Aristoteles

**Aristoteles** (; * 384 v. Chr. in Stageira, Makedonien; † 322 v. Chr. in Chalkis, Euböa) weer een greekschen Philosooph, de för de Naturwetenschappen as ook för Ethik un Staatstheorie bannig wichtig weer. Mit dat Wark, dat later den Namen „Metaphysik“ kregen het, het he ook den Grund leggt för allerhand Geistswetenschoppen, sünnerlich för de Metaphysik leggt.

Aristoteles stamm uut ene Familie vun Dokters un keem in de noordgreeksche Polis Stageira op de Welt. Mit 17 trock he na Athen un treed  367 v. Chr. in de Platoonsche Akademie in. Na Platon sienen Dood 347 v. Chr. het he Athen verlaten un begünn 343/342 v. Chr. Alexander de Grote to ünnerrichten. 335/334 keem he na Athen trügg un ünnericht siene Schöler sülvststännig in dat Lykeion. 323/322 muss he wegen politischen Unruhen wedder uut Athen weg un güng na Chalkis, wo he denn ook doodbleven is.

Vele vun siene Schriften, de in Dialogform schreven weren, sünd verlüstig gaan. Siene Leerschriften för den Ünnerricht an’t Lykeion ümfaat Themen as Logik, Wetenschopstheorie un Rhetorik, in den Aristoteles mit siene Syllogistik de formale Logik begrünnt, de Natuurkunn mit Aristoteles siene Natuurphilosophie un de Metaphysik as ook de Ethik un Staatsleer un oplest de Theorie to de Dichtkunst

Mit den natuurwetenschopliche Ünnersöök het Aristoteles sien Mitarbeider Theophrastos vun Eresos, de ook de aristoteelsche School den Peripatos grünn, wiedermaakt. Sied dat 1. Jhd. v. Chr. givt dat Kommentaren to Aristoteles siene Schriften. In’t Middelöller geev de aristoteelsche Logik op Grundlaag vun Porhyrios un Boethius eer latienschen översett Texten den Toon an, so dat Aristoteles de Grundlaag för de Scholastik wurr. In de araabschsprakige Welt weer Aristoteles de meest rezipeert antike Schriever.

Sien Wark het op mannigfolige Aard de Historie un ook de Spraak präägt; Begrepen as „Substanz“, „Akzidenz“, „Materie“, „Form“, „Energie“, „Potenz“, „Kategorie“, „Theorie“ unn „Praxis“ gaat op Aristoteles trügg.

## Leven
384 v. Chr. keem Aristoteles in Stageira, ene lütte ioonsche Stadt an de Küst vun Chalkidike, as Söhn vun en Dokter an’n Hoff vun König Amyntas vun Makedonien op de Welt. Daarüm is he ok unner den Naam „de Stagirit“ bekannt.  Sien Vader, de doodbleev as he noch een Kind weer, weer Nikomachos un de Lievdokter vun’n König Amyntas III. vun Makedonien, siene Modder Phaestis keem uut ene Dokterfamilie uut Chalkis up Euböia.

### Eerste Tied in Athen

As he 17 weer, is Aristoteles 367 v. Chr. in de Platoonsche Akademie in Athen intreden, wo he forsch un leer. Eerst befaat he sik mit Mathematik un Dialektik, de den Begünn vun den Studien in de Platoonsche Akademie weren. Al in düsse Tied faat he eerste Warken af, daar mang Dialogen na den Vöörbild vun Platon. He studeer ook Rhetorik, sünnerlich den Reedner Isokrates. Dat pädagoogsche Konzept vun Isokrates weer op enen direkten Nütt op uut; Aristoteles stell de Pädagogik vun Isoleates un dat Ideaal vun Platon, dat Pädagogik as ene School för dat Denken bekickt, gegenöver un verdeffendeer dat platoonsche Konzept gegen de Ideen vun Isokrates. As he begunn an de Akademie to leren, schreev he ook de Manuskripten för siene Vörlesungen, wat de öllsten Leerschrivten vun Arsitoteles sünd, de na bleven. Daarmang sund de Schriften över Logik, de later as *[[Organon (Aristoteles)|Organon]]* („Warktüüg“) tohoopfaat worrn sünd. Een paar Versen in den Texten wiest, dat Schillereen den Höörsaal smückt harrn, de Szenen uut Sokrates sien Leven, de Lerer vun Platon weer, vörstellen.

### Op Reis
Nadem dat Platon storven weer, het Aristoteles Athen 347 v. Chr. verlaten. Sachtens weer dat Aristoteles nich recht, dat Platon sien Süstersöhn Speusippos dat Seggen in de Akademie kregen harr. Ook de politische Situatschoon harr Aristoteles in de Bedrouille brocht; 348 v. Chr. veröver Köning Philipp II. vun Makedonien dat Halveiland Chalkidike, maak de Stad Olynth tonicht un neem ook Aristoteles sien Heimaatstad Stageira in. De Antimakedoonschen in Athen bekeken den Feldtog vun Philipp II. as geföörlik för den unafhängige Stadstaat. Aristoteles weer wegen siene Familie mit den makedoonschen Hov verbunnen, so dat sik de antimakedoonsche Luun ook gegen em richt. As enen Metöke, also enen Frömmen, de duurhaft in Athen leev, man keen Börger weer, un üm dat de Atheenschen an siene Loyaliteet twieveln, gung he uut de Stad weg.

Aristoteles maak sik op na den Hov vun Hermias, den Herrscher vun Assos un Atarneus an de lüttasiaatsche Küst, de em beden harr to komen. Siene Heerschop gegen de Perser to verdedigen, harr sik Hermias mit Makedonien verbünd. Ook annner Philosophen flüchten na Assos. Hermias, enen hoogstriedigen Heerscher beschrievt de enen Borns as heroosch un wies, de anneren Borns as enen Tyrannen. Aristoteles, een goden Fründ vun Hermias, bleev eerst in Assos; 345/344 v. Chr. gung he man na Mytilene up den Eiland Lesbos. Daar arbeid he tohoop med sienen Schöler Theophrast vun Eresos, de uut vun dat Eiland keem. Beid verbünn dat grote Interess för de Biologie. Later trecken beid na Stageira.

343/342 v. Chr. is he Lerer vun den makedoonschen Throonfolger, den jungen Alexander, worrn un unnericht den Jungen bet 340/339 v. Chr., as Philipp II., de Vader vun Alexander, afwesig weer un Alexander de Regentschop övernam. Aristoteles geev ene Illias-Afschrivt för Alexander in Opdrag; de Köning, de den Held Achilles hoogacht neem eer later op siene Feldtöög mit.

As de Persischen 341/340 v. Chr. Hermias henrichten, röög dat Aristoltes deep, wat een Gedicht wiest, dat he to’n Andenken an sienen Fründ Hermais schreev.

Nadem dat Sepsippos 339/338 v. Chr. storven weer, gung he mit Kallisthenes vun Olynth, Aristotles sien Grootneev, na Delphi, un faat in Opdrag vun de Amphiktyonen ene Siegerlist för Pythischen Spelen af.

### Twede Tied in Athen
As de Makedoonschen de böotsche Stad Theben 335 v. Chr. besiegt harrn, geev de Wedderstand gegen Makedonien op. Ook de Stadstaat Athen richt sik op de ne’e Grootmacht in Grekenland in. 335/334 v. Chr. kunn Aristoteles daarüm na Athen torügg. He höör nu nich mehr na de Akademie to, man forsch mit siene Schölers sülvstännig in dat Lykeion. Hier broch he ene egen School to Weeg, de na sienen Dood Theophrast vörstund. Streng juristsch bekeken het man eerst Theophrast de School gründ un dat Grundstück up den dat Lykeion stund köfft. Läter heet düsse School Peripatos un de Schölers Peripatetiker heten — man in de Tied vun Aristoteles un Theoprast weerdüsse Naam noch nich begäng. Daarümme dat Aristoteles so veel Materiaal för de School sammeld harr (ca. 158 Verfatungen vun den greekschen Stadstaten), is een sik vermoden, dat he veel Medarbeder harr, de ook buten Athen up Recherche güngen. Aristotles stund sik good un harr ene grote egen Bibliothek. Med den makedoonschen Stattholler Antipatros weerhe een goden Fründ.

### Trüchtog uut Athen, Dood, un Nakomens

As 323 v. Chr. Alexander de Grote storven weer, wünnen in Athen un anderen greeksche Stadstaten de antimakedoonsche Kräfte wedder de Macht. Delphi nam dat Erendekreet, dat se Aristoteles uutdaan harrn, wedder torüg. De Atheenschen bekeken em nu wedder feendlich, so dat de politsche Laag in de Stad to dull wurr un he Athen 323/322 v. Chr. wedder verlaten möss. Bi den Anlaat see he woll, dat he nich tövt, dat de Atheenschen dat twede maal enen Philosophen to’n Dood verordelen (De Atheenschen harrn al för Sokrates de Doodsstraaf anordent.). He gung hen na Chalkis un dat duur nich lang, denn is he dor sturven.

Aristoteles harr Pythias, ene Verwandte vun Hermias fried. Beid harrn ene Dochter, de ook Pythias heet. As siene Fru Pythia sturven weer, wurr Herpyllis siene Bilöpersch, de he man nie nich fried harr. Se weersachtens de Moder vun sienen Söhn Nikomachos. Sien Testament sorge, dat Herpyllis materieel afsekert is un make de Heiraad för siene Dochter Pythia fast.

## Wark
*Henwies: Beleggen uut Aristotles siene Warken sind so angeven: Titel (Abkürzungen werden an der ersten Stelle im Kapitel per Link aufgelöst) un wenn nödig Book- un Kapitelangaav un ook de [[Bekker-Tahl|Bekker-Taal]]. De Bekker-Taal vertellt de exakte Steed binnen dat [[Corpus Aristotelicum]]. Se is ook in goden modernen Uutgaven to finden.*

Dat Wark vun Aristoteles weddersprikt sik an männig een Steed, daarümme denkt de Forscherlüüd vundaag nich länger, dat Aristoteles sien Wark en aflsoten un dördacht Systeem bild. Wat sik weddersprickt wiest sachtens, dat sik de Ansichten vun Aristoteles wandeln, de Perspektive wessel oder verscheden Aspekten in anneren Kontexten een anderen Akzent kregen. Siene Warken köönt de Forscherlüüd hüüd nich seker de Tied na ornen, daarümme blievt dat bi un Uutsagen, woans sik Aristotltes siene Ansichten un Theorien wörklik upkemen blievt Annamen.

### Charakter van den Schrivten un wat nableven is
Verscheden antike Vertekenisse schrievet Aristoteles meest 200 Titels to. Wenn dat stemmt, wat  Diogenes Laertios vertellt, het Aristoteles een Levenswärk nalaten, dat över 445.270 Regen lang es (wo de längesten Schrivten – de *[[ta metá ta physiká]]* un de *[[Ēthiká Nikomácheia]]*– sachtens noch nich medtelltd sind ). Man bloot een Veerdel van den Schrivten es bet vandage nableven.

#### Exoteersche un esoteersche Schrivten
Aristoteles het för en groten Krink Minschen Dialoge schreven. Düsse Schriften heet „exoteersche Schriften“, dat bedüüd düsse Schriften döen sik an jedereen richten. Se sünd man alleen in Fragmenten nableven oder alltohopen verschütt gahn. De Lehrschriften, de bit up den hüdigen Dag nableven sünd, sünd an un för sik blot man för den Bruuk in sienen Unnerricht tohopenstellt wurrn un heet „esoteersche Schriften“. Welke Schrivten as ''Athēnaion politeia'' (De Staat van den Atheenschen) worde eerst to’n Ende van den 19. Jaarhunderd as Papyrus wedder funden. Dor is ok jummers an fudder schreven wurrn. In düsse „internen“ Schriften geiht dat um:

#### Logik, Theorie vun de Wetenschop, Rhetorik
In de logischen Schriften geiht Aristoteles bi un stellt en „Theorie vun de Argumentation“ (Dialektik) up de Been. As Grundlaag deent em dat Diskereren mit siene Schölers in de Akademie. He finnt de Syllogistik ut un kriggt dor en fomale Logik mit in de Gangen. Up den Grund vun siene Syllogistik snittjert he an en Theorie vun de Wetenschop un bringt wichtige Bidräge to en Theorie vun de Definition un Bedüden. To de Rhetorik meent he, se weerde Kunst, klaar to maken, dat Utsagen angahn (wohr ween) könnt. Dor stellt he ehr mit neven de Logik hen. 

#### Naturlehr
In Aristoteles siene Naturphilosophie geiht dat um dat Ankieken vun jedeeen Natur: Wie sik allens ännert un wat passeert. Up de Frage, de dormols aktuell weer:‌ „Wie kann dat angahn, dat allens tostanne kummt un denn ok wedder vergeiht?“, het he mit sien Hylemorphismus de Antwoort funnen: Allens, wat is, besteiht ut Form un Materie. Desülvige Materie kann unnerscheedliche Formen annehmen. In de Naturwetenschop unnersöcht he, wie de Deerter sik verscheelt un wie se sik upföhrt un kickt sik ok den Minschen an, un wat em utmaken deit. In sien Lehr vun de Seel meent he, „en Seel hebben“ dat heet: „levennig ween“. De Seel steckt achter de verscheden vitalen Funktionen vun allens, wat leevt un is de Form vun dat Lief. Man ok empiersche Forschung het he bedreven un het wichtige Bidräge aflevert to Biologie un Zoologie. 

#### Metaphysik
In siene Metaphysik geiht he gegen Platon siene Ansicht gegenan. Platon harr meent, de Substanz un de Grundlaag vun allens, wat dor is, dat weernich dat, wat mit de Hand to griepen weer, man dat weern de Ideen vun allens, de allgemeen weern un sik in de Würklichkeit blot man afspegeln döen. De Würklichkeit weerdor man blot en „Spegelbild“ oder „Afdruck“ vun dat Wohre mit. Aristoteles meent, just anners rum, de konkreten enkelten Saken, de een sehn un griepen kann, weern de Substanz un dat, wat würklich is. Later het he dor noch de Lehr to geven, de konkreten, enkelten Saken ehre Substanz, dat weerehre Form. 

### Ethik
Glück *([[Eudaimonie|eudaimonia]])* un Döögd oder Besttostand *([[Arete|aretê]])* sünd de zentralen Begrepen in Aristoteles siene Ethik. He Aristoteles stellt de Thees op, dat de Sinn vun allen, wat wi mit Willen doot, dat Glück is, dat sik in’n „goden Leven“ to’n Uutdruck kümmt. Na Aristoteles siene Ansicht is dat heel wichitg, dat wi Döögden uutbillt, dat wi düt to düt Maal henkamen köönt. (→ Döögdethik).

#### Glück as Maal vun dat gode Leven
##### Strebenshierarchie der Güter
Alle Minschen streevt in dat wat se mit Willen doot na wat, dat se for good bekiekt. Na een Deel vun düsse ethischen Göder streevt de Minschen alleen as Middel anner Göder to kriegen, anner sünd Middel un Good togliek. Dat Streven kann nich unendlich ween, daarüm mutt dat een höögst Good un höögst Maal, na dat Minschen streven köönt, geven. Düt leste Maal heet bi Aristoteles allgemeen „Glück“ *(eudaimonia)* (EN I 1).

##### Definitschoon vun Glück as dat höögste Good

As groffe Översicht, wat Glück is,  fraagt Aristoteles: Wat is de spezifische Funktschoon *(telos)* oder Opgaav *([[Nikomachische Ethik#Ergon-Argument|ergon]]) vun de Minschen? Se is dat Vermögen to de Vernunft *(logos),* dar Minschen vun anner Wesen ünnerscheedt. De spezifische Selendeel, den Minschen hebbt, het düt Vermögen to de Vernuft; de anner Selendeel, de sik uut Emotschoon un Begeren tohoop sett, is sülvst nich vernünftig, kann sik man vun de Vernunft leiden laten. Dat Glück to winnen, mutt dat Individuum dat Vermögen to de Vernunft bruken, nich bloot besitten, un dat op Duur un in en Besttostand *(aretê).* So is dat Good för den Minschen, dat Glück, wat de Seel na de Goodheid *(kat' aretên)* deit. Wenn dat meer as ene Aard Goodheid givt, denn in’n Sinn vun de Goodheid, de op’t Best een afslaten Maal *(teleios)* is (EN I 7, 1098a17–19.

==== Theorie vun de Dichtkunst ====
Zentraal in de Aristoteles sienen Theorien to de Dichtkunst es de  ([[Mimesis]]), os he in den Wark *Poiētikē* uutarbeed het. Mimesis heet „namaken“ oder „vörstellen“. Nich bloot de Dichtkunst man ook Musik un Dans sind na Aristoteles mimeetsche Künste.(Poet. 1, 1447a) To Künsten os Malerie un Plastik vertellt Aristoteles nich veel, man seggt dat se ook na den mimeetschen Prinzip arbeed (Poet. 1, 1447a19 f.).

Aristoteles bekikt de Lust an de Mimesis os ollen Minschen gemeen. De Spass an de Mimesis un dat wat se tügt es bi den Minschen ol daar, wenn se up de Wtl kòmet (Poet. 4, 1448b5-15). Anders os bi den anderen mimeetschen Kunstaarden es för de Dichtkunst de Sprake egen. Alle Dichtwärke wiest Warke un Doon; avers nich wat wörklik scheen es, man dat passeren könne, dat heet wat na den Regeln van Waarschienlikheed oder Noodwndigheed mgelik es. (Poet. 9, 1451a37 f.). De Dichtkunst ver den Minschen ollgemeen nich över tofällige oder egaal wat för Dinge. Dichtskunst sall nich den Minschen namaken; nich Figuren oder Charaktere, de olleen Middel in de Poetik sind, sind wichtig, man Doon un Hanneln. (Poet. 6, 1450a26–23).

In siene Theorie vun de Dichtung befaat Aristoteles sik sunnerlich mit de [[Tragödie]]. Se het, so sütt he dat, de Upgave, Bang un Mitleed up to prickeln un so de Tokiekers free un rein to maken vun düsse Emotionen. Dat nömmt he en „[[Katharsis]]“.

== Inflood up de later Philosophie ==
Dat Programm vun sien naturwetenschoppliche Forschung is na sien Dood vun sien Mitarbeider [[Theophrastos vun Eresos|Theophrastos]] fudder maakt wurrn. He het ok de „School vun Aristoteles“, de [[Peripatos]], grünnt. Mit dat Kommenteren vun Aristoteles gung dat eerst in dat 1. Johrhunnert v. Chr. los. Dat is sunnerlich vun [[Platonismus|Platonikers]] bedreven wurrn. [[Porphyrios]] un [[Boethius]] hefft dor denn in de [[late Antike]] för sorgt, dat Aristoteles siene Logik den Weg wiest het for dat [[Latiensch|latiensche]] [[Middeloller]] . Vun dat 12. un 13. Johrhunnert af an weern all grote Warke vun Aristoteles latiensch oversett. Se hefft dat Maat vorgeven for den Bedriev vun de Wetenschop vun de [[Scholastik]] bit in de fröhe [[Nutied]]. In dat late Middeloller un de [[Renaissance]] het sik de Naturwetenschop ut’neen sett mit Aristoteles siene Naturlehre. In de islaamschen Welt is Aristoteles in dat Middeloller de Schriever ween, de an’n meisten lesen wurrn is. Up allerhand Aart het sien Wark en Stempel up de Geschicht vun den minschlichen Geist drückt. Wichtige Begreepe as „Substanz“, „Akzidenz“, „Materie“, „Form“, „Energie“, „Potenz“, „Kategorie“, „Theorie“ un „Praxis“ gaht al torüch up Aristoteles.

=== Öllderdom ===


As Aristoteles doodbleven weer, het sien Wark up sien egen School – den *Peripatos* – minner Inflood nomen, as to’n Bispeel Platon siene Lehr up de Platoonsche Akademie harr. Vergleken mit Platon un de Platonikers, höllen de Peripatetikers eren Begrünner nich so hoog un studeren de Schriften vun Aristoteles nich so sorgsaam vun Grund up, as de platoonsche Akademie, dat mit Platon sienen Schriften dee. So weer de aristoteelsche School open för nee’e Ideen un kunn sik smiedig an nee’e Anischten anpassen. Man wat den Inhoold anbelangt, het de School so minner tohoopholen. De Peripatetikers unnersöchen sunnerlich de Natuur na empirschen Methoden, man befaten sik ook mit [[Ethik]], Staatstheorie oder [[Sele|Seel]]. So weren ook de Resultaten vun Aristoteles sienen Schöler Theophrastus, de sien Nafolger in de Peripatos weer, un Straton, de Nafolger vun Theophrastus, deelwiese anners as de Resultaten vun de Schoolbegrünner. As Straton üm 270/268&nbsp;v. Chr. doodbleven weer, gung dat mit de Peripatos ene ganze Tied lütt bi lütt bargdaal.

So as dat lött, het de Peirpatetikers dat eerst wat versluren laten Aristoteles siene Schriften so ieverig to studeren un to kommenteren, as de Platonikers, dat in ere Akademie mit de platoonschen Schriften deen. Eerst in’n eersten Jaarhunnerd&nbsp;v. Chr. het Andronikos vun Rhodos för sorgt de esoteerschen Pragmatien vun Aristoteles, also de Schriften, de för de Lehr binnen de Peripatos dacht weren, tohoop to bringen. Ook bi’n Uutleggen vun de Schriften geev dat nu wedder Updrift in de aristoteelsche School. De *exoteerschen* Schriften, de för all Lüüd dacht weren, sunnerlich de Dialogen, weren lange Tied wied verbreid, man güngen in de [[Röömsch Kaiserriek|röömschen Kaisertied]] verlüstig. [[Cicero]], de in sienen Dialogen den Munster in den verloren Dialogen vun Aristotles folgt is, het de Schriften noch kennnt.

De Peripatetiker bekeken de esoteerschen Leerschriften as Schriften för den Unnerricht binnen de School. In de röömsche Kaisertied weerde wichtigste Vertreder för den Arisotelismus Alexander vun Aphrodisias, de annerster as de Platoniker, de Seel för starvlich ankeek.

Ook wenn dat Aristoteles wichtig weer, Karnuutsagen vun’n Platonismus to wedderleggen, weren dat sunnerlich de Neeplatoniker, de in de late Antike enen groten Bidrag maken, Aristoteles siene Nablievsels to bewaren, indem dat se siene Logik övernomen, kommenteert un in eer Systtem inbuut hebbet.

Ene wichtige Rulle harr in’n 3.&nbsp;Jaarhunnerd&nbsp;n. Chr. Poryphyrios, in’n 5&nbsp;Jaarhunnerd Proklos, Ammonios Hermeiou un in’n 6.&nbsp;Jaarhunnerd Simplikios, de wichtige Artistoteleskommenter afffaat hebbt.

In’n 4.&nbsp;Jaarhunnerd schreev Themistios Paraphrasen to Wakren vun Arsitotles, de groten Inflood up later Warken nemen. Mang den Kommentaters in de late Antike weer he de enige Aristoteliker; alle annern befaten sik mit den Aristotelismu uut neeplatoonsche Sicht un versöchten platoonsche un aristoteelsche Ansichten to verenigen, wo man de platoonschen Ansichten meest bi överwegen. Noch to’n Beginn vun’n 7.&nbsp;Jaarhunnerd schreev de christliche Philosooph Stephanos vun Alexandria in Konstaninopel Kommentaren to Aristotels sienen Warken.

De christlichen [[Karkenvader|Karkenvaders]] in’n Öllerdom weten nich veel un Aristotles af un bruken sien Wark man ungeern. Se wullen nix vun em weten un verspotten siene [[Dialektik]]. Se hebbt em dat nich verdenken kunnt, dat he to’n Bispeel an dat ewige Leven för de Seel twievelt het. Welk christliche Gnostikers un anner [[Häresie|häreetsche]] Christen, so as Arianer, to’n Bisppel Aëtios vun Antiochien un Eunomius, Monophysiten, Pelagianer un Nestorianer weren Aristoteles siene Wark eer goodsunnen, wat de Karkvaders Aristoteles eerst recht misstruusch bekieken maak. Syrer - monophysitsche un ook nestoriaansche - översetten dat *Oraganin* in’t [[Syrsche Spraak|Syrsche]] un befaten sik intensiv mit dat Wark. In’n 6.&nbsp;Jaarhunnerd schreev Johannes Philoponos Kommentaren to Aristoteles, man kritiseer ook siene Anischten to [[Kosmologie]] un [[Physik]].

=== Middelöller ===

De Geleerten in’n [[Byzantiensch Riek|Byzantischen Riek]] hebbt Aristoteles in’n froen Middelöller man wenig beacht. Sien Inflood in de Tied weer to’n groten Deel indirekt över Schriever uut de late Antike, de deelwiese Ideen vun Aristoteles in de neeplatoonschen Ansichten övernomen hebbt. So hebbet sik Ideen vun Aristoteles un Platon vermengt. Bi [[Johannes vun Damaskus]] stikt de Andeel aristoteelschen Ideen düchtig ruut. In’n 11. un 12.&nbsp;Jaarhunnerd maken Michael Psellos, Johannes Italos, sien Schöler Eustratios vun Nikaia (beid wegen Häresie veroordeelt) un Michael vun Ephesos dat Interesse an Aristoteles siene Philosophie wedder upleven un schreven Kommentaren to sien Wark. De Kaiserdochter Anna Komnena het dat föddert.

In’n [[Islam|islaamschen]] Ruum daargegen het Aristoteles sien Wark al fro Inflood nomen un weer wieder verbreid as in Europa tiedens dat late [[Antike|Öllerdom]] un dat Fro- un Hoogmiddelöller. De Aristotelismus weer de wichtigste philosoophsche Traditschoon uut’n Öllerdom. Al in’n 9.&nbsp;Jaarhunnerd weren de meesten Warken vun Aristoteles un vele antike Kommentaren, faken uut’n [[Syrsche Spraak|Syrschen]], in’t [[Araabsche Spraak|Araabsche]] översett. Daar kemen ook noch een groten Barg unechte Schriften to, de pseudo-aristoteelschen Schriften, de faken neeplatoonschen weren, so to’n Bispeel de *Theolgie des Aristoteles* un de  *Kalam fi mahd al-khair* *(Liber de causis).*  Vunwegen dat Aristoteles siene Ideen un de Ansichten vun Platon vermengt weren, dachten de Geleerten as  [[al-Kindī]] (9. Jahrhundert) und [[al-Fārābī]] (10. Jahrhundert) ,  dat Philosophie vun Platon un Aristoteles övereenstemmen dee.  ibn Sina ([[Avicenna]]) harr stärker neeplatoonsche Ideen. echt idel aritoteelsche Ideen harr  ibn Rušd ([[Averroes]]) uut’n 12.&nbsp;Jaarhunnerd, de vele Kommenraten schreev un de Philosophie vun Aristotele gegen den Theologien al-Ghazalī verdeffenderen dee. Bi den muslimschen Geleerten in’n Middelöller heet Aristotles Eerste Leermesseter. De Titel geven toeeerst muslimsche Geleerten, man later bruken ook europääsche Philosophen den Naam, up de islaamsche Philospophie Inflood nomen harr.

In Westeuropa, wo dat Latiensche as schreven Sprake verbreid weer, weren bet in’t 12.&nbsp;Jaarhunnerd man een lüttken Deel aristoteelsche Schriften verbreid: de twee logischen Schriften (*Kategorien* un *De interpretatione*), de [[Boethius]] in’n 6. Jaarhunnerd översett un kommneteert harr, un de Wöör vörweg, de Porphyrios för de Kategorienlehre schreven het. Düsse Schriften, de later *Logica vetus* heten, weren de Grundlagen för de Logikunnerricht. As in’n 12.&nbsp; un 13.&nbsp;Jaarhunnerd sunnerlich vele Schriften översett worrn sind, weren nu ook anner logische Schriften  (*Analytica priora* und *posteriora,* *Topik,* *Sophistische Widerlegungen*)  up latinsch to kriegen, de later de *Logica nova* heten. De grote Deel Schriften givt dat uut verscheden Spraken översett - uut’n greekschen oder araabschen.  Michael Scotus het de Aristoteleskommentaren vun Averroe uut6n Araabschen översett, wat in de Tied de latienschen Averroismus vörbrocht het, de för de Tied een recht reinen Aristoeleismus weer.

In’n Verloop vun’n 13.&nbsp;Jaarhunnerd sind de Schriften vun Aristoteles de Stannardleerböker för de scholastsche Wetenschop an’n Universitäten worrn; 1255 schreev de Falkultät för de free’en Künst Aristotels siene Logik, Natuurphilosophie un Ethik as Leerböker vör. Wichtig weer de Aritstolteskommnetaar vun Albertus Magnus. Sunnerlich ieverig het de Wetenschopstheorie de arsitoteelsche Methodik studeert, dat se so een hieraarsch ornt Systeem vun de Wetenschoppen bruken kunne. 

Uut Sicht vun de christliche Theologie geev dat Wedderstand gegen enen Deel vun sien Leren, to’n Bispeel de Ansichten över de ewige Welt un de afsluut gülligen Natuurgesetten. So het de Kark 1210, 1215, 1231, 1245, 1270 un 1277 Arsitoteles deelwiese verboden. Se richten sik man alleen gegen de natuurphilosoophschen Schriften oder gegen enkel Thesen un kunnen de aristoteelschen Ideen nich lange afwennen. De Verboden güllen alleen in Frankriek (vör al Paris), in Oxford güllen se nich. Aristotele wurr dé Philosooph: iPhilosophus het jümmers Aristotles betekent, *Commentator* Averroe. Anner Ansichten harrn de Anhanger vun Augstinus, vör al de Franziskaner. Een wichtigen Kritker vun de Aristotelismu wwer de Franziskaner Bonaventrua. Upletst het sik man de Thomismus vun de Dominikaner Thomas vun Aquin, de aristoteelsche Ideen afwannelt het, döör, eerst binnen siene Orden, denn ook in heel de kathoolsche Kark.

Dat geev man jümmers noch neeplatoonsche Schriften, de för Aristotels siene Schriften güllen, wat Sicht up siene Philosopphie verdreit het. Dante het Aristotles in siene *Göttlichen Komödie* hooghollen, in dem dat he  Aristoteles, as „Meester“ beschreven het, den anner antike Philosphenn bewunnern un hoogachten..

De *Politik* vun Aristoteles het eerst üm 1260 [[Wilhelm von Moerbeke]] in’n Latinsche översett. Thomas vun Aquin un annere Scholastiker kommenteren un ziteren dat översett Wark. Sunerlik de Arrd, wo Aristorlese Slaveree un Knechtschop rechtfardigt stemmen de Geleerten to. De *Poltik* brochte Kommentarers un Schrievers vun politschen Texten in’n Gang de Vöördele un Nadelen vun de Monarchie un afslute Heerschers to diskuteren.

=== Neuzeit ===




In de [[Renaissance]] översetten de [[Humanismus|Humanisten]] de Warken vun Aristoteles noch eenmaal in’t Latiensch, so dat de Warken nu veel lichter to lesen weren un Geleerten nich so afhangig vun de Kommentaren to Aristoteles weren. Wichtig sünd u.&nbsp;a. *Nikomachischen Ethik* un de *Politik,* de [[Leonardo Bruni]] översett het. De Humanisten verdepen in’n Westen man ook dat Weten üm de ooldgreeksche Spraak un begünnen de Texten in dat greeksche Originaal to lesen. Een dullen Stried twüschen Platonikers un Aristotelikers keem op. De meisten Humanisten weren op de Sied vun Platon. Wichtige Aristotelikers in de Renaissance weren man to’n Bispeel [[Pietro Pomponazzi]] (1462–1525) un [[Jacopo Zabarella]] (1533–1589). So stammt uut düsse Tied liekers meer Kommentaren to Aristoteles, as alle Warken uut dat Middelöller tohoop. So as ook in’n Middelöller wullen man noch vele in de Renaissance platoonsche un aristoteelsche ünnereenanner un mit de Theologie vun röömsch-kathoolsche Kark övereen bringen. As dat vun dat 15. Jhd. an, vermiddelt vun byzantienschen Philosophen, so as [[Georgios Plemistos Plethon]], avers steeds meer un beter antike Borns bekannt weren, wurr klaar dat de Philosophie vun Aristoteles un Platon grote Ünnerscheed harr. Liekers bleev de neescholastische Aristotelismus, de an de Traditschoon uut’n Middelöller anknütten dee, mit siene Methood un Terminologie noch lange de dominante Philosophie an kathoolschen, man ook an lutherschen Scholen un Universitäten, ofschoonst [[Martin Luther]] den Aristotelismus afwesen het.

In’n 16. Jhd. grepen [[Bernardino Telesio]] un [[Giordano Bruno]] den Aristotelismus an, un [[Petrus Ramus]] sett sik för de nicharistoteelsche Logik in ([[Ramismus]]). Al [[Giovanni Battista Benedetti]] (1530–1590) het 1554 in sienen Wark *Demonstratio proportionum motuum localium contra Aristotilem et omnes philosophos* in enen simpel [[Gedankenexperiment]] de aristoteelsche Annaam wedderleggt, dat Dinger in’n fre’en Fall sneller daalfallt, je swarer se sünd: Twee lieke Kugels, de döör ene (masselose) Stang fast verbunnen warrt, fallt justso gau daal as jede vun de beiden Kugels för sik alleen.

Man eerst sied dat 17. Jhd. verdräng een nee Verständnis vun de Wetenschop de aritoteelsch-scholastische Traditschoon. De Wenn in de Physik bröch [[Galileo Galilei]] in’n Gang. 1647 kunn Blaise Pascal mit den Versöök Leerheid in de Leerheid   Aristoteles sien [[Hypothese|Hypothees]] vun enen [[Vakuum#Horror vacui|Horror Vacui]] wedderleggen. Eerst in de *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica,* de [[Isaac Newton]] 1687 ruutbröch, kunn sik dat Traagheidsprinzip as nee Grundlaag för de ne’e [[klassische Mechanik]] döörsetten un an de Steed vun de aristoteelsche Annamen treden.

In de Biologie bleven aristoteelsche Ansichten bet in’t 18. Jhd. bestaan. So bruuk [[William Harvey]] dat Prinzip vun Aristoteles, dat de Natuir nix wat unnödig is vöörtüüg bringt, as he den Bloodkrinkloop opdeck. [[Charles Darwin]] beschreev 1879 Aristoteles as „enen vun de gröttsten Beobachter (wenn nich de gröttst), de je leevt hebbt“.

Groten Inflood harr ook Aristoteles sien Poetik, besünners de Tragödientheorie. Se het de Theorie un Praxis vun dat Theater in de fröhe Neetied präägt. De Poetik geev dat al 1278 as latienschen Text, 1498 kemen nee översett Uutgaven vun Humanisten ruut. Se weer de för de *Poetik* vun [[Julius Caesar Scaliger]] (1561), de Dichrungslehre vun [[Martin Opitz]] (1624), de franzöösche Theaterleer vun’n 17. Jhd. *(doctrine classique)* un tolest [[Johann Christoph Gottsched]] siene Regelkunst (*Critische Dichtkunst,* 1730).

In’n 19. Jhd. begünn in Düütschland een groot philoloogsch Interess an Aristoteles sien Wark. 1831 keem in’n Opdrag vun de[[Preußische Akademie der Wissenschaften]] [[Immanuel Bekker]] sien Samtuutgaav ruut. [[Hermann Bonitz]] översett veel Warken un stell den *Index Aristotelicus* op, de ook vundaag noch wichtig is. To’n Enn vun dat 19. Jhd  bröch [[Hermann Diels]] de 15.000 Sieden lange Uutgaav vun de antiken greekschen Aristoteles-Kommentaren ruut *(Commentaria in Aristotelem Graeca).*

As Folg vun dat intensive Interess an Wark vun Aristoteles sett sik in’n 20 Jhd., besünners mit de Arbeiden vun Werner Jaeger, de Insicht döör, dat Aristoteles sien Textkorp ([[Corpus Aristotelicum]]) keen eenheidlich Philosophiesysteem is. Wichtig weer ook [[William David Ross]], de mit velen Schölers, de em nafolgen, Aristoteles ook wedder in Afdelen för Philosophie an de angelsassischen Universitaten broch.

[[Martin Heidegger]] sien Seinsanalyse vun de Fundamentalontologie geit op een intensiv Studium vun Aristoteles torügg, wat ook för sien Schölers so as [[Hans-Georg Gadamer]] gellen deit. Besunners stark wark Aristoteles in’n 20. Jhd. op de Ethik (Döögdethik) un de politische Philosophie in (in Düütschschland sünnerlich in de School üm [[Joachim Ritter]], in’n angelsassischen Ruum in’n [[Kommunitarismus]]). In de tweden Halv vun dat 20. Jhd. greep de tovöör metaphysikkritische [[analytische Philosophie]] Aristoteles siene Substanztheorie explizit (to’n Bispeel [[David Wiggins]]: *Sameness and Substance*, de Veer-Kategorien-Ontologie vun [[E. J. Lowe]] oder de Ontologie vun [[Barry Smith (Ontologe)|Barry Smith]]) oder sienen [[Essentialismus]] implizit op (to’n Bispeel [[Saul Kripke|Kripke]]).

De Maankrater Aristoteles dregt sienen Naam, so as ook se [[Asteroid]] [[(6123) Aristoteles]] un sies 2012 de [[Aristotle Mountains]] in’n [[Grahamland]] op dat Antarktisch Halveiland.
== Textuutgaven (Uutwaal) ==
* Ernst Grumach, Hellmut Flashar (Ruutgevers): *Aristoteles, Werke in deutscher Übersetzung.* 20 Bänne, Akademie Verlag, Berlin 1956 (mit langen un  goden Kommentaren)
* Jonathan Barnes (Ruutgever): *The Complete Works of Aristotle. The revised Oxford translation.* 2 Bänn. Princeton (New Jersey) 1984, 6. Uplage 1995, ISBN 0-691-09950-2 (Olle wichtigen engleschen Översettens sünd hier sammelt)
* Aristoteles: *Philosophische Schriften in sechs Bänden.* Felix Meiner, [[Hamborg]] 1995, ISBN 3-7873-1243-9
* Immanuel Bekker (Ruutgever): *Aristotelis opera.* 2. Oplaag vun Olof Gigon. De Gruyter, Berlin 1960–1987
** Band 1. 1960 (Nadruck vun de Uutgaav uut 1831 mit Verteeknis vn ne’en Uutgaven). [https://archive.org/details/aristotelisopera01arisrich Uutgaav van 1831 binnennetts]
** Band 2. 1960 (Nadruck vun de Uutgaav uut 1831 mit  Verteekniss vun ne’en Uutgaven). [https://archive.org/details/aristotelisopera02arisrich Ausgabe von 1831 online]
** Band 3. *Librorum deperditorum fragmenta*, ruutgeven vun Olof Gigon, 1987, ISBN 3-11-002332-6.
** Band 4. *Scholia in Aristotelem*, ruutgeven vun Christian August Brandis; *Supplementum scholiorum*, ruutgeven vun Hermann Usener; *Vita Marciana*, ruutgeven vun Olof Gigon, 1961 (Nadruck vun de *Scholia*-Uutgaav uut 1836 un de *Supplementum*-Uutgaav uut 1870; *Vita Marciana* as Neeuutgaav). .
** Band 5. *Index Aristotelicus*, ruutgeven vun Hermann Bonitz, 2. Oplaag 1961.


== Literatuur ==

=== De histoorsche Aristoteles ===
*'Biografie**
* Carlo Natali: ''Aristotle. His Life and School.'' Princeton University Press, Princeton/Oxford 2013, ISBN 978-0-691-09653-7.

**Grundlagenböker**
* John Lloyd Ackrill: ''Aristoteles. Eine Einführung in sein Philosophieren.'' De Gruyter, Berlin 1985, ISBN 3-11-008915-7 (kort Grundlagenbook in de theoreetsche Philosophie)
* Jonathan Barnes: ''Aristoteles. Eine Einführung.'' Reclam, Stuttgart 1999 [1982], ISBN 3-15-008773-2 (kort Grundlagenbook; Biografie un Natuurwetenschop recht lang, nich veel över de praktische Philosophie)
* Thomas Buchheim: ''Aristoteles.'' Herder, Freiborg in’n Briesgo 1999, ISBN 3-451-04764-0 (Grundlagenbook mit enen Swaarpunkt up den Organon, de Natuurphilosophie un Metaphysik; wenig praktsche Philosophie, kene Rezeptschoon; Bibliografie mit Kommentaren)
* Wolfgang Detel: ''Aristoteles.'' Reclam, Leipzig 2005, ISBN 3-379-20301-7; döörkeken un vergröttert Uutgaav, Reclam, Stuttgart 2021, ISBN 978-3-15-019690-8 (Systemaatsch Grundlagenbook, sünnerlich to de Wetenschopstheorie un Metaphysik; Kapitel över den Neoaristotelismus in’n 20. Jaarhunnerd).
* Otfried Höffe: ''Aristoteles.'' 3. Oplaag. Beck, München 2006, ISBN 3-406-54125-9 (Veel över Bipgraphie, praktsche Philosophie un Rezeptschoon; Betöög na annner Tieden, besünners de Neetied).
* Christian Mueller-Goldingen: ''Aristoteles. Eine Einführung in sein philosophisches Werk'' (= ''Olms Studienbücher Antike.'' Band 11). Olms, [[Hilmessen]] 2003, ISBN 3-487-11795-9.
* Christof Rapp: ''Aristoteles zur Einführung.'' 4. Oplaag. Junius, [[Hamborg]] 2012, ISBN 978-3-88506-690-3 (Grundlagenbook för de Handlungstheorie, Semantik, Dialektik, Rhetorik un Ontologie; niks över de Biografie; gode Bibliografie)
* Christopher Shields: ''Aristotle.'' Routledge, New York 2007, ISBN 978-0-415-28332-8 (good Grundlagenbook na Themen ornt; [https://web.archive.org/web/20100813033446/http://ndpr.nd.edu/review.cfm?id=13685 Review])
* Wolfgang Welsch: ''Der Philosoph: Die Gedankenwelt des Aristoteles.'' Fink (Wilhelm), München 2012, ISBN 978-3-7705-5382-2.

**Samtansichten**
* Ingemar Düring: ''Aristoteles. Darstellung und Interpretation seines Denkens.'' Winter, [[Heidelbarg]] 1966
* Hellmut Flashar: ''Aristoteles.'' (= Hellmut Flashar (Ruutgevers): ''Grundriss der Geschichte der Philosophie. Die Philosophie der Antike.'' Band 3: ''Ältere Akademie, Aristoteles, Peripatos.'') 2. Oplaag. Schwabe, Basel 2004, ISBN 3-7965-1998-9, S. 167–492.
* Hellmut Flashar: ''Aristoteles: Lehrer des Abendlandes.'' Beck, München 2013, ISBN 978-3-406-64506-8.
* William K. C. Guthrie: ''A History of Greek Philosophy.'' Band 6: ''Aristotle. An Encounter.'' Cambridge University Press, Cambridge 1981, ISBN 0-521-23573-1 (good to lesen, man niks över Logik)
* John M. Rist: ''The Mind of Aristotle: A Study in Philosophical Growth''. University of Toronto Press, Toronto 1989, ISBN 0-8020-2692-3
* William David Ross: ''Aristotle.'' 1956; 6. Oplaag. Routledge, London 1995, ISBN 0-415-32857-8 (sünnerlicb för de Biolige un Natuurwetenschop good)

**Kompendien**
* Georgios H. Anagnostopoulos (Ruutgever): ''A Companion to Aristotle''. Wiley-Blackwell, Malden 2009, ISBN 978-1-4051-2223-8.
* Jonathan Barnes (Ruutgever): ''The Cambridge Companion to Aristotle.'' Cambridge University Press, Cambridge 1995, ISBN 0-521-41133-5
* Christof Rapp, Klaus Corcilius (Ruutgever): ''Aristoteles-Handbuch. Leben – Werk – Wirkung''. Metzler, Stuttgart/Weimar 2011, ISBN 978-3-476-02190-8.

**Hölpsmiddel**
* Ferdinand Edward Cranz (Ruutgever): ''A Bibliography of Aristotle Editions 1501–1600.'' Baden-Baden 1971.
* Otfried Höffe (Ruutgever): ''Aristoteles-Lexikon'' (= ''Kröners Taschenausgabe.'' Band 459). Kröner, Stuttgart 2005, ISBN 3-520-45901-9 ([http://www.theologie-systematisch.de/philosophie/1/hoeffe.htm Rezenschoon])

**Tiedschrift**
* ''Aristotelica'' 1, 2022ff. (ruutgeven vun Silvia Fazzo un Jill Kraye)

=== Rezeptschoon ===
**Översichten**
* Olof Gigon u. a.: ''Aristoteles/Aristotelismus.'' In: ''Theologische Realenzyklopädie.'' Band 3, De Gruyter, Berlin 1978, ISBN 3-11-007462-1, S. 726–796, hier: 760–796.
* François Queyrel u. a.: ''Aristote de Stagire.'' In: Richard Goulet (Ruutgever): ''Dictionnaire des philosophes antiques.'' Band ''Supplément'', CNRS Éditions, Paris 2003, ISBN 2-271-06175-X, S. 109–654.

**Unnersöök to verscheden Themen över grote Tied hen**
* Christoph Horn, Ada Neschke-Hentschke (Ruutgever): ''Politischer Aristotelismus. Die Rezeption der aristotelischen Politik von der Antike bis zum 19. Jahrhundert.'' Metzler, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-476-02078-9.
* Joachim Knape, Thomas Schirren (Ruutgever): ''Aristotelische Rhetorik-Tradition.'' Franz Steiner, Stuttgart 2005, ISBN 3-515-08595-5.
* Cees Leijenhorst u. a. (Ruutgever): ''The Dynamics of Aristotelian Natural Philosophy from Antiquity to the Seventeenth Century'' (= ''Medieval and Early Modern Science.'' Band 5). Brill, Leiden 2002, ISBN 90-04-12240-0.
* Jürgen Wiesner (Ruutgever): ''Aristoteles. Werk und Wirkung.'' Band 2: ''Kommentierung, Überlieferung, Nachleben.'' De Gruyter, Berlin 1987, ISBN 3-11-010976-X.

**Antike**
* Andrea Falcon (Ruutgever): ''Brill’s Companion to the Reception of Aristotle in Antiquity'' (= ''Brill’s Companions to Classical Reception.'' Band 7). Brill, Leiden 2016, ISBN 978-90-04-26647-6.
* Paul Moraux: ''Der Aristotelismus bei den Griechen.'' 3 Bänn. De Gruyter, Berlin 1973–2001.
* Richard Sorabji (Ruutgever): ''Aristotle Transformed. The Ancient Commentators and Their Influence.'' 2., överarbeidt Oplaag. Bloomsbury, London 2016, ISBN 978-1-4725-8907-1.

**Middelöller**
* Anthony J. Celano: ''Aristotle’s Ethics and Medieval Philosophy.'' Cambridge University Press, Cambridge 2016.
* Edward Grant: ''Das physikalische Weltbild des Mittelalters.'' Artemis, Zürich 1980, ISBN 3-7608-0538-8.
* Volker Honemann: ''Aristoteles.'' In: ''Die deutsche Literatur des Mittelalters. Verfasserlexikon.'' 2., nee bearbeidt Oplaag. Band 1. De Gruyter, Berlin 1978, ISBN 3-11-007264-5, Sp. 436–450.
* Ludger Honnefelder u. a. (Ruutgevers): ''Albertus Magnus und die Anfänge der Aristoteles-Rezeption im lateinischen Mittelalter.'' Aschendorff, [[Mönster]] 2005, ISBN 3-402-03993-1.

**Neetied**
* Charles B. Schmitt: ''Aristotle among the physicians.'' In: A. Wear, R. K. French, I. M. Lonie (Ruutgevers): ''The medical renaissance of the sixteenth century.'' Cambridge 1985, S. 1–15 un 271–279.
* Fritz Mauthner: ''Aristoteles: Ein unhistorischer Essay.'' Berlin, 1904 (''[[s:Die Literatur|Die Literatur. Sammlung illustrierter Einzeldarstellungen]]'', ruutgeven vun Georg Brandes, 2. Band)
* Thomas Buchheim, Hellmut Flashar, Richard King (Ruutgever): ''Kann man heute noch etweeranfangen mit Aristoteles?'' Meiner, [[Hamborg]] 2003, ISBN 3-7873-1630-2.

== Weblenken ==



* Stanford Encyclopedia of Philosophy (engelsch)
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* Internet Encyclopedia of Philosophy (engelsch)
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 

*  na Themen (PDF-Datei; 38&nbsp;kB)

**Texten vun Aristoteles'''

* Texten (greeksch/engelsch) in’n Perseus Project
* Texten vun Aristoteles (engelsch) (MIT Classics)
## Nawiesen