open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Michael Jumper

**John Michael Jumper** (* 1985 in Little Rock, Arkansas, USA) is en US-amerikaansch Chemiker un Experte för Künstliche Intelligenz (KI). Jumper weer fedderführend bi de Entwicklung vun de KI-Software AlphaFold vun dat Ünnernehmen DeepMind. De Software gell as Dörbröök bi de Vörherseggen vun de Proteinstruktur footend up de Aminosüersequenz vun dat Protein. 2024 wurr Jumper de Nobelpries för Chemie tospraaken.

## Leven un Wirken
Jumper kreeg 2007 an de Vanderbilt University en Bachelor in Physik un in Mathematik. Ansluutend hett he an de University of Cambridge an en Dokterarbeit up dat Rebeet vun de Fastkörperphysik arbeit, hett de Universitär aber all nah een Johr mit en[ [Master]]-Afsluss verlaaten, um sück mit dat Thema Supercomputer un Proteinfaltung to befaaten. Tonächst hett he bit 2011 dree Johren bi D. E. Shaw Research arbeit un kreeg 2017 bi Karl Frederick Freed un Tobin Roy Sosnick an de University of Chicago einen Ph.D. in theoretischer Chemie. Ansluutend wurr he Arbeitsgruppenleiter för AlphaFold bi DeepMind, dat siet 2014 to Google LLC hörrt.

Jumper hett luut Google Scholar en h-Index vun 27, luut Datenbank Scopus en vun 19 (jewiels Stand Oktober 2024). De Tietschrift Nature hett hüm 2021 to de Nature’s 10 tellt, en List vun Weetenschapler mit besünner Infloot up de Welz oder de Weetenschap. Siet 2024 tell de Medienkonzern *Clarivate* hüm wegen de Tall vun de Zitatschonen to de Favoriten up en Nobelpries (Clarivate Citation Laureates). Sien 2021 in *Nature* herutbrocht Arbeit *Highly accurate protein structure prediction with AlphaFold* wurr luut Google Scholar (Stand Oktober 2024) mehr as 27.000-mal ziteert.

2024 wurr Jumper gemeensam mit Demis Hassabis de Hälft vun den Nobelpries för Chemie tospraaken. Se kreegen de Utteknungen för hör Vörherseggen vun komplexen Proteinstrukturen mit Hülp vun künstlicher Intelligenz. De anner Hälft vun den Nobelpries kreeg David Baker för sien Forschungen up dat Rebeet vun dat computerstütt Proteindesign tospraaken. Mit en Öller vun 39 Johren is he dorbi de jüngste Priesdräger för Chemie siet de Verleehen 1952 an Richard Laurence Millington Synge.

## Utteknungen
* 2021 Wiley Prize in Biomedical Sciences
* 2022 BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award
* 2023 Breakthrough Prize in Life Sciences
* 2023 Canada Gairdner International Award
* 2023 Albert Lasker Award for Basic Medical Research
* 2024 Nobelpries för Chemie

## Weblinks

* 
* 

## Enkeld Nahwiesen
SONT-Spelling

De **SONT-spelling** is ene plattdüütsche Schrievwies för de nedderlandsch-neddersassischen Dialekten, de op de *wärkgroep spelling* van de neddersassische van de Organisatschoon SONT. De Schrievwies is nemmaals echt offittschell bruukt worrn, een paar neddersassische Literatuurtiedschriften uutbenamen, denn besünners uut Twente gegev dat groten Wedderstand. 

De SONT-spelling liekt dpchtig op de Iesselakademiespelling.

## Schrievregels
### Vokalen
**ä(ä)* warrt nich bruukt.
**ae/ea* statts *èè*, mit *ae* för de Uutspraak  un *ea* för de Uutspraak 
**ao/oa* mit ao för  un oa för 
**öö/öa* för 
**a(a), e(e), eu, i, ie, o(o), oe, u,(u)* so as op Nedderlandsch
**ö(ö)* för  oder 

### Kunsonanten
De Kunsonanten schöölt so as op Nedderlandsch schreven warrn.

### Diphthongen
**ui, ou, ij/ei, eeuw, ieuw, aai, ooi* so as op Nedderlandsch
*Vokalen evolgd deur een i/j-klank in t algemien met i, be-alve **i'j**, **uj** en **iej**.

### Anner Regels
**in egaon* statts *in-egaon.*
**peerdtien* statts *peertien.*

## Afleidt Schrievwiesen
Bi de Streektaalorganisatschoon SONT givt dat opstunds keen groot Interess een allgemene nedderlandsch-neddersassische Schrievwies vöörantobringen, ümdat se sik daar to’n groten Deel mit befaat Neddersassisch in’n Nedderlannen ünner Deel&nbsp;III vun de Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken to kriegen.

Ümdat een allgemeen Schrievwies man för Spraakuutbo Nood deit, begünnen Mitarbeiders in de nedderlandsch-neddersassische Wikipedia 2011 de Algemiene neddersassische Skriefwieze (ANS) uuttoarbeide, de op de SONT-spelling opbuut un eer verbetern will.Wichtige Ünnerscheden sünd:
*So wenig Apostrofen (’/') as mööglich, so as *es* ‘eens’ stats *’s,*
**k* un *s* in Frömdwöör statts *c* so as op Nedderlandsch,
**-lik* statts *-lijk,* na de Uutspraak
**ku'j/wi'j/zu'w* statts *ku-j, wi-w, zu-w.*
**ij* un *ei* so as op Nedderlandsch. Sünner nedderlandsch Vöörbild tellt de Etymologie, so as *twei* na  man *nij* na .

## Nettverwies
*De oorspronkelike SONT-spelling
Ooldsassisch Dööplöövnis

Dat **ooldsassische Dööplöövnis** is een Text uut dat 8.&nbsp;Jhd un de öldste nableven Text op Ooldsassisch. Dat Dööplöövnis is een Tüügnis för de Tied vun den Sassenkriegen twüschen den franken Riek un den Sassenstamm ünner Karl den Groten, indem de Franken de heidenschen Sassen betwüngen un to’n Christendom bekeren. 

Dat Löövnis verlangt vun den nee’en Christen bi de Dööp den Düvel (*unholdun*) un den heidenschen Gödder Donar, Wodan un Saxnot aftosweren un sienen Gloven an Godd den Vadder, Christus un den hilligen Geist to bekunnen

## Historie
Dat Dööplöövnis is man in ene Handschrift nableven, de nu in de Vatikaanschen Bökeree in Rom liggt un Deel vun enen Sammelband, de Codex Palatinis Latinus 577. De Codex stammt sachtens uut Fulda un keem denn na Mainz, wo he bet 1479 weer, as he in de Bibliotheca Palatina in Heidelberg keem un opletst 1623 na Rom keem.

## Literatuur

* Georg Heinrich Pertz: *Capitularia regum Francorum.* In: *Monumenta Germaniae Historica.* Leges Band 1, 1835, S. 19–20 (https://daten.digitale-sammlungen.de/~db/bsb00000876/images/index.html?seite=60 Digitalisat).
* Brunner Horst: *Geschichte der deutschen Literatur des Mittelalters im Überblick (= RUB 9485).* Stuttgart 2003, S. 47f

## Nettverwiesen

* Indrag in’n Handschriftencensus
Glosse

**Glosse** (von altgriechisch „Zunge, Sprache“) betekent

* Glosse, ene journalistsche Textsort,
* Glosse, een Anmarksel and de Kant oder twüschen den Regen bi olen Handschriftem
* Glosse, grammatsche Formeln för Wöör in de Spraakwetenschop
* Glosse, Transskriptschoon för Tekenspraak,
* Glosse, ene Gedrichform.

**Kiek ook bi:**

* Glose
Donovan van den Heever

**Donovan van den Heever** (* 22. Februar 1981) is en süüdafrikaansch Schachspeler. He wurr 2014 vun de FIDE to’n  Internatschonalen Meester nöömt.

För de Natschonalmannschap vun Süüdafrika hett he an mehreren Schacholympiaden deelnommen (2006, 2010, 2014, 2016 und 2018). 

## Weblinks
* FIDE-Koort
* [www.olimpbase.org/players/o48mwcon.html unvullständig Indrag bi olimpbase]

## Enkeld Nahwiesen
Baak (Seeteken)

Ene **Baak** oder **Bake**, ook **Kap** oder **Kaap**, is een fast Seetekeken för de Schipperee, dat anners as een Füürtoorn keen Füür het un lütter is. 

Meist markerrt ene Baak dat Faarwater. Se stat faken dicht bi de Küst oder dat Över un sünd uut Holt, Staal oder Steen. Meist hebbt se ene besünnere Form oder Farv, de in’t Oog fallt, un een Toppteken baven op.

## Besünner Baken
Noodfunkbaken, köönt een Signaal to’n anpeilen uutsennen. Se schöölt hölpen Scheep na enen Malöör lichter to finnen.

Dicht bi de Küst sünd deelweis Noodhölpbaken to finnen, op de sik Minschen in Seenood redden köönt.

Mielenbaken hölpt de Logge in’n Vöörbifaren to lieken. Daar staat twee oder meer Bakenparen in enen bestimmten Afstand bi dat Faarwater. Na de Tied twüschen den baken, kann dat Tempo vun enen Schipp uutrekent warrn. So’ne Mielenbaken givt dat to’n Bispeel noch an Elv un Weser.

## Kiek ook bi
* Navigatschoon

## Literatuur

* 
* Hans-Joachim Luttermann: *Blüsen, Baken, Feuertürme*. In: *Maritime Miniaturen*. Hinstorff, Rostock 1986, ISBN 3-356-00036-5.
* 
* Georg Quedens: *Amrumer Seezeichen. Leuchtfeuer, Bojen und Baken.* Quedens, Amrum 2000, ISBN 3-924422-64-8.
* Gerhard Wiedemann, Johannes Braun, Hans Joachim Haase (Ruutgever): *Das deutsche Seezeichenwesen 1850–1990. Zwischen Segel- und Container-Schiffsverkehr.* Herausgegeben in Zusammenarbeit mit dem Deutschen Schiffahrtsmuseum Bremerhaven. DSV, Hamburg 1998, ISBN 3-8841-2275-4.

## Footnoten


## Nettverwiesen

* Översicht Baken as Seeteken
Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied

De **Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied**, kort **SONT**, is ene Dackorganisatschoon för de nedderlandsch-neddersassischen Streektaalorganisatschonen in’n Nedderlannen, de 1984 grünnt worrn is.

De SONT versöök 2000 mit de SONT-Spelling, de stark op de Iesselakadmie-Schrievwies liekt, ene einheidliche Schrievwies för nedderlandsch-neddersassischen Dialekten op den Weg to bringen, wat man an groten Wedderstand, besünners uut Twente, nix worrn is.

Sied 1997 versöcht de SONT dat Neddersassische in’n Nedderlannen, dat betto na Deel&nbsp;II schuult is, ünner den Deel&nbsp;III vun de Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken to kriegen un so starker Schuul un Stütt för de Spraak to kriegen.

## Liddmaten in de Organisatschoon
*Dialectkring Achterhoek en Liemers
*Dialectkringe Salland en Oost-Veluwe
*Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers
*Gællemuniger Taelkrink
*Grunneger Cultuurcentrum
*Huis van de Groninger Cultuur
*Huus van de Taol
*Kreenk vuur de Twentse Sproak
*Stellingwarver Schrieversronte
*Van Deinse Instituut
*Vrienden van de Streektaal Lochem
*IJsselacademie

## Nettverwies
* Websteed vun de SONT (nedderlandsch)
Öömrang

**Öömrang**, ook **Amring** oder **Amrumer Freesch**, is de noordfreesche Dialekt, den an de 600 Lüüd op dat noordfreesche Waddeneiland Amrum snackt. Mit dat eng verwandte Fering billt de Dialekt ene mang den tein noordfreeschen Dialektgruppen un tellt to dat Eilandnoordfreesche.

## Klassifikatschoon
Öömrang is een noordfreeschen Dialekt, de mit dat Fering, de Dialektgrupp Fering-Öömrang billt, wat ene van den tein noordfreeschen Dialektgruppen is. Mang den Noordfreeschen tellt Öömrang mit Fering un Sölring to dat Eilandfreesch, dat den Fastlandfreesch so Mooring gegenöver steit.

Wieder verwandt is Öömrang so mit de anner freeschen Spraken, so as Saterlandsch un Westfreesch. Freesch un Engelsch verbinnt verscheden Innovatschonen, so dat se faken to de anglo-freeschen Spraken tohooopfaat warrt. Engelsch un Freesch höört wedderüm bi de noordseegermaansche Grupp binnen dat Westgermaansche too. As westgermaansche Spraak is Öömrang ook wedder verwandt mit allen germaanschen Spraken, de wedderrüm de indoruopääsche Spraakfamilie tellt.

## Schrievwies
Öömrang bruukt dat latiensche Alphabeet un vundaag meist de noordfreesche Eenheidsschrievwies, de na den tweden Weltkrieg för meist alle noordfreeschen Dialekten begäng worrn is. Anners as de meisten plattdüütschen Schrievwiesen, so as de Schrievwies na Sass, oder de nedderlandsche Orthografie bruukt de noordfreesche Eenheidsschrievwies in allen Positschonen eenfache Vokaalteken för korte Vokalen un allerwegens dubbelt schreven Vokalen för lange Vokalen.

## Bispeel
De Text uut ene Strooph vun dat Amrumer Heimatleed *[[Min öömrang Lun]]*.

## Literatuur

* Nils Århammar: *Die Amringer Sprache. Die Amringer Literatur* uun: Margot un Nico Hansen: *Amrum – Geschichte und Gestalt einer Insel*, Hansen & Hansen, Itzhoe 1964.
* Ommo Wilts: *Wurdenbuk för Feer an Oomram*, Quedens, Noorddörp op Amrum, 1986.
* Reinhard Jannen: *Deutsch-friesische Wörterliste deutsch-öömrang*, Manuskript, 1991-1992.
* Ommo Wilts: *Friesische Formenlehre in Tabellen III Amrum*, Matthiesen, Husum1995.
* Nordfriesische Wörterbuchstelle: *Fering-Öömrang Wurdenbuk*, Wachholtz, Niemünster 2002.
* Ommo Wilts: *Wörterbuch Deutsch-Föhrer Friesisch*, 468 S., Quedens, Amrum, 2011.
* Ommo Wilts: *Wörterbuch Deutsch-Amrumer Friesisch*, 400 S., Quedens, Amrum, 2020.
* Volkert F. Faltings, Reinhard Jannen: *Nei Fering-Öömrang Wurdenbuk*. Husum Druck. Husum 2023.

## Weblenken

* Höövdsied op Öömrang in de noordfreesche Wikipedia

__INDEXIEREN__
__NEUER_ABSCHNITTSLINK__
Stockport

**Stockport** is en Grootstadt in den engelschen Metropolitan County Greater Manchester un de Verwaltenseet vun de glieknamig Metropolitan Borough Stockport. Im Jahre 2021 harr de Stadt 117.935 Inwahner.

## Geografie
Stockport liggt nipp un nau 253 Kilometer nordwestlich vun London un etwa teihn Kilometer südöstlich vun dat Stadtzentrum vun Manchester. Hier vereenigen sück de Strööms River Goyt un River Tame un flooten in den River Mersey.

Stockport wurr 1170 eerstmals as *Stokeport* nöömt.

## Weblinks

* Website vun de Stadt (engelsch)
Piatkowski & Rieck

**Piatkowski & Rieck**, ook *Piatkowski/Rieck*, weer ein plattdüütsch Folkduo uut Mäkelnborg, dat twüschen 1975 un 1993 bestünn un sik uut Joachim Piatowski, de uut Borg bi Meideborg keem, un Wolfgang Rieck uut Mäkelnborg tohoopsett het.

## Historie
In’n Harvst 1975 grünnen Piatowski un Rieks in Rostock de Grupp *Piatowski & Rieck.* Tauvöör harrn se in den Rockstocker Singeklub KuBA tau’n Bispääl süüdamerikaansche Leder upfäurt. Beid studeren daar an de Universität Rostock un maken bitau ene musikaalsche Lier. Rieck as Singer un an de Gitarr, Piatowski as Singer, an de Gitarr un Klavier. Se maken miermaals bi de Chansondaag’ in dat Klooster Michaelsstein mit.

1980 maken Piatkowski & Rieck –&nbsp;vermiddelt vun Hans-Joachim Theil vun dat Mäkelnborger Folklorezentrum&nbsp;– bi dat Projekt *Plattdütsch gistern un hüt* mit, wat ene Uutwaal plattdüütsche Text weer.

1983 keem eer ierste Langspäälplaat bi de Platenfirma Amiga ruut. *Plattdeutsche Lieder.* De Leder weren meist traditschonelle plattdüütsche Leder nee vertoont. Wecke Leder stammen uut dat Projekt *Du schläfst, Land Mecklenburg*, bi dat Piatowski un Rieck Text un Leder uut de Tied üm de düütsche Revolutschoon von 1848 sammelt harrn. Twei Jaar na dat eerste Album, harrn de den iersten Uptridd in de Bundsrepublik Düütschland, 1987 kregen se in dat neddersassische Bemsen den Bad-Beemsen-Pries för besünner Interpreatschonen op den Rebeed von dat nedderdüütsch Leed. In dat glieke Jaar keem de tweide LP *Utkiek* ruut. As drüdde Musiker maak ook Fred Saupe (Tuba, Akkordeon) un an de 35 Gastmusikers, daarmang de Bläsergruppen un de E-Gitarist Gisbert Piatowski mit. Dat Album het allein niege Kompositschonen, de grote Deil von de Musikers sülven, ein lütten Diel man ook von Woody Guthrie un Helmut Debus.

1991 keem de ierste CD vun dat Duo ruut: *Old Meklenburg for Ever*. Kort daarup hen besloot Piatowksi as Dokter to arbeiden. Rieck maak 1992 in de Folkband Liederjan wieder. Bet 2001 bleev he in de Band un maak sied 2002 eigen Musik un givt Semianren.

## Stil
De Leder vun Piatowski & Rieck sünd kunstvull tohoopsett. De grote Deil het einen iernsten Achtergrund un befaat sik mit Themen so as Kried, Afscheed. Ein lütteren Deil sünd fröliche Leder, ein Deil ook Spottleder.

## Pries

* 1979: Häuvdpries von de Minister för Kultuur bi den *5. Tagen des Chansons der DDR*
* 1980: Goldmedaille bi den 
* 1985: Kultuurpries von de Stadt Rostock
* 1987: Bad Bemsen-Pries
* 1988: Kultuurpries von de Bezirk Rostock

## Diskografie

### Langspäälplaten

* 1980: *Plattdütsch gistern un hüt* (Litera), .
* 1983: *Plattdeutsche Lieder* (Amiga), 
* 1987: *Utkiek* (Amiga), 

### CD

* 1991: *Old-Meklenburg for Ever*, 

## Kiek ook bi
* List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen

## Nettverwiesen

* 
* Bandgeschichte auf Wolfgang Riecks Website
* Piatkowski & Rieck bei Ostfolk.de

## Footnoten
COR (Band)

**COR** (vun ) weer ene düütsche Hardcore-Band vun dat Eiland Rügen, de Hardcore mit Thrash-Metal verbünn un mit *Snack Platt orrer stirb* ook een plattdüütsch Album ruutbrocht het.

## Historie
De Band grünnen 2002 de vöörmalige Slagtüügspeler vun *[[Tonnensturz]]* un *[[Troopers]]* Friedemann Hinz un de vöörmaligen Sumatra-Liddmaten Johannes Hinz, Christian Jungnickel un Matthias Arndt. Sied 2002 speel de Grupp op meer as 350 Kunzerten un weer för ene Tournee tohoop mit de Band *[[Tendencia]]* ook op Kuba. 2015 keem de Dokumentaarfilm  ruut, de allens rund üm de Kuna-Tournee wiesen deit. De Texten vun de Grupp befaat sik to’n groten Deel mit Kritik an de Sellschop.

Nadem dat de Gitarrist Robert Lefold uutstegen weer, het sik de Band 2023 oplööst.

## Diskografie

* 2002 *Viva la homosapiens* (kein Label)
* 2003: *Flüstern und Schreien* (kein Label)
* 2003: *Respekt* (Puke Music)
* 2004: *Baltic Sea for Life* (Split-Album mit Crushing Caspers, Puke Music)
* 2005: *Freistil, Kampfstil, Lebensstil* (BADDOG Records, Puke Music)
* 2006: *Tsunami* (Rügencore Records, Puke Music)
* 2007: *Prekariat* (Rügencore Records)
* 2009: *Seit ich die Menschen kenne, liebe ich die Tiere!* (Rügencore Records)
* 2010: *Herztier* (Rügencore Records)
* 2012: *Snack Platt orrer stirb!* (Rügencore Records)
* 2015: *Lieber tot als Sklave* (Rügencore Records)
* 2017: *Leitkultur* (Rügencore Records)
* 2020: *Friedensmüde* (Rügencore Records)
* 2022: *Gott der Möglichkeiten* (Rügencore Records)
## Kiek ook bi
* List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen
## Nettverwiesen

* Websteed vun COR
* COR op discogs

## Footnoten
COR

**COR** oder **CoR** betekent
* Certificate of Residence,
* Club of Rome,
* Comando per le Operazioni in Rete, een italieensch Militärkommando,
* *[[Conservation of Resources Theory]]*, Modell uut de Psychologie,
* *[[Msg life|COR&FJA]]*, düütsch Softwarefirma,
* Flooghaven Córdoba in Argentinien na de IATA-Kood, 
* Corporate Organizational Responsibility,
* European Committee of the Regions
* Korsika (ISO-3166-2:FR-Code), fransche Regioon

**Cor** oder **COR** betekent
* Hart op latiensch,
* Cor, een nedderlandsche Vöörnaam,
* Cor, ene eneglesche Eenheid,
* COR (Band), düütsche Band

**Cor** oder **COR** betekent ook

* Cor Caroli, Steern in dat Steernbild Jagdhunnen,
* Cor Caroli, histoorsch Steernbild,
* Cor Caroli, Segelyacht, mit dr Georgi Georgiew de Welt ümsegel,

* Cor de la Bryère (1968–2000), een düütsch-franschen Tuchthingst,
* Cor Scorpii, Band iit Norwegen,
* COR Sitzmöbel, düütsch Möbelfirma.

**cor** betekent
* Koornsche Spraak (ISO-639-3-Code)

**Kiek ook bi:**
* KOR
* Corr
* Chor
Kurt Nolze

**Kurt Nolze** (* 18. Juli 1939 in Swerin) is ein düütschen Ledermaker, Singer un Schauspäler, de Musik op Hoog- un Plattdüütsch maakt.

## Läven
Kurt Nolze studeer Schauspääl in Leipzig un spääl in de Tied von sienen Studium an dat Studententheater daar. Von 1966 bet 1968 spääl op de Fritz-Reuter-Bühn in Swerin, denn weer he beit 1980 Schauspäler an dat Sweriner Staatstheater. 1977 wunn de Weddstried bi de *[[Chansontage der DDR]]* in Frankfort an de Oder.

1983 spääl he Heinrich Zille in den DEFA-Film *[[Zille und ick]]*. Anner Rollen as Schauspäler harr he 1975 in den Film *Aus meiner Kindheit* un 1977 in *Ein Schneemann für Afrika*.

As Ledermaker broch he veer Alben bi dat DDR-Platenlabel Amiga ruut. Ein Album weer op Platt, de annern op Hoog.

Later begünn Nolze dat Malen.

## Pries
1983: *Kunstpreis der DDR*

## Filmografie

* 1975: Aus meiner Kindheit
* 1977: Goldene Zeiten – feine Leute (TV)
* 1977: Ein Schneemann für Afrika
* 1983: Zille und ick

## Diskografie

* 1979: *Liebe, ich pflanz' dir einen Baum ...* (Amiga)
* 1982: *Eine ganz bestimmte Sehnsucht* (Amiga)
* 1984: *Över de stillen Straaten* (Amiga)
* 1988: *Es gibt eine Mitte im Leben* (Amiga)
* 1998: *Land Un Lüd – Plattdeutsche Songs* (Center of Music)
* 2009: *Miene Besten – 37 Lieder aus über zwei Jahrzehnten* (2 CD, Tennemann Verlag)

## Nettverwies

* Kurt Nolze bi discogs

## Footnoten
Eidersteder Freesch

Dat **Eidersteder Freesch** weer een noordfreeschen Dialekt, de bet in dat 18.&nbsp;Jaarhunnerd op dat sleswigsche Halveiland Eidersteed snackt worrn is.

Dat Eidersteder Freesch keem mit de eersten Fresen üm 800 op de dree Eilannen Holm, Everschop un Hever, de later to dat Halveiland Eidersteed tohoopwussen. Hier seten se sik langs de Eidermünn un daal. Later sedeln se ook in den Eidersteder Maschen. 

De Dialekt weer de süüdlichste noordfreesche Dialekt. In’n Westen grenz de Dialekt an dat Däänsche, in’n Noorden an dat Südergoesharder Freesch un in’n Süden an dat Plattdüütsche. 

In de fröhen Neetied begünn Plattdüütsch de freesche Spraak op Eidersteed to verdrängen. So schreev de Eidersteder Chronsit Peter Sax 1639: „ “ (De freesche Spraak is noch över) Ook noch 1752 vertell de Geograaf Anton Friedrich Büsching, dat op Eidersteed freesch spraken warrt. Doch al 1770 bericht Johannes Nikolaus Tetens: „“. Anners as de Harden in’n nöördlichen Deel vun Noordfreesland, stünn Eidersteed good daar un weer so veel starker na Süüd to un na dat Plattdüütsch hen uutricht. Middelsassisch weer ook al sied dat late Middelöller de Spraak för Amtssaken. In dat 16.&nbsp;Jaarhunnerd wannern baven to ook veel Nedderlanners op dat Halveiland. Op’t langste kunn sik Freesch gans in’n Westen vun Eidersteed holen.

Binnen dat Noordfreesch tellt de Eidersteder Dialekt wall eer to de Eilandnoordfreeschen Dialekten, de op de eersten Inwanneres üm 800 torügggaat. De fastlandnoordfreeschen Dialekten gaat annersieds op later Inwanneres torügg. Seker is dat man nich, denn dat Eidersteder Fressch wiest ook Kennteken, de eer mit den fastlandnoordfreeschen Dialekten in de Naverschop övereenkaamt. Dat Eidersteder Freesch is vundaag meist alleen uut freeschen Wöör in middelsassischen Texten un uut Oordsnamen op Eidersteed bekannt. In dat Plattdüütsch op Eidersteed finnt sik ook een paar Reliktwöör. Anners sünd kene literarschen Borns nableven.

## Literatuur

* Dietrich Hofmann: *Zum Eiderstedter Friesisch*. In: Niederdeutsche Mitteilungen. Band 14, S.&nbsp;59–68.
* Ove Rogby: *Niederdeutsch auf friesischem Substrat. Die Mundart von Westerhever in Eiderstedt (Schleswig-Holstein). Die starktonigen Vokale und die Diphthonge* (= Acta Universitatis Upsaliensis. Studia Germanistica Upsaliensia. Band 5). Almquist & Wiksell, Uppsala 1967.
* Nils Århammar: *Das Nordfriesische im Sprachkontakt (unter Einschluß der nordfriesischen Lexikologie)*. In: Horst Haider Munske (Ruutgever): *Handbuch des Friesischen / Handbook of Frisian Studies*. Tübingen 2001, ISBN 3-484-73048-X, S. 328 f.

## Footnoten
Diakritsch Teken

Een **diakritsch Teken** oder **Diakritikum** (Pluraal: **Diakritika**, vun ) is een lütt Teken, so as een Punkt, Streek, Haken Bagen oder Krink, dat meist baven oder ünner enen Bookstaven sett warrt un so een anner Uutspraak oder Akzent wiest. Welk diakritsche Teken köönt man vöör oder achter den Bookstaven staan oder döör den Bookstaven döör gaan. Diakritsche Teken köönt een Alphabeet so vergröttern, statts heel nee’e Bookstaven to schapen.

Vele latiensche Alphabeten hebbt Diakritika, man ook de araabsche un hebrääsche Schrift, so as indsche Schriften kennt verscheden diakritsche Teken.

## Diakritsche Teken in de latiensche Schrift
De diakritsche Teken hebbt in verscheden Spraken meist verscheden Funktschonen.

* Akut
* Bagendackakzent
* Cédille
* Dubbelakut
* Gravis
* Haken
* Hatschek
* Hoorn
* Makron
* Middelpunkt
* Ogonek
* Ringakzent
* Schreegstreek
* Tilde
* Trema
* Överpunkt
* Ünnerkomma 
* Ünnerpunktakzent
* Ünnerstreekakzent
* Zirkumflex

## Literatuur

* Rose Hartmann: *Duden. Satz und Korrektur.* Dudenverlag, Mannheim 2003, ISBN 3-411-70551-5, S. 341.
* Hadumod Bußmann (Ruutgever) ünner Mitarbeid vun Hartmut Lauffer: *Lexikon der Sprachwissenschaft.* 4. Oplaag. Kröner, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-520-45204-7.

## Weblenken

* Aussehen und Benennung diakritischer Zeichen im lateinischen Schriftsystem

## Footnoten
Gootsche Schrift

**Gootsche Schrift** oder ook **braken Schrift** betekent latiensche Schriften oder ook Schriftaarden  mit heel oder deelwies braken Bagens. Dat will seggen, dat se sik uut verscheden Streken tohoopsett, statts dat se in enen Swung schreven warrt. Se steit so de runnen, unbraken Schriften gegenöver, so as de karoligsche Minuskel oder de Antiqua, de runne Bagens hebbt, de mit enen Swung schreven warrt.

## Historie
In de Midde vun dat 12.&nbsp;Jhd. keem in Europa de Gotik op un statts de runnen romaanschen Bagens sünd nu scharpen gootschen Bagens opkamen. So is uut de runne romaansche karolingsche Minuskel de scharpe braken gootsche Schrift worrn.

## Braken Schriftaarden

* Gootsche Minuskel
* Textura 
* Rotunda
* Bastarda
* Schwabacher
* Fraktur
* Düütsche Kurrentschrift

## Literatuur

* Albert Kapr: *Fraktur: Form und Geschichte der gebrochenen Schriften*. Verlag Hermann Schmidt, Mainz 1993, ISBN 3-87439-260-0.
* Judith Schalansky: *Fraktur mon Amour*. Verlag Hermann Schmidt, Mainz 2006, ISBN 3-87439-696-7.
* Michael Gugel: *Fokus Fraktur. veraltet, verspottet – vergessen? Ein Portrait*. Semesterarbeid (Freie Hochschule für Grafik-Design Freiburg), 2006. pdf
Middelnedderlandsche Spraak

**Middelnedderlandsch** is de Vöörlöper vun dat moderne Nedderlandsch un weer in Tied vun rund 1150 bet 1500 de spraken un schreven Spraak in den Lagen Lannen.

## Phonetik un Phonologie
### Konsonanten

### Vokalen

### Diphtongen

## Weblenken
* Middelnedderlandsche Textdatenbak (TITUS) (Engelsch)
* Informatschonen över dat Middelnedderlandsch (Nedderlandsch)
Dialektologie

De **Dialektologie** is een Ünnerdeel vun de Spraakwetenschop un ünnersöcht Dialekten. Wieldes de öllere Dialektologie sünnerlich de Luudhistorie vun verscheden Spraakvarietäten beschreven het, översnidt sik de moderne Dialektologie so as Sotscholinguistik oder Varietätenlinguisitk.

## Literatuur

### Allgemeen

* Jan Goossens: *Deutsche Dialektologie.* Walter de Gruyter, Berlin 1977.
* Werner Besch, Urich Knoop, Wolfgang Putschke, Herbert Ernst Wiegand (Ruutgever): *Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung* (= *HSK.* Band 1). 2 Halbbände. Walter de Gruyter, Berlin&nbsp;/ New York 1982–1983.
* Heinrich Löffler: *Dialektologie. Eine Einführung.* Narr, Tübingen 2003.

### Düütsche Dialekten

* Csaba Földes: *Die deutsche Sprache und ihre Architektur. Aspekte von Vielfalt, Variabilität und Regionalität. Variationstheoretische Überlegungen.* In: *Studia Linguistica XXIV* (= *Acta Universitatis Wratislaviensis.* Band 2743). Wrocław 2005, S.&nbsp;37–59 (foeldes.eu PDF).
* Ferdinand Mentz: *Bibliographie der deutschen Mundartenforschung für die Zeit vom Beginn des 18. Jahrhunderts bis zum Ende des Jahres 1889.* Breitkopf & Härtel, Leipzig 1892 (books.google.de nur mit US-Proxy vollständig einsehbar).
* Joachim Herrgen, Jürgen Erich Schmidt (Ruutgever): *Deutsch: Sprache und Raum. Ein Internationales Handbuch der Sprachvariation* (= *HSK.* Band 30.4). De Gruyter, Berlin 2019.
* Viktor M. Schirmunski: *Deutsche Mundartkunde. Vergleichende Laut- und Formenlehre der deutschen Mundarten.* Aus dem Russischen übersetzt und wissenschaftlich bearbeitet von Wolfgang Fleischer. Akademie-Verlag, Berlin 1962. Neue Ausgabe unter dem Titel: *Deutsche Mundartkunde.* Ruutgever und kommentiert von Larissa Naiditsch. Peter Lang, Frankfurt am Main 2010. ISBN 978-3-631-59973-0.
* *Schweizerisches Idiotikon.* Wörterbuch der schweizerdeutschen Sprache. Huber, Frauenfeld 1881&nbsp;ff. bzw. Schwabe, Basel 2015&nbsp;ff. (bisher 16 Bände, 17. erscheint laufend).
* *Sprachatlas der deutschen Schweiz.* Begr. von Heinrich Baumgartner und Rudolf Hotzenköcherle. In Zusammenarbeit mit Konrad Lobeck und unter Mitw. von Paul Zinsli Ruutgever von Rudolf Hotzenköcherle. Fortgef. und abgeschlossen von Robert Schläpfer und Rudolf Trüb. Francke, Tübingen bzw. Basel 1962–1997. 8 Bände.
* Peter Wiesinger, Elisabeth Raffin: *Bibliographie zur Grammatik der deutschen Dialekte (1800 bis 1980).* Lang, Bern 1982, ISBN 3-261-03200-6, ISBN 3-261-03201-4.
* Peter Wiesinger: *Bibliographie zur Grammatik der deutschen Dialekte (1981 bis 1985 und Nachträge).* Lang, Bern 1987, ISBN 3-261-03738-5.

## Weblenken

* 
* ''Einführung in die Linguistik des Deutschen (13): Sprachvariation'' (PDF; 163&nbsp;kB)

## Footnoten
Dialektrenaissance

**Dialektrenaissance** betekent de starkere Präsens vun Dialekten, Regionaalspraken un deelwies Regiolekten in verscheden europääschen Lännern sied den 1970-er Jaren.

## Historie
De Begreep „Dialektrenaissance“ keem tohoop mit ene starker Präsens vun Dialekten in Musik un Theater in’n Verloop vun den 1960er un 1970er Jaren op.

So güllen to’n Bispeel de Dialekten un Regionaalspraken in Düütschland un den Nedderlannen bet to de Dialektrenaissance in’n 1970-Jaren för unnütt un as Probleem för den Schoolünnericht. Mit de Dialektrenaissance versöchten op de enen Siede Theaters so as dat plattdüütsche Ohnsorg-Theater, dat kölsche Millowitsch-Theater oder dat baiersche Komödienstadl un junge Musikgruppen op de annern Sied de Dialekten un Regionaalspraken wedder enen betern Roop to geven. De Ansichten to Dialekten un Regionaalspraken wannel sik nu lütt bi lütt, so dat vele dat nu för richtig anseet düsse Spraakvarietäten to beholen un eer to plegen.

Ook wenn de Dialektrenaissance de Sicht op Dialekten un Regionaalspraken verbetern kunn, gaat de Sprekertallen vun allen Dialekten un Regionaalspraken in Düütschland so as ook de Nedderlannen sied den 1970-er Jaren stark torügg.

## Footnoten
Olga Walerjewna Medwedzewa

**Olga Walerjewna Medwedzewa** (, wetenschaplich Transliteratschoon **', boren  /**'; * 7. Juli 1975 in Borodino), vörmals verheiraadt **Pyljowa** (), is en ehmalge  russische Biathletin.

## Loopbahn
### Anfänge
Eerst 1998 is Medwedzewa, de bi de Junioren-Weltmeesterschapen 1993 in dat tschechisch Harrachov un 1995 in dat sweedsch Gällivare mit de russisch Langloopstaffel Weltmeesterin wurrn weer un todem dree Eenzelmedaillen bi Junioren-Weltmeesterschapen wunn, vun den Skilangloop to’n Biathlon wesselt un hett sück denn Stück för Stück in de Weltspitze nah baben arbeit.

### Wat se schafft hett
Bi Weltmeesterschapen hett se 2004 Gold över 15 km un 2005 Bronze in‘n Massenstart wunnen, mit de Staffel ehett se veermal Gold haalt (2000, 2001, 2005 un 2009) un eenmal Sülver (2004). Se kunn insgesamt teihn Weltcupsiege fiern, de tweete Platz in‘n Gesamtweltcup vun de Saison 2003/04 weer hör best Platzeeren in dissen Wettbewarf. In de Saison 2004/05 wurr se Dart in’n Gesamtweltcup.

Bi de Olympisch Spelen 2002 in Salt Lake City wunn de Sportlehrerin de Goldmedaille in dat Verfolgungsrennen över 10 Kilometer, as ok Bronze mit de Staffel.

### Dopingfall 2006 in Turin
Bi de Olympisch Winterspelen 2006 in Turin wunn Medwedzewa Sülver in’t Eenzel. De Medaille wurr hör aber kört dornah weer aferkennt, wiel man hör wegen Doping mit dat Stimulanzmiddel Carphedon överführt hett. Dornah wurr se vun de Spelen utslooten un vun de Internatschonale Biathlon-Union för twee Johr för all Biathlonrennen sparrt. Ansluutend hett se tonächst hör Rückträe vun den aktiven Leistungssport verkünnd.

### Nah de Sparr
In‘n Februar 2008&nbsp;– nah dat Enn’n vun hör Dopingsparr&nbsp;– nehm se aber bi de Europameesterschapen eerstmals weer an internatschonalen Rennen deel. Bi de Biathlon-Weltmeesterschapten 2009 in Korea wurr se mit de russisch Staffel Weltmeester. In den Eenzeldisziplinen gelunghör bi den Weltcup in Oberhof in de Saison 2008/2009 en tweet Platz in’n Massenstart un in Ruhpolding in de Saison 2009/2010 en tweet Platz in’n Sprint.

Gemeensam mit Svetlana Slepzowa, Anna Bogali-Titowez un Olga Saizewa gelung Medwedzewa de Sieg in‘n Staffelwettbewarf bi de Olympisch Winterspelen 2010 in Vancouver.

## Privatleven
Medwedzewa leevt mit hör Mann Waleri Medwedzew, den Biathlon-Olympiasieger vun 1992, de ok hör Trainer weer, as ok hör Dochter un hör Söhn in Borodino.

## Weblinks

* Indrag up de Sieden vun de IBU
* Porträt up www.biathlon2b.com (düütsch)
* Offizielle Siet vun Olga Medvedtseva (russisch, engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Stimmhaften lateralen velaren Approximant

De **stimmhafte laterale velare Approximant** is een Konsonant.

## Varianten

{{SORTIERUNG:Approximant, Lateralen, Velar, s
Algemene Nedersaksische Schriefwieze

De **Algemene Nedersaksische Schriefwieze** (kort: **ANS**) is ene plattdüütsche Schrievwies för de nedderlandsch-neddersassischen Dialekten, de sik 2011 de Gemeenschop vun de nedderlandsch-neddersassische Wikipedia uutsunnen het. 

Se is as Schrievwies för heel dat nedderlandsch-neddersassische gebeed dacht un het de SONT-Spelling as Grundlaag. 

## Uutgangskunkten
So as ook bi de SONT-Spelling sünd Leesbaarkeid un Bruukbaarkeid de Grundlagen för de *Algemene Nedersaksische Schriefwieze.* Se schall nich kumplett phoneetsch sien un versöcht anners as de SONT-Spelling ook bi dat Plattdüütsch in Düütschland antosluten.
## Belangrieke Puntken
Een Punkt, wo de SONT-Spelling anpasst worrn is dat Achterföögsel *-lijk*, dat de ANS as *-lik* schrivt, üm dat *-lijk* mit kort *i* uutspraken warrt un dat ooldsassische *-līk* un middelsassische *-li(c)k / -ly(c)k* to een kort *i* oder Schwa aflespen is. De Schrivwies slütt ook beter bi anner germaanschen Spraken an (vergeliek: -lich, -lik, -lig, -ligur/-legur un -ly).

Dat Achterföögsel *-isch* blivt bestaan un warrt nich na de Uutspraak *-ies* schreven, ümdat de Schrievwies so beter bi dat Plattdüütsch in Düütschland anslütt. 

Üm bi dat düütsche Plattdüütsch antosluten warrt dat *c* in Fröömd- un Leenwöör as *k* schreven, wenn de Uutspraak /k/ is un blivr *c*, wenn de Uutspraak /s/ is. Uutnamen sünd alleen Frömdwöör, de noch nich in dat Plattdüütsche intergreet sünd, so as *cappuccino.* För inbörgert Wöör so as *Computer* sleit de ANS de Schrievwies *komputer* vöör.

De Kortformen vun de Artikels schöölt vull uutschreven un nich mit Apostroph schreven warrn, so dat’t Schriftbild nich so unruhig is. Dat Apostroph warrt man wal in Fallen bruukt, in de dat ook de nedderlandsche Orthografie bruukt, so as *zo’n*, *programma’s* etc.

## Schrievwies ao/oa en ae/ea
De ANS kümmt to’n groten mit de SONT-Spelling övereen, het man ook Elementen uut anner nedderlandsch-neddersassischen Schrievwiesen övernamen. So wied nich anners fastleggt gellt de nedderlandsche Orthografie. De ANS maakt so as de SONT-Spelling vöörsichtige Angaven dat düüster *ao* ( of ) un *oa* ( of ) to ünnerscheden. För dat Twentsch gillt wegn de Schreivtraditschoon in de ANS *oa* ofschoont de Luud  of  is.
Ooldnedderfranksche Spraak

**Ooldnedderfranksch**, ook **Ooldnedderlandsch** is een Grupp Dialekten, de op dat Ooldfranksche torügggaat un in dat fröhe Middelöller twüschen in den Lagen Lannen, also in dat hüdige Flannern, Holland, Brabant un den Nedderrhien langs, snackt worrn sünd. De Noorddeel vun de Nedderlannen vundaag weer in de Tied freesch- un sassisschsprakig

Ooldnedderfranksch gellt för de fröhste Spraakperiood vun dat Nedderlandsch vundaag un harr sik later in dat Middelnedderlandsch wannelt.

## Phonetik un Phonologie
### Kunsonanten
De Tabell ünner wiest de ooldnedderfrankschen Kunsonanten.
Evaristus

**Evaristus** (* in dat 1. Johrhunnert; † wohrschienlich 105–107 in Rom) weer an de Wennen to dat 2. Johrhunnert n.&nbsp;Chr. en führend Gestalt in de Christengemeend Rom un wurrd traditschonell as fieft Bischop vun Rom tellt, de etwa 98–105 amteert hemm sall. In den *Catalogus Liberianus*, en laatantike Paapstlist, wurrd he **Aristus** nöömt.

## Leven
Konkrete Nahrichten sünd över Evaristus nich bekannt. Sien Naam is vun greeksch Afkunft un bedüüd: der „Wohlgefällige“. Den *[[Liber Pontificalis]]* nah, de sien Angaven aber kien historschen Weert hemm, sall he ut en Familie mit greeksch Oorsprung stammen, aber en jöödschen Vader harrt hemm, de in Bethlehem boren weer. Evaristus keem wiels de Regeerenstiet vun den röömschen Kaiser Domitian in en führend Stellung in de Christengemeend vun Rom. De *Liber Pontificalis* gifft ok an, dat he Rom in söben *diaconias*, Diakonien, updeelt hett. He wurrd traditschonell as Merteler ansehn. Sien karklich Gedenkdag is de 26. Oktober.

## Literatur
* Georg Schwaiger: Evaristus. In: Walter Kasper (Hrsg.): Lexikon für Theologie und Kirche. 3. Auflage. Band 3. Herder, Freiburg im Breisgau 1995, Sp. 1067.
* Friedrich Wilhelm Bautz: Euaristus (Evaristus; im Catalogus Liberianus: Aristus). In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 1, Bautz, Hamm 1975. 2., unverännert Uplaag. Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1, Sp. 1547.
* Indrag in de Catholic Encyclopedia, Robert Appleton Company, New York 1913

## Weblinks

* Gesamtwerk vun Migne Patrologia Latina mit Inholtsverteken
* Francesco Scorza Barcellona: *[http://www.treccani.it/enciclopedia/santo-evaristo_(Enciclopedia-dei-Papi)/ Evaristo.]* In: * Enciclopedia dei Papi.* Rom 2000.
Alexander I. (Bischop vun Rom)

**Alexander I.** (* in Rom; † 3. Mai 115 in Rom) weer en antiker Leiter in de christlich Gemeend vun Rom un wurrd as Nahfolger vun Evaristus un Vörgänger vun Sixtus traditschonell as de sösst Bischop vun Rom (Paapst) ansehn.

## Leven
Den Karkenvader Eusebius tofolge hett Alexander in dat 12. Regeerensjohr vun Trajan, also in dat Johr 109/110, dat Bischopsamt övernommen. Nah en teihnjohrig Amtstiet is Alexander in dat dart Regeerensjohr vun Kaiser Hadrian, also nah den August vun dat Johr 119. Nah den *[[Liber Pontificalis]]* sall he de Söhn vun en Römer mit Naam Alexander ut de Region *Caput Tauri* ween hemm. He sall teihn Johr, söben Maand un twee Daag Bischop vun Rom ween hemm un to Tiet vun Kaiser Trajan wiels dat Konsulat vun Aemilius Aelianus un Antistius Vetus in 116 storven ween. De Bischopsstohl bleev för 35 Daag vakant, bevör Sixtus de Nahfolge antreeden dee. In den *[[Catalogus Liberianus]]* wedderum wurrn Alexander elf Johr, twee Maand un een Dag toschreeven; de angeven Konsuln passen dorto aber nich. Dornah wurr Alexander wiels dat  Consulat vun Cornelius Palma un Calvisius Tullus in dat Johr 109 to’n Bischop weeht wurrn ween uns all wiels dat Consulat vun Aelianus un Vetus in dat Johr 116 storven ween. He sall de Märtyrin Balbina un deren Vader Quirinus, de ebenfalls dat Martyrium erleeden dee, to dat Christendom bekehr un döfft hemm. All disse Nahrichten sünd aber nich verlässlich.

## Verehrung
Alexander wurr in den Loop vun de Johrhunnerten mit den Merteler Alexander vun de Via Nomentana glieksett, de sien Gedenkdag as de vun den Bischop an’n 3. Mai begahn wurrd (in de orthodoxen Karken an’n 16. März). He is en Kanonhilliger, dat heet, dat sien Naam in dat Hochgebet nöötm wurrd. Wedder Irenäus noch Eusebius erwähnen aber en Martyrium vun Alexander.

De hl. Alexander wurrd gegen Kropf un Skrofeln anropen. Reliquien vun den Hilligen keemen 834 nah Freising, weshalb hier dat Fest vun de Reliquientranslatschoon an‘n 5.&nbsp;Mai begahn wurr. Ok nah Aschaffenburg, in de Stiftskark St. Peter und Alexander, gelangten Reliquien.

## Indrag in de Schedel’schen Weltchronik van 1493
Alexander hett en eegen Indrag in de Schedel’schen Weltchronik van 1493. Up Blatt CXII över dat sösste Weltöller heet dat:

## Literatur
* Friedrich Wilhelm Bautz: Alexander I.. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 1, Bautz, Hamm 1975. 2., unverännert Uplaag. Hamm 1990, ISBN 3-88309-013-1, Sp. 100.
* Thomas Shahan: ''Pope St. Alexander I.'' In: *The Catholic Encyclopedia*. Band 1, Robert Appleton Company, New York 1907.
* Mario Ziegler: *Successio. Die Vorsteher der stadtrömischen Christengemeinde in den ersten beiden Jahrhunderten.* Habelt, Bonn 2007, ISBN 978-3-7749-3496-2.
* Henry Wace: Dictionary of Christian Biography and Literature.

## Weblinks

* Gesamtwerk von Migne Patrologia Latina mit Inholtsverteken

## Anmarken
Biathlon-Weltmeesterschapen 2025

De **[[Biathlon-Weltmeesterschapen]] 2025** funnen van’n 11. bis zum 23. Februar 2025 in de Roland Arena in de Gemeend Lantsch/Lenz in dat swiezerisch Hochdaal Lenzerheide (Kanton Graubünden) statt. Nah de Biathlon-Weltmeesterschapen vun de Fruen 1985 in Egg an‘n Etzel wurrn de  Titelkämpfe to’n tweeten Mal in de Swiez utdragen.

De Veranstaltung weer de Hööchtpunkt vun den Biathlon-Weltcup 2024/25, gung allerdings nich mit in de sien Wertungen (utnommen de Natschonenwertungen) in.

## Tietplan

## Medaillenspegel






## Ergevnisse
### Mannlüüd
#### Sprint 10 km

Start: Saterdag, 15. Februar 2025, 15:05 Uhr

Melld: 99 Athleten, nich an‘n Start: 1



#### Verfolgung 12,5 km

Start: Sönndag, 16. Februar 2025, 15:05 Uhr

Melld un an’n Start: 60 Athleten, överrund: 1, nich afslooten: 2




#### Eenzel 20 km

Start: Mittweek, 19. Februar 2025, 15:05 Uhr

Melld un an’n Start: 97 Athleten, nich afslooten: 1


#### Massenstart 15 km

Start: Sönndag, 23. Februar 2025, 16:05 Uhr

Melld un an’n Start: 30 Athleten


#### Staffel 4 × 7,5 km

Start: Saterdag, 22. Februar 2025, 15:05 Uhr

Melld un an’n Start: 23 Natschonen, överrund: 6



### Fruen
#### Sprint 7,5 km

Start: Freedag, 14. Februar 2025, 15:05 Uhr

Melld un an’n Start: 92 Athletinnen, nich afslooten: 1


#### Verfolgung 10 km

Start: Sönndag, 16. Februar 2025, 12:05 Uhr

Melld un an’n Start: 60 Athletinnen, överrund: 2, nich an’n Start: 2


#### Eenzel 15 km

Start: Diensdag, 18. Februar 2025, 15:05 Uhr

Melld un an’n Start: 93 Athletinnen, nich afslooten: 2


#### Massenstart 12,5 km

Start: Sönndag, 23. Februar 2025, 13:45 Uhr

Melld un an’n Start: 30 Athletinnen


#### Staffel 4 × 6 km

Start: Saterdag, 22. Februar 2025, 12:05 Uhr

Melld un an’n Start: 22 Natschonen, överrund: 6



### Mixed
#### Mixed-Staffel 4 × 6 km

Start: Mittweek, 12. Februar 2025, 14:30 Uhr

Melld un an’n Start: 24 Natschonen, överrund: 7



#### Single-Mixed-Staffel 6 km + 7,5 km

Start: Dönnerdag, 20. Februar 2025, 16:05 Uhr

Melld un an’n Start: 27 Natschonen, överrund: 4


## Weblinks

* lenzerheide2025.ch, Website vun dat Organisatschonskomitee (düütsch, engelsch)
* biathlonworld.com, Website vun de Internationalen Biathlon-Union (engelsch, düütsch, russisch)
* biathlonresults.com, Ergevnisdatenbank vun de IBU (engelsch)

## Enkeld Nahwiesen
Krödde

**Krödde** (Unnertitel: *Grunneger tiedschrift*) was een Tiedschrift för Vertellsels un Gedichten op Grönnengsch Platt. De Tiedschrift keem van 1982 bet Enn 2015 mit tomindst veer Uutgaven dat Jaar ruut. Se worr in Grönneng druckt. Grünner weren Wim de Lange, Fokko Veldman, Henk Scholte un Hanny Diemer. De Redaktueuren weren op’t letst Jan Glas, Willem Hartholt un Geesje Vos.

## Historie
Dat Vöörbild för Krödde weer de Drentsche Tiedschrift *[[Roet]]*, de 1979 grünnt worrn is, un dat vörige Blad *[[De Pennevogel]]* (1974-79). Mit dat oostfreesche Blad *[[Diesel (Blatt)|Diesel]]* wark die Redaktschoon van Krödde jümmers wedder tohoop.

2015 harrn de Redakteuren de Ansicht, dat een druckt Tiedschrift op Papeer uut de Tied is un nich mit den modernen Medien konkurreren kunn. För den frische un moderne Uutgaav harr dat nee’e Redakteuren bruukt, de se man nich funnen hebbt. Daarüm is de Tiedschrift to’n Enn van 2015 hen instellt worrn. In’n Dezember 2016 folg de digitale grönnengsche Lietratuurtiedschrift Oader.

## Schrievers un Priesen
De grönneger Dichters Jan Glas un Aly Freije, de beide Dichtwaark in der Tiedschrift *Krödde* to staan harrn, hebbt ien 2006 respektive 2008 de Freudenthal-Pries för plattdüütsche Literatuur wunnen.

## Weblenken

* Archiev van ''Krödde''
Knut Wold

**Knut Wold** (* 28. Juni 1933 in Elverum; † 19. Januar 2020) weer en norweegsch Biathlet.

## Loopbahn
He reck bi de Biathlon-Weltmeesterschapen 1958 in Saalfelden in Öösterriek in dat Eenzel Platz 16 un mit de Mannschap an de Siet vun Arvid Nyberg, Asbjörn Bakken un Rolf Graterud de Bronzemedaille. Een Johr later bi de Weltmeesterschapen in Courmayeur, Frankriek reck he an de Siet vun Herman Hermansen un Ivar Skogsrud in de Staffel en wiedere Bronzemedaille. In’t Eenzel reck he Rang 6.

Bi de eerstmals utdragen norweegsch Biathlon-Meesterschapen 1959 wunn he achter Herman Hermansen un Oddbjørn Skolegården ok natschonal noch en Bronzemedaille.

## Weblenken
* wesentliche Daten
* Ergevnis Biathlon WM 1959
Stammvokaal

**Stammvokaal** betekent in de Spraakwetenschop twee verscheden Konzepten:

* de Vokaal in een Woordwortel oder een Woordstamm, de sik bi Ümluud oder Afluud wannelt; so as:

: Ümluud bi Substantiven: *Muus* – *Müüs*; *Slag* – *Slääg* oder Afluud bi starken Verben:

:: *fallen – full – fullen;* *riden – reed – reden*. 

* een Vokaal (ook Binnvokaal, Kennvokaal, Themavokaal), de an de Woordwortel anhangen warrd un mit den tohoop den Woordstamm bildt un so dat Ennn vun de Woordstamm starker kenntekent. So kann de Stammvokaal to’n Bispeel verscheden Deklinatschoonsklassen kennteken, so as to’n de „*a*-Deklinatschoon“ oder „*i*-Deklinatschoon“ in den oolten germaanschen Spraken.

: To de *a*-Deklinatschoon in den oolten germaanschen Spraken tellt to’n Bispeel dat gootsche Woord *dags* ‚de Dag‘; de Stammvokal wiest sik to’n Bispeel in de Endsülv *-ans*, de den Akkusativs Mehrtall *dagans* ‚de Daag‘ kenntekent. (De Beteeknis „*a*-Deklinatschoon“ richt sik na de Luudstand in’n Oorgermaanschen, nich na de Luudstand in den verscheden germaanschen Spraken.)

## Literatuur

* Helmut Glück (Ruutgever), ünnerr Mitarbeid vun Friederike Schmöe: *Metzler Lexikon Sprache*. 3., nee bearbeidt Oplaag. Metzler, Stuttgart / Weimar 2005, ISBN 3-476-02056-8.
* Hans Krahe: *Germanische Sprachwissenschaft II: Formenlehre*. de Gruyter, Berlin 1967, S.&nbsp;8ff.
Éric Navet

**Éric Navet** (* 10. Mai 1959 in Bayeux, Département Calvados) is en franzöösch Springrieder. Sien gröttste Erfolge fier he in de 1990er Johren mit den franzööschen Hingst *Quito de Baussy*, mit den he ünner annern Welt-un Europameester wurr. 

## Erfolge

* Olympisch Spelen
** 1992 in Barcelona: Bronzemedaille Mannschap up *Quito de Baussy*
*  Weltmeesterschapen:
** 1990 in Stockholm: Goldmedaille Mannschap, Goldmedaille Eenzel auf *Quito de Baussy*
** 1994 in Den Haag: Sülvermedaille Mannschap up *Quito de Baussy*
** 1998 in Rom: Sülvermedaille Mannschap up *Atout d'Isigny*
** 2002 in Jerez: Goldmedaille Mannschap, Sülvermedaille Eenzel up *Dollar du Mûrier*
* Europameesterschapen:
** 1991 in La Baule: Goldmedaille Eenzel up *Quito de Baussy*
** 1993 in Gijón: Bronzemedaille Mannschap up *Quito de Baussy*
* wiedere:
** 4× Franzöösch Meester (1992, 1997, 1998, 2004)

## Weblinks

## Quellen
Siatum

**Siatum** was en olegyptsch Prinz vun de 18. Dynastie. He weer wull een vun de Söhns vun Farao Thutmosis IV un dorüm de Bruer oder Halfbruer vun Amenhotep III.

Sien Existens is ut twee Quellen begäng: Een is en Mumielabel, dat bi de Mumie vun sien Dochter Nebetia funnen worrn is, wo he as ehr Vader nöömmt is; de anner is en Saqqaran-Relief vun sien Leeraar Meryre, wo een Mann mit den Naam Siatum op Meryre sien Knee sitt. Dor gifft keen direkt Bewiis, de de twee Personen – Nebetia sien Vader un Meryre sien Schüler – tosamenbring, man de Stil vun dat Relief lett dat in de Tiet vun Amenhotep sien Regentschap datieren, also mutt Meryre Leeraar wesen sien oder in Amenhotep sien Regentschap oder dat vun sien Vörgänger. Siatum sien Naam stemmt över mit en Deel vun Thutmosis sien Horus-Naam.

## Footnoten
*Aidan Dodson & Dyan Hilton, *The Complete Royal Families of Ancient Egypt,* Thames & Hudson (2004), p.&nbsp;137, 140. 
*Arielle P. Kozloff & Betsy M. Bryan: *Egypt’s Dazzling Sun: Amenhotep III and His World* (1992), p.&nbsp;292. , pp.&nbsp;67–68
Tess Sugnaux

**Tess Sugnaux** (*3. Maart 1995) is en Swiezer Tennisspelersche.

Sugnaux hett en Höchstplatzering vun 413 in de Enkel-Ranglist vun de *Women's Tennis Association* (WTA), ehrreicht op den 8. Mai 2017. Se hett ok en Höchstplatzering vun 542 in de Dubbel-Ranglist, sett op den 1. August 2022. Se hett twee Enkel- un fief Dubbeltitels op den *ITF-Froons-Circuit* wunnen.

Sugnaux hett ehr WTA-Tour-Debüt bi de *Ladies Open Lausanne 2019* maakt, as se en Wildcard för dat Hööftfeld kregen hett un in de eerste Runde geihtrechtigegen Sätz tegen Jasmine Paolini verloren hett. Se kreeg ok en Wildcard för de 2021-Editschoon vun dat sülve Törnament, man hett dor ok wedder in de eerste Runn in geiht recht gegen Sätze tegen en Italiaanerin verloren, dütmaal tegen Lucia Bronzetti.

## Footnoten
Arthursdale

**Arthursdale** is en Rebeet binnen dat Dörp Scholes in West Yorkshire, England. Dat is en lütt Rebeet direktemang nördlich vun de Rakehill Road in Scholes, nich wiet vun den ole Scholes-Bahnhof op de stillleggte Cross Gates–Wetherby-Bahnstreck. Dat wöör üm 1900 op Karkland grünnt, dat den Buer, Immobiliendealer un Steenbeker Arthur Chippindale köfft hett, un dorbi höört ok Whinmoor Farm. En Kricketklub mit den Naam vun dat Rebeet wöör 1929 grünnt.

Dat Kirchland, woneem de Huuser in de Gegend opboot sünd, weer eerst Deel vun de Ödland un Gemeenland vun Whinmoor un wurr 1804 bi de Barwick in Elmet Inschließpries to den Pastor vun Barwick in Elmet tosnackt.

## Weblenken

## Footnoten