Cäsium

**Cäsium** (vun lat. *caesium* „himmelblau“ wegen de charakteristischen blauen Spektrallienen) is en cheemsch Element ut dat Periodensystem mit dat Atomteken **Cs** un de Atomtall 55. Dat bannig reaktive goldklöörte Alkalimetall hett in hoochreinen Tostand en sülvrigen Gleem. De Smölttemperatur is düchtig siet: Cäsium smölt al bi en licht anstegen Ümgevenstemperatur.

## Historie
Cäsium is to’n eersten mol 1860 vun den düütschen Chemiker Robert Wilhelm Bunsen un den düütschen Physiker Gustav Robert Kirchhoff, den Utfinner vun de Spektralanalyys, tosamen mit dat Element Rubidium in’t Dürkheimer Mineralwater nawiest worrn. De Naam Cäsium betütt sik op de tyypschen Spektrallienen, de in’t blau leegt un weer 1861 vun Bunsen un Kirchhoff vergeven.

In’t Johr 1882 hett Carl Setterberg to’n eersten mol metallsch Cäsium dör Smöltelektrolys vun’t Cyanid herstellt.

## Vörkamen

Weertschopplich to bruken is ünner de Mineralen, de Cäsium bargt, blots dat Pollucit ((Cs,Na)[(Si2Al)O6]·nH2O), dat ok *Pollux* nöömt warrt un in’n Bernic Lake in Manitoba, Kanada afboet warrt. Annere Mineralen, de Cäsium bargen künnt, sünd Margaritasit un Lepidolit. De Herstellen vun’t reine Metall geiht över de Redukschoon vun Cäsiumchlorid mit Calcium vör sik.

## Egenschoppen

Vun all bestännige Elementen in’t Periodensystem hett Cäsium mit 274&nbsp;pm den gröttsten Atomradius. Bito is dat ok dat weekste Metall vun all un is bannig dehnbor. Na Quecksülver un dat radioaktive, in de Natur kuum vörkamen Francium hett Cäsium den drüttsietsten Smöltpunkt. De liggt bi 28,45&nbsp;°C, wiel de Kaakpunkt bi 671&nbsp;°C liggt. 

Cäsium is dat Metall, dat an’n besten reageert, mit vele annere Elementen reageert Cäsium deels explosionsortig ünner Füerentwickeln. Bi de banniig dullen, düchtig exothermen Reakschonen mit Water entsteiht blangen Waterstoff ok Cäsiumhydroxid, de starkste Metallhydroxidbase.
:\mathrm{2 \ Cs + 2 \ H_2O \longrightarrow 2 \ CsOH  + H_2 \uparrow}

In Luft verbrennt Cäsium mit blauvigelette Flamm to Cäsiumhyperoxid.
:\mathrm{Cs + O_2 \longrightarrow CsO_2}

Baven vun 300&nbsp;°C grippt dat ok Glas an. Cäsium is wieter ok dat Element mit den gröttsten thermischen Utdehnkoeffizienten (9,4 ·&nbsp;10-5 °C-1).

## Isotopen
In de Natur kummt blots dat bestännige Isotop 133Cs vör. Somit höört Cäsium to de *anisotopen* oder Reinelementen.

All annern Isotopen sünd radioaktiv un künnt blots künstlich dör Karnsplitten oder annere Karnreakschonen tüügt warrn. Dat bedüdenste künstliche Isotop is de β- un γ-Strahler 137Cs mit en Halfweertstiet vun 30 Johren. Allgemeen bekannt worrn is dat Isotop vör allen 1986 dör de radioaktive Belasten na de Reakterkatastrooph vun Tschernobyl. Anriekert hett sik dat Element vör allen in Poggenstöhl as to’n Bispeel den Maronenröhrling in Süüddüütschland un Öösterriek un in Wildbester (sünners in’t Swartwild, bi dat sik ok vundaag noch bit to 9.000&nbsp;Bq/kg meten laat (Süüddüütschland, Schluchsee)). De Grenzweert för Nehrmiddel liggt in de EU bi 600 Bq/kg.

## Bruuk

Cäsium warrt in de Industrie för verschedene Saken bruukt:
* In de Produkschoon vun Fotozellen, sünners för Infraroot-Strahlen un Fotomultipliers
* Infrarootlüüchtsätz to’n Insatz mit Nachtsichtreedschoppen
* Tarnnevelmunitschoon
* Finster, Linsen un Prismen, de Infrarootlicht dörlaat
* Cäsium-Damplampen för Nachtsichtreedschoppen
* Produkschoon vun Katalysaters, de mit Cäsium doteert sünd
* Atomklocken, Cäsiumklocken as Tietnormal
* Gettermetall för Vakuumröhren
* 137Cs as Strahlenborn för medizinische Anwennen in de Kreefttherapie un in lütte Bestrahlanlagen (as *Gammacell*) bi Experimenten in de Levensmiddelbestrahlen
* 137Cs as Warmsborn (thermoionische Batterien, Radionuklidbatterie)
* Direvstoff för Ionenandrievwarken
* 137Cs as Tracer för Wind- un Watererosion
* 137Cs as Strahlenborn in de Eerdphysik to’n Meten vun de Dicht.

## Nawies
To’n Nawies vun Cäsium kann sien blaue Flammenklöör nütt warrn. In’t Spektroskop wiest sik en düütliche Emisschoonslien bi 455,5&nbsp;nm. Quantitativ lett sik dat in de Flammenfotometrie to’n Bestimmen vun Cäsiumsporen bruken.

In de Polarografie wiest Cäsium en reversible kathoodsche Stopp bi -2,09&nbsp;V (gegenSCE). As Grundelektrolyt mööt dorbi quartäre Ammoniumverbinnen (to’n Bispeel 0,1 molar Tetramethylammoniumhydroxid) verwennt warrn, vun wegen dat annere Alkali- oder Eerdalkalimetallionen teemlich glieke Halfstopenpotentialen opwiest..

## Sekerheitshenwiesen
An de Luft tünnert Cäsium vun sülvst. Dorüm mutt dat Metall ünner rein Argon oder in Vakuum opbewohrt warrn. In Water reageert Cäsium exotherm ünner Entwickeln vun gasförmigen Waterstoff. Dör sien hooch Reakschoonsvermögen is de Reakschoon mit Water explosiv. Dör dat Tünnern vun’n Waterstoff, de dorbi entsteiht, kann de Explosivität noch verstarkt warrn.

## Verbinnen
Cäsium is een vun de elektropositivsten Elementen. Vun wegen den groten Elektronegativitätsünnerscheed to de meisten annern Elementen is Cäsium meist blots in ionische Verbinnen antofinnen, as ’n Bispeel:
* Cäsiumhydrid (CsH)
* Cäsiumhydroxid (CsOH)
* Cäsiumchlorid (CsCl)
* Cäsiumfluorid (CsF)
* Cäsiumiodid (CsI)

## Sünnerheit
In gasförmig Cäsium is de Breektall lütter as 1. Dat heet, dat de Phasensnelligkeit vun en elektromagneetsche Bülg as dat Licht grötter is as in’t Vakuum. Dit Phänomen is sünners vun Plasma her bekannt un steiht in vullstännigen Inklang mit de speziellen Relativitätstheorie, vun wegen dat keen Materie oder Informatschoon överdragen warrt.

## Kiek ok
Goiânia-Unfall (Roof vun 137Cs in de 1980er Johren.)

## Borns


## Weblenken

* WebElements.com - Cesium (engelsch)
* EnvironmentalChemistry.com - Cesium (engelsch)
* Smölt Cäsium (bruukt Adobe Flash-Player)