19. Dezember

De **19. Dezember** is de 353. Dag in’n Gregorianschen Klenner oder de 354. Dag in Schaltjohren.

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 1154: Hinrich II. warrt kröönt to'n König vun England
* 1187: Paolo Scolari wurrd Paapst un nimmt de Naam [Clemens III. (Paapst)]Clemens III.](https://nds.wikipedia.org/wiki/Clemens_III._%28Paapst%29%5DClemens_III.) an
* 1692: De Hertog Ernst August vun Bronswik-Lünborg-Calenbarg warrt neegte Kurförst in’t Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon. Dör Tohopenleggen vun sien Herrschopsrebeden entsteiht dat Kurförstendom Hannober.
* 1741: Ahn Achten vun den Öösterrieksch Arvfolgkrieg warrt in Prag Karl I. Albrecht vun Bayern to’n Böhmschen König maakt.
* 1842: De USA acht de Unafhangigkeit vun Hawaii.
* 1909: De Footballvereen Borussia Düörpm wurrd grünnd.
* 1924: In Hannober warrt Fritz Haarmann to'n Dode verordeelt. He harr 24 Minschen an'e Siet maakt
* 1941: Adolf Hitler övernimmt in’n Tweeten Weltkrieg an Steed vun den entlaaten Generalfeldmarschall Walther von Brauchitsch den Böverbefehl över de Wehrmacht.
* 1984: Mit *[[River Raid]]* warrt dat eerste Videospeel as *gewaltverherrlichend* op’n Index sett.
* 1986: De sowjetsch Systemkritiker Andrei Sacharow warrt vun de Regeeren rehabilitiert un dröff ut sien Verbannen na Moskau torüchkamen.

### Weertschop
* 1887: Dör Tosamenleggen vun’n Düütschen Kolonialvereen un de Sellschop för Düütsche Kolonisatschoon entsteiht de *[[Düütsch Kolonialsellschop|Düütsche Kolonialsellschop]]* mit Sitt in Berlin. De Sellschop sett sik för expansive Kolonialpolitik in.

### Kunst, Kultur un Bowark
* 1843: De britsch Schriever Charles Dickens maakt sien Roman *[[A Christmas Carol]]* (dt.: *Eine Weihnachtsgeschichte*) publik.
* 1878: De Oper *[[Der Sohn des Mandarin]]* (dt. Titel) vun César Cui. warrt in St. Petersborg ooropföhrt.
* 1881: De Oper *[[Hérodiade]]* vun Jules Massenet warrt in Brüssel ooropföhrt.
* 1918: De Oper *[[Nepřemožení]]* (dt.: *Die Unüberwundenen*) vun Josef Bohuslav Foerster warrt in Prag ooropföhrt.
* 1936: Nadem Thomas Mann vun’t Düütsche Riek utbörgert worrn is, warrt em de Ehrendokter vun de Philosoophsch Fakultät vun de Universität Bonn aferkennt.
* 1967: De US-amerikaansch Speelfilm *[[Bonnie und Clyde]]* mit Warren Beatty un Faye Dunaway warrt to’n eersten mol in Düütschland wiest.
* 1968: De Kultfilm *[[Easy Rider]]* vun un mit Dennis Hopper un Henry Fonda hett in de USA Premiere.
* 1969: De Oper *[[Lanzelot (Oper)|Lanzelot]]* vun Paul Dessau warrt in Berlin ooropföhrt.

### Wetenschoppen un Technik
* 1666: Ünner de Herrschop vun Swedens minnerjohrigen König Karl XI. warrt de Universität Lund grünnt.
* 1705: De nedderlännsch Kartograph un Waterboingenieur Nicolaus Samuelis Cruquius fangt in Delft as een vun de eersten weltwiet mit regelmatig meteoroloogsch Opteken an.
* 1972: De bitlang letzten Minschen, de jehmern Foot op den Maand sett hebbt, kehrt mit *[[Apollo 17]]* na de Eer torüch.
* 1981: In Berlin geiht de 130 Millionen DM düer Synchrotronstrohlen-Anlaag *[[Berliner Elektronenspiekerring-Sellschop för Synchrotronstrohlen|BESSY 1]]* in Bedrief.

### Katastrophen
* 1997: Op Sumatra, Indonesien, stört en Boeing 737 af. All 104 Lüüd an Boord kommt dorbi üm.
* 2016: Bi de Anslag up den Wiehnachtsmarkt in Berlin 2016 hett *Anis Amri*, wohrschienlich en islamistischen Terroristen, de ut Tunesien stamm un in Düütschland leev, mit Afsicht en LKW in de Lüde rinstüert, de over den Wiehnachtsmarkt bi de Kaiser-Willem-Gedächtniskarken in Berlin spazeern gungen. He hett dor 12 Lüde bi umbrocht. 56 annere Lüde sünd, to'n Deel bannig, verwunnt wurrn.

## Boren
* 1683: Philipp V., König vun Spanien.
* 1747: Natalis Pinot, franzöösch Priester un Märtyrer.
* 1813: Thomas Andrews, irisch Chemiker un Physiker († 1885)
* 1815: Edwin McMasters Stanton, US-amerikaansch Politiker un Kriegsminister.
* 1819: James Spriggs Payne, Präsident vun Liberia.
* 1845: Henri Joseph Anastase Perrotin, franzöössch Astronom († 1904)
* 1868: Josep Comas i Solà, katalaansch Astronom († 1937)
* 1879: Beals Coleman Wright, US-amerikaansch Tennisspeler († 1961)
* 1895: Erskine Tate, US-amerikaansch Jazzmusiker un Bandleader († 1978)
* 1900: Julia Janssen, düütsch-öösterrieksch Schauspelerin († 1982)
* 1903: George Davis Snell, US-amerikaansch Mediziner un Nobelpriesdräger
* 1907: Vasja Pirc, jugoslaawsch Schachspeler un Historiker († 1980)
* 1910: Jean Genet, franzöösch Dichter, Schriever un Dramatiker
* 1913: Ernst Stuhlinger, düütsch-amerikaansch Atom-, Elektrotechnik- un Raketenwetenschapler († 2008)
* 1915: Édith Piaf, franzöösche Singersche († 1963)
* 1916: Roy Ward Baker, britisch Filmspeelbaas un Filmproduzent († 2010)
* 1916: Elisabeth Noelle-Neumann, Grünnerin vun dat Institut für Demoskopie († 2010)
* 1921: Adolf Wiklund, sweedsch Biathlet († 1970)
* 1923: Gordon Jackson, schottisch Schauspeler († 1990)
* 1926: Eckart Dux, düütsch Schauspeler un Synchronsnacker
* 1929: Bob Brookmeyer, US-amerikaansch Jazzmusiker († 2011)
* 1930: Georg Stollenwerk, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer († 2014)
* 1932: Bernhard Vogel, düütsch Politiker
* 1934: Rudi Carrell, nedderlännsch Fernsehmoderator un Entertainer († 2006)
* 1935: Bobby Timmons, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1974)
* 1942: Cornell Dupree, US-amerikaansch Jazz- un Rhythm and Blues-Gitarrenspeler († 2011)
* 1946: Robert Urich, US-amerikaansch Schauspeler
* 1949: Jupp Kapellmann, düütsch Footnatschonalballspeler
* 1957: Michael Edward Fossum, US-amerikaansch Astronaut
* 1957: Cyril Collard, franzöösch Speelbaas
* 1961: Eric Allin Cornell, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger
* 1963: Jennifer Beals, US-amerikaansch Schauspelerin.
* 1963: Til Schweiger, düütsch Schauspeler un Produzent .
* 1964: Ben Becker, düütsch Schauspeler.
* 1964: Béatrice Dalle, franzöösch Schauspelerin.
* 1966: Alberto Tomba, italiensch Skilöper.
* 1977: Samy Deluxe, düütsch Rapper
* 1983: Serhij Sednjew, ukrainsch Biathlet

## Storven
* 1111: Al-Ghazālī: persischen Theologen, Philisophen, Mystiker (*1055 oder 1056)
* 1370: Urban V., Paapst (* 1310)
* 1848: Emily Brontë, britsch Schrieverin
* 1851: William Turner, britsch Maler
* 1874: Johann Peter Friedrich Biedenweg, plattdüütsch Schriever (* 1812)
* 1924: Lili von Asten, düütsch Malerin un Radeererin († 1879)
* 1935: Fritz Linde, plattdüütsch Schriever (* 1882)
* 1936: Theodor Wiegand, düütsch Archäoloog.
* 1943: Carl Busch, US-amerikaansch Komponist.
* 1953: Robert Andrews Millikan, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger.
* 1954: Frans Gunnar Bengtsson, sweedsch Schriever.
* 1962: Friedrich Vordemberge-Gildewart, düütsch Maler.
* 1968: Tiberiu Brediceanu, rumäänsch Komponist.
* 1969: Rolf Dahlgrün, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1908)
* 1974: Anton Aulke, plattdüütsch Schriever (* 1887)
* 1979: Wilhelm Kaisen, Politiker vun de SPD un Börgermeester vun Bremen (* 1887)
* 1996: Marcello Mastroianni, italiensch Filmschauspeler.
* 1999: Desmond Llewelyn, britisch Schauspeler (* 1914)
* 2003: Hope Lange, US-amerikaansch Schauspelerin (* 1931)
* 2004: Renata Tebaldi, italiensch Opernsingerin
* 2004: Herbert Charles Brown, britsch/US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1912)
* 2008: Vi Hilbert, de de Lushootseed-Spraak un -Kultur bewohren helpen (* 1918)
* 2010: Lucien Mathys, belgisch Radrennfohrer (* 1924)
* 2010: Trudy Pitts, US-amerikaansch Jazzmusikerin (* 1932)
* 2012: Peter Struck, düütsch Politiker un Bundsminister (* 1943)
* 2021: Boško Abramović, serbisch Schachspeler (* 1951)
* 2021: Robert Howard Grubbs, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1942)