open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marron C. Fort

**Marron Curtis Fort** (* 24. Oktober 1938 in Boston; † 18. Dezember 2019 in Leer) weer en US-amerikaanschen Spraakwetenschopler un Frisist.

Fort weer as Söhn vun Marron William un Alice Cabell (Deernsnaam Curtis) Fort boren un in New Hampshire opwussen. 1957 füng he dat Studeren an de Princeton-Universität an, op Germanistik, Anglistik, Niederlandistik, Skandinavistik un Mathematik un möök 1961 sienen Afsluss as Baccalaureus Artium. He güng denn an de Universität vun Pennsylvania in Villanova un studeer dor wieder. Vun dor ut keem he ok för ene Tiet an de Universität Freiburg, wo he an siene Dokterarbeit över dat Nedderdüütsche vun Vechte schreev, för de he 1965 in Villanova den Dokter kreeg. Nedderdüütsch hett he toeerst bi Franz Brägelmann in Vechte lehrt. In Villanova weer he ok vun 1964 af an bet 1969 Perfesser ahn Lehrstool. Vun 1969 bet 1985 weer he Perfesser ahn Lehrstool för Germanistik an de Universität vun New Hampshire. In disse Tiet weer he al tweemal 1976/1977 un 1982/1983 dör dat Fulbright-Programm Gastperfesser an de Universität Ollnborg.

He leev siet 1986 kumplett in Düütschland un arbeidt an de Universität Ollnborg bi de Arbeitssteed för Nedderdüütsch un Saterfreesch. He hett sik stark insett för de saterfreesche Spraak, dat se nich ünnergeiht. Aver ok dat Plattdüütsche un Hoochdüütsche leeg em an’n Harten. 1991 kreeg he ünner annern dor de Ollnborgsche Landschaftsmedallje för. In’n Harvst 2003 güng Fort in Penschoon.

Fort weer verheiraadt mit Ute Dóerte Lissy un harr twee Kinner mit ehr.

## Ehrungen
Fort kreeg 1991 de Landschapsmedaille van de Oldenburgische Landschaft. 1998 kreeg he dat Indigenat van de Oostfreesch Landschap verleeht un weer dormit „inbörger Oostdrees“. An'n 13. Dezember 2004 wurr Fort Ehrenbörger van de Gemeend Saterland un 2008 Ehrenliddmaat in'n Seelter Buund. 2012 kreeg he för sienjohrenlang Insetten to dat Utforschen un to'n Erhollen van de Regionalspraaken den Neddersassschen Verdeenstorden an'n Band. Ut den sülvigen Anlaat wurr he an'n 1. September 2015 mit dat Bundsverdeenstkrüüz ehrt.

## Warken
* *Saterfriesisches Wörterbuch mit einer grammatischen Übersicht.* 1980
* *Saterfriesisches Volksleben.* Ostendorp, Rhauderfehn 1985, ISBN 3-921516-42-0
* *Saterfriesische Stimmen.* Ostendorp, Rhauderfehn 1990, ISBN 3-921516-48-X
* *Katalog niederdeutscher Kinderbücher.* 1991
* *Nordfriesland und Saterland. Friesisch zwischen Meer und Moor.* Europääsch Büro för Spraakminnerheiten, Brüssel 1996
* *Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, Fräislound, Butjoarlound, Aastfräislound un do Groninger Umelounde.* Oldenburg 2003, ISBN 3-8142-0692-4

## Enkeld Nahwiesen
Diesel (Blatt)

**Diesel – dat oostfreeske Bladdje** weer en plattdüütsch Blatt, dat vun September 1992 an veermal in’t Johr rutkeem, rutgeven vun Hans-Hermann Briese ut Nörden un Carl-Heinz Dirks ut Emden. Mit de leste Utgaav Nr. 106 worr dat Blatt in'n Dezember 2018 instellt. Johannes Diekhoff ut Auerk, de de Tietschrift mitgründt harr, weer in Sömmer 2013 overleden. 

In *Diesel* worrn allerhand „Dööntjes un Vertellsels“ rutbrocht, man ok Gedichte un Prosatexte, de wat eernsthaftiger to nehmen sünd. Allens weer up Platt schreven. Böker worrn ok bespraken. De meisten Lesers weren in Oostfreesland tohuus oder harrn Wuddeln in Oostfreesland. Dorüm weren de Texte dor allermeist in oostfreesch Platt schreven, un twoors in de Schrievwies, de de *[[Landschap van Oostfreesland|Oostfreesche Landschop]]* vörleggt hett. De Tietschriften-Makers geeven sik Mööh, dat düsse Schrievwies dörgahns bruukt worr. Mööglichst in jede Utgaav vun dat Blatt worrn blangen hüdige oostfreesche Schrievers ok Schrieverslüüd ut annere Kuntreien vun Plattdüütschland afdruckt, fakener mol ut Grunneng, hen un wenn ok ut de USA. Jümmers wedder geev dat ok Texte vun wichtige Schrievers, de al storven weren, as Oswald Andrae, Enno Wilhelm Hektor, Moritz Jahn, Greta Schoon, Wilhelmine Siefkes un Berend de Vries.

Dat Blatt dee bovento sien Deenst as Tietschrift vun den Vereen för oostfreesche Spraak un Kultur *[[Oostfreeske Taal (Vereen)|Oostfreeske Taal]]*; in jede Utgaav weren veer Sieden mit Informatschonen ut un för den Vereen mit bi. 2004 worrn de DIESEL-Rutgevers mit den Keerlke-Pries un ok mit dat Totius-Frisiae-Siegel van de Oostfreeske Landskupp uttekent. 

## Weblenken
* Websteed vun dat Blatt (plattdüütsch)

## Borns
Diesel

**Diesel** betekent

* Diesel, en Kraftstoff,
* Diesel, en italieensch Firma, de Jeans un anner Kledaasch produzeert,
* *[[Diesel (Blatt)|Diesel]]*, en oostfreesch Blatt op Plattdüütsch.

**Diesel** is de Familiennaam von

* Eugen Diesel (1889–1970), düütschen Schriever,
* Heinz Diesel (* 1942), düütschen Maler,
* Johnny Diesel (* 1967), austraalschen Musiker un Gitarrspeler,
* Jürgen Diesel (1926–1993), düütschen Diplomaat,
* Kevin Diesel, US-amerikaansch Wrestler,
* Matthias Diesel (1675–1752), düütschen Goornarchitekt un Teekner,
* Nathanael Diesel (üm 1692–1745), düütsch-däänschen Kumponist,
* Rudolf Diesel (1858–1913), düütschen Inschenör un Utfinner,
* Vin Diesel (* 1967), US-amerikaansch Schauspeler.
Plattdüütsche Bookmess

De **Plattdüütsche Bookmess** is ene Bookmess, de siet 1998 elk Johr in’n November vun de Carl-Toepfer-Stiftung in Hamborg afhollen warrt. In de verleden Johren hebbt jümmer üm un bi 10 bet 20 Verlääg jemehr nee rutkamene Böker op Platt vörstellt.

In’n Rahmen vun de Bookmess warrt siet 2005 ok dat Plattdüütsche Book vun’t Johr uttekent.

## Weblenken

* Websteed vun de Carl-Toepfer-Stiftung mit Infos to de Mess (hoochdüütsch)
Plattdüütsch Book vun’t Johr

Dat **Plattdüütsche Book vun’t Johr** warrt siet 2005 elk Johr in’n Rahmen vun de Plattdüütsche Bookmesse in’n November uttekent. De Pries is mit en Priesgeld vun 2000 Euro verbunnen.

## Winners

* 2005: *[[Anscheten, Herr Pastor!]] Sprichwörtliches zwischen Ems und Weser* vun Theo Schuster
* 2006: *[[Grote Jan un Lüttje Jan]].* vun Holger Fischer
* 2007: *[[Ebbe un Hehn]].* vun Birgit Lemmermann
* 2008: *[[Platt!]]* vun Stefan Bargstedt
* 2009: *[[Löö en Tieden]].* vun Helga Vorrink un Siegfried Kessemeier
* 2010: *[[De Zaubermöhl]].* vun Susanne Tiarks
* 2011: *[[Na Lütten?]] Briefe aus dem Konzentrationslager und Zuchthaus 1933-1937.* vun Heinrich Buchholz
* 2012: *[[Gestatten? Fritz Reuter]]* vun Arnold Hückstädt
* 2013: *[[Beten watt in swatt und witt vun Neihmaschien und Fensterkitt]]* vun Rainer Prüss
Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)

De **Fritz-Reuter-Pries** is en Pries för Verdeensten üm dat Nedderdüütsche, de all twee Johr vun de Alfred-Toepfer-Stiftung, siet 2000 vun de Carl-Toepfer-Stiftung in Hamborg vergeven warrt. Vördem weer de Pries vun 1955 bet 1982 een vun fief Priesen för plattdüütsche Literatur vun de Alfred-Toepfer-Stiftung, man denn hebbt se se all ünner den Naam Fritz-Reuter-Pries tohoopleggt. He is na den plattdüütschen Schriever Fritz Reuter nöömt un mit en Priesgeld vun 10.000 Euro verbunnen.

## Winners

* 1955: Heinrich Behnken
* 1957: Hans Henning Holm
* 1959: Moritz Jahn
* 1962: Rudolf Kinau
* 1965: Thora Thyselius
* 1968: Heinrich Schmidt-Barrien
* 1972: Diedrich Heinrich Schmidt
* 1976: Krischan Holschen
* 1979: Hinnerk Kruus
* 1982: Gernot de Vries
* 1985: Irmgard Harder
* 1989: Waltrud Bruhn
* 1991: Ingo Sax
* 1992: Erna Taege-Röhnisch
* 1993: Reimer Bull
* 1994: Ottilie Baranowski
* 1995: Bolko Bullerdiek
* 1996: Jochen Schenck
* 1998: Heinrich Kröger
* 2000: Theo Schuster
* 2002: Georg Bühren
* 2004: Friedrich W. Michelsen
* 2006: Renate Herrmann-Winter
* 2008: Gerd Spiekermann
* 2010: Arnold Hückstädt för de Gesamtutgaav von Fritz Reuter sien Breev in dree Bannen
* 2012: Hannes Demming
* 2014: Hartmut Cyriacks un Peter Nissen
* 2016: Jürgen Kropp 
* 2018: Heidrun Schlieker
* 2020: Susanne Bliemel
* 2022: Klaas-Hinrich Ehlers
Fritz-Reuter-Pries

**Fritz-Reuter-Pries** betekent

* Fritz-Reuter-Pries, Pries för nedderdüütsche Literatur vun de Carl-Toepfer-Stiftung (vördem Alfred-Toepfer-Stiftung),
* Fritz-Reuter-Pries, Pries vun de Stadt Stemhagen,
* Fritz-Reuter-Pries, Pries vun den Bezirk Swerin,
* Fritz-Reuter-Pries, Pries vun den Bezirk Neebramborg.
Twiest

De **Twiest** is en man knapp 14,2 Kilometer langen lütten Stroom, de vun rechts in de Oost münnt.

De Twiest hett ehr Born süden dat Dörp Wohlers bi Harsfeld. Vun dor ut flütt se na Süüdwest an Annerlingen un Twistenbossel vörbi. Üm un bi veer Kilometer noordwesten vun Zeven münnt se in de Oost.

## Footnoten
Heinrich Behnken

**Heinrich Behnken** (* 25. Dezember 1880 in Ohlers; † 1. Dezember 1960 in Hamborg) weer en plattdüütschen Schriever.

Behnken is 1880 as Söhn von Maria, borene Brunckhorst, un den Schoolmeester un Organist Lütje Behnken in Ohlers boren. In Ohlers hett he de eersten söven Johr von sien Leven tobröcht, bet sien Vader 1887 Schoolmeester in Zittens worrn is. Bet 1895 is Behnken in de School von sien Vader na School gahn. Behnken hett denn ok Schoolmeester lehrt. He weer von 1895 bet 1897 op de Präparandenanstalt in Rodenborg un von 1897 bet 1900 op dat Lehrerseminar in Stood. Nadem he de Prüfung bestahn harr, is he 1900 Hülpskraft an de Dörpschool von sien Vader worrn un dor veer Johr bleven. Na dat twete Staatsexamen 1904 hett he sik na Hamborg versetten laten. Dor is he 39 Johr lang Schoolmeester un von 1919 af an Schoolbaas in de School an de Tornquiststraat ween. Nadem de School un sien egen Wahnhuus utbummt worrn sünd, hett he för de Stadt Hamborg an verscheden Steden utbummt Kinner betreut. 1945 is he Schoolmeester an de School in Örsdörp worrn un 1948 in Rohstand gahn. 1950 is he wedder na Hamborg tagen.

He hett mehr as 80 plattdüütsche Höörspelen un Bühnenstücken un ok 15 Dramen schreven. Vele vun siene Stücken hebbt se in de Tiet twischen 1920 un 1930 ok in dat Ohnsorg-Theater in Hamborg opföhrt. 1922 hett de Stadt Bremen em den Pries för nedderdüütsch Schriftgoot geven. 1931 hett he ok den Stavenhagen-Pries kregen un 1955 för den Roman *Lütje Micheels, de Schoolmester* den Fritz-Reuter-Pries.

De Stücken *Liebe Verwandtschaft* un *Hamburger Bier* sünd later (1975 un 2000) in’t Hoochdüütsche överdragen vun dat Ohnsorg-Theater för’t Feernsehn opnahmen worrn.

In Sürsen is de Heinrich-Behnken-School na em nöömt.

## Warken

* *Lütje Micheels, de Schoolmester.* Roman, Verlag der Gesellschaft der Freude des vaterländischen Schul- und Erziehungswesens, Hamborg 1955
* *Krischan Matthees un anner Geschichten.* Hamborg-Wellingsbüttel 1957
* *Ut Moor un Heid*
* *Junge Leev un anner Dichtungen.* Eekboom-Verlag, Hamborg 1925

### Bühnenstücken

* *Üm den Hoff*
* *Dat Düvelsbook*
* *Ehestiftung*
* *De erste Gast*
* *Hamborger Beer*
* *Hexenkomödie*
* *Jan, de Schult*
* *Dat leewe Geld*
* *Packesel*
* *Sodom und Gomorrha*
* *De Verschriewung*
* *Versteckspelen*
* *De Zwickmoehl*
* *Wiehnachten
* Klaus Kniphoff un Maria Hohusen
* Fründ Hein
* De Diek
* Snaaksche Wiehnachen
* De Baltikumer
* Hanne Eckhoff
* Oersdorfer Krippenspiel

== Literatur ==

* Berthold Cordes: *De Minsch Heinrich Behnken. De Schoolmester, de Schrieversmann un sien Wark.'' 2005, ISBN 3-8334-3480-5

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken

## Footnoten
Porrenstroom

De **Porrenstroom** oder ok **Granatenstroom** is de Münn vun de Eider in Sleswig-Holsteen, de üm un bi twee Kilometer breed un negen Kilometer lang is. Bi Tünn geiht de Eider in den Porrenstroom över. De lüttje Stroom warrt nu veel breder. De Porrenstroom reckt bet na dat Eidersparrwark un de Brüch vun de Landsstraat 305, de över em rövergeiht. Achter dat Sparrwark geiht de Waterstroom in’t apene Wattenmeer. He is nöömt na de Porren oder Granaten, de in em leevt.
Raatsgymnasium Rodenborg

Dat **Raatsgymnasium Rodenborg** is en Gymnasium in Rodenborg un för den Süüdkreis vun’n Landkreis Rodenborg (Wümm) tostännig. Dat sünd de Städer Rodenborg un Visselhöövd, de Samtgemenen Bootel un Fintel un de Gemeen Scheeßl. För den Noordkreis sünd dat Gymnasium Bremervöör un dat St.-Viti-Gymnasium Zeven tostännig. To dat Gymnasium höört ene Butensteed in Visselhöövd. De Samtgemeen Söttmer warrt siet 2004 vun dat ne’e Gymnasium Söttmer afdeckt un höört nich mehr to dat Rebeet, woneem de Kinners na dat Raatsgymnasium gaht. Alltohoop sünd üm un bi 1400 Schölers op de School, de vun 96 Lehrers ünnerricht warrt. 

An Aktivitäten, de över den Ünnerricht rut gaht, hett dat Raatsgymnasium ünner annern ene Big Band, en Orkester, ene Musicalgrupp, de all twee Johr en nee Musical opföhrt un ene Arbeitsgemeenschaft Plattdüütsch ünner Leid vun de Kunstlehrerin Birgit Lemmermann. Siet 1968 gifft dat elk Johr enen Schöleruttuusch mit de franzöösche *Cooperative Scolaire du Lycée Nationalisé Mixte* in Sainte-Foy-la-Grande.

Dat Gymnasium besteiht siet 1949. 1955 is de School in enen Neebo an de hüdige Steed ümtagen, den se 1985 kumplett ümboot hebbt.

## Weblenken

* Websteed vun dat Gymnasium (hoochdüütsch)
Knockster Deep

Dat **Knockster Deep** is en 24 Kilometer lang Deep in Oostfreesland. Dat Deep münnt an de Knock in de Eemsmünn güntsiet dat nedderlandsche Delfsiel. Dat liggt ganz in’e Eck vun de Halvinsel, op de ok de Stadt Emden liggt. Dor bi de Münn liggt en Siel un en Schöppwark (1969 boot).

Dat Deep hett sienen Anfang in Bedekaspler Marsch bi dat Grote Meer in’t Süüdbrookmerland. Glieks achter Bedekaspler Marsch fleet dat Deep dör dat Loppersumer Meer. Denn geiht dat an de Dörper Loppersum, Suurhusen, Osterhusen un Hint vörbi. Bi Hinte fleet vun links dat Hinter Deep in dat Knockster Deep. Bi Bartshusen kummt denn vun links dat Twixlumer Deep. Op dat letzte Stück vör dat Schöppwark warrt dat Deep denn wat wieder (üm un bi 60 Meter) un billt en Mahlbusen.
Schleswiger Speeldeel

De **Schleswiger Speeldeel** e. V. is ene Speeldeel ut Sleswig, de plattdüütsch Theater speelt.

De Grupp gifft dat siet 1961, as sik en Grupp vun Lüüd tohoopfunnen hett, de Freid an Schauspeleree un de plattdüütsche Spraak harrn. Siet Oktober 1998 hett de Speeldeel en egen Theaterhuus inricht, Uns lütt Theoter. De Speeldeel hett 2006 üm un bi 70 Lüüd, de dor mitmaken, un de Förderkrink hett 1000 Liddmaten. Elk Johr föhrt de Speeldeel dree ne’e Stücken op. De Premjeren sünd jümmer in’t gröttere Stadttheater vun Sleswig, de annern Opföhrungen denn in Uns lütt Theoter. Üm un bi 7000 Lüüd seht de Stücken över’t Johr.

2023 wör de Speeldeel bi'n Projekt „Jugendtheater“ vun plattdüütsche Tonarchiv PLATO dorbi.  Kinners, de in de Speeldeel mitmaakt, hett dorför to'n Bispeel dat korte Stück *De Klassenschnacker* inhschnackt un en beten wat över sick vertellt. 2025 hebbt de jungen Lüüd *Een märkenhafte Tiemaschien* speelt. Dor wör de ARD dorbi un hett för de Sennen *Märchenreise* filmt. De Utsennen is plant vör den 6. April as *Märchenreise - De Fischer un sien Fru*. 

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Theaters

## Weblenken

* Websteed vun de Speeldeel (plattdüütsch)

## Footnoten
362

## Wat passeert is
*Kaiser Julian Apostata maakt sik mit 60.000 Suldaten un een Flott vun 50 Kriegsscheep up nah Persien. Unnerstütt warrt he vun den König vun Armenien. He kümmt bit nah de Hööftstadt Ktesiphon. Later mütt he sik aber vunwegen den Guerilla-Krieg vun de Persers torüchtrecken 
*Kaiser Julian verbüddt de christlichen Lehrers, datt se Böker vun de Heiden to'n Ünnerricht bruken dröövt (Kiek nah bi Rhetorenedikt)
*Kaiser Julian böört dat Exil vun Luzifer vun Calaris up
*Konzil vun Alexandria
*Eerdbeben in Nikaea
*21.Februar: Athanasius kümmt nah Alexandria torüch
*22.Oktober: De Tempel vun Apollo bi Daphne (dat is bi Antiochia) fallt in Schutt un Asch vunwegen een wunnerlich Füür
## Sturben
*Dorotheus vun Tyrus, Bischop un Märtyrer
Julian Apostata

**Flavius Claudius Iulianus** (* 331 in Konstantinopel; † 26. Juni 363 nich wiet weg vun Maranga an’n Tigris), weer vun 361 bit 363 Kaiser vun Rom. Röömschen Kunsel is he ok ween. 

## Ökelnaam
Bekannt is Iulianus (ok **Iulianus II.**) ünner den Naamen **Julian Apostata**. Düsse Ökelnaam kümmt ut de Greeksche Spraak un bedutt *Julian, de affullen is*. Dor is mit meent, dat he sik vun den christlichen Globen wegdreiht hett. Vun de Kark ut bekeken is he affullen vun den Globen. 

## Wat Julian anpacken wull

### Religion
Julian hett bloß man korte Tiet an de Regeerung seten. In düsse Tiet hett he versöcht, dat Christendom, dat vun de Tiet vun Konstantin den Groten af an in dat Riek een besünnere Rull spelen dö, wedder bisiet to schuven. He sett sik in för de ole röömsche un greeksche Religion un besunners ok för de Mysterienkulten ut den Oosten. Alltohopen versöch he, dat Heidendom in dat Riek noch mal wedder stark to maken. Man vunwegen dat he so fröh sturben is, is dor nix vun wurrn un een Renaissance vun de annern Globens hett dat nich geben. Man de Kaisers, de nah em keemen, sünd denn doch man tämlich tolerant gegen dat Heidendom bleben bit up de Tiet vun Theodosius I. to. 

### Krieg
Al 361 hett Julian sik upmaakt to eenen groten Kriegstog gegen dat Riek vun de Sassaniden in Persien. Dat weer de gröttste Militäraktion in de röömsche Geschicht. Julian weer een groden Feldherr un is bit nah de Hööftstadt Ktesiphon henkamen. Man amenn is he bi düt Ünnernehmen fullen.

## Weblenken
363

## Wat passeert is
*Kaiser Julian Apostata fallt in den Krieg gegen dat Riek vun de Sassaniden
*Jovian folgt Julian as Kaiser vun dat röömsche Riek
*In den Freden vun 363 gifft Jovian de Sassaniden fiev Provinzen un ok de wichtig Stadt Nisibis in de Hannen. Noch Jahrteinden later warrt düsse Freden as een *Freden in Schimp un Schannen* ansehn, man he rett de röömsche Armee vun'n Ünnergang
*De eerste Utgaav vun dat *Dagblatt vun Peking* kümmt rut
## Storven
* 26. Juni: Julian Apostata, Kaiser vun dat röömsche Riek (* 331)
364

## Wat passeert is
*Valentinian I. warrt Kaiser vun dat röömsche Riek
*Kaiser Valentinian I. betahlt keen Tribut mehr an de Königen vun de Alamannen ehr Gohen; de röömsche Politik vunwegen de Alamannen dreiht sik
*Valentinian maakt sienen Broder Valens to sienen Mitkaiser. He schall in den Oosten vun dat röömsche Riek regeeren
*Kaiser Valentinian treckt in den Krieg gegen de Sarmaten un Quaden
*Cäsarius vun Nazianz warrt Stattholler vun Bithynien

## Storven
* 17. Februar: Jovian, röömsch Kaiser
* Hortar, Gohkönig vun de Alamannen
361

## Wat passeert is
*Jin Ai Di folgt Jin Mu Di as Kaiser vun China up
*Julian Apostata warrt Kaiser vun dat röömsch Riek
*Gregor vun Nazianz warrt to'n Preester wieht, schoonst he dat gar nich will
*De Alamannen nehmt Augsborg in

## Boren

## Storven
* 3. November: Constantius II., Kaiser vun dat röömsche Riek (* 317)
*Vadomar, König vun eenen Goh vun de Alamannen
*Georg vun Kappadozien
Mparo

**Mparo** is en Oort in’n Distrikt Hoima in Uganda. He liggt bi de Stadt Hoima an’e Straat vun Hoima na Masindi. Bi Mparo liggt ok de Mparo-Gräver, woneem twee Omukamas vun Bunyoro, Kabalega un Tito Winyi IV. begraven liggt. 

1872 müss Omukama Kabalega siene Hööftstadt verleggen. Siene Residenz in Masindi harr Samuel Baker in Brand sett. Dor hett Kabalega in Mparo nee Quarteer opslagen. In’n Dezember 1893 hett Henry Edward Colville ene Militäroffensiv gegen Mparo anföhrt, bi de de Briten den Omukama Kabalega afsetten wullen. Kabalega kunn gegen de britische Övermacht vun mehr as 20.000 Kämpers nix utrichten un hett Mparo in Brand sett.

In Mparo hebbt sik ok Emin Pascha un Kabalega drapen. Hüüt staht ene Gedenktafel in Mparo, de dor op henwiest.
Flensborg Avis

**Flensborg Avis** is en däänsch Daagblatt, dat in Flensborg rutgeven warrt. De Texten sünd op Däänsch un to knapp en Drüddel op Düütsch. De eerste Utgaav keem den 1. Oktober 1869 rut. De Vörlöper weer de „Flensburger Anzeiger“ in düütsche Spraak, de toeerst 1868 rutkeem. De Flensborg Avis is dormit dat öllste Daagblatt in’t düütsch-däänsche Grenzrebeet. In de Tiet vun de Natschonalsozialismus weer de Flensborg Avis dat eenzige Blatt in Düütschland, dat nich bi de Gliekschaltung mitmaken müss. 

Hüüt gellt dat Blatt vör allen as Daagblatt vun de däänsche Minnerheit in Süüdsleswig. De Oplaag liggt bi üm un bi 7.000 Utgaven. De Tall vun Lesers alltohoop liggt üm un bi 20.000 Lüüd. Bi 40 Perzent vun de Lesers leevt in Däänmark. De Utgaav an’n Dunnersdag hett en Informatschoonsblatt vun de Sydslesvigsk Forening dorbi un warrt an all de Liddmaten vun den Vereen utdeelt. De Oplaag liggt för dissen Dag bi över 14.000. Bitieden mal gifft ok de Däänsch Schoolvereen för Süüdsleswig ene Bilaag in dat Blatt rut. De Utgaven kriggt all Liddmaten vun de Schoolvereen.

In Flensborg, Sleswig un Husum hett dat Daagblatt Lokalredakschonen. Alltohoop arbeidt dörtig Redaktörs bi dat Blatt.

De Flensborg Avis is dormit een vun de lüttsten Daagblääd in Düütschland. Dat Blatt is en Aktiensellschop, de aver toglieks vun den Staat Däänmark mit Geller ünnerstütt warrt (2004 mit üm un bi 3 Millionen Euro). Düütschland gifft nix to dat Daagblatt to.

## Weblenken

*Websteed vun dat Daagblatt (däänsch)
Newport (Wales)

**Newport** (cymrisch: *Casnewydd*) is ene Stadt van Wales mit 140.000 Inwahners (2005). Dat gröttste Stadion vun Grootbritannien steiht hier. Vun 1974-1996 weer Newport in de Graafschap Gwent. Vun 1000-1974 weer Newport in de Graafschap Monmouthshire.
Harm

**Harm** ( ok **Harmen** un **Hermen**) is en plattdüütschen un freeschen Vörnaam för Jungs. Hüüt is de Naam roor, aver warrt doch noch bruukt.

## Herkamen
Harm kummt vun den olen germaanschen Naam *[[Hermann (Vörnaam)|Hermann]]*. Dor steekt de beiden germaanschen Wöör *heri* (dat heet Heer) un *man* (Mann) in. De Naam bedüüdt denn soveel as *Krieger*.

De plattdüütsche Naam is eenfach een beten körter maakt un de Ennen wegfullen.

## Fundöörd

* Hermen Bote in Bronswiek (* ~1450; † 1520)
* 1656 in Olenesch in dat Land Oldenborg (Hermen)
* 1707 in Ganderkesee (Harmen)
* 1766 in Kronenborg (Harm)

## Tonaams
Vun düssen Vörnaam kaamt de plattdüütschen Tonaams Harms, Harmsen un Harmssen her. De bedüüt denn soveel, as *Ut Harm sien Familie* oder *Vun Harm sien Hoff*. De Naam Harms is in dat Rebeet, wo Noordneddersassisch spraken warrt faken. Noch fakener is he in Oostfreesland.

## Kiek ok na bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams.

## Weblenken
Gerd Spiekermann

**Gerd Spiekermann** (* 1952 in Övelgünn) is en plattdüütschen Schriever.

Spiekermann studeer Romanistik un Politologie in Marborg un Rennes. He is siet 1985 Redaktör för Nedderdüütsch bi’n NDR Hamburg-Welle 90,3 un maakt Bidrääg to de Reeg Hör mal’n beten to. 1982 kreeg he den Freudenthal-Pries för den Text *As dat Huus in de Grund versunk*. 1991 hett hüm de Stadt Kappeln mit den Nedderdütschen Literaturpries uttekent, de in dat Johr to'n alleriersten Mol vergeven ward. 2000 hett he den Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries un 2008 den Fritz-Reuter-Pries kregen.

## Warken

* *Mien halve Fro.* 1983, ISBN 3921860172
* *100 Jahre Ohnsorg-Theater.* Verlag Die Hanse, Hamborg 2002, ISBN 3-434-52600-5
* *Achter mien Döör.* Quickborn Verlag, ISBN 3-87651-224-7
* *Nich mit mi!* Quickborn Verlag, ISBN 3-87651-173-9
* *Wat ick nich utstohn kann.* Quickborn Verlag, Höörbook
* *Kattenschiet.* Quickborn Verlag, ISBN 3-87651-213-1
* *Goh mi af!* Quickborn Verlag, ISBN 3-87651-194-1
* *Wohr Di weg!* Quickborn Verlag, ISBN 3-87651-237-9
* *Du kannst mi mol!* Quickborn Verlag, ISBN 3-87651-281-6
* *Gerd Spiekermann vertellt,* Quickborn Verlag, Höörbook
* *Wiehnachts-Stress.* Quickborn Verlag, ISBN 3-87651-219-0

## Enkeld Nahwiesen
Inken

**Inken** is en freeschen Vörnaam for Deerns.

## Herkamen

Inken kummt vun den olen germaanschen Naam *Ingeborg*. Dor steekt de beiden germaanschen Wöör *[[Ingwio]]* (ene germaansche Göttin) un *borg* (Borg, Schuul) in. De Naam bedüüdt denn soveel as *de ünner Schuul vun Ingwio staht*.

## De freesche Naam

De plattdüütsche Naam is eenfach een beten körter maakt un tosamentrocken: Dat *borg* is ganz wegfullen un dor is denn *Inge* vun worrn. Later is an den Naam denn noch en Anbacksel to’n Lüttermaken (Diminutiv) ranmaakt worrn. Denn heet dat *Ingken* oder *Inken*.

Kiek ok nah bi de List vun plattdüütsche Vörnaams.
Sofer

**Sofer** (dat „s“ is scharp: „ßofér“, hebrääsch „Schriever“) is en Begreep ut dat Jödendom. In de Tiet vun den eersten jöödschen Tempel weer dat dat Woort för en Schriever. Later in de Tiet vun den tweeten Tempel meen dat Woort en Schriftgelehrten.

In de talmudsche Tiet weer dat wedder dat Woort för en Schriever, de hebrääsche Texten afschrifft. De Sofer schrifft Torahrullen, Mesusot un Tefillin un he deit dat ok vundaag noch mit de Hand. De Utbillen to den Sofer düert lang un disse Berop warrt in’t Judendom hoch ansehen.

De Bibeltexten warrt mit en Vagelfedder un mit Dint schreven, in de keen Metall binnen is. Disse Dint warrt vun den Sofer tomehrst sülvst maakt. De Ünnerlaag mutt jümmers ut Pergament ut Huut vun Deerten ween, de dorför kultisch rein is, as t.B. ut Rinderhuut. De Sofer mutt de Texten akkraat un ahn Fehler schrieven. He dörv ok nich en enkelten Bookstaven ut sien Gedächtnis schrieben. He mutt jedeen Bookstaven enkelt koperen. De Text warrt ok nich mit Ornamenten utstaffeert, wieldat so en Ornament den hilligen Text verännert. Wenn in den afschreven Text en Fehler binnen is, dann döcht disse Text nich mehr as Torah, Tefillin oder Mesusa.

Wenn en Text, den en Sofer afschreven hett, oll warrt oder kaputtgeiht, warrt he nich eenfach wegsmieten. He warrt in en Genizah opbewohrt oder op en jöödsch Karkhoff begraven.

## Literatur
* Eric Ray: *Sofer: The Story of a Torah Scroll*. Torah Aura Publications, Los Angeles 1999. ISBN 0-933873-98-0.
* Helge Stadelmann: *Ben Sira als Schriftgelehrter. Eine Untersuchung zum Berufsbild des vor-makkabäischen Sofer unter Berücksichtigung seines Verhältnisses zu Priester-, Propheten- und Weisheitslehrertum.* Mohr Siebeck, Tübingen 1980, ISBN 978-3-16-143511-9.
* David Stern: *The Jewish Bible: A Material History*. University of Washington Press, Seattle / London 2017. ISBN 978-0-2957-4148-2.
Kwaniasee

De **Kwaniasee** is en sieden Söötwatersee vun üm un bi 400 Quadratkilometer in dat Zentrum vun Uganda. De See liggt op üm un bi 900 m över de See, aver de Pegel kann mitünner üm bet to tweeunhalv Meter hooch oder dal gahn. Dat liggt ünner annern an de opswommenen Sumpbülten, de sik to swemmen Inseln tohoopdoot un den Utgang vun den See in den Nil tosparren köönt. Vun Süden fleet de Viktoria-Nil in den See, de jüst vörher ok dör den Kyogasee flaten is. Kyoga- un Kwaniasee höört beid to en ganze Grupp vun Seen in Zentraluganda, de deels dör en groot Sumpland verbunnen sünd. Ut den Kwaniasee fleet de Viktoria-Nil na Westen weg.

## Weblenken
Jörn

**Jörn** (ok **Jürn)** is en plattdüütschen Vörnaam for Jungs.
## Herkamen
De Vörnaam Jörn kümmt vun den plattdüütschen Naam Jürgen her. Jürgen is en Afwandlung vun den Naam Georg. 

De Naam Georg is en Entwicklung vun den greeksch Naam for Mannslüüd Geōrgios (Γεώργιος). Geōrgios is ene Afwandlung vun geōrgos (γεωργός) „Buer“; dat is tohopensett vun gē (γῆ) „Eer“ und ergon (ἔργον) „Arbeid“. De Naam bedutt denn so veel, as *Landmann* oder ok *Buer, Landaadliger*.

## De plattdüütsche Naam
De Plattsnackers in fröher Tieden weren mundfuul un hefft de langen germaanschen un christlichen Naams afkört. Up düsse Aart is ut Jürgen denn Jörn oder ok Jürn vun wurrn.

## Kiek ok nah bi
*List vun plattdüütsche Vörnaams

## Weblenken
Open Source

**Open Source** („apen Programmcode“) is en Verfahren för de Entwicklung vun Programme för’n Reekner.

## Beschrievung

Bi Open Source warrt de Programmcode (also de Texte un Anwiesungen för den Reekner, worut en Programm besteiht) nicht geheim holen, so as de mehrsten Firmen dat ans maakt. De Programmcode warrt apen leggt, so kann also jeder doran mitarbeiden un Verbederungen inbuun. Tyypsche Open-Source-Projekten sünd Linux un OpenOffice.org.

## Belege


## Weblenken

* Initiatiev för Open Source (engelsch)
OpenOffice.org

**OpenOffice.org** is en Büro-Programmpaket för den Reekner womit een Schrieven, Tabellen maken, professionell malen, Präsentationen un Matheformeln opstellen kann.

OpenOffice.org is en Open-Source-Projekt, köst also öberhaupt nix. Een kann dat rünnerladen op de Websteed vun dat Projekt.

## Weblenken

* Websteed vun dat Projekt (hoochdüütsch)
Microsoft

De **Microsoft Corporation** [ˈmaɪ.kɹoʊ.sɒft] is en multinatschonaal Softwarehersteller mit ruchweg 93.000 Mitarbeiters weltwiet un en Ümsatz vun 58,44 Milliarden US-Dollar. De Hööftsitt liggt in Redmond, en Vöroort vun Seattle (US-Bundsstaat Washington), un siet 2000 is Steve Ballmer Chief Executive Officer (CEO). Dat Ünnernehmen is bekannt för sien Bedrievsystem Windows un sien Büro-Software Office.

Da Ünnernehmen wurr an’ 4. April 1975 vun Bill Gates un Paul Allen grünnd. De Firma Microsoft steiht för Microcomputer-Software, oorsprünglich *Micro-Soft*.

## Weblenken
* Websteed vun de Firma (hoochdüütsch)
MS-DOS

**MS-DOS** ist en Bedriefssysteem för en Reekner vun Microsoft, is aber hüüt nich mehr begäng. Langform vun de Naam is Microsoft Disk Operating System.

## Wat MS-DOS genau is

MS-DOS is en textbaseert System. Dat heet, dat Befehlen blots mit Tastatur un nich mit ene Muus ingeben warrn köönt. Dat System weer fröher noch as ünnerste Loog vun de graafschen Bedriefssystemen Windows 1.x, 2.x, 3.x, 95, 98 und ME vun Microsoft implementeert. In ne’ere Bedriefssystemen warrt en anner Grundloog bruukt.

## Verwendung von MS-DOS hüüt

Hüüt warrt MS-DOS, as ok annere Disk Operating Systems, kuum noch bruukt, is aber vun wegen de Grött good to bruken, wenn een to’n Bispeel en System op Diskett packen will.

## Kommandos

Hier is en List vun de wichtigsten Kommandos, man nich vullstännig. Ünner MS-DOS köönt Informatschonen to Befehlen mit **BEFEHL /?** afropen warrn.
Ubuntu

**Ubuntu** ist een Linux-Distributschoon, wat för jeden up de ganze Welt in sien Spraak to kriegen sien sall.

## De Noom
Ubuntu is een afrikaansch Woort und heet soveel wie „good to annern sien“ oder „minschlich to annern sien“.

## Derivate
Ubuntu hett sone Art „Klone“:

* Kubuntu
is de sülbe Distributschoon, bruukt aber statt GNOME den KDE-Desktop un sall beter för Microsoft Windows-Umstieger sien. Du kanns di de CD-ROM-ISO-Datei rünnerloon, dorvun starten un di dat System eerstmol ankieken, ohne et to installeern
* Xubuntu
is de sülbe Distributschoon, bruukt aber statt GNOME den XFCE-Desktop un is för langsamere Reekners dacht.
* Edubuntu
is een School-Version un het extra Lehrprogramme.

Todem gifft dat inoffizielle Derivate, to’n Bispeel Ubuntu för Christen und nUbuntu (Nettwark-Ubuntu)

## Kiek ook bi

* List vun Linux-Distributschonen

## Weblinks
* Portal mit Forum und Wiki to Ubuntu (hoochdüütsch)
* Websteed vun Ubuntu (engelsch)
Broukhagen

**Broukhagen** is en Dörp in Westfalen, dat to de Gemeen Stäinhagen in’n Kreis Güütsel höört. De Oort hett üm un bi 3.100 Inwahners un liggt an’n Rand vun’n Osning.

## Historie

Dat eerste Maal warrt de Oort in ene Oorkunn vun Graaf Otto vun Ravensberg 1325 nöömt. De Naam kummt vun Brook un Hagen, also de inhaagte Siedlung in’n Brook.

De St.-Georgs-Kark in Broukhagen hebbt se 1568 boot. De 28,20 Quadratkilometer grote Gemeen Broukhagen höört siet’n 1. Januar 1973 to de Gemeen Stäinhagen.

In Broukhagen weer vun 1997 bet 2004 elk Johr de Future-Parade, ene Technoparaad.

## Weblenken

*Websteed to den Oort (hoochdüütsch)
Ulysses

**Ulysses** (latienschen Naam vun Odysseus) betekent

* *[[Ulysses (Roman)|Ulysses]]*, Roman vun James Joyce,
* *[[Ulysses (1955)|Ulysses]]*, Film ut dat Johr 1955,
* *[[Ulysses (1967)|Ulysses]]*, Film ut dat Johr 1967,
* *[[Ulysses (Gedicht)|Ulysses]]*, Gedicht vun Alfred Lord Tennyson,
* Ulysses, ene Weltruumsund,
* KFNB - Ulysses, öösterrieksche Lokomotiv,
* *[[Ulysses (Schipp)|Ulysses]]*, ene Autofähr,
* Ulysses, Textverarbeidungsprogramm för Journalisten,
* *[[Ulysses (Tietschrift)|Ulysses]]*, US-amerikaansche Tietschrift,
* *[[Ulysses 31]]*, japaansche Tekentrickreeg,
* Ulysses, Oort in Kansas, USA,
* Ulysses, Oort in Nebraska, USA,
* Ulysses, Oort in New York, USA,
* Ulysses, Oort in Pennsylvania, USA.

Kiek ok bi: Ulysse.
Ulysses (Kansas)

**Ulysses** is ene Stadt in Kansas in den USA. Se is de Seet vun de Verwalten vun den Grant County un harr in’t Johr 2000 5960 Inwahners op en Rebeet vun 7,5 Quadratkilometer. Ulysses liggt an den Stroom Cimarron.

Dör den Oort löppt de Highway 160 un de Bahnlien vun de BNSF Railway. In de Merr vun dat 19. Johrhunnert löpp mit den Santa Fe Trail en wichtigen Hannelsweg dör den Oort.

## Historie

1873 hett de Atchison, Topeka and Santa Fe Railway ehr Bahnstreek vun Topeka na Santa Fe boot. An de ne’e Bahnstreek hebbt sik gau vele lütte Städer grünnt. Dorto höör ok dat na US-Präsident Ulysses S. Grant nöömte Ulysses. 1885 hett George W. Earp den Oort vermeten, wat as Tiet vun de Grünnung vun Ulysses gellt.Vullen ofiiziellen Status kreeg de Oort in’n Juni 1888. De Oort harr to de Tiet üm un bi 2000 Inwahners un twölf Restorongs, veer Hotels, söss Speelhallen un en Reeg annere Bedrieven. In dat sülve Johr hett sik de Oort enen Wettstriet mit Appomottox levert, ’keen de Sitt vun’n Grant County wesen schull. Ulysses hett wunnen, aver müss sik dorför in Schullen störten. 1909 kunn de Oort siene Plichten nich mehr betahlen un de Banken wullen all dat Land un de Bowarken, de de Stadt tohören, veraukschoneren.

De Inwahners hebbt nu all ehr Hüüs op Sledens sett un fief Kilometer wieder wedder afsett un sünd mit de ganze Stadt ümtrocken. Blots dat Schoolhuus ut Steen hebbt se an’n olen Platz stahn laten. De ne’e Stadt hebbt se *New Ulysses* dööpt. Dat Land vun de ole Stadt füll an de Banken. Dat *Hotel Edwards*, dat se in dree Delen na den ne’en Platz bröcht harrn, is dat eenzige Huus, dat ut disse Tiet nableven is. Dat Hotel is hüüt dat Museum vun’n Grant County.

1920 hebbt se in de Region Eerdgas funnen. An’n 10. Januar 1921 hett sik New Ulysses denn wedder den ne’en olen Naam Ulysses geven.

## Weblenken
* Websteed vun de Stadt (engelsch)
* www.legendsofamerica.com − Ulysses warrt verschaven (engelsch)
Hawaiiaansche Spraak

De **hawaiiaansche Spraak** odder **hawaiische Spraak** (hawaiiaansch: **ʻōlelo Hawaiʻi**) is de Spraak vun de polyneeschen Inwahners vun de Hawaii-Eilannen. De Spraak is blangen Engelsch de twete Amtsspraak op Hawaii. De Sprekertall is hüüt aver nich mehr groot. De mehrsten Lüüd hebbt ehr hawaiiaansche Moderspraak afleggt un dat Engelsche un dat Hawaiiaansche Kreol as Spraak annahmen. Mit blots dörteihn Phonemen is Hawaiiaansch en phonetisch recht eenfache Spraak. Dat gifft blots heel minnig annere Spraken, de weniger Phonemen hebbt. (Rotokas un Pirahã hebbt noch eenfachere Phoneemstrukturen.)

## Historie

Hawaiiaansch is en Polyneesche Spraak. Se keem mit de eersten Siedlers na Hawaii, de üm un bi dat Johr 1000 dor ankemen. 700 oder 800 Johren hett sik de Spraak ganz ahn Kontakt to annere Spraken entwickelt. Denn kemen 1778 Englänner ünner James Cook na Hawaii. De Kuntakt to annere Minschen weer nu duerhaft. Bet 1820 wörr de Spraak blots af un an för Naams un annere korte Saken opschreven. Denn aver kemen protestantsche Missionare na Hawaii. Se wullen de Polynesiers to dat Christendom bekehren. Dorför möten se de Spraak lehren, dat de Lüüd ehr Predigten ok verstahn kunnen. Se hebbt 1826 en Alphabet för de Spraak utklamüstert un dormit denn ok de Bibel un annere Lehrböker översett. Dat geev denn ok Daagblääd un sogor en Verfaten för Hawaii op Hawaiiaansch. Aver dat änner doch nix dor an, dat Engelsch en grötter Prestiesch harr. Mit de Tiet hebbt jümmer mehr Lüüd de Spraak wesselt. 1900 geev dat noch 37.000 Lüüd, de Hawaiiaasch snacken deen. 1948 müss dat letzte Daagblatt op Hawaiiaasch opgeven un hüüt gifft dat man üm un bi 1000 Lüüd, de dat as Moderspraak snackt. De Spraak is vun dat Utstarven bedroht, wiel de meesten vun disse Moderspreker al över 70 sünd. De einzigst Gegend, wo dat Hawaiiansche snackt warrt, is dat aflegene Eiland Ni`ihau. Disse Eiland is in Privatbesitt un de Besoek is bannig reglementeert. För de meeste vun de 160 Inwahners is de Hawaiiaansche Spraak de Alldags- un Kommunikatschoonsspraak. Dorüm ward sik dat Hawaiiaansche hier noch en beten länger dörsetten.

## Footnoten



## Weblenken

Wikipedia op Hawaiiaansch
* Wöörbook Hawaiiaansch-Engelsch (engelsch)
Siegfried Detlev Bendixen

**Siegfried Detlev Bendixen** (* 25. November 1786 in Kiel; † 1864 in London) weer en däänisch-düütschen Maler un Grafiker.

Bevör he sik 1832 in London nedderlaten hett, weer Bendixen vör allen as Landschapsmaler in Hamborg un ümto in’e Gang. He weer ok de eerste Maler, de sik intensiv för dat Dorstellen vun noorddüütsche prähistoorsche Denkmaals intresseren dee. So möök he ünner annern dree Raderungen vun de Hünengräver bi Volksdörp un möök in de Johren 1821 un 1822 ene Reeg vun Lithografien vun Öllerdömer ut’n Besitt vun de Patriootsche Sellschop Altno.

Bendixen hett ok dat levensgrote Bild vun St. Ansgar in de Kark St. Trinitatis in Altno maalt, de 1823 trech worrn is.

Christian Morgenstern un Louis Gurlitt weren bi em in de Lehr.

## Weblinks
Wiki

En **Wiki** (vun hawaiiaansch *wiki* gau) is ene Software för dat gemeensame Tohoopstellen vun Texten dör ene Grupp vun Lüüd in en Reekner-Nettwark. Bi en Wiki hett nich blots en lütte Grupp Lüüd dat Recht, de Texten to ännern. Bi en Wiki rekruteert sik de Schrievers ut de Lesers, ahn dat twischen Leser un Schriever en groot Hinnernis liggt. Dat Wiki hett dorbi mehrsttiets ene egene Textutteknungssyntax, mit de de Texten formateert warrn köönt.

## Historie

Al Tim Berners-Lee, de Utfinner vun dat World Wide Web, harr de Idee hatt, all Sieden in dat WWW för jedereen ännerbor to maken. Eerst mit Ward Cunningham keem aver 1994 dat eerste echte Wiki un de Naam *Wiki* op, dat WikiWikiWeb. Sietdem sünd in’t WWW vele Wikis opkamen, dorto höört ok de Wikipedia.
Enzyklopädie

Ene **Enzyklopädie** (ooltgreeksch *εγκυκλοπαιδεία*, ut *enkýklios* „formt as en Krink“ un *paideía* „Lehr, Bildung“) is en Wark, dat versöcht, dat Weten vun de Welt aftobillen un to vermiddeln. De Enzyklopädie is mehrsttiets ene Form vun en Nakieksel.

## Kiek ok unner
* Encyclopédie

## Literatur

* Robert Collison: *Encyclopaedias. Their history throughout the ages. A bibliographical guide with extensive historical notes to the general encyclopaedias issued throughout the world from 350&nbsp;B.&nbsp;C. to the present day.* 2.&nbsp;Auflage. Hafner, New York 1966, .
* Ulrich Dierse: *Enzyklopädie. Zur Geschichte eines philosophischen und wissenschaftstheoretischen Begriffs.* Bouvier, Bonn 1977, ISBN 3-416-01350-6.
* Walter Goetz: *Die Enzyklopädie des 13. Jahrhunderts.* In: *Zeitschrift für deutsche Geistesgeschichte.* Band 2, 1936, S. 227–250.
* Ulrike Haß (Hrsg.): *Große Lexika und Wörterbücher Europas. Europäische Enzyklopädien und Wörterbücher in historischen Porträts.* De Gruyter, Berlin/Boston 2012, ISBN 978-3-11-019363-3.
* Hans Dieter Hellige: *Weltbibliothek, Universalenzyklopädie, Worldbrain. Zur Säkulardebatte über die Organisation des Weltwissens.* In: *Technikgeschichte.* Band 67, Heft 4, 2000, S. 303–329.
* Hans-Albrecht Koch (Hrsg.): *Ältere Konversationslexika und Fachenzyklopädien: Beiträge zur Geschichte von Wissensüberlieferung und Mentalitätsbildung.* (= *Beiträge zur Text-, Überlieferungs- und Bildungsgeschichte.* Band 1). Peter Lang, Frankfurt am Main u. a. 2013, ISBN 978-3-631-62341-1.
* Werner Lenz: *Kleine Geschichte großer Lexika.* Bertelsmann-Lexikon-Verlag, Gütersloh u. a. 1972, ISBN 3-570-03158-6.
* Ines Prodöhl: *Die Politik des Wissens. Allgemeine deutsche Enzyklopädien zwischen 1928 und 1956.* Akademie-Verlag, Berlin 2011, ISBN 978-3-05-004661-7.
* Ulrich Johannes Schneider (Hrsg.): *Seine Welt wissen. Enzyklopädien in der Frühen Neuzeit.* Primus, Darmstadt 2006, ISBN 3-89678-560-5.
* Ulrich Johannes Schneider: *Die Erfindung des allgemeinen Wissens. Enzyklopädisches Schreiben im Zeitalter der Aufklärung.* Akademie-Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-05-005780-4.
* Ulrike Spree: *Das Streben nach Wissen. Eine vergleichende Gattungsgeschichte der populären Enzyklopädie in Deutschland und Großbritannien im 19.&nbsp;Jahrhundert.* Niemeyer, Tübingen 2000, ISBN 3-484-63024-8.
* Theo Stammen, Wolfgang E. J. Weber (Hrsg.): *Wissenssicherung, Wissensordnung und Wissensverarbeitung. Das europäische Modell der Enzyklopädien.* Akademie-Verlag, Berlin 2004, ISBN 3-05-003776-8.
* Ingrid Tomkowiak (Hrsg.): *Populäre Enzyklopädien. Von der Auswahl, Ordnung und Vermittlung des Wissens.* Chronos, Zürich 2002, ISBN 978-3-0340-0550-0.
* Bernhardt Wendt: *Idee und Entwicklungsgeschichte der enzyklopädischen Literatur. Eine literarisch-bibliographische Studie* (= *Das Buch im Kulturleben der Völker.* Band 2). Aumühle, Würzburg 1941.
* Carsten Zelle (Hrsg.): *Enzyklopädien, Lexika und Wörterbücher im 18. Jahrhundert* (= *Das achtzehnte Jahrhundert.* 22. Jahrgang, Heft 1). Wallstein, Göttingen 1998, ISBN 3-89244-286-X.
Kökschetau

**Kökschetau** (kasachsch kyrillsch Көкшетау; russ’sch Кокчетав) is ene Stadt in Kasachstan. Se is de Hööftstadt vun dat Rebeet Aqmola. De Stadt hett na den Zensus vun 1999 123.400 Inwahners un liggt in’n Noorden vun Kasachstan nich wiet vun de Hööftstadt Astana weg.

Kökschetau hebbt se an’n 29. April 1824 grünnt.
De Stadt liggt in schöne Gegend mit Kuröörd as Borowoje, Serenda oder Schjutschje in de Neeg. Dorvun gifft dat ok wat an Tourismus. Kökschetau hett dree Universitäten un enen Flooghaven. Bahnlienen gaht na Russland un in’n Süden vun Kasachstan. De gröttste Footballvereen is Okjetpes Kökschetau.

De Kökschetau-Bargen liggt nahbi un sünd riek an verschedene Mineralen. Dor gifft dat ok en Goldbargwark.

Kökschetau is de Ennpunkt vun ene vun de gröttsten Stroomleitungen op de Welt, de Dreihstroomleitung Ekibastus-Kökschetau, de mit 1150 Kilovolt bedreven warrt.
Quardeel

Dat **Quardeel** is en oolt Maat, mit dat in fröhere Tieden bi’n Waalfang Mengen vun Traan un Speck angeven worrn sünd. Een Quardeel weren dorbi dree Tünnen á 200 bet 226 Pund.
Christoph Walther (Philoloog)

**Christoph Walther** (* 29. April 1841 in Hamborg; † 9. Februar 1914) weer en düütschen Spraakwetenschopler.

Walther weer Sekretär vun de Hamborger Stadtbibliothek un Perfesser för de nedderdüütsche Spraak an de Universität Hamborg.

## Warken

* Karl Koppmann: * Das Seebuch.* mit Glossar vun Christoph Walther, 1876
* August Lübben: *Mittelniederdeutsches Handwörterbuch.* vun Christoph Walther toennmaakt, Nörden un Leipzig 1888
Weltreligion

De **Weltreligionen** sünd de wichtigsten Religionen, de dat op de Welt gifft. Blots is dat nich so ganz licht, fasttoleggen, welke Religionen dorto höört. Jedeen Religion denkt ja vun sik, dat se wichtiger is, as all de annern. Un dat gifft ok mehr as een System, so en List tosamentostellen. Swor is dorbi ok noch, dat nich alle Gruppen dormit tofreden sünd, woans se klassifizeert warrt: sünd t.B. de Mormonen en Deel vun't Christendom oder sünd se sülvst en egen Religion? Oder sogor en egen Weltreligion?

Wieldat sik de Lüüd över de Kriterien nich eenig sünd, gifft dat ok ünnerscheedliche Listen vun Weltreligionen.

De wichtigsten Kriterien sünd:
* de Religion hett en grote Tall vun Liddmaten
* de Religion finnt sik in groten Delen vun de Welt.
* de Religion hett’n missionaarschen Ansprook un jedeen, de will, kann ok Liddmaat warrn.

## Weltreligionen
Disse fief Religionen warrt tomehrst as Weltreligion ansehn (na Öller sorteert)

***[[Judendom|Jödendom]]** (ca. 15 Mio. Liddmaten)
***[[Hinduismus]]** (ca. 850 Mio. Liddmaten)
***[[Buddhismus]]** (ca. 375 Mio. Liddmaten)
***[[Christendom]]** (ca. 2,1 Mrd. Liddmaten)
***[[Islam]]** (ca. 1,3 Mrd. Liddmaten)

Dat Christendom un de Islam missioneert aktiv, de Buddhismus, de Hinduismus un dat Jödendom maakt dat nich. Juud oder Hindu warrt een tomehrst dör de Geboort. Dat Jödendom hett nich so vele Liddmaten, dat steiht aber doch in disse List, wieldat dat Jödendom en Wörtel vun Christendom un Islam weer. Dat is mööglich, to dat Jödendom övertotreden, aber dat gifft keen aktive jüüdsche Mission.

En minimalitsche Sicht vun Weltreligion is, dat blots de Buddhismus, dat Christendom un de Islam Weltreligionen sünd. Se harrn al bi ehr Grünnen den Ansprook, en universelle Religion to ween, se gifft dat weltwiet, de Tall vun Anhängers is groot un de Religion is all oolt.
Arua

**Arua** is ene Stadt in’n Noordwesten vun Uganda nah bi de Grenz to de Demokraatsche Republiek Kongo. Arua hett üm un bi 55.600 Inwahners (Schätzung 2005) un is de Hööftstadt vun den Distrikt Arua.

De Stadt hett ene Lannbahn för Flegers. Dör de Konflikten in’n Süüdsudan un Noorduganda leevt vele Flüchtlinge in de Stadt un ok vele nichstaatliche Organisatschonen sünd präsent.

## Inwahners
Schachbrett

En **Schachbrett** is en Brett för’t Schachspelen. Dat hett acht Regen un acht Striepen vun Quadraten in twee Klören. De Klören warrt *swatt* un *witt* nöömt, ok wenn se dat nich jümmers sünd. Dat is noog, wenn de een Klöör hell un de annere düüster is.

Dat Brett warrt jümmers so opstellt, dat ut de Sicht vun de Spelers rechts buten en witt Feld is. De Grött vun’t Brett is so maakt, dat se to de Schachfiguren passt. 

Dormit een de Schachpartien ok opschrieven kann, hebbt de Feller elk en Naam. Ut den Standpunkt vun den witten Speler hebbt de Striepen vun links na rechts de Bookstaven **a** bet **h** un de Regen hebbt de Tallen **1** bet **8**. De **1** is dorbi glieks bi den witten Speler.
Michael Richey (1678–1761)

**Michael Richey** (* 1. Oktober 1678 in Hamborg; † 10. Mai 1761 in Hamborg) weer en Hamborger Gelehrten.

Richey weer de Söhn vun den Koopmann Johann Richey un siene Fro Esther Richey, barene Engels. He güng in Hamborg op dat Johanneum un vun 1696 an op dat Akademische Gymnasium. He hett denn Theologie, Naturlehr, Mathematik, Geschicht un de Schönen Wetenschoppen in Wittenbarg studeert un sienen Magister bi Konrad Samuel Schurtzfleisch maakt. En swore Krankheit hett em 1701 afhollen, enen Lehrstohl as Perfesser in Griepswohld antonehmen. Vun 1704 an weer he Rektor an dat Athenaeum Stood. 1712 güng he trüch na Hamborg. Dor weer he bi de Teutsch-übende Gesellschaft un later de Patriotische Gesellschaft mit dorbi. Vun 1717 an weer he Perfesser för Greeksch un Geschicht bi dat Akademische Gymnasium. Sien gröttst Wark weer dat *[[Idioticon Hamburgense]]*, en Wöörbook vun de hamborgsche Spraak vun siene Tiet.

## Warken
* *Hamburgische Bibliotheca Historica, Der Studierenden Jugend zum Besten zusammen getragen.*, Leipzig 1715-1729
* *Idiotikon Hamburgense oder Woerter-Buch, zur Erklaerung der eigenen, in und uem Hamburg gebraeuchlichen, Nieder-Saechsischen Mund-Art.* Hamborg 1755
* *Deutsche Gedichte.* Hamborg 1764-1766

## Weblenken
Bulloog

En **Bulloog** is en runnet Finster in’e Boordwand bi Scheep. Bullogen sünd rund, vun wegen dat ahn Ecken dat Finster lichter waterdicht aftodichten geiht. Un ok Druck (wenn Bülgen gegen dat Schipp donnert oder bi U-Bööd) höllt de runne Form beter af. Bullogen hebbt mitünner noch Deckels ut Metall, de bi Storm rünnerklappt warrn köönt, dat das Glas nich to Bruch geiht. Ok bi Kriegsscheep warrt sowelk Deckels bruukt, dat ut de Bullogen keen Lichtschien dat Schipp an’n Gegener verraden deit.

## Literatur
*
König (Mehrdüdig Begreep)

**König** betekent

* König, en Monarchen,
* König, en Familiennaam (för Lüüd mit düssen Naam kiek dor),
* König, en Figur ut dat Schachspeel,
* König, en Speelkoort.