open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Düddenhusen

**Düddenhusen** (Hochdüütsch: *Duddenhausen*) is een Dörp in Neddersassen. Düddenhusen is een Oortsdeel vun den Flecken Bücken in´n Landkreis Nienborg/Werser. Hüdigendags (Stand 2005) wahnt dor um un bi 300 Inwahners.

## Geografie
Dat Geestranddörp Düddenhusen liggt an´n Rand vun de Binnengeest. De höögste Fleck is 50 m över NN un de deepste 20 m över NN. Na de Kreisstadt Nienborg/Werser is dat 25 km  wiet, na Bremen 45 km un na Hannober 70km.

## Geschicht
987 is dat erste mal in een Urkunn wat vun Düddenhusen schreben wurn. In´n 13. Johrhunnert hett een Ridderfamilie mit düssen Nomen leevt. In´t Raatslagerbook vun de Graafschop Hoya vun 1583 stünn, dat dat in Düddenhusen all 14 Höfe geev. In´n Dartigjöhrigen Krieg hebbt se dat halve Dörp kapott makt. Siet 1706 gifft dat een School in Düddenhusen und 1793 hebbt se 32 Höfe tellt. 1969 is de School tomaakt wurn und siet 1974 is Düddenhusen keen eegene Gemeen mehr, man een Ortsdeel vun Bücken.

## Besünners
Een ole Tweestännerfachwerkhuus ut Düddenhusen vun 1669 steiht nu in´n Zoo vun Hannober. Dor is nu een Kroog binnen.
Petra Schürmann

**Petra Schürmann-Freund** (* 15. September 1933 in Mönchengladbach nah de *Mittelbayerischen Zeitung* as Hildegard Petra Susanna Schürmann, aber nah de *Abendzeitung* as Petra Hildegard Elisabeth Schürmann; † 14. Januar 2010 in Starnberg) weer en düütsch Feernsehmoderaterin un Schauspelerin.

## Leven
Petra Schürmann wuss as tweet vun dree Kinner in en kathoolsch Öllernhuus eerst in Wupperdaal, af 1953 in Wipperfürth up. Se studeer in Bonn, Köln un München Philosophie as ok Kunstgeschichte. 1956 wurr se in London as eerste Düütsche to de Miss World wählt, nahdem se bi de Wahl vun de Miss Germany blots Platz 3 belegt harr. Dat ünnerbraken Studium hett se nah en lütt Tiet weer upnommen, aber nich to’n Ennen makt. 

In de 1960er Jahren keem Petra Schürmann to dat Bayerisch Feernsehen un weer dor Anseggerin. Se hett nahderhenn denn ok för ARD un ZDF mehrere Sendungen modereert, ünner annern *Samstagsclub*, *Verkehrsgericht* un toletzt *Wir in Bayern*. Se weer aber ok as Schauspelerin un Schrieverin tätig. 1967 wurr Petra Schürmanns Dochter boren, de latere BR-Moderatorin Alexandra Schürmann-Freund (1967–2001). Toeerst hett Petra Schürmann de Naam vun de Vader nich seggt. Dat weer de Dokter Gerhard Freund, de damals noch mit de Schauspelerin Marianne Koch verheiraadt weer un mit de twee Söhns harr. Nahdem he vun Koch schett weer hett he Petra Schürmann 1973 heiraadt und Petra Schürmann nehm de Naam Schürmann-Freund an. 

Nah de Dood vun hör Dochter bi en Verkehrsunfall 2001 is Petra Schürmann in de Folge an psychoreaktiven Spraakstörungen erkrankt und hett hör Karriere beend. De Speelbaassche Heidi Kranz hett en Film över Petra Schürmann dreiht, de de Spraaklosigkeit, aver ok Levensfreud wiest un en Inblick in dat Leven un de Truur um de Dochter gifft. 

Den Plan, as Moderatorin vun en Talkshow up den Bildschirm torüchtokehren, kunn se nicht realiseeren. Se hett denn versöcht, den Dood vun hör Dochter in dat Book *Und eine Nacht vergeht wie ein Jahr* to verarbeiten. Siet 2006 leev se tosommen mit hör Mann vullkommen torüchtrucken in en Villa an de Starnberger See. An’ 9. August 2008 is hör Mann an Krebs storven. Wiehnachten 2008 wurr se nah en Tosommenbröök in de Intensivstatschoon vun dat Starnberger Krankenhuus inleefert.

## Filmografie

## Schriften
* *Das Abenteuer, erwachsen zu werden. Knaurs Mädchenbuch*. Droemer Knaur, München 1976, ISBN 3-426-02248-6.
* *Das große Buch der Kosmetik und Körperpflege*. Naturalis, München 1981, ISBN 3-88703-607-7.
* *Und eine Nacht vergeht wie ein Jahr*. Droemer Knaur, München 2002, ISBN 3-426-27275-X Knaur Taschenbuch 62467, München 2003, ISBN 3-426-62467-2.(Autobiografie unter dem Eindruck des Unfalltodes ihrer Tochter)
* *Wieder Freude am Leben. Petra Schürmann und Gerhard Freund berichten, wie sie mit der Nahrungssubstanz [[NADH]] die schlimmste Krise ihres Lebens meisterten*. Zusammen mit Gerhard Freund. Titan, München 2003, ISBN 3-931294-10-2.

## Weblenken
* Schürmann in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* 
* Schürmann bi Filmportal.de

## Enkeld Nahwiesen
276

## Wat passeert is
* 
## Boren

## Storven
* Tacitus, röömsch Kaiser (* um 200 rüm)
* Florianus, Kaiser vun Rom
278

## Wat passeert is
* Kaiser Probus winnt in de Provinzen Dalmatia un Raetia över de Wandalen. 

## Boren

## Storven
277

## Wat passeert is
* Kaiser Probus kann de Franken un Alamannen in Germania inferior wedder torüch schuven över den Rhien-Stroom. 

## Boren

## Storven
273

## Wat passeert is
* 1. Januar:  Aulus Caecina Tacitus un Iulius Placidianus weert röömsche Konsuln.
* En Delegatschoon ut Indien besöcht Kaiser Aurelian in Rom.

## Boren

## Storven
270

## Wat passeert is
* 1. Januar: Flavius Antiochianus un Virius Orfitus weert röömsche Konsuln.
* Januar: De Röömsche Kaiser Claudius Gothicus steckt sik bi en Feldtog gegen de Wandalen mit de Pest an un geiht in'n sülvigen Maand doot. Bloß en paar Maande vördem harr he en groten Sieg över de Goten tostann bröcht. 

## Boren

## Storven
269

## Wat passeert is
* 1. Januar: Claudius Gothicus un Paternus weert röömsche Konsuln.
* 5. Januar: Felix I. warrt to'n Bischop vun Rom wählt un folgt dor Dionysius mit na, de 268 storven weer. 

## Boren

## Storven
Frank Glaubrecht

**Frank Glaubrecht** (* 15. Juli 1943 in Berlin) is en düütsch Synchroonsnacker un Schauspeler. 

## Leven un Wark
Tietwies leev he in Sweeden, wo he ok eerstmol de School besöcht hett. Mit 12 Johr füng he an, för dat Radio to arbeiten. Sien Schauspeelutbildung hett he an de Schauspeelschool vun Else Bongers in Berlin kregen. Sein’ eersten Filmupträe harr he 1959 in de berühmt  Oscar-nomineerten Anti-Kriegsfilm *[[Die Brücke (1959)|Die Brücke]]* vun Bernhard Wicki. Wiedere Rullen harr he u. a. in de Berliner Krimi-Serie *Direktion City* oder de Söldnerfilm *Geheimcode Wildgänse*. Siet 1976 ist de polyglotte Glaubrecht (snackt engelsch, franzöösch, italieensch, sweedsch, portugiesisch un greeksch) umfangriek in de Synchroonisation tätig (mehr as 500 Rullen). So synchrooniseert er u. a. as düütsch  Standardstimm Kevin Costner, Pierce Brosnan, Bill Nighy, Al Pacino, Daniel Day-Lewis, Paul Hogan, Jeremy Irons un Peter Weller.

Todem hett he Gerald McRaney in Simon & Simon oder David Carradine in de Actionfilm „Kill Bill“ as ok Hööftdorsteller Geisterjäger John Sinclair ut de glieknaamig Bastei-Lübbe-Audio-Reeg un de Musikprojekt E Nomine sien Stimm lehnt..

He arbeidt ok regelmatig as Synchroonregisseur (z.&nbsp;B. „Alias – Die Agentin“, „Desperate Housewives“) un as Översetter un Schriever för (für engelschspraakig un  portugiesisch Filme).

As Schauspeler kunn man hüm u. a., tosommen mit völ anner Synchroonsnacker, in de  Actionfilm  sehn.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblinks
* 
* 
* Frank Glaubrecht in’t Interview
* Glaubrecht in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
274

## Wat passeert is
* 1. Januar: Aurelian un Capitolinus weert röömsche Konsuln.

## Boren

## Storven
* 30. Dezember: Felix I., Paapst (* weet man nich)
275

## Wat passeert is
* De Alamannen överfallt Augusta Treverorum (dat hüdige Trier) un maakt dor allerhand to Dutt.

## Boren

## Storven
* Aurelian Kaiser vun Rom (* 214)
Eiringen

**Eiringen** (hoochdüütsch: *Ehringen*) is en Dorp in Nordhessen. Et ligget in den Landkreis Waldeck-Frankenberg so ümme de 25 km westl`ch von Kassel. Et hät 850 Inwunner und ligget anner Erpe. Hüdigendags is Eiringen en Stadtdeel vun Volkenmissen.
Crossover

**Crossover** (engelsch för *Översnieden*, *Överkrüzen*) betekent

* Crossover, dat Mischen vun bekannte Figuren ut verschedene Böker, Geschichten usw. in Filmen oder Feernsehregen,
* Crossover, dat Mischen vun verschedene Stilrichten in de Musik,
* Crossover, de gaue Handwessel bi’t Dribbeln,
* Crossover, dat Mischen vun en Geländewagen mit en Stratenauto in’n Fohrüüchbo,
* Crossentwickeln, en Verfohren to’n Entwickeln vun Diafilmen in de Farvfotografie,
* Crossing Over, in de Genetik dat Uttuuschen vun Stücken twüschen homologe Chromosomen,
* Crossoverkavel to’n Verbinnen vun Reekners över LAN (kiek ok: Patchkavel),
* CrossOver (ehmols *CrossOver Office*), en Kompatibilitätsschicht vun Windows,
* Dubbelcrossover, en Methood in de Medizin to’n Nawies vun de Wirksomkeit vun Therapien,
* Rekombination (Crossover), en Operater bi Geneetsche Algorithmen,
* dat Mischen vun mehrere Anime-/Manga-Regen bi Cosplay-Dorstellen,
* dat Mischen vun verschedene Genres bi’t Rullenspeel,
* de Wessel vun’t Ratingrebeet bi Weertpaperen, kiek bi Rating,
* de Jöögdarbeit vun’n Marburger Kreis,
* Spin-Crossover in de Chemie, de Övergang vun high-spin na low-spin Kumplexen un anners rüm.
Marshall Warren Nirenberg

**Marshall Warren Nirenberg** (* 10. April 1927 in New York City, New York; † 15. Januar 2010 ok dor) weer en US-amerikaansch Biochemiker un Genetiker. 1968 kreeg he den Nobelpries.  

Nirenberg weer siet 1957 an den *[[National Institutes of Health]]* in Bethesda tätig, wo he 1962 Bass vun de Afdeelen för biochemische Genetik wurr. Sien Interesse gull besünners de   Enzym-, Hart- un Krebsforschung, besünners dem Glykogenstoffwessel vun Tumoren. Tosommen mit Heinrich Matthaei hett he dat woll bedüüdenst Experiment vun de Genetik plaant. Dat so nömmt Poly-U-Experiment weer de Slöötel to de Entzifferung vun den Genetisch Code. Dat wurr vun  Heinrich Matthaei alleen in’ Mai 1961 in dat gemeensam Labor dörführt.  

Nirenberg hett sien Arbeiten ut disse Tiet mit streng alternierend Autorenschaft mit Heinrich Matthaei verapenlicht. Dormit wurrd dat glieke Autorengewicht nah buten henn  betont. 

Nirenberg kreeg 1968 tosommen mit Har Gobind Khorana un Robert William Holley den Nobelpries för Physiologie oder Medizin.

## Privates
He weer siet 1961 mit Perola Zaltsman verheiraadt.

## Verapenlichungen
* M. W. Nirenberg un J. H. Matthaei: *The dependence of cell-free protein synthesis in E. coli upon naturally occurring or synthetic polyribonucleotides.* In: *[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]*. Band 47, 1961, S. 1588–1602. PMID 14479932 PDF
* J. H. Matthaei un M. W. Nirenberg: *Characteristics and stabilization of DNAase-sensitive protein synthesis in E. coli extracts.* In: *Proceedings of the National Academy of Sciences*. Band 47, 1961, S. 1580–1588. PMID 14471391 PDF 

## Literatur
* Hans-Jörg Rheinberger: *Experimentalsysteme - Eine Geschichte der Proteinsynthese im Reagenzglas*. Wallstein Verlag, ISBN 3-89244-454-4.

## Weblenken
* Nirenberg up Commons
* Biographie up de Siet vun de Nobelpries (engelsch)
* Nirenberg up de Siet vun de Deutsche Nationalbibliothek
Detlev Lauscher

**Detlev Lauscher** (* 30. September 1952 in Übach-Palenberg; † 15. Januar 2010 in Basel) weer en düütsch Footballspeler

1971 wessel de jung Störmer vun sien Heimatvereen *VfR Übach-Palenberg* to’n 1. FC Köln. Dor keem he in 5 Johren 107 Spelen, bi de he 13 Doren schaaten hett. In 80 Bundsligaspelen keem he dorbi up 10 Doren. 1976 gung he to de FC Basel, wo he ok völ Spood harr. 1985 hett he bi Grasshopper-Club Zürich sein Loopbahn beend. Am 15. Januar 2010 is Detlev Lauscher unverwacht an Hartverseggen storven. 

Lauscher weer toletzt Ünnernehmer, verheiraadt un harr twee Döchter.

## Vereens

* bis 1971 VfR Übach-Palenberg
* 1971–1976 1. FC Köln
* 1976–1981 FC Basel
* 1981–1984 FC Luzern
* 1984–1985 Grasshopper Club Zürich

## Wat he schafft hett

* 1973 Düütsch Viez-Meester
* 1973 DFB-Pokal-Finalist
* 1977 Swiezer Meester
* 1980 Swiezer Meester

## WEBLENKEN
* Lauscher bi Fußballdaten.de
Jean Simmons

**Jean Merilyn Simmons** (* 31. Januar 1929 in London; † 22. Januar 2010 in Santa Monica, Kalifornien, USA) weer en britisch Filmschauspelerin. 

## Karriere
Jean Simmons speel hör eerst Filmrull mit 14 Johren as Süster vun Margaret Lockwood in *Give Us the Moon*. Twee Johr later wurr se dör de Rull vun de jung Estella in David Leans Verfilmung vun Charles Dickens Roman *Große Erwartungen* bekannt. Noch bekannter wurr se dör de Dorstellung vun en frivol Deern in *Black Narcissus* neben Deborah Kerr. Laurence Olivier hett hör utwählt, de Ophelia in sien Adaption vun *[[Hamlet (1948)|Hamlet]]* to spelen, wat hör en Oscar-Nomineeren inbringen de. 

1950 hett se hör Kolleg Stewart Granger heiraadt un beid gungen nah Hollywood, wo Jean Simmons en nichtexklusiven Verdrag mit Howard Hughes över je $ 66.666 för dree Filme ünnerschreev. En vun de bekannst Filme in de Folgetied weer *[[Spartacus (1960)|Spartacus]]*. 1958 speel se neben Gregory Peck de Hööftrull in de „Anti-Western-Western“ *[[Weites Land]]*. 1960 leet sück Simmons vun Stewart Granger scheeden un hett den Regisseur Richard Brooks heiraadt, de hör ok de Rull in de Film *[[Elmer Gantry (Film)|Elmer Gantry]]* geev, för de se bannig goode Kritiken kreeg. Se kreeg dornah aber nich mehr de Rullen, de to hör Talent passen deen. För hör Dorstellung in *[[The Happy Ending|Happy End für eine Ehe]]* vun 1969 wurr se aber noch mal för en Oscar nomineert.

In de 1980er und 1990er Johren speel se blots noch gelegentlich in Filmen mit, aber dorför mehr in’t Feernsehn, so as in *[[Fackeln im Sturm]]*.

Se is an Lungenkrebs storven.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteknungen
* 1948: Oscar-Nomineerung as best Nebendorstellerin in *Hamlet*
* 1950: Bambi 
* 1969: Oscar-Nomineerung as best Hööftdorstellerin in *Happy End für eine Ehe*

## Weblenken
* Jean Simmons up Commons
* 
* Biographie auf film-zeit.de
* Simmons in Virtual Film History
* Simmons in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
Michael Murphy (Schauspeler)

**Michael Murphy** (* 5. Mai 1938 in Los Angeles) is en US-amerikaansch Schauspeler.

## Leven un Leistungen

Michael Murphys Vader, Bearl Branton Murphy, weer en Verkööper. Sien Moder Georgia Arlyn Murphy weer en Schoolmeestersche. Michael Murphy hett bi dat United States Marine Corps deent un dornah an de University of Arizona un an de University of California studeert. In de Johren 1962 bit 1964 weer he Engelschllehrer in Los Angeles. 

Murphy debüteer 1963 in de Feernsehreeg *Combat!* In de Musikkummedie *Zoff für Zwei* (1967) speel he an de Siet vun Elvis Presley. In de Fantasykomödie *Nur Fliegen ist schöner* (1970) speel he neben Sally Kellerman en vun de gröötere Rullen. 

In de Kummedie Manhattan (1979) speel he de Rull vun *Yale*, en Früend vun *Isaac Davis* (Woody Allen). In dat Kriegsdrama Salvador (1986) vun Oliver Stone speel he den Botschafter *Thomas Kelly*. För sien twee Uptreden in de Feernsehreeg *This Is Wonderland* wunn he in de Johren 2004 un 2005 den Gemini Award.

Murphy is siet 1988 mit Wendy Crewson verheiraadt un hett twee Kinner.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Murphy is för sien Rullen opstunns tweemol ehrt worrn un weer för en drüdden Pries nomineert. Wunnen hett he:
* 2004: den *[[Gemini Award]]* in de Kategorie *Best Nevendorsteller in en Drama-Reeg* för *This is Wonderland*
* 2005: den *[[Gemini Award]]* in de Kategorie *Best Nevendorsteller in en Drama-Reeg* för *This is Wonderland*

## Weblenken

* 
* Murphy in de Katalog vun de Düütschen Natschonalbökeree
Friedel Lutz

**Friedrich Heinrich „Friedel“ Lutz** (* 21. Januar 1939 in Bad Vilbel; † 7. Februar 2023) weer en düütsch Footballspeler. 

He speel in de Abwehr un fung sien Karriere bi FV Bad Vilbel an. Dornah is he to  Eintracht Frankfurt wesselt, wo he sien gröttsten Spood harr. In 200 Bundsligaspelen hett he veer Doren schaaten. In sien Frankforter Tiet weer he ok 12 Mal för de Düütsch Natschonalmannschap aktiv (tüschen 1960 un 1966) und wurr mit de Mannschap 1966 ok Viezweltmeester.  

In de Saison 1966/67 hett he allerdings för 1860 München speelt un 11 Bundsligaspele makt. Dornah speel he noch bit 1973 bi Eintracht Frankfurt. Sien offiziell Loopbahn weer dormit to Enn’. 

He hett denn aber noch bi de Mannschapen TuS Makkabi un FC Rhein-Main anhüert, Vereens, de in de Regel för „en gooden Zweck“ speelt hemm. 

## Weblenken
* Lutz bi Fußballdaten.de

## Enkeld Nahwiesen
Verenigt Königriek (Mehrdüdig Begreep)

**Vereenigt Königriek** betekent

* Königriek Grootbritannien (1707–1801, ok *Vereenigt Königriek vun Grootbritannien*),
* Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Irland (1801–1927),
* Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland (vun 1927 af an),
* Union vun Kalmar, wo de Königrieken vun Däänmark, Norwegen un Sweden in vereenigt weern (1397–1520),
* Däänsch-norweegsche Personalunion, wo de Königrieken Däänmark un Norgwegen in vereenigt weern (1536–1814),
* Sweedsch-norweegsche Personalunion, wo de Königrieken Sweden un Norwegen in vereenigt weern (1814–1905),
* Vereenigt Königriek vun Portugal, Brasilien un de Algarve (1815–1822),
* Vereenigt Königriek vun de Nedderlannen (1815–1830),
* Vereenigt Königriek vun Libyen (1951–1969).
Schönkarken

**Schönkarken** (hochdüütsch *Schönkirchen*) is een Gemeen in’n Kreis Plön in’t Bundsland Sleswig-Holsteen.

## Geografie
Schönkarken is blangenan vun Kiel an de Bundesstraat 502, de vun Kiel na Schönbarg löppt, un an de Kiel-Schönbarger-Iesenbahn ansloten.

## Historie
Dat Dörp Schönkarken is tosoom mit sien Kark, vun de dat ook sien Naam kregen hett, in dat Johr 1294 gründt worrn.

Toeerst wier dat Dörp in’n Besitt vun Graaf Johann II., avers sien Verwandten hebbt em allens afluchst, ook dat Dörp, un he mööt dat 1316 an sien Grootneffen Johann III. rutgeven. In 1356 weer Schönkarken an dat Klooster to’n Hilligen Geist in Kiel verköfft. Dat Verwalten schallt de Rat der Stadt Kiel maken un de Inkünft för dat Armen- un Krankenhuus verwennen - avers de wier man bannig sluderig dormit.

Schönkarken is keen riek Dörp weest un de Lüüd mööt sik in Noodlaagen sülvsten hölpen. In 1560 is dorför de Ole Gill Schönkarken vun 1560 gründt worrn.

## Wo se dat her harrn


## Weblenken
* Gemeen Schönkarken (hochdüütsch)
Benoît Paul Émile Clapeyron

**Benoît Paul Émile Clapeyron** (* 26. Januar 1799 in Paris; † 28. Januar 1864 in Paris) weer en franzöösch Physiker. 

Sien Utbildung hett he an de École Polytechnique un de École des Mines kreegen. Dornah gung he mit Gabriel Lamé nah Sankt Petersburg, wo he 1820 bit 1830 as Mathematiklehrer un als Ingenieur arbeiten dee. Nahdem he weer nah Frankriek torüchgahn weer, hett he as Boingenieur arbeit (ünner annern bi de Bo vun de eerst franzöösch Iesenbahn 1835 vun Paris nah St. Germain) un wurr 1844 Perfesser för Maschinenbo un Mechanik an de École des Ponts et Chaussées in Paris. 

Clapeyron entwickel in sien Arbeit *Mémoire sur la puissance motrice de la chaleur* (1834) en graphisch Dorstellung vun de thermodynamisch Kreisprozessen vun Sadi Carnot. He geev de Arbeit vun Carnot ok en mathematisch Form un ok de Tostandssglieken för ideale Gasen stammt in de hüüd begäng Form van hüm. De van hüm inführt Clausius-Clapeyron-Glieken för den Verdampen-Phasenövergang bi Fletigkeiten wurr 1850 vun Rudolf Clausius wieder makt. Ok in de Bostatik is en Glieken vun de Balkentheorie nah hüm nömmt.

In’ März 1858 wurr he Liddmaat vun de Académie des Sciences.

## Literatur
* Karl-Eugen Kurrer: *Geschichte der Baustatik*, Berlin: Ernst und Sohn 2002.
* Kurrer: *The History of the Theory of Structures. From Arch Analysis to Computational Mechanics*, Berlin, Ernst und Sohn, 2008.

## Enkeld Nahwiesen
Karibische See

De **Karibische See** is en 2.754.000&nbsp;km² grote Blangensee von’n Atlantik. Den Noord- un Oostrand billt de Bagen von de Westindies. Eilannen un See billt tohoop de Region von de Karibik. Dat Water is in’n Kaimangraven bet to 7680&nbsp;m deep.

Se billt tohoop mit’n Golf von Mexiko de Amerikaansche Middellandsche See. Geoloogsch liggt de See to’n gröttsten Deel op de Karibische Plaat, blots de Noordwesten liggt op de Noordamerikaansche Plaat.

## Geografie

De Süüd- un Westgrenz von de Karibische See is kloor dör’n fasten Wall defineert. Dat sünd de Küsten von Venezuela, Kolumbien, Panama, Costa Rica, Nicaragua, Honduras, Guatemala, Belize un Mexiko. De Noordoostspitz von de Halvinsel Yucatán in Mexiko billt denn den Punkt, an den de Karibische See an’n Golf von Mexiko grenzt. Von dor warrt en Lien dör de Yucatánstraat na de Süüdwestspitz von Kuba trocken. Kuba billt tohoop mit Hispaniola (dat Eiland, op dat Haiti un de Dominikaansche Republik liggen doot), Jamaika un Puerto Rico de Groten Antillen. In’n Süüdoosten sluut sik de Lüttjen Antillen an. De grote Bagen, de dör de Eilannen von Grote un Lüttje Antillen tagen warrt, defineert de Grenz von de Karibische See na’n Atlantik. De bütersten Eilannen  un dormit dat Enn von de Karibische See in’n Oosten sünd Bermuda un Trinidad un Tobago.

De Eilannen sünd to’n groten Deel von vulkaansche Herkumst, blots en poor von de lüttjeren Eilannen sünd Resten von Krallenriffs.

To de groten Strööm, de in de Karibische See fleet, höört de Río Magdalena, de Río Atrato, de Río Chagres, de Río San Juan, de Río Coco, de Río Motagua un de Belize River.

## Klima

Dör de Laag in de Tropen is dat Water von de Karibische See jümmer twüschen so 20 un bet knapp över 30&nbsp;°C warm. Dat bedüüdt, dat de Region to dat Rebeed höört, in dat sik Hurrikans billen köönt (dor mutt dat Water warmer as 26,5&nbsp;°C för ween). De Länner an de Karibische See warrt jümmer wedder von swore Hurrikans drapen.

Op de annere Sied bedüüdt dat aver ok, dat de Küsten vele Touristen antreckt. Tosätzlich gifft dat mit dat Grote Maya-Riff un annere ok en Reeg Krallenriffs, de Snorkel-Touristen antreckt.
## Literatur
* Linda K. Glover: *Defying Ocean's End: An Agenda For Action.* Island Press, 2004, ISBN 1-55963-753-6, S. 9. (books.google.com)
* Philip Dickenson Peters: *Caribbean WOW 2.0.* Islandguru Media, 2003, ISBN 1-929970-04-8, S. 100^^75;4?.
* *Reefs at Risk in the Caribbean: Economic Valuation Methodology.* World Resources Institute, 2007.
* Marty Snyderman: *Guide to Marine Life: Caribbean-Bahamas-Florida.* Aqua Quest Publications, 1996, ISBN 1-881652-06-8, S. 13–14, 19. (books.google.com)

## Weblenken
Bermudas

**Bermudas** oder **Bermuda-Boxen** (ok: *Bermuda-Büxen*) is en sunnerliche Aart vun korte Box, as de hüdigendags för Mannslüde un Froenslüde in Alldag un Freetied ganz begäng is. Dat Been geiht dor bit knapp boven dat Knee oder geiht dor ok en beten överweg. 

Ehren Naam hefft düsse Boxen vun dat Eiland Bermuda, wat en vun de Brittschen Överseekuntreien is. Dor weert se as ganz normolen Antog for Mannslüde bi de Arbeit ankeken. Se sünd dor ut en Stoff maakt, wie he sünst bi Antöög nahmen warrt un weert antrocken tosamen mit Kneestrump, Hemd un Slips. De „Original“-Bermudas gaht so bit 5 cm boven dat Knee. In Europa un in Noordamerika weert unner den Naam „Bermudas“ hüdigendags ok Boxen verhökert, de över dat Knee rutlangen doot un de bannig bunt un ut Jeans-Stoff maakt sünd. Vundeswegen kann vundagen nich mehr so akraat unnerscheden weern twuschen „Bermudas“ un normole *Shorts*.

Upkamen sünd de Bermudas bi de Royal Navy. Dor hefft düsse korten Boxen bi Operatschonen in de Tropen oder in'e Wööst to de Uniform tohöört un höört dor noch to. Later hett ok de Landmacht in dat Vereenigte Königriek düssen Bruuk övernahmen. Wohrschienlich is düsse Mode denn up Bermuda an'n Anfang vun dat 20. Johrhunnert vun Geschäftslüde övernahmen wurrn. 

## Weblenken
* Bermuda shorts up "Bermuda Online" vun de *Royal Gazette*.
Corazon Aquino

**Corazon Cojuangco Aquino**, boren as *Maria Corazon Sumulong Cojuangco* (* 25. Januar 1933 in Paniqui, Philippinen; † 1. August 2009 in Makati (Metro Manila)) weer van 1986 bit 1992 Präsident vun de Philippinen. Se weer wiethenn as *Cory Aquino oder Tante Cory* bekannt.

Se wurr as Dochter vun en den de rieksten Familien vun dat Land boren. Hör Studium in de USA hett se mit en BA in Franzöösch afslootenab. Siet 1954 weer se mit den populären Oppositionssenator Benigno Aquino verheiraadt. 

As de an’ 21. August 1983 an de Flooghaben Manila bi sien Rückkehr ut dat Exil umbrocht wurr, wurr Corazon Aquino nee Hopnungsdrägerin för de Oppositschoon tegen de Diktatuur vun Ferdinand Marcos. Se övernehm den Vörsitt vun dat Laban-Parteibündniss un is tegen Marcos bi de Wahlen in’ Februar 1986 antreden. Sowohl de Diktater Marcos as ok Aquino hebbt dornah de Ansicht vertreden, dat jeweils se wunnen harrn. Dornah geev dat Unruhen up de Philippinen, bi de dat Militär as ok de USA Marcos nicht mehr ünnerstütt hebbt. Nahdem Marcos an’ 25. Februar in’t Exil in de USA flücht is, övernehm Aquino noch an de sülvige Dag dat Präsidentenamt. 

Während hör Präsidentschap wurr en nee Verfaaten verafscheedt un 1988 en Agrarreform dörführt. Noch während hör Amtstied is ok de Militärpräsenz vun de USA beend wurrn. Militärs, de för Marcos weern, hebbt mehrfak versöcht, de Regierung to putschen, wat aber immer nich klappt hett. 1992 hett se togunsten vun Fidel V. Ramos keen Kandidatur för en wiedere Amtsperiood mehr wullt. 

An’ 1. August 2009 is Aquino an de Folgen vun en Darmkrebs-Erkrankung storven. De aktuell philippinsche Präsidentin Gloria Macapagal Arroyo, deren Rücktritt Aquino vehement fordert harr, hett hör dornah as «Nationalheiligtum» würdigt un en Staatstruer vun 10 Dag ansett. 

## Literatur
* Robert H. Reid: *Corazon Aquino and the Brushfire Revolution*, Louisiana St University, 1995
* Jill C. Wheeler: *Corazon Aquino*, Abdo Pub Co, 1991

## Weblinks

* Literatur vun un över Corazon Aquino in de Düütschen Natschonalbökeree
* „Symbolfigur für den Übergang zur Demokratie.“ In *NZZ Online* van 1. August 2009
Rebecca De Mornay

**Rebecca De Mornay** (* as *Rebecca Jane Pearch* 29. August 1959 in Santa Rosa, Kalifornien) is en US-amerikaansche Schauspelersche, Speelbaas’sche un Filmproduzentin.

## Leven
De Mornay is de jüngste Dochter vun den Feernsehtalkmeester Wally George un sien Fro Julie. De beiden hebbt sik scheden laten, un Rebecca is vun ehrn Steefvadder Richard De Mornay adopteert worrn. Man de is doodbleven, as de Deern fief Johr oolt weer. De Mudder is mit ehr Dochter un den jüngeren Broder in en VW-Bus dör de Welt reist. Se kemen dorbi dör Mexiko, Jamaika un Europa. Söss Johr lang hett se in Öösterriek leevt, woneem Rebecca 1978 ehr Matura aflegt hett. Dorför is se blots af un to mol na School gahn. Ünner annern hett se twee Johr lang dat beropene Internat Summerhill in England besöcht. Blangento hett se lehrt Gitarr to spelen un wull en Loopbahn in de Rockmusik maken. Mit 20 Johren füng se in Kalifornien mit en Schauspeelutbilln an. In’n Verloop dorvun hett se ok dat Lee Strasberg Theatre Institute in New York besöcht. In de Studios hett se blangento jobbt un hett doröver vun Francis Coppola ehr eerste lütte Rull in *One from the Heart* kregen. Internatschonal bekannt worrn is De Mornay 1992 mit ehr Hööftrull as psychopathische Kinnermaagd in *The Hand That Rocks the Cradle*. Se snackt goot Engelsch, Franzöösch un Düütsch.

De Mornay hett ünner annern wat mit Tom Cruise un mit Leonard Cohen hett, hett aver denn 1990 den Schriever Bruce Wagner heiraat. De Eh is aver da Johr dorop wedder scheedt worrn. Ehr tweet Eh mit den Sportreporter Patrick O’Neal hett vun 1995 bit 2002 anduert. Ut disse Eh hett se twee Kinner.

## Filmrullen (Utwahl)

## Utteken
Rbecca De Mornay hett för ehr Filmwark bit hüüt (Januar 2010) twee Filmpriesen wunnen un weer wietere dreemol nomineert. Uttekent worrn is se:
* 1992: mit den *[[MTV Movie Award]]* in de Kategorie *Beste Böse* för *The Hand That Rocks the Cradle*.
* 1992: op dat *[[Cognac Festival du Film Policier]]* in de Kategorie *Best Schauspelersche* för *The Hand That Rocks the Cradle*.

## Borns


## Weblenken
Laurent Desbiens

**Laurent Desbiens** (* 16. September 1969 in Mons-en-Barœul, Frankriek) is en ehmalger franzöösch Radrennfohrer. He weer van 1992 bit 2001 as Profi aktiv. 

Insgesamt nehm Desbiens söben Mal an de Tour de France deel un kunn 1997 en Etapp winnen. Up de 11. Etapp weer de oorsprünglich Etappensieger Sergei Outschakow wegen unfairem Sprint disqualifizeert wurrn. En Jahr later kunn Desbiens das Geel Trikot för twee Daag dragen. 

Sien gröttste Spood weer aber woll de Gesamtsieg bi de Veer Daag vun Düünkarken in dat Johr 1993.

## Wat he schafft hett
*Tour de France: 1997: 11. Etappe
*Critérium du Dauphiné Libéré: 1999: 4. Etappe
*Veer Daag vun Düünkarken:  & 1. Etappe

## Teams
*1992 Collstrop-Garden Wood-Histor
*1993-1995 Castorama
*1996 Gan
*1998-2000 Équipe Cofidis
*2001 Kelme-Costa Blanca

## Weblenken
* Laurent Desbiens up Radsportseiten.net
Veer Daag vun Düünkarken

De **Veer Daag vun Düünkarken** (frz. *Quatre jours de Dunkerque - Grand Prix des Hauts de France*), sünd en Radrennen, dat jeds Johr in de eerste Hälft vun de Maand Mai utdragen wurrd un find in un üm de Stadt Düünkarken in’ Noordoosten vun Frankriek statt. 

Dat Etappenrennen funn eerstmals 1955 statt. Blots bit 1962 weer de Naam gliektosetten mit de Antall Daag, de dat Rennen düert hett. Sietdem fohrt man immer länger as veer Daag. Van 1963 bit 1968, van 1974 bit 1981 as ok siet 2002 düer dat Rennen fiev Daag. Van 1969 bit 1973 un van 1982 bit 2002 düer dat sogor söss Daag. 2017 wurr dat Rennen in *Tour des Hauts-de-France* umnömmt

## Sieger
### Tour des Hauts-de-France
* 2018  Dimitri Claeys
* 2017  Clement Venturini

### Veer Daag vun Düünkarken

## Weblenken
* Websteed von de Veer Daag vun Düünkarken (franzöössch)
Alain Vasseur

**Alain Vasseur** (* 1. April 1948 in Capelle, Frankriek) is en ehmalger franzöösch Radrennfohrer. 

He hett in de Johren 1970, 1971 und 1974 and de Tour de France teelnommen. 1970 kunn he de 8. Deelstreck vun de Tour vör Walter Godefroot un Marino Basso winnen, de vun dat belgisch Ciney nah Felsberg führen de. 1969 wunn he dat Radrennen  Veer Daag vun Düünkarken.

Sien öllere Bröer Sylvain Vasseur as ok sien Söhn Cédric Vasseur weern bzw. sünd gliekfalls Profi-Radrennfohrer. He sülvst weer van 1969 bit 1974 Profi.

## Weblenken
* Alain Vasseur up Radsportseiten.net
* Indrag up www.lequiqe.fr (franzöössch)
* Indrag up le dico du tour (franzöössch)
Koma

**Koma** oder **Coma** betekent

* Koma, depe Form vun Bewusstlosigkeit,
* Koma, westafrikaansche Spraak in Ghana,
* Koma, Ethnie in Ghana,
* Koma-Spraken, Koppel vun afrikaansche Spraken,
* Koma, Deel vun’n Kometen,
* Coma, düütsche Verbrukermarkt-Keed,
* *[[Coma (Film)|Coma]]*, Film ut dat Johr 1978,
* Coma, poolsch Musikgrupp ut Łódź,
* Coma Berenices, latiensch Naam vun dat Steernbild *Berenike ehr Hoor*,
* Coma-Bereniciden, en Meteor-Stroom,
* Coma-Hopen, Galaxien-Hopen in dat Steernbild *Berenike ehr Hoor*,
* Coma-Superhopen, Struktur vun mehrere dusend Galaxien,
* Kunferenz vun de düütschsprakigen Mathematikfackschoppen (KoMa),
* *[[KomA]]*, düütschen Kortfilm,
* Koma, fröheren Naam vun de Grupp *Khoma*.

**Koma** is de Familiennaam von

* Kenneth Koma (1924–2007), Politiker ut Botswana,
* Matthew Koma (* 1987), US-amerikaanschen Sänger, Songschriever un Produzent.
Slavery Abolition Act

De ***Slavery Abolition Act 1833*** *(citation 3 & 4 Will. IV c. 73)* is en Gesett, de dat Parlament vun dat Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Irland 1833 rutgahn laten hett. Dor is de Slaveree in de meisten Länner vun dat Brittsche Empire mit afschafft wurrn, man mit de Utnahmen vun „de Länner, de in'n Besitt vun de Oostindische Kompanie sund, vun de Insel vun Ceylon un vun dat Eiland vun Sankt Helena“ Dat Gesett is 1998 torüchnahmen wurrn, as dat Engelsche Gesett wiethen up Schick bröcht wurrn is, man latere Gesetten gegen de Slaveree sünd in Kraft bleven. 

## Achtergrund
Grootbritannien harr al 1807 dat Slaven-Hannelsgesett beslaten un dor den Hannel mit Slaven dör verbaden. Jedeen brittschen Kaptein, de Slaven inföhren dö, möss en Straaf vun 100 Pund Sterling för jeden Slaven betahlen. Man dat hett den brittschen Slavenhannel nich to Enn bröcht: Wenn Slavenscheepe in Gefohr weern, dat se vun de Royal Navy upbröcht wurrn, denn harrn de Kapteins Order kregen - un dat weer bekannt - se schollen de Slaven in de See smieten, denn mössen se nich so veel betahlen. Ok in de USA is de Hannel mit Slaven to desülvige Tied afschafft wurrn, as in England (man bloß de Butenhannel mit Slaven, nich de Hannel in dat Land sülms). Man nu sünd de Portugesen bigahn un hefft den Slavenhannel utboot, grötter, as he jemols ween weer. De welken Briten hefft dor nu nich lang tögert un bi de Portugesen ehrn Hannel mitmaakt un sünd, unner Schuul vun ehre Flagg, ehre Mackers wurrn. 

Nu möss dat wieter gahn un de Slaveree möss ganz afschafft weern. De eerste Anti-Slaveree-Sellschop in in dat Vereenigte Königriek 1823 grünnt wurrn. Tein Johre later is denn de *Slavery Abolition Act 1833* rutkamen. 1839 is en Organisatschoon grünnt wurrn, de de Nafolger vun de Anti-Slaveree-sellschop wurrn is. De ehr offiziellen Naam weer *The British and Foreign Anti-Slavery Society* (De Brittsche un Utlannsche Anti-Slaveree-Sellschop). Se harr sik vörnahmen, datt Slaveree in de ganze Welt af schafft weern scholl. Düsse Sellschop besteiht noch hüdigendags unner den Naam *[[Anti-Slavery International]]*.

## Belegen
Melvin Robert Laird

**Melvin Robert (Bom) Laird** (* 1. September 1922 in Omaha, Nebraska; † 16. November 2016 in Fort Myers, Florida) weer en US-amerikaansch Schriever un ehmalger Politiker. 

1942 hett he sien B.A.-Afsluss an dat *[[Carleton College]]* in Minnesota kreegen un hett dornah in de *[[United States Navy|US Navy]]* deent. 1946 bit 1952 weer he as Nahfolger vun sien Vader in de Senat vun Wisconsin un af 1952 Afordnter in dat Repräsentantenhuus. Präsident Richard Nixon hett hüm 1969 to’n Minister för Verdefferenden in sien Kabinett makt. 

He hett Nixon dorto drängt, den Vietnamkrieg wieder to maken. Um de süüdvietnamesisch Armee starker to maken, hett he 1972 dat Projekt *Enhance Plus*, wat för en körten Tied ok Spood harr. Laird is währen de Watergate-Affäre torüchtreden. An’ 30. Januar 1973 folg hüm Elliot Lee Richardson as Minister up. Laird weer dornah as Berader för internatschonale Beziehungen ünner annern för Reader’s Digest tätig.

## Literatur

* Dale Van Atta: *With Honor: Melvin Laird in War, Peace, and Politics.* Univ of Wisconsin Pr; Second Edition. (29. Februar 2008), ISBN 0299226808

## Weblenken
* Laird in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Biografie bi'd Ministerium för't Verdeffenderen (engelsch)
*Laird in de Biographical Directory of the United States Congress
Jerome David Salinger

**Jerome David Salinger** (* 1. Januar 1919 in New York; † 27. Januar 2010 in Cornish, New Hampshire, meest afkört as **J. D. Salinger**) weer en US-amerikaansch Schriever.

## Werk
Sien bekanntst Wark *[[The Catcher in the Rye]]* (*Der Fänger im Roggen*, 1951) broch hüm Weltruhm. In dissen Roman beschrivt de 16-johrig Holden Caulfield, wat he in New York City belevt hett, nahdem he ut dat Internat rutschmeeten wurrn weer.

Ofschons Salinger blots en Roman, en paar längere Vertellsels un 35 Körtgeschichten schreven hett, gellt he bit hüüd as en vun de an meesten leest amerikaansch Autoren ut de Nahkriegstiet. Sien literarisch Mythos geiht sowiet, dat Kritiker en ganz Johrteint vun de amerikaansch Literaturhistorie – de Johren van 1948 bit 1959 – as "Ära Salinger" betekent hebbt. 

## Publikationen

* *[[The Catcher in the Rye]] (Der Fänger im Roggen)* (1951)
* *[[Nine Stories]] (Neun Erzählungen)* (1953)
* *[[Franny and Zooey]] (Franny und Zooey)* (1961)
* *[[Raise High the Roof Beam, Carpenters and Seymour: an Introduction]] (Hebt den Dachbalken hoch, Zimmerleute und Seymour wird vorgestellt)* (1963)
* *[[Hapworth 16, 1924]]* (1965)

## Literatur

* Paul Alexander: *Salinger. A biography*. Renaissance Books, Los Angeles 1999, ISBN 1-58063-080-4.
* Eberhard Alsen: *A readers guide to J. D. Salinger*. Greenwood Press, Westport, Conn. 2002, ISBN 0-313-31078-5.
* Ian Hamilton: *Auf der Suche nach J. D. Salinger* („In search of J. D. Salinger“). Limes-Verlag, Berlin 1989, ISBN 3-8090-2275-6.
* Margaret A. Salinger: *Dream Catcher. A memoir*. Washington Square Press, New York 2000, ISBN 0-671-04282-3.
* Joyce Maynard: *Tanzstunden. Mein Jahr mit Salinger*, Piper, München 2002, ISBN 3-492-04129-9

## Enkeld Nahwiesen


## Weblenken

* 
* Biografisch Angaben
* ''Sieh mehr, lies mehr, schreib nichts''. Artikel up faz.net
* Artikel to’n 80., 85. un 90. Geburtstag vun Salinger un över sien Böker
* Artikel över Salinger up literaturkritik.de
* J. D. Salinger wird neunzig – „Macht damit, was ihr wollt!“ von Paul Ingendaay, FAZ.NET 1. Januar 2009
* J. D. Salinger zum 90. Fänger der „Generationen“ von Philip Meinhold, Spiegel Online 1. Januar 2009
* Artikel in der New York Times, 28. Januar 2010 To de Dood vun J. D. Salinger
Naiad (Maand)

**Naiad** (ok as *Neptun III* betekent) is en vun de lütten Maanden vun den Planet Neptun. Opdeckt worrn is Naiad vun de Ruumsond *[[Voyager 2]]*, as de 1989 vörbiflagen is. Dat weer de letzte Maand, de bi’n Vörbiflaag opdeckt worrn is. Nöömt is de Maand na de Najaden, dat sünd Born- un Waternymphen ut de greekschen Mythologie.

## Ümloop
Naiad bewegt op en Ümloopbahn teemlich dicht an Neptun mit en middleren Afstand vun 48.200&nbsp;km. Dormit hett de Maand den lüttesten Afstand vun’n Neptun vun all sien bekannten Maanden. För een Ümloop bruukt de Maand ruchweg 7 Stünnen un 6 Minuuten. De Bahn is üm 4,74° gegen den Äquater vun’n Neptun neegt. As bi de meisten Maanden, so warrt ok bi Naiad en bunnen Rotatschoon vermoodt, so dat jümmer de glieke Maandsiet na’n Neptun henwiest.

De Ümloopbahn vun Naiad liggt in en kritischen Afstand binnen de Roche-Grenz. Dat hett, dat de Maand inst vun de Tiedenkräft twei reten warrt un wohrschienlich denn en Ring üm Neptun billn warrt. Dat is aver ok mööglich, dat dat dorto nich kummt un Naiad in de Atmosphäär vun’n Neptun insleiht.

## Physikaalsche Egenschoppen
Naiad hett en unregelmatige Form mit en Grött vun 96×60×52&nbsp;km³. De middleren Dörmeter liggt ruchweg bi 66&nbsp;km. Sünnere geoloogsche Strukturen wiest de Maand nich op .

De Böverflach is mit en Albedo vun 0,072 teemlich düster. Dat heet, dat blots 7,2&nbsp;% vun dat instrahlte Sünnlicht wedder reflekteert warrt. 

## Weblenken
Verlag Gerhard Rautenberg

De **Verlag Gerhard Rautenberg** weer en Verlag ut Leer in Oostfreesland. Veele Böker vun den Verlag weern över Oostfreesland oder de inst düütschen Oostrebeden. Dat gifft noch ene Rautenberg Druck GmbH. 

## Historie
1825 worr ene *Verlagsbuchhandlung C. L. Rautenberg* in Mohrungen in Oostpreußen grünnt. de later in Königsbarg weer. Nah 1945 warr de Verlag Gerhard Rautenberg grünnt. Vundag gifft dat ene Rautenberg Buchhandlung in Würzborg in Bayern. 

## En poor Böker vun den Verlag

*Südostpreussen und das Ruhrgebiet: Beiträge zur Heimatkunde anläßlich der 600-Jahr-Feier Allensteins in der Patenstadt Gelsenkirchen / hrsg. von Erwin Nadolny, 1954
*4444 ostpreußische Namen prußisch erklärt/ Heinz Georg Podehl, 1987
*Ut mien Tuun : Geschichten un Gedichte/ Anton Heger, ca. 1983
*Oppe Bank varre Där : Un andre Jeschichtes op ostpreißisch Platt / vertält vun August Schukat, 1972
*Keerlke : En Gang dör en Kinnerland/ Wilhelmine Siefkes, 1955
*So schabberten wir to Hus/Rudolf K. Becker, 1975 *(oostprüßschet Wöörbook)*

## Enkeld Nahwiesen
Liefegenschop

**Liefegenschop** is dat, wenn dat Lief vun en Minschen as Egendom vun den Herrn (Landherrn, Herrscher) vun en bestimmt Rebeet ankeken warrt. Dat is en Form vun Hörigkeit, de nich wiet af is vun de Slaveree. In dat Middelöller hett dat in Europa veel Liefegenschop geven. 
De Unnerscheed to de Slaveree is sunnerlich, dat Liefegene en Familie grünnen dröffen (wat bi de Slaven lang nich jummers mööglich weer), dat se up en Stück Land Anbo drieven dröffen, dormit ehre Familie wat to eten harrt hett, un dat se nich ohn ehre Familie un ohn ehr Land eenfach verköfft weern konnen.

De verscheden Formen vun Unfreeheit könnt nich jummers goot ut’neenholen weern. Pachteree, share croppin, peonage, Schuldslaveree, Höörigkeit, Liefegenschop un Slaveree fleet in'nanner över. Ok is dat nich so, dat grötter Unfreeheit up jeden Fall grötter Elend bedutt, un relatiev mehr Freeheit denn ok mehr Weeldage. Veel Slaven sünd relatiev goot spiest un kleedt wurrn, wieldes veel Pächters, wenn ehre Ackers man minne weern un de Pachten hooch, in bitter Armoot leven döen. 

Ok is dat so, dat de formalen Rechte faken nich veel seggt. De formale Rechtslage vun en Buern in en sunnerliche Sellschop kann relatiev goot ween, man wenn sien Landherr togliek de öörtliche Richter is, denn hett de Buer man minne Mööglichkeiten, sien Recht ok to kriegen.
Pauline Strauss-de Ahna

**Pauline Maria Strauss-de Ahna** (* 4. Februar 1863 in Ingolstadt; † 13. Mai 1950 in Garmisch-Partenkirchen) weer en Sopranistin un Ehefru vun de Komponist  Richard Strauss.

## Leven
Pauline de Ahna weer de Dochter vun den bayerischen Armeegeneral Adolf de Ahna un de Berliner Hoffopernsingerin Eleonore de Ahna. 1887 hett se den Kapellmeester Richard Strauss kennen lehrt, de se as Schölerin an de Weimarer Hoffoper folgt is. 1890 geev de Ahna hör Debüt as Sopranistin. An’ 10. September 1894 hett se in de Borgkark St. Veit in Marquartstein Richard Strauss heiraadt. Pauline Strauss-de Ahna is dorna aber widerhenn as Singerin uptreden. Se gull as hervörragend Interpretin vun sien Leeder, un Strauss geev faken Konzerte tosommen mit sien Frau. Hör wat burschikoos Oort un Wies weer bi Früenden vun dat Huss legendär. Strauss sülvst hett hör in de Figur vun de „Christine“ in de autobiografisch Oper Intermezzo en leevfull Denkmal sett. Dat Ehepaar hett eerst in München leevt un siet 1898 in Berlin, wo Pauline de Ahna 1906 hör Berop as Singerin upgeven hett. 1908 sünd se in en Villa in Garmisch trucken. 1918 sünd se nah Wien översiedelt, 1945 nah Baden in’ Aargau, denn nah Ouchy un dornah nah Montreux. 1949 sünd se denn weer nah Garmisch-Partenkirchen torüchgahn, wo se beid kört nahnanner storven sünd. 

Dat Ehepaar Strauss harr den gemeensamen Söhn Franz Strauss (1897–1980).

## Literatur
* Pauline Strauss-de Ahna in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Walter Deppisch (Rutgever): *Richard Strauss: In Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.*, Rowohlt Verlag, 1984 ISBN 3499501465
Schaltjohr

**Schaltjohr** (latiensch: *annus bissextus*) betekend en Johr in’ Klenner, dat in’ Ünnerscheed to en Normaljohr bito en **Schaltdag** oder/un **Schaltmaand** hett, üm tomeest de Differenz tüschen en planmäßig Klennerjohr un dem middleren Sünnjohr uttoglieken. Astronoomsche Klenner un Lunarklenner könnt ok anner Tietruums as Grundlaag för en Schaltjohr hemm. Hüüd gellt in meest all Deelen vun de Welt, as ok in Düütschland, Öösterriek un de Swiez, de Gregoriaansch Klenner. 

In Düütschland hett en Normaljohr 365 Daag, en Schaltjohr dorgegen 366 Daag. 

Dat Infögen vun en tosätzlichen Dag, Maand oder Johr in en Klennersystem betekend man as Embolismus (ooltgreeksch: ἐμβάλλειν „Inschalten“).

## Literatur
* Elias J. Bickerman: *Chronology Of The Ancient World*, 2. Oplaag, Cornell University Press, New York 1980, ISBN 0-8014-1282-X.
* Hermann Grotefend: *Zeitrechnung des deutschen Mittelalters und der Neuzeit*. 1891. Nachdruck Scientia, Aalen 1970, ISBN 3-511-04560-6; Taschenbook 13. Oplaag, Hahn, Hannober 1991, ISBN 3-7752-5177-4.
* Hans Lietzmann: *Zeitrechnung der römischen Kaiserzeit, des Mittelalters und der Neuzeit für die Jahre 1–2000 nach Christus*, 4. Oplaag, de Gruyter, Berlin 1984, ISBN 3-11-010049-5.

## Enkeld Nahwiesen
Dalen

**Dalen** betekent

* Dalen, Oort in de Gemeen Veendaam, Grünnen, Nedderlannen,
* Dalen, Oort in de Gemeen Coevern, Drenthe, Nedderlannen,
* Dalen, Oort in de Kommun Tokke, Noorwegen.

**Dalen** oder **Dalén** is de Familiennaam von

,
* Dirk van Dalen (* 1932), nedderlandschen Mathematiker,
* Gustaf Dalén (1869–1937), sweedschen Inschenör,
* Jeanine van Dalen (* 1986), nedderlandsche Footballspelerin,
* Kurd Dalen (1884–1941), düütsch-jöödschen Jurist,
* Lambert von Dalen († 1558), Lübecker Koopmann un Raadsherr,
* Peter van Dalen (* 1958), nedderlandschen Politiker,
* Robert Dalen (1844–1909), düütschen Verwaltungsjurist.

Kiek ok bi: Van Dalen, Dahlen.
Plattmakers

**Plattmakers** is en plattdüütsch Wöörbook in ’t Internett. Dat Wöörbook hett Stand Februar 2021 wat mehr as 18.500 Indrääg.

Tohoopstellt worrn is de Websteed 2009. De grote Ünnerscheed to annere Wöörböker is de, dat de Wöör nich as utschrevene Wöör spiekert warrt. De Indrag warrt in en besünnere Schrievwies opschreven, jüst so as dat Woord in de öllste Form heten hett noch vör de ooldsassische Tied (so üm un bi dat Johr 700). Disse Schrievwies warrt denn ümwannelt in de moderne Schrievwies, indem naenanner all de Luudwannels sied de ole Tied op dat Woord anwennt warrt. Op disse Wies warrt de moderne Form von dat Woord konstrueert. Allens tohoop deelt de Websteed Plattdüütschland in 128 Dialektrebeden in. De Websteed is opstunns in Plattdüütsch, Hoochdüütsch, Nedderlandsch un Engelsch vörhannen un büddt blangen de Plattdüütsch verkloorten Wöör ok Översetten op Hoochdüütsch, Nedderlandsch un Engelsch an.

An’n 15. Februar 2021 is dat Wöörbook in en nee överarbeidt Form online gahn. Ünner annern sünd Spraakopnahmen, Riemwöör un Angaven to verwandte Wöör as ne’e Funschonen tokamen.

## Footnoten



## Weblenken

* Websteed Plattmakers.de (plattdüütsch)
Trias

**Trias** (latiensch „Dreeheit“, to *tri* „dree“) betekent

* Trias, en Periood vun’t Mesozoikum in de Eerdhistorie,
* Trias, de Triaad, Gödderdreeheit,
* Trias, en Bootsklass,
* Trias, en Bowark in Berlin,
* Trias, en Plantengeslecht,
* Nahinstellenstrias, en Begreep ut de Ogenheelkunn,
* Syndroom, De Dreeheit vun Symptomen in de Medizin (to’n Bispeel de Hutchinson-Trias).
Basophil Granulozyt

**Basophile Granulozyten** sünd Zellen, de to de Bestanddeelen vun’t Blood höört un to de Witten Bloodkörpers (*Leukozyten*) tellt warrt.

De basophilen Granulozyten wiest tallrieke Granula op, de groff un nich regelmatig sünd und ünner annern Histamin un Heparin bargt. In’t Differentialbloodbild maakt se blots en lütten Andeel vun 2 bit 6 % ut. De basophilen Granulozyten stammt ut dat Knakenmark, se hebbt mit de eosinophilen Granulozyten en gemeesomen Vörlöper. Wassdomsfakters för de Basophilen sünd ünner annern Interleukin-3, Interleukin-5 un GM-CSF. Dat gifft Henwiesen dorop, dat sik de Basophilen un de Eosinophilen bi’t Riepen gegensietig kontrolleert. To’n Bispeel ünnerdrückt de transformeeren Wassdomsfakter TGF in’t Biwesen vun Interleukin-3 dat Differenzeren vun Eosinophilen un föddert dat vun de Basophilen. Se hebbt en Rezepter för’t Immunglobulin E (IgE), wat to de Annahmföhrt, dat se en Rull speelt bi de Immunafwehr vun’n Weert gegen Parasiten.

Wenn jemehr Rezepters dör Allergenen, de an IgE binnt, krüüzvernett warrt, degranuleert de Basophilen un sett giftige Mediaters („Vermiddlers“) as Histamin un PAF (Plattken aktiveeren Fakter, föhrt to de Aggregatschoon vun de Thrombozyten) free. Eosinophile un Basophile Granulozyten as ok Mastzellen künnt mitenanner wesselwirken un de gegensietige Degranulatschoon noch duller maken.

De Aktiveren vun Immunzellen, de Rezepters för IgE bargt, kann en allergische Foortsreakschoon as to’n Bispeel Haufever föhren. En systemaatsch Aktiveren vun disse Zellen, d. h. en Aktiveren in’n helen Lief, kann to’n anaphylaktischen Schock föhren.

To’n Anstiegen vun de Tall vun basophile Granulozhyten (Basophilie) in’t Blood kann dat bi myeloproliferativen Krankheiten kamen, sünners bi de chroonschen myeloischen Leukämie.

## Borns
Harold Sakata

**Toshiyuki „Harold“ Sakata** (* 1. Juli 1920 in Holualoa; Hawaii; † 29. Juli 1982 in Honolulu, Hawaii) weer en US-amerikaansch Schauspeler vun japaansch Afstammen, de vör allen wegen sien Rull as Bösewicht *Oddjob* („Gelegenheitsarbeit“) in de James-Bond-Film *Goldfinger* bekannt wurr.

As Sakata nah sien Schooltiet up dat Fastland truck, hett he sück den westlichen Vörnaam Harold toleggt. He weer en bannig gooden Gewichthever un wunn bi de Olympisch Sömmerspelen 1948 in London en Sülvermedaille. Ok as Wrestler harr he nahderhenn temelk Spood.  

De Bond-Produzenten Albert R. Broccoli un Harry Saltzman hebbt Sakata vör allen wegen sien swoor Körperbau halt – he weer 1,85 Meter groot und woog 130 kg. De Rull vun  *Oddjob* weer vör Sakata genau passend. Schauspelern harr he gar nich lehrt, aber dat bruuk he ok meest nich und Oddjob weer ok kien Rull, wo he snacken muss. 

Sakata wurr wegen disse Rull so bekannt, dat he ünner de Naam as Wrestler uptreden is un  Oddjob to sien darten Vörnaam makt hett. Nah den Bond-Film keem he up den Smack un speel in tallriek anner Films Nevenrullen. Dat weern denn immer Militärtypen, muskelbepackt Släger un stumm Lievwachten. Sakata is mit 62 Johren an Kreeft storven. 

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
* 
* Sakata up SportsReverence.com

## Enklel Nahwiesen