open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kurt Gscheidle

**Kurt Gscheidle** (* 16. Dezember 1924 in Stuttgart; † 22. Februar 2003 in Saarbrücken) weer en düütschen Politiker vun de SPD.

He weer van 1974 bit 1980 Bundsminister för Verkehr, Bo- un Wohnungswesen un van 1974 bit 1982 Bundsminister för Post un Telekommunikatschoon. 

## Utbilden un Berop
Van 1939 bit 1942 hett Gscheidle en Utbilden to’n Fienmechaniker bi de Düütsche Riekspost absolveert. Dornah hett he as Suldat an den Tweeten Weltkrieg deelnommen. Eerst 1948 keem he ut de Kriegsgefangschaft rut un weer dornah in’ Postdeenst as Fernmeldemachniker tätig. Van 1950 bit 1951 hett he en Studium an de Sozialakademie in Düörpm absolveert un den keem noch en Utbilden to’n REFA-Ingenieur. 

Van 1953 bit 1957 weer he de Baas vun dat Sekretariat för Technik un Weertschap vun de Düütsche Postgewerkschap (DPG) in Bonn un van 1957 bit 1959 Stellvertretend Bundsvörsitter vun de DPG. 

## Partei
Siet 1956 weer he Lidmaat vun de SPD.

## Afgeordneter
Van 1961 bit 1969 as ok van 1976 bit 1980 weer Gscheidle Lidmaat vun de Düütsche Bundsdag. Van 1962 bit 1969 hörr he to de Vörstand vun de SPD-Bundsdag-Fraktschon. 

## Apenlich Ämter
Van 1969 bit 1974 weer he Staatssekretär in’t Bundsministerium för Post un Telekommunikatschon.

An’ 16. Mai 1974 wurr he as Bundsminister för Verkehr un Bundsminister för Post un Telekommunikatschon in de vun Bundskanzler Helmut Schmidt föhrt Bundsregeeren beropen. Nah de Bundsdagswahl 1980 weer he denn blots noch Baas vun dat Bundsministerium för dat Post- un Fernmeldewesen. As se dat Kabinett noch mal ümbildt hebbt, is he an’ 28. April 1982 ut de Bundsregeeren utscheeden. 

## Sonstiges
Bekannt wurrn is he ünner Philatelisten dör de sogenannte *[[Gscheidle-Breefmaark]]*, ok as *Gscheidle-Verseen* betekend. Dör en Missgeschick vun sien Fru, de Vorlagestücke för de Postminister för ehr privaat Korrespondenz bruukt harr, keemen 1982 eenig Exemplare vun de Sonnermaark to de Olympisch Spelen 1980 in Moskau in Umloop. Wiels de Spelen boykotteert wurrn, wurr de Breefmark aber nie offiziell rutgeven. De paar Expemplare sünd nu natüürlich düür. 

## Weblenken
* Foto: Kurt Gscheidle
* http://www.postgeschichte-hochheim.de/seiten/gscheidle.html
Saarbrücken

**Saarbrücken** is de Hööftstadt un eenzigst Grootstadt van dat Bundsland Saarland. De Universitätsstadt, de 1909 ut de dree Städer Saarbrücken, St. Johann un Malstatt/Burbach entstahn is, is ok dat politisch, wertschaplich un kulturell Zentrum vun dat Land. 

In Saarbrücken leven 179.315 Inwahner (Stand: 31.12.2008) up en Flach vun 167,07 km². De Stadt is ünnerdeelt in veer Stadtbezirke mit 20 Stadtdeelen. 

## De Naam vun de Stadt
De Naam vun de Stadt hett nix mit dat modern Woort för Brügg to doon, denn as de Oort eerstmals erwähnt wurrn is, geev dat noch kien Brügg över de Saar. De hüdige Old Brügg is eerst 500 Johr later baut wurrn. Wohrschienlich kummt also de Naam *Sarabrucca* ut de Beteknung *Borgfelsen* (= *Brocken*), aber genau weet man dat ok woll nich. En anner Erklärung, de aber nicht belegt ist, geiht torüch up de Beteknung *bruco*, wat sovöl as Sump heeten deiht, un de umgebend natt Rebeeden beteken de. In de nedderdüütsche Spraak heet sowat ok woll *Brook*, *Broich*, *Brauck*. Als Bewies kunn de Stadtdeel St.Johann, de up hoochdüütsch *Bruchwiesen* heeten hett un wat ok en sumpig Rebeet ween hett. Up franzöösch heet de Stadt *Sarrebruck*.

De Inwahner heeten *Saarbrücker* (up saarländsch Dialekt* Saarbrigga*), un nich *Saarbrückener*. Dat heet to'n Bispeel ok *Saarbrücker Zoo* un nich *Saarbrückener Zoo*.

## Historie
Saarbrücken wurr in en Schenkungsoorkunn Kaiser Ottos III. in dat Johr 999 eerstmals as Königsborg „castellum Sarabrucca“ erwähnt, de dem Bistum Metz schunken wurrd. An disse Stee existeer aber all vördem en Siedlung vun den Mediomatriker.

## Bekannt Lüüd ut de Stadt
* Jonas Hector (*1990), Footballnatschonalspeler
* Claudia Kohde-Kilsch (*1963), Tennisspelerin
* Ernst-Ludwig Loewel (1906-1997), Agrawetenschapler
* Hans Egon Reinert (1908-1959), düütsch Politiker un Ministerpräsident

## Borns
Macleod

**Macleod** oder **MacLeod** is de Familiennaam von

* Alasdair Ban MacLeod (1788–1854), schottschen Dokter un Goodsverwalter,
* Alistair MacLeod (1936–2014), kanaadschen Schriever,
* Ally MacLeod (1931–2004), schottschen Footballspeler un -trainer,
* Andries Mac Leod (1891–1977), belgisch-sweedschen Philosoof un Mathematiker,
* Angus Macleod (1951–2014), brietschen Journalist,
* Callum MacLeod (* 1988), brietschen Autorennfohrer,
* Charlotte MacLeod (1922–2005), kanaadsch Schrieverin,
* Colin MacLeod (1909–1972), kanaadsch Genetiker,
* Colin William MacLeod (1943–1981), brietschen Klassischen Philoloog,
* Darius Merstein-MacLeod (* 1966), düütschen Sänger, Schauspeler, Speelbaas un Kumponist,
,
* Evelyn Macleod, Baroness Macleod of Borve (1915–1999), brietsche Politikerin,
* Fiona Macleod (1855–1905), Pseudonym vun den schottschen Schriever William Sharp,
* Gavin MacLeod (1931–2021), US-amerikaanschen Schauspeler,
* George MacLeod, Baron MacLeod of Fuinary (1895–1991), schottschen Geistlichen,
* Henry Dunning Macleod (1821–1902), engelschen Natschonaalökonoom,
* Iain Macleod (1913–1970), brietschen Politiker,
* Ian R. MacLeod (* 1956), brietschen Schriever,
* Jean S. MacLeod (1908–2011), brietsche Schrieversche,
,
* Ken MacLeod (* 1954), schottschen Schriever,
* Kevin MacLeod (* 1972), US-amerikaanschen Kumponist un Musikproduzent,
* Mary Macleod (* 1969), brietsche Politikerin,
* Matthew Donald Macleod (1922–2010), brietschen Klassischen Philoloog,
,
* Neil MacLeod (* 1960), austraalschen Australian-Football-Speler,
* Norman Macleod (1927–1991), schottschen Schachkumponist,
* Pat MacLeod (* 1969), kanaadschen Ieshockeyspeler,
* Robert B. MacLeod (1907–1972), US-amerikaanschen Psycholoog,
* Sam MacLeod (* 1994), brietschen Autorennfohrer,
,
* Sian Christina MacLeod (* 1962), brietsche Diplomatin,
* Stephan MacLeod (* 1971), Swiezer Sänger un Dirigent.

**Macleod** betekent ok

* MacLeod, schottschen Clan.
Budapest

**Budapest** is de Hööftstadt vun Ungarn. De Stadt liggt in Middeleuropa, in de Midde vun Ungarn un hett bi 1.779.000 Inwahners

1872 worr de Städte Pest, Buda (Ofen) un Óbuda tu Budapest vereenigt.

Dat Zentrum vun Budapest hett de UNESCO as „Weltkulturarv“ naamt.

## Attraktschonen

As de wichtigsten Attraktschonen warrn ok naamt:
* de Binnenstadt
* de Borg
* de Gellertbarg
* dat Ungarnsch Parlament
* de Matthiaskerk

## Bekannt Lüüd ut disse Stadt
* Ildikó Bánsági (*1947), Schauspelerin
* István Bilek (1932-2010), Schachspeler un Schachpublizist
* Gyula Breyer (1893-1921), Schachmeester
* Karol Divín (*1936), slowaaksch Ieskunstlöper
* Iván Faragó (*1946), Schachspeler
* Leó Forgács (1881-1930), Schachmeester
* George de Hevesy (1885-1966), Chemiker un Nobelpriesdräger
* Emese Hunyady (*1966), öösterrieksch Iesflinklöperin
* Imre Kertész (1929-2016), Schriever un Nobelpriesdräger
* Aristid Lindenmayer (1925-1989), theoretisch Bioloog
* Gyula Sax (1951-2014), Schachmeester
* Katalin Szőke (1935-2017), Swemmsportlerin
* Balázs Taróczy (*1954), Tennispeler
* Charles Vidor (1900-1959), Speelbaas

## Weblinks
* 
* Offizielle Website van de Stadt (ungaarsch un engelsch)
Mulcahy

**Mulcahy** is de Familiennaam von

* Anne M. Mulcahy (* 1952), US-amerikaansche Managerin,
* Jack Mulcahy (* 1954), US-amerikaanschen Schauspeler,
* John Mulcahy (1876–1942), US-amerikaanschen Roderer,
* John Joseph Mulcahy (1922–1994), US-amerikaanschen Geistlichen,
* Michael Mulcahy (* 1952), eirschen Maler,
* Michael Mulcahy (* 1960), eirschen Politiker,
* Richard Mulcahy (1886–1971), eirschen Politiker,
* Russell Mulcahy (* 1953), austraalschen Speelbaas.
Eros

**Eros** betekent

* Eros, in de greeksche Mythologie den Gott vun de Leev,
* Eros, een vun de veer platonischen Leevoorden mang Philia, Agape un Stoika,
* Levensdriev, een vun twee Hööftdrieven na Sigmund Freud,
* Eros, Drang na Weten un schapend geistig Doon,
* in de Ümgangsspraak dat sinnlich Antrecken in en geslechtlich Verbinnen, kiek bi Sex un Erotik,
* in de högere Spraak de optehnd Leev, in’n Gegensatz to de rünnertehnd Leev vun’t sexus,
* bi Ludwig Klages en grundleggend Kategorie vun sien Philosophie,
* (430) Eros, en eerdneegen Asteroid vun’n Amor-Tyyp,
* EROS, Satellit to’n Beobachten vun de Eer,
* EROS, Afkörten för „Extremely Reliable Operating System“,
* Eros, Stadt in Louisiana, USA,
* Eros Ramazzotti, italieenschen Singer.
7. September

## Wat passeert is
* 1159: Ronaldo Bandinelli wurrd Paapst un hett den Paapstnaam Alexander III.. 
* 1701: In Den Haag warrt de Grote Allianz vun Haag afslaten. Dor hannelt sik dat um en Verdrag und Bund gegen den franzööschen König Ludwig XIV. in den Krieg um de Spaansche Kroon bi. 
* 2004: Wikimedia Commons wurrd as Wikimedia-Projekt grünnd.
* 2008: Kurt Beck trett as Vörsitter vun de SPD torüch. Kommissarisch övernimmt Frank Walter Steinmeier dat Amt.
* 2011: Bi den Afstörrt vun en Passageerfloogtüüch vun den Typ Jak-42 dicht bi de russisch Stadt Jaroslawl kommt över 40 Minschen to Dood; an Bord vun dat Floogtüüch befunn sück de kumplette Mannschap vun den dreefack Eishockeymeester Lokomotive Jaroslawl.

## Boren
* 1533: Elisabeth I., Königin vun England († 1603)
* 1807: Johann Wilhelm Schirmer, düütsch Maler un Grafiker († 1863)
* 1836: Henry Campbell-Bannerman, britisch Politiker un Premierminister († 1908)
* 1842: Knud Johannes Vogelius Steenstrup, däänsch Geoloog un Gröönlandforscher († 1913)
* 1842: Johannes Hermann Zukertort, poolsch Schachspeler († 1888)
* 1898: Theodor Lohrmann, düütsch Footballnatschonalspeler († 1971)
* 1900: Taylor Caldwell, britsche Schrieverin un Journalistin († 1985)
* 1904: Hans Arnold, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1981)
* 1917: John Warcup Cornforth, austraalsch Chemiker un Nobelpriesdräger († 2013)
* 1919: Albéric Schotte, belgisch Radrennfohrer († 2004)
* 1926: Erich Juskowiak, düütsch Footballnatschonalspeler († 1983)
* 1930: Sonny Rollins, US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist
* 1957: Jermaine Stewart, US-amerikaansch Pop-Singer († 1997)
* 1965: Jörg Pilawa, düütsch Feernsehmoderator
* 1970: Tom Everett Scott, US-amerikaansch Schauspeler
* 1973: Marco Mohrmann, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen

## Storven
* 1151: Gottfried V. Plantagenet, Graaf vun Anjou, Grünner vun dat Huus Plantagenet un Vadder vun König Hinrich II. vun England (* 1113)
* 1907: Sully Prudhomme, franzöösch Dichter un Nobelpriesdräger (* 1839)
* 1939: Eugen Naumann, düütsch Politiker (* 1874)
* 1948: Karl Prahl, düütsch Kunstmaler, Grafiker un plattdüütsch Schriever (* 1882)
* 1964: Herman Jurgens, nedderlannsch Footballnatschonalspeler (* 1884)
* 1974: Konrad Wagner, düütsch Schauspeler, Filmschauspeler, Speelbaas un Synchroonsnacker (* 1902)
* 1993: Adele Girard, US-amerikaansch Jazzmusikerin (* 1913)
* 1999: Thierry Claveyrolat, franzöösch Radrennfohrer (* 1959)
* 2009: Eddie Locke, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1930)
* 2011: Eddie Marshall, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1938)
* 2012: Helmut Kater, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1927)
Ellen Plessow

**Ellen Plessow** (* 12. Januar 1891 in Ollnborg, † 2. September 1967 in Berlin (West) ) weer en düütsche Schauspelerin. 

Se wurr as *Helene Berta Margarete Katharina Penning* boren.  Plessow hett dat Konservatorium in Hannober besöcht un in Berliner Theater speelt. Af de 20er Johren hett se in Stummfilmen meest komisch Rullen speelt.

Se weer van 1929 bit 1941 mit den Schauspeler Eduard Wiemuth verheiraadt. 

## Filmografie

## Born


## Weblenken
* 
* Filmportal.de
Gravensteener

De **Gravensteener** is en root-gelen kräftigen August-Appel.

De Sort weer 1669 as Tofallssamling opdeckt un stammt vermodtlich ut Gråsten (*Gravensteen*) an de Flensborger Föörd in’t däänsche Süüdjütland (Noordsleswig).

De Gravensteener is een vun de kostborsten Appelsorten in Europa. De Schaal is fien wassgeel mit karmesinrode Tippens un Streken, man dat gifft ok en Afoort, de roder is. Disse Rode Gravensteener is en Knospenmutatschoon. Dat Fruchtfleesch is saftig, fien würzt un hellgeel.

De Boom fallt dör en stark Wassdom op. Dat Holt is bruunroot, de Blööd sünd groot un glannig düstergröön. To’n Wassen bruukt de Gravensteener en bannig fuchtigen Bodden, de ok in’n Sommer nich dröög warrt. An’n leevsten wasst he in de Neeg vun Waterlööp un Diekränner. An’n besten weer för den Boom en milden, fuchtigen Lehmbodden. Mit to hooch Grundwater kann de Gravensteener aver nich good üm, un he bruukt en Laag, de gegen Wind schulen deit.

In Öösterriek, un sünners in de süüdlichen Steiermark, warrt disse Appelsort geern för de Produkschoon vun hoochweertige reinsortige Destillaten (Obstler) nahmen.

In Däänmark is de Gravensteener an’n 18. November 2005 dör den Minister för Nohren, Hans Christian Schmidt to’n „Natschonalappel“ maakt worrn, ofschoonst sien Marktandeel gegenöver annere Appel ut Översee düüdlich torüch gahn is.
Seth (Loomst)

**Seth** is en lütten Oort in de Gemeen Loomst. Dat liggt in’n Landkreis Cuxhoben in Neddersassen. Seth höört von öllers bi Nindörp mit bi.

## Geografie

Seth liggt an’n Rand vun de Masch vun de Oost. In’n Oosten liggt Lohmöhlen, na Süüdoosten to de Oost (mit Kronenborg un Brobargen op de anner Siet Oost) un denn na Süüdwesten Nindörpermoor. In’n Westen kaamt Nindörp, Lüttmöhlen un Loomst. Na’n Noorden to op de anner Siet vun de L&nbsp;116 doot Hockmöhlen un Ihlbeck liggen.

## Historie

Dat eerste Maal kummt Seth 1004 in ene Oorkunn vun Kaiser Heinrich II. över dat Arv vun Graaf Wigmann II. as *Setila* vör. En egen Gemeen weer de Oort later nich, dat hett jümmer bi Nindörp bitellt.

### Verwaltungsgeschicht

Vör 1859 weer Seth in de Vaagdie Loomst von dat Amt Bremervöör un denn von 1859 bet 1885 in dat Amt Oosten. 1885 is dat an’n Kreis Neehuus gahn un 1932 an’n Kreis Land Hadeln. 1977 is dat denn Deel von’n Landkreis Cuxhoben worrn.

De Oort hett fröher jümmer bi de Gemeen Nindörp mit bihöört, de an’n 1. Juli 1972 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Loomst worrn is.

### Inwahners

### Religion

Seth is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Bartelmees-Kark in Loomst.

För de Kathoolschen is de St.-Ansgar-Kark in Warstood tostännig, de siet 2010 Deel von de Karkengemeen Hillig Geist in Stood is.

## Weertschop un Infrastruktur

För Seth is de freewillige Füürwehr Nindörp mit tostännig.

### Verkehr

Dör Seth geiht blot een Straat (To’n Seth), de vun de Landsstraat 116 twischen Heckthusen un Loomst na Lüttmöhlen geiht. De nächste Bahnhoff is de Bahnhoff Heckthusen (an de Nedderelvbahn Cuxhoben–Hamborg).

## Footnoten
10. Januar

De **10. Januar** is in’n Gregoriaanschen Klenner de 10. Dag in’t Johr.

## Wat passeert is

### Kunst un Kultur
* 1929: „Les aventures de Tintin“ („De Aventüürs vun Tintin“, up Düütsch rutkamen unner den Naam „Tim und Struppi“) vun den belgischen Comic-Schriever un -Teekner Hergé kaamt to'n eersten Mol rut.

## Boren
* 1493: Miklós Oláh, ungaarsch Arzbischop, Schriever, Politiker un Theoloog († 1568)
* 1857: August Koch, plattdüütsch Schriever un Paster ut Waldegge († 1934)
* 1858: Heinrich Zille, düütsch Maler un Tekner († 1929)
* 1865: Josef Fischer, düütsch Radrennfohrer († 1953)
* 1894: Rüdiger von Heyking, düütsch General († 1956)
* 1901: Henning von Tresckow, düütsch General un Wedderstandskämper († 1944)
* 1903: Walter Scherau, düütsch Volksschauspeler († 1962)
* 1924: Max Roach, US-amerikaansch Jazz-Slagtüüchspeler un Komponist († 2007)
* 1931: Olaf Bjørn Bjørnstad, norweegsch Skispringer († 2013)
* 1947: Peer Steinbrück, düütsch Politiker
* 1948: Bernard Thévenet, franzöösch Radrennfohrer
* 1955: Volker Mosblech, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter († 2024)
* 1955: Franco Tancredi, italieensch Footballnatschonalspeler
* 1962: Michele Mitchell, US-amerikaansch Waterspringerin
* 1964: Frauke Ludowig, düütsch Moderatorin
* 1992: Andreas Heimann, düütsch Schachspeler

## Storven
* 681: Paapst Agatho
* 1691: Wolf Caspar von Klengel, Architekt un Baumeester ut Sassen (* 1630)
* 1778: Carl von Linné, sweedsch Naturforscher (* 1707)
* 1824: Thomas Edward Bowdich, britsch Avendürer, Schriever un Zooloog (* 1791)
* 1883: August Grumbrecht, düütsch Jurist, Politiker un Liddmaat vun den Provinziallanddag Hannover (* 1811)
* 1911: James William Tutt, britisch Entomoloog un Lepidopteroloog (* 1858)
* 1948: Karl Schwering, düütsch Politiker (* 1879)
* 1967: Walter Gättke, hoog- un plattdüütschen Schriever un Ledermaker (* 1896)
* 1971: Ignazio Giunti, italieensch Formel-1-Rennfohrer (* 1941)
* 1978: Hartwig Steenken, düütsch Springrieder (* 1941)
* 1986: Ernst Lehner, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1912)
* 1986: Jaroslav Seifert, tschechisch Schriever un Nobelpriesdräger för Literatur (* 1901)
* 2005: Spencer Dryden, US-amerikaansch Slagtüüchspeler (* 1938)
* 2013: George Gruntz, Swiezer Jazz-Pianist, Komponist, Arrangeur un Bandleader (* 1932)
* 2015: Slobodan Martinović, serbsch Schachspeler (* 1945)
* 2016: David Bowie, britisch Singer, Produzent, Schauspeler un Maler (* 1947)
* 2017: Roman Herzog, düütsch Jurist, Politiker un Bundspräsident (* 1934)
* 2017: Oliver Smithies, britisch Genetiker un Nobelpriesdräger (* 1925)
* 2022: Nils Århammar, sweedsch Linguist un Frisist (* 1931)
* 2023: Gaudenzio Bernasconi, italieensch Footballnatschonalspeler (* 1932)
* 2023: Lothar Blumhagen, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker  (* 1927)
Kristallindruck

Ünner den **Kristallindruck** oder **Kristallhabitus** versteiht man in de Kristallografie de Gröttenproportschoon vun de enkelten Kristallflachen toenanner. Dordör warrt dat allgemeene Utsehn vun en Kristall bestimmt, wat man denn bruken kann, üm en Mineral to beschrieven. In’n Grundsatz kann man dree Oorden vun Mineralindrück ünnerscheeden:
* isometrisch
* planar (tafelig)
* prismaatsch (nadelig)

Üm nau to ünnerscheden warrt aver teemlich vele Begrepen bruukt as dicktafelig, kortsüülig, stumpsüülig, körnig, tardelig, radialfaserig, rhomboedrisch-pseudotardelig un noch veel mehr.


Image:Pyriteespagne.jpg|isometrisch Pyrit
Image:AutuniteUSGOV.jpg|tafelig, plattig Autunit
Image:Quartz oisan.jpg|prismaatsch, süülig Quarz
Image:Aragonite.jpg|nadelig Aragonit
List vun de schottschen Clans

**Schottsch Clans** sünd över jemehrn Nanaam defineert, de dat tomeist in anglifizeerte un in gälische Form geven deit. De meisten Clans föhrt een Motto, dat so nöömte Badge (Wohrteken), jemehrn Tartan (dat Weevmuster, dat vör allen in’n Kilt to finnen is) un jemehr Lännereen - so wiet se noch in’n Besitt vun’n Clan sünd.

## Clan-Naams

### A
* Abercrombie
* Agnew
* Arbuthnott
* Armstrong

### B
* Baird
* Barclay
* Blair
* Borthwick
* Boyd
* Brodie
* Brown
* Bruce
* Buchan
* Buchanan
* Burnett

### C
* Cameron
* Campbell
* Carmichael
* Carnegie
* Chatten
* Chisholm
* Cochrane
* Colquhoun
* Cranstoun
* Crawford
* Cumming
* Cunningham

### D
* Davidson
* Douglas
* Drummond
* Dunbar
* Dundas

### E
* Elliot
* Erskine

### F
* Farquharson
* Fergusson
* Forbes
* Forsyth
* Fraser

### G
* Gordon
* Graham
* Grant
* Gray
* Gunn

### H
* Haig
* Hamilton
* Hannay
* Hay
* Henderson
* Home
* Hunter

### I
* Innes
* Irvine

### J
* Jardine
* Johnstone

### K
* Keith
* Kennedy
* Kerr
* Kincaid

### L
* Lamont
* Lennox
* Leslie
* Lindsay
* Livingston
* Lockhart
* Lumsden

### M
* Macaslister
* Macarthur
* Macaulay
* Macbain
* Maccallum (oder Malcolm)
* Macdonald
* Macdonald of Clanranald
* Macdonald of Sleat
* Macdonnell of Glengarry
* Macdougall
* Macduff
* Macewen
* Macfarlane
* Macfie
* Macgillivray
* Macgregor
* MacInnes
* Macintyre
* Maciver
* Mackay
* Mackenzie                                       
* Mackinnon
* Mackintosh
* Maclachlan
* Maclaine of Lochbuie
* Maclaren
* Maclean
* Maclennan
* MacLeod
* Macleod of Lewis
* Macmillan
* Macnab
* Macnaghton
* Macneil
* Macnicol
* Macpherson
* Macrae
* Macthomas
* Mar
* Matheson                                         
* Maxwell
* Menzies
* Moncreiffe
* Montgomery
* Morrison
* Munro
* Murray

### N
* Napier
* Nicolson 

### O
* Ogilvie (oder Ogilvy)
* Oliphant

### R
* Ramsay
* Robertson
* Rose
* Ross

### S
* Scott
* Shaw of Tordarroch
* Sinclair
* Skene
* Stewart
* Sutherland
* Sweeney

### U
* Urquhart

### W
* Wallace
* Wemyss

## Kiek ok
Schottland, Schotten, Schottsch Clan

## Weblenken
* Websteed vun’n ''Standing Council of Scottish Chiefs'' (engelsch)
* Websteed vun’n Lord Lyon Kings Kings of Arms (engelsch)
Knakenmann

De **Knakenmann**, **Streckebeen**, **Gevadder Dood**, **Fründ Hein** oder eenfach **de Dood** is de Personifikatschoon vun’n Dood. Vör allen in dat Middelöller weer he populär. In’n Dodendanz hett he en wichtige Rull. Faken warrt he as Skelett oder as Skelett mit’n langen Kapuzenmantel dorstellt. In de moderne Popkultur is meist blot noch de Version mit Kapuzenmantel begäng. Bi sik hett de Dood en Sees, mit de he de Selen inarnen deit. Ok Dorstellungen mit en Stünnglaas oder en Sweert gifft dat.
Seebook

Dat **Seebook** is en Handbook för Seelüüd, dat üm un bi 1470 schreven worrn is. De Handschrift beschrifft de Seefohrt an de europääsche Küst vun Estland un Norwegen bet na Marokko dal. Dat hett Angaven to Tiden, de Deep vun dat Meer, to Reeden un Havens, wat för’n Kurs opbest antosetten is un wie de Seegrund utsüht. Dat weer en Tohoopstellen vun Informatschonen, de woll to’n Deel al siet dat 14. Johrhunnert sammelt worrn sünd. Dat gifft Teken dor för, dat de Vörlagen ut dat nedderlandsche Rebeet stammt.

## Literatur

* Karl Koppmann: *Das Seebuch. Mit einer nautischen Einleitung von Arthur Breusing. Mit Glossar von Christof Walter.* Bremen 1876
* Albrecht Sauer: *Das »Seebuch«. Das älteste erhaltene Seehandbuch und die spätmittelalterliche Navigation in Nordwesteuropa.* Schriften des Deutschen Schiffahrtsmuseums, Band 44, Verlag Die Hanse, Hamborg 1996, ISBN 3-434-52527-0
Dirk Römmer

**Dirk Römmer** (* 1943 in Karkwarder) is en plattdüütschen Schriever.

Römmer is 1943 as Söhn vun en Buur un en Schoolmeestersche in Karkwarder in de Veerlannen boren. He hett in Bardörp Abitur maakt un in Hamborg un Heidelbarg op Theologie studeert. Siet Enn de Johren 1960 is he Pastoor. He weer in welk verschedene Gemenen in Hamborg, toletzt an de Gnadenkark, un denn vun 1990 bet 1996 Pastoor vun de düütsche Gemeen in Sydney. He wahnt nu in Tünn. Sien Fro is dor de Pastoorin. Römmer sülvst is Studentenpastoor in Heid.

Al siet 1972 hett Römmer ok jümmer wedder op Plattdüütsch preddigt. He weer vun 1982 af an bet 1991 Utfrager bi Talk op Platt un vun 1997 bet 2012 de Vörsitter bi den Hamborger Quickborn.

## Warken

* *Dat löppt mi rein den Rüch hendol...* CD, Quickborn-Verlag, Hamborg, ISBN 978-3-87651-266-2
* *Nich jeedeen Bumerang kummt trüch.* Quickborn-Verlag, Hamborg, ISBN 978-3-87651-228-0
* *Op de anner Sied vun de Welt.* Quickborn-Verlag, Hamborg, ISBN 978-3-87651-244-0

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
17. März

De **17. März** is de 76. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner. In en Schaltjohr is dat de 77. Dag.

## Wat passeert is
### Katastrophen
* 2000: Bi den Massendood vun Kanungu hebbt sik üm un bi 500 Lüüd, de Anhängers vun de Bewegung för dat Wedderherstellen vun Gott sien teihn Botten (Movement for the Restoration of the ten commandments of God) weren, in ehr Kark in Kanungu in Uganda inslaten, de denn in de Luft gahn is.

## Boren
* 1768: Kaahumanu, Königin vun Hawaii († 1832) 
* 1803: Carl Jacob Löwig, düütsch Chemiker († 1890)
* 1880: Julius Bamberger, jöödschen Koopmann un Koophuusbuer in Bremen († 1951)
* 1880: Guillermo Uribe Holguín, kolumbiaansch Komponist († 1971)
* 1880: Lawrence Oates, britisch Offizier un Polarforscher († 1912)
* 1908: Godfried De Vocht, belgisch Radrennfohrer († 1985)
* 1928: Alberto Giustolisi, italieensch Schachspeler († 1990)
* 1928: Rolf Lederbogen, düütsch Grafiker, Architekt, Fotograf un Breefmarkenkünstler († 2012)
* 1935: Ab Geldermans, nedderlannsch Radrennfohrer († 2025)
* 1935: Óscar Panno, argentiensch Schachspeler
* 1936: Thomas Kenneth Mattingly, US-amerikaansch Ruumfohrer († 2023)
* 1942: John Wayne Gacy, US-amerikaansch Serienmöörder un Sexuaalverbreker († 1994)
* 1950: Brösel, düütsch Comictekner
* 1951: Kurt Russell, US-amerikaansch Schauspeler
* 1955: Gary Sinise, US-amerikaansch Schauspeler, Speelbaas un Musiker
* 1959: Johanna Gastdorf, düütsch Schauspelerin
* 1976: Guðrún Eva Mínervudóttir, iesländsch Schriverin

## Storven
* 1406: Ibn Chaldūn, araabschen Historiker un Politiker uut Noordafrika (* 1332)
* 1793: Leopold Hofmann, öösterrieksch Komponist (* 1738)
* 1892: Franz Joseph Heinichen, düütsch Politiker (* 1816)
* 1912: Lawrence Oates, britisch Offizier un Polarforscher (* 1880)
* 1983: Haldan Keffer Hartline, US-amerikaansch Physioloog un Nobelpriesdräger (* 1903)
* 1995: Rick Aviles, US-amerikaansch Stand-Up-Comedian un Schauspeler (* 1952)
* 1996: Christa Wehling, düütsch Volksschauspelerin (* 1928)
* 1997: Jermaine Stewart, US-amerikaansch Pop-Singer (* 1957)
* 2017: Derek Walcott, luciaansch-britischer Dichter un Schriever un Nobelpriesdräger (* 1930)
* 2023: Helmut Barwig, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen  (* 1930)
26. Juni

## Wat passeert is
* 684: Benedikt II. wurrd to'n Paapst weeht (wählt een Johr tovör).
* 1945: Mit dat Ünnerteken vun de Charta vun de Vereenten Natschonen in San Francisco dör 50 Staaten wurrd de UNO grünnt.
* 1960: Madagaskar warrt unafhängig vun Frankriek

## Boren
* 1583: Axel Oxenstierna, langjöhrig Kanzler vun Sweden († 1654)
* 1907: Joan Harrison, britisch Dreihbookschrieversche un Feernseh- un Filmproduzentin († 1994)
* 1922: Eleanor Parker, US-amerikaansch Schauspelerin († 2013)
* 1925: Wolfgang Unzicker, düütsch Schachmeester († 2006)
* 1926: Oswald Andrae, plattdüütsch Schriever († 1997)
* 1937: Robert Coleman Richardson, US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger († 2013)
* 1938: Margret Göbl, düütsch Ieskunstlöperin († 2013)
* 1944: Wolfgang Weber, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1949: Margot Glockshuber, düütsch Ieskunstlöperin
* 1953: Robert Davi, US-amerikaansch Schauspeler un Opernsinger
* 1954: Joachim Herrgen, düütschen Germanist
* 1957: Michael Roesberg, düütsch Verwaltensbeamter un Kommunalpolitiker
* 1959: Albert Metselaar, nedderlandsch-neddersassischen Historiker un Schriever
* 1970: Chris O’Donnell, US-amerikaansch Schauspeler

## Storven
* 363: Julian Apostata, Kaiser vun dat röömsche Riek (* 331)
* 1957: Alfred Döblin, düütsch Dokter un Schriever (* 1878)
* 1971: Guillermo Uribe Holguín, kolumbiaansch Komponist (* 1880)
* 1988: Aparicio Méndez, uruguayisch Politiker (* 1904)
* 2006: Arthur Haggai Oder, ugandsch Richter (* 1938)
* 2010: Benny Powell, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1930)
* 2013: Hervé Boussard, franzöösch Radrennfohrer (* 1966)
* 2022: Arthur Charles Gossard, US-amerikaansch Physiker (* 1935)
14. August

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 13. - 15. August 29 v. Chr.: Gaius Julius Caesar Octavianus, Caesar sien Grootneffen, treckt in'n Triumph in Rom in un warrt alleenigen Herrscher vun dat Röömsche Riek. 
* 1947: De Staat Pakistan wurrd grünnd.

### Religion
* 1099: Raniero di Bieda wurrd ünner de Naam Paschalis II. Paapst. 

## Boren
* 1688: Frederik Willem I., König in Preußen († 1740)
* 1738: Leopold Hofmann, öösterrieksch Komponist († 1793)
* 1742: Pius VII., Paapst (boren as *Luigi Barnaba Niccolò Maria Chiaramonti*) († 1823)
* 1883: Gwendoline Eastlake-Smith, engelsch Tennisspelerin († 1941)
* 1899: Alma Reville, britsch Cutterin un Dreihbookschrieverin († 1982)
* 1930: Eddie Costa, US-amerikaansch Jazzmusiker († 1962)
* 1933: Richard Robert Ernst, Swiezer Chemiker un Nobelpriesdräger († 2021)
* 1939: Hilmar Sturm, öösterrieksch Bargstieger († 1982)
* 1943: Jon Andrew McBride, US-amerikaansch Astronaut († 2024)
* 1943: Herman Van Springel, belgisch Radrennfohrer († 2022)
* 1944: Arne Elsholtz, düütsch Schauspeler, Dreih- un Dialogbookschriever, Synchroonsnacker un Synchroonspeelbaas († 2016)
* 1945: Giselher Suhr, düütsch Journalist  († 2018)
* 1953: Norbert Ziegler, düütsch Footballspeler
* 1953: James Horner, US-amerikaansch Filmmusik-Komponist († 2015)
* 1963: Gry Østvik, norweegsch Biathletin
* 1965: Brannon Braga, US-amerikaansch Dreihbookschriever un Filmproduzent
* 1970: Julia Richter, düütsch Schauspelerin
* 1974: Artur Balder, düütsch-spaanschen Schriever
* 1979: Séverine Beltrame, franzöösch Tennisspelerin
* 1983: Elena Baltacha, britisch Tennisspelerin († 2014)
* 1983: Mila Kunis, US-amerikaansch Schauspelerin

## Storven
* 1040: Duncan I., König vun Schottland (* 1001)
* 1464: Paapst Pius II. (* 1405)
* 1941: Paul Sabatier, franzöösch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1854)
* 1956: Bertolt Brecht, düütsch Dichter un Theaterfachmann (* 1898)
* 1959: Wilfried Wroost, plattdüütsch Schriever (* 1889)
* 1969: Tony Fruscella, US-amerikaansch Jazzmusiker (* 1927)
* 1980: Marion Zinderstein Jessup, US-amerikaansch Tennisspelerin (* 1896)
* 1994: Joan Harrison, britisch Dreihbookschrieversche un Feernseh- un Filmproduzentin (* 1907)
* 1998: Hans-Joachim Kulenkampff, düütsch Moderator un Schauspeler (* 1921)
* 2003: Helmut Rahn, düütsch Footballnatschonalspeler (* 1929)
* 2012: Svetozar Gligorić, jugoslawisch un serbisch Schachgrootmeester (* 1923)
* 2016: Herbert Schui, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1940)
Atlético Madrid

**Atlético Madrid** is en Footballvereen ut Spanien, de an’ 26. April 1903 grünnd wurrn is. 

De gröttste Erfolge vun disse Vereen is dat Winnen vun de Europapokal vun de Pokalwinners (1962) un de Weltpokal (1974). Dorto weern se negen Mal spaansch Meester (1940, 1941, 1950, 1951, 1966, 1970, 1973, 1977, 1996, 2014 un 2021) un jüst so faken Pokalwinner (1960, 1961, 1965, 1972, 1976, 1985, 1991, 1992 und 1996).

## Weblinks
* Offizielle Website
John Tyler

**John Tyler** (* 29. März 1790 in Charles City County, Virginia; † 18. Januar 1862 in Richmond) weer de 10. Präsident vun de USA van 6. April 1841 bit 4. März 1845.

He stamm ut en riek Planterfamilie un weer Afkaat. Oorsprünglich weer he Viezpräsident ünner William Henry Harrison, aber nahdem de överraschend storben weer, wurr he sülvst Präsident. He weer dormit de eerste Viezpräsident, de nah de Dood vun en Präsident sülvst in dit Amt keem. To sien Amtstiet weer dat aber noch nich ganz kloor, of he nu blots *Acting President* (so’n Oort Stattholler) oder en „richtig“ Präsident weer. He hett mit Entschiedenheet de Positschoon vertreden, dat he tatsächlich Präsident weer. All Breef, de an de „Acting President“ schickt wurrn, hett he nich apen maakt. 

As Süüdstaaten-Aristokrat weer de ehmalge Gouverneur un Senator vun Virginia blots upstellt wurrn, um Wählers ut süüdlich Rebeden för Harrison to winnen, mit de Slogan *Tippecanoe and Tyler, too*. Sien politisch Ansichten weern aber genau gegen de Whig-Partei, för de he ja upstellt weer. De Whigs vertreden de Interessen vun de Noordstaaten mit de ehr upstrebend Industrie un Geschäftswelt- Tyler legg aber sien Veto tegen de Grünnen vun en Natschonalbank in, en Grundanleggen vun de Whigs un deren prominentst Senator Henry Clay. In’ Harvst 1841 hebbt se hüm denn ut de Whig-Partei rutsmeeten, worup he sück denn immer mehr mit de Demokraten tosommen dee. 1844 hett he denn sogor den prominenten Süüdstaten-Demokraten John C. Calhoun to’n *Secretary of State* maakt hett. 

Dormit weer dat Tweeparteiensystem bit to’n Amerikaanschen Börgerkrieg unuplöslich mit de Noord-Süüd-Konflikt verbunnen: de Whigs weern de Noordstaaten- un de Demokraten de Süüdstaatenpartei.

1842 kunn sien Staatssekretär Daniel Webster en Grenzverdrag mit dat Königriek Grootbritannien un Irland afsluten, bi de de Grenz tüschen Maine un Kanada fastleggt wurr. 

In’ Vörfeld vun de Börgerkrieg weer Tyler för de Sezession un wurr ok in de Kongress vun de Konföderatschoon wählt, is aber an en Slaganfall storben, bevör he dat Amt antreden kunn.

Wiels he de Präzedenzfall is, dat de Viezpräsident in’t Präsidentenamt nahrückt, hett för de Verfatenshistorie vun de USA en temelk Bedüden, aber ansonsten hett Tyler nich völ reten; Theodore Roosevelt hett hüm sogor *a politician of monumental littleness* nömmt, wat sovöl heet as „Politiker vun en gewaltigen Lütt“.

## Weblenken

* Biographie in NNDB (engelsch)
Fumarol

**Fumarolen** sünd vulkaansche Utgasen (*Exhalatschonen*) in Rebeden, de geothermisch aktiv sünd. Dor warrt Waterdamp utstött un mitünner ok vulkaansch Gasen.

Fumarolen entstaht, wenn sik blots wenig Water in de Deep befinnt. Dör den fehlenden Druck warrt dat Water vör sien Utströmen vullstännig in Gas ümwannelt. Indeelt warrt Fumarolen na de Temperatur un na de Oort vun de Gasen, de dor rutkamen doot. De Temperaturen künt dorbi twüschen 200 un 800°C hooch wesen. De meisten Fumarolen speet blots reinen Waterdamp ut, aver faken sünd ok annere vulkaansch Gasen bedeeligt, de deelwies Stoffen an de Uttreedsteed afscheeden doot. Dör Oxidatschoon un dör Bakterien, de sik geern bi disse Temperaturen ophollt, kommt de för de Fumarolen so tyypsche bunt Farven tostannen. Exhalatschonen, de riek an Swevelverbinnen as Swevelwaterstoff sünd, warrt ok as Solfataren betekent un Kohlenstoffdioxid-Utgasen warrt ok Mofetten nöömt. Wenn so welke sik in Lunken befindt, kann sik dat Gas dor binnen ansammeln, wiel dat sworer is as de Luft. För Minschen un Deerten besteiht denn grote Gefahr dör Sticken dood to blieven.

Verännern vun Fumarolen künnt mitünner vulkaansche Aktivität wiesen. Wenn jemehr Temperatur anstiggt oder sik de Tohopensetten vun dat Gas düchtig ännert, denn kann dat op en Vulkanutbrook henwiesen, de bevör steiht. T.&nbsp;B. is op dat Vulkaneiland Vulcano, dat siet mehr as 100 Johren ruhig wesen is, twüschen 1986 un 1993 de Temperatur vun Fumarolen vun 300&nbsp;°C op över 700&nbsp;°C anstegen, wat de Lüüd düchtig bang maakt hett. Eerst as de Temperaturen wedder torüch güngen hett man wedder to Roh funnen

Normalerwies sünd Fumarolen, jüst as annere Exhaltschonen, postvulkaansch Begeevnissen. Jemehr Vörkamen düüdt an sik op Vulkanismus hen, de weniger warrt.
Plattdütskbüro

De **Plattdütskbüro** in Auerk is en Deel van de Oostfreeske Landskupp un sett sük daarför in, dat Oostfreesland mehrsprakig blifft. Grünnt worrn is dat Büro 1988, toeerst as *Fackstee för de oostfreeske Streektaal*. An’n 1. Juni 1988 sünd Cornelia Nath un Johanne Agena anstellt worrn, de toeerst as ABM-Kräft arbeidt hebbt. Eerst 1992 sünd annerthalf faste Stellen inricht worrn. Siet 2002 gifft dat ok en Verdrag mit dat Land Neddersassen, dat dat Fördern vun dat Plattdüütsche as Opgaav van de Oostfreeske Landskupp fastsett.

## Baas

* Juni 1988-Juni 2014: Cornelia Nath
* 1. Juli 2014: Grietje Kammler

## Weblenken

* Websteed vun dat Plattdütskbüro (plattdüütsch)
Ashampoo

De Firma **Ashampoo GmbH & Co. KG** kummt ut Ollnbörg. De Lüüd van Ashampoo maakt Software för Windows-Bedriefsystemen, hebben grote un bekannte Websteen an ’t Lopen. Mit de Ashampoo Burning Studio 7 un de kostenlose öllere Version Ashampoo Burning Studio 6 dee Ashampoo ok Software anbeden, de op Plattdüütsch trechmaakt is. Annere Software von Ashampoo, de ok up Plattdüütsch to kriegen was, sünd Ashampoo Photo Optimizer 2 un 3. As neeste Programmen gifft dat ok Photo Commander 7, 8 un 9. 

## Weblenken

* Websteed vun Ashampoo (hoochdüütsch)
* Websteed vun Ashampoo (engelsch)
Oostfäälsch Institut

Dat **Ostfälische Institut** is en Institut för de plattdütsche Sprake in Ostfalen, dat Ostfälische. Dat Institut is en Deil vun de Deuregio Ostfalen un is in Helmstidde. Vörsitter is Dieter Stellmacher. Dat Institut will de wettenschapliche Arbeit for dat Ostfälische wieer voranbringen un Lüe helpen, de sik mit de Sprake utenanner sett oder se bewohren wüllt. Bestahn deit dat Institut von 1994 an.

Jedet Johr word de Literaturwettstriet vun dat Ostfälische Institut för Schrievers in de ostfälische Sprake emaket. 

De Ostfalenpost is dat Informationsblatt des Ostfälischen Instituts, des Arbeitskreises Ostfälisches Platt und der Arbeitsgruppe Plattdeutsch in der Braunschweigischen Landschaft.
Literaturwettstriet vun dat Oostfäälsche Institut

De **Literaturwettstriet vun dat Oostfäälsche Institut** is en plattdüütschen Literaturpries, de siet 1994 elk Johr vun dat Oostfäälsche Institut för Warken op Oostfäälsch vergeven warrt. He is mit en Priesgeld vun 600 Euro verbunnen. De Twete kriggt 250 un de Drüdde 150 Euro.

## Winners
Elektronvolt

Dat **Elektronenvolt** oder **Elektronvolt** (Eenheitenteken *eV*) is en Eenheit vun de Energie, de vör allen in de Atom-, Karn- un Deelkenphysik bruukt warrt. Normgerecht un na dat Gesett richtig is in Düütschland blots de Beteken *Elektronvolt* (kiek dorto dat Gesett över Eenheiten in’t Maatwesen un DIN 1301).

## Definitschoon
1&nbsp;eV&nbsp;=&nbsp;1,602&nbsp;176&nbsp;462(63)&nbsp;·&nbsp;10-19&nbsp;J

Een Elektronvolt is de Energie, de een Deelken mit de Laden 1&nbsp;e (Elementarladen) kriggt, wenn dat de elektrische Spannung vun 1&nbsp;V dörlöpt. In’t Vakuum warrt dat Deelken dordör versnellt un winnt kineetsch Energie.

In dat SI-Eenheitensystem lett sik disse Energie ümreken, wenn man de Elementarladen an de Steed vun e setten deit:

1 eV = 1,602·10-19 C · V = 1,602·10-19 A·s·V = 1,602·10-19 W·s = 1,602·10-19 J

## Verwennen
Dat Elektronvolt warrt in de Atomphysik an annere verwandte Fachrebeden, sünners in de experimentellen Deelkenphysik as „handliche“ Maateenheit bruukt. De Rohmasse vun Elementardeelken aver ok de Energie, op de se in Deelkengaumakers (*Synchrotron*) brocht warrt, warrt in Elektronvolt angeven. De Ümreken op de Physik passeert över de bekannte Glieken ut de speziellen Relativitätstheorie
:E = m \cdot c^2,
wobi E för de Energie, m för de Masse un c för de Vakuumlichtsnelligkeit steiht. Dorna is 1 eV/c² ruchweg 1,8·10−36 kg.

Begäbng sünd de nafolgend dezimal Veelfachen vun dat Elektronvolt:
* keV (Kilo-Elektronenvolt)
* MeV (Mega-Elektronenvolt) (de Rohenergie vun’n Elektron is ungefäähr 0,51&nbsp;MeV)
* GeV (Giga-Elektronenvolt) (de Rohenergie vun’n Proton is ungefäähr 0,94&nbsp;GeV)
* TeV (Tera-Elektronenvolt)

De kineetsche Energie vun gau bewegte sworere Atomkarns (*Sworionen*) warrt faken *per Nukleon* angeven. As Eenheit warrt denn AGeV, wobi A för de Massentall steiht. Dorbi gellt: En Karn mit 1 AGeV is jümmer liek gau. Analog gifft dat je na Energierebeet dat ATeV un dat AMeV.

To’n Vergliek: De Splittprodukten vun en Karnsplitten hebbt tohopen en kineetsch Energie vun ruchweg 200&nbsp;MeV. En tyypsch Molekül in de Atmosphäär hett en thermsch Energie vun üm un bi 0,03&nbsp;eV. De Photonen vun’t sichtbore Licht (root) hebbt en Energie vun ungefäähr 2&nbsp;eV.

To’n Ümreken vun de middlere kinetische Energie vun de Deelken in en ideal Gas in de Temperatur vun’t Gas, warrt mit \frac {2}{3} \cdot 11.605&nbsp;K/eV multiplizeert. Kiek dorför ok bi Maxwell-Boltzmann-Verdelen.
Rauma

**Rauma** betekent

* Rauma, Stadt in’n Westen vun Finnland,
* Kommun Rauma, Kommun in Noorwegen,
* Rauma, Stroom in Noorwegen, de in’n Romsdalsfjord münnt,
* (1882) Rauma, en Asteroid.
Rauma (Stroom)

De **Rauma** is en pielen Wildstroom in’t norwegsche Romsdal.

De Rauma is 68 km lang un fangt an den See Lesjaskogsvatnet in 611 m Hööch an. Wenn een noch den Toloop in de See mitrekent, liggt de Born op en Hööch vun 1.800 m in de Neeg vun Digerkampen. De Rauma dörlöpt en landschopplich fein Hoochdaal un münnt bi Åndalsnes in den Romsdalsfjord. In den Verloop wesselt sik ruhige, seeordige Afsnitten mit stark verblockte Fallstrecken af. De Rauma is vör allen bekannt för siene Lachsen, gliektietig is dat ok en von de sworsten Strööm to’n Kajak Föhren in Norwegen.
Inga Busch

**Inga Busch** (* 1968 in Neuss) is en düütsche Schauspelersche.

Na ehr Abitur harr se beslaten na Berlin to gahn, üm dor Maleree to studeeren, keem dor aver to’n Film, nadem se en Tiet lang in en WG tohopen mit Dani Levy, Maria Schrader, Sophie Rois un Donata Wenders leevt hett. Se hett in Berlin, Moskau un Köln studeert.

De eerste Film, in den Inga Busch mitspeelt hett weer *Karniggels* (1991) vun Detlev Buck. En wieteren bekannten Film weer 2004 *Alles auf Zucker*. Busch weer al in verscheeden düütsche Feernsehserien to sehn as *Tatort* oder *Polizeiruf 110* un hett an eenige düütsche Theaters speelt, ü.a. in Berlin un Düsseldörp. 

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
Inga Busch ist för ehr Arbeit al tweemol uttekent worrn:
* 1997: den *[[Adolf-Grimme-Pries]]* in de Kategorie *Ünnerhollen* för *Eine fast perfekte Liebe*.
* 2004: den *[[Hess’sch Feernsehpries|Hess’schen Feernsehpries]]* as *Beste Dorstellerin* in *Polizeiruf 110 – Der Prinz von Homburg*.

## Weblenken
988

## Wat passeert is
* Libentius I. warrt Arzbischop vun Bremen

## Boren

## Storven
* 28. oder 29. April: Adaldag, Arzbischop vun Bremen (* üm 900 rüm)
28. April

De **28. April** is de 118. Dag vun den Gregoriaanschen Klenner oder de 119. Dag, wenn en Schaltjohr is.

## Wat passeert is
* 1788: Mit de Ratifizeeren van der Verfaaten van Vereenigte Staaten wurrd Maryland de söbente Bundstaat van de USA.

## Boren
* 1758: James Monroe, US-amerikaansch Präsident († 1831)
* 1808: Johann Georg Kohl, düütsch Schriever, Ethnograaf und Geograaf († 1878)
* 1823: Daniel Harrwitz, düütsch Schachspeler († 1884)
* 1841: Carl Göring, düütsch Philosoph un Schachmeester († 1879)
* 1906: Richard Rado, düütsch Mathematiker († 1989)
* 1908: Oskar Schindler, düütsch-mährisch Ünnernehmer un Gerechten mank de Völker († 1974)
* 1924: Kenneth Kaunda, Politiker un Präsident vun Sambia († 2021)
* 1930: Jürgen Ahrend, düütsch Örgelbauer († 2024)
* 1941: Lucien Aimar, franzöösch Radrennfohrer
* 1941: Karl Barry Sharpless, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger
* 1943: John Oliver Creighton, US-amerikaansch Ruumfohrer
* 1943: Liz Edgar, britisch Springriederin († 2020)
* 1948: Terry Pratchett, britisch Fantasyschriever († 2015)
* 1953: Paul Darragh, irisch Springrieder († 2005)
* 1955: Norbert Böhlke, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 2014)
* 1959: Erhard Loretan, Swiezer Bargstieger († 2011)
* 1960: Walter Zenga, italieensch Footballspeler un -trainer
* 1973: Jorge Garcia, US-amerikaansch Schauspeler
* 1985: David Schröder, düütsch Kanu-Slalomsportler

## Storven
* 28. oder 29. April 988: Adaldag, Arzbischop vun Bremen
* 1973: Clas Thunberg, finnisch Iesflinklöper (* 1893)
* 1977: Josef Herberger, düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer (* 1897)
* 1978: Makhosini Dlamini, Politiker vun Swasiland (* 1914)
* 2011: Erhard Loretan, Swiezer Bargstieger (* 1959)
* 2018: Arthur Paul, US-amerikaansch Grafikdesigner (* 1925)
* 2021: Michael Collins, US-amerikaansch Astronaut (* 1930)
1013

## Wat passeert is
* Unwan warrt Arzbischop vun Bremen
* Wigger vun Veern warrt Bischop vun Veern. 

## Boren

## Storven
* Libentius I., Arzbischop vun Bremen
1035

## Wat passeert is
* Bezelin warrt Arzbischop vun Bremen
* Kaiser Konrad II. gifft den Bremer Arzbischop Bezelin in en Urkunn Verlööf, en tweten groten Johrmarkt in de Stadt Bremen aftoholn. Düsse Urkunn is de Grundlaag för den Bremer Freemarkt, de hüdigendags noch as en groot Volksfest fiert warrt

## Boren

## Storven
* Hermann, Arzbischop vun Bremen
Adaldag

**Adaldag** (* üm 900 rüm; † 28. April 988) weer en Mönk vun den Orden vun de Benediktiners un Arzbischop vun Hamborg- Bremen vun 937 bit 988. Adaldag hett Hamborg na den 1. Överfall vun de slaawschen Obodriten wedder upboot un de Stadt dat Marktrecht geven. 947 hett he mit de Bisdömer Sleswig, Ribe un Aarhus de eersten dree Unnerbisdömer för sien Arzbisdom vun Kaiser Otto I. tospraken kregen.  De Paapst Benedikt V. hett dat Enn vun sien Leven in Hamborg tobröcht, nadem he afsett wurrn weer. Adaldag weer Kanzler ünner den röömsch-düütschen Kaiser Otto den Groten. Vun em hett he de Grafengewalt mit all Rechten un Vörrechten (besunners över dat Rechtspreken) in Hamborg-Bremen kregen. 983 hett he mit ankieken mösst, wie Hamborg vun de Dänen in Dutt slahn wurrn is un he möss utwieken na Bremen. 

## Kiek ok bi
* List vun de Bischöp un Arzbischöp vun Bremen
* Geschicht vun Bremen

## Weblinks
* genealogie-mittelalter.de (hoochdüütsch)
* Ökumeenisches Lexikon vun de Hilligen (hoochdüütsch)
1043

## Wat passeert is
* Adalbert vun Bremen warrt Arzbischop vun Bremen
## Boren
* Knud IV., „De Hillige“, König vun Däänmark († 1086)
## Storven
* Bezelin, Arzbischop vun Bremen
Hartwig I.

Graaf **Hartwig I. vun Stood** (* vör 1118; † 11. Oktober 1168 in Bremen) weer de Bischop vun Bremen vun 1148 bet 1168.

Hartwig is as Söhn vun Graaf Rudolf vun Stood un vun Richardis, Gräfin vun Spanheim, boren. He kummt 1124 in ene Oorkunn as Kind vör un 1130 kummt he in en annere Oorkunn as Schenkgever vör, wat en Öller vun opminnst twölf Johr vörutsetten deit. He is also wohrschienlich vör 1118 boren. He weer de letzte vun de Grafen vun Stood, vun de Udonen. Nadem sien Vadder doodbleven weer, is he op de Göder vun siene Mudder bi Meideborg un Jerichow optagen worrn. He is vun 1142 af an Kanoniker in Meideborg, warrt 1143 Proovst vun dat Doomkapitel Bremen un 1148 Nafolger vun Adalbert II. as Arzbischop vun dat Bisdom. He is 1168 doodbleven un Baldwin I. weer sien Opfolger.

Nadem sien öller Broder Rudolf 1144 doodbleven is, ahn dat he Kinner harr, schull dat Land vun de Grafen vun Stood an dat Bisdom Bremen kamen, ünner dat Beding, dat Hartwig dat sien Leevdag as Lehn behollen schull. Doch Hinrich de Lööw hett vör Gericht un mit Gewalt allens an sik reten. He wull sien Macht in Sassen utboon. Hartwig hett de Bisdömer Swerin, Ratzeborg un Oldenborg 1158 wedder oprichten laten, de Adalbert vun Bremen 1062 inricht harr, de aver kort later vun de Wenden al wedder terslaan worrn sünd. Ok hier harr he Arger mit Hinrich de Lööw un Hartwig müss Hinrich dat Recht geven, de Bischöp intosetten.

## Kiek ok bi
* List vun de Bischöp un Arzbischöp vun Bremen
* Geschicht vun Bremen
Minuut (Mehrdüdig Begreep)

**Minuut** (Kortform vun ) betekent

* Minuut, Eenheit vun de Tiet,
* Bagenminuut, Eenheit vun en even Winkel,
* Minuut, Ünnerdelen vun’n Winkel in’t Stünnenmaat,
* Minuut, oolt Maat för de Läng.
13. Juni

## Wat passeert is
* 1011: Sanjō wurrd 67. Tennō in Japan.
* 1612: Matthias warrt Kaiser vun dat Hillige Röömsche Riek vun de Düütsche Natschoon.

## Boren
* 1615: Antonio Pignatelli, laterhen Paapst Innozenz XII. († 1700)
* 1831: James Clerk Maxwell, schottsch Physiker († 1907)
* 1897: Paavo Nurmi, finnischen Lichtathlet († 1973)
* 1918: Ben Johnson, US-amerikaansch Western-Schauspeler († 1996)
* 1920: Désiré Keteleer, belgisch Radrennfohrer († 1970)
* 1924: Virginia Klinekole, US-amerikaansch Politikerin († 2011)
* 1928: John Forbes Nash Jr., US-amerikaansch Mathematiker un Nobelpriesdräger († 2015)
* 1931: Věra Suková, tschechoslowaaksch Tennisspelerin († 1982)
* 1933: Levente Lengyel, ungaarsch Schachmeester († 2014)
* 1941: Frans Verbeeck, belgisch Radrennfohrer
* 1942: Charles V. J. Russ, britschen Germanist
* 1944: Ban Ki-moon, Politiker und Diplomat ut Süüdkorea 
* 1945: Ronald John Grabe, US-amerikaansch Astronaut
* 1946: Paul Lawrence Modrich, US-amerikaansch Biochemiker, Genetiker un Nobelpriesdräger
* 1947: Željko Franulović, kroaatsch Tennisspeler
* 1950: Gerd Zewe, düütsch Footballnatschonalspeler
* 1951: Richard Thomas, US-amerikaansch Schauspeler
* 1961: Anders Järryd, sweedsch Tennisspeler
* 1962: Mark Frankel, britisch Theater- un Filmschauspeler († 1996)
* 1962: Ally Sheedy, US-amerikaansch Schauspelerin
* 1963: Mo Asumang, düütsche Schauspelersche, Singersche, Moderatersche, Synchroonsnackersche un Speelbaas’sche
* 1974: Selma Björnsdóttir, ieslännsch Singerin
* 1979: Rebecca Manuel, austraalsch Waterspringerin

## Storven
* 1610: Thomas Tesdale, engelschen Molter (* 1574)
* 1770: Domingos dos Reis Quita, portugiesch Lyriker (* 1728)
* 1884: Jan Arnost Smoler, soorbsch Philoloog un Schriever (* 1816)
* 1951: Walther Neumann, düütschen Historiker, Persepter un plattdüütschen Schriever (* 1888)
* 1952: Clarence Gamble, US-amerikaansch Tennisspeler (* 1881)
* 1960: Georg de Vries, düütsch Politiker un Landdagsfordneter vun Neddersassen († 1898)
* 1974: Karl Schnieke, düütsch Footballnatschonalspeler för de DDR (* 1919)
* 1978: Irene Peacock, süüdafrikaansch Tennisspelerin (* 1892)
* 1986: Benny Goodman, US-amerikaansch Jazz-Musiker un Bandleader (* 1909)
* 1994: Karl Veit Riedel, düütsch Historiker un Schriever (* 1932)
* 2002: Karl-Heinz Mursch, düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* 1911)
* 2012: William Standish Knowles, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1917)
* 2019: Wilhelm Wieben, düütsch Feernsehmoderator, Schauspeler, Schriever un en nedderdüütschen Rezitator (* 1935)