open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jack Szostak

**Jack William Szostak** (* 9. November 1952 in London) is en US-amerikaansch Molekularbioloog, de dör sien Arbeiten över dat Enzym Telomerase bekannt wurr.

2009 kreeg he den Nobelpries för Physiologie oder Medizin, de he sück aber noch mit Elizabeth Helen Blackburn un Carol Widney Greider deelen muss.

## Utbildung

Szostak kreeg 1972 den Bachelor an de McGill University in Montreal, Kanada in de Fak Zellbiologie. 1977 hett he sien Doktertitel för Biochemie an de Cornell University in Ithaca, New York makt. De folgend beid Johren weer he Research Associate an de Cornell University in de glieker Beriek. 

## Utteknungen
Szostak is Liddmaat vun de National Academy of Sciences, American Academy of Arts and Sciences un New York Academy of Sciences.

* National Academy of Sciences Award in Molecular Biology
* Hans-Sigrist-Pries, Universität Bern, Swiez
* Genetics Society of America Medal
* 2006 Lasker Award
* 2008 Dr A.H. Heineken Prize
* 2009 Nobelpries för Physiologie oder Medizin

## Born
* https://web.archive.org/web/20130601212258/http://www.hhmi.org/research/investigators/szostak_bio.html About Jack W. Szostak, upropen an’ 5. Oktober 2009, The Howard Hughes Medical Institute
* http://www.hms.harvard.edu/dms/bbs/fac/szostak.html Jack W. Szostak at Harvard University, upropen an’ 5. Oktober 2009, Harvard University
* https://web.archive.org/web/20080828190726/http://ccib.mgh.harvard.edu/vitas/SzostakCV.pdf Curriculum Vitae of Jack W. Szostak |accessdate, Upropen an’ 5. Oktober 2009, Massachusetts General Hospital

## Weblenken

* Nobel Pries Information
* Szostak Lab Websteed
Robert Floyd Curl

**Robert Floyd Curl, Jr.** (* 23. August 1933 in Alice, Texas; † 3. Juli 2022 in Houston, Texas) weer en US-amerikaansch Chemiker.

Curl weer emeriteert Perfesser för Chemie an de Rice University.

Tosammen mit Richard Errett Smalley un Harold Walter Kroto wurr he för dat Opdecken vun de Fullerene 1996 mit den Nobelpries för Chemie uttekent. Würdigt wurrn de dree Forscher för dat Opdecken vun en nee Form vun dat Element Köhlenstoff. Wegen de Ähnlichkeit mit de Kuppelbauwarken vun de Architekt Richard Buckminster Fuller hebbt se dat Molekül den Naam Buckminsterfulleren geben, dat in Körtform ok «bucky balls» nömmt wurr.

## Weblinks
* Autobiographie (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
470

## Wat passeert is
* Odoaker warrt Baas vun de germaanschen Hölpstruppen vun dat Weströömsche Riek.

## Boren
* 

## Storven
467

## Wat passeert is
* 
## Boren
* Leo II., ooströömschen Kaiser († 474)
* Senka, 28. Kaiser vun Japan († 539)
* Um 467: Cerdic, König vun Wessex († 534) 

## Storven
468

## Wat passeert is
* 3. März: Simplicius wurrd to'n Paapst wählt.
* De latere Kaiser Julius Nepos warrt Magister militum för Dalmatien. 

## Boren
* 

## Storven
* 28. Februar: Paapst Hilarius (wohrschienlich an dissen Dag)
466

## Wat passeert is
* Eurich lett sien Broder Theoderich II. an'e Siet maken un verklaart sik sülms to'n König vun de Westgoten.

## Boren
* 

## Storven
* Theoderich II., König vun de Westgoten.
462

## Wat passeert is
* Twuschen de Wandalen un dat Byzantiensche Riek warrt Freden slaten. De höllt avers nich lang. 

## Boren
* 

## Storven
461

## Wat passeert is
* 
## Boren
* 

## Storven
* 10. November: Leo de Groot, Paapst un Karkenschoolmeester (üm un bi 400)
459

## Wat passeert is
* Peroz I. sett sik gegen sien Broder Hormizd III. dör un warrt Grootkönig vun dat Perserriek.

## Boren
* 

## Storven
Julius Nepos

**Julius Nepos** (* um 430; † 480) is 474/75 de leste legitime Kaiser vun dat Weströömsche Riek ween. 

## Leven
Vun 468 af an weer Julius Nepos sien Ohm Marcellinus as Magister militum in Dalmatien nafolgt. Dor stünn he in militäärsche Hensicht an en sunnerlich wichtige Stäe, just an de Naht twuschen dat weströömsche un dat Ooströömsche Riek. Kaiser Leo I. vun Byzanz hett em siene Nichte to'e Fro geven un hett em, kort ehr he sturben weer, in dat Johr 473 noch den Titel Patricius verlehnt. In't Vörjohr 474 hefft de neen Herrschers in Oostrom, dat weern Zenon un Leo II. Nepos to'n Caesar maakt un em dor gegen den machtlosen weströömschen Kaiser Glycerius mit upstellt. As Glycerius denn afsett' wurrn weer, hett Nepos an'n 24. Juni in Rom den Titel Augustus annahmen. Man sien Heermeester Orestes streev sülms na de Herrschop över dat Riek un verjaag Julius Nepos in'n Oktober 475 ut Rom in de Provinz Dalmatia. Orestes hett denn sien egen Söhn Romulus Augustulus to'n Kaiser utropen laten. To de Tied versöch Nepos vun siene Residenz Salona ut, wieterhen Infloot ut to öven över dat Riek. Zenon weer al in'n Januar 475 för 20 Maanden vun'n Throon jaagt wurrn. Man för em un de Ooströmers is Nepos doch de legitime Kaiser vun den westlichen Deel vun dat Riek bleven. 

As Romulus denn 476 afsett wurrn is, is dat Weströömsche Riek endgüllig ut'neen braken. Al vördem weer dat ja upspleten in en Reeg vun Germanenrieken. Italien bleev unner de Hand vun Odoaker, de sik to'n König vun Italien hett utropen laten un denn de kaiserlichen Teken na Konstantinopel henschickt hett. In dat Johr 480 hett Odoaker dorachter steken, dat Julius Nepos an'e Siet maakt wurrn is. Offiziell sünd de Rieken vun de Germanen in den Westen noch Johrteinte unner de Herrschop vun den byzantienschen Kaiser bleven. 

## Literatur

* Alexander Demandt: *Geschichte der Spätantike*, München 1998.
* Arnold Hugh Martin Jones: *The Later Roman Empire 284–602. A Social, Economic and Administrative Survey*, 3 Bände, Oxford 1964 (Nachdruck in zwei Bänden, Baltimore 1986), S. 244f.

## Weblenken
Brian Grazer

**Brian Grazer** (* 12. Juli 1951 in Los Angeles) is en US-amerikaanschen Filmproduzent.

## Leven
Grazer is de Söhn vun en jöödsche Familie. He hett in dat Johr 1974 is *USC School of Cinema-Television* afslaten. 1986 grünn he tosamen mit Ron Howard de Produkschoonsfirma *Imagine Entertainment*. Dat Johr dorför weer he för den Film *Splash* för’n Oscar nomineert, 1996 keem de tweete Nomineeren, ditmol för den Film *Apollo 13*. In’t Johr 2002 weer he nochmol vörslahn, neemlich för den Film *A Beautiful Mind*. Un ditmol hett he em denn ok wunnen.

As Produzent weer Grazer ok an eenige Feernsehregen bedeligt, ünner annern an de Reeg *24*, för de he ok wedder för Priesen vörslahn worrn is. Uttekend weer he 2004 noch mol för de Feernsehreeg *Arrested Development*.

Grazer is mit de Schrieversche Gigi Levangie verheiraat, de Romanen un Dreihböker verfaten deit.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Brian Grazer weer mit sien Produkschonen bannig spoodriek. He hett föffteihn Priesen wunnen und weer vör mehr as twintig wietere vörslahn. Wunnen hett he ü.a.:
* 1997: sien Steern op’n *[[Walk of Fame]]*.
* 1998: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragen Minireeg* för *From the Earth to the Moon*.
* 2001: den *Pries för’t Levenswark* vun de *Academy of Science Fiction, Fantasy & Horror Films*.
* 2001: den *Pries för’t Levenswark* in de Kategorie *Speelfilm* vun de *[[PGA Awards]]*.
* 2002: den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Film|Best Film]]* för *A Beautiful Mind*.
* 2003: den *Pries för’t Levenswark* vun de *ShoWest Convention*.
* 2003: den *Pries för’n Feernsehproduzenten vun’t Johr* vun de *[[PGA Awards]]* in de Kategorie *Drama* för *24*.
* 2004: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragen Kummediereeg* för *Arrewsted Development*.
* 2006: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragen Drama-Reeg* för *24*.
* 2008: den *[[Daytime Emmy]]* in de Kategorie *Rutragen Animatschoonsprogramm för Kinner* för *Curious George*.

## Weblenken
457

## Wat passeert is

## Boren
* 

## Storven
* Januar: Avitus, weströömschen Kaiser (* um 385 rüm)
* Januar: Markian, ooströömschen Kaiser (* um 390 rüm)
Elizabeth Helen Blackburn

**Elizabeth Helen „Liz“ Blackburn** (* 26. November 1948 in Hobart, Tasmanien) is en austraalsch-US-amerikaansch Molekularbiologin, de besünners för hör Arbeiten up dat Rebeet vun de Telomer- un Telomerase-Forschung bekannt wurrr. 2007 wurr se vun dat Time-Magazin as en vun de „100 inflootrieksten Persönlichkeiten der Welt“ nömmt. Se kreeg tosommen mit Carol Widney Greider un Jack Szostak den Nobelpries för Physiologie oder Medizin för 2009 tospraken.

## Wetenschaplich Werdegang
Blackburn studeer Biologie an de Universität vun Melbourne un kreeg 1970 den Titel „B.Sc.“ un 1972 den vun en „M.Sc.“. Hör’n Doktertitel („Ph.D.“) kreeg se 1975 an de Universität Cambridge in England. Dornah hett se as Postdoc an de Yale-Universität (1975-1977) arbeidt. Af 1978 weer se Perfesser an dat *Department of Molecular Biology* vun de Universität vun Kalifornien in Berkeley. Siet 1990 is se an dat *Department of Microbiology and Immunology* vun de UCSF in San Francisco tätig, wo se de Morris-Herzstein-Professur för Biologie un Physiologie innehett.

Elizabeth Blackburn hett de Telomerase 1984 tosommen mit hör domalig Doktorandin Carol Widney Greider in eentellig Wimpertierchen vun de Gattung *Tetrahymena* opdeckt un 1985 eerstmals beschreeven. In de folgen Johren hett se de Telomerase in verscheeden Spezies genetisch un biochemisch charakteriseert. Se hett sietdem tallriek wichtig Arbeiten över Telomerase, dat Enzym, wat to de Erneuern vun de Telomeren essentiell is, verapenlicht

Blackburn wurr in Australien boren, is aver siet 2003 ok amerikaansch Staatsbürgersch. Se is verheiraadt mit John W. Sedat, de Familie hett een Kind.

## Priesen un  Ehrungen
För hör Arbeiten kreeg se tallriek Ehrungen un wetenschaplich Utteken u. a. 2006 den *[[Albert Lasker Award for Basic Medical Research]]*; 2007 den Louisa Gross Horwitz-Pries un 2009 – tosommen mit Carol Greider – den Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries.

An’ 5. Oktober 2009 wurr hör tosommen mit Carol Widney Greider un Jack Szostak de Nobelpries för Physiologie oder Medizin tospraken.

## Enkeld Nahwiesen


## Literatur
;eegen Publikationen
* Carol W. Greider, Elizabeth H. Blackburn (1989): *A telomeric sequence in the RNA of Tetrahymena telomerase required for telomere repeat synthesis.* In: *[[Nature]].* Bd. 337, Nr. 6205, S. 331–337. PMID 2463488  
* Carol W. Greider, Elizabeth H. Blackburn (1985): *Identification of a specific telomere terminal transferase activity in tetrahymena extracts.* In: *[[Cell (Zeitschrift)|Cell]].* Bd. 43, Nr. 2, S. 405–413. PMID 3907856

## Weblenken

* Biografie an der UCSF
* Mitdeelen vun de Lasker Foundation
* „Elizabeth H. Blackburn und Carol Greider erhalten den mit 100.000 Euro dotierten Paul Ehrlich- und Ludwig Darmstaedter-Preis 2009“
456

## Wat passeert is
* De Wandalen erovert Korsika un Sardinien. Man de weströömsche Magister militum Ricimer winnt vör Korsika in en Seeslacht gegen de Wandalen un sleiht jem up Sizilien bi Agrigent torüch. 

## Boren
* 

## Storven
455

## Wat passeert is
* 16. März: Kaiser Valentinian III. warrt an'e Siet bröcht. Dor steekt Frünnen vun Flavius Aetius achter, de he in't Johr dorvör harr ümbringen laten.

## Boren
* 

## Storven
454

## Wat passeert is
* 21. September: Kaiser Valentinian III. lett sien Magister militum Flavius Aetius an'e Siet maken.
* De Wandalen nehmt Malta in.

## Boren
* 

## Storven
450

## Wat passeert is
* De Briten fangt unner den Druck vun de Angelsassen an un wannert vun Britannien na de Bretagne in dat hüdige Frankriek hen ut. 

## Boren
* * Thrasamund, König vun de Wandalen († 523)
* Kenzō, 23. Kaiser vun Japan († 487)
* Justin I., ooströömschen Kaiser († 527)

## Storven
449

## Wat passeert is
* 3. August: De so nömmte „Röversynood vun Ephesus“ geiht los.

## Boren
* 

## Storven
448

## Wat passeert is
* Na den Dood vun de Sueben ehrn König Rechila warrt sien Nafolger en  Christen

## Boren
* 

## Storven
* Rechila, heidnischen König vun de Sueben
446

## Wat passeert is
* De Briten biddt Flavius Aetius vergeevs, he müch jem doch gegen Pikten un Skoten to Hölp kamen. 

## Boren
* 

## Storven
453

## Wat passeert is
* Na Attila sien Dood brickt dat Riek vun de Hunnen ut'neen.
* Na den Dood vun Thorismund, warrt Theoderich II., de up Rom siene Sieten steiht, König vun de Westgoten. 

## Boren
* 

## Storven
* Attila, König vun de Hunnen
452

## Wat passeert is
* Attila brickt mit en grote Armee in Italien in. In korte Tied weert Padua, Bergamo, Brescia, Novara, Mailand un Pavia innahmen. 
## Boren
* 

## Storven
443

## Wat passeert is
* De Weströömsche Magister militum Flavius Aetius gifft de Burgunnen, de bi Mainz un Worms leevt, de Gegend um Genf in de hüdige Swiez as Wohnstäe. 

## Boren
* 

## Storven
442

## Wat passeert is
* Dat Weströömsche Riek unner Valentinian III. lett dat Rioek vun de Wandalen unner Geiserich in en Verdrag as dat eerste Riek up vörmolig röömschen Grund gellen. 

## Boren
* 

## Storven
440

## Wat passeert is
* 29. September: Leo de Groot wurrd to'n Paapst wählt

## Boren
* Um 440 rüm: Eurik, König vun de Westgoten († 484)

## Storven
* 17. Februar: Mesrop Maschtoz, Mönk, he hett dat armeensche Alphabets utfunnen (* um 360 rüm)
* 18. oder 19. August: Sixtus III., Paapst.
439

## Wat passeert is
* De Ostgoten fallt in Rätien in. 
* 19. Oktober: De Wandalen unner König Geiserich nehmt Karthago in. Dat warrt nu an Stäe vun Hippo Regius de Wandalen ehre nee Residenz un ehrn groten Flottenhaben. 

## Boren
* 

## Storven
438

## Wat passeert is

## Boren
* 

## Storven
* Bahram V., persischen Grootkönig ut dat Huus vun de Sassaniden.
437

## Wat passeert is
* 29. Oktober: De weströömsche Kaiser Valentinian III. freet Licinia Eudoxia, de Dochter vun den ooströömschen Kaiser Theodosius II..

## Boren
* 

## Storven
436

## Wat passeert is
* Dat Riek vun de Burgunnen warrt vun den Weströömschen Magister militum Flavius Aetius mit Hölp vun Hölpstruppen vun de Hunnen in'n Dutt slahn. De Burgunnen ehr König Gundahar kümmt in den Striet üm. Ne'en König vun dat Restvolk warrt Gundioch. In düsse Schehnissen liggt de Karn vun de Nibelungensaag. De dore Hunnenkönig *Etzel* is tohopenmengelt ut de Burgunnen ehre histoorschen Fienden Aetius un Attila. 

## Boren
* 

## Storven
435

## Wat passeert is
* 11. Februar: Föderaten-Verdrag twuschen dat Weströömsche Riek un de Wandalen unner Geiserich, de dor bannige Länner up de iberische Halfinsel un in Noordafrika mit tospraken kriegt. 

## Boren
* 

## Storven
**Üm 435 storven:**
* Johannes Cassian, christlichen Wööstenvadder (* üm 360)
434

## Wat passeert is
* Attila warrt tosamen mit sien Broder Bleda Khagan Anföhrer vun de Hunnen.

## Boren
* 

## Storven
433

## Wat passeert is

## Boren
* 

## Storven
* Plutarch vun Athen, Philosophen vun de neeplatoonsche Scholen (* um 350 rüm)
432

## Wat passeert is
* De Hillige Patrick kümmt as Misschonar na Irland.
* 31. Juli: Sixtus III. warrt Paavst in Rom.

## Boren
* 

## Storven
* 27. Juli: Coelestin I., Paapst
George Elwood Smith

**George Elwood Smith** (* 10. Mai 1930 in White Plains, USA; † 28. Mai 2025 in Barnegat, New Jersey) weer en US-amerikaansch Wetenschapler un Mitutfinner vun de Charge-Coupled Device (CCD).

Smith hett van 1959 bit 1986 bi de Bell Laboratories arbeit, wo he de Erforschung vun neeoordig Laser- un Halfleiter-Bauelemente vörandreef

In dat Johr 1969 hebbt Smith un Willard Boyle das Charge-Coupled Device (CCD) utfunnen. Dorför kregen se 1973 de *Franklin Instituts Stuart Ballantine-Medaille*.

Smith wurr 2009, tosommen mit Willard Boyle, mit de Hälft vun de Nobelpries för Physik för dat Utfinnen vun de CCD uttekend. De anner Hälft gung an Charles Kuen Kao.

## Weblenken

* Biografie up de Websteed vun de National Academy of Engineering (engelsch)
* Biografie (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Carsten Jensen

**Carsten Jensen** (* 24. Juli 1952 in Marstal up de Insel Ærø) is en däänschen Schriever, Publizisten un studeerten Literaturwetenschoppler. 

## Loopbahn
Sien Afsluss in de Literaturwetenschoppen hett he 1981 up de Universität in Kopenhagen maakt. In de 1980er Johren is he en bekannten Naam in de däänschen Dagblöer ween, wo he sellschopskritische Essays, Artikels un Reportagen in schreven hett. Bavenhen hett he mitmaakt bi de Blöer Dagbladet Information, Politiken, Aktuelt, Ekstra Bladet un Morgenavisen Jyllands-Posten. Vun 1985 bit 1990 is he Redakteur ween bi de Tiedschrift *Fredag*. 2001 is he Perfessor för Kulturanalyse bi de humanistische Fakultät an de Süüddäänsche Universität wurrn un vun 2000 bit 2003 weer he Liddmaat vun Det Kulturelle Vismandsråd (De Raat vun wise Mannslüde, de sik mit Kultur befaten deit). Bi dat däänsche Pubklikum is he ok bekannt wurrn as en beten grantigen Richter in dat Talentprogramm "Vis Hvad Du Kan" (Wies, wat du kannst) up dat däänsche Feernsehn in dat Johr 2004,

## Priesen
1997 hett Carsten Jensen den Pries Boghandlernes Gyldne Laurbær kregen för sien Reisbericht *Jeg har set verden begynde* (Ik harr sehn, wie dat losgüng mit de Welt), den he 1996 rutbröcht harr. 2007 hett he den P2s romanpris kregen för sien unbannigen Roman *Vi, de druknede* (Up Platt: Wi, de Drinkeldoden; Wi, de afsapen sünd). De is up Düütsch rutkamen unner den Titel *Wir Ertrunkenen*. Dor hett he ok noch den Literaturpries vun de Däänsche Bank (Danske Banks litteraturpris) för kregen, de sik, to de Ehr un en Skulptur noch to, up 300.000 stüürfree Däänsche Kronen belopen deit..

## Privat
Privat leevt he tosamen mit de Schrieversche Liz Jensen, mit de he en Dochter hett.

## Bibliografie
* *Salg, klasse og død*, 1975 
* *Sjælen sidder i øjet*, 1985 
* *På en mørkeræd klode*, 1986
* *Souveniers fra 80'erne*, 1988
* *Kannibalernes nadver*, 1988
* *Jorden i munden*, 1991
* *Af en astmatisk kritikers bekendelser*, 1992
* *Forsømmelsernes bog*, 1993
* *Jeg har set verden begynde*, 1996
* *Jeg har hørt et stjerneskud*, 1997
* *År to & tre*, 1999
* *Oprøret mod tyngdeloven*, 2001
* *Jorden rundt* (2003)
* *Livet i Camp Eden* (2004)
* *Det glemte folk - en rejse i Burmas grænseland* (2004)
* *Vi, de druknede* , up Düütsch: *Wir Ertrunkenen* (2006)
* *Sidste rejse* (2007)

## Belegen
Thomas Arthur Steitz

**Thomas Arthur Steitz** (* 23. August 1940 in Milwaukee, Wisconsin; † 9. Oktober 2018) weer en US-amerikaansch Molekularbioloog un Biochemiker. För sien Arbeiten to de Klärung vun de Struktur un Funktschoon vun Ribosomen wurr he 2009 mit de Nobelpries för Chemie uttekent.

## Biografie
Steitz hett sien Chemie-Studium 1962 mit en B.A. an de Lawrence University in Appleton, Wisconsin afslooten. Sien Dokterarbeit hett he 1966 an de Harvard University bi William Lipscomb makt. Nah en Postdocupenhalt an dat britsch MRC in Cambridge weer he siet 1970 an de Yale University in New Haven, Connecticut tätig. Dor forsch un lehr he as *Sterling Professor of Molecular Biophysics and Biochemistry* un *Howard Hughes Medical Institute Investigator*.

## Utteknungen
* 1980: Pfizer Award in Enzyme Chemistry
* 1990: Liddmaat vun de National Academy of Sciences
* 2001: Rosenstiel Award for Distinguished Work in Basic Medical Research
* 2001: AAAS Newcomb Cleveland Prize
* 2006: Keio Medical Science Prize
* 2007: Gairdner Foundation International Award
* 2009: Nobelpries för Chemie (tosommen mit Venkatraman Ramakrishnan un Ada Yonath)

## Weblenken

* Homepage vun Steitz
* Structural Basis of Replication and Gene Expression
* Indrag up isiknowledge.com
Peter Binoit

**Peter Binoit** (* um 1590; † 14. Mai 1632 in Hanau) weer en düütsch Stilllebenmaler.

Sien Vader Jacques Binoit weer ut de Nedderlannen utwannert un nah Köln trucken. Peter Binoit gellt as Schöler vun Daniel Soreau un hett an’ 15. Februar 1627 de sien Nichte Sarah Soreau (döfft an’ 3. Januar 1605 in Frankfort a. M.) heiraadt.

## Literatur
* Gerhard Bott: *Der Stillebenmaler Daniel Soreau und seine Schule* in: Kurt Wettengl: *Georg Flegel (1566 - 1638), Stilleben : [Publikation zur Ausstellung "Georg Flegel (1566 - 1638), Stilleben" des Historischen Museums Frankfurt am Main in Zusammenarbeit mit der Schirn Kunsthalle Frankfurt vom 18. Dezember bis 13. Februar 1994]*. Hatje, Stuttgart 1993, ISBN 3-7757-0472-8
(1345) Potomac

**(1345) Potomac** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 4. Februar 1908 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De afsolute Helligkeit bedrocht 9,697. 

De Asteroid is nah de US-amerikansch Stroom Potomac nömmt wurrn.

## Weblenken
* Orbitsimulation (Java Applet)
Mikael Salomon

**Mikael Salomon** (* 24. Februar 1945 in Kopenhagen, Däänmark) is en däänschen Kameramann, Filmspeelbaas, Filmproduzent un Visual Effects-Maker vun däänische Afkummst.

## Leven
Boren un Opwossen is Salomon in Däänmark. Sien Arbeit hett he dorüm in Skandinavien anfungen, woneem he bi ruchweg 50 Filmen as Kameramann arbeit hett. Dorna, Mitt vun de 1980er Johren, güng he na Hollywood. Toeerst hett he dor för *Amblin Entertainment* ok wedder as Kameramann arbeit, hett aver teemlich wesselt. Siet 1993 arbeit he as Speelbaas för Speelfilmen un ok för Feernsehregen.

To sien bekanntsten Arbeiten as Kameramann tellt de Horrorfilm *Arachnophobia* vun 1990 un de Actionfilm *Backdraft*, de een Johr later rutkamen is. För sien Arbeiten is he tweemol för’n Oscar vörslahn worrn. Dat eerste mol in de Kategorie Bets Kamera för sien Arbeit an *The Abyss*. Dat annere mol för Backdraft, bi den he nich blots achter de Kamera stünn, man ok op’t Rebeet vun de Trickeffekten arbeit hett. Dat weer sien bit hüüt eenzige Arbeit bi de *Visual Effects* mit Computeranimatschoon. Tosamen mit Allen Hall, Clay Pinney un Scott Farrar weer he dorüm för den Oscar in de Kategorie Best Trickeffekt nomineert.

Mikael Salomon is siet den 22. Januar 2000 mit de US-amerikaansche Speelbaas-Helpsfro Nancy Blewer verheiraat. Al fröher in Däänmark harr he en Verbinnen, ut de sien Dochter Katrine Salomon stamt. Se is in Däänmark en bekannte Feernsehjournalistin.

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Mikael Salomon is bit hüüt mit fief Filmpriesen uttekent worrn. He weer för wietere acht Priesen örslahn, dorünner tweemol för den Oscar. Wunnen hett he:
* 1976: den *Sünnerpries* vun de *[[Bodil Awards]]* för sien *Kinematografie*
* 1986: den *[[Robert (Filmpries)|Robert]]* in de Kategorie *Best Kinematografie* för *De flyvende djævle*
* 1989: den *ACE Award* vun de *[[CableACE Awards]]* in de Kategorie *Foto- oder Lichtregie bi en dramaatschen Film oder Minireeg* för *The Man Who Broke 1,000 Chains*
* 2002: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragen Speelbaas in en Minireeg oder Film* för *Band of Brothers*
* 2002: den *[[Christopher Award]]* in de Kategorie *Feernsehn un Kabel* för *Band of Brothers*

## Weblenken
Marstal

**Marstal** is en däänsche Stadt an de süüdöstliche Spitz vun de Insel Ærø. Vun den 1. Januar 2006 af an höört Marstal to de Kommun Ærø, vördem hett in de Stadt de Verwaltung vun de Kommun Marstal in dat vörmolige Fyns Amt seten. Vun de Reform vun de Verwaltung in'n Däänmark an'n 1. Januar 2007 af an höört de Kommun to de Region Syddanmark. In Marstal hefft an'n 1. Januar 2009 2.216 Inwahners leevt. 

## Seefohrt un Partnerschop
Marstal is en Habenstadt un dor gifft dat en Seefohrtschool. Vundeswegen is an'n 13. Januar 1999 beslaten wurrn, dat de Stadt en Städerpartnerschop mit Elsfleth an de Werser ingahn scholl, wo dat ok en Seefohrtscholen gifft. Midderwielen is de Partnerschop överdragen an de nee Ærø Kommune. Marstal hett en grote Geschicht as Stadt vun Seefohrt un Hannel. In dat 19. Johrhunnert hett de Stadt de tweet gröttste Hannelsflott vun ganz Däänmark harrt. Vun de grote Tied vun Marstal vertellt de Roman vun Carsten Jensen *Vi Drunknade* (*Wi, de wi afsapen sünd*).

## Weblenken
Website vun de Seefohrtschool Marstal (Däänsch un Engelsch)
Hoornhuut

**Hoornhuut** betekent

* Hoornschicht, de böverste Schicht vun de Huut,
* Hoornhuut, de vördere Deel vun de Oogenhuut,
* Hoornquees, öörtlich vernarvte Huut,
* Hyperkeratoos, verdickte Huut to’n Bispeel as Folg vun mechanische Belasten.
James Batcheller Sumner

**James Batcheller Sumner** (* 19. November 1887 in Canton, Massachusetts, USA; † 12. August 1955 in Buffalo, New York) weer en US-amerikaansch Chemiker. 

Sumner kreeg 1946 de Hälft vun de Nobelpries för Chemie "för sien Opdecken, dat Enzyme kristalleeren könnt". He kristalleer ünner annern 
Concanavalin A un dat Enzym Urease, de he ut de Schwertbohn isoleert harr.

De tweede Hälft vun de Pries gung an John Howard Northrop und Wendell Meredith Stanley.

## Weblenken
* Biographie up de Siet vun dat Nobelprieskommitee (engelsch)
Nobelpries för Literatur

De **Nobelpries för Literatur** is een vun de fief Nobelpriesen de Alfred Nobel stift hett, de „de Lüüd todeelt waart, de […] för de Minschheit wat Groots leist hebbt“. In’ Updrag vun de 1900 grünnt Nobel-Stiftung wurrd he jeed Johr vun de Sweedsch Akademie vergeven un is totiet mit 10&nbsp;Millionen Sweedsch Kronen doteert.

Na Nobel sien Testament, dat de Statuten vun de Nobel-Stiftung togrunnen liggt, sall mit de Pries in Literatur uttekent wurrn, wokeen „dat Feinste in idealistische Richt maakt hett“. De Bekanntgaav vun de Priesdräger passeert Anfang bit Midden Oktober, de Fier mit de Priesövergaav dör den sweedschen König an’ 10. Dezember, den Doodsdag vun den Priesstifter. 

In de Johren 1914, 1918, 1935, 1940–1943 un 2018 wurr de Pries nich vergeven. De Priesen för de Johren 1915, 1919, 1925–1927, 1936 un 1949 wurrn eerst in dat Folgejohr vergeven. 2018 wurrd dit wegen en Krise in de Sweedsch Akademie weer de Fall ween. 

## Weblinks
* Siet van dissen Nobelpries (engelsch)

## Belegen
Hans Berckhemer

**Hans Berckhemer** (* 16. Januar 1926 in Stuttgart; † 23. Juli 2014) weer en düütschen Eerdphysiker.

## Leven un Loopbahn
Berckhemer hett 1946 bit 1950 in Stuttgart Physik studeert un möök dor in’t Johr 1954 sien Dokter. Dorna güng he as’n Fulbrightstipendiat in de USA, woneem he an’t *Lamont Geological Observatory* vun de Columbia Universität New York un an’t Seismoloogsche Labor vun’t California Institute of Technology in Pasadena arbeit hett. He hett sik dorna denn an de Universität vun Frankfort habiliteert. Twee Johr later kreeg he dor sien Roop op den Lehrstool för de Physik vunvn Eerdkörper, den he bit to sien Utscheden 1993 bekleedt hett.

To Anfang weer Berckhemer bedeeligt an’t Entwickeln un Konstrueren vun Seismometers un weer een vun de Pioneeren vun de Breedband-Seismologie. In de 1970er Johren hett he mit dorto bidragen, dat de Seismoloogsche Zentralwacht Gräfenberg opboet worrn is. In de seismoloogschen Forschen sett he sik vör allen mit Herdvörgäng vun Eerdbeven un jemehr Brookvörgäng uteneen un mit jemehr Quantifizeeren dör physikaalsche Parameters. Dorto kemen Ünnersöken vun de Eerdköst un vun’n böveren Eerdmantel mit Bavenflachenbülgen un mit Methoden ut de Refrakschoonsseismik.

Later hett Berckhemer sien Forschen utwiet op de experimentelle Petrophysik. Dorför is in de Mitt vun de 1970er Johren en Steenlabor inricht worrn. To de eersten Stenen, de ünnersöcht worrn sünd, tellen Proven vun’n Maand, de dör de Apollo-Missionen mitbröcht worrn weern. In de Johren dorna sünd in Frankfort ok Stenen ut de Köst un den Mantel vun de Eer ünnersöcht worrn. In den Tosamenhang weer Berckhemer ok an’t Planen un Utbringen vun’t Kontinentale Deepbohrprojekt as ok an tallrieke annere Projekte bedeeligt.

Blangen de wetenschoppliche Forschensarbeit hett Berckhemer ok en Reeg vun Ämter bekleedt. To’n Bispeel weer he vun 1975 bit 1979 Präsident vun de International Association of Seismology and Physics of the Earth’s Interior (IASPEI), vun 1979 bit 1981 Vörsitter vun de Düütsche Eerdphysikalsche Sellschop (DGG) as ok Liddmaat vun de de Leopoldina. Siet 2001 weer Berckhemer Ehrenliddmaat bi de DGG.

## Literatur
* Hans Berckhemer: *Grundlagen der Geophysik.* Wissensch. Buchgesellsch., 1990 
* Hans Berckhemer: *Die Erde im kosmischen Bombardement.* Steiner (Franz), 2000

## Weblenken
* Hans Berckhemer in de Düütschen Natschonalbökeree
Düütschen Braambusch

De **Düütsche Braambusch** (*Genista germanica*) is en Aart ut dat Geslecht vun de Braambüsch. 

## Kennteken
De Düütsche Braambusch is en mehrjöhrigen (Half-) Struuk, de 20 bit 60 cm hooch weern deit. De Stengels staht liekup oder wasst jedenfalls in de Hööchd. Junge Twiegen sünd gröön. Dor wasst dichte Haare up, man keen Döörn. Twiegen, de wat öller sünd, sünd bruun un kahl. Man dor wasst denn gröne Döörn up, de bit 2,5 cm lang sünd. Unnen an den Stengel wasst dor annere Twiegen an. In de Plant sitt Garvstoffen in un ok, liek so, as bi den Farv-Braambusch, en gelen Farvstoff. De Blöer sitt meist an'n Twieg. De sünd nich deelt, 10 bit 20 mm lang, 4 bit 8 mm breet, hefft de Form vun en Ei oder en beten mehr länglich. Se sünd grasgröön. Unnen wasst Haare an, boven sünd se kahl. Över den ganzen Rand vun de Blöer hen sitt Haare an, de afstahn doot. 

De Planten bleiht vun Mai bit August. De Blöten sünd goldgeel, in'n Döörsnitt 8 bit 12 mm groot. Se sitt an'n Enn in Druven tohopen, de 3 bit 5 cm groot sünd. An de Blötenstengels sitt Haare an, de afstaht. De Deckblöer sünd small un half so lang, as de Blötenstengels. De Pulen sünd swartbruun, 8 bit 15 mm lang un 3 bit 5 mm breet. Dor wasst dichte Haare up. Binnen finnt sik 2 bit 5 brune Saatköörn in, de utseht, as Linsen.

De ganze Planten is giftig, vunwegen dat dor Chinolizidinalkaloide in sitten doot. Sunnerlich de Saat is giftig. Dor steckt en Andeel vun bit hen to 0,25 % v.&nbsp;a. Cytisin in, just, as in de Blomen. In dat Kruut sitt u. a. Spartein.

## Wo de Plant wassen deit

De Länner, wo de Düütsche Braambusch tohuse is, langt vun Süüdwest-Frankriek, Middel-Italien un Bulgarien in'n Süden bit na Süüd-Sweden in'n Norden un West-Russland in'n Osten. Rund um de Middellannsche See to fehlt de Düütsche Braambusch. In Öösterriek is sien Bestand in Gefohr (in de westlichen Alpen, in dat nöördliche Vörland vun de Alpen un in Pannonien sütt dat so ut. In Vörarlberg fehlt he ganz). In Düütschland is he in Meckelnborg-Vörpommern, Sleswig-Holsteen un Neddersassen meist utstorven, in en ganze Reeg vun annere Bundslänner is sien Bestand in Gefohr.

## Standoort
De Aart wiest suern Grund an. Up kalkigen Grund wasst se nich. Faken wasst se up drögen Sandgrund, sunnerlich in de Heid, in apene Ekenhölter un up sore Wischen. In de Bargen wasst de Plant ok, süüdlich vun de Alpen kladdert se rup bit to 2.300 m, nöördlich vun de Alpen man bloß bit 800 m. Vun de Plantensoziologie her höllt se sik geern up, wo ok de Genisto germanicae-Callunetum wasst.

## Literatur
* Manfred A. Fischer (Red.): *Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol*. Oberösterreichisches Landesmuseum, Linz 2005, ISBN 3-85474-140-5
* Siegmund Seybold (Hrsg.): *Schmeil-Fitschen interaktiv* (CD-Rom), Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, ISBN 3-494-01327-6
* Schück, Schuck, Stimm: *Lexikon der Baum- und Straucharten*. Nikol, Hamborg 2002. ISBN 3-933203-53-8

## Weblenken
Horst Szymaniak

**Horst Szymaniak** (Ökelnaam *Schimmi*; * 29. August 1934 in Erkenschwick, Noordrhien-Westfalen, † 9. Oktober 2009 in Melle) weer en düütsch Footballspeler.

## Leben
Szymaniak, de Bargmann lehrt hett, hett van 1943 bit 1955 bi de SpVgg Erkenschwick (2. Liga West) speelt. Dornah is he för en Aflösesumme van 15.000 DM to’n Wuppertaler SV wesselt, 1959 to den Karlsruher SC un gehör nah Ludwig Janda un Horst Buhtz to de eerst düütsch Speler (neben Helmut Haller, Albert Brülls un Karl-Heinz Schnellinger), de nach Italien wesselt sünd. Szymaniak speel dor anfangs van 1961 bit 1963 bi CC Catania, 1963–64 bi Inter Mailand un 1964–65 bi Varese FC; 1964 wunn he mit Inter Mailand den Europapokal vun de Landsmeester.

Szymaniak hett van 1956 bit 1966 43 Lännerspelen makt un dorbi 2 Doren schaaten. Bi de Weltmeesterschapen 1958 un 1962 weer he ok dorbi. Wegen en Kneipentour nah en B-Lännerspeel hett hüm Helmut Schön 1966 ut de Natschonalmannschap rutschmeeten, un de Düütsch Footballbund hett sück nahderhand ok nich mehr um hüm kümmert. Inlaaden is he to nix mehr wurrn. Dorbi wurr he sogor 1965 in de Weltutwahl beropen.  

1965/66 hett he mit Tasmania Berlin sogor noch in de Bundsliga speelt. Se sünd aber ok sang- un klanglos afsteegen. Dornah is he in de Swiez to’n FC Biel wesselt un hett sien Karriere in de USA utklingen laaten un in Düütschland noch bi en paar Amateurvereens speelt. 

Nah sien Karriere weer he u. a. Busfohrer un Bademeester.

## Weblenken

*Längerer Artikel to Schimmis 70. Geburtsdag
*Artikel to sien 75. Geburtsdag
*Deutschlandfunk-Radiobeitrag to sien  75. Geburtsdag
Reagenzglas

En **Reagenzglas** (ok *Eprouvette* oder *Provenglas*) is en lang lütt Fatt ut Glas, dat an een Siet apen is. Reagenzglääs tellt to de Reedschoppen, de in Labors verwennt warrt. Se warrt dor för cheemsche Reakschonen t.&nbsp;B. in Ünnersöken, to’n Opbewohren vun lütte Mengden vun Fletigkeiten un vele annere Anwennen insett.

Reagenzglääs gifft dat in verscheden Grötten twüschen ruchweg 2 bit 20 cm Läng un Dörmetern twüschen 0,6 bit 3 cm. En Standardgrött, de in cheemsche Labors bruukt warrt, is 16 cm lang un 16 mm in’n Dörmeter. Man kann de Glääs ok tomaken. Dorto warrt Kunststofffolie bruukt, Verslusskappen ut Aluminium, Kork- oder Kunststoffstoppens (in de Ümgangsspraak warrt dorto meist Stöpsel seggt). In’n Hannel gifft dat ok Reagenzglääs, de na Norm slepen sünd, un mit Sliepstoppen ut Glas oder Kunststoff tomaakt warrn. Op eenige sünd ok en Volumenskala in Milliliters opdruckt. Glääs, de in en Flamm (t.&nbsp;B. an’n Bunsenbrenner) hitt maakt warrn schüllt, hebbt tomeist en dünne Wand. Dat schall Bröök dör thermische Spannungen hinnern.

De Pries för en eenfack Reagenzglas in Standardgrött (16 cm) liggt bi ruchweg 10 Cent oder mehr, afhangig vun’t Material un Utföhren. To’n Bispeel köst en Reagenzglas ut Bruunglas mit Normsleep un Oliv (as Oliv oder Ansatz warrt en Glasrohr nöömt, dat na de Siet afsteiht un an dat man en Slauch ansluten kann) twüschen 3 un wiet mehr as 10 Euro.

Butendem gifft dat Reagenzglääs ok in ünnerscheedliche Formen. So künnt se en runnen, konischen oder evenen Bodden hebben un en Bördel- oder en gradueerten Rand hebben. Afstellt warrt Reagenzglääs faken in egene Reagenzglasstänners.

## Weblenken
Middelpleistozän

Dat **Middelpleistozän** oder **Middlere Pleistozän** (inoffiziell ok as **Ionium** betekent) is en Afsnitt vun de Epoch Pleistozän vun de Eerdhistorie. Anfungen hett dat vör ruchweg 781.000 (± 50.000) Johren un güng vör üm un bi 127.000/126.000 Johren to Enn. Dorna keem dat Jungpleistozän.

## Naam un Profil
To Tiet is dat en Vörslag, dat Middelpleistozän as „Ionium“ to beteken – na dat Ionische Meer, woneem de Schichten vun disse Stoop nauer ünnersöcht worrn sünd. En „Global Stratotype Section and Point“ (GSSP, ruchweg so wat as’n Tyypprofil) is opstunns noch nich fastleggt worrn. För de Grenz twüschen Middel- un Jungpleistozän is en Bohrlock in’n Flaaghaven vun Amsterdam (Eem-Warmtiet op Drenthe-Grundmorään, de op 127.000 vör vundaag dateert worrn is) vörslahn worrn. As tosätzlichen Stratotyyp warrt wieter de Daagbo Gröbern (Sassen-Anholt) vörslahn, woneem ok en Eem-Beckenfazies nipp un nau op de Drenthe-Grundmorään liggt.

## Definitschoon
Na ünnen warrt de Stoop dör de Brunhes-Matuyama-Ümkehr vun’t Eerdmagnetfeld defineert. De bövere Grenz is de Basis vun de Eem-Warmtiet, de mit de Basis vun de marinen Isotopenstoop 5e tohopenfallt.

## Ünnerdelen
* Saale-Koolttietkomplex (üm 347.000 bit 128.000 Johren vör nu), Duer: ruchweg 219.000 Johren
* Holsteen-Warmtiet (vun vör 370.000 bit vör 347.000 Johren), Duer: ruchweg 23.000 Johren
* Elster-Koolttiet (vun vör 475.000 bit vör 370.000 Johren), Duer: ruchweg 105.000 Johren
* Cromer-Warmtiet, (vun vör 850.000 bit vör 475.000 Johren), Duer: ruchweg 375.000 Johren, füng al in’t Ünnere Pleistozän an

Dat Veriesen vun Noordeuropa wiel de Saale-Koolttiet is in de Alpen dat glieke as de Riss-Iestiet. De Elsterkoolttiet fallt in de Tiet tosamen mit de Vergletschern vun de Mindel-Iestiet in de Alpen.

## Literatur
*Felix Gradstein, Jim Ogg, Jim & Alan Smith: A Geologic timescale. Cambridge University Press 2005 ISBN 9780521786737 
* Wighart von Koenigswald: *Lebendige Eiszeit. Klima und Tierwelt im Wandel.* Theiss-Verlag, 2002, ISBN 3-8062-1734-3
* Maria Bianca Cita, Luca Capraro, Neri Ciaranfi, Enrico Di Stefano, Maria Marino, Domenico Rio, Rodolfo Sprovieri und Gian Battista Vai: *Calabrian and Ionian: A proposal for the definition of Mediterranean stages for the Lower and Middle Pleistocene.* Episodes, 29(2):107-114, Beijing 2006

## Borns


## Weblenken
* Deutsche Stratigraphische Kommission (Rgv.) (2002): *Stratigraphische Tabelle von Deutschland 2002*. ISBN 3-00-010197-7 - PDF (Groot)
*''Detailed charts: Neogene - Late Oligocene (0-33 Ma time-slice)'', Norges Network of offshore records of geology and stratigraphy (pdf, 2,65 Mb)
Braambusch

De **Braambusch** oder **Braamstruuk** (lat.: *Genista*) is en Geslecht vun Planten. Se höört to de *Bottervagelblomen* (Faboideae) mit to.

## Kennteken
De Braamstrüker hefft faken Twiegen mit Döörn doran. Se wasst as en Struuk oder as Halven Struuk. Wie groot he warrt, kümmt up de Aart up an, man bit hen to 2 m könnt dat woll ween. He wasst up en Pahlwuddel. De Blöer staht nich in Paaren un sünd nich deelt oder dreedeelt. De Blöten sünd tomeist vun gele Farv. Se könnt up- un toklappen oder -springen. Befrucht weert se vun Immen un Hummeln, de de Pollen vun ene Planten na de annere bringt. Man sülvst befruchten is ok begäng. De Saat sitt in Pulen, mol bloß een, bi annere Arden ok en ganze Reeg. Utbreedt warrt de Braamstruuk dör Sleuderfrücht. All Delen vun de Planten sünd giftig.

## De Braambusch in de Historie
Vun den Braamstruuk schall de Stadt Bremen ehren Naam vun her hebben. Up de Dünen an de Werser schöllt sunnerlich veel so'n Strüker wussen hebben. Vun den latienschen Naam „*planta genista*“ hett nu wedder dat engelsche Königshuus Plantagenet sien Naam vun weg. Düsse Plant is den Grünner vun dat Huus sien Teken ween. 

## Wo de Braambusch vörkümmt
Dat Geslecht kümmt vör in Europa, in Afrika in de Gemarken an de Middellannsche See un in Westasien. As Heckenplanten is dat vun Siedlers ok mitnamen wurrn na Neeseeland. Dor hett sik dat as en aggressiven Neophyten utbreedt.

## Systematik
To dat Geslecht höört bi 90 Aarden to, dormank 58 in Europa. Unner annern gifft dat düsse Aarden vun *Genista*:

:

## Borns
### Literatur
* Siegmund Seybold (Rutg.):Schmeil-Fitschen interaktiv, CD-Rom, Wiebelsheim, 2001/2002, ISBN=3-494-01327-6 

## Weblenken
Heidi Oetinger

**Heidi Oetinger** (* 19. November 1908 in Mekelnborg; † 5. Oktober 2009 in Hamborg-Duvenstedt) weer en düütsch Verlegerin.

## Leven
Se weer de Dochter vun en Öösterrieker un en düütschen Frau un is in Hamborg upwussen. Se weer eerst Afkaatsgehilfin in en Seerechtskanzlee. 
 
1948 fung se, toeerst as Sekretärin, in de Verlag Friedrich Oetinger an to arbeiten. 1952 hett se den Verleger Friedrich Oetinger heiraadt un hett mit hüm tosommen den Verlag upbaut. Nahdem sück hör Mann ut dat Verlagsgeschäft torüchtrucken harr, övernehm se Ennen vun de 1960er Johren den Posten.  Bit Midden de 1980er Johre weer se in de Geschäftsleitung aktiv tätig. Bit in dat hooch Öller vun 90 Johren nehm se noch an de halfjohrig  Vertredersitzungen vun de Verlagsgrupp Friedrich Oetinger deel. 

Ut hör eerst Ehe mit Alfred von Hacht, de in’ Krieg full, stammt hör Tochter Silke Weitendorf, de de Verlagsgrupp hüüd tosommen mit Oetingers Enkeln Jan un Till Weitendorf as ok Julia Bielenberg führt. 

Mit Astrid Lindgren weer Oetinger in deep Früendschap verbunnen.

Heidi Oetinger is an’ 5. Oktober 2009 in dat Öller van 100 Johren storven.

## Ehrungen
För hör besünner Verdeenst um de Kinner - un Jöögdliteratur wurr Heidi Oetinger nich blots vun de Stadt Hamborg mit de Senator-Biermann-Ratjen-Medaille uttekent, sonnern ok  1988 vun de sweedsch König to’n Ridder eerster Klasse vun de Königlich Sweedsch Noordsteernorden nömmt. In Würdigung vun hör Levenswark kreeg se an’ 29. Mai 2009 ok noch dat Verdeenstkrüüz 1. Klasse vun de Bundsrepublik Düütschland.

## Böker, de se verleggt hett
* Astrid Lindgren: *Pippi Langstrumpf*, *Ronja Räubertochter*, *Die Kinder aus Bullerbü*, *Karlsson vom Dach*, *Die Brüder Löwenherz*
* Kirsten Boie: *Paule ist ein Glücksgriff*
* Cornelia Funke: *Die wilden Hühner – gestohlene Geheimnisse*
* Janosch: *Oh wie schön ist Panama*
* Paul Maar: *Geschichten vom Sams*
* Henning Mankell: *Der Hund, der unterwegs zu einem Stern war*
* Christine Nöstlinger: *Ein Kater ist kein Sofakissen*
* Sven Nordqvist: *Pettersson und Findus*
* Alexa Hennig von Lange: *Lelle*
* David Henry Wilson: *Jeremy James oder kann ein Goldfisch Geige spielen?*

## Weblenken
* Spiegel online: ''„Pippi Langstrumpf“-Entdeckerin. Verlegerin Heidi Oetinger ist tot''; Meldung van’ 5. Oktober 2009.

## Enkeld Nahwiesen
Lucien Van Impe

**Lucien Van Impe** (* 20. Oktober 1946 in Mere) is en ehmalger belgisch Radrennfohrer. He wunn de Tour de France in dat Johr 1976.

Van Impe hett 1969 sien Profikarriere anfungen. He gull während sien Loopbahn as afsoluter Barg- un Rundfohrtspezialist. So kunn he alleen sössmal dat Bargtrikot bi de Tour de France winnen. Vör hüm harr dat blots Federico Bahamontes schafft un eerst 2004 hett Richard Virenque dat överbooten. Sien Tour-de-France-Gesamtsieg in dat Johr 1976 stellt natüürlich den afsluuten Höhepunkt vun sien Karriere dor. Insgesamt hett Van Impe 14 Mal an de Tour de France deelnommen un is jeds Mal ok in Paris ankommen un hett dorbi 9 Deelstrecken wunnen. 

1982 un 1983 wunn Van Impe ok den Bargpries bi den Giro d'Italia. As Bargspezialist harr he aber bi de Klassike meest kien Chance. Sien best Platzeeren weer Platz söss bi dat Rennen Lüttich-Bastogne-Lüttich. Umso överraschender weer dorgegen sien Sieg bi de belgisch Meesterschapen 1983. 

1987 hett Lucien Van Impe sien Karriere beend. He hett dornah för den belgisch Feernsehn vun de Tour de France-Berichterstattung mitwarkt.

## [[Palmarès]] (Utwahl)

* Gesamtsieg Tour de France (1976)
* Bargtrikot Tour de France (1971, 1972, 1975, 1977, 1981, 1983)
* 2. Platz Tour de France (1981)
* 3. Platz Tour der France (1971, 1975, 1977)
* Winner vun 9 Tour-de-France-Etappen
* Bargtrikot Giro d'Italia (1982, 1983)
* Belgisch Straatenmeester (1983)

## Weblenken
* ''Palmarès'' - Liste vun sien Erfolge un Platzeeren
Hermione Gingold

**Hermione Ferdinanda Gingold** (* 9. Dezember 1897 in London; † 24. Mai 1987 in New York City) weer en britisch Schauspelerin..

De Dochter vun en Öösterrieker un en Engländerin geev hör Bühnendebüt 1908 an dat His Majesty’s Theatre in dat Stück *Pinkie and the Fairies*. Se speel ünner annern Jessica in *[[Der Kaufmann von Venedig]]* un Cassandra in *[[Troilus und Cressida]]*. In de 1930er Johren entwickel se sück immer mehr to en temperamentvull, kummedientisch Dorstellerin an Revue- un Musikbühnen in London un New York.

Sie speel redselig Moders, Schwegermoders, Grootmoders, Daams vun Welt, Heiratsvermittlerinnen un Baas’sche vun Puffs. In disse Oort weern ok hör Filmrullen. För hör Rull vun de Madame Alvarez in de Musical-Verfilmung *[[Gigi (1958)|Gigi]]* mit Leslie Caron kreeg se 1959 as best Nebendorstellerin en Golden Globe Award.

## Filmografie (Utwahl)

## Weblenken
*
Irish Red Setter

De **Irish Red Setter (so völ as: Irisch Rood Setter)** is en vun de FCI (Nr. 120, Gr. 7, Sek. 2) anerkannt irisch Hunnenrass.

## Herkunft un Historie
De in’t 19. Johrhunnert verfienert selekteert Hund is ut den kontinentalen Spaniel, den Engelsch Setter un den Pointer hervörgahn. As de öllere vun de beid Irish-Setter-Rassen gellt de Irish Red and White Setter.

## Beschrieven
De Irish Red Setter is en bit 67 cm groot, elegant Hund, de man meest nicht verwesseln un de bit to 32 kg swoor wurrn kann. Charakteristisch is sien satt Kastanibruun ahn en Spoor vun Swaart; lütt enkeld witt Flecken sünd aber erloovt.  

An’ Kopp, de Vördersieden vun de Loop un de Behangspitzen is dat Hoor kört un fien. An de övrige Körper un an de Loop vun mäßig Längd, platt anliggend un, wenn’t geiht, ahn Locken un Wellen. De Ohren sünd vun middlere Grött un fien Struktur un sünd deep un wiet achtern ansett. 

## Verwennen

 
 

De Irish Red Setter is en ungestümen Vörstahhund mit bannig good Rööksinn, flink un wendig, de sück besünners good in’t Sumpgelände för de Schnepfenjagd eignet, he is anhänglich, utgleeken, intelligent un en gooden Begleithund, de völ Upmarksomkeit, aber ok den nödigen Utloop bruukt, wat hüm to en früendlichen Familienhund makt, de aber ok good uppassen kann. 
 
Sien Naam "Setter" leitdt sück vun dat engelsch Verb "to set" af, wat sien charakteristisch Eegenschappen beschrifft. Dat bedüüd so völ as "henstellen", "upstellen" - överdragen up den jagdlich föhrt Setter also en "Vorstahnhaltung innemmen". De Setter ist bannig sülvstbewusst, will beacht wurrn, stellt Anspröök in Hollen un Pleeg un ganz sorgfältig Tosommensetten vun sien Nehren.

## Weblinks

*De Hund up de Siet van de FCI
*Österrieksch Setter Club
*Irish Setter Club Düütschland e.V.
Leed

**Leed** betekent

* Leed, en sungen Musikstück,
* Leed, Wohrnehmen oder Beleven vun Verlust, Truer oder Noot,
* Lidd, annere Schrievwies för de bewegliche Verbinnen vun twee Knaken oder vun Bodelen in de Technik,
* Leed, en drägen Balken.

Kiek ok bi: Lead, Led, Leet.
Al Kasha

**Al Kasha** (* 22. Januar 1937 in New York City; † 14. September 2020 in Los Angeles) weer en US-amerikaansche Komponist un Ledermaker.

Kasha füng in’t Öller vun 17 Johren an, Leder to schrieven. Vun em sünd to’n Bispeel to Leder *My Empty Arms*, *I’m Comin’ Back to You* oder *Forever and a Day* vun de R’n’B-Legenn Jackie Wilson. !960 kreeg he en Verdrag bi Columbia Records, för de he Musik för verschedene Feernsehregen komponeert hett. In de nafolgen Johren hett Kasha mit Lüüd as Clive Davis, Eydie Gorme, Neil Diamond, Rodney Dangerfield un Aretha Franklin tosamenarbeit.

In’t Johr 1971 hett sik Kasha mit Joel Hirschhorn tosamendoon. Se weern beide tosamen veermol för’n Oscar vörslahn, veermol ok för’n Golden Globe un tweemol för den Tony Award. Mit twee Leder hebbt se den Oscar winnen künnen: eenmol 1973 mit *The Morning After* ut den Film *The Poseidon Adventure*, dat vun Maureen McGovern sungen weer, un 1975 för *May Never Love Like This Again*, dat Titelleed ut *The Towering Inferno*, dat ok wedder vun Maureen McGovern sungen weer.

Kasha un Hirschhorn hebbt tosamen 93 Millionen Toondrägers verköfft un dree Böker schreven. As se Mitt vun de 1980er Johren wedder enkelte Wegen gahn sünd, hett Kasha de Las Vegas Revue *Let the Good Times Roll* komponeert un produzeert. Vun 1995 bit 1998 weer he de Präsident vun de *Family Channel’s music division*. To de Tiet hett he sien egen Produkschoonsfirma, de *Kasha Entertainment Company* grünnt, bi de he ünner annern mit David Foster tosamenarbeit. 

## Filmmusiken (Utwahl)

## Utteken
Al Kasha is för sien Filmmusik achtmol för Priesen vörslahn worrn. Tweemol hett he tosamen mit Joel Hirschhorn den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Lee|Best Leed]]* wunnen:
* 1973 mit dat Leed *The Morning After* (sungen vun Mauree McGovern) ut *The Poseidon Adventure*
* 1975 mit dat Leed *May Never Love Like This Again* (sungen vun Mauree McGovern) ut *The Towering Inferno*

## Websteden

*offizielle Websteed vun Al Kasha (eng.)
(694) Ekard

**(694) Ekard** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 7. November 1909 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. 

De Asteroid is nah de US-amerikaansch Drake-University nömmt wurrn (Drake rüggels schreven).
Urobilin

**Urobilinen** oder **Mesobilinen** sünd Gallenfarvstoffen un Afboprodukten vunt Hämoglobin. Disse Stoffen drägt bi de meisten Söögdeerten to de Klöör vun Schiet bi. Se kamt in’n Darm tostannen, neemlich dör Oxidatschoon vun Bilirubin, wobi de nich klöörten Urobilinogenen en Twüschenprodukt dorstellt. Anners as de Naam vermoden lett, hebbt de Urobilinen blots wenig Andeel an de Klöör vun’n Urin. Dorüm warrt se weniger to de Urochromen (*Urinpigmenten*) tellt as to de Koprochromen (*Fäkalpigmenten*).

Normalerwies warrt över de Schiet un den Urin an’n Dag üm un bi 150&nbsp;mg Urobilin utscheedt. Krankheiten vun de Lebber oder Hämolys künnt to’n Anstiegen vun disse Mengde föhren, wiel sik en Versluss vun de Gallenweeg dör en minnerte oder utblieven Mengde an Urin un Schiet anwiest.

## Borns