pensec up de Sieden vun Radsportseiten.net
* Ronan Pensec up de Sieden vun de Tour de France
Shinzō Abe

**Shinzō Abe** (jap.安倍晋三, *Abe Shinzo*); * 21. September 1954 in Tokyo; † 8. Juli 2022 in Kashihara, Präfektur Nara) weer en japaansch Politiker vun de LDP. He weer Vörsitter vun de Regeerenspartei LDP un vun 2012 bit 2020 de 96. Premierminister vun Japan. Sien Nahfolger wurr Yoshihide Suga.

## Weblenken

* Offiziell Websteed (japaansch)
Victory Through Air Power (1943)

**Victory Through Air Power** is de Titel vun en US-amerikaanschen Dokumentar-Film vun de Disney-Studios ut dat Johr 1943.
Noordirland

**Noordirland** (Engelsch: *Northern Ireland*, Ulster Scots: *Norlin Airlan*) is en Deel vun dat Vereenigte Königriek vun Grootbritannien un Noordirland un Land in Noordwest-Europa.

## Geschaap
Noordirland hett söss Geschaapen un se sünd:

* Antrim
* Armagh
* Fermanagh
* Down
* Londonderry
* Tyrone

## Spraak
Noordirland hett Engelsch as Amtsspraak un Ulster Scots un Irisch as Minnerheitenspraak.
Ulster Scots

**Ulster Scots** oder **Ulster-Scots** (ok **Ullans**, **Ulster-Scotch**) is en Dialekt von Scots.

## Naam
Ulster- Scots wöör "Scotch- Irish" nöömt, man dat Utdruck hett doodt.' Siet 1980er dat Dialekt is ok nöömt Ullans.
## Borns
Sven Meyer (Ieskunstlöper)

**Sven Meyer** (* 15. Juli 1977 in Berlin; † 6. Mai 1999 ok dor) weer en düütsch Ieskunstlöper, de in’n Eenzelloop antreeden dee. 

Sven Meyer fung mit fief Johren mit Ieskunstloop an. Sien Trainerin weer Viola Striegler un sien langjohrig Choreograph weer de ehmalge Feernsehballettdanser Andreas Düpetell. Meyer is för den TSC Berlin antreeden un höör to de Sport-Fördergrupp vun de Berliner Polizei.

Sven Meyer wurr 1998 vör den favoriseerten Andrejs Vlascenko unverwacht Düütsch Meester in’n Ieskunstloop. Dormit harr he sück ok för de Europameesterschapen un Weltmeesterschapen in dat glieker Johr qualifizeert. Dor keem he denn up den 19. bzw. 23. Platz. In‘n Training harr Meyer all en veerfach Toeloop un en veerfach Salchow stahn.

An‘n 6. Mai 1999 hett Sven Meyer Suizid begahn.

## Enkeld Nahwiesen
Dennis Ralston

**Richard Dennis Ralston** (* 27. Juli 1942 in Bakersfield, Kalifornien; † 6. Dezember 2020 in Austin, Texas) weer en  US-amerikaansch Tennisspeler.

1960 wunn he gemeensam mit den Mexikaner Rafael Osuna bi de Wimbledon Championships in’t Düppel gegen de beid Briten Mike Davies un Bobby Wilson in dree Sätzen mit 7:5, 6:3 un 10:8. 1971 reck he mit sien Landsmann Arthur Ashe dat Finale gegen de Australier Roy Emerson un Rod Laver. Se verloren aber dat Endspeel in fiev Sätzen mit 6:4, 7:9, 8:6, 4:6 un 4:6. In‘n Eenzel stunn Ralston 1966 gegen den Spanier Manuel Santana in dat Finale un verlor dor in dree Sätzen 4:6, 9:11 un 4:6.

1966 wunn he mit den US-Amerikaner Clark Graebner de Düppelkonkurrenz vun de Franzöösch Tennismeesterschapen gegen de Rumänen Ilie Năstase un Ion Țiriac in dree Sätzen mit 6:3, 6:3 un 6:0.

1987 wurr Ralston in de International Tennis Hall of Fame upnommen. As een vun de Handsome Eight hörr he to de Mitbegrünner vun den modernen Profitennis.

## Weblinks
* ATP-Profil
* ITF-Profil
* Davis-Vup-Statistik vun Dennis Ralston
* Dennis Ralston bi de International Tennis Hall of Fame

## Enkeld Nahwiesen
Gabriele Oriali

**Gabriele Oriali** (* 25. November 1952 in Como) is en ehmalger italieensch Footballspeler.

De Middelfeldspeler speel van 1970 bit 1983 för Inter Mailand un dornah bit 1989 bi AC Florenz. 

För de italieensch Natschonalmannschap hett he in de Johren 1978 bit 1983 insgesamt 28 Lännerspelen maakt, in de he een Door schaaten hett. Mit de Mannschap hett he an de Football-Europameesterschap 1980 dellnommen un wurr 1982 Football-Weltmeester.  

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Yoshihide Suga

**Yoshihide Suga** (jap.菅義偉, *Suga Yoshihide*); * 6. Dezember 1948 
in Yuzawa, Präfektur Akita ) is en ehmalger japaansch Politiker vun de LDP. He weer Vörsitter vun de Regeerenspartei LDP un vun September 2020 bit Oktober 2021 de 63. Premierminister vun Japan.
Suga hett an de Hōsei-Universität Hannel studeert.

## Weblenken

* Offiziell Websteed (japaansch)
Roberto Mogranzini

**Roberto Mogranzini** (* 6. Januar 1983) is en italieensch Schachspeler un siet 2014 ok en FIDE-Trainer.

In de Jöögd weer he 1999 Landsmeester vun de U-16 as ok later mehrfack italieensch Mannschapsmeester. 2007 kreeg he vun de FIDE den Titel Internatschonaler Meester, 2013 folg de Grootmeestertitel. Sien eerste GM-Norm reck he 2011 bi den Sieg in’n  SPICE Cup (Grupp B). De nächste Norm reck he 2012 bi dat *Torneo Internazionale del Salento* in Gallipoli. De letzte Norm hett he sück in’n Dezember vun dat Johr in Padua haalt.

He hett an de Schacholympiade 2006 in Turin deelnommen. An dat darte Brett för de darte italiensch Mannschap keem he dorbi up 5 Punkte in 10 Partien. Dorneben hett he för Italien dreemal an den Mitropapokal (2007, 2009 und 2013) deelnommen. 

Sien hööchste Elo-Tall reck he mit 2514 in‘n Dezember 2016. Siet 2020 hett he aber kien wert Partie mehr speelt. 

## Weblinks
* FIDE-Koort
* Profil bi chessgames.com (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Paul Berg

**Paul Berg** (* 30. Juni 1926 in Brooklyn, New York City; † 15. Februar 2023 in Stanford, Kalifornien) weer en US-amerikaansch Biochemiker un Molekularbioloog. 1980 wurr hüm de Nobelpries för Chemie för sien Bidrääg to de Biochemie vun de Nukleinsüüren un to de Entwicklung vun de DNA-Rekombinatschonsmethoden tospraaken.

## Leven
Paul Berg wurr 1926 in New York boren un hett bit 1948 an de Pennsylvania State University studeert. 1952 kreeg he sien Doktertitel an de Case Western Reserve University in Ohio. 1959 wurr he Perfesser för Biochemie an de Stanford University in Kalifornien. 

## Wark
Wiels gemeensam mit hüm Frederick Sanger un Walter Gilbert för hör Arbeiten to de Sequenzierung vun de DNA mit den Nobelpries uttekent wurrn, hett sück Berg vör allen mit de Methoden vun de rekombinanten DNA-Technologie befaat. Af 1965 interesseer he sück för de Forschungen vun Roberto Dulbecco to’n Poliomavirus. Wiels en „Sabbatical Year“ in Dulbecco sien Labor 1967/68 entwickel he de Idee, dat en virusvermiddelte Tumorentstahn mit en Integratschoon vun dat Virusgenom in dat Wertszellgenom un de folgenden Expression vun viralen Genen in de Wertszell tosommenhung. He hett sück dorför entslooten, in de nächst Johren SV40 as Modellorganismus för de Tumorforschung un to de Entwicklung vun de later so nöömt rekombinanten DNA-Techniken to bruken. 1972 hett he de Ergevnisse vun en Experiment bekannt maakt, bi dat in sien Labor en so nöömt „Hybdrid-Genom“ ut den Viruschromosom un Plasmid-DNA ertüügt wurr. Dorbi enthull dat Plasmid Deelen vun de DANN vun dat Bakteriophagen Lambda un dree E-Coli-Gene, de för de bakterielle Galaktoseverwertung toständig sünd. 1979 hett he de Ergevnisse vun en spoodriek Versöök, mit Hülp vun SV40 dat β-Globin-Gen vun Kanien in Nierenzellen vun Aapen to exprimeeren, bekannt maakt.

Trotz sien persönlichen Spood un Fortschritte bi de DNA-Forschung hett Paul Berg vör de Risiken vun disse Technik wohrschoot un weer hööftverantwortlich för dat 1975 up de Asilomar Conference on Recombinant DNA internatschonal beslooten Moratorium to de  Gentechnik, dat över mehrere Johren de Forschung an bestimmten, besünners heiklen Experimenten dör freewilligen Verzicht ünnerbunnen hett

## Utteknungen (Utwahl)
* 1959: Eli Lilly Award in Biological Chemistry
* 1966: Liddmaat vun de American Academy of Arts and Sciences
* 1966: Liddmaat vun de National Academy of Sciences
* 1966: Fellow der American Association for the Advancement of Science
* 1980: Albert Lasker Award for Basic Medical Research
* 1980: Gairdner Foundation International Award
* 1980: Nobelpries för Chemie
* 1981: Liddmaat vun de Académie des sciences
* 1983: National Medal of Science för Biologie
* 1983: Liddmaat vun de American Philosophical Society
* 1999: Max-Delbrück-Medaille
* 2005: Biotechnology Heritage Award

## Weblinks

* Paul Berg up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)
* NB-Katalog
* Akademisch Stammboom (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Dominique Colonna

**Dominique Colonna** (* 4. September 1928 in  Corte, Korsika, Frankriek; † 12. September 2023 (ok dor), weer en franzöösch Footballspeler, de as Doorhöder aktiv weer. 

## Vereens
Sien Loopbahn fung 1948 bi HSC Montpellier an, wo he in en Saison 12 Insätze harr. Van 1949 bit 1955 speel he för Stade Français bi de he 101 Spelen maakt hett. Dornah speel he för twee Johr bi OGC Nizza, mit den he ok 1956 franzöösch Meester wurr. Sien gröttsten Spood harr he aber mit Stade Reims för den he van 1957 bit 1963 tosommen 172 Spelen bestreeden hett. Mit den Vereen wurr he 1958, 1960 un 1962 franzöösch Meester, wurr 1958 Pokalsieger und in dat glieker Johr wunn he ok noch den französschen Supercup. 

## Natschonalmannschap
In de Johren 1957 bit 1961 hett he 13 Lännerspelen för de franzöösch Natschonalmannschap maakt. Bi de Football-Weltmeesterschap weer he dart Doorhöder vun Frankriek achter François Remetter un Claude Abbes. 

Nah sien aktiv Loopbahn weer he noch Natschonaltrainer vun Kamerun (1963 bit 1965). Later harr he en Hotel in Corte.

## Weblinks
* Meldung över sien Dood
* Indrag bi WorldFootball.net
* https://www.fff.fr/equipe-nationale/joueur/8772-colonna-dominique/fiche.html
Karl Schnieke

**Karl Schnieke** (* 24. August 1919 in Apolda; † 13. Juni 1974 in Jena) weer en düütsch Footballspeler.

De Störmer speel van 1933 bit 1948 för SG Apolda, dornah bit 1950 för Olympia, Metall un BSG Apolda un van 1950 bit 1959 för BSG Motor bzw. SC Motor Jena, blots kört ünnerbraken för Insätze för den Brehmer SV. In 68 DDR-Böverligaspelen hett he 19 Doren schaaten. 

För de Natschonalmannschap vun de DDR hett he in de Johren 1952 bit 1954 dree Lännerspelen maakt, in de he een Door schaaten hett.  

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Giambattista Lolli

**Giambattista Lolli** (* 1698 in Nonantola; † 4. Juni 1769) weer en italieensch Schachspeler.

Tosommen mit Ercole del Rio un Domenico Lorenzo Ponziani, de ok ut de Gegend um Modena stammten, weer en vun de bedüüdenst Schachtheoretikervun sien Tiet. Sien Ruhm foot up dat 1763 in Bologna herutbrocht Wark *Osservazioni teorico-pratiche sopra il giuoco degli scacchi* (düütsch: Theoretisch-praktische Betrachtungen über das Schachspiel). Dat enthollt  Analysen över Anspelen, insbesünnere de Italieensch Partie.

In dat Königsgambit is de (nu nich mehr bruukt) Variante 1. e2–e4 e7–e5 2. f2–f4 e5xf4 3. Sg1–f3 g7–g5 4. Lf1–c4 g5–g4 (Muzio-Gambit) 5. Lc4xf7+ nah Lolli nöömt. (Lolli-Gambit)

Se stellt den up kompromisslosen Angreep utricht Stil vun de italieensch Meesters, de sück düütlich vun den ehrder dör strategische Överleggen präägten Stil vun François-André Danican Philidor ünnerscheed. Buterdem enthollt dat Wark hunnert Endspelen. En vun disse Stellungen wurr vun Wilhelm Heinse in de sien Roman *Anastasia und das Schachspiel* bruukt.
Dorfen

**Dorfen** is en Stadt in’n Osten vun de böverbayerisch Landkreis Erding. De Stadt liggt in dat mittlere Isendaal un hett 15.179 Inwahner (31. Dez. 2022) up en Flach vun 99,56 km2. Se is de tweetgröttste Gemeend vun den Landkreis Erding.

Dorfen ligt in dat Daal vun de Isen etwa 45&nbsp;Kilometer östlich vun München un etwa 20&nbsp;Kilometer östlich vun de Kreisstadt Erding entfernt. Mit hör Grött vun 99,56&nbsp;km² is Dorfen vun de Flach her de veertgröttste Stadt in Böverbayern – blots München, Beilngries un Ingolstadt hemm en gröttere Flach. 

De Stadtgemeend Dorfen hett 203 Gemeendeelen.

## Geschichte

Dorfen wurr in dat Johr 773 to’n eersten Mal in en Oorkunn nöömt, dat drapt ok för Oberdorfen to, wiel dat nich nah Dorfen un Oberdorfen unterscheedt wurr. 1954 kreeg se de Stadtrechte.

## Weblinks

* Stadtverwaltung
* Wie sich in Dorfen seit 99 Jahren eine Falschinformation hält

## Enkeld Nahwiesen
Johann Bruns (Politiker)

**Johann „Joke“ Bruns** (* 25. April 1932 in Emden; † 8. Juni 2018 ok dor) weer en düütsch Politiker (SPD).

Nah den Besöök vun de Volksschool fung Bruns en Lehr as Vermeetenstechniker an. Tüschen 1952 un 1954 weer he Schöler vun dat Braunschweig-Kolleg un hett sien Abitur afleggt. Bruns is in de SPD intreeden un wurr ansluutend Jöögdsekretär vun den Düütschen Gewerkschapsbund för dat Eemsland un Oostfreesland. 1958 hett he en Tätigkeit as Dozent an de Düütsch-Nedderlannsch Heimvolkshoochschool Auerk övernommen. Van 1967 bit 1974 weer he Leiter vun de Heimvolkshoochschool in dat Europa-Haus in Auerk.

Bruns weer Vörsitter vun de neddersassisch SPD van 1984 bit 1994 as ok Liddmaat vun den Rundfunkraat vun den NDR. He weer Liddmaat vun den Landdag vun Neddersassen van’n 21. Juni 1970 bit 20. Juni 1994 (7. bit 12. Wahlperiood). Hier wurr he stellvertreedend Vörsitter vun de SPD-Landdagsfraktschoon van’n 17. September 1973 bit 20. Juni 1990 un bit 20. Juni 1994 Vörsitter vun de SPD-Landdagsfraktschoon.

Bruns is in de Nacht up den 8. Juni 2018 an den Folgen vun en Krebskrankheit storven.

## Literatur
* Barbara Simon: *Abgeordnete in Niedersachsen 1946–1994. Biographisches Handbuch.* Hrsg. vom Präsidenten des Niedersächsischen Landtages. Niedersächsischer Landtag, Hannover 1996, S. 56–57.
* 

## Enkeld Nahwiesen
Hans Rohde

**Hans „Bubi“ Rohde** (* 7. Dezember 1914 in Hamborg; † 3. Dezember 1979 ok dor) weer en düütsch Footballspeler.

De Middellöper speel van 1924 bit 1948 för TV Eimsbüttel Hamburg, wo ok Herbert Panse, Oskar Rohwedder un Erwin Stührk speelt hemm.

För de düütsch Natschonalmannschap hett he in de Johren 1936 bit 1942 insgesamt 25 Lännerspelen maakt un weer ok in Utwahlmannschapen vun Hamborg un Noorddüütschland insett.

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Lorraine Crapp

**Lorraine Joyce Crapp** AM, verheiraadt **Thurlow** (* 17. Oktober 1938 in Sydney) is en ehmalge austraalsch Swemmsportlerin.

Bi de Olympisch Sömmerspelen 1956 in Melbourne wurr se över de 400&nbsp;m Freestil Olympiasiegerin vör hör Landsfru Dawn Fraser un Sylvia Ruuska ut den USA. Mit de 4×100&nbsp;m-Freestilstaffel wurr se an de Siet vun Faith Leech, Sandra Morgan un Dawn Fraser mit Weltrekord ebenfalls Olympiasiegerin. Över 100&nbsp;m Freestil reck se de Sülvermedaille achter Dawn Fraser aber vör Faith Leech. Fraser un Crapp bleven in dit eng Rennen beid ünner den vun beid hollen Weltrekord.

Bi de Olympisch Sömmerspelen 1960 in Rom wunn se mit de 4×100&nbsp;m Freestilstaffel an de Siet vun Dawn Fraser, Ilsa Konrads un Alva Colquhoun de Sülvermedaille. Dornah hett se hör Loopbahn afslooten.

1972 wurr se in de International Swimming Hall of Fame upnommen.

## Weblinks
* Indrag bi de International Swimming Hall of Fame (engelsch)
* Indrag bi Olympedia.org (engelsch)
Pierre Agostini

**Pierre Agostini** (* 23. Juli 1941 in Tunis, Tunesien) is en franzöösch-US-amerikaansch Physiker un Hoochschoollehrer vun de Ohio State University. Anfang Oktober 2023 wurr hüm gemeensam mit Ferenc Krausz un Anne L’Huillier de Nobelpries för Physik tospraaken.

## Leven
Sien Mathematik-Abitur hett Agostini 1959 an de Prytanée militaire in La Flèche afslooten. Doran hett sück en Physik-Studium an de Universität Aix-Marseille anslooten (Lehrerutbillen 1961, Diplôme d’études approfondies 1962, Doctorat d'État (Promotischon) 1968).

2007 wurr he mit den William F. Meggers Award vun de Optical Society of America ehrt.

An‘n 3. Oktober 2023 wurr hüm gemeensam mit Ferenc Krausz un Anne L’Huillier de Nobelpries för Physik „für experimentelle Methoden zur Erzeugung von Attosekunden-Lichtimpulsen“, um de Bewegung vun atomarer Elektronen aftobillen, tospraaken.

Agostini is as emeriteert Perfesser an de Ohio State University tätig.

## Utteknungen
* 2003: Gay-Lussac-Humboldt-Pries
* 2007: William F. Meggers Award
* 2023: Nobelpries för Physik

## Weblinks
* Pierre Agostini: Department of Physics. In: *physics.osu.edu*, afropen an’n 3. Oktober 2023.
* Indrag bi Researchgate

## Enkeld Nahwiesen
Magdalena Zeger

**Magdalena Zeger** (* ümme 1491; † 16. Januar 1568 in Kolding) was en Kalennermakerske un befrüiged med den Dokter un Mathematiker Thomas Zeger. Över üre Afkumst es niks bekend, man se het wul dat Kalennerhandwärk van üren Manne afleerd, den eursten Perfesser för Mathematik an’r domools nüigen Universiteut in Marborg, ümmedat se osse eune Friuen sülvenst nich Verläuv hadde eune Univerteut teo besoiken.

Wanneur se exaktemene by dat Kalennerschrüiven med teohäuren Prognostiken büigoon es, es nich künnig, man woorschüinlik het se över Joren Kalenner för Däänmark schrieven. De noblieven Exemplare van üren Kalenner un Prognostiken iut den Joren 1561 un 1563 sind in Hamborg up Middelsassisk drucked. Med üür begunn openboor auk de Kalennerdrucke door, ümedat olle anneren bekenden Kalenners in Hamborg iut lätere Tüid stammt.

No den Daud van üren Manne 1544 in Kopenhagen taug seu no dat däänske Kolding. Van besünner wettenskoplik Belang es Magdlena Zeger, ümdat seu os eurste Frien sülvststännige Publikatscheonen in’r Astronomie schreiv un upteo büi de eursten Friuens teohäurt, deu in’r Natiurwettenskop algemeun publizeuren. 

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrieverschen

## Weblenk

* Magdalena Zeger In*: Biobibliographisches Handbuch der Kalendermacher von 1550 bis 1750*
Anne L’Huillier

**Anne L’Huillier** (* 16. August 1958 in Paris) is en franzöösch-sweedsch Physikerin un Professorin för Atomphysik an de sweedsch Universität Lund. 2023 wurr hör gemeensam mit Pierre Agostini un Ferenc Krausz de Nobelpries för Physik tospraaken.

## Leven un wetenschaplich Arbeit
L’Huillier hett tonächst en Utbillen in theoretischer Physik angahn, wessel aber för hör Promotschoon an dat franzöösch Karnforschungszentrum vun dat CEA in Saclay in de experimentelle Atomphysik. Hör Dissertatischon schreev se över Vielfach-Ionisatschoon in Laserfeldern vun hooch Intensität. As Post-Doktorandin weer L’Huillier in Göteborg un Los Angeles. Af 1986 weer se an dat Forschungszentrum in Saclay fast anstellt. 

1987 nehm L’Huillier an en Experiment deel, dat dat Ertüügen vun (ungerader) Harmonischer vun hooch Ordnung (High Harmonic Generation, HHG) bi Bestrahlen vun Edelgasen mit in‘n Pulsbedriev in’n Pikosekunnenberiek bedreeven s wies. Dorbi wurrn n Photonen vun dat Atom afsorbeert un en eenzelt  Photon vun de Energie  n \hbar \omega emitteert (n-te Harmonische). HHG-Ertüügen in Gasen gelung McPherson un Kollegen 1987, un wenig later wies L’Huillier mit Kollegen nah anfänglich starken Affall dat Utbillen vun en Plateau in de Intensität vun höhgere Harmonischen af etwa de fievten. Se hett sück ok wieder mit HHG (to’n Bispeel Kohärenzeegenschapen, Phasenanpassung) un arbeit sowohl experimentell as ok theoretisch. In de 1990er Johren hett se de höhgere Harmonische up dat Ertüügen vun Attosekunnen-Pulsen anwennd.

1992 nehm se an en Experiment in Lund deel, wo dormals een vun de eersten  för Femtosekunnenpulse in Europa installeert weer. 1994 truck se ganz nah Sweden, wurr 1995 Dozentin un 1997 Professorin in Lund. Se leit dor de Grupp för Attosekunnen-Physik.

## Ehrungen un Utteknungen
L’Huillier is siet 2004 Liddmaat vun de Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen un weer 2007–2015 Liddmaat in dat Nobelkomitee för Physik. 1997 wurr se Fellow vun de American Physical Society. 2003 kreeg se den Julius-Springer-Pries un 2011 en UNESCO-L’Oréal-Pries. 2013 wurr se mit den Carl-Zeiss-Forschungspries un de Blaise-Pascal-Medaille uttekent. 2015 wurr se Ehrendokter vun de Friedrich-Schiller-Universität Jena, 2018 wurr se in de National Academy of Sciences wählt. För 2021 wurr L’Huillier de Max Born Award vun de Optical Society of America tospraaken. 2021 wurr se korrespondeerend Liddmaat vun de mathematisch-naturwetenschaplich Klass vun de Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen (ÖAW).
2022 wurr se mit den Wolf-Pries in Physik un den BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards uttekent.
Een Johr later, an’n 3. Oktober 2023, wurr hör gemeensam mit Pierre Agostini un Ferenc Krausz de Nobelpries för Physik tospraaken.

## Warken (Utwahl)
* 
* 
* 
* 

## Weblinks

* Biographie an de Universität Lund

## Enkeld Nahwiesen
Rudolf Christian

**Rudolf Christian** (* 25. Juni 1602; † 16. April 1628 in Berum) weer van 1625 bit 1628 Graf vun Oostfreesland ut dat Huus Cirksena. In sien Regeerenstiet fallen de Anfang vun de Fehnkultur un dat Oostfreesland as Rücktoogsrebeet un Quartier vun utlännsch Truppen, de an den Dartigjohrigen Krieg bedeeligt weern, herhollen muss, mit all de dorut stammen Gruveleen.

He weer de tweete Söhn vun Enno III. ut de sien tweet Ehe mit Anna vun Sleswig-Holsteen-Gottorp un wurr as öldst överlevend Söhn nah de sien Dood 1625 Graf vun Oostfreesland. He hett den Utgliek mit de Ständen henkreegen, de hüm doruphen nah un nah huldigt hemm, up letzt sorgo de Stadt Emden. Ünner sien Führung wurr dat Harlingerland endgültig in de Grafschap Ostfreesland ingledert. Dat wurr ünnermüert dör dat bit to dat Enn’n vun de Grafschap 1744 gültigen sösschildrigen oostfreesch Wappen, dat ünner sien Herrschap 1625 inführt wurr.

He is mit man blots 26 Johren an en Steek in dat linke Oog storven, de he bi en Striet vun en Lieutenant vun den in Berum inquarteert kaiserlichen General Gallas up de Borg kreeg. He weer to disse Tiet mit en bronswieksch Prinzessin verlobt.

Wiel Rudolf Christian ahn Kinner bleev, is hüm sien Bröer Ulrich II. as Graf vun Oostfriesland nahfolgt.

## Literatur un Borns
* Ernst Esselborn: *Das Geschlecht Cirksena. Die Häuptlinge, Grafen und Fürsten von Ostfriesland.* s. n., Berlin 1945.
* H. Reimers: *Ostfriesland bis zum Aussterben seines Fürstenhauses.* Friesen-Verlag, Bremen 1925 (Nachdruck. Sändig, Vaduz 1991).
* Martin Tielke (Hrsg.): *[[Biographisches Lexikon für Ostfriesland]].* 4 Bände. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Aurich 1993–1997, ISBN 3-925365-75-3 (Bd. 1), ISBN 3-932206-00-2 (Bd. 2), ISBN 3-932206-22-3 (Bd. 3). (online)
Blas Parera

**Blas Parera** (* 3. Februar 1776 in Murcia, Provinz Murcia; † 7. Januar 1840 in Mataró, Provinz Barcelona) weer en spaansch Komponist un Schöpper vun de argentiensch Natschonalhymne.

## Leven

Blas Parera wurr an’ 3. Februar 1776 as Söhn vun Ramón Parera un Bernarda Morat in Murcia, Spanien, boren. He is in Mataró upwussen, wo he dat Colegio de Santa Anna besöcht hett, in dessen Orchester he ok spelen dee. 1793 is he nah Amerika utwannert un hett sück veer Johr later in Buenos Aires daallaaten. 

Van 1802 bit 1803 weer Parera as Karkenmusiker an de Kark San Francisco in Montevideo, Uruguay, tätig. Dornah gung he weer nah Buenos Aires torüch un nehm en Tätigkeit as Perfesser an dat „Colegio de Niños Expósitos“ up. Buterdem hett he as Organist an verscheeden Karken in Buenos Aires arbeit, dorünner de Catedral Metropolitana de Buenos Aires. Tosätzlich geev he Konzerte, komponeer verscheeden Couplets un hett af 1806 dat Orchester „Coliseo Provisional de Comedias de Buenos Aires“ leit.

As Freewilliger hett he sück an de Verteidigung vun Buenos Aires wiels de Britisch Invasion bedeeligt.

1809 hett he en vun sien Schölerinnen, Facunda del Rey, heiraadt.

In de folgend veer Johren hett Parera an en Hymne för de Vereenigte Provinzen vun den  Río de la Plata arbeit. He hett mehrere Kompositschonen schafft, dorünner ok de„Marcha Patriótica“ (Patriotischer Marsch), de later to de argentiensch Natschonalhymne wurr.

In’n Juli 1813 is he nah Rio de Janeiro gahn, um bi Marcos Antonio Portugal to studeeren. 1815 kehr he nah Buenos Aires torüch, wo denn ok sien Söhn Juan Manuel boren wurrr. Later wurr he noch Vader vun twee Döchter (Dolores un Juana).

1818 truck Parera torüch nah Spanien, wo he sück in Mataró daal leet. Bit 1830 hett he dor bi de Post arbeit. An‘n 7. Januar 1840 is he in Mataró storven un wurr dor ok bisett.

## Literatur
* Víctor de Rubertis: *Pequeño Diccionario Musical*. Ricordi, Buenos Aires 1981, ISBN 978-950-22-0190-0. 
* Josep M. Bernades: *Els Catalans a les Indias (1493-1830)*. Generalitat de Catalunya, Barcelona 1991 (3 Bde.). 
* Pedro Grases, Pere Molas Ribalta: *200 Catalans a les Amèriques (1493-1897)*. Generalitat de Catalunya, Barcelona 1988. 
* Ramon Salas y Oliveras: *Presencia mataronina al Río de la Plata a las darreries del siglo XVIII y primera mitad del XIX*. Dalmau, Barcelona 1977, ISBN 84-232-0113-9. 
* Carlos Vega: *El Himno Nacional Argentino. Creación, difusión, autores, texto y música*. Neuaufl. EDUCA, Buenos Aires 2005, ISBN 987-119042-5 (nich afännert Nahdruck vun de Utgaav Buenos Aires 1962). 

## Weblenken
* Alvaro Abós: *[https://web.archive.org/web/20080503224533/http://www.lanacion.com.ar/archivo/Nota.asp?nota_id=812887 La música de Blas Parera sigue sonando]*. In: *[[La Nación]]* vom 9. Juni 2006 (afropen an’n 2. April 2009).
Louis Eugene Brus

**Louis Eugene Brus** (* 10. August 1943 in Cleveland, Ohio; † 11. Januar 2026) weer en US-amerikaansch Chemiker un Physikochemiker. He lehrt an de Columbia University. 2023 wurr hüm de Nobelpries för Chemie tospraaken.

## Forschung
Brus is de Opdecker vun kolloidaler Halfleiter-Nanokristallen, bekannt as Quantenpunkt.

Brus kreeg 1965 den Bachelor in chemischer Physik (magna cum laude) an de Rice University un sien Doktertitel (Ph.D.) bi Richard Bersohn in chemischer Physik an de Columbia University 1969. Van 1969 bit 1973 hett he an dat United States Naval Research Laboratory forscht, ansluutend bit 1996 an den Bell Laboratories. Siet 1996 is he Perfesser an de Columbia University.

A 4. Oktober 2023 wurr hüm gemeensam mit Moungi Gabriel Bawendi un Alexei Jekimow de Nobelpries för Chemie tospraaken, för hör Leistung för dat Opdecken un de Synthees vun Quantenpunkten.

He is siet 1980 Liddmaat vun de American Physical Society, siet 1998 vun de American Academy of Arts and Sciences un siet 2004 vun de National Academy of Sciences.

## Ehrungen
* 2001: Irving Langmuir Award in Chemical Physics vun de American Physical Society
* 2005: Chemistry of Materials Prize vun de American Chemical Society
* 2006: R. W. Wood Prize tosommen mit Alexei Jekimow un Alexander Lwowitsch Efros
* 2008: Kavli-Pries för Nanowetenschapen tosommen mit Sumio Iijima
* 2009: Willard Gibbs Medal
* 2010: NAS Award in Chemical Sciences
* 2012: Bower Award and Prize for Achievement in Science
* 2013: Welch Award in Chemistry
* 2023: Nobelpries för Chemie

## Literatur
* 
* Yang Liu: ''Professor Louis Brus'' (PDF; 14,9&nbsp;MB). In: *Columbia Science Review*. Band 3, Nr. 2, 2006, S. 10–11
* *Who’s Who in America.* 66. Utgaav, Band 1: *A–L.* Marquis Who’s Who, Berkeley Heights 2011, ISBN 978-0-8379-7031-8 (Band 1), ISBN 978-0-8379-7035-6 (Gesamtwark), , S. 569

## Weblinks
* Brus’ Homepage (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Modus Operandi

De Iutdruck **Modus Operandi** (lat.: „Wüise teo hanneln“) es eune latüinske Phrase, deu de Oord un Wüise woans  eun hannelt beschrivt.

## Kriminalistik
*Modus Operandi* beteuket in’r Kriminalistik dat Bedregen van enen Däder büi de Dood. Sunnerlik wist de Modus Operandi wat de Däder briuket süine Doden ümmeteosetten un teo verbärgen.

Ofscheon de Modus Operandi för de Kriminlistik wichtig es, het das „Modus-Operandi-Systeem“ theoreetske Annomen os Grundloge, deu niu ol wedderleggd sind.

## Soziologie
In’r Soziologie es de *Modus Operandi* in den Habituskonzept no Pierre Bourdieu eun wichtigen Punkt.

## Nowüise
Uwe Bein

**Uwe Bein** (* 26. September 1960 in Lengers) is en ehmalger düütsch Footballspeler.

De Middelfeldspeler speel van 1970 bit 1975 bi TSV Lengers un dornah bit 1978 bi VfB Heringen. Sien nächste Statschoon weer den Kickers Offenbach, wo he bit 1984 bleev, dornah wessel he to den 1. FC Köln bit 1987 un ansluutend för twee Johr to’n Hamborger SV. Sien letzte Statschoon in de Bundsliga weer Eintracht Frankfurt; dor speel he van 1989 bit 1994. Ansluutend speel he bit 1996 för Urawa Red Diamonds in Japan. Van 1996 bit 1998 leet he sien Loopbahn bi VfB Gießen utklingen. In nipp un nau 300 Bundsligaspelen hett he 91 Doren schaaten. 

För de düütsch Natschonalmannschap hett he in de Johren 1989 bit 1993 insgesamt 16 Lännerspelen maakt un dorbi dree Doren schaaten. Sien gröttste Spood bleev dorbi de Gewinn vun de Football-Weltmeesterschap 1990 in Italien.

## Borns
* Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8
Sacha Pitoëff

**Sacha Pitoëff** (* 11. März 1920 in Genf, Swiez; † 21. Juli 1990 in Paris) weer en franzööösch Speelbaas un Schauspeler.

## Leven
Sacha Pitoëff, de Söhn vun dat legendären Theaterpaar Georges un Ludmilla Pitoëff, is as Schauspeler vör allen dör Alain Resnais sien Film *[[L’année dernière à Marienbad|Letztes Jahr in Marienbad]]* bekannt. Wiedere Filmarbeiten sünd *[[The Prize|Der Preis]]* un *[[Paris brûle-t-il?|Brennt Paris?]]*.

As Theaterregisseur gull he in Frankriek as Institutschoon, vör allen mit Inszeneerungen vun Stücken vun de Schrievers Luigi Pirandello un Anton Tschechow. He hett an dat Théâtre Moderne neben Ehefru Luce Garcia-Ville ok Romy Schneider („Die Möwe“) un Claude Jade („Heinrich IV“) besett.

## Filmografie (Auswahl)
* 1956: Anastasia
* 1961: Letztes Jahr in Marienbad *(L’année dernière à Marienbad)*
* 1963: Der Preis *(The Prize)*
* 1966: Brennt Paris? *(Paris brûle-t-il?)*
* 1970: Eselshaut *(Peau d’âne)*
* 1980: Horror Infernal *(Inferno)*
* 1980: Patrick lebt! *(Patrick vive ancora)*

## Weblinks
*
Halunder

Dat Helgoländer Frieesch (Eegenbeteken **Halunder**) is de op Helgoland snackte fries’sche Dialekt. He hörrt to dat inselfriessche Telg vun de noordfreesch Spraak. De Dialekt wurrd hüüd bloot noch vun wenige vun de rund 1200 Inwahners vun de Insel snackt. In de School un in Volkshoochschoolkursen wurrd Helgoländsch ünnerricht. Dat Halunder is op de Insel dör dat Friesisch-Gesett neven de Standarddüütsch Amtsspraak tolaaten. In’n Gegensatz to de in’n Kreis Noordfreesland snackten Dialekten wiest dat Helgoland en vergliekwies wenig däänsch oder jütsch Infloot op, hett darför aver ünner en stark plattdüütsch Infloot stahn. Düütlich wurrd düsse Ünnerscheed an dat Woort för nich: Wiels all anner nordfreesch Dialekte hier en däänsch Lehnwoort op (to'n Bispeel Fering ei, Mooring ai), wurrd in dat Halunder dat vun den Plattdüütschen utlehnt nich bruukt.

## KI- baseert Översetterr
In' August 2025 wurr mit *halunder.ai* en KI-baseert Översetter tüschen Düütsch un Halunder herutbrocht, den de 22-johrig Helgoländer Jakob Martens entwkelt hett. Dat Wöörbook bargt mehr as 40.000 Indrääg, Reedwennen un Bispeelsatzen. De Daten baseert op de fakenlandschen Literaten. De Daten baseert op de hüüdig Literatur un de Digitaliseeren hunnert Utgaaven vun dat glieknamig Maandmagazin *De Helgoländer*.

## Literatur
* *[[Helgoländer Wörterbuch]].* Bearbeitet von Willy Krogmann Mainz 1957–1968 (A – L sowie eine ausführliche Einleitung).
* Ritva und Nils Århammar: *Deutsch-Helgoländisches Wörterbuch.* Bredstedt 1993–1997. (http://www.helgolaendisch-halunder.de/ Digitalisat). Der Teil *Helgoländisch-Deutsch* befindet sich in Arbeit.
* Mina Borchert, Ritva und Nils Århammar: *Wi lear Halunder. Helgoländisches Lehrbuch.* 4., verbesserte Auflage. Hrsg. vom Förderverein Museum Helgoland e.&nbsp;V. Husum 2011.
* Heather Amery, Stephen Cartwright: *Miin Iaars Duusend Würder. Halunder.* Nai beoarbooidet fan Mairi Macinnonen en Mike Olley. Fer deat Halunder beoarbooidet van Ritva en Nils Århammar. Hrsg. vom Nordfriisk Instituut. 2., verbesserte Auflage. Bräist/Bredstedt 2017.

## Weblenken
* ''Helgoländisch zum Kennenlernen'', helgoland.de.
* ''Deutsch↔Helgoländisch Übersetzer.''
* Johannes Kulms: ''„Es wird so oder so sterben.“ Seltener Dialekt: Halunder auf Helgoland'', deutschlandfunkkultur.de.

## Belege
Suttdörp

**Suttdörp** is en vun 35 Oortsdeelen vun de Stadt Niestadt in de nedersassische Region Hannober. Dat Dorpe is en typisch Straatdorpe un is an de Hööftstraat langs de Leineaue streckt. Vun düsse Hööftstraat gaht bloot eenzelt Straaten, de sik in lüttgere We dgen verdwingt. Ine Loop vun de Johrteihnten hebbt sek mehrere Siedlungsswoorpunkte utbillt, de vun Äckern un Wiesen ünnerbraken wurrn. Fackwarkhuus un tallriek Buernhöfe präägt dat zentrale Oortsbild.

## Historie
Suttorf warrt dat eerste Mal wohrschienlich in Urkunden ut dat Kloster Corvey in dat fröhe 12. Johrhunnert as Villikation Sutdoref nömmt. De Urkunden sünd ünnern vun 1107 bet 1128 in Corvey arbeitenden Abt Erkenbert schreben worrn. Corveyer Villikationen geev dat domols ok in de nohlegenen Oortschaften Wulfelade un Laderholz.

In'n Rahmen vun de Gebietsreform in Neddersassen hett de Gemeend Suttdörp an'n 1. März 1974 siene politische Sülbanstännigkeit verlorn un is en Oortsteil vun Niestadt worrn. 

## Footnoten
Emil Richter (Schachspeler)

**Emil Richter** (* 14. Januar 1894 in Prag; † 16. März 1971 ok dor) weer en tschechoslowaaksch Schachspeler.

1948 wurr he in Bratislava tschechoslowaaksch Landesmeester. He hett för sien Land ok an de inoffizielle Schacholympiade 1936 in München deelnommen. 

1951 kreeg he vun de FIDE den Titel Internatschonaler Meester (IM) tospraaken. Sien hööchst Historsch Elo-Tall bedroog 2598. Dormit belegg he in’n Dezember 1943 den 33. Platz in de nahträglich berekent Weltranglist. 

## Weblinks
* Indrag to Emil Richter bi chessgames.com (engelsch)
* Indrag bi chessmetrics (engelsch)
Igor Sijsling

**Igor Sijsling** (* 18. August 1987 in Amsterdam) is en nedderlannsch Tennisspeler.

## Leven un Loopbahn
Sien eerst Profisaison weer dat Johr 2006. Sijsling kunn bitlang teihn Turniererfolge up de Challenger Tour fiern. Söben Titel wunn he in’t Eenzel, dree wiedere in’t Düppel. Up de ATP World Tour hett he bitlang en Turniersieg in’t Düppel in Atlanta 2013 schafft. Sien Grand-Slam-Debüt fier he 2011 in Wimbledon, wo he in de eerst Runn aber all utscheeden is. Sien gröttste Spood up de Grand-Slam-Bühne fier he bi de Australian Open 2013, as he gemeensam mit sien Landsmann Robin Haase dat Endspeel vun de Düppelkonkurrenz recken dee, wat se aber gegen de Weltranglisteneersten Bob un Mike Bryan mit 3:6, 4:6 verloren hemm. 

Sien hööchste Eenzelplatzeeren up de Weltranglist weer Platz 52, wat he in’n Februar 2014 schafft hett. He hett ok för dat Davis-Cup-Team vun de Nedderlannen speelt.

## Weblinks

* ATP-Profil
* ITF-Profil
* Davis-Cup-Statistik vun Igor Sijsling
* Offizielle Homepage (nedderlannsch / engelsch)
Matthew Perry (Schauspeler)

**Matthew Langford Perry** (* 19. August 1969 in Williamstown (Massachusetts); † 28. Oktober 2023 in Los Angeles (Kalifornien) weer en US-amerikaansch-kanaadsch Schauspeler.

He wurr besünners dör sien Rull as *Chandler Bing* in de Feernsehreeg *Friends* bekannt, de he in den Johren vun 1994 bet 2004 speelt hett.
Josef Öman

**Josef Öman** (* 24. März 1884 up Ljusterö; † 13. März 1944 in Stockholm) weer en sweedsch Porträt- un Landschapsmaler as ok Grafiker.

## Leven
Öman weer Student vun Kunstakademien in Paris, Düsseldörp un Berlin. Faken hett he in de Bretagne un Normandie malt.

## Kiek ok
* List vun Maler vun de Düsseldörper Malerschool

## Literatur
* *Öman, Josef.* In: Hans Vollmer: *[[Thieme-Becker#Vollmer|Allgemeines Lexikon der bildenden Künstler des XX. Jahrhunderts]].* Band 3: *K–P.* E. A. Seemann, Leipzig 1956, S. 507.

## Enkeld Nahwiesen
Moungi Gabriel Bawendi

**Moungi Gabriel Bawendi** (* 15. März 1961 in Paris) is en tuneesch-US-amerikaansch Chemiker. Hüm wurr 2023 de Nobelpries för Chemie tospraaken.

## Leven un Wirken
Bawendi, boren 1961 in Frankriek, is Söhn vun den ut Tunesien stammen Mathematiker M. Salah Baouendi. Bawendi is in Frankriek, Tunesien un West Lafayette, Indiana, upwussen.

Bawendi kreeg 1982 en Bachelor in Chemie an de Harvard University, 1983 en Master in physikalischer Chemie ok dor un 1988 bi Karl F. Freed sien Doktertitel Ph.D. in Chemie an de University of Chicago. As Postdoktorand hett he bi Louis Eugene Brus an den AT&T Bell Laboratories arbeit.

Siet 1990 is he Liddmaat vun den Lehrkörper an dat Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Cambridge, Massachusetts, 1995 wurr he *Associate Professor*, 1996 kreeg he dor en ordentliche Professur.

Bawendi hett Methoden entwickelt, um Halfleiter-Nanokristalle hertostellen, de in hör Grött un hör Eegenschapen nipp un nau fastleggt wurrn können. Sien Forschungsswoorpunkte sünd de Synthese un de elektronischen un optischen Eegenschapen vun Quantenpunkten *(quantum dots)* as ok deren Anwennen in Biologie, Optoelektronik un Nanoelektronik.

Siet 2020 tellt hüm de Medienkonzern *Clarivate* wegen de Antall vun sien Ziteeren to de Favoriten up en Nobelpries (Clarivate Citation Laureates). En Arbeit vun hüm, Christopher B. Murray un D. J. Norris wurr över 13.000-mal ziteert (2020). Luut Google Scholar hettt Bawendi en h-Index vun 178, luut Datenbank Scopus en vun 152 (Stand jewiels September 2022).

An‘n 4. Oktober 2023 wurr hüm gemeensam mit Louis Eugene Brus un Alexei Jekimow de Nobelpries för Chemie tospraaken för hör Leistung för de Opdecken un Synthese vun Quantenpunkten.

## Utteknungen (Utwahl)
* 1994 Sloan Research Fellow
* 2001 Raymond and Beverly Sackler International Prize in Chemie („Physical Sciences“)
* 2004 Liddmaat vun de American Academy of Arts and Sciences
* 2006 Ernest-Orlando-Lawrence-Pries
* 2007 Liddmaat vun de National Academy of Sciences
* 2010 ACS Award in Colloid Chemistry
* 2023 Nobelpries för Chemie

## Weblinks
* Bawendi Group bi dat Massachusetts Institute of Technology (mit.edu)

## Enkeld Nahwiesen