open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rahmenövereenkamen to’n Schutz vun natschonale Minnerheiten

Dat **Rahmenövereenkamen to’n Schutz vun natschonale Minnerheiten** is en Verdrag, den de Europaraat vörleggt hett un de de Staten, de em ünnerschrieven hebbt, Plichten opleggt, dat se jemehr natschonale Minnerheiten schulen schöölt.

22 Staten hebbt em in’n Februar 1995 ünnertekent, dat he denn 1998 in Kraft treden is.

Dat Övereenkamen schall helpen, dat de Ünnertekerstaten Respekt för de Rechten vun de natschonalen Minnerheiten wiest, dat Diskrimineren verhinnert, Liekheit för all Lüüd vöranbringt, de Kultur un Identität bewohrt un vöranbringt, ok Togang to de Medien un Bildung mööglich maakt un Mööglichkeiten schafft, dat de Minnerheiten an dat apentliche Leven deelnehmen köönt.

Artikel 25 seggt, dat de Staten, de ünnertekt hebbt, elk Johr en Bericht bi’n Europaraat afgeven mööt, wat se dat Johr för de Minnerheiten daan hebbt. Kritik an’n Verdrag gifft dat vör allen dorför, dat dor kuum wat insteiht, wat nich ok al so in annere Verdrääg insteiht un dat dor kuum konkrete Saken instaht, wat de Staten doon mööt. Dor steiht to faken „so wied as mööglich“ un sowat in.
Senat Kaisen VII

De **Senat Kaisen VII** weer in't Amt vun'n 26. November 1963 bit to'n 19. Juli 1965 as Bremer Senat un as Lannsregeern vun Bremen.
Rabil

**Rabil** betekent

* Rabil, Oort op dat kapverdische Eiland Boa Vista,
* Flaaghaven Rabil, de Internatschonale Flaaghaven vun’t Eiland Boa Vista,
* Ekkehard Rabil († 1240), Bischop vun Merseburg,
* Rabel I. (*ar-Rabil*; üm 129 v. Chr.), nabatääsch König,
* Rabel II. (*ar-Rabil*; 70–106), nabatääsch König.
Senat Dehnkamp

De **Senat Dehnkamp** weer in't Amt vun'n 20. Juli 1965 bit to'n 28. November 1967 as Bremer Senat un as Lannsregeern vun Bremen.
Dieter Tiedemann

**Dieter Johann Heinrich Tiedemann** (* 13. März 1935 in Bremerhoben) is en ehmalger Politiker vun Bremen. He weer Bremer Senator.

## Biografie

Tiedemann hatt dat Wertschapsgymnasium an de Pestalozzischule in Bremerhoben absolveert. Van 1954 bit 1957 weer he denn Inspektorenanwärter för den öffentlichen Deenst in Bremerhoben un dornah bis 1971 – toletzt as Steuerböveramtmann bi de Magistrat vun de Seestadt Bremerhoben beschäftigt. Tüschen 1963 un 1967 weer he ok as Faklehrer för de Gemeendverwaltungsschool in Hannober tätig.

He is siet 1960 Lidmaat vun de SPD. Van 1962 bit 1969 weer he Vörsitter vun de Jungsozialisten (Jusos) in Bremerhoben. För de Tiet van 1971 bit 1975 hett hüm de SPD in de Vörstand vun de Ünnerbezirksvörstand vun Bremerhoben wählt.

He weer van 1971 bit 1975 Lidmaat vun de Bremer Börgerschap. 1975 bit 1979 wurr he in den Senat as Senator för Weertschap un Butenhannel in de Senat Koschnick III vun Hans Koschnick beropen.

Nah sien Senatorentiet is he as sülvständig Weertschaps-, Stüer- un Bedrievsberader in Bremerhoben-Leherheid tätig.

## Kiek ok
*1975–1979: Senat Koschnick III

## Literatur
* Handbuch der Bremischen Bürgerschaft
Senat Koschnick II

De **Senat Koschnick II** weer in't Amt vun'n 15. Dezember 1971 bit to'n 3. November 1975 as Bremer Senat un as Lannsregeern vun Bremen.
Senat Koschnick III

De **Senat Koschnick III** weer in't Amt vun'n 3. November 1975 bit to'n 7. November 1979 as Bremer Senat un as Lannsregeern vun Bremen.
David Heyman

**David Jonathan Heyman** (* 26. Juli 1961 in London, Grootbritannien) is en britschen Filmproduzent.

Heyman hett to’n Anfang vun sien Loopbahn as Helpsmann bi de Produkschoon arbeidt. 1992 hett he sien eersten egenen Film *Juice* produzeert, folgt vun *The Stoned Age* 1994 un annere.

He harr enigen Spood as utföhrend Filmproduzent in de USA, güng denn aver wedder torüch na London. 1997 hett he sien egene Firma *Heyday Films*. Siet de Tiet hett he vele bekannte un bedüdende Filmen produzeert, as to’n Bispeel de Harry-Potter-Filmen. In’t Johr 2005 weer David Heyman de utföhrende Produzent vun de CBS-Feernsehreeg *Threshold*. He hett af un to aver ok al mol as Dorsteller in lüttere Rullen för de Kamera stahn.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Heyman is fiefmol för BAFTA Awards nomineert worrn för Filmen ut de Harry-Potter-Reeg. Bit vundaag hett he twee Filmpriesen wunnen:
* 2003: den *[[ShoWest Award]]* as *Filmproduzent vun’t Johr*
* 2004: den *[[BAFTA Children’s Award]]* in de Kategorie *Best Film* för *Harry Potter and the Prisoner of Azkaban*

## Weblenken
Fre’e Demokraatsche Partei

De **Fre’e Demokraatsche Partei** (**FDP** oder 1968–2001 **F.D.P.**) is en liberal Partei in Düütschland. Se weer vun 1949 bit 1956, vun 1961 bit 1966 un vun 1969 bit 1998 en vun de Parteien vun de Bundsregeern vun de Bundsrepublik Düütschland. Alltohopen weer se dor fökener mit bi as all annere Parteien. 

Grünnt wurrn is se an’n 11. Dezember 1948 in Heppenheim. Vörsitter is siet den 7. Dezember 2013 Christian Lindner. Siene Stellvertreders sünd Wolfgang Kubicki, Uwe Barth un Marie-Agnes Strack-Zimmermann. Generalsekretär is Nicola Beer un Schattmeester is Hermann Otto Solms. De Partei hett bi 68.541 Liddmaten (Enn 2010), dormank bi 23% Froonslüde. 

## Wat de FDP will
Wat de FDP hüdigendags will, dat steiht in de *Grundsätz vun Wiesbaden* to lesen. De Partei will, „dat de enkelte Minsch in siene Freeheit stark maakt warrt un süms in’e Hand hett, wat he tostanne bringt“.

## Borns
Senat Koschnick IV

De **Senat Koschnick IV** weer in't Amt as Bremer Senat un Lannsregeern vun Bremen vun'n 7. November 1979 bit to'n 10. November 1983.
Korl Biegemann

**Korl Biegemann** (börgerlich Naam *Karl Ulrich Volkhausen*; * 6. Februar 1854 op Volksen; † 14. Januar 1937 in Schötmar) weer en plattdüütschen Schriever.

Volksen is 1854 as Söhn vun’n Amtsmeier Friedrich Philipp Volkhausen un sien Ehefru Henriette Wilhelmine, borene Falkmann op dat Goot Volksen in Lippe boren. He güng in Retzen op de Volksschool, vun 1864 bet 1872 op Gymnasium in Deppelt. He hett in Würzborg, Göttingen un Leipzig studeert un sien Dokter maakt. He weer denn Dokter un later Medizinalraat in Deppelt. He weer blangenbi ok de Baas op’n Amtsmeierhoff Volksen. Ünner sien Schrieversnaam Korl Biegemann hett he op Plattdüütsch Riemels schreven, de sik vör allen mit de Landschop in Lippe befaten deen.

Na Biegemann sünd in Iufeln, Lemge, Lage, Ankiusen un Schieder Straten Korl-Biegemann-Straat nöömt worrn.

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Warken

* *[http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:6:1-86922 Twisken Biege un Weern. H. Hinrichs, Deppelt 1900]*
* *[http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:51:1-2651 Plattdeutsche in Lippe gang und gebe Redensarten. Meyer, Deppelt 1919]*
* *Late Sommer.* Meyer, Deppelt 1923
* *Dat leste Blatt.* Meyer, Deppelt 1925
* *Iut Deppelts äolen Dagen.* Meyer, Deppelt 1929

## Weblenken
Senat Wedemeier I

De **Senat Wedemeier I** weer in’t Amt vun’n 18. September 1985 bit to’n 15. Oktober 1987 as Bremer Senat un as Lannsregeern vun Bremen.
Senat Wedemeier II

De **Senat Wedemeier II** weer in’t Amt vun’n 15. Oktober 1987 bit to’n 11. Dezember 1991 as Bremer Senat un as Landsregeern vun Bremen.
Doris Kunstmann

**Doris Kunstmann** (* 22. Oktober 1944 in Hamborg) is en düütsche Schauspelerin. 

Kunstmann is de Dochter vun de Schauspelerin un Grafikerin Erika Kunstmann un Produzent  Georg Thiess. Se is bi hör Grootöllern upwussen un hett dornah en Internat in Sankt Peter-Ording besöcht. Se hett sück al fröh för de Schauspeleree intresseert un as se hör Middelschoolafsluss kregen harr, hett se sück up de Raat vun de Schauspeler Joseph Offenbach henn in Hamborg to’n Schauspeler utbilden laaten.  Eerst Böhnenuptreden harr se 1962 an dat Hamborger Junge Theater, een Johr later debüteer se up de Lienwand mit en Nebenrull in „Sie fanden ihren Weg“. De Dörbröök as anerkannt Filmschauspelerin keem aber eerst 1968 as *Nora* in Ugo Liberatores „Das Geschlecht der Engel“, worut en enge Früendschap mit den italienschen Speelbass wurr. Mit hüm hett se denn ok noch de Films „Bora Bora“ (1968) und „Lovemaker“ (1969) dreiht.

Torüch in Düütschland hett Alfred Vohrer hör as *Irene Waldegg* in sien Simmel-Adaption „Und Jimmy ging zum Regenbogen“ (1971) besett. Twee Johr later weer se neben Harald Leipnitz noch mal ünner Alfred Vohrer in de Simmel-Film „Alle Menschen werden Brüder“ to seen. Dornah keemen ganz verscheeden Rullen in internatschonal Kinopruduktschonen. För de letzte Johren sünd dor to nömm: „Les Équilibristes“ (1992), „Happy Birthday, Türke!“ (1992), „Frauen sind was Wunderbares“ (1994), „Funny Games“ (1997); toletzt kunn man Kunstmann as *Frau Pfeffer* neben Hape Kerkeling in de Kummedie „Samba in Mettmann“ (2004) seen. 

1975 kreeg Doris Kunstmann de Goldene Kamera vun de Programmtietschrift Hörzu. En Johr later hett se de Koopmann Michael Fuhrmann heiraat, de mit hör en Marlene-Dietrich-Film produzeeren wull. Aber dat Projekt wurrn to’n Desaster, Fuhrmann Konkurs anmellen wurr to en Gefängnisstraaf verurdeelt; Doris Kunstmann bleev up en Barg vun Millionen Schulden sitten. 

Aber se leet sück dör disse privaat Torüchslääg nich ünnerkriegen. Se speelt nu faken in Feernsehregen und Feernsehfilmen mit, so as bi Derrick, Sonderdezernat K1, Ein Fall für zwei oder Tatort, aber ok in Regen as Adelheid und ihre Mörder, Schlosshotel Orth, Freunde fürs Leben, Edel & Starck.

## Filmografie (Utwahl)

## Höörböker un -spelen (Utwahl)
* 2001: *[[Ein Mann von der Straße]]*
* 2003: *[[Die Meute der Mórrígan]]*, Hörspiel (Die Morrigan)
* 2004: *[[Bitte streicheln Sie hier]]*, Hörbuch (leest vun Doris Kunstmann)
* 2006: *[[DiE DR3i]] – Die Pforte zum Jenseits*, (Folge 2/2006, Stimm vun Dorothy Winter)
* 2006: *[[Oskar und die Dame in Rosa]]*, Stück von Éric-Emmanuel Schmitt

## Weblenken
*
Willow

**Willow** is en Fantasy-Film ut dat Johr 1988. De Geschicht för den Film hett George Lucas schreven, Bob Dolman schreev dat Dreihbook.

## Inholt
Na en Prophezeien warrt de böse Königin Bavmorda een Dag vun en Fro vun’n Throon stött. Üm dat to hinnern, gifft se Befehl, all nee’ boren Deerns, de en sünner’t Mol hett ümtobringen. De Plan geiht nich op, as de lütte Elora-Danan in Sekerheit bröcht warrt, bevör Bavmorda ehr Ritual maken kann. Dat Kind warrt vun den Nelwyn (en Dwargvolk) Willow  funnen, de en groten Töverer warrn will. Nadem Willows Dörp vun Monsters angrepen warrt, de dat Kind söken doot, kriggt Willow den Opdrag, ehr na de Daikinis (de Minschen) to bringen.

Dat geiht man nich ganz so eenfach vör sik, as se sik dat toeerst dacht hebbt. Woll findt he den Krieger Madmartigan, den he dat Kind anvertroen deit, de aver lett sik dat gau wedder afluchsen, wat Willow spitz kriggt. Vun de Fee Cherlindrea kriggt he den Opdrag, toeerst de Töversche Fin Raziel to finnen un Elora-Danan denn in de Borg Tir Asleen in Sekerheit to bringen. Tohopen mit Madmartigan un de twee Brownies Rool un Franjean maakt Willow sik op den gefährlichen Weg.

Dorbi hollt de Truppen vun Bavmorda, mit ehr Dochter Sorsha jem jümmer wedder in un maakt jem dat Leven swor. Man, Sorsha verleevt sik in Madmartigan, lööpt över un stellt sik an de Siet vun den Krieger, Raziel un Willow gegen ehr Moder, de in de Twüschentiet in ehr Borg dat Ritual praat maken deit, üm dat Kind tonichten to maken. Dor in de Borg kummt dat opletzt to’n Kamp, wo Elora-Danan mit eenig Kräft rett un Bavmorda slahn warrn kann.

## Anners wat
* De Geschicht, de in’n Film vertellt warrt, is later vun George Lucas un Chris Claremont in en Booktrilogie wieterschreven worrn, de ünner de Titels „Schattenmond“, „Schattendämmerung“ un „Schattensonne“ in’n Hannel weern.
* De Film is an verscheeden Öörd in Kalifornien, Wales, England un Nieg Seeland dreiht worrn.
* Bi’t Dreihn vun’n Film hebbt sik Joanne Whalley un Val Kilmer in’nanner verleeft un noch in’t lieke Johr heiraadt. Man, de Eh is 1996 wedder scheedt worrn.

## Utteken
De Film is 1989 un 1990 för en ganze Reeg Filmpriesen nomineert worrn, dorünner dreemol för den *[[Saturn Award]]* un sogor ok för twee *[[Oscar]]*s för de Trick- un Sound-Effekten. Man, ok för den *[[Razzie Award]]* weer de Film tweemol vörslahn, so ok för dat slechteste Dreihbook. Wunnen hett de Film opletzt een Filmpries:
* 1990: den *[[Saturn Award]]* in de Kategorie *[[Saturn-Pries för de beste Kledaasch|Best Kledaasch]]* för Barbara Lane.

## Weblenken
Löw

**Löw** betekent

* Löw, en Beteken för den eersten Henkershelpsmann.

**Löw** oder **Loew** is de Familiennaam von

* Emanuel Löw (1834–1908), Swiezer Politiker,
,
* Gerhard Loew, düütsch Theatermaker,
* Harald Löw (* 1936), öösterrieksch Maler,
* Hermann Loew (*Friedrich Hermann Loew*; 1807–1879), düütschen Entomoloog,
* Holger Loew (* 1978), düütsch Radrennfohrer,
* Joachim Löw (* 1960), düütsch Footballspeler un -trainer,
* Johann Franz Loew vun Erlsfeld (1648–1725), böhmsch Dokter un Musiker,
* Johann Joseph Ignaz Loew vun Erlsfeld (1673–1713), böhmsch Jurist un Universitätsrekter,
* Judah Löw (1525–1609), Rabbiner in Prag,
* Jürg Löw (* 1946), Swiezer Schauspeler un Synchroonsnacker,
* Konrad Löw (* 1931), düütsch Politoloog,
* Marcus Loew (1870–1927), US-amerikaansch Kinoünnernehmer,
* Maria Theresia Löw (1809–1855), düütsch Sopranistin un Harpspelerin,
* Moses Max Löw (1857–?), öösterrieksch Architekt,
* Oskar Loew (1844–1941), düütsch Chemiker,
,
* Raimund Löw (* 1951), öösterrieksch Historiker un Journalist,
* Reinhard Löw (* 1949), düütsch Naturwetenschopper un Philosoof,
* Victor Löw (* 1962), nedderlandsch Schauspeler,
* Zsolt Lőw (* 1979), ungaarsch Footballspeler.
Cottbus/Chóśebuz

**Cottbus** (Neddersorbsch **Chóśebuz**, Böversorbsch **Choćebuz**) is en Stadt in’n Oosten vun Düütschland.

De Naam Cottbus leid sück af ut de slawoonsch oder wendisch Naam "Chójśkebukti", wat sovöl heet as "muie Hüüs". Se is nah de Landshööftstadt Potsdam de tweetgröttste Stadt vun Brannenborg. Cottbus hett den Status vun en kreisfree Stadt un höört to de veer Böverzentren vun Brannenborg. Dor gifft dat blots en lütten wendisch Minnerheet (ruch weg 1% vun de Bevölkerung), se gellt aber as dat politische un kulturelle Zentrum vun de Wenden in de Nedderlausitz.

Siet 1976 is Cottbus en Grootstadt mit mehr as 100.000 Inwahner. De Stadt is en Deenstleistungs-, Wetenschaps- un Verwaltenszentrum.

## Stadtindelen
Dat Stadtrebeet vun Cottbus is in 19 Stadtdeelen upgledert. De angegeben Inwahnertall betreckt sück up den 31. März 2007. Utgahnd vun dat Stadtzentrum handelt sück dat um folgend Stadtdeelen:

* (1) Mitte (Srjejź) mit 8.529 Inwahner
* (2) Neu und Alt Schmellwitz (Chmjelow) mit 15.499 Inwahner
* (3) Sandow (Žandow) mit 16.477 Einwohnern
* (4) Spremberger Vorstadt (Grodkojske pśedměsto) mit 13.863 Inwahner
* (5) Ströbitz (Strobice) mit 13.940 Inwahner 
* (6) Sielow (Žylow) mit 3.592 Inwahner
* (7) Saspow (Zaspy) mit 693 Inwahner
* (8) Merzdorf (Žylowk) mit 1.216 Inwahner
* (9) Dissenchen (Dešank) mit 1.184 Inwahner
* (10) Branitz (Rogeńc) mit 1.378 Inwahner 
* (11) Madlow (Modłej) mit 1.889 Inwahner
* (12) Sachsendorf (Knorawa) mit 13.554 Inwahner
* (13) Döbbrick (Depsk) mit 1.824 Inwahner
* (14) Skadow (Škodow) mit 541 Inwahner 
* (15) Willmersdorf (Rogozno) mit 739 Inwahner
* (16) Kahren (Korjeń) mit 1.311 Inwahner 
* (17) Kiekebusch (Kibuš) mit 1.334  Inwahner
* (18) Gallinchen (Gołynk) mit 2.656 Inwahner 
* (19) Groß Gaglow (Gogolow) mit 1.456 Inwahner.

## Bekannt Lüüd, de hier boren sünd
* Günter Fuhlisch (1921-2013), Orchesterbaas un Posaunist
* Ehrhardt Post (1881-1947), Schachmeester un -funktschonär

## Filmographie
* »Bilderbuch Deutschland«, Cottbus, Dokumentation, Produktion: RBB, Eerstutstrahlung: 19. März 2006, 45 Min.
* BTU Cottbus, Dokumentationen, Produktion: Brandenburgische Technische Universität, IKMZ Videothek
* »Im Osten geht die Sonne auf«, Energie Cottbus, Dokumentation, Produktschoon: 2001 

## Literatur
* *Cottbus*. Von Steffen Krestin, Sutton Verlag, 2002, ISBN 3-89702-420-9
* *Faszination Cottbus*. Von Thomas Kläber, Hartmut Schatte, Regia-Verlag, 2005, ISBN 3-936092-59-1
* *Cottbus - Schöne Seiten einer Stadt*. Von Thomas Kläber, Norbert Krauzig, Erich Schutt, ALfa-Verlag, 2002, ISBN 3-935513-05-4
* *Architekturführer Cottbus*. Von Ingrid Halbach, Karl-Heinz Müller, Steffen Delang
* *Cottbus - 850 Jahre*. Von Arielle Kohlschmidt, Siegfried Kohlschmidt, Thomas Kläber, 2005, ISBN 3-937503-12-9
* "Cottbus spielend kennen lernen" Ein Quiz mit 100 Fragen und Antworten. 2006, ISBN 3-935881-33-9
* Stadtplan Cottbus 1927. mehrfarbiger, großformatiger Reprint mit Straßenverzeichnis. 2006, ISBN 3-935881-40-1

## Weblenken

* Offiziell Websteed vun de Stadt Cottbus
* Hööftsatzung vun de kreisfree Stadt Cottbus
Crips

De **Crips** sünd en vun de groten US-amerikaanschen Gangs. Se sünd an un for sik tohuse in Los Angeles in Kalifornien. De beiden annern groten Gangs sünd de Bloods un de Mara salvatrucha. 

Hüdigendags sünd de Crip-Gangs ok in annere Länner to finnen, as in Süüdafrika un in de Nedderlannen. In Los Angeles deelt se sik noch mol in allerhand Ünnergruppen up un hefft den Drogenmarkt in düsse Stadt, tohopen mit de Bloods, in de Hand. Man midderwielen sünd ok annere Gangs upkamen, besunners latienamerikaansche. De Crips sünd unbannig brutal un regelmatig gifft dat blödigen Striet mank verscheden Crip-Gangs un twuschen Crips un Bloods. Hüdigendags sitt meist 100 Liddmaten vun de Crips un de Bloods in Kalifornien achter Trallen un tööft up jem ehr Henrichten. 

Toeerst sünd de Crips en Stratengang ween. Raymond Washington hett jem in de 1960er Johren ünner den Naam „Baby Avenues“ upmaakt. Dat hett nich lang duert, denn is de Gang slankweg grötter wurrn un hett den Naam „Avenues Crips“ kregen. Cribs is Slang un heet so veel as Huus oder Butze. Vun düssen Utdruck kümt nu Crips vun her. Künnig weern kann een jem an jem ehr blaue Kledaasch. Snoop Dogg is en vun jem ehr beröhmtesten Mackers. 

Verscheden Gangs vun de Crips ut Los Angeles:

* Eight Tray Gangster Crips
* Kelly Park Compton Crips
* Sons Of Samoa (S.O.S.Gang)
* Nutty Blocc Compton Crips
* Neighbor Hood Crips
* Tragniew Park Crips
* Rollin' 20's
* Rollin' 30's
* Rollin' 60's
* Rollin' 100's
* Hoover Crips
* Long Beach Insane Crips
* Corner Pocket Crips
* P.J. Crips
Swaansche Spraak

**Swaansch** (op Swaansch ლუშნუ ნინ  *lušnu nin*) is ene Spraak, de vun üm un bi 30.000 Minschen in de Region Swanetien in Georgien snackt warrt. Disse Lüüd höört meist all to dat Volk vun de Swanen. De Spraak is Deel vun de süüdkaukaaschen Spraken.

## Literatur

* Gamkrelidze, Thomas V. u. Givi I. Mačavariani (1982): *Sonantensystem und Ablaut in den Kartwelsprachen.* (Hoochdüütsch vun Winfried Boeder). Tübingen: Narr.
* Schmidt, K. H. (1991): *Svan.* In: *The Indigenous Languages of the Caucasus*, Bd. 1: *The Kartvelian Languages*; hrsg. von Alice C. Harris; Delmar (New York): Caravan Books.

## Weblenken

* Swaansch to’n Anhöörn (engelsch, georgsch)
João Galego

**João Galego** is en Oort in’n Noordoosten vun dat Eiland Boa Vista in de Republiek Kap Verde.

## Geografie
João Galego is en teemlich lütt un eenfach Dörp in de Neeg vun Fundo Figueiras un Cabeço dos Tarafes ruchweg 30 km wiet weg vun de Hööftstadt vun’t Eiland, Sal Rei. De dree lütten Öörd warrt tomeist tohopen faat ünner den Begreep *Norte* – wietere Öörd gifft dat in de negere Ümgegend nich. Dat Dörp liggt an de Straat, de vun Norte na Sal Rei föhrt.

De Oortschap liggt in’t wööstordige Klima vun Boa Vista un krigg dorüm blots wenig Nedderslag in’t Johr. Dat gifft aver ok Johren, wo dat nich eenmol regent. Ackerbo oder Veehtucht is dorüm meist gor nich to finnen, blots man en beten Aaft un ’n beten Rindveeh. Versorgt warrt de Oort mehrstendeels ut de annern Rebeden vun de Republiek. De Gegend üm João Galego is tomeist Wööst, dat in’n Daalrebeet liggt mit högeret Land na’n Westen un na’n Noorden un eenige Bulten un lütte Bargens in’n Süüden. De Koordinaten sünd 16°09’ N un 22°45’ W.

Dat Dörp höört to de pulterigsten vun’t Eiland. De meisten Hüüs sünd ut Zement un Steen boot, man, enige bestaht ok blots ut Lehm un Tegels. En zentrale Stroomversorgen is noch nich bit João Galego leggt worrn, un ok en Telefonleitung is noch nich för jeden togänglich.
Eurydome (Maand)

**Eurydome** (ok *Jupiter XXXII*) is en vun de lütten Maanden vun den Planet Jupiter. Opdeckt weer de an’n 9. Dezember 2001 vun en Koppel vun US-amerikaansche Astronomen an de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer **S/2001 J 4**. Nöömt is de Maand nu na Eurydome, de een vun de Chariten in de greekschen Mythologie is.

## Ümloopbahn
De Maand kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 22.865.000 km üm den Jupiter un bruukt dorför ungefähr 717 Daag un 7 Stünnen. De Bahn hett en Exzentrizität von 0,276 un is üm 150,3° gegen den Äquater vun den Jupiter neegt. De Bewegen vun den Maand warrt dorüm as retrograad ansehn, dat bedüüt, dat sik Eurydome gegen de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn sünd wat liekers as ok de Bahnen vun annere Maanden. De warrt dorüm tohopenfaat to de Pasiphae-Grupp, nöömt na den gröttsten Maand dorvun.

## Egenschoppen
Eurydome is mit en middleren Dörmeter vun blots 3 km en vun de ganz lütten Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand bannig düster. De Dicht liggt bi 2,6 g/cm³. Dorut warrt vermoot, dat Arche tomehrst ut Silikat-Steen opboot is, as ok de annern Maanden ut de Grupp.
1842

## Wat passeert is

## Boren
* 25. Februar: Karl May, düütsch Schriever († 1912)
* 12. Juni: Rikard Nordraak, norweegsch Komponist († 1866)
* 7. September: Knud Johannes Vogelius Steenstrup, däänsch Geoloog un Gröönlandforscher († 1913)
* 7. September: Johannes Hermann Zukertort, poolsch Schachspeler († 1888)
* 23. September: Geuchien Zijlma, nedderlandschen Politiker un grönnengsche Schriever († 1922)
* 8. Dezember: Alphonse Louis Nicolas Borrelly, franzöösch Astronom († 1926)

## Storven
* 29. März: Ludwig Haach, düütsch Maler, Tekner un Koppersteker (* 1813) 
* 11. Juni: Jean-Victor Bertin, franzöösch Maler (* 1767)
* 21. September: James Ivory, schottsch Mathematiker un Astronom (* 1765)
1844

## Wat passeert is
* 27. Februar: De Dominikaansche Republiek maakt sik los vun Haiti.

## Boren
* 3. Januar: Hermann Eggert, düütsch Architekt († 1920)
* 27. März: Alma Kriesche, hoog- un plattdüütsche Schrieversch un Froenrechtlersch († 1923)
* 30. März: Paul Verlaine, franzöösch Schriever († 1896)
* 20. April: Juan Idiarte Borda, uruguayisch Politiker un Präsident († 1897)
* 27. Juni: Arthur Gardiner Butler, britisch Entomoloog, Arachnoloog Lepidopteroloog un Ornitholoog († 1925)
* 15. Oktober: Friedrich Nietzsche, düütsch Philoloog un Philosoph († 1900)
* 22. Oktober: Louis Riel, Anföhrer vun de Mestizen un Indianers in Kanada († 1885)
* 22. Oktober: Sarah Bernhardt, fransch Schauspelersche un Weltstar († 1923)
* 8. Dezember: Pelham Aldrich, engelsch Admiral un Polarforscher († 1930)

## Storven
* 22. April: Henri Montan Berton, franzöösch Komponist (* 1767)
* 29. Juli: Franz Xaver Wolfgang Mozart, öösterrieksch Komponist un Klaveervirtuose (* 1791)
* 28. August: Giuseppe Bernardino Bison, italieensch Maler (* 1762)
Senat Scherf II

De **Senat Scherf II** weer in’t Amt vun’n 7. Juli 1999 bit to’n 4. Juli 2003 as Bremer Senat un Lannsregeern vun Bremen.
Senat Scherf III

De **Senat Scherf III** weer in't Amt vun'n 4. Juli 2003 bit to'n 7. November 2005 as Bremer Senat un Lannsregeern vun Bremen. Henning Scherf harr sik vörnahmen, midden in düsse Wahlperiood Bott to geven un dat Stüerrad in Jens Böhrnsen siene Hand to leggen. Denn konn Böhrnsen sik na siene Meenung al bi de Wählers bekannt maken un harr gröttere Chancen bi de neegste Wahl.
David Janssen

**David Janssen** (* 27. März 1931 in Naponee, Nebraska as *David Harold Meyer*; † 13. Februar 1980 in Malibu, Kalifornien) weer en US-amerikaansch Filmschauspeler, de besünners dör de Rull as *Dr. Richard Kimble* bekannt wurrn is. 

## Leven
Siene Jöögd verbrooch David Janssen in Hollywood, nahdem sien Moder Berniece Graf, en ehmalge Miss Nebraska, de ok in de Ziegfeld Follies uptreden weer, sück vun sien Vader trennt harr. 1937 hett se Eugene Janssen heiraat, de sien Naam David denn bis sien Start in’t Showgeschäft bruukt hett. 

Janssen, de eerst Sportler wurrn wull, dat aber wegen en Verletzung upgeven harr, harr 1945 sien eerste Rull in *It’s a Pleasure*, aber 20th Century Fox leet hüm wiels he afstahn Ohren harr bold weer fallen. He is denn to Universal un kreeg Anfang vun de 1950er-Johren tallriek Rullen. Wirklich bekannt wurr he aber eerst as TV-Star in de Serie *Richard Diamond, Private Detective* van 1957 un vör allen as Richard Kimble in *The Fugitive* (*Auf der Flucht*) (1963–1967). 

He weer ok dornah noch in tallriek Feernsehrullen to seehn, t.&nbsp;B. in de Kultserie Harry O (1974–1978) oder in *Colorado Saga* (1978).

Janssens Partnerin weer van 1958 bit to de Scheedung 1973 Ellie Graham. Af 1975 leev he mit Dani Crayne tosommen. 

Janssen weer swoor alkoholkrank un ok en düchtigen Schmöker. As Oorsaak för sien plötzlich Dood dör en Hartinfarkt nimmt man Överarbeiten un sien exzessiv Leven an; dat geev aber ok Spekulatschonen för Alkohol- oder Drogenmißbruuk. 

## Filmen (Utwahl)

## Utteken
Janssen weer tosamen ölven mol för renomeerte Filmpriesen vörslahn, vun de he fief wunnen hett:
* 1961: den *[[Golden Laurel]]* in de Kategorie *Beste ne’e määnliche Person*
* 1966: den *[[Golden Globe]]* in de Kategorie *Best Feernsehstar – Mann* för *The Fugitive*
* 1966: den *[[Photoplay Award]]* in de Kategorie *Polpulärste männliche Star*
* 1967: de *[[Golden Kamera]]* in de Kategorie *Tokieker Kamera*
* sien Steern op’n *[[Walk of Fame]]*

## Weblenken
*
Eukelade (Maand)

**Eukelade** (ok *Jupiter XLVII*) is en vun de lütten Maanden wieter buten vun den Planeten Jupiter.

Opdeckt weer Eukelade an’n 5. Februar 2003 dör en Koppel vun Astronomen ünner dat Regeer vun S.&nbsp;Sheppard. Toeerst weer he S/2003&nbsp;J&nbsp;1 nöömt, later denn hett he sien offiziellen Naam na Eukelade, een vun de Musen un Dochter vun Zeus ut de greekschen Mythologie, kregen.

## Ümloopbahn
Eukelade löpt in en middleren Afstand von 23.661.000 km üm den Jupiter un bruukt dorför 746 Daag un 10 Stünnen. De Maandbahn hett en Exzentrizität vun 0,272 un wiekt dormit bannig vun en Kreis af. De Bahn is butendem üm 165,5° gegen den Jupiter-Äquater neegt. Dormit löpt Eukelade *retrograd*, also gegen den Dreihsinn vun’n Jupiter, üm den Planeten.

Vun wegen disse Bahnegenschoppen warrt de Maand to de Carme-Grupp rekent, de na denn Jupiter-Maand Carme nöömt is. Dat is de gröttste ut de Koppel.

## Physikalsch Egenschoppen
De Dörmeter vun Eukelade is üm un bi 4 km, he is also bannig lütt. De Dicht warrt op 2,6 g/cm³ schätzt. Man nimmt an, dat de Maand vör allen ut Silikat-Steen besteiht. Eukelade is ok bannig düster. De Bavenflach reflektiert blots 4 % vun dat infallend Sünnlicht torüch. Man seggt, he hett en Albedo vun 0,04.
Senat Scherf I

De **Senat Scherf I** weer in’t Amt as Bremer Senat un Lannsregeern vun Bremen vun’n 4. Juli 1995 bit to’n 7. Juli 1999. Na dat Ut’eneenfallen vun de Ampelkoalitschoon hett Henning Scherf en Senat ut de Grote Koalitschoon vun CDU un SPD tohopenstellt.
Internatschonale Organisatschoon för Volkskunst

De **Internatschonale Organisatschoon för Volkskunst** (IOV) sett sik för dat Bewohren vun Volkskultur in. Se is ene Organisatschoon, de nich vun en Regeren afhängt, un arbeidt mit de UNESCO tohoop. Ünner annern schall dör kulturellen Uttuusch dat Verständnis mank de Völker verbetert un to’n Weltfreden bidragen warrn. De Generalsekretär vun de IOV sitt in Andorf in Öösterriek.

De IOV is 1979 in Oostrozebeke in Belgien grünnt worrn. 1983 is de IOV Liddmaat vun de UNESCO worrn.

## Weblenken

* Websteed vun de IOV (engelsch)
1868

## Wat passeert is

### Wetenschoppen un Technik
* De Stadt Esbjerg wurrd grünnd.
* 23. März: De University of California, Berkeley wurrd grünnd.
* 18. August: De franzöösche Astronom Pierre Janssen deckt wiel en Sünndüsternis en gele Spektrallien op un finnt dormit den eersten Henwies op dat Element Helium.

## Boren
* 2. Januar: Ernst Moyat, düütsch Chemiker († 1937)
* 21. Januar: Heinrich Teut, plattdüütsch Schriever († 1963)
* 6. Februar: Sigmund Hein, öösterrieksch Lepidopteroloog († 1945)
* 9. Februar: Richard Vahsel, düütsch Kapitän un Polarforscher († 1912)
* 27. Mai: Johann Peter Klassen, plautdietsch Schriever un Prediger († 1947)
* 3. Juni: Ivar Henning Mankell, sweedsch Komponist († 1930)
* 6. Juni: Robert Falcon Scott, britisch Marineoffizier un Polarforscher († 1912)
* 15. Juni: Paul Klimsch, düütsch Maler un Illustrater († 1917)
* 4. Juli: Henrietta Swan Leavitt, US-amerikaansch Astronomin († 1921)
* 19. Dezember: Josep Comas i Solà, katalaansch Astronom († 1937)
* 23. Dezember: Richard Teichmann, düütsch Schachmeester († 1925)
* 24. Dezember: Emanuel Lasker, düütsch Schachspeler, Mathematiker un Philosph († 1941)

## Storven
* 20. Januar: Johann Friedrich Danneil, düütsch Historiker (* 1783)
* 1. Juni: James Buchanan, US-amerikaansch Politiker un 15. Präsident vun de USA (* 1791)
* 17. September: Roman Nose, Hööftling vun de Cheyenne-Indianer (* üm un bi 1830)
* 26. September: August Ferdinand Möbius, düütsch Astronom un Mathematiker (* 1790)
* 13. November: Gioachino Rossini, italieensch Komponist (* 1792)
1867

## Wat passeert is

## Boren
* 29. Januar: Elisabeth Büchsel, düütsch Malerin († 1957)
* 25. Februar: Rudolf Tarnow, nedderdüütsch Dichter († 1933)
* 25. März: Arturo Toscanini, italiensch Dirigent († 1957)
* 5. April: Ernest Wool Lewis, britisch Tennisspeler († 1930)
* 25. April: August Eiebakke, norweegsch Maler († 1938)
* 6. Mai: Alfred Cheetham, engelsch Seemann un Forschungsreisender in de Antarktis († 1918)
* 8. Juni: Frank Lloyd Wright, US-amerikaanschen Architekt († 1959)
* 28. Juli: Charles Dillon Perrine, US-amerikaansch Astronom († 1951)
* 20. August: Richard Reinhard Emil Schorr, düütsch Astronom († 1951)
* 6. September: Hermann Bahner düütsch Landschapsmaler († 1938)
* 16. Oktober: August Lähn, plattdüütsch Schriever († 1955)
* 7. November: Marie Curie, poolsche Chemikerin, Physikerin un tweefack Nobelpriesdräger († 1934)
* 8. November: Léon Houa, belgisch Radrennfohrer († 1918)
* 25. Dezember: William Lashly, britisch Polarforscher († 1940)
* 26. Dezember: Eduard Kück, plattdüütsch Wöörbokschriever († 1937)

## Storven
* 14. Januar: Jean Auguste Dominique Ingres, franzöösch Maler (* 1780)
* 9. Mai: Jacques-Joseph Champollion, franzöösch Archäoloog un Bibliothekar (* 1778)
* 1. August: Christian Wilhelm Lindemann, düütsch Jurist un Minister vun dat Königriek Hannover (* 1798)
* 25. August: Michael Faraday, engelsch Utfinner (* 1791)
* 26. September: James Ferguson, schottsch Ingeniör un Astronom (* 1797)
Herbert Charles Brown

**Herbert Charles Brown** (* 22. Mai 1912 as *Herbert Brovarnik* in London; † 19. Dezember 2004 in West Lafayette) weer en britsch un US-amerikaansch Chemiker.

Van 1946 bit 1978 hett Brown as Perfesser an de Purdue University in West Lafayette, Indiana (USA) arbeit.

In dat Johr 1979 hett he tosommen mit Georg Wittig den Nobelpries för Chemie kregen. De Pries kreeg he för sien Verdeenst in de Entwickeln vun Borverbinnen to wichtig Reagenzien in de orgaansch Synthese. Brown hett de meest vun de hüüd üblichen Reduktschoonsmiddel för Aldehyden un Ketonen, so as Natriumborhydrid oder Lithiumaluminiumhydrid. Dorneben hett he sück mit de Additschoon vun Boranen an Olefinen beschäftigt.
1863

## Wat passeert is
* 24. Februar: Dat Territorium *New-Mexico* warrt updeelt in de beiden ne'en Territorien Arizona un New Mexico.
* 1.- 3. Juli: Slacht bi Gettysburg. General Robert E. Lee verlüst mit sien konfödereerten Truppen bi 28.000 Mann, de Slacht un den US-amerikaanschen Krieg

## Boren
* 17. Januar: David Lloyd George, britisch Politiker un Premierminister († 1945)
* 28. Januar: Wilhelm Klußmann, düütsch Jurist, Banker un Politiker († 1941)
* 4. Februar: Pauline Strauss-de Ahna, düütsch Singerin (Sopran) († 1950)
* 24. Februar: Umberto Cagni, italiensch Forscher un Admiral († 1932)
* 10. Juni: Louis Couperus, nedderlannschen Schriever un Dichter († 1923)
* 21. Juni: Max Wolf, düütsch Astronom († 1932)
* 4. Juli: Samuel Lipschütz, US-amerikaansch Schachspeler († 1905)
* 30. Juli: Henry Ford, US-amerikaansch Ünnernehmer in Automobilindustrie († 1947)
* 7. August: Gustav Sieg, plattdüütsch Schriever († 1913)
* 3. November: Blanche Bingley, engelsch Tennisspelerin († 1946)
* 11. November: Hudson Stuck, US-amerikaansch Geistlicher, Bargstieger, Forschensreisender un Schriever († 1920)
* 18. Dezember: Franz Ferdinand vun Öösterriek-Este, Thronfolger vun Öösterriek-Ungarn († 1914)
* 29. November: Rudolf Steinmetz, düütschen Teholoog († 1940)

## Storven
* 11. September: Johann Wilhelm Schirmer, düütsch Maler un Grafiker (* 1807)
Zoltán Gyimesi

**Zoltán Gyimesi** (* 31. März 1977) is en ungaarschen Schachspeler. 

In dat Johr 2005 is he ungaarsch Meester in’t Schach wurrn un hett ok noch de Schnellschach-Europameesterschap in Warschau winnen kunnt. Dorbi hett he in’t Halffinale gegen den Oldmeester Wiktor Kortschnoi wunnen. 

Gyimesi hett den Titel vun en Schachgrootmeester un speelt siet 2002 för de ungaarsch Natschonalmannschap ok bi Schacholympiaden. 

## Weblenk un Born
* Gyimesi auf chessgames.com
Läng

**Läng** betekent

* den Bedrag vun de Utdehnen in en sünnere Richt, kiek bi:
** Läng (Mathematik),
** Läng (Algebra),
** Läng (Physik),
* en Winkel in sphäärsche Koordinatensystemen:
** Geograaphsch Läng as Deel vun’t geograafsche Koordinatensystem,
** Astronoomsch Läng as Deel vun’t astronomsche Koordinatensystem in de Geodäsie,
** Ekliptikal Läng as Deel vun’t eklitikal Koordinatensystem in de Astronomie,
* Läng, en ooltgreeksche Metrik vun Versen.

**Läng** is de Familiennaam von

* Hans Läng (1919–2012), Swiezer Ethnoloog un Schriever,
* Peter Läng (* 1986), swiezersch-thailandschen Footballspeler.
Läng (Physik)

De **Läng** is en vun de Grundgrötten in de Physik. Se betekent de Dimenschoon vun de linearen Utdehnen oder ok den Afstand vun twee physikaalsch Objekten toenanner.

De Läng is över Meetvörschriften un de Längden-Normal defineert. Dat Formelteken dorför is *l* un de Eenheit na dat SI-System is dat Meter (*m*). För Angaven vun’n Weg oder Kurvenlängden, warr as Formelteken tomeist *s* bruukt.

Dat Meten vun de Läng geiht över verscheden Meetredschoppen un Maatstääv. De Läng vun Afstännen vun twee Punkten oder vun en Maatstaff warrt in de klass’schen Physik as konstant annahmen. In de speziellen Relativitätstheorie is de Läng aver afhangig vun den relativen Tostand vun’t Bewegen vun den enkelten Tokieker. Man snackt ok vun de relativistischen Längenkontrakschoon.

De Läng vun de körtere Siet vun en Saak warrt ok as **Breed** (*b*) betekent, Längden in piellieke Richten nöömt man tomeist **Hööch** (*h* oder *z*) oder Deep, wenn dat na ünnen geiht.

## Kiek ok
* Längenmaat
Gnesen

**Gnesen** (poolsch *Gniezno*) is de ole Hööftstadt vun Polen. Se liggt ruch weg 50 km ööstlich vun Posen, un hett 70.000 Inwahner up en Flach vun 40,90 km².

Eerste Besiedlungen in disse Rebeet geev dat all to de Steentiet. 

## Weblenken
Taygete (Maand)

**Taygete** (ok *Jupiter XX*) is en vun de lütten Maanden wieter buten vun den Planeten Jupiter.

De Maand weer an’n 25. November 2000 dör en Koppel vun Astronomen ünner dat Regeer vun S.&nbsp;Sheppard. Toeerst weer he S/2000&nbsp;J&nbsp;9 nöömt, later denn hett he sien offiziellen Naam na Taygete, wat een vun de Plejaden ut de greekschen Mythologie is, kregen.

## Ümloopbahn
Taygete löpt in en middleren Afstand von 23.360.000 km üm den Jupiter, woför de Maand ruchweg 732 Daag un 5 Stünnen bruukt. De Maandbahn hett en Exzentrizität vun 0,252 un wiekt dormit bannig vun en Kreis af. De Bahn is butendem üm 165,2° gegen den Jupiter-Äquater neegt. Dormit löpt Taygete *retrograd*, also gegen den Dreihsinn vun’n Jupiter, üm den Planeten.

Vun wegen disse Bahnegenschoppen warrt de Maand to de Carme-Grupp rekent, de na denn Jupiter-Maand Carme nöömt is. Dat is de gröttste ut de Koppel.

## Physikalsch Egenschoppen
De Dörmeter vun Taygete is üm un bi 5 km, he is also bannig lütt. De Dicht warrt op 2,6 g/cm³ schätzt. Man nimmt an, dat de Maand vör allen ut Silikat-Steen besteiht. Taygete is ok bannig düster, as de meisten annern lütten Maanden ok. De Bavenflach reflektiert blots 4 % vun dat infallend Sünnlicht torüch. Man seggt, he hett en Albedo vun 0,04.
Elektrisch Stroomstärk

De **elektrische Stroomstärk** (oder kort: Stromstärk) is en physikalsch Grött, de angifft, woveel elektrische Ladungen, also Elektronen oder Ionen in en sünnere Tiet transporteert warrt.

De Stroomstärke warrt faken ok eenfach blots Stroom nöömt. Dat Formelteken is *I*, wat vun *Intensität* afleidt is un wedder de Stärk vun’n Stroom meent. Meten warrt de Stroomstärk in Ampere, wat mit dat Eenheitenteken *A* afkört warrt.

Een Ampere (nöömt na den franzööschen Physiker un Mathematiker André-Marie Ampère) is defineert as de Stärk vun en mit de Tiet konstanten elektrischen Stroom, de dör twee in’n Afstand vun 1&nbsp;m parallel in’t Vakuum anordente grade Leiders ahn Enn mit kreisförmigen Dweersnitt, de nich acht warrn bruukt, fleet un dorbi twüschen disse Leiders de elektrodynamsche Kraft vun 2 · 10-7 N op den Meter Leiderläng tostannen kamen lett. Fastleggt worrn is disse Definitschoon op de 9. Generalkonferenz för Maat un Gewicht in’t Johr 1948.

En elektrischen Stroom hett de Stroomstärk 1&nbsp;A, wenn in een Sekunn 6,24150948 · 1018 Ladungsdrägers (mit en Elementarladung) dör den Leiderdweersnitt fleten doot.

## Formel
I = \frac{\mathrm{d}Q}{\mathrm{d}t} = \int_{A} \vec{J} \; \cdot \mathrm{d}\vec{A} mit de Ladung *Q* un de Tiet *t* oder mit de Stroomdicht  \vec{J}  de dör de Flach  \vec{A}  dörneiht.

För een mit de Tiet gliekblievenden Ladungsflaat vereenfacht sik de Formel op
\qquad I = \frac{Q}{t}. 
Wenn sik de Ladungsflaat ännern deit, gifft disse Formel de dörsnittliche Stroomstärk an.

## Kiek ok
* Ohmsch Gesett
Taygete (Mythologie)

**Taygete** is en Figur ut de greekschen Mythologie. Se is en Dochter vun Atlas un vun de Okeanide Pleione un somit en vun de Plejaden. Se weer de Mudder vun Lakedeimon, den se mit Zeus harr.

Taygete weer de Nymph vun’n Barg Amyklayos un hett mit de jumferlichen Artemis jaagt. De hett versöcht ehr för Zeus sien Nalopen to schulen un wannel ehr in en Hindin (Hirschkoh), wodör Taygete för’n Tiet seker weer för’t Nastellen vun’n Göddervadder. Na en Vertellen schall se Artemis ut Dankborkeit de Keryneiisch Hindin weiht hebben, de Herakles in sien drütten Opgaav levend na Erystheus to bringen harr.

Zeus harr an’n Enn aver doch Spood. Na Robert von Ranke-Graves hett Taygete sik op’n Amyklayos ophungen, de dorna Taygetos-Bargen nöömt worrn is.

Na Karl Kerényi warrt ok vertellt, dat de vun wegen de Jumferlichkeit egene Artemis se to Straaf in de Hindin wannelt harr, as Taygete dat anners nich möglich wesen weer, ehr Unschuld to bewahren. Oder dat se sogor Freid an de Leef mit Zeus funnen hebben schall.

Ehr Nicht harr den sülven Naam un schall an’n Enn Lakedaimon heiraadt un mit em tosamen den Himeros kregen hebben.

## Literatur
* Karl Kerényi: "Die Mythologie der Griechen - Die Heroen-Geschichten", dtv, ISBN 3-423-30031-0
* Michael Grant und John Hazel: "Lexikon der antiken Mythen und Gestalten", dtv, ISBN 3-423-32508-9
* Robert von Ranke-Graves: "Griechische Mythologie - Quellen und Deutung", rororo, ISBN 3-499-55404-6
Heikki A. Alikoski

**Heikki A. Alikoski** (* 1912 in Oulu; † 28. Dezember 1997 in Turku) weer en finnisch Astronom.

Alikoski weer en Schöler vun de finnisch Astronom Yrjö Väisälä. He hett in de Johren 1937 bit 1956 as Assistent vun Väisälä  an de Steernwacht in Turku arbeidt. In disse Tiet hett he sülvst 13 Asteroiden opdeckt. Nah hüm ist de Asteroid (1567) Alikoski nömmt, de vun  Väisälä 1941 opdeckt wurrn is.

Heikki Alikoski hett Väisälä later henn ok bi de Grünnen un Etableeren vun dat „Turku Astronomisch-Optisch Institut“ hulpen.
(3776) Vartiovuori

**(3776) Vartiovuori ** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 5. April 1938 vun de finnisch Astronom Heikki A. Alikoski in Turku opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah de ehmalge Vartiovuori-Steernwacht in Turku nömmt wurrn.
List vun de Asteroiden

As dat so düchtig veel Asteroiden gifft, hett de Översicht nich noog Ruum op en eenzige List. De nafolgend Lenken wiest jümmers en Deel vun de **Asteroidenlist**.

## Kiek ok

* Alphabetische List
* Naams vun Asteroiden un Kometen

## Literatur
* Lutz D. Schmadel: *Dictionary of minor planet names*. Springer Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-540-36748-9

## Websteden
* Guide to Minor Body Astrometry (kiek Punkten 31 bit 34 vun wegen de Naams vun Asteroiden)
* Grote List vun de lütten Planeten na Tall
* List vun de lütten Planeten un jemehr Opdeckers (na Tall)
Elektrisch Leddweert

De **elektrische Leddweert** (ok as *Wirkleddweert* oder *Konduktanz* betekent) is de Kehrweert vun’n elektrischen Wedderstand, de nich to verwesseln is mit de elektrischen Leddanlaag, wat en Materialkonstant is. Dat Formelteken vun’n Leddweert is **G**, de tohöörig Maateenheit is dat Siemens mit dat Eenheitenteken **S**.

: G = \frac {1} {R}

Wenn en Verbruker den Stroom good leiden deit, denn hett he en hogen Leddweert un en lütten Wedderstand.

Vör dat Siemens geev dat en öllere Beteken för den Leddweert, neemlich *Mho* (Ohm vun achtern leest; Eenheitenteken \mho). De warrt faken op dat Rebeet vun de ELektronik in’n angoamerikaanschen Spraakruum bruukt, wieldat de dormoligen Alieerten vun wegen de Bedeligen vun’t Siemens-Ünnernehmen an’n Krieg de Eenheit Siemens nich annehmen wulln.

De Ledd**weert** is en Weert, de gau ut en Stroom un de Spannung oder ut en elektrischen Wedderstand utrekent warrn kann. De Ledd**anlaag** betütt sik op den Leddweert vun en Material mit sünnere Afmeten, to’n Bispeel de Läng oder den Dweersnitt.

## Henwies
De Kehrweert vun’n spezifischen Wedderstand is de elektrische Leddanlaag, de faken mit den Leddweert verwesselt warrt. De Leddanlaag is de Egenschap un en sünnert Material, de Leddweert dorgegen de Egenschap vun en elektronisch Boelement mit en sünnere Form un Afmeten, dat ut en sünnert Material boot is. De Ünnerscheed is de lieke as de twüschen den Wedderstand vun en Bodeel un den spezifischen Wedderstand vun sien Material.

## Kiek ok
* Elektrisch Wedderstand
* Ohmsch Gesett
* Resistanz
* Impedanz
* Reaktanz
* Admittanz - de komplexe Leedweert
* Suszeptanz - de imaginäär Andeel vun’n komplexen Leedweert

## Websteed
* Elektronik-Kompendium
Robert Zollitsch

**Robert Zollitsch** (* 9. August 1938 in Filipovo in dat ehmalge Jugoslawien) is siet 2003 Arzbischop vun Freiburg. Zollitsch weer van' 18. Februar 2008 bit 12. März 2014 as Nahfolger vun Karl Kardinal Lehmann Vörsitter vun de Düütsch Bischopskonferenz. 

## Leven

Zollitsch studeer Kathoolsch Theologie an de Albert-Ludwigs-Universität in Freiburg im Breisgau un an de Ludwig-Maximilians-Universität in München. An’ 27. Mai 1965 is he to’n Priester weeht wurrn. Dornah weer he Kaplan in Mannheim und Buchen (Odenwald) . Nah Tätigkeiten as Repetitor in dat Collegium Borromaeum un as Dozent an’t  Priesterseminar St. Peter wurr he in Freiburg 1974 to’n Dokter der Theologie promoveert. 

Van 1974 bit 1983  hett he dat Arzbischopliche Theologische Konvikt *[[Collegium Borromaeum]]* in Freiburg leit. Van 1983 bit to sien Wahl to’n Arzbischop weer he Personalreferent vun de Arzdiözese Freiburg.

Nah de gesundheitlich bedingt Bottmaken vun sein Amtsvörgänger Oskar Saier wurr he an’ 6. Juni 2003 dö dat Domkapitel vun Freiburg to’n Baas wählt un mit Schrieben van den 16. Juni 2003 vun Paapst Johannes Paul II. to’n Arzbischop un Metropoliten vun Freiburg ernannt. An’ 20. Juli 2003 kreeg he vun Oldarzbischop  Oskar Saier de Bischofsweihe un wurr so fierlich in sien Amt inföhrt. Sien Wahlspröök is *In fidei communionis* (In de Gemeenschap vun de Gloov).

Siet 2006 is Arzbischop Dr. Robert Zollitsch Grootkanzler vun de Gustav-Siewerth-Akademie. 

## Ehrungen
2014 wurr he mit dat Groot Verdeenstkrüüz mit Steern uttekent. 

## Warken
* *Amt und Funktion des Priesters: eine Untersuchung zum Ursprung und zur Gestalt des Presbyterats in den ersten zwei Jahrhunderten* (Freiburger theologische Studien, Bd. 97) [zugl. Dissertation Universität Freiburg]. Freiburg i. Br.; Basel; Wien: Herder Verlag, 1974. 
* *Zum Dienst der Ehrenamtlichen in den Pfarreien und Seelsorgeeinheiten.* Freiburg i. Br.: Erzbischöfliches Ordinariat 2003
* *Aufbruch im Umbruch: Optionen für eine pastorale Schwerpunktsetzung in der Erzdiözese Freiburg.* Freiburg i. Br.: Erzb. Seelsorgeamt 2003

## Weblenken

* Indrag Robert Zollitsch bi ''catholic-hierarchy.org'', engelsch
* Körtbiographie un Wappenbeschrieven, Websteed vun dat Arzbisdom Freiburg
* Johr vun de Berufung
424 v. Chr.

## Wat passeert is
* Sparta reformeert unner Brasidas siene Armee. 

## Boren

## Storven
* Herodot, greekschen Historiker un Schriever
146 v. Chr.

## Wat passeert is
* Korinth warrt vun röömsche Truppen unner Konsul Lucius Mummius erovert un to Dutt maakt. De Bund vun Achaia warrt tweislahn. Grekenland warrt en Provinz vun Rom. 
* Sparta verleert sien Sülvstännigkeit un warrt vun dat Röömsche Riek dalslaken
* Röömsche Truppen unner Scipio Aemilianus erovert Karthago un leggt dat in Dutt. De Drüdde Krieg mit de Puniers geiht an'n 5. Februar to Enne. 
* To'n eersten Mol dröövt ok Römers bi de Spelen vun Olympia mitmaken. 

## Boren

## Storven
*
715 v. Chr.

## Wat passeert is
* Na 20 Johren geiht Sparta sien eersten Krieg mit Messenien to Enne

## Boren

## Storven
631 v. Chr.

## Wat passeert is
* Sparta winnt na 17 Johren in'n Tweeten Krieg mit Messenien. De Messeniers, de noch an't Leven sünd, weert in den Stand vun Heloten daldrückt

## Boren

## Storven
550 v. Chr.

## Wat passeert is
* Sparta kriggt de Böverhand över Arkadien un is nu de gröttste Macht up den Peloponnes

## Boren

## Storven
546 v. Chr.

## Wat passeert is
* Dat Heer vun Hopliten ut Sparta maakt dat Heer vun Argos toschannen, man de Stadt Argos lett sik doch nich ünnerkriegen

## Boren

## Storven
490 v. Chr.

## Wat passeert is
* In Grekenland geiht dat mit de Perserkriegen los. De Grootkönig Dareios I. vun Persien marscheert mit en grote Armee up dat faste Land vun Grekenland in. He will de Greken strafen, weil se achter de upsternaatschen Ioniers in Lüttasien stahn hefft. 
* 12. September: Slacht bi Marathon. Miltiades besiegt de Persers.

## Boren

## Storven
481 v. Chr.

## Wat passeert is
* In Grekenland grünnt verscheden Stadtstaaten (Poleis) den Hellenenbund to'n Schuul gegen de Gefohr, de vun Persien utgeiht.

## Boren

## Storven
480 v. Chr.

## Wat passeert is
*De Grootkönig Xerxes I. vun Persien marscheert mit en unbannig grote Armee in Grekenland in. 
*König Leonidas vun Sparta höllt mit 300 Mann den Thermopylenpass gegen en grote Övermacht. Na dree Dagen warrt he verraden, man de Greken hefft dree Dage Tiet wunnen
*28. September: Seeslacht bi Salamis. De Perser ehr unbannige Flott warrt tonicht maakt.

## Boren

## Storven
Friedrich Tietjen

**Friedrich Tietjen** (* 15. Oktober 1832 in Garnholt (hüdtodag Westerstede); † 21. Juni 1895 in Berlin) weer en düütsch Astronom. 

He hett 1865 den Asteroiden (86) Semele opdeckt. Van 1874 bit to sien Dood weer he Direkter vun dat Astronomisch Reken Institut (ARI) in Heidelbarg.
477 v. Chr.

## Wat passeert is
* Na den Sieg in de Perserkriegen grünnt Athen den Attischen Seebund. Dor warrt denn en gefährlichen Gegenspeler för Sparta siene Macht vun

## Boren

## Storven
485 v. Chr.

## Wat passeert is

## Boren
* üm 485 v. Chr. rüm: Herodot, greekschen Historiker un Schriever (†424)

## Storven
List vun de Asteroiden/1–500

__NOTOC__
De nafolgend Tabell is en Deel vun de List vun de Asteroiden. De Ziffern bi’n Naam geevt de Folg vun jemehr endgelltig Katalogiseeren an. Se deent togliek as Nummern to’n Identifizeeren un sünd Bestanddeel vun’n Naam vun elk Asteroid.

## Legenn

## Asteroiden vun Nr. 1 bit 500
**[[#001|1-100]] &nbsp;&nbsp; [[#002|101-200]] &nbsp;&nbsp; [[#003|201-300]] &nbsp;&nbsp; [[#004|301-400]] &nbsp;&nbsp; [[#005|401-500]]**

## Kiek ok

*Alphabetische List
*Naams vun Asteroiden un Kometen
Andrew Graham

**Andrew Graham** (* 8. April 1815 im County Fermanagh; † 5. November 1908) weer en irisch Astronom. 

He hett an’ 25. April 1848 an de Steernwacht vun Markree Castle in’t County Sligo (Irland) de Asteroid 9 Metis opdeckt.

He weer ok an de Erstellung vun de so nömmt *Markree Katalog* bedeeligt, de de Observatschonen vun 60.00 Steerns beinhollen de. Van 1864 bit 1903 hett he an de Cambridge Steernwacht arbeit, wo he an de *Cambridge Katalog* mitarbeid un so sien Arbeit vun de Markree Katalog wieder makt hett. 

De Asteroid (3541) Graham is nich nah hüm nömmt wurrn (Kiek ok bi):
*http://www.atnf.csiro.au/asa_www/newsletter18.html