open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Irving John Good

**Irving John „Jack“ Good** (*&nbsp;9. Dezember 1916 in London; † 5. April 2009 in Radford, Virginia, USA) weer en britsch Mathematiker un Kryptoloog, de in de Tweete Weltkriek matgeblich an de Codeknacken vun de Slötel-Maschien ENIGMA bedeeeligt weer.  

## Leven

IJ. Good wurr as Söhn vun en jöödschen Familie in London as Isidore Jacob Gudak boren und gell all in’t School as mathematisch talenteert. Af 1935 hett he denn ok Mathematik studeert und at Studium 1938 afslooten. 1941 wessel he to de so nömmt *Government Code and Cypher School ([[GC&CS]])* (plattdüütsch etwa: „Regierungs-Code- un Slöötelschool“), wo he sien Dokterarbeit afsluuten kunn. Bi *GC&CS* hannel sück dat um en Tarnbeteknung för de damals streng geheim militärsich Dienststäh, de sück in de Tweete Weltkrieg mit Spood an de Entzifferung vun de Nahrichtenverkehr bafaten de, de de Düütschen mit de Chiffriermaschien ENIGMA verslöötelt harr. De Seet vun de Stäh weer ruch weg 70 km noordwestlich vun London in Bletchley Park. 

In Bletchley Park arbeidt Good anfangs in *Hut&nbsp;Eight* („Barack&nbsp;8“) ünner de Baas Alan Turing an de Entziffern vun Funkspröök, de vun de düütsch Kriegsmarine mit de Enigma-M4 in’ Nahrichtenverkehr verslöötelt wurr. Nahderhenn hett he ok Feernschrieververbindungen kryptanalytisch angreepen. Dat föhr letztlich to den Entwicklung vun den eersten Computer up de Welt, de so nömmt Colossus.

Nah de Krieg arbeidt Good eerst an de Universität Manchester, un denn bit to dat Johr 1959 wedder in Gemeimdienst bi *GC&CS*. In disse Tiet kreeg he ok sien Doktertitel ut Cambridge, as ok ut Oxford.

1967 is he in de USA utwannert un weer bit 1994 Perfesser an de Technischen Universität von Virginia (beter bekannt as: *Virginia Tech*).
He weer bekannt för sein Arbeiten över Statistik, weer en gooden Schachspeler un Go-Speler. 

## Warken (Utzug)
* I. J. Good: *Probability and the Weighing of Evidence.* Charles Griffin, London, 1950.
* I. J. Good (Hrsg.): *The Scientist Speculates.* Heinemann & Basic Books, New York, 1962.
* I. J. Good: *The Estimation of Probabilities.* MIT Press, Cambridge, MA, 1965.
* D. B. Osteyee und I. J. Good. *Weight of Evidence, the Singularity between Probability Measures and Signal Detection.* In Lecture Notes in Mathematics, Springer-Verlag, New York, 1974.
* I. J. Good: *Good Thinking: The Foundations of Probability and Its Applications.* Univ. of Minn. Press, Minneapolis, 1983.
* Jack Good: *Enigma and Fish*. In Francis Harry Hinsley und Alan Stripp: *Codebreakers&nbsp;– The inside story of Bletchley Park*. Oxford University Press, Reading, Berkshire 1993, ISBN 0-19-280132-5.
* I. J. Good: *Early work on computers at Bletchley*, Cryptologia April 1979
* I. J. Good: *Turing’s statistical work in World War II.*, Biometrika Bd. 66, 1979, S. 393 und in Turing *Collected Works* 1992

## Weblenken
* Fotos
* Homepage von I. J. Good (engelsch)
* Biographie (engelsch)
* ''Project Euclid'', Interview (engelsch) mit Banks ''Conversations with I.J.Good'', Statistical Science 1996
* Newmanry Report vun Newman, Michie, Good u. a. över de Codeknacken vun  Fish

## Quellen
Anders Celsius

**Anders Celsius** (* 27. Novembersweed. / 7. Dezember 1701greg. in Uppsala; † 6. Mai 1744 ok dor) weer en sweedsch Astronom, Mathematiker un Physiker.

## Leven

Anders Celsius wurr 1701 in Uppsala boren un stamm ut en Adelsfamilie vun dat Gut Doma in Ovanåker. He studeer an de Universität Uppsala un wurr dor 1730 Perfesser. 1736 nehm he an en Expeditschoon, deel, de dat Vermeeten vun de Form vun de Eer as Ziel harr. 1741 stell he de eerste sweedsch Observatorium in Uppsala fardig. He weer aber ok Poet un Schriever vun populärwetenschaplich Literatur. 

Celsius weer de Eerste, de de Helligkeit vun Steerns meettechnisch ünnersöcht un funn rut, dat Polarluchter dat Magnetfeld vun de Eer stören.

Celsius is in dat Öller vun 42 Jahren an Tuberkulose storven un liggt in de Kark vun Gamla Uppsala begraben.

## De Celsius-Temperaturskala

Anders Celsius defineer 1742 de nah hüm nömmt Temperaturindeelen Grad Celsius. In’ Gegensatz to de hüüd bruukt Celsius-Skala legg he den Kaakpunkt vun Water mit 0° un den Klaampunkt mit 100° fast. Eerst sien Schöler Carl von Linné hett in dat Johr 1745 kört nah Celsius’ Dood de Skala umdreiht. Hüüd bruukt man blots noch de ne’ere Form. Dat Revolutschonäre weer, dat Celsius vörslahn harr, se as universell Skala to bruuken, üm Temperaturen in de ganze Welt to verglieken: In’ Gegensatz to anner Forscher noteer he bi de nip un nau Bestimmung vun de Fixpunkte ok den herrschenden Luftdruck (760&nbsp;mm up de Quecksülversüül) un hett so genaue Meetbedingungen fastleggt. 

1948 wurr de Temperaturskala vun de 9. Generalkonferenz för Maat un Gewicht in Gedenken an Anders Celsius in Celsius-Skala umnömmt. Dat Originalthermometer kann hüüd in’d Museum vun de Universität Uppsala, dat Gustavianum, besichtigt wurrn. Dat besteiht, genau as en Thermometer un hüdige Tiet, ut en up en Holtbrett mit Skala monteert Quecksülverreservoir mit ansett Kapillare.

## Enkeld Nahwiesen


## Literatur
* Olof Beckman: *Anders Celsius*. Universität Uppsala 2003, ISBN 91-554-5661-8.
* Horst Kant: *[[Gabriel Daniel Fahrenheit]], René-Antoine Ferchault de Réaumur, Anders Celsius*. Teubner Verlag, Leipzig 1984 ISBN 3-322-00622-0.
* N.V.E. Nordenmark: *Anders Celsius*, Uppsala 1936.

## Weblenken
Stephen Collins

**Stephen Weaver Collins** (* 1. Oktober 1947 in Des Moines, Iowa) is en US-amerikaanschen Schauspeler, Speelbaas un Schriever. He is sünners as Paster *Eric Camden* in de Feernsehreeg *7th Heaven* bekannt.

## Leven
Stephen Collins is in Des Moines as Söhn vun Cyrus un Madeline Collins boren worrn. De eersten söss Maanden na de Geboort hett de Famili in Peru leevt, dorna sünd de Öllern na Hastings-on-Hudson, in’n Bundsstaat New York, ümtogen. Dor is Collins opwassen. He hett an’t renommeerte Liberal-Arts-College Amherst studeert. Dor is he in de Theatergrupp ringahn, woneem he eerste Insichten in de Schauspeleree kregen hett. Sien eerst Stück weer Murder in the Cathedral vun T. S. Eliot. 1969 hett Collins bi’t New York Shakespeare Festival de Rull *Valentine* in dat Stück Twelfth Night, or What You Will speelt. Korte Tiet later hett he in New York en Verdrag as Schauspeler ünnerschreven.

Anfangs hett Collins an Theaters arbeit un stünn denn an de Siet vun Burt Reynolds in de Reeg *Dan August* to’n eersten mol vör de Kamera. Sien eerste Speelfilm weer 1976 *All the President’s Men*, in den he en lütte Rull an de Siet vun Dustin Hoffman un Robert Redford speelt hett. Dorna harr he eenige Gastrullen in Feernsehregen as to’n Bispeel bi *The Waltons* un lüttere Speelfilmrullen as in *Star Trek: The Motion Picture*. 1981/82 speel Collins *Jake Cutter* in *Tales of The Gold Monkey*, un harr dormit to’n eersten mol en duerhafte Rull in en Feernsehreeg. Dorna harr he Hööftrullen in de Regen *Tattingers* (1987–1988), *Working it Out* (1990–1991) un *Sisters* (1995–1996). Butendem weer he in tallrieke Kino- un Feernsehfilmen to sehn, ü.&nbsp;a. in *Jumpin’ Jack Flash* oder *The First Wives Club*. Tosamen hett he in mehr as 60 Produkschonen mitspeelt.

1996 bit 2007 speel he in de Feernsehreeg *7th Heaven* den Paster *Reverend Eric Camden*. Collins hett bi dree Folgen sülvst de Regie föhrt. As Speelbaas arbeit he al siet 1992, as he dat Musical *The Old Boy* leiden de. Butendem hett Collins bit hüüt twee Romanen schreven. De eerste dorvun, *Eye Contact* kemm 1994 rut un is en Bestseller worrn. An dissen Spood künn sien tweet Wark *Double Exposure* (1998) nich rankamen.

Collins is siet 1985 mit Faye Grant verheiraadt un hett en Dochter. Sien Religionstohöörigkeit is episkopaalsch.

## Filmografie (Utwahl)

## Böker
*1994: Eye Contact (ISBN 978-0340623145)
*1998: Double Exposure (ISBN 978-0380732326)

## Utteken
Collins weer für sien Rullen fiefmol för Filmpriesen vörslahn. Wunnen hett he dorvun een, neemlich 1996 den *[[NBR Award]]* in de Kategorie *Ensemblepries* för den Film *The First Wives Club*.

## Weblenken
*
*offizielle Homepage
Anote Tong

**Anote Tong** (* 11. Juni 1952 up Tabuaeran (Fanning Island)) weer van'n 10. Juli 2003 bit 11. März 2016 Präsident vun Kiribati.

He wunn de Wahlen 2003 mit en swachen Mehrheit vun 47,4 %. De Opposition hett hüm domols Wahlbedrug vörsmeeten, wat vun de Hooch Gericht aber nich bestätigt wurr. 

Dat de Satellitenbasis vun de Volksrepublik China op Kiribati blifft, as he dat bi de Wahl verspraaken harr, dat kunn he nich dörsetten, wiel he den diplomaatschen Kuntakt to Taiwan weer upnommen un dorüm de VR China de Anlaag wedder rüümt hett.

He is verheiraadt un hett acht Kinner.
(252) Clementina

**(252) Clementina** is en Asteroid ut de butere Hööftgördel, de an’n 11. Oktober 1885 vun de franzöösch Astronom Henri Joseph Anastase Perrotin an de Steernwacht vun Nizza opdeckt wurrn is. Dat weer de sösste un letzte Asteroid, de he opdeckt un sien eenzige, de he vun Nizza ut opdeckt hett.

Nah well de Asteroid nömmt wurrn is, is nich bekannt. Dat gifft aber Lüüd, de vermuten, dat de Asteroid nah sien eerste Katt nömmt wurrn is. De Asteroid hett en dunkel Böverflach mit en Albedo vun 0,084.
Viswanathan Anand

**Viswanathan** **Anand** (*V. Anand*, ok *„Vishy“* nömmt; * 11. Dezember 1969 in Chennai fröher *Madras*, Tamil Nadu), is en indisch Schachspeler. 

He weer van 2000 bit 2002 FIDE-Weltmeester un is weer van 2007 nit 2013 de 15. alleenig anerkannt Schachweltmeester siet Wilhelm Steinitz.

## Werdegang
Anand, de ok as „Tiger vun Madras“ bekannt is, hett dat Schachspeelen mit 6 Johren vun sien Moder lehrt un is en Johr later all in en Schachclub intreden.

1983 wunn he all de indisch Jöögdmeesterschap U16 un U19 un weer en Johr later bi de Grooten all up Platz veer. He keem in dat Johr 1984 ok all glieks in de indisch Mannschap för de Schacholympiade. 1985 wurr he Internatschonaler Meester, 1986 de bit dorhenn jüngste indisch Meester, 1987 Jöögd-Weltmeester U20 un in dat sülvig Johr ok Grootmeester.

Nahdem he siet 1990 vergevens dorum kämpt harr, Weltmeester to wurrn, hett he dat 2000 as FIDE-Weltmeester schafft, indem he Alexej Schirow slahn kunn. Den Titel weer he aber en Johr later all weer los, as he sück nich för den Endkampf qualifizeeren kunn. 2007 kunn he aber tegen Wladimir Kramnik den Titel winnen un dormit weer he jetzt alleenig Weltmeester (tüschendör geevt dat twee Schachvereenigungen, de jeweils en Weltmeester harrn). In' Oktober 2008 hett Anand sien Titel mit en 6,5:4,5-Sieg bi de Schachweltmeesterschap 2008 in Bonn tegen Wladimir Kramnik verteidigt. Bii der Schachweltmesterschap 2010 verteidig he tegen Wesselin Topalow sien Titel mit 6,5:5,5. In dat Johr 2012 gelung hüm de Titelverteidigung noch mal- ditmal gegen Boris Gelfand. Mit en Elo-Tall van 2789 (Stand: Mai 2010) steiht up Platz 4 in de Weltranglist. An' 22. November 2013 hett he sien Titel denn an Magnus Carlsen ut Norwegen verloren, de hüm in dat Finale vun de Weltmeesterschap mit 6,5:3,5 besiegen kunn.

## Privates

Siet Juni 1996 is he mit Aruna (* 1975) verheiraadt un wurrd ok vun hör managt. Anand fördert Schachschoolen in Indien un is Brahmane. He ünnerstött ok Sozialprojekte. 2005 hett he bispeelswies Spenden för en Organisatschoon, de sück tegen Kinnerlähmung insett, sammelt. Anand kann mehrere Spraaken bannig good snacken, dorünner Spaansch un Düütsch.

## Warken

* *Meine besten Schachpartien*, Olms, Zürich 1998, ISBN 3-283-00351-3

## Enkeld Nahwiesen



## Weblinks

* Offiziell Websteed
* All Anand Games (engelsch)
* Interview mit Viswanathan Anand
Heute-Journal

Dat **heute-journal** is en Narichtenmagazin vun’t ZDF.

## Entwickeln un Kunzept
Dat heute-journal weer anfangs siet 1978 vun Maandag bit Dunnersdag avends af Klock negen un freedags af Klock teihn in’t Feernsehn to sehn. De Läng vun een Sennen belööp sik op twintig Minuuten. Later is de Anfangstiet eenheitlich op Veerdel för teihn avends leggt worrn. De Sennentiet weer 1991 denn op dörtig Minuuten verlängert un siet 1992 warrt dat Magazin ok an’n Sünnavend un Sünndag utstrahlt, wobi de Utgaven vun’t Wekenenn föffteihn Minuuten duert. Sünnerutgaven vun’t heute-journal (*„heute-journal spezial“*) warrt in sünnere Situatschonen utstrahlt, wenn to’n Bispeel Krisen oder Katastrophen passert oder bedüden prominente Lüüd doodbleven sünd.

In’n Gegensatz to de heute-Narichten, de avend Klock söven in’t ZDF sennt warrt, warrt in’t heute-journal enkelte Themen vun’n Dag utföhrlicher afhannelt un de Achtergrünnen verkloort. Dorto kamt Interviews mit Politikers, Weertschoppsbasen, Facklüüd un annere wichtige Lüüd vun’n Dag. Bito gifft dat en Bericht vun de Böörs in Frankfort. In’n Ansluss an’t heute-journal gifft dat en Wederbericht. De fröhere Moderater un Redakschoonsbaas, Wolf von Lojewski, hett dat Kunzept inst op den Punkt bröcht: „De *heute-Narichten* Klock söven mellt, dat de Politiker XY dat Handdook smeten hett, un wi seggt wohin!“ Op de annern Siet maakt dat heute-journal keen Anstalten vullstännig to wesen. Dat bedüüt, dat nich all Themen vun’n Dag ok en Filmbidrag hebbt.

De Sennen kann mit de Tagesthemen vun de ARD vergleken warrn. Dat heute-journal hett vundaag vergliekswies gode Quoten, de över de vun de Tagesthemen leegt un deelwies sogor över de vun de heute-Narichten üm Klock söven.

## Redakschoon
Die Redakschoon „heute-journal“ is en egenstännige Redakschoon in de „Hööftredakschoon Aktuelle Saken“ vun’t ZDF, de över ruchweg 30 Redakteuren un Reporters besteiht, de alleen för dat heute-journal arbeiten doot. Redaktionsbaas’sche is Anne Reidt.

## Moderaters

### Moderaters to Tiet

### Fröhere Moderaters

## Redakteuren in’t Studio/Ko-Moderaters (siet 1987)
De kumpakte Narichtenblock in’t heute-journal warrt siet 1987 vun en Redakteur in’t Studio verlest.

### Redakteuren in’t Studio/Ko-Moderaters to Tiet

### Fröhere Redakteuren in’t Studio/Ko-Moderaters

## Vörspann
In de Sennen föhrt en markanten Vörspann, bi de en Kamera in’t Studio de Moderaters live nipp un nau för’n Anfang vun de Sennen wiest. Dorto warrt en Klock inblennt un de wichtigsten Narichten vun’n Dag loopt as Ticker vörbi. De Ticker gifft dorbi en Luutfolg af, de dat Woort „heute“ in’n Morsekood dorstellt (veer kort, een kort, twee kort, een lang, een lang, een kort).

## Anners wat
Siet den 25. Juni 2007 warrt dat heute-journal, jüst so as de annern *heute*-Sennen, in’t Bildformat 16:9 utstrahlt.

Opstunns warrt an een nee Narichtenstudio arbeit, dat an’n 17. Juli 2009 in’n Bedrief gahn schall.

Dat heute-journal kann ahn Kosten as Video- un ok as Audiopodcast betogen warrn.

## Weblenken
* Heute-Journal online op zdf.de

## Borns
Marie Fitger

**Marie Fitger** (* 10. Mai 1843 in Demmost; † 11. Februar 1929 in Bremen) is ene hoochdüütsche un plattdüütsche Schrieversche. Se is en Suster vun den bekannten Maler un Dichter Arthur Fitger. 

## Leven
Marie Fitger is in Demmost as Dochter vun den Postmeester Peter Diedrich Fitger un siene Fro Clara, borene Plate, to Welt kamen. De Vadder weer 1865 storven, un as 1869 de Iesenbahn na Demmost kamen is, hett de Mudder de Poststatschoon upgeven un is na Bremen tagen. Marie hett, just as de Broder Arthur un de Suster Cornelia, nie nich heiraat. Vun 1890 af an hett se mit ehrn beröhmten Broder in siene Villa in den Bremer Stadtdeel Hoorn leevt un hett em den Huusholt föhrt. As ehr Broder 1909 storven weer, hett se siene Gedichten un Biller sammelt un ok dorför sorgt, dat unner den Titel „Einsame Wege“ en Utwahl vun siene schönsten Gedichten in en Berliner Verlag rutkamen is. Up Hoochdüütsch hett se över ehre Kinnertied in Demmost schreven, ok plattdüütsche Geschichten un Gedichten hett se rutbröcht

## Warken
*Von den Fischer un sine Froo, Märken
*De Reiherjagd im Stüh, Vertellen in Versen

## Belegen
Speelfilm

As **Speelfilm** warrt en Film mit en utdachten Inholt betekent, de mitünner ok op wohre Begeevnissen oder Personen baseeren kann, un vör allen för’t Wiesen in Kinos vörsehn is. De Speelfilm is dormit vun annere Filmstilen aftogrenzen as to’n Bispeel vun’n Dokumentarfilm, vun’n Warffilm un vun Filmen, de to’n Berichterstatten dreiht worrn sünd.

## Kunzept
Speelfilmen warrt normalerwies mit de Middel un Warktüüch vun de Filmdramaturgie op de Grundlaag vun en Dreihbook opnahmen. Disse Filmen maakt den wiet gröttsten Deel vun de Filmen ut, de in Kinos wiest warrt. Se warrt in en grote Tall Filmstilen oder -genres indeelt. Filmen de aleen oder för allen för’t Feernsehn dreiht warrt, warrt normalerwies nich as Speelfilmen betekent, man as Feernsehfilmen.

In’n düütschen Spraakruum warrt af un to ok vun Filmen „in Speelfilmläng“ snackt, sünners in’n Tosamenhang mit enkelte Folgen vun en Feernsehreeg. Dat kann aver verkehrt verstahn warrn, dat een meent, de Duer vun en fiktionalen Film weer den Utslag geven, dat he Speelfilm heten dröff. Meent is dormit aver blots, dat de gröttste Deel vun Speelfilmen en Duer vun 90 Minuuten oder mehr hebbt, wiel enkelte Episoden vun Feernsehregen normalerwies körter sünd.

## Internatschonale Situatschoon
De internatschonale Markt vun’t Filmgewarf warrt düütlich vun de vun US-amerikaanschen Filmsellschoppen produzeerten Speelfilmen beherrscht. In grote Tall warrt ok in Indien Speelfilmen herstellt, man vör allen för den natschonalen Markt (kiek ok: Bollywood).

## Situatschoon in Düütschland
Ünner de Länner mit en langen Speelfilmhistorie is ok Düütschland. Ut de eersten Tiet, Anfang vun’t 20. Johrhunnert, sünd vör allen Filmen vun Fritz Lang un Friedrich Wilhelm Murnau vun Bedüden, de as Bispelen vun’n expressionistischen Film ok internatschonal Filmhistorie schreven hebbt. To de Tiet vun’n Natschonalsozialismus müssen vele bedüdene Filmspeelbasen in’t Utland utwannern, un de weltwiete Bedüden vun düütsche Speelfilmprodukschonen weer dormit vörbi. An de spoodrieke Traditschoon künn eerst Johren later wedder de düütsche Autorenfilm anknütten mit Speelbasen as Volker Schlöndorff, Rainer Werner Fassbinder un Wim Wenders, ok wenn de Spood vör allen „blots“ bi de Filmkritikers un bi’t Verlehen vun Filmpriesen düütlich warrn de. Weertschopplich weer de internatschonale Spood vun düütsche Speelfilmen ok in de Johren dorna blots op wenige Filmen begrenzt, as to’n Bispeel *[[Das Boot]]* oder *[[Lola rennt]]*.

Anners as bi de Situatschoon in de USA speelt de Feernsehanstalten bi de Produkschoon vun Speelfilmen traditschonell en grote Rull. Dat gellt nich blots för Produkschonen, de as Feernsehfilm blots för’t TV-Utstahlen herstellt warrt, man ok för Kinoprodukschonen, an de Feernsehanstalten bedeeligt sünd.

## Kiek ok
* Filmkunst
* Düütsche Filmhistorie

## Weblenken
* https://web.archive.org/web/20210119082107/http://www.rechercheportal.de/dc/film.php (grote Sammlung vun kostenlose Filmdatenbanken)
* http://german.imdb.com (IMDb: Datenbank vun Filmen un Dorstellern)
*Düütsche Filmklassiker vun’n Progress Film-Verleeh in düütsche un engelsche Faten
Albee

**Albee** oder **Allbee** betekent

* Albee, Kortform förn’n Oort Albeeville in Kalifornien, USA,
* Albee, Oort in South Dakota, USA,
* Albee Township, Township in Michigan, USA.

**Albee** is de Familiennaam von

* Arden L. Albee (* 1928), US-amerikaanschen Geoloog un Mineraloog,
* Edward Albee (1928–2016), US-amerikaanschen Theaterschriever,
* Edward Franklin Albee II (1857–1930), US-amerikaanschen Vaudevilleünnernehmer,
* Fred Houdlett Albee (1876–1945), US-amerikaanschen Dokter un Schriever,
* George W. Albee (* 1921), US-amerikaanschen Psycholoog,
* Liz Allbee (* 1976), US-amerikaansche Trumpeterin,
* Spencer Albee (* 1976), US-amerikaanschen Musiker,
* Timothy Albee (* 1970), Filmmaker.
**Allbee** is de Familiennaam von

* Liz Allbee (* 1976), US-amerikaansche Trumpeterin,
* Robert G. Allbee (* 1928), US-amerikaanschen Jurist.

Kiek ok bi: Allbee, Albi.
Joseph Larch

**Joseph „Sepp“ Larch** (* 28. Juli 1930 in Bozen; † 7. Oktober 2011 in Weyer (Böveröösterriek) weer en öösterrieksch Bargstieger. 

Sepp Larch leevt siet Anfang vun de 1940er Johren in Weyer in’t Ennstal un höör to de öösterrieksch Expeditschoon, de as Eerst op den Gasherbrum II ropstegen is. An’ 7. Juli 1956 stunn he tosamen mit Fritz Moravec un Hans Willenpart up den Tipp vun den Barg. To Anfang weern Larch un Willenpart bi disse Expeditschoon blots dorför vörsehn, Sporen to trecken, wiel eenig dat „Wiener Trio“ Hans Ratay, Richard Reinagl und Heinrich Roiss sück as Gipfeltrupp utwählt harr, aber denn sünd doch Willenpart, Larch un Moravec as Eerst baven wesen.

1950 hett Larch tosamen Kajetan Uriach as Eerst de Peternscharten-Noordwand in dat so nömmt Gesäuse, 1954 tosamen mit Leo Forstenlechner as Eerst de Dachl-Rosskuppe-Noordwand bestegen. Ok Eiger (1952 mit Karl Winter ut Scheibbs as Söbenter) un Matterhorn (1954 mit Hans Willenpart un Leo Forstenlechner als Acht) hett he över de Noordwand bestegen. 1971 weer he tosommen mit Hans Mautner un Hans Schönberger de Eerst up de Mercedario-Süüdwand as ok mit Kurt Eibl un Hans Schönberger bi dat Överstiegen vun de twee Tippen vun de Pico Polaco in de Anden.

1962 weer he Berader för den Film „Sein bester Freund“ vun Luis Trenker.

Sepp Larch weer siet Oktober 1962 verheiraadt un harr een Söhn.

## Weblenken
* Tippenfoto
* Historie vun de Eerstbestiegen bi’d ORF mit Fotos
* Bookbeschrievung

## Enkeld Nahwiesen
Bellatrix

**Bellatrix** (γ&nbsp;Orionis), de „Kriegerin“ oder ok „Amazonensteern“ is de drütthellste Steern in dat Steernbild Orion un billt de rechte Schuller vun den Orion. De annere *Schullersteern* op de linken Siet is Beteigeuze.

De Steern is ruchweg 240 Lichtjohren wiet weg vun de Eer un wiest en schienbore Helligkeit vun 1,64m op. Bellatrix is en blauen Resensteern mit de Spektralklass B2. In’n Vergliek to de Sünn hett se üm un bi de achtfache Masse un ruhweg de 4000-fache bolometrische Lüchtkraft. In hööchsten eenige Millionen Johren warrt sik Bellatrix to en Roden Rees wanneln. Vun wegen ehr vergliekswies lütte Masse explodeert se aver nich, man warrt opletzt as’n masserieken Witten Dwarg ennen. Lange Tiet weer annahmen worrn, dat Bellatrix mit to de Orion-Assoziatschoon höört, man dat hett sik as verkehrt rutstellt. Se is düütlich neger an de Eer.

1972 is faststellt worrn, dat Bellatrix ehr Helligkeit ’n lütt beten ännern deit, in de Gröttenornen vun en poor Hunnerstel Gröttenklassen.

## Borns


## Weblenken
Bellatrix, vun Jim Kaler
Hiawatha

**Hiawatha** (*„de Söker vun den [[Wampum]]gördel“*) is de Naam vun en Onondaga-Hööftling, de dorto führt hett, dat de Irokesen-Bund grünnd wurr. 

Hiawatha wurr bi sien eegen Stamm torüchwiest un is denn nah de Nahbers, de Mohawk (fröher Canienga nömmt) flücht. Mit de hör Hülp un mit sien eegen Redekunst gelung hüm dat, sien Idee umtosetten. Henry Wadsworth Longfellow hett hüm 1855 en lang  Epos, *[[Das Lied von Hiawatha|The Song of Hiawatha]]* widmet, in dat Hiawatha man ut woll romantiserend Grünnen falsch den Anishinabe toodeelt wurr.
Hans Willenpart

**Hans Willenpart** (* 1. Dezember 1927 in St. Anton an der Jeßnitz; † 16. Mai 1980 in Scheibbs ) weer en öösterrieksch Bargstieger.

Willenpart höör to de öösterrieksch Expeditschoon, de as Eerst op den Gasherbrum II ropstegen is. An’ 7. Juli 1956 stunn he tosommen mit Fritz Moravec un Joseph Larch op den Tipp vun den Barg. To Anfang weern he un Larch bi disse Expeditschoon blots dorför vörsehn, Sporen to trecken, wiel eenig dat „Wiener Trio“ Hans Ratay, Richard Reinagl und Heinrich Roiss sück as Gipfeltrupp utwählt harr, aber denn sünd doch Willenpart, Larch un Moravec as Eerst baben wesen.

Willenpart stamm ut Scheibbs und wurr nah dissen Erfolg ok Ehrenbörger vun de Stadt.

Vörher harr he al 1954 tosommen mit Joseph Larch un Leo Forstenlechner as Acht dat Matterhorn över de Noordwand bestegen. 

He is dör ein Arbeitsunfall to Dood kommen.
Klaus Fischer (Footballspeler)

**Klaus Fischer** (* 27. Dezember 1949 in Kreuzstraßl bi Lindberg, Landkreis Regen) is en ehmalge düütsch Footballspeler un aktuell -trainer

## Leven
Klaus Fischer keem vun de SC Zwiesel to’n TSV 1860 München un speel in de Football-Bundsliga 535 mal för 1860 München, FC Schalke 04, de 1. FC Köln und de VfL Bochum. He wunn 1972 mit Schalke 04 un 1983 mit 1. FC Köln den DFB-Pokal.  Schalke 04 weer en vun de in de Bundsliga-Schandal 1970/71 verwickelt Vereens, as en vun de bedeeligt Speler kreeg Fischer en levenslang Sperr, de man nahderhenn aber up een Johr kört hett.

Sien 182 Bundsligadoren för FC Schalke 04 sünd bit hüüd Vereensrekord.

Fischer hett dorto 45 Lännerspelen för van 1977 bit 1982 Düütschland bestreeden un dorbi 32 Doren schaaten, dat is nah Gerd Müller de best Quote (0,71) vun en Top-10-Störmer un vun en Störmer mit mindst 45 Lännerspelen. Fischer hett ok an twee Football-Weltmeesterschapen deelnommen un wurr 1982 in Spanien Viezweltmeester. 

Bekannt wurr Fischer vör allen dör sien Fallrüchtrecker, de hüm meest vun Rüdiger Abramczik upleggt wurrn. Sien berühmtst Door schoot he 1977 in en Lännerspeel tegen de Swiez, wat 4:1 utgung. Dor hett he dat Door vun’t Johr, vun dat Johrteint un dat Johrhunnert schaaten. Tominst is dat Door dorto in de ARD vun de Zuschauers wählt wurrn. 

1976 wurr he in de Bundsliga Doorschüttenkönig. Mit 268 Doren liggt he achter Gerd Müller up Platz 2 vun de ewig Doorschützenlist vun de Bundsliga. 1988 hett Fischer sien Karriere beend. 1992 weer he nochmol as Trainer för Schalke 04 tätig un bedrifft jetzt en Footballschool.

## Erfolge
*1972 DFB-Pokal-Winner
*1972 Düütsch Viez-Meester
*1976 Bundsliga-Doorschützenkönig (29 Tore)
*1977 Düütsch Viez-Meester
*1982 Viez-Weltmeester
*1982 Düütsch Viez-Meester
*1983 DFB-Pokal-Winner
*1988 DFB-Pokal-Finale

## Einzelnachweise


## Weblenken
* 
* Die Klaus Fischer Fußballschule
Klaus Fischer

**Klaus Fischer** is de Naam von

* Klaus Fischer (1919–1993), düütsch Kunsthistoriker un Indoloog,
* Klaus Fischer (1920–2007), düütsch Paster un Dokter,
* Klaus Fischer (1934–2009), düütsch Fotograaf un Schriever,
* Klaus Fischer (1937–2015), düütschen Geograaf,
* Klaus Fischer (* 1948), Swiezer Politiker,
* Klaus Fischer (1949–1992), düütsch Schriever,
* Klaus Fischer (* 1949), düütsch Footballspeler,
* Klaus Fischer (* 1950), düütsch Ünnernehmer,
* Klaus Fischer (* 1959), düütschen Maler,
* Klaus Fischer (* üm 1966), öösterriekschen Badmintonspeler,
* Klaus Fischer (* 1968), düütschen Bioloog,
* Klaus Fischer, düütsch Schauspeler,
* Klaus Fischer-Dieskau (1921–1994), düütschen Karkenmusiker un Choorbaas,
* Klaus-Christian Fischer (* 1938), düütschen Getereeinschenör un Politiker,
* Klaus Hein Fischer (1936/1937–2001), düütsch Illustrater un Bühnenbillner,
* Klaus-Dieter Fischer (* 1940), düütsch Footballfunkschoonär,
* Klaus-Dietrich Fischer (* 1948), düütsch Klassisch Philoloog un Medizinhistoriker,
* Klaus P. Fischer (* 1941), kathoolschen Preddiger un Theoloog.

Kiek ok bi: Claus Fischer.
Der schönste Busen der Welt

**Der schönste Busen der Welt** (op Platt so veel as „De smuckste Bost vun de Welt“) is en düütschen Kortfilm vun Rainer Kaufmann ut dat Johr 1990. Dat Dreihbook dorto schreev Jürgen Egger na en Kortgeschicht vun Roland Topor. De Kummedie hannelt vun en Mann, de as dör’n Wunner de Titten vun en Fro kriggt.

## Inholt
De Skretäärsche, Jeanette Apfel, is en Fro mit’n grote Boss. De Mannslüüd kiekt dor natürlich rop, man se sülvst ist dor nich tofreden mit, vun wegen, dat se vun de Mannslüüd nich eernst nahmen warrt. Een Dag stiggt se mit ehrn Baas tosamen in en Hotel af, in dat jüst to de Tiet ok de Beervertreder Simon Perelstein slöpt. Dorbi drapt se sik tofallig in’n Fohrstohl. As dat nich anners wesen kann, hett ok Simon blots Ogen för de Titten vun Jeanette. As se sik later noch mol in’n drangen Fohrstohl gegenöverstaht, passeert denn dat Unmöögliche: De Titten springt na Simon över.

Jeanette freit sik düchtig un kost ehr ne’e Freeheit ut. In’n Beroop hett se Spood un ehr Leefste, de ehr jüst verlaten will, vun wegen, dat he lüttere Titten lever lieden mag, hett op eenmol wedder ’n Oog för ehr. Simon dorgegen kummt mit sien ne’e Situatschoon natürlich nich klor, tomol de Titten ok so groot sünd, dat he jem nich versteken kann. He nimmt Kuntakt op to verscheden Facklüüd, de em aver all den Raat geeft, de Boss nich wegmaken to laten. Na un na warrt he aver dör sien Boss bannig bekannt, so dat he anfangt to överleggen in’t Showgewarf intostiegen.

As he denn aver vun en japaansche Firma för en Film ünner Verdrag nahmen warrt, üm den sik Jeanettes Agentur sorgen deit, loopt se sik noch mol wedder tofallig över’n Weg – in en Fohrstohl, jüst so as dormols in’t Hotel. De Boss springt dorbi wedder torüch na Jeanette. Beide harrn sik nu aver al an de ännerte Situatschoon gewöhnt un versöökt nu, dat Torüchspringen wedder torüchtodreihn, man dat haut nich hen. Opletzt warrt Simon un Jeanette en Poor.

## Achtergrund
De Kortfilm is in de Kinos as Vörprogramm to den Film *[[Abgeschminkt!]]* vun Katja von Garnier wiest worrn. Beid tosamen kemen op en normale Läng för avendfüllen Kino. Mit 1,1 Millionen Besökers sünd de beiden Filmen to unvermoden Spood kamen un weern later ok tosamen op DVD publizeert.

## Utteken
Rainer Kaufmann is för den Film mit den Sünnerpries as beste Speelbaas op dat *Festival vun de Filmhoochscholen* uttekent worrn. De Film sülvst kreeg den *Prix Canal plus* un weer för den Bundskortfilmpries vörslahn.

## Websteed
*
Ruhla

**Ruhla** is en Stadt in’n Westen vun Döringen. Ruhla liggt an de Erbstrom an’n Noordrand vun’n Döringer Woold un hett 6.485 Inwahners (Stand Enn 2007).

De Naame Ruhla sall vun de dör de böveren Oortsdeel floten Bäke *Rolla* (afleit vun Geröll) herleit wesen. De Rolla mündt in de Erbstroom, Naamensgever vun dat Erbstroomdaal. In ditt Middelbargenkarvdaal is Ruhla inbett.

De 1355 eerstmals erwähnt Stadt wurr bekannt as Industrie- un Uhrenstadt, is aber hüüd mehr touristisch präägt.

## Weblenken

* Websteed vun Ruhla (hoochdüütsch)
(1508) Kemi

**(1508) Kemi** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 21. Oktober 1938 vun de finnisch Astronom Heikki A. Alikoski in Turku opdeckt wurrn is. Dat is en so nömmt Marskrüützer.

De Asteroid is nah de finnisch Oort Kemi nömmt wurrn.
Michele Carafa

**Michele Enrico Carafa di Colobrano** (* 28. November 1785 in Neapel; † 26. Juli 1872 in Paris) weer en italieensch Opernkomponist. 

Eerst nahdem he as Offizier an de Feldtüüg tegen Napoleon deelnommen harr, hett sück Michele Carafa de Musik towendt. Tüschen 1837 un 1870 weer he Kompositschoonslehrer an't Pariser Konservatorium. He sülvst harr Musikünnericht bi Cherubini harrt, sien Kompositschoonsstil weer aber mehr in de Oort vun Rossini un Auber.

Sien eerste Oper *Il vascello d'occidente* hett he 1814 verapenlicht. Bit 1833 geev dat noch 25 wiedere Warken, de snsehnst dorvan sünd *Le Solitaire* und *Masaniello*. Insgesamt wurrd aber sien Œuvre hüüd as unbedüüdend Wark in de Smack vun sien Tiet ansehn.
Steven

**Steven** betekent

* Steven, Bodeel bi’n Schippbo,
* Steven, en Variatschoon vun den Vörnaam *Stephan*.

**Steven** is de Familiennaam von

* Birte Steven (* 1980), düütsche Swemmerin,
* Brandon Steven (* 1973), US-amerikaanschen Ünnernehmer un Pokerspeler,
* Brett Steven (* 1969), neeseelandschen Tennisspeler,
* Christian von Steven (1781–1863), russ’sch Botaniker,
* Donald Steven (* 1945), kanaadsch Komponist,
* Gary Mackay-Steven (* 1990), schottschen Footballspeler,
* Marion Steven (* 1960), düütsche Bedrievsweertin,
* Philip Steven (* 1995), Footballspeler ut Papua-Neeguinea,
* Trevor Steven (* 1963), engelsch Footballspeler,
* Wenona Steven (* 1978), Lichtathletin ut Nauru.

Kiek ok bi: Stevens.
Arteria alveolaris inferior

De **Arteria alveolaris inferior** („ünnere Tähnfackslagader“) höört to de Slagadern vun’n Kopp. Se twiegt ut’n eersten Afsnitt vun de Böverkeevarterie (Arteria maxillaris) af.

Vun de ünneren Tähnfackarterie geiht toeerst en *Ramus mylohyoideus* af, de sik in’n Bodden vun’n Mund ünner den Musculus mylohyoideus vertwiegt. Dorna verlöpt se för’t Ünnerkeevlock „Foramen mandibulae“ vun’n Ünnerkeev in den Canalis mandibulae in dissen Knaken. Dorin löppt se tosamen mit de Veen mit den gieken Naam un den Nervus alveolaris inferior in Richt na’t Kinn. Vun de Arterie gaht hier fiene Twiegen na de Ünnerkeevtähnen un den Ünnerkeev sülvst af. An’t Foramen mentale (*Kinnlock*) kummt een vun de beiden Endtwiegen, de *Ramus mentalis*, wedder ut’n Ünnerkeev rut un versorgt dat Kinnrebeet. De tweete Endtwieg tütt binnen den Knaken wieder na de Sniedtähnen.

## Literatur
* U. Gille: *Herz-Kreislauf- und Abwehrsystem, Angiologia*. In: Salomon, F.-V. u. a. (Rgv.): Anatomie für die Tiermedizin. Enke-Verlag, Stuttgart 2004, S. 404-463. ISBN 3-8304-1007-7
Christina Baas-Kaiser

**Christina Wilhelmina "Stien" Baas-Kaiser** (* 20. Mai 1938 in Delft; † 23. Juni 2022 in Baarn) weer en nedderlannsch Iesflinklöperin.

Bi de Olympisch Winterspelen 1968 in Grenoble kunn se över 1.500 m un över 3.000 Meter jewiels de Bronzemedaille winnen. In Sapporo 1972 wunn se de Goldmedaille över 3.000 m un de Sülvermedaille över 1.500 m. 

Bi de eerste Iesflinkloop-Mehrkampeuropameesterschap 1970 wunn se de Sülvermedaille achter Nina Statkewitsch aber vör Ans Schut.

## Weblinks
(231) Vindobona

**(231) Vindobona** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 10. September 1882 vun de öösterrieksch Astronom Johann Palisa an de Steernwacht vun Wien opdeckt wurrn is. Vindobona is de antik röömsch Naam vun de Stadt Wien.
Arteria sphenopalatina

De **Arteria sphenopalatina** (*Kielbeen-Böhnen-Slagader*) is een vun de Slagadern vun’n Kopp. Se twiegt ut den drüdden un letzten Afsnitt vun de Arteria maxillaris (in’t Bild an’n böveren Rand rechts) in de Fossa pterygopalatina af un tütt dör dat *Foramen sphenopalatinum* vun’t Böhnenbeen tosamen mit de gliek nöömten Veen un mit de Nesentwiegen (*Rami nasales*, de bi Deerten as *Nervus nasalis caudalis* betenkt warrt) vun’n Nervus pterygopalatinus in de Nesenhöhl.

De Arteria sphenopalatina versorgt grote Delen vun de Nesenhöhl, as to’n Bispeel dat fattrieke Rebeet vun de Neestwüschenwand (Locus Kiesselbachi), dat sünners faken de Oort is, woneem Nesenblöden entsteiht. Wenn dat Nesenblöden bannig dull vörkummt, kann de Arterie ünnerbunnen warrn, wenn dat nödig warrt.

## Literatur
* U. Gille: Herz-Kreislauf- und Abwehrsystem, Angiologia. In: Salomon, F.-V. u. a. (Rgv.): Anatomie für die Tiermedizin. Enke-Verlag, Stuttgart 2004, S. 404-463. ISBN 3-8304-1007-7
Lapidarschrift

De **Lapidarschrift** (vun latiensch *lapis* Steen; ok Steenschrift) is de latiensch Schriftoort, de sück för de meest up Steen utführt latiensch Schriften herutbildt hett. Wiel se so düütlich is, wurr disse Schriftoort ok later henn för den Druck noch bruukt, t.&nbsp;B. as Antiqua.
Mariano Zabaleta

**Mariano Zabaleta** (* 28. Februar 1978 in Tandil, Argentinien) is en argentiensch Tennisspeler.  

De Rechtshänner harr sien hööchste Platzeerung in de Weltrangliste an’ 3. April 2000, as he up Platz 21 leeg. He kunn bit hüüt 3 Turneren vun de ATP-Tour (1998, 2003, 2004) winnen.
Alan Silvestri

**Alan Anthony Silvestri** (* 26. März 1950 in New York) is en US-amerikaansche Komponist vun Filmmusiken.

## Leven un Wark
Silvestri hett dat renomeerte Berklee College of Music in Boston besöcht, woneem he 1970 sien Afsluss maakt hett. He is vör allen bekannt worrn dör sien Tosamenarbeit mit den Speelbaas Robert Zemeckis in Filmen as *Romancing the Stone*, de *Back to the Future*-Trilogie, *Forrest Gump* un annere. Silvestri schüll 2003 de Musik to den Kinohit *Pirates of the Caribbean* schrieven. Man, denn harr he sik mit den Produzenten Jerry Bruckheimer nich vergahn künnt un is ut dat Projekt utscheedt.

Siet 1978 is he mit sien Fro *Sandra* verheiraat un hett dree Kinner. He is in Besitt vun en Privatpilotenschien.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Silvestri is tweemol för den Oscar nomineert wesen und weer för vele wietere Priesen nomineert vun de he 26 wunnen hett. Uttekent worrn is he ünner annern mit:
* 1988: den *[[BMI Film Music Award]]* för *Predator* un *Outrageous Fortune*.
* 1988: den *[[Saturn-Pries]]* in de Kategorie *[[Saturn-Pries för de best Musik|Best Musik]]* för *Predator*.
* 1991: den *[[Saturn-Pries]]* in de Kategorie *[[Saturn-Pries för de best Musik|Best Musik]]* för *Back to the Future Part III*.
* 1995: den *[[BMI Film Music Award]]* för *Forrest Gump*.
* 1998: den *[[ASCAP Award]]* för *Contact*.
* 2000: den *[[ASCAP Award]]* för *Stuart Little*.
* 2002: den *[[Henri-Mancini-Award]]* vun de *ASCAP Film and Television Music Awards*.
* 2005: den *[[ASCAP Award]]* för *Van Helsing* un *The Polar Express*.
* 2005: den *[[Saturn-Pries]]* in de Kategorie *[[Saturn-Pries för de best Musik|Best Musik]]* för *Van Helsing*.
* 2006: den *[[Grammy]]* in de Kategorie *Best Leed för en Speelfilm, Feernsehn oder’n annert visuelle Medium* för *The Polar Express*.

## Borns


## Weblenken

* Indrääg to Alan Silvestri in’n Kataloog vun’t Düütsche Musikarchiv 
*www.alan-silvestri.com (engelsch)
Liberal-Sozialistische Partei vun Düütschland

De **Liberal-Sozialistische Partei vun Düütschland** is en düütsche Nakriegspartei wesen, de 1952 grünnt worrn is.

De Partei hett sik för en Neemaken vun’n düütschen Sozialismus insett un stünn för en Sünnerweg twüschen Kapitalismus un Kommunismus. Willibald Gatter, en sudetendüütsche Politiker un Autohersteller (Gatter-Auto), hett in’t Johr 1954 dat europääsche Programm vun de Partei utarbeit, dat in eenuntwintig Punkten ünner annern den Opbo vun en europääsche Verfaten, vun en europääsche Armee un vun en gemeensome europääsche Geldsoort vörsehn de. In siene weertschopspolitische Schrift „Weder Kapitalismus noch Kommunismus – Europas Liberal-Sozialismus“ vun 1973 kiekt Gatter op de Telen un Idealen vun de Partei torüch un verkloort jem.

De Liberal-Sozialistische Partei vun Düütschland is Enn vun de 1950er Johren in de Düütschen Gemeenschop opgahn.

## Born/Literatur
* Willy Gatter: Europäisches Programm der Liberal-Sozialistischen Partei Deutschlands, 1954. 
* Willy Gatter: Weder Kapitalismus noch Kommunismus – Europas Liberal-Sozialismus, Kirchheim unter Teck 1973.
Arteria temporalis profunda

De **Arteria temporalis profunda** („deepe Dünnenslagader“) is en Bloodfatt vun’n Kopp deep achter de Dünn.

Bi’n Minschen sünd normalerwies twee deepe Dünnenslagadern utbillt, neemlich de vördere (*Arteria temporalis profunda anterior*) un de achtere (*Arteria temporalis profunda posterior*). Disse Slagadern twiegt ut den tweeten (intermuskulären) Afsnitt vun de Arteria maxillaris (*Böverkeevarterie*) af. Se verloopt dorsal ünner den Musculus temporalis un versorgt dissen Muskel mit Nehrstoffen un Suerstoff. 

## Literatur
* U. Gille: Herz-Kreislauf- und Abwehrsystem, Angiologia. In: Salomon, F.-V. u. a. (Rgv.): Anatomie für die Tiermedizin. Enke-Verlag, Stuttgart 2004, S. 404-463. ISBN 3-8304-1007-7
Christopher Challis

**Christopher Challis** (* 18. März 1919 in London; † 31. Mai 2012 in Bristol) weer en britischen Kameramann. 

## Leven
Challis Loopbahn in’t Filmgewarf hett in de Mitt vun de 1940er Johren as *camera operator* för de Speelbasen Michael Powell un Emeric Pressburger anfungen, för de he later ok as Kameramann arbeit hett. Wiel den Tweeten Weltkrieg weer he as Kamerann för de Royal Air Force aktiv un hett so eerste Insichten in den Beroop kregen. Sien eersten Film as Kameramann weer *The End of the River* ut dat Johr 1947. Mehrere mol hett he mit den Speelbaas Guy Hamilton tohopenarbeit, as to’n Bispeel bi den Literaturfilm *Evil Under the Sun* ut dat Johr 1982.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
För sien Arbeit achter de Kamera is Challis veer mol för den *[[BAFTA Award]]* vörslahn wesen, so ok för de Filmen *The Deep*, *Those Magnificent Men in Their Flying Machines* un *The Victors*. Wunnen hett he aver blots eenmol, neemlich in’t Johr 1967 in de Kategorie *Best britische Kameraföhren (Klöör)* för siene Arbeit an den Film *Arabesque*.

## Weblenken
*
(1705) Tapio

**(1705) Tapio** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 26. September 1941 vun de finnisch Astronomin Liisi Oterma in Turku opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah en mythologisch Figur, de schuulend Waldgeist Tapio, ut de Kalevala nömmt wurrn. De afsolute Helligkeit bedrocht 13,279.
Arabeske

**Arabeske** oder **Arabesque** betekent

* Arabeske, de ut Blomen- oder Rankenmuster billt warrt,
* Arabeske, Musikstück in fre’e Form mit rieke Tier,
* Arabeske, en orientaalschen Musikstil,
* Arabeske, en Begreep, de vun Friedrich Schlegel inföhrt worrn is,
* Arabesque, en Danzgrupp,
* Arabesque, düütsche Musikgrupp,
* *[[Arabesque (Film)|Arabesque]]*, Film vun Stanley Donen,
* en Danzfigur bi’t klassische Ballett un bi’t Ieskunstlopen.
Samtgemeen Thänhusen

De **Samtgemeen Thänhusen** is de eenzige Samtgemeen in’n Landkreis Veern, in de sik veer Gemenen för de Afwickeln vun de Verwaltenssaken tohopen slaten hebbt. Se hett . De Sitt vun de Samtgemeen liggt in Thänhusen.

## Geografie
De Samtgemeen Thänhusen liggt an’n Aller-Stroom links vun de Werser in’t nöördliche Middelwerserrebeet. De Samtgemeen warrt to den süüdlichen Kreis vun Veern rekent, de mehr ländlich prägt is un as strukturswack gellt.

### Samtgemenenopdelen
De de Samtgemeen höört veer Gemenen, de nafolgen mit jemehr Oortsdelen oplist sünd:
# Gemeen Thänhusen: Ahsen-Oetzen, Beppen, Dibbelsen, Dönnerstäen, Holtdörp, Hostäe, Lunsen, Morsen, Oenigstedt, Thänhusen, Werder un Wulmstörp.
# Gemeen Blenner: Aodolshüsen, Aondörp, Blenner, Einste, Goolstörp, Hidzdörp, Holbm, Intschen, Öste, Reer, Ritzenbargen, Seestäer, Faste un Winkel
# Gemeen Emhusen: Bahlen un Emhusen
# Gemeen Rier: Fell, Hilmbrook un Rier

## Historie

De eerste Samtgemeen Thänhusen is al an’n 1. Januar 1966 grünnt worrn un is mit de Gemeenreform in Neddersassen 1972 wedder oplööst worrn. De hüütige Samtgemeen Thänhusen is an’n 21. Juli 1972 billt worrn, as fief Liddmatengemenen tosammenslaten worrn sünd, de bi de Gemeenreform sülvst ut vörmols 18 sülvststännige Gemenen billt worrn sünd. De Gemenen weern op de dormoligen Landkreisen Bronswiek, Graafschop Hoya un Veern verdeelt. An’n 1. November 2006 hebbt sik de Gemenen Thänhusen un Morsen to de ne’en Gemeen Thänhusen tosamenslaten, so dat de Samtgemeen siether blots noch veer Gemenen ümfaat.

### Inwahnertall

## Politik
### Samtgemeenraat
De Thänhusener Samtgemeenraat besteiht vundaag ut 30 wählte Raatsliddmaten, de sik op 5 verscheedene Parteien un Wählergruppen verdeelt. De Samtgemeenbörgermeester is dorbi na de neddersass’schen Gemeenverorden en „boren“ Liddmaat. De letzte Kommunalwahl weer an’n 11. September 2011:

### Samtgemeenbörgermeesters

Dat Amt von’n Samtgemeenbörgermeester weer bet to dat Enn von de Tweegleisigkeit 2001 ehrenamtlich. Siet 2001 is de Samtgemeenbörgermeester in’t Hauptamt för de Verwaltung von de Samtgemeen tostännig.

### Samtgemeendirekters

Dat Amt von’n Samtgemeendirekter is 2001 mit dat Enn von de Tweegleisigkeit in dat Amt von’n hauptamtlichen Samtgemeenbörgermeester opgahn.

## Literatur
* Fritz Garvens: *Samtgemeinde Thedinghausen.* Rgv.: Heimatvereen vun de Samtgemeen Thänhusen e.V., Heimatvereen, Thänhusen 1998; ISBN 3-931699-03-X
* Fritz Garvens: *Geschichten aus alter und neuer Zeit.* Rgv.: Heimatvereen vun de Samtgemeen Thänhusen e.V., Heimatvereen, Thänhusen 1999; ISBN 3-931699-03-X
* Fritz Garvens: *Kriegsende und Nachkriegszeit in unserer Zeit.* Rgv.: Heimatvereen vun de Samtgemeen Thedinghausen e.V.. Heimatvereen, Thänhusen 2000; ISBN 3-931699-05-6

## Footnoten



## Weblenken
Arteria meningea media

De **Arteria meningea media** („middlere Brägenhuut-Slagader“) höört to de Slagadern vun’n Kopp. Dit Bloodfatt gifft dat bi Minschen, Peerd un Hunnen, bi de se ut de Böverkeev-Slagader aftwiegt. Dör dat *Foramen spinosum* vun’t Kielbeen verlööpt se in de Schädelhöhl un versorgt dor tosamen mit de Arteria meningea anterior un de Arteria meningea posterior de harde Brägenhuut mit Blood. 

In’t Rebeet vun’t Pterion, de dünnste Steed vun de Schädelkapsel, kann de Arterie bi Sehren vun’n Schädelrieten un Epiduralblöden utlösen.

## Twiegen
Binnen de Schädelhöhl splitt sik de Arterie in de folgen Twiegen op:
* in tallrieke lütte Twiegen, de de Dura mater un dat Ganglion semilunare versorgt.
* in den *Ramus petrosus superficialis*, de in’n Fazialiskanal rinlöpt un den Nervus facialis versorgt. Disse Ramus billt Anastomosen mit den *Ramus stylomastoideus* vun de Arteria auricularis posterior.
* in de Arteria tympanica superior, de in’n Kanal vun’n Musculus tensor tympani tütt un em versorgt.
* in de *Ogenhöhlentwiegen*, de dör de Fissura orbitalis superior oder enkelte Steden vun’t Kielbeen loopt un mit Twiegen vun de Arteria ophthalmica Anastomosen billt.
* in de *Dünnentwiegen*, de dör de Ingäng vun’t Kielbeen teht un in de Fossa temporalis Anastomosen mit de deepen Dünnenarterie billt.

## Literatur
* U. Gille: *Herz-Kreislauf- und Abwehrsystem, Angiologia*. In: Salomon, F.-V. u. a. (Rgv.): Anatomie für die Tiermedizin. Enke-Verlag, Stuttgart 2004, S. 404-463. ISBN 3-8304-1007-7
Kevern

Dä Stadt **Kevern** (hogedütsch **Kevelaer** geneumt) lett am onneren Nie´rhien em Nordwesten van Noordrhien-Westfalen. En Kevern lewen ca. 28.000 Lüe. ´t gehört tau dän bedüetessen Marienwallfahrtsoeten van Dütschland.

## Weblenken
* Dä Website van Kevern *([[hoochdüütsch|hogedütsch]])*
* Wallfahrt en Kevern *([[hoochdüütsch|hogedütsch]])*
Gasche

**Gasche** (hoogedütsch **Essen-Gerschede** geneumt) es en Stadtdeel van Essen en Nordrhien-Westfalen. Gasche hät ca. 7.900 Enwönner. ’t lett tüschen Berge, Borbeck, Beddingroode on Delfken. Gasche wor en Deel van dä Börgemestere Borbeck (büs 1915).
Völle Hüüser stott kott bieneen. Öwer en Wegg vö Fahräer on Wannerer kömp me taum Schloss Borbeck met sinnen grooten Park. Vam S-Bahn-Hollponk *Essen-Gerschede* kömp me no Wuppertal, Essen (Stadtkäen), Bottrop on Haltern.

## Weblenk
*Denkmäler en Gasche opp cliolink.de *([[hoochdüütsch|hoogedütsch]])*
Rick Moranis

**Frederick Alan „Rick“ Moranis** (* 18. April 1953 in Toronto, Ontario) is en kanaadschen Schauspeler, Komödiant un Musiker.

## Leven
Moranis is dör de Comedysendung Second City TV, in de he tosamen mit Dave Thomas de tyypschen Kanadiers Bob & Doug McKenzie speelt hett. In sien eersten Kinofilm, bi den he ok sülvst Speelbaas weer, hett he disse beiden Figuren wedder opgrepen. Spood harr he sünners mit Kummedie-Filmen as *Ghost Busters*, *Spaceballs*, *Honey, I Shrunk the Kids* oder *The Flintstones*, man bi mehrere kanaadsche Radiosenners künn he ok as DJ Foot faten. He hett ok en poormol an Dreihböker mitarbeit.

1993 weer he as Hööftdorsteller in’t Musikvideo to *Tomorrow Girls* vun Donald Fagen to sehn. Dat letzt mol vör de Kamera stünn he 1997 un nimmt siet de Tiet blots noch af un to Spreekrullen an. In de Twüschentiet befaat he sik mehr mit de Musik. He bröch 2006 en Album rut mit den Titel *The Agoraphobic Cowboy*.

Moranis weer verheiraadt. Sien Fro Anne Moranis is 1991 an Kreeft doodbleven. Mit ehr hett he twee Kinner.

## Filmografie (Utwahl)

## Diskografie
* 1989: *You, Me, The Music And Me*
* 2005: *The Agoraphobic Cowboy*
* 2012: *My Mother’s Brisket*

## Utteken
Rick Moranis is söss mol för Filmpriesen vörslahn wesen un hett dree dorvun wunnen:
* 1982: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Best Schrieven för en Varietee- oder Musik-Programm* för *SCVT Network 90*
* 1990: den *[[American Comedy Award]]* in de Kategorie *Lustigste Nevendorsteller in en Speelfilm* för *Parenthood*
* 1995: den *[[Earle Grey Award]]* vun de Gemini Awards

## Weblenken

* Offizielle Websteed vun Rick Moranis
Bloodpuffer

**Bloodpuffer** is de Beteken vun dat bannig kumplexe Puffersystem vun’t Blood, dat dorför sorgt, dat de pH-Weert op en lütt Rebeet begrenzt blifft. Dat System is also ’n Deel vun’n Süür-Basen-Huusholt. Bi Minschen liggt de instellte pH-Weert bi 7,4 (7,35-7,45). Wenn de Weert dorünner fallen deit, snackt man vun en Azidoos, wenn he to hooch stiggt vun en Alkaloos.

Dat de pH-Weert gliek blieven deit, is wichtig dorför, dat de Organismus leven kann.

## Puffersystemen in’t Blood
De Bloodpuffer kummt dör dat Tosamenwirken vun veer ünnerscheedliche Puffersystem tostannen:
* Kohlensüür-Bikarbonat-System (Kohlensüür-Hydrogencarbonat-Puffer) (knapp 75&nbsp;% vun’t Samtpuffervermögen vun’t Blood, katalyseert dör dat Enzym Carboanhydrataas):
:\mathrm{CO_2 + 2 H_2O \ \rightleftharpoons \ H_3O^+ + HCO_3^-}

* Hämoglobin (knapp 25&nbsp;% vun’t Samtpuffervermögen vun’t Blood): In’n Suerstoffkreisloop wirkt de rode Bloodfarvstoff as Puffer:
:\mathrm{Hb \cdot H^+ + H_2O \ \rightleftharpoons \ H_3O^+ + Hb}

* Phosphat (üm un bi 1&nbsp;% vun’t Samtpuffervermögen vun’t Blood, speelt intrazellulär en grote Rull):
:\mathrm{H_2PO_4^- + H_2O \ \rightleftharpoons \ H_3O^+ + HPO_4^{2-}}

* Proteinat (ruchweg 1&nbsp;% vun’t Samtpuffervermögen vun’t Blood): Plasmaproteinen wirkt vun wegen jemehrn amphoteren Charakter as Puffer.