open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andorra

**Andorra** is en lütt Förstendom, wat in den Süüdwesten vun Europa in’e Pyrenäen liggt - inklemmt dör Spanien un Frankriek. De Hööftstadt is Andorra la Vella.

## Spraken
Amtsspraken sünd Katalaansch, Franzöösch un Spaansch.

## Geografie

## Staat
Andorra warrt regeert vun den Präsident vun Frankriek un den Bischop vun Urgel in Spanien. De Verfaten is demokraatsch.

Kiek ok nah bi de List vun de Städer in Andorra
Albanien

**Albanien** is en Republiek, de in'n Süüdoosten vun Europa up den Balkan liggt un sik vun de Adria bet Noordmakedonien streckt. Navers sünd Montenegro, Serbien, Noordmakedonien un Grekenland. De Hööftstadt is Tirana.

## Spraken

Amtsspraak is Albaansch (Tosksch un Geegsch). In den Süden warrt en beten Greeksch snackt.

## Staat
Albanien is en Republiek. De Verfaten is demokraatsch.

## Städer

* Tirana
* Shkoder
* Durrës
* Vlore
* Sarande

## Weblenken
Adam vun Bremen

**Adam vun Bremen** (Adamus Bremensis) weer en Schoolmeester un Baas vun de School to Bremen in dat 11. Johrhunnert. He weer ut Franken. Ünner den Arzbischop Adalbert vun Bremen keem he 1066 na Bremen an de School vun dat Bisdom. Dor schreev he denn bet 1076 de *Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum*, wat en Chronik vun dat Arzbisdom Hamborg is. Beröhmt sünd de veer Böker besünners, wieldes dor ok Grönland (Gronland) un Vinland, wat Noordamerika is, opschreven sünd - 416 Johr vör Christoph Kolumbus. 

Aver de *Gesta* sünd ok noch anners interessant. Se gifft uns een goot Tüügnis woans dat in den Noorden vun Sassen weer un wo sik Sassen un Slawen un Dänen strieden un wedder verdragen hebbt. He seggt uns ok nipp un nau, wat dat för gröttere Karken geev un wo de Stämm sitten deen, to'n Bispeel schrifft he över de Sassen nördlich vun de Ilv: *Transalbianorum Saxonum populi sunt tres: primi ad occeanum sunt Tedmarsgoi, et eorum ecclesia mater in Melindorp, secundi Holcetae dicti a silvis quas accolunt; eos Sturia flumen interluit, ecclesia Scanafeld; tercii et nobiliores Sturmarii dicuntur, eo quod seditionibus ea gens frequens agitur. Inter quos metropolis Hammaburg caput extollit, olim viris et armis potens, agro et frugibus felix; nunc vero peccatorum vindictae patens, in solitudinem redacta est.* Dat heet:
*Vun de Völkers vun de Sassen op de anner Sied vun de Ilv (vun Bremen ut seehn) gifft dat dree:
**Eerstens de Tedmarsgoi, wat de Dithmarschen sünd, de sitten twüschen Stör un Eider neest to den Ozean. Ehr Moderkark is in Meldörp. 
**Tweedens de Holsteener (Holcetae), de so vun de Hölten naamt sünd woneem se in waahnt. Dör ehr Rebeet geit de Stör (Sturia), de Kark is in Schenefeld (Scanafeld).
**Drüttens un an vörnehmsten sünd de Stormarn (Sturmarii), mit den ehr Steden un Slechten dat faak dreewen ward.
*Dortwüschen is de Metropole Hamborg, wat fröger riek an Mannen un Wapen weer, glücklich mit Acker un Frücht; nu obers vun wegen de Rache rünnergahn is. 

He schrifft ok, dat dat Piratens (*Ascomannos* nöömt, wat de Wikingers sünd) geev, de dat Land vun de Freesen un Hadeln wüst maakt hebbt. Un dat Stadius, vun em an anner Steed ok Stade naamt, een Haven harr un de Hööftstadt vun dat Rebeet weer. 

He schrifft ok, dat dat Bischöp in Palmis bi de Eider (hüüt Pahlen), Heliganstade, Razzispurg (Ratzborg), Aldinburg (Oldenborg in Holsteen), Michilinburg (Mekelnborg), Stood, Lismona (Lesum), Wildishusin, Bremen, Ferde (Veern), Ramsola (Ramßel) un Fresia (Freesland) geev. Aver de in Ferde, so schrifft he, weer nich so beröhmt.

Wenn du Latiensch kannst, kannst di den Adam sien Böker ok originaal ankieken:
*http://hbar.phys.msu.su/gorm/chrons/bremen.htm
Asien

**Asien** is de Deel vun Eurasien, de in'n Ossen liggt. As Traditschoon warrt Europa un Asien as kulturell verschillige Eerddelen sehn. De Ural-Bargen, de Ural-Fluss, de Kaspisch See, de Kaukasus un de Swarte See sünd de Grenz twischen Europa un Asien

## Weblenke

* Asienhuus in Köln
* Bundszentrale för politsche Bildung: Swaarpunkt Asien
* Jochen Buchsteiner: Neue Kräfte in Asien – Rückwirkungen für Europa.
* Kultuur in Asien: Kunst, Religioon, Kult, Feste, Klender, Architektuur, Hiostorie (van Dr. Bernhard Peter)
*  (engelsch)
* Landkaarten van Asien
* Perry-Castañeda Library Map Collection: Historical Maps of Asia (University of Texas, Austin)
* a resource of the Asia Society (engelsch)
* Asia expatriates resources (engelsch)
Australien

**Australien** is en Land (*Commonwealth of Australia*) in’n Nordwessen vun Niegseeland un in’n Söden vun Indonesien, Oosttimor un Papua-Niegguinea. De Fläck vun’t Land is 7,686,850 km². Australien is dat süstgrotste Land vun de Eer. Australien liggt op den Eerddeel, de ok den Naam Australien hett. 

Australien hett 23.625.600 Inwahner (Stand: Dezember 2014). De Premierminister is siet 2018 Scott Morrison. De Hööftstadt is Canberra (siet 1927), de gröttsten un bekanntesten Städer sünd Sydney (4 Mio. Inwahners), Melbourne (3,4 Mio. Inwahners), Brisbane (1,4 Mio. Inwahners), Perth (1,2 Mio. Inwahners) un Adelaide (1,1 Mio. Inwahners). 

Amtsspraak is Engelsch, Natschonalfierdag is de 26. Januar.

## Naam
De Naam „Australien“ stammt na de Etymologie vun den latienschen Begreep *terra australis* „süüdlich Land“. Al in de Antike weren sik Greken un Römers vermoden, dat op de Süüdhalvkugel een Kuntinent liggt de terra australis incognita. Den Naam het de Nedderlanner  Matthew Flinders (1774–1814) as *Australia* in siene Kaarten wedder opgrepen, nadem dat he den Kuntinent vun 1801 bet 1803 ümrundt harr. To’n Enn dvun de 1820er Jahre harr sik de Naam Australia allgemeen döörsett.

Vundaag is de Begreep „Australien“ meerdüdig. Geograafsch betekent Australien de zentrale Landmass vun de Kuntinent, dat Eiland Tasmanien uutbenamen. Politsch is Australien de Körtform för den offitschellen Naam „Commonwealth of Australia“, mit dat Eiland Tasmanien as Bundsstaat un de austraalschen Butenrebeden.

In de Ümgangsspraak heet dat Land ook *Oz*, wat sik vun de Körtform vun dat Woord „Australia“ in de engelsche Uutspraak afleidt. De Naam *Down Under* betekent de Länner Australien, Neeseeland un de Eilannen ümto.
Afrika

**Afrika** is en Eerddeel, wat in’n Süden vun de Middellannsche See liggt. In’n Westen vun Afrika is de Atlantik, in’n Oosten sünd de Indisch Ozeaan un de Araabsch Halveiland.

De Geografie un Natuur vun Afrika sünd veelfolig un ene grote Natschonaalparks beschuult.

Afrika is de tweedgröttste Kuntinent un ook na de Inwanertallen op de twede Platz ünner de Kuntinenten. Mit 30,3 Millionen Quadraatkilometer bedeckt Afrika an de 20 % vun Landmass op de Eer un rund 6 % vun heel de Eerbovenflach. 2021 leven rund 1.4 Milliarden Minschen in Afrika. Dat sünd an de 18 % vun heel Minschen op de Eer. In’n Döörsnid het Afrika een Mediaanöller vun 19,7 un het so de jüngsten Inwaner vergleken mit all anner Kontinenten. Na Prognosen schall Afrika 2100 rund 3,8 Milliarden Minschen leven.  Pro Kopp is Afrika de armste Kontinent. De Grünn för de Armood sünd Geografie, Klima, Korruptschoon, Kolonialismus, de kole Krieg un Neokolonialismus. Wegen junge Inwaners, Weerdschopswassdom in den letzten Jaren un de natüürlichen Ressourcen is Afrika man doch wichtig för de globale Weerdschop.

## Kiek ook bi
*List vun Staten in Afrika

## Literatur
**Einführungen und Handbücher**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Gesamtdarstellungen**
* 
* 
* 
* 
* 
* Richard J. Reid: *A history of modern Africa. 1800 to the present*. 3. Auf. Wiley-Blackwell, Hobokenm 2020, ISBN 978-1-119-38192-1.
* 
* 

**Spezielle Aspekte**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Richard J. Reid: *Warfare in African history* (= New approaches to African history, Bd. 6). Cambridge University Press, Cambridge 2012, ISBN 978-0-521-19510-2.
* Richard J. Reid: *The African revolution. A history of the long nineteenth century*. Princeton University Press, Princeton 2025, ISBN 978-0-691-18709-9.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

   
## Weblenke

* Linkkatalog to’n Thema Afrika  bi curlie.org (vörmalig DMOZ)
* Sundersammelgebeed 6.31 ''Afrika Südlich der Sahara''
* Library of Congress – Country Studies – Africa (engelsch)
* ilissAfrica (internet library sub-saharan Africa) Dat düütsche Fackportaal för de Afrikastudien (hoogdüütsch)
*   (fransch)
* 
* Lenke van Karen Fung, African Collection, Stanford Libraries (engelsch)
*
Amerika

Dat Wort **Amerika** is vun Amerigo Vespucci sien Naam afleet (1454 - 1512). He hett verklaart, dat de Eerddeel, den Christoph Kolumbus funnen harr, nich identisch mit Indien oder Asien is.

De eersten Inwahners weern för 12.000 (?) Johrn na Amerika kamen. De Kinnskinners vun jüm sünd de Indianers. De eerste Europäer, wat ca. 1000 (?) n.Chr. Amerika funnen hett, weer Leif Eriksson (Wikinger).

Amerika warrt as Naam bruukt för:
# Noordamerika
# Middelamerika
# Süüdamerika
# de USA
Afghanistan

**Afghanistan** is en Staat in Zentralasien, dat an Iran, Turkmenistan, Usbekistan, Tadschikistan, China un Pakistan grenzt. Afghanistan is 652.864 km&sup2; groot. 26,8 Mio Lüüd leevt in dat Land. De Bargen vun den Hindukusch (7.500 m) un dat Sefid Kuh reckt över de grotste Deel vun dat Land hen. In’n Süüdosten is en Ebene mit de Hilmendsee an'e Grenz to’n Iran. De Hööfdstadt is Kabul. Annere wichtige Städer sünd Kandahar, Herat, Baghlan un Jalalabad.

## Historie

Afghanistan is in’n Johr 1747 vun Achmed Schah Durrani grünnt wurrn.

Na de Terroranslääg vun'n 11. September 2001 in’e USA fung de USA an, dat Talibansystem, wat dor al siet 1995 inricht' weer, to störten. Ok de Terrororganisatschon El Kaida mit ehrn Anföhrer Osama bin Laden, de dor togange weer, is Teel vun de US-Operatschonen wurrn. Mit Hülp vun de oppositschonelle Noordallianz is dat Land erovert wurrn. In en internatschonale Konferenz in Bonn is Hamid Karsai as Övergangspräsident insett un een internatschonal Schutztrupp upstellt worrn.

Kiek ok nah bi de List vun de Städer in Afghanistan.

## Provinzen

Siet 2004 is Afghanistan opdeelt in 34 Provinzen.

## Literatur
* 
* Nile Green (Hrsg.): ''Afghanistan’s Islam: From Conversion to the Taliban.'' University of California Press, Oakland 2007, ISBN 9780520294134.
* 
* Florian Weigand: *Waiting for Dignity: Legitimacy and Authority in Afghanistan.* Columbia University Press, New York 2022, ISBN 978-0-231-20049-3.

## Weblenken

* Boodschop vun de Islaamsche Republik Afghanistan in de Bundsrepublik Düutschland
* AGA. Wetenschoplich Arbeitsgemeenschop Afghanistan.
* Lännerinformatschonen vun dat Butenamt to Afghanistan
* Thorsten Hölzer: ''Afghanistan.'' In: *[[LIPortal]]*
* Selected Internet Resources, Library of Congress (engelsch)

## Footnoten
Ankara

**Ankara** is de Hööftstadt vun de Törkie. Is al ut de Römertiet, dor heet dat noch *Ancyra*. Later weer dat ok *Angora* nöömt.

De Stadt hett 4.104.387 Inwahner (2008) un is dormit nah Istanbul de tweetgröttste Stadt vun dat Land.
Athen

**Athen** (greeksch *Αθηναι* = Athinai) hett sien Naam vun de greeksche Göttin Athene un is de Hööftstadt vun Grekenland. De Stadt liggt in dat Küstenflachland van den Äginetischen Golf.Twüschen den 156 m hogen Kalkfelsen mit de Akropolis un den 277 m hogen Lykabettos-Felsen breedt sik dat Hüsermeer van de ne’e Stadt ut. In de Tiet van de Türkenherrschap över Grekenland (15.-19.Jh.) weer Athen to enen Oort ahn Bedüden afsunken. Eerst mit dat Upstahn van dat ne’e Grekenland vör 170 Jahren wurr Athen wedder de Middelpunkt van dat kulturelle un weertschapliche Leven. Neven de Ruinen ut de olen Tieden wurnn ne’e moderne Regeergeböden, de Universität, de Technische Hoochschool un vele Museen upboot.Up de sünnigen, breden Straten is unbannig veel Verkehr un darum is de Luft in Athen so öwel as in kuum ene annere europääsche Grootstadt. Groot-Athen is mit de Havenstadt Piräus tosamenwussen un besteiht
ut 88 Gemeenden mit rund veer Millionen Inwahners. Dat sünd gode 37 % van de 11,3 Millionen Greken.

De Akropolis is dat Wahrteken van Athen. Dat Ingangsdoor sünd de Propyläen. Well dar dörgeiht, kann den Nike-Tempel, den Parthenon un dat Erechtheion bewunnern. To Föten van de Akropolis liggt dat ole Theater ut de Antike. Wietere beröhnte Geböden sünd dat Odeon, de Theseustempel un dat ole Königsslott, dat vandagen as Parlamentsgeböde deent. To enen Besöök in Athen höört up jeden Fall en Bummel dör dat Ooltstadtviddel mit den Naam Plaka.

In dat Panathinaikos-Stadion funnen 1896 de eersten Olympischn Spele van de Neetiet statt. För de Olympiade 2004, de na Athen inberopen wurr, muss en groot neet Stadion boot weern.

## Attraktschonen

* Akropolis
* Agora
* Plaka

## Historie

Athen is - mit de Verfaat vun Solon un denn de Reform vun Kleisthenes - de eerste Demokratie in de Historie wesen. Beamte wurrn dör dat Los funnen ellers wählt, de meesten Ämters sünd tiedlich limiteerd wesen. Prominente Politiker, de dör ehr Macht de Demokratie bedrohen, kunnen na Afstimmen tiedlich limiteerd in’e Verbannung schickt warrn (Ostrakismos, up Platt: „Schörengericht“).

To Anfang vun dat 19. Johrhunnert is dat instmaals so mächtige Athen bloots noch en lütt Dörp wesen. In’n greekschen Unafhängigkeitskrieg gegen dat Osmanisch Riek wurrn grote Delen vun de Akropolis toschannen maakt, as dat törksche Munitschonsdepot, dat dar leeg, exploderen de. De eerste greeksche König, Otto I. ut dat Huus Wittelsbach, hett Athen to’n Hööftstadt utbuen laten un hett vele klassizistisch Hüüs in’n Updrag geven.

## Bekannte Athener

: Solon
: Kleisthenes
: Perikles
: Peisistratos
: Alkibiades
: Sokrates
: Miltiades
: Sophokles
: Themistokles
: Demosthenes
Antarktika

**Antarktika** is de Eerddeel, wat bi den geograafschen Süüdpool vun de Eer in de Eerdregion von de Antarktis liggt. Füürland an de Süüdspitz vun Süüdamerika is de neegste Punkt vun en anner Eerddeel. De Antarktis höört nümms, aver en poor Länner beansprookt Delen vun’n Eerddeel.

Tyypsch för Antarktika sünd de Iesbargen un Pinguinen. De poor Minschen, de in düsse Region sünd, leevt in Polarstatschonen, de vun de verscheedenste Länner upboot worrn sünd.

Hüüt is dat bannig koolt in Antarktika. Geiht bit ünner -88&nbsp;°C. In de Iestiet is dat wohl noch köller ween. Aver fröher, so in de Tiet vun de Sauriers, dor weer dat nich so koolt, vun wegen, dat de Eerddeel to de Tiet in annere geograafsche Breden legen hett. Dor geev dat Bööm un sogor Saurier in de Antarktis. De hüng dormols ok noch mit Süüdamerika un Afrika un Indien tosamen. Düsse grote Eerddeel warrt hüüt Gondwana nöömt.

## Biller

061212-nordkapp.jpg
GletscherMM.jpg
Fryxellsee Opt.jpg
Mount Erebus Aerial 2.jpg
Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Weblenken
Atom

En **Atom** is en lütt Deelken. De Naam kümmt vun dat greeksche *άτομος* (átomos), wat so veel heet as *kanns nich tweimaken*.

Dat weer al de greeksche Philosoph Demokrit, de sik en Kopp mookt harr, vun wat de Saken nu so mookt sünd. He harr sik vörstellt, he hett en Stück Materie, to'n Bispeel en Stück Holt. Dat haut he denn in sien Gedanken in twee Stücken. De kunn he obers wieder tweimooken. Obers denn, so harr he dacht, kann dat jo nich jümmers so wiedergahn. Wenn de Stücken ganz lütt sünd un denn noch lütter, denn heurt dat op mit dat tweimaken. Un dat sünd denn de Atomens. Anner Philosophen harrn sik dat anners denkt un meenen, dat allens ut Füür, Water, Luft un Eer besteiht.

Eerst as dat so richtig losgüng mit de Chemie, dor keem John Dalton 1808 wedder op de Idee, dat dat Atomen gifft. He stell sik för, dat dat Kuller sünd, de so wat as lütte Armens hebbt. Dormit köönt se sik verbinnen.

Ernest Rutherford hett denn mol Alphastrahlen op Gold schoten. Dorbi is rutkamen, dat de Alphastrahlen tomeist dör dat Gold dör sünd. Een poor obers sünd aflenkt woorn. Un een ganz lütten Deel vun de Strahlen is wedder trüchspegelt woorn. Dor wüss he, dat so en Goldatom meist nix is. Vakuum seggt de Physikers ok dorto. Un denn noch ’n lütten Karn. De is positiv opladen. Un üm den Atomkarn rüm suust de Elektronens.

Dat mit de Elektronens, de dor rumsuust, hett denn Nils Bohr nich slapen laaten un he mook sik ok en Vörstelln vun de Atomens. 

Hüüt hebbt wi düsse Vörstelln:

* Dat Atom besteiht ut en Karn un en Elektronenhüll.
** De Karn is ut Protonens un Neutronens.
*** Protonens un Neutronen sünd ut Quarks opbaut.
** Protonens un Neutronens sünd swor. Elektronens sünd licht. De Masse vun dat Atom hangt meist blots vun de Tall vun de Protonens un Neutronens in den Karn af.
** De Elektronenhüll ward vun de Elektronens bildt.
*** De Elektronens suust rüm. Kanns obers nie nich toglieks seggen, woneem se sünd un wo gau se sünd. Dat kümmt vun de Heisenbergsche Unschärpsrelatschoon.
* In en neutral Atom sünd dat liekers so veel Elektronens as Protonens.
* De Elektronens hebbt ünnerscheedlich Energie.
* Bi en cheemsch Reakschoon ännert sik wat bi de Elektronens. De Karn blifft as he is.
* Moleküle sünd ut Atomens tosomensett.

Vun wegen de Protonens un de Neutronens un de Quarks is dat ok, dat en Atom denn doch tweimookt warrn kann. Dat passert bi de Radioaktivität. Un besünners bi de Karnopspaltung, wat in Karnkraftwarken un Atombomben passert. Vun datwegen kanns egentlich gor nich mehr seggen dat en Atom en Atom is, as Demokrit dat meent harr. Ober nu hebbt wi dat Woord al över tweedusend Johr un nu blifft dat dorbi.
Anion

Een **Anion** (n.) is een Ion, wat negativ oplaadt is. Dat heet tomeist, dat dat een Atom is, wo een ellers ok mehr Elektronens tokaamen sünd.

Bispeel: 
:Fluorid-Ion F-
:Chlorid-Ion Cl-
:Oxid-Ion O2-
:Sulfid-Ion S2-
:Nitrid-Ion N3-
:Carbid-Ion C4+

Gifft ook Moleküle, wo Anionen maakt, to'n Bispeel ward ut H2 SO4 (Swevelsüür) SO4 2-, wenn dor de beiden Protonens (H+) utneiht, vun wegen dat de Swevelsüür jo een Süür is. 

Bi een Elektrolys wannert de Anionen na de Anood, wat de Pluspol is. Dorvun heet se ook Anionen.

## Kiek ook bi

* Chemie 
* Periodensystem 
* Kation 
* Solt
Atlantik

De **Atlantik** is en Ozean, de twüschen Amerika in’n Westen un Europa un Afrika in’n Osten liggt. He is de tweetgröttste Ozean na den Pazifik. 
In’n Norden vun den Atlantik liggt de Nöördliche Iessee un de Insel Gröönland, in’n Süden liggt de Antarktis.

Nebenseen vun den Atlantik sünd de Noordsee un de Oostsee, de Middellannsche See, de Hudson-Bay un de Golf vun Mexiko. Gröttste Inseln sünd Gröönland, Iesland, England, Irland, Kuba un Haiti. Lüttere Inseln un Inselgruppen sünd to'n Bispeel de Antillen, Trinidad, de Falklands, de Azoren, Madeira un de Kanarischen Inseln. 

Mittenmang den Atlantik treckt sik vun Noord na Süüd de Middelatlantsche Rüch. Dor kümmt Magma vun binnen de Eer na Baven und de Bodden spreit sik ut. Dorvun kümmt dat, datt Europa un Afrika op de een Siet un Amerika op de anner Siet jümmers wieder vun eenanner wegseilt. Op düssen Rüch liggt Iesland und dat is de Grunn, datt dor so veel Vulkane sünd. 

De Atlantik is wichtig för den Fischfang, besünners an den Rand, den so naamten Kontinentalschelf. Ook för den Hannel per Schipp is he wichtig. 

För dat Klima is de Golfstroom besünners wichtig. Dat is en Waterstroom, de koolt vun de Antarktis kümmt, över Süüdafrika na Norden geiht, sik bi den Äquater opwarmt un na baven geiht un denn över den Golf vun Mexiko un de Küst vun Noordamerika na Noordoost blangen Iesland vörbi geiht. Delen vun den Stroom treckt in de Noordsee, anner Delen in den Noordatlantik bi Norwegen. Düsse Golfstroom is en Warm-Water-Heten för Europa und den Süden vun Noordamerika.
## Literatur
* Holger Afflerbach: *Das entfesselte Meer. Die Geschichte des Atlantik.* Malik-Verlag, München 2001, ISBN 3-492-23989-7.
* Manfred Leier: *Weltatlas der Ozeane – mit den Tiefenkarten der Weltmeere.* Frederking und Thaler, München 2001, ISBN 3-89405-441-7, S. 122–153.
* Simon Winchester: *Der Atlantik. Biographie eines Ozeans*. Knaus, München 2012, ISBN 978-3-8135-0431-6 (Erstausgabe: New York, HarperCollins 2010).
Anorgaansch Chemie

De **Anorgaansche Chemie** is de Deel vun de Chemie, de över allens geiht, wat nich to de Orgaansch Chemie heurt. Dat heet, vun de Chemie vun all de chemisch Elementen, de nich Kohlenstoff sünd un dorto noch de Oxide vun den Kohlenstoff un de Kohlensüür un de Carbonatens. 

Na dat, wat wi mit de Anorganisch Chemie anfangt, ünnerscheed wi
* de analytisch Anorganisch Chemie
** mit de qualitativ Analyys, dat heet, ruttofinnen, wat för Elementens un Verbinnungen in een Gemisch binnen sünd
** un de quantitativ Analyys, dat heet, ruttofinnen, wo veel vun een Stoff in een Gemisch binnen is.
* de synthetisch Anorgaansch Chemie, de dorvun is, woans een anorgaanschen chemischen Stoff tosomenbosselt warn kann.

## Literatur

* Heinrich Biltz: *Experimentelle Einführung in die unorganische Chemie*. Veit & Comp, Leipzig, später Walter de Gruyter & Co., Berlin 1898; 20.&nbsp;Oplaag ook daar 1938, later (27. bet 29. Oplaag 1941)
* A. F. Holleman, E. Wiberg, N. Wiberg: *Lehrbuch der Anorganischen Chemie.* 102. Oplaag. Walter de Gruyter, Berlin 2007, ISBN 978-3-11-017770-1
* D. F. Shriver, P. W. Atkins, C. H. Langford: *Anorganische Chemie*, 2. Oplaag. Wiley-VCH, Weinheim 1997, ISBN 978-3-527-29250-9.
* J. E. Huheey, E. Keiter, R. Keiter: *Anorganische Chemie – Prinzipien von Struktur und Reaktivität*, 3. Oplaag. Walter de Gruyter, Berlin – New York 2003, ISBN 3-11-017903-2.
* Lothar Kolditz (Ruutgever): *Anorganikum – Lehr- und Praktikumsbuch der anorganischen Chemie; mit einer Einführung in die physikalische Chemie.* Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1967, 12. Oplaag 1989; Johann Ambrosius Barth Verlag, Leipzig-Berlin-Heidelberg, 13. Oplaag 1993. 
* *Comments on Inorganic Chemistry.* (Tiedschrift)
* Ehrhard Uhlemann, Gerhard Röbisch: *Fragen und Aufgaben zur Chemie*. 3. Oplaag. VEB Deutscher Verlag der Wissenschaften. Berlin 1988, ISBN 3-326-00275-0

## Weblinks

* „Üb(erleg)ungsaufgaben Chemie: Allgemeine und anorganische Chemie“ (Hilfreiche Informationen und Übungsaufgaben MIT Lösungen für Lernende als Gratis-Download beim Bildungsserver mundo – frei zugänglich)
* „Elemente, Periodensystem, Atombau“ (Lernmaterial für Schüler*innen zum Gratis-Download beim Bildungsserver mundo, frei zugänglich)
Bosnien-Herzegowina

**Bosnien-Herzegowina** is en Staat, de ut twee Delen besteit un in’n Süüdoosten vun Europa up den Balkan liggt. Navers sünd Kroatien, Serbien un Montenegro. De Hööftstadt is Sarajewo.

## Spraken
Amtsspraken sünd Bosnisch, Kroaatsch un Serbsch.

## Geografie
Bosnien-Herzegowina warrt dominiert vun de Dinarische Bargen.

## Staat
De Verfaten is demokraatsch. De twee Delen sünd de Bosniaksch-Kroatsche Föderatschoon un de Republika Srpska.

## Städer
* Sarajewo
* Banja Luka
* Mostar
* Bihac
* Zenica
Bulgarien

**Bulgarien** (Република България) is en Republiek, de in’n Süüdoosten vun Europa liggt. Navers sünd Rumänien, Serbien, Noordmakedonien, Grekenland un de Törkie. De Hööftstadt is Sofia. Dor leevt hüdigendags (2021) 6.875.040 Inwahners up 110.994 km².

## Spraken
Amtsspraak is Bulgarsch.

## Geographie
De dominierende Barggrupp in Bulgarien heet Stara Planina.

## Staat
De Verfaten is demokraatsch.

## Städer
* Sofia
* Plovdiv
* Warna
* Burgas

## Weblinks
Brackwater

**Brackwater** is all dat Water, wat twüschen 0,1% un 1% Solt hett.

Brackwater gifft dat in de Oostsee un in de Tideströöm, so as Ilv, Werser, Eems un Eider. 

Water mit mehr Solt heet Soltwater, ünner 0,1% heet dat Seutwater. 

De Naam Brackwater kümmt vun de Bracks, dat sünd de Dieken, die bi een Stormflood achter een Diek entstahn sünd, wenn dat Water över den Diek geiht oder de Diek twei gahn is.
Barg

Een **Barg**, deelwiese **Berg**, westf. ook **Bi(ä)rg**, is ene Landform, de över dat Ümland tohöög steit un höger as een Hövel is. Ene exakte Definitschoon, wat een Barg un wat een Hövel is, givt dat nich. Up Platt heet ook lüttke Hümpels meest Barg, so as de man 168&nbsp;m hoge Bungsbarg, wat de höögste Barg in Sleswig-Holsteen is.

Meest betekent Barg man een Anhöögde, de för sik alleen steit, also noog Afstand to anner Bargen un een Topp hebbt, dat över dat Land üm to röverkikt. Bargen de geoloogsch un geograafsch tohoophanget sind ene Barggrupp.

## Definitschonen
Wenn een dat versöcht un verklaren well, wat een Barg allgemeen is, warrt dat swaar ene Definitschoon to finnen, de exakt is un nich so vele Uutnamen bruukt.

Dat United *Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Centre* (UNEP WCMC), dat to’n Ümweltprogramm van de Verenten Natschonen höört, deelt Bargen in seven verscheden Klassen in. In de Klassen 1 bet 3 sind Bargen, de tomindsten 2.500 Meter hoog sind. Na de Defintschoon för de Klasse 4 is ene Anhöögde een Barg, wenn se twischen 1.500 un 2.500 Meter hoog is un sik de Hang över 2 Graad nüült. Na de Klasse 5 sind Anhöögden een Barg, wenn se twischen 1.000 un 1.500 Meter hoogsind un sik de Hang över 5 Graad nüült oder de Bargtopp binnen 7 Kilometer vergleken mit den Ümland över 300 Meter tohöögstaat. In de Klasse 6 sind na Definitschoon Anhöögden een Barg, wenn se twischen 300 un 1.000 Meter hoog sind un binnen 7 Kilometer vergleken mit den Ümlang över 300 Meter tohöögstaat. Na de Definitschoon för Klasse för Klasse 7 geld ook Hoogflachen, de lütter as 25 Qudraatkilomter sind, as enen Barg, wenn eer Bargen na de Definitschonen för de Klassen 1-6 ümgeevt, man se sülvenst nich den Kriterien för de Klassen 1-6 nakomen köönt.

## Bargnamen
De Namenskunne unnersöökt ook Bargnamen, de Fackbegreeo is *Oronym.* Bargen oder Höverl heet up Platt to’n Bispeel: Brink, Knüll, Knapp, Hoogheid, Anhöögde, Bult. 

## Geografie

### Topografie
De Andeel Land över 1000 Meter liggt bi rund enen Veerdel. Bovento kümmt noch an de 10&nbsp;% Land, dat nich so hoog is, man an Hängen liggt un so na de Definitschoon van’n *Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Centre* (UNEP WCMC), dat to’n Ümweltprogramm van de Verenten Natschonen os enen Barg tellt. Na düsse Defintschonen bedeckt Bargen 33&nbsp;% van Eurasien, 19&nbsp;% van Süüdamerika, 24&nbsp;% van Noordamerika un 14&nbsp;% van Afrika. Allens tohoope is so 24&nbsp;% van de Eerden met Bargen bedeckt.

## Weblenken

## Literatuur

* Simon Blyth, Brian Groombridge, Igor Lysenko, Lera Miles et Adrian Newton: ''Mountain watch : environmental change & sustainable development in mountains'' . UNEP World Conservation Monitoring Centre:  Cambridge 2002. S. 14. (Originaal up unep-wcmc.org).

## Nawiesen
Baden-Württemberg

**Baden-Württemberg** is en düütsch Bundsland in’n Süüdwesten. De Hööftstadt is Stuttgart. Baden-Württemberg liggt twischen de Swiez in’n Süüden un den Main in’n Noorden. De gröttste Stroom is de Rhien. In dat Land leven 11,100 Mio. Inwahner (Stand: 31. Juli 2019) up en Flach vun 35.751,46 km². Nah Inwahner un Flach liggt Baden-Württemberg dormit up den darten Platz vun all düütsch Bundslänner.

## Städer
* Stuttgart
* Mannheim
* Karlsruhe
* Freiburg im Breisgau
* Ulm
* Heilbronn
* Heidelbarg
* Reutlingen
* Tübingen

## Weblenken
* Websteed vun Baden-Württemberg (hoochdüütsch)
Belgien

**Belgien** (nedderlandsch: *België*, franzöösch: *Belgique* ), offiziell **Königriek vun Belgien** (nedderlandsch: *Koninkrijk België*, franzöösch: *Royaume de Belgique* ) is een parlamentaarsche Monarkie, de in't Westen vun Europa liggt. Belgien is een Bundsstaat. Navers sünd de Nedderlannen, Düütschland, Luxemborg un Frankriek. De Hööftstadt is Brüssel, wat ok de Seet vun de Verwalten vun de EU is. Dat Land is 30.689 km² groot un in dat Johr 2023 leven dor 11.698.000 Inwahners.

## Staat
De Verfaten is demokraatsch. Staatsbaas is siet den 21. Juli 2013 König Philipp.

## Kuntreien un Provinzen
Belgien sett sik tohopen ut dree Kuntreien (nl.: *Gewesten*). Dat sund de Kuntreien Flannern, Wallonien un de Kuntrei vun de Hööftstadt Brüssel. De Kuntrei vun Brüssel steiht för sik. De annern beiden Kuntreien deelt sik up in tein Provinzen:

### Flannern
* Provinz Antwarp, Hööftstadt Antwarp
* Provinz Limborg, Hööftstadt Hasselt
* Provinz Oost-Flannern, Hööftstadt Gent
* Provinz West-Flannern, Hööftstadt Brügge
* Provinz Fläämsch-Brabant, Hööftstadt Löwen

### Wallonien
* Provinz Welsch-Brabant, Hööftstadt Waver
* Provinz Hennegoh, Hööftstadt Bergen
* Provinz Namur, Hööftstadt Namur
* Provinz Luxemborg, Hööftstadt Arlen
* Provinz Lüttich, Hööftstadt Lüttich

## Spraken
Amtsspraken sünd 
* Nederlannsch (bi 60%), 
* Franzöösch (bi 40%) 
* Hoochdüütsch (minner as 1%)

## Religion
Statistiken öber dat, wat de Lüde in Belgien glöben doot geevt ganz ünnerscheedliche Tallen af. So kann een sik dor nich goot up verlaten. Klaar is: De öbergrode Mehrheit vun de Lüde in Belgien is röömsch-kathoolsch. Dat schöllt woll twuschen 60% un 90% ween. Man bloß noch 5%-knapp 10% vun de Kathoolschen gaht Sönndags nah Kark. Een grode Deel vun de Belgiers sünd Freesinnig (atheistisch). Dat schöllt so bi 28% ween. Muslim sünd bi 4% vun de Lüde in Belgien, Protestanten sünd bi 1% un Jöden sünd minner, as 1%.

## Städer

## Enkeld Nahwiesen
Bülgenläng

De **Bülgenläng** is de Läng vun en Bülg. Dat is Physik. Se ward meten vun en Bülgenkopp to den annern, gliek wat vun Oort vun Bülgen dat sünd. 

Bülgenläng un Frequenz, dat is wo faken de Bülgen in de Sekund kaamt, hangt tosamen: Je grötter de Bülgenläng, desto lütter de Frequenz. 

Tyypsche Bülgenlängen vun Bülgenoorten:
* Mechanische Bülgen:
** Waterbülgen: 1 cm - 100 m, gifft aver ok gröttere.
** Seismische Bülgen vun Eerdbeven: twüschen 500&nbsp;m un 120&nbsp;-&nbsp;180&nbsp;km
* Elktromagneetsche Bülgen
** Middelbülgen vun dat Radio: poor hunnert Meters
** Kortbülgen vun dat Radio: 30&nbsp;-&nbsp;50&nbsp;m
** Ultrakortbülgen: 3&nbsp;-&nbsp;4&nbsp;m
** Bülgen för’n Kiekschapp: 20&nbsp;cm&nbsp;-&nbsp;2&nbsp;m
** Infrarootbülgen: …&nbsp;-&nbsp;750&nbsp;nm
** Bülgen vun’t Licht: 350&nbsp;-&nbsp;750&nbsp;nm
** Ultravigelettbülgen: 5&nbsp;-&nbsp;380&nbsp;nm
** Röntgenbülgen: 0,1&nbsp;-&nbsp;10&nbsp;nm
** Gammabülgen ut de Radioaktivität: 0,124&nbsp;-&nbsp;0,5&nbsp;nm
** Elektronen (sünd ok Bülgen): veel lütter.

:Eingerückte Zeile
Bülg

**Bülg** betekent

* Bülg, en Form vun Energieutbreden dör Swingen,
* Waterbülg, in’n Sünnern en Bülgenbilln an Waterbavenflachen,
* Leebülg, en meteoroloogsch Phänomen,
* La ola, en sünnere Oort vun Bedeligen vun de Tokiekers bi grote Veranstalten.
Bülg (Physik)

En **Bülg** is en physikaalsch Phänomen, wat dör Swingen Energie transporteeren deiht, wobi de överdrägende Materie an Oort un Steed blieven deit. Dat Deelrebeet vun de Physik, wat sik mit Bülgen ut’neensetten deit, weer fröher as Bülgenlehr betekent, man, vundaag seggt een dorto *Bülgenphysik*.

Dat gifft 'n Slag Phänomenen, de bi verscheeden Oorten vun Bülgen vörkümmt, to'n Bispeel

* Böögen, dat heet, dat sik en Bülg aflenken laat
* Speegeln, dat heet, dat de Bülg reflekteert ward
** Ward to'n Bispeel för dat Radar bruukt
* Tosomenspeel vun Bülgen, so as
** Överkrüüz gahn, wo se sik addeert an den Krüüzungspunkt, obers denn wiederlöppt as wenn nix ween weer.
Bull

**Bull** betekent

* dat Heken vun de Kauh, dat heet en Rindveeh,
* Bull, en vun de 88 modernen Steernbiller, dat ok to’n Deerkrink höört,
* Bull, Soort Boot, dat fröher vör allen op de Werser bruukt worrn is,
* Bull, en Schrieven vun den Papst.

**Bull** is de Familiennaam von

* Ben Bull (1872–1951), engelschen Footballspeler,
* Birke Bull-Bischopf (* 1963), düütsche Politikerin,
* Bruno Horst Bull (* 1933), düütschen Schriever,
* Charles Bull (1909–1939), engelschen Dischtennis- un Cricketspeler,
* Dan Bull (* 1986), brietschen Rapper un Songschriever,
* Emma Bull (* 1954), US-amerikaansche Schrieversche,
* Francis Bull (1887–1974), noorweegschen Literaturhistoriker,
* Fredrik Bull-Hansen (1927–2018), noorweegschen Generaal un Diplomaat,
* Fredrik Rosing Bull (1882–1925), noorweegschen Informatschoonstechniker,
* Gerald Bull (1928–1990), kanaadschen Artilleriewetenschopper,
* Hans Peter Bull (* 1936), düütschen Jurist,
* Hans-Joachim Bull (1906–1977), düütschen Jurist,
* Hedley Bull (1932–1985), austraalschen Politoloog,
* Henrik Bull (1864–1953), noorweegschen Architekt,
* Henryk Bull (1844–1930), noorweegsch-austraalschen Geschäftsmann un Opdecker,
* Ida Bull (* 1948), noorweegsche Historikerin,
* Jacob B. Bull (1853–1930), noorweegschen Schriever,
* Johan Bull (1893–1945), US-amerikaanschen Maler,
* Johan Lausen Bull (1781–1817), noorweegschen Richter,
,
* Karl Bull (1911–1984), noorweegschen Skispringer,
* Kirsti Strøm Bull (* 1945), noorweegsche Juristin,
* Leonard Bull (* 1935), keniaanschen Sportschütten,
* Marcus Graham Bull (* 1962), Historiker,
* Melville Bull (1854–1909), US-amerikaanschen Politiker,
* Mike Bull (* 1946), brietschen Staffhoochspringer,
* Niels Rosing Bull (1760–1841), noorweegschen Beamten un Inspekter von Gröönland,
* Nikki Bull (* 1981), engelschen Footballspeler,
,
* Ole Bull (1810–1880), noorweegschen Kumponist un Vigelienspeler,
* Peter Bull (1912–1984), engelschen Schauspeler,
* Reimer Bull (1933–2012), plattdüütschen Schriever,
* Richard Bull (1924–2014), US-amerikaanschen Schauspeler,
* Ronnie Bull (* 1980), engelschen Footballspeler,
* Sitting Bull (üm 1831–1890), Hööftling von de Sioux,
* Steve Bull (* 1965), engelschen Footballspeler,
* Ted Bull (1898–1967), austraalschen Roderer,
* Trevor Bull (1944–2009), brietschen Radrennfohrer,
* Trygve Bull (1905–1999), noorweegschen Politiker,
* Werner Bull (1902–1989), düütschen Elektrotechniker un Politiker,
.

Kiek ok bi: Bul, Büll, Bulle, Boulle.
Bewick

**Bewick** (op hoochdüütsch *Bardowick*) is en Dörp un Gemeen an de Ilmenau. De Gemeen hett  un liggt twüschen Winsen un Lümborg in Neddersassen, Düütschland.

Bi Bewick höört ok de lüttjeren Öörd Vrestörp un Brauk mit bi.

## Historie

In’t fröge Middelöller weer Bewick en rieke und (för domols) grote Stadt. Blots denn keem Hinnerk de Leuw un hett de Stadt meist plattmookt. Later hett sik Bewick denn op den Spars smeten. Un is dorför beröhmt.

## Weblenken
•https://web.archive.org/web/20190801163737/http://www.bardowick.com/a-seite.htm
Book

Dat **Book** (n., pl. Böker, Beuker, Beukers, Böekere(n)) - dat is Papeer, wat bunnen is un wo wat binnen steiht. 

Böker gifft dat ’n ganzen Slag. Dat beropenste is de Bibel, wat de *Hillige Schrift* is. Dat is in meist jede Spraak översett, de dat gifft, ok in’t Plattdüütsche. 

Böker sünd to’n Lesen dor. Kannst ok Smökern seggen, wiel di de Smook ut de Lepel rutkümmt, wenn du dor richtig binnen büst un nix mehr markst vun de Welt.

Et gifft ganz ünnerscheedliche Böker, wat dat angeiht, wat binnen steiht, t.B.
* dat Kontobook, wo dat Geld opschreven warrt
* dat Lederbook, wo Leder to’n Singen binnen sünd, t.B. för de Kark
* dat Gedichtbook, wo allens in Riemels schreven warrt
* dat Nokieksel, wat en Lexikon odder en Enzyklopädie sien kann.
* dat Billerbook, wo blots Biller binnen sünd. Is meist för de Kinners.
* de Romaan, wat en grötteret Vertellen is:
** de Krimsche, wat de Kriminolromaan is un vun Verbrekers hannelt
** de Leevesromaan,
** de Tokumstromaan, wat ok op ingelsch *Science Fiction* heet.

Alle Böker, egal wat dor insteiht, hebbt mindest enen Schriever hatt.

Wenn een Book veele Sieden hett, warrt dat bunnen. Dat mookt de Bookbinner. Wenn dat bannig veele Sieden sünd, dat mookt de Bookbinner mehr Bände.

Um de Sieden to moken, bruukt een’n Papeer. Üm dat wat op to schrieven, ohn dat een dat veel mol kopeern mutt, warrt dat Book druckt. De Technik dorför heet Bookdruckeree. Ok de Billers warrt so in dat Book druckt.
Bayern

**Bayern** is en düütsch Bundsland in'n Süden. De Hööftstadt is München. Navers sünd Tschechien, Österriek, Baden-Württemberg, Hessen, Döringen un Sassen. De gröttsten Strööm sünd de Main un de Donau. Hier warrt Mittelbairisch, Franksch, Nordbairisch, Südbairisch, Schwäbsch un anner Dialekten sproken.

## Bezirke

Dat Bundsland Bayern is in söven Regerungsbezirke indeelt, de gliektiedig ok de söven Bezirke billt. De Grenzen von Regerungsbezirke un Bezirke sünd de sülven, aver dat gifft en Ünnerscheed: de Regerungsbezirke sünd Behörden von de Bayerische Staatsregerung wieldes de Bezirke kommunale Inrichtungen sünd, in de de Landkreise tohoopslaten sünd.

De Bezirke sünd: Böverbayern, Böverfranken, Böverpalz, Middelfranken, Nedderbayern, Swaben un Ünnerfranken.

## Städer
* München
* Nürnbarg
* Augsborg
* Würzborg
* Regensborg
Maleree

**Billers **, dat is Kunst, de opmolt is. Vun een Moler. 

De eersten Billers, de Minschen molt hebbt un de wi hüüt noch ankieken köönt, sünd Billers in Höhlen. Ut de Steentied. Dor hebbt se feine Beesters molt. Un ook Minschen. Un Hannen.

Mit de Kunst vun de Molerie güng dat denn so richtig los bi de olen Ägypters. Kanns hüüt noch op Papyri un in de Pyramidens un Tempels bekieken. De Greeken hebbt sünnerlich op Vasen malt. Un de Römers weern besünners good bi de Mosaiken.

In dat Medeloller hebbt se besünners de Karken utmolt. Un denn güng dat los mit de Molers, de wi hüüt noch bi Namen kennt. 

* Meester Bertram
* Albrecht Dürer
* Rembrandt
* Caspar David Friedrich, de de scheunen Billers vun Rügen un so molt hett
* Youri Messen-Jaschin
* Paula Modersohn-Becker

un veel anner noch dorto.

## Weblenken
Baltikum

**Baltikum** warr Litauen, Lettland un Eestland nannt. Tosamm mit Skandinavien is dat Nordeuropa.
De wichtigsten Städer sünd Revel, Tartu, Riga, Daugavpils, Liepaja, Vilnius, Kaunas un Klaipeda.
Preßburg

**Preßburg** (Slowaaksch: Bratislava) is de Hööftstadt vun de Slowakei. Dor leven 426.927 (31. Dezember 2007) Inwahner up en Rebeet vun 367.584 km². 

Preßburg liggt an de Donau tüschen Wien un Budapest. Dor se blots ruch weg 60 km vun Wien weg liggt, wurrd de beid Städer ok as "twin cities" betekend.
Botanik

De **Botanik** is dat wetenschopliche Deelrebett vun de Biologie, dat sik mit de Planten befaten deit. Bakterien un Swämme, de fröher ok as to’t Plantenriek gehörig ankeken wöör, sünd hüüt utslaten.

Dat Woort stammt ut greeksch *botaníkē (epistē̓mē)* ‚Plantenkunn‘ un dat kümmt vun *botánē*, wat ‚Weid, Foderkruut, Gras‘ bedüüdt. 

Delen vun de Botanik:
* Allgemeen Botanik
* Taxonomie un Systematik vun de Planten 
* Plantenphysiologie (dat is, wo se funktschoneert)
* Anwendt Botanik (dat is dorvun, för wat wi de Planten bruuken köönt)
* Genetik
* Plantensoziologie
* Holtbiologie
* Mikrobiologie (dat is vun de Bakterien)
* Molekularbiologie
## Literatur
* Agnes Arber: *Herbals. Their Origin and Evolution. A chapter in the history of botany*. 2. Oplaag. Cambridge 1938; Needruck ebenda 1953.
* Hermann Fischer: *Mittelalterliche Pflanzenkunde.* München 1929 (= *Geschichte der Wissenschaften. Geschichte der Botanik*. Band 2); Needruck (mit’n Vörwoort vun Johannes Steudel) Hildesheim 1967.
* Andreas Held: *Prüfungs-Trainer Biologie der Pflanzen*. Elsevier/Spektrum Akademischer Verlag, 2004, ISBN 3-8274-1472-5.
* *Herder Lexikon der Biologie*. Verlag Herder, 1996, ISBN 3-86025-156-2.
* Eckehart Johannes Jäger, Stefanie Neumann, Erich Ohmann: *Botanik*. 5. nee bearbeidt Oplaag. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg/Berlin 2003, ISBN 3-8274-0921-7.
* Hermann Karsten (Botaniker): *Illustrirtes Repetitorium der pharmaceutisch-medicinischen Botanik und Pharmacognosie*, Springer Verlag, Berlin/Heidelberg 1886, ISBN 978-3-642-91788-2.
* Robin Wall Kimmerer: *Geflochtenes Süßgras. Die Weisheit der Pflanzen.* Översett vun Elsbeth Ranke. Aufbau Verlag, 2021, ISBN 978-3-351-03873-1.
* 
* Karl Mägdefrau: *Geschichte der Botanik. Leben und Leistung großer Forscher.* Gustav Fischer Verlag, Stuttgart 1973, ISBN 3-437-20489-0.
* Ernst H. F. Meyer: *Geschichte der Botanik.* Bornträger Verlag, Königsberg 1854–1857; Needruck Amsterdam 1965.
* Anna Pavord: *Wie die Pflanzen zu ihren Namen kamen. Eine Kulturgeschichte der Botanik.* Berlin 2008.
* Rudolf Schubert, Günther Wagner: *Botanisches Wörterbuch.* 12. Oplaag. Verlag Eugen Ulmer, 2000, ISBN 3-8001-2742-3.
* Kurt Sprengel: *Geschichte der Botanik.* 2 Bände. Altenburg/Leipzig 1817–1818.
* Jerry Stannard: *Botanical Data in the late Mediaeval “Rezeptliteratur”.* In: Gundolf Keil (Rutg.), mit Peter Assion, Willem Frans Daems un Heinz-Ulrich Roehl: *Fachprosa-Studien. Beiträge zur mittelalterlichen Wissenschafts- und Geistesgeschichte.* Berlin 1982, S. 371–395.
* Eduard Strasburger: *[[Lehrbuch der Botanik]] für Hochschulen.* Fischer, Jena 1894.
** Joachim W. Kadereit, Christian Körner, Peter Nick, Uwe Sonnewald: *Strasburger – Lehrbuch der Pflanzenwissenschaften.* 38. Oplaag. Springer Spektrum, Berlin/Heidelberg 2021, ISBN 978-3-662-61942-1 (Print); ISBN 978-3-662-61943-8 (E-Book)
* 

## Weblinks

* 
* 
* Peter von Sengbusch: Botanik online (1996–2004)
* Virtual Library of Botany (Linkverzeichnis) (in Englisch)
* Botanische Museen bei webmuseen.de
Base

En **Base** is in de Chemie dat Tegendeel vun en Süür. De Base is defineert as Protonenakzepter, dat heet, dat en Base en H+-Ion, wat nix anners as en Proton is, opnehmen kann.

Wenn en Base in Water oplöst warrt, denn gifft dat en Laug.

Kennte Basen sünd
* NaOH, dat Natriumhydroxid, wat in Water de Natronlaug gifft.
* KOH, dat Kaliumhydroxid, wat in Water de Kalilaug gifft.
* NH3, de Ammoniak, wat en Gas is, dat sick good in Water oplöst.

Süür un Base hangt tosomen. Wenn en Süür en Proton afgifft, denn kümmt dor de konjugeerte Base rut 
:HCl + H2O → Cl- + H3O +
Dorbi is Cl- (dat Chlorid-Anion) de konjugeerte Base to de Soltsüür. 

As Regel kann en dorvun utgahn: En starke Süür gifft en swacke konjugeerte Base, en swacke Süür en starke konjugeerte Base.

## Weblenken
Chemie

De **Chemie**, een exakt Naturwetenschap, is de Wetenschap vun'n Upbau un Verholl vun Materie un de dorbi geltende Naturgesett. Chemie as Wetenschap is in ehr aktuell Form in'n 17.-18. Johrhunnert vun'n Anwennung vun dat rationale Denken up de Alchemie vun'n Middelöller entstann.

## Ünnergruppen

:Allgemeen Chemie
::chemische Grundbegrepen 
::chemische Elementen
::Periodensystem vun de chemischen Elementen
::chemische Stoffen
::Atomens, Molekülens und Ionens
::cheemsch Reakschonen
::Chemisch Verbinnung

:Anorganisch Chemie
::Metallen
::Nichtmetallen
::Mineralogie
::Ionenchemie
::Süüren un Basen

:Orgaansch Chemie
::Nomenklatur
::Kunststoffchemie
::Naturstoffchemie
::Petrochemie

:Physikalisch Chemie
::Thermodynamik
::Kinetik
::Quantenmechanik
::Elektrochemie
::Kristallographie

:Biochemie
::Genetik
::Biotechnologie
::Lebensmiddelchemie
::Medizinisch Chemie
::Pharmazeutisch Chemie

:Theoretisch Chemie
::Quantenmechanik
::Thermodynamik
::Statistisch Mechanik

:Analytisch Chemie
::Anorganisch Analytisch Chemie
::Organisch Analytisch Chemie
::Mikrochemie un Spurenanalyse
::Klinisch Chemie un Toxikologie

:Chemisch Verfohrnstechnik

:Technisch Chemie

:Waterchemie

## Weblenken

* gsbl.de: ''Gemeinsamer Stoffdatenpool Bund/Länder'' (hoogdüütsch)
Cheemsch Element

En **chemisch Element** is en reinen Stoff, den en nich mit cheemsch Reakschonen opdelen kann. Elementen bestaht ut een un de sülvige Oort Atomen. Anners sünd dat chemisch Verbinnen. Elk een Element hett sien Naam, de fröher tomeist ut dat Latinsche keem. Man dat gifft ok Elementen, de ehr Naam vun Lüüd oder Städer hebbt, so Holmium (vun Stockholm), Erbium, Terbium un Ytterbium (vun Ytterby), Einsteinium (vun Albert Einstein), Fermium (vun Enrico Fermi), Meitnerium (vun Lise Meitner). Dor is denn blots „ium“ ranbummelt woorn.

Dat lichteste Element is de Waterstoff. In de Natur gifft dat keen Element, dat swarer is as Uran, man de Physikers hebbt dat fardig bracht, niege Elemente to maken, de aber tomeist bloots een Plinkoog bestahn, eh dat se wedder tohoopfallen.

To den Atomkarn hören ok de Neutronens. Dat gifft Atome vun een Element, de een annere Antahl vun Protonens in den Kern hebbt, as se egentlich hebben schallt. To’n Bispeel gifft dat vun Waterstoff, de egentlich keen Neutron hebben schall, ok Atomens, de een Neutron (*[[Deuterium]]*, *swor Waterstoff*) oder twee Neutronens (*[[Tritium]]*, *överswor Waterstoff*) hebbt. Dat heet denn Isotop. De Isotopen benöömt man mit een Tall, de achter dat Teken ut dat Periodensystem sett ward. So gifft dat vun’t Uran (U) Atomens mit 235 und mit 238 Protonens, de heten dann *Uran 235* un *Uran 238* oder, kott, *U 235* un *U 238*.

Um den Kern suust de Elektronens. Een Element hett jümmers soveel Elektronens as Protonens. Anners ward dat Element een Ion. Denn is dat opladen un kann sik mit annere Elementen to’n Molekül tohoopdahn. Dat is denn en cheemsch Reaktschoon.

Just nah den Oorknall geev dat bloots de veer lichtesten Elementen, Waterstoff (um un bi 3/4), Helium (um un bi 1/4) un'n Tick Lithium und Beryllium. De sworeren Elementen bet to'n Iesen kummt ut de Steernen, de se mit Karnfusion tohoopsmolten hebben. Vunwegen disse Karnfusion kummt dat, dat de Steernen lüchten: In de Sünn to’n Bispill ward ut Waterstoff Helium. Dorbi blifft Energie över, de de Sünn denn afstrahlen deiht.

(*mutt noch wieder mookt warrn*)

## List vun de Elementen na Naam

## Literatiur

* Harry H. Binder: *Lexikon der chemischen Elemente – das Periodensystem in Fakten, Zahlen und Daten.* Hirzel, Stuttgart 1999, .
* Lucien F. Trueb: *Die chemischen Elemente – Ein Streifzug durch das Periodensystem.* S. Hirzel Verlag, Stuttgart 2005, .
* Theodore Gray: *Die Elemente.* Fackelträger-Verlag, Köln 2009, .
* Ulf von Rauchhaupt: *Die Ordnung der Stoffe. Ein Streifzug durch die Welt der chemischen Elemente.* Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfort an’n Main 2009, .
* Alexander C. Wimmer: *Die chemischen Elemente.* SMT, Leoben 2011, .
* Philip Ball: *Die Elemente. Entdeckung und Geschichte der Grundstoffe*. Haupt, Bern 2022, .

## Weblenken

* www.chemieseite.de (hoogdüütsch)
* www.pse-mendelejew.de Fotos vun reien Elementen (hoogdüütsch)
* www.pse.merck.de (hoogdüütsch)
* Detailreike Översicht (hoogdüütsch)
Cheemsch Reakschoon

En **cheemsch Reakschoon** liggt vör, wenn Stoffen wat mitnanner maakt un dorbi wat nieget rutkümmt.

Dat kann sien
* en Stoff fallt utnanner, to’n Bispeel Water in Waterstoff un Suerstoff bi een Elektrolys
* Twee ellers mehr Stoffen geeft een niegen Stoff, t.B.: Natrium un Chlor reagert to dat Solt Natriumchlorid
* Twee ellers mehr Stoffen geeft mehr anner Stoffen, t.B.: Natronlaug un Soltsüür reagert to Natriumchlorid un Water.

Wi schreewt chemische Reaktschonen mit een Piel oder mit een Dubbelpiel. Links steiht, wat insett ward (Edukten), rechts steiht, wat rutkümmt (Produkten).
 Edukten       Produkten
 NaOH + HCl ⇒ NaCl + H2O

Dat gifft ’n ganzen Barg Oorten vun Reakschonen, t.B.
* Süür-Base-Reakschonen, so as NaOH + HCl ⇒ NaCl + H2O
* Redox-Reakschonen, so as 2 Fe + 3 O2 ⇒ 2 Fe2O3 
* Komplexreakschonen, t.B. Ligandentuusch
* In de Organik ook t.B.
** Additschoonsreakschonen
** Substitutschoonsreakschonen

Bi so en cheemsch Reakschoon geiht dat ook faken üm Energie. De ännert sick. Dorna ünnerscheed wi
* Endotherme Reakschonen, de bruukt Energie
* Exotherme Reakschonen, de sett Energie frie.
Un för dat een Reakschoon mol losgeiht, dor bruukt de Stoffen faken Aktiveerenenergie. Dat heet, dat eersmol wat an Energie tosett warrn mutt, bevör dat losgeiht, ook bi een exotherme Reakschoon. 
As Bispeel kanns dat Füür nehmen. Dor mutts eersmol wat lüttet hebben, wat brennt. Een Füürtüch oder een Rietsticken. Dormit kanns denn dat Papeer ansteken. Un wenn dat brennt, denn fangt ook dat Holt Füür.
De Aktiveerenenergie kann man ok vun de Ümgeven opbracht warrn, wenn dat warm nok is, ellers wann de Aktiveerungsenergie nich so grot is. Denn löpt de Reakschoon all vun alleen af. (t. B. bi de Knallgasreakschoon)
Un denn könn' bi so ne Reakschoon ook Katalysaters in' speel sin, de mookt, dat nich so veel Aktiveerenenergie nötig is. Dat mookt, dat de Reakschoon loos geiht, ook wenn das nich warm nok is.
Cheemsch Verbinnen

Een **chemisch Verbinnen** is een reinen chemischen Stoff, de keen chemisch Element is. Dat bedüüd, dat tominns twee Oorten Atomens dor binnen sünd.

To'n Bispeel ward ut de chemischen Elementens Iesen un Swevel de chemisch Verbinnung Iesensulfid:
:Fe + S ⇒ FeS

Chemisch Verbinnen köönt sien
* Moleküle
* Ionens

Een chemisch Verbinnen kanns nich dör eenfache physikalsche Methoden utnannerbringen. Dor bruuks Chemie dorto. 

Chemisch Verbinnen hebbt meist jümmers heel anner Eegenschoppen as de Elementens. To'n Bispeel dat Water. Ween een Waterstoff mit Suerstoff verbrennt, denn kümmt Water rut. Waterstoff un Suerstoff sünd Gase. Water is flüssig. Waterstoff kanns verbrennen. Water nich.

## Weblenken