open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Garner

**James Garner** (born as *James Scott Bumgarner*; * 7. April 1928 in Norman, Oklahoma, USA; † 19. Juli 2014 in Los Angeles, Kalifornien) weer en US-amerikaanschen Schauspeler.

## Leven
Garner hett mit sössteihn Johren de Highschool verlaten, güng to Hannelsmarine un hett denn an’n Koreakrieg deelnahmen, in den he verwunnt worrn is. Dorna hett he en Studium vun de Bedrievsweertschap anfungen, wessel denn aver to’n Schauspeelünnericht an de *Berghof-School* in New York. He müss sik en Tiet lang aver mit verscheeden Arbeiden dörslahn, vördem er 1954 en Rull in en Broadwayopföhren kregen hett. He kreeg nu verscheeden lütte Film- un Feernsehrullen, de eerste weer in’t glieke Johr en Statistenrull in *The Caine Mutiny*.

En grötteret Publikum is to’n eersten mol bekannt worrn dör de Westernreeg *Maverick* (1957-1960). Dorna güng dat mit de Karriere vöran un he speel in vele Kinofilmen mit. Hier weer he faken ok in Hööftrullen oder an de Siet vun bekannte Weltstars in Western, Krimis, Kummedien un Kriegsfilmen to sehn.

Sien bekannteste Feernsehrull weer de Titelrull in *The Rockford Files*, de he söss Johr vun 1974 bit 1980 speelt hett un bit in de 1990er Johren dör ne’e Rockford-Speelfilmen wietermaakt weer, de den glieken Stil as in de 1970er Johren övernahmen harrn. As Detektiv Rockford is de düütschstämmige James Garner för en hele Generatschoon to en Kultfigur worrn. Garner harr en egen Produkschoonsfirma. 

## Filmografie (Utwahl)

## Utteken
James Garner is för sien Wark mit tallriek Priesen uttekent worrn. He weer 1985 ok eenmol för den *[[Oscar]]* as *[[Oscar/Best Hööftdorsteller|Best Hööftdorsteller]]* för *Murphy’s Romance* nomineert. Wunnen hett he bit hüüt 14 Priesen un he weer vör wietere 31 vörslahn. Ehrt weer he ünner annern mit:
* 1958: den *[[Golden Globe]]* in de Kategorie *[[Golden Globe Award/Meistversprekenste Needorsteller|Meistversprekenste Needorsteller]]*
* 1977: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragend Hööftdorsteller in en Feernsehreeg* för *The Rockford Files*
* 1987: den *[[Emmy]]* in de Kategorie *Rutragend Drama/Kummedie* för *Promise*
* 1987: den *[[Golden Apple]]* vun de *[[Golden Apple Awards]]* as männlich Star vun’t Johr
* 1991: den *[[Golden Globe]]* in de Kategorie *[[Golden Globe Award/Best Hööftdorsteller – Mini-Serie oder TV-Film|Best Hööftdorsteller – Mini-Serie oder TV-Film]]* för *Decoration Day*
* 1994: den *[[Golden Globe]]* in de Kategorie *[[Golden Globe Award/Best Hööftdorsteller – Mini-Serie oder TV-Film|Best Hööftdorsteller – Mini-Serie oder TV-Film]]* för *Barbarians at the Gate*

## Weblenken
Venool

En **Venool** (Mt.: Venolen; lat. *venula*) is en lütte Veen. Tohopen mit de Arteriolen sünd dat de fiensten Bloodfatten, de noch mit’t bloot Oog to sehn sünd.

Man kann jem t.&nbsp;B. an de Sclera (de witte Ogenhuut) vun’t Oog as fien Fattteken (*Episcleralfatten*) wohrnehmen. Venolen entstaht ut den venösen Afsnitt vun Kapillaren un loppt mit naverte Venolen to Venen tosamen. Vun’n Opbo sünd se gliek as de Venen, man dat se keen düüdliche Schicht ut glatte Muskulatur (*[[Tunica media]]*) un keen Venenklappen hebbt. Bi de Leukozytenmigratschoon, also wiel en Immunantwoort op indrungen Krankmakers, löpt dat Inströmen vun de Leukozyten in de Lymphknütten över so nöömte *[[high endothelial venules]]*.
Naams bi de Oromos

Bi de **Naams bi de Oromos** kummt jümmer an de eerste Steed de Vörnaam vun de Person. As tweten Naam warrt de Vörnaam vun’n Vadder annahmen. Faken warrt denn ok noch de Vörnaam vun’n Grootvadder as drüdden Naam dorachtersett. Binnen de Familie kriegt de Lüüd faken aver ok noch Leevsnaams, de blot in de Familie bruukt warrt.

## Vörnaams

Traditschonell söcht de Vadder de Naams vun de Kinner ut. Bi de Deerns hett de Mudder en beten mehr mit to seggen. De Naams hebbt faken en Bedüden, de Wünsch vun Spood, Wiesheit oder Naturkräft för de Kinners mit op’n Weg geven schöölt. Opmehrst vergeven warrt de Naams *Ibsaa* för Jungs un *Ibsituu* för Deerns, wat allens beids *Licht* bedüden deit.

## Oromos in’n Westen

In’n Westen is dat begäng, dat een en fasten Familiennaam hett. So hett to’n Bispeel Yared Dibaba eerst mit dat Inbörgern in Düütschland sien Familiennaam Dibaba kregen. He hett egentlich Yared Terfa heten. Dat Terfa keem vun sien Vadder sien Vörnaam, de Vadder hett Terfa Dibaba heten. Mit dat Inbörgern müss Yared den tweten Naam vun sien Vadder tosätzlich annehmen. Offiziell in’n Pass steiht nu Yared Terfa Dibaba in un Dibaba gellt as Familiennaam.
Tiäkenbuorger Land

Dat **Tecklenburger Land** is en Region in’n Noorden vun Noordrhien-Westfalen. Dat höör lange to dat Rebeet vun’n Graf vun Tecklenborg. Ok hier warrt hüüt noch Platt snackt, dat Ostwestfälsche Platt. Gröttere Orte sünd Ibbenbüren, Lengerske, Westerkappeln un so wieder. To’n gröttsten Deel vun de Fläche is de Landweertschapp in Ossenbrügger Bergland. De katholske Kark an de evangelske hätt veel Tosprook. In Ibbenbüren is de Pütt.
Organisation för de Minnerheiten in Europa

De **Organisation för de Minnerheiten in Europa** will sik för dat Verbreden vun Informatschonen över de Minnerheiten in Europa insetten. De Organisatschoon hett 1999 as Websteed Eurominority anfungen. In’n September 2002 hett sik dor en redig Organisatschoon vun grünnt, de ehrn Sitt in Quimper in de Bretagne hett.

## Weblenken

* Websteed vun de Organisation för de Minnerheiten in Europa (plattdüütsch)
Liisi Oterma

**Liisi Oterma** (* 1915; † 4. April 2001) weer en finnisch Astronomin un Opdeckerin von 54 Asteroiden un twee Kometen.

De talenteert jung Liisi Oterma studeer an de Universität Turku – eerst in dat Fack Mathematik, dornah in dat nee inricht Studiengang Astronomie. Tosommen mit Yrjö Väisälä, dessen Schöler se anfangs weer, weer se maatgeblich an de Upbau vun de astronoomsch Forschung in Finnland bedeeligt. Se weer de eerste Fru, de in Finnland hör Doktertitel in Astronomie makt hett. Hör Dokterarbeit hett sück mit en Thema ut de Teleskop-Optik befaat. Later henn weer se Perfesser an de Universität Turku un is Nahfolgerin vun Väisälä as Direktersche vun dat Tuorla Observatorium wurrn.

In hör Loopbahn hett Liisi Oterma in’ Rahmen vun dat intensivste Asteroiden-Söökprogramme in Finnland 54 Asteroiden opdeckt as ok u. a. de Kometen 38P/Stephan-Oterma un 39P/Oterma. Hör sülvst wurr de Asteroid (1529) Oterma widmet, de 1938 vun hör Mentor Yrjö Väisälä opdeckt wurrn is. Oterma harr völ Interessen un weer bannig begabt, weer aber wat hör sülvst bedrapen dee, ganz still un bescheiden. De däänsch Perfesser  Anders Reiz hett mal seggt, Liisi Oterma kunn in elf verscheeden Spraken hör Mund hollen, dorünner Düütsch, Engelsch, Franzöösch, Ungaarsch, Spaansch, Italiensch un Esperanto. Hör Dissertatschon hett se in de franzöösch Spraak afhollen. 

## Weblenken
* Details to Liisi Otermas beroplich Loopbahn (engelsch)
Tritiumoxid

**Tritiumoxid** oder **överswor Water** is en cheemsch Verbinnen. Opboot is dat jüst so as dat Watermolekül, blots dat de Waterstoffatomen in’t Tritiumoxid dör Atomen vun’t sworste Waterstoffisotop, *[[Tritium]]* dörtuuscht sünd. De molekulaar Masse is bi’t Tritiumoxid deswegen höger as bi normaal Water oder Deuteriumoxid (swor Water). Dorüm ok de Naam „överswor Water“.

Wieldat Tritiumatomen nich bestännig sünd un mit de Tiet in Heliumatomen verfallt (Halfweertstiet: 12,32 Johren), is Tritiumoxid radioaktiv. Bi’n Verfall warrt en Elektron freeset, wi hebbt dat dorbi also mit en β<sup>−</sup>-Verfall to doon. In bannig lütte Mengden kummt överswor Water ok natürlich vör.

Vun wegen de hoge Anlagg to’n Diffundeeren is dat överswore Water in gasförmige Form vör Leevwesen sünners gefährlich, wieldat bi Kontakt dormit all Organen gliekmatig mit radioaktiv Strahlen belast warrt. Sünners gefährlich is dat ok vun wegen, dat de Wohrschienlichkeit hooch is, dat Tritium-Atomen in de DNS inboot warrt. Wenn dat denn verfallt kummt dat to gresige Strahlenschadens, as dorbi nich blots dat bedrapen Molekül verännert warrt, man ok annere, de vun de ioniseeren Strahlen drapen warrt, de bi’n Verfall freesett warrt.

## Borns
(1544) Vinterhansenia

**(1544) Vinterhansenia** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 15. Oktober 1941 vun de finnisch Astronomin Liisi Oterma in Turku opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah de däänsch Astronomin Julie Marie Vinter Hansen (1890-1960) nömmt wurrn.

## Kiek ok
* List vun de Asteroiden
Julie Marie Vinter Hansen

**Julie Marie Vinter Hansen** (* 20. Juli 1890 in Kopenhagen; † 27. Juli 1960 in Mürren, Swiez) weer en däänsch Astronomin. Hör Naam hett man wohrschienlich ok eenfach mit JVH afkört. 

Hör Öllern weern de Schoolmeester un Politiker Jørgen Hansen (1837-1911) un de sien Fru Rasmine Sophie Vinter (1848-1929), de ut en Seemannsfamilie afstamm. 1917 hett se hör akademsch Afsluss an de Universität Kopenhagen makt. To disse Tiet, aber ok dornah hatt se an de Astronomische Steernwacht vun de Universität arbeit. 

In astronomischer Hensicht is bekannt, dat se Bereknungen vun de Komet Comas Solas vörnommen hett. 

## Ehrungen
* 1940: American Astronomical Society’s Annie J. Cannon Goldmedaille.

Hör to Ehren hett man ok den vun Liisi Oterma opdeckten Asteroid Vinterhansenia nömmt.

## Webllenk un Born
*Vinter Hansen up Dansk Kvindebiografis Leksikon
Bradytroph

**Bradytroph** bedüüdt so veel as *mit langsomen Stoffwessel* un is en Begreep ut de Physiologie. 

Bradytroph Geweev warrt vör allen dör Diffusion ut de ümgevend Fletigkeit mit Nehrstoffen versorgt un wiest wenige oder ok gor keen Kapillaren op. Bispelen för bradytrophe Geweven sünd Knorpel, Ogenlinsen, Kornea oder de binneren Wanddelen vun gröttere Fatten.
Johann Peter Klassen

**Johann Peter Klassen** (* 27. Mai 1868 in Neu-Schönwiese; † 25. Mai 1947 in Vancouver) weer en plautdietschen Schriever un Prediger.

Klassen is 1868 in Neu-Schönwiese in de Mennoniten-Kolonie Chortitza in Russland as dat drüdde vun veer Kinner vun Peter Abram un Aganetha Klassen (borene Schultz) boren. Den 27. September 1891 hett he in Franzfeld Katharina Wieler heiraadt, mit de he acht Kinner harr. 1909 is Katharina doodbleven un Klassen hett an’n 8. Mai 1911 in Chortitza noch wedder heiraadt, Katharina Dyck. Mit ehr harr he twee Söhn.

Klassen weer op de Zentralschool Chortitza un weer denn för fief Johr Schoolmeester op’t Dörp. Vun 1904 af an weer he Prediger in de Gemeen Kronsweide un vun 1907 af an Karkenöllster. 1923 güng he na Kanada un hett dor 1928 de Kark Schönwiese in Winnipeg grünnt, de he bet 1939 leiden dee. Klassen is 1947 in Vancouver doodbleven un is in Winnipeg begraven. Op Plautdietsch hett he blot een Book rutgeven, de Rest vun sien Wark weer Hoochdüütsch.

## Warken

### Plautdietsch

* *Nohoaksel.* Sülvstverlag, Yarrow 1946

### Hoochdüütsch

* *Wegeblumen.* (c.1924).
* *Kruemlein.* (1924).
* *Dunkle Tage.* (1924).
* *Brocken.* (1932).
* *Aehrenlese.* (1944)
* *Der Zwillingsbruder von „Meine Garbe“.* (1946).
* *Roggenbrot.* (1946)

## Weblenken
Johann Cornies

**Johann Cornies** (* 20. Juni 1789 in Bärwalde; † 13. März 1848 in Orloff) weer en Föhrer vun de mennonitschen Siedlers in Russland in de Kolonie Molotschna.

Cornies is 1789 in Bärwalde in Oostpreußen as öllsten vun veer Söhn vun Johann un Aganetha Cornies boren. 1804 is de Familie na Molotschna trocken. Dor hett he Agnes Klassen heiraadt, mit de he een Söhn un een Dochter harr.

Cornies dee toeerst as Knecht bi en Möller arbeiden un harr en Hannel mit landweertschopliche Produkten. 1811 hett he sik in Orloff dallaten. He hett denn anfungen, sik dor mit to befaten, wo sik de Bueree in de Ümgegend verbetern lett. 1830 hett he en landweertschoplichen Vereen grünnt, de sien Sitt in Odessa harr un weer denn ok de eerste Vörsitter vun dissen Vereen. He hett Musterwirtschaften grünnt un de aktuellsten Metoden in de Landweertschop an de Kolonisten wiedergeven. Ackerbo, Veehtucht, Goornbo, Forstwesen un Anbo vun Wien kemen so in de Kolonie good vöran. De Mennoniten hebbt op disse Wies bi’t Wirtschaften ok mehr Spood hebbt as de evangeelschen un kathoolschen Siedlers, de in annere Rebeden vun Süüdrussland siedeln deen.

Ene vun de opbooten Musterwirtschaften hett em ok sülvst tohöört. He harr mehr as 10.000 Hektar Land, en grote Rinnertucht, mehr as 8000 Merinoschaap un 400 Peer.

Ok för’t (hoochdüütsche) Schoolwesen hett he veel daan. He hett dor för sorgt, dat mennonitsche Lehrers utbillt warrt un en eenheitliche Verwalten för de Scholen opboot. De Schoolmeesters müssen nu en Lehrerexamen maken, wat de Gööd vun de Schoolbildung verbetern dee. Ok en allgemene Schoolplicht vun söss Johr geev dat nu, wat annerwegens in Russland eerst mit de Oktoberrevolutschoon meist 70 Johr na sien Dood keem. Ok de Lehr- un Stünnenplään hett he reformeert un eenheitlicher maakt.

De russ’sche Regerung ünner Nikolaus I. hett sien Wark würdigt, dat se em to en korrespondeerend Maat vun dats Gelehrtenkomitee vun dat Rieksministerium in St. Petersborg maakt hebbt.
Schrieverwettstriet

De **Schrieverwettstriet** weer en Wettstriet för plattdüütsche Schrievers, de vun’n Vereen Plattfoss för plattdüütsche Spraakpleeg utropen weer.

De Wettstriet is instellt worrn, as sik Plattfoss 2019 oplööst hett.

## Winners (unvullstännig)

* 1992: Alfons Sanders
* 1996: Alfons Sanders
* 1997: Wilhelm Brockhaus
* 2002: Helga Hürkamp
De lütte Prinz

**De lütte Prinz** (in’t franzöösche Original *Le Petit Prince*) is en bebillert Vertellsel vun Antoine de Saint-Exupéry un dat beröhmtste Book vun dissen Schriever. De Biller stammt ok vun Saint-Exupéry.

De Eerstutgaav is 1943 in New York vörstellt worrn. Dat Book is sietdem in över 160 Spraken översett worrn un is mehr as 50 Millionen Maal verköfft worrn.

Dat Book warrt ut de Perspektiv vun en Verteller vertellt, de mit sien Fleger in de Sahara afstört is. He drippt dor den lütten Prinzen, de vun buten de Eer kummt. He kummt vun en lütten Asteroiden. De beiden snackt mitenanner un de Prinz vertellt sien Geschicht. Dorbi kummt veel Levensphilosofie bi rut.

## Astronomie

Dat Book mit’n Prinzen, de op en lütten Asteroiden leevt, hett sik ok in de Astronomie dalslagen. 2003 hett en Asteroidenmaand den Naam Petit-Prince kregen. En annern Asteroid heet Besixdouze, wat franzöösch för B612 is, wat de Naam vun’n lütten Prinz sien Asteroid in’t Book is. De Asteroid Saint-Exupéry is na’n Schriever vun dat Book nöömt.

## Literatur

* Arnd Immo Richter: *De lütte Prinz.* Naumann, Nidderau 2000, ISBN 3-933575-07-9
* Heinrich Book: *De lüttke Prinz.* Goldschmidt-Druck, Werlte 2004, ISBN 3-927099-90-2
* Jack Thiessen: *Dee tjliena Prinz.* Naumann, Nidderau 2002, ISBN 3-933575-85-0
* Hannes Demming: *De lütke Prins.* Edition Tintenfass, Neckarsteinach 2020, ISBN 978-3-947994-55-7

## Weblenken
*En Stück ut de Lütte Prinz to’n belustern
Wilhelm Fredemann

**Wilhelm Fredemann** (* 15. April 1897 in Nuinkiärken; † 11. Oktober 1984 ok dor) weer en plattdüütschen un hoochdüütschen Schriever.

Fredemann is 1897 in Nuinkiärken as Söhn vun en Buurn boren. He hett de Volksschool in sien Heimatdörp besöcht un weer vun 1911 bet 1916 op Lehrerseminar in Tecklenborg un Riäkelhusen. 1916 bet 1918 weer he Soldat un hett denn as Volksschoollehrer arbeidt. 1924 bet 1927 möök he tosätzlich in Builefeld en Utbillung as Realschoollehrer. He dee denn as Schoolmeester an de Realschool in Nuinkiärken arbeiden un is dor later ok Rekter worrn. 1963 güng he in Rent.

Fredemann hett 1955 de Justus-Möser-Medallje vun de Stadt Ossenbrügge kregen un 1957 dat Bundsverdeenstkrüüz 1. Klass. 1960 hett he ok den Neddersassischen Verdeenstorden 1. Klass kregen un is 1977 Ehrenbörger vun de Stadt Melle worrn.

Em to Ehren deit de Heimatbund Ossenbrügge den Wilhelm-Fredemann-Gedächtnispries vergeven. In Melle is de Wilhelm-Fredemann-School na em nöömt.

## Warken

### Plattdüütsch

* *Mien Land. Plattdeutsche Gedichte.* Bertelsmann, Gütsel 1947
* *Gespräche mit plattdeutschen Autoren. Heinrich Wesche zum 60. Geburtstag.* (mit Hein Bredendiek, Karl Bunje, Heinrich Diers), Wachholtz, Niemünster 1964
* *Minsken in Stadt un Land. plattduetsk vertelt van Wilhelm Fredemann.* Melle 1975
* *Aulet Land un Junget Lied.* Verlag das Viergespann, Frankfurt an’n Main 1977

### Hoochdüütsch

* *Über Wesen und Kraft plattdeutscher Sprache.* 1930
* *Der Brand von Neuenkirchen. Nach Ueberlieferungen und Berichten über das Brandunglück vom 18. Mai 1883 und den Wiederaufbau des Dorfes.* 1933
* *Geschichte u. Besiedlung der Neuenkirchener Mark.* 1934
* *Der einsame Weg.* Roman, 1937
* *Heimkehr der Söhne.* Roman, 1939
* *Der schwarze Hesse.* Novell, 1941
* *Der Geschworene.* Novell, 1943
* *Die Kette der Königin.* Roman, 1947
* *Der späte Sieg.* Roman, 1947
* *Franz Holtgrawe und seine Söhne.* Roman, 1949
* *Sein letzter Gegner.* Novell, 1952
* *Vom Werden und Wachsen der Bauernhöfe im Grönegau.* 1956
* *Stärker war die Liebe.* Roman, 1960
* *Geschichte der Kirche und Gemeinde Neuenkirchen.* 1961
* *Der Anwalt des Vaterlandes.* Erzählung, 1962
* *Montgomerys Feldzug gegen die Frösche. Geschichten um einen Schlachtenlenker und harmlosere Leute einer friedlichen Landschaft.* 1965
* *Weiter Himmel über kleiner Welt.* Roman, 1967
* *Die Rache des Stefan Ladec.* Roman, 1969
* *Chronik der Gemeinde Holterdorf.* 1970
* *Kaiserpokal und Bundespräsident. Weitere Geschichten um Politiker, Militärs und harmlosere Leute einer friedlichen Landschaft.* 1972
* *Mathilde und ihr Nachbar. Eine Erzählung um die Königin aus dem Grönegau [Königin Mathilde, Mutter Ottos des Großen].* 1974
* *Einkehr in Sondermühlen.* Erzählung, 1974
* *Meller Bilderbogen.* 1978
* *Der dankbare Varus.* 1979
* *Seltsame Geschichten aus einem Adelshaus.* 1980
* *Das Kind des Gefangenen.* Vertellen, 1981
* *Die Verwandlung der Aleida Nottberg.* 1983

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Wilhelm-Fredemann-Gedächtnispries

De **Wilhelm-Fredemann-Gedächtnispries** is en Pries för rutragende Leistungen för dat Plattdüütsche, de siet 1982 vun’n Heimatbund Ossenbrügge tohoop mit’n Kreisheimatbund Bessenbrügge (siet 1998) vergeven warrt. He is na den plattdüütschen Schriever Wilhelm Fredemann nöömt.

## Winners
* 1982: Friedrich un Hermine Koch, Ossenbrügge
* 1984: Gerd un Änneken Koll, Ossenbrügge
* 1985: Margarete Sieme, Georgsmarienhütte
* 1986: Dr. Bernhard Riese, Füchtrup
* 1987: Werner Depenthal, Lingen
* 1988: Friedrich Ernst Hunsche, Ibbenbüren
* 1989: Wilm Rüters, Biälme
* 1990: Heinz Langenberg, Bistrup-Holte
* 1991: Elly Wübbeler, Bad Essen-Lintrup
* 1992: Helmut Hackstätte, Baumte
* 1993: Plattdeutsche Spielgemeinschaft Sondermühlen, Melle
* 1994: Reinhard Niemann, Wallnhost
* 1995: Dieter Broxtermann, Ossenbrügge
* 1996: Laienspielschar des Männergesangverein Suußfelle
* 1997: Dr. Johannes Voetlause, Georgsmarienhütte
* 1998: Lübbert zur Borg, Menslaoge-Boarg
* 1999: Josefa Pues, Glanerup
* 2000: Gretel Scheier, Menslaoge-Boarg
* 2001: Wilhelm Bohle, Melle
* 2002: Wilma Göhlinghorst, Badbern
* 2003: Maria Brüggemann, Glanerup
* 2004: Luise Schäfer, Engter
* 2005: Theatergruppe der Kolpingfamilie Hagen, Hagen
* 2006: Heinz von der Wall, Ankum
* 2007: Plattdützke driärp Hasbiärgen
* 2008: Maria Joseph, Nienkerken-Vinte
* 2009: Gerhard Stechmann, Melle
* 2010: Hermann Wesselkämper, Ausen
* 2011: Günther Küthe, Berge
* 2012: Sophie Krömker, Ossenbrügge
Hart

Dat **Hart** is en Organ, dat den Bloodkreisloop in’e Gang höllt. Dat Hart deit sik rhythmisch tohooptrecken un pumpt dat Blood ut de Hartkamern in de Aorta. Dat Hart is ans nix as en groten Muskel, de aver en beten en besünnere Struktur hett un anatoomsch en egenen Typ Muskel dorstellt, den Hartmuskel.

Bi de Söögdeerten hett dat Hart twee Kamern. De rechte pumpt dat Blood na de Lung hen, dat dat Blood Suurstoff opnehmen kann, un de linke pumpt dat Blood mit’n Suurstoff in denn dör’n Körper överall hen, woneem de Suurstoff bruukt warrt.

## Literatur

* Ole Martin Høystad: *Kulturgeschichte des Herzens. Von der Antike bis zur Gegenwart.* Aus dem Norwegischen von Frank Zuber. Böhlau, Köln / Weimar / Wien 2006, ISBN 3-412-28705-9
* Susanne Hahn: *Herz*. In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Hrsg.): *Enzyklopädie Medizingeschichte.* De Gruyter, Berlin/New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 581 ff.
* Charles Reginald Schiller Harris: *The heart and the vascular system in ancient Greek medicine from Alcmaeon to Galen.* Oxford 1973.
* Friedrich Wilhelm Hehrlein: *Herz und große Gefäße.* In: Franz Xaver Sailer, Friedrich Wilhelm Gierhake (Hrsg.): *Chirurgie historisch gesehen: Anfang – Entwicklung – Differenzierung.* Dustri-Verlag, Deisenhofen bei München 1973, ISBN 3-87185-021-7, S. 164–185.
* *Das Herz* (Gedächtnisschrift für Ernst Boehringer). 3 Bände. Dr. Karl Thomae GmbH, Biberach an der Riß 1965–1969.
* Wolfgang Bargmann, Wilhelm Doerr: *Das Herz des Menschen.* Thieme, Stuttgart 1963.
* Herbert Reindell, Helmut Klepzig: *Krankheiten des Herzens und der Gefäße.* In: Ludwig Heilmeyer (Hrsg.): *Lehrbuch der Inneren Medizin.* Springer-Verlag, Berlin/Göttingen/Heidelberg 1955; 2. Auflage ebenda 1961, S. 450–598.
* T. East: *The Story of Heart Disease.* Dawson, London 1958.
* Allan Burns: *Observations on some of the most frequent and important diseases of the heart.* Edinburgh 1809.

## Kiek ok bi
* Hartrhythmusstören
* Vörhofffladdern
Minnerheit

Ene **Minnerheit** dat is ene Grupp vun Minschen binnen ene Sellschop, de sik dör welk Kennteken vun de Mehrheit vun de Minschen in disse Sellschop ünnerscheden deit. To’n Bispeel dat se en annere Spraak snackt, en annere Religion hebbt, vun en annere Rass sünd oder eenfach en annere Mentalität oder annere Vörstellungen vun Moral hebbt. Twischen Minnerheit un Mehrheit gifft dat denn faken Vöroordelen un de Minnerheit versöcht sik vun de Mehrheit aftogrenzen oder warrt vun de Mehrheit utgrenzt. Disse Spannung twischen Minnerheit un Mehrheit kann sik in welk Fäll ok in apene Gewalt utdrücken.

En typischen Fall för dat Warrn vun Minnerheitensituatschonen is dat, wenn en Rebeet vun ene Kultur besiedelt warrt, de zivilisatoorsch höger steiht as de inheemsche Kultur. Dat Besiedeln vun Amerika is dor en Bispeel för. Amerika weer kumplett besiedelt, as de eersten Europäers dor ankemen. Aver de Europäers stünnen zivilisatoorsch höger, harrn betere Wapen un weren beter organiseert. Se kunnen licht de Macht in’t Land övernehmen un hebbt denn ok anfungen sik fast antosiedeln. Mit de Tiet kemen mehr un mehr Europäers un hebbt de Inheemschen trüchdrängt. De Inheemschen weren bald Minnerheit in jemehr Land. All Macht güng vun de Europäers ut. De Inheemschen harrn en legeren Status as de Europäers.

Mit Minnerheiten warrt ganz verscheden ümgahn. Dat reckt vun Versöök ganze Völker uttorotten (Holocaust) bet to Fäll, bi de Minnerheiten würklich aktiv stütt warrt (to’n Bispeel is de irische Spraak in Irland Natschonalspraak, ofschoonst weniger as twee Perzent vun de Inwahners vun Irland Irisch as jemehr eerste Spraak hebbt). De Ümgang hängt dor massiv vun af, wat de Mehrheit, aver ok wat de Minnerheit för ene Instellung to de Situatschoon hett.
Max Steen

**Max Steen** (* 18. Juni 1898 in Büdelsdörp; † 6. Juni 1997) weer een düütschen Schoolmeester un Heimatforscher. 

Steen is in Büdelsdörp upwussen. Na School güng he na ’t Lehrerseminar in Rendsborg. 1920 kreeg he en Stee in Pansdörp, un keem 1929 na Rensfeld wo he bet to sien Pension 1964 Schoolmeester weer, siet 1948 harr he dor og dat Leet vun de School.

Em leeg de Geschicht vun sien Heimat un de Pleeg vun de Nedderdüütsche Spraak an Harten, un he sett sik för de Förderung vun dat Nedderdüütsche in. Steen schreev Böker mit nedderdüütschen Geschichten un Vertellen un Warken to de Heimatgeschichte. He hett og to’n Upbu vun ’t Heimatmuseum vun Bad Swartau en groten Deel bidragen. 

## Ehrungen
* 18. Juni 1978: *Ehrenteller* vun de Stadt Swartau
* 12. Juni 1981: *Schleswig-Holstein-Medaille* för *hervorragende Verdienste um die Heimat*
* 18. Juni 1983: *Ehrenbürgerschaft* vun de Stadt Swartau, an sien 85. Geburtsdag

Na em is de *Max-Steen-Weg* in Rensfeld, en Deel vun Swartau, nöömt.

## Warken (Utwahl)
* *Dat letzt Jaar.*  Hamborg-Itzehoe 1939
* *Vun Polskaland bet Flandern.*  Lübeck 1942
* *As de Minsch Minsch wor.*  Hamborg 1972
* *Bad Schwartau - Aus Vorzeit und Gegenwart.* Lübeck 1973
* *Alt Schwartau - Geschichte und Geschichten.* Lübeck 1976
1371

## Wat passeert is
* De Osmanen griept Makedonien an. 

## Boren

* Zheng He, chineeschen Updecker, Diplomaat, Koopmann († 1433)

## Storven
* 22. Februar: König David II. vun Schottland (* 1324)
1389

## Wat passeert is
* 28. Juni: De Osmanen ünner Murat I. slaht bi de Slacht up dat Amselfeld de christlichen Königen vun Bosnien un Serbien

## Boren

## Storven
1361

## Wat passeert is
* De Osmanen nehmt Adrianopel in. Dat is de tweetgröttste Stadt vun dat Riek vun Byzanz

## Boren

## Storven
De Plappermoehl

De **Plappermoehl** (mit’n Ünnertitel *Ne lütt Stunn Lüdsnack, Musik un süst noch wat*) is ene Talkshow in’t Radioprogramm vun NDR 1 Radio MV.

De eerste Utgaav keem 1983 ut de Windmöhl vun Dabel. Don noch op’n Senner Swerin vun Radio DDR. Sietdem gifft dat negen Maand in Johr eenmal de Plappermoehl un jümmer ut en annern Oort in Mekelborg-Vörpommern. De Talkshow löppt jümmer den letzten Sünnavend in’n Maand vun fief na söven bet Klock acht avends op NDR 1 Radio MV.

De 300. Folg is an’n 16. Dezember 2007 optekent worrn. De Plappermöllers sünd aktuell (2025) Susanne Bliemel, Thomas Lenz un Christian Peplow.

## Kiek ook bi

* Plattdüütsch Radioprogramm

## Weblenken

* Websteed to de Plappermoehl (hoochdüütsch)
Werner Tiet

**Werner Tiet** (* 20. September 1924 in Neenkarken; † 2. Mai 1984 in Neenkarken) weer en plattdüütschen Schriever.

Tiet is 1924 as Söhn vun’n Buurn August Tiet in Neenkarken boren un dor weer he ok op Volksschool. Vun 1939 af an möök he en Lehr as Koopmann bi’e Bank in Oterndörp. 1942 warrt he bi de Spoorkass Oterndörp Gegenbookholler, harr denn vun 1946 bet 1953 keen Arbeit un dee Grööntüüch un Blomen op egen Reken verhökern un arbeid as Kellner. 1953 is he Baas vun ene Filial bi de Spoorkass worrn un möök vun 1973 af an för de Kass Öffentlichkeits- un Kulturarbeit. Sien eerst Book op Platt dat weer en Wark in dat he ut sien Kinnertiet as Naver vun Hinnerk Willem Kopp vertellt hett.

## Warken

### Böker

* *Hinnerk Willem Kopp. Dög un Undög.* Hottendorff, Oterndörp 1966
* *Dor settst di hen. Dit un dat op Hodler Platt.* Sülvstverlag, Neenkarken 1971
* *Von Wannen kummt he. Wohre Vertellen ut Land Hodeln.* Sülvstverlag, Neenkarken 1973
* *Lütt un Lütt ... is larng nix lütts ut Land Hodeln.* Sülvstverlag, Neenkarken 1974
* *Sprökels, sammelt un opschreewen von Werner Tietje. Sülvstverlag, Neenkarken 1977
* *Leben plegen, verstohn un verdregen.* Sülvstverlag, Neenkarken 1980

=== LPs ===

* *Werner Tietje vertellt.'' Michael Jung

## Weblenken
1582

## Wat passeert is
### Politik un Sellschop
* 24. Februar: Paapst Gregor XIII. föhrt över en paapstlich Bull den Gregoriaanschen Klenner in.
* Na den Dood vun Graaf Otto VIII. vun Hoya kümmt Baarnbössel na de Landgraafschop Hessen

## Boren
* 11. August: Sabina Catharina, Gräfin von Rietberg († 1618)

## Storven
* 25. Februar: Otto VIII., leste Graaf vun de Graafschop Hoya
* 21. Oktober: Johann Penningbüttel, düütschen Jurist un lüübschen Raadsherr
Landkreis Graafschop Deefholt

De **Landkreis Graafschop Deefholt** is en vörmoligen Landkreis in Neddersassen. Sitt vun de Verwalten weer in Deefholt.

## Historie
An't Enne vun de Weimarer Republik geev dat 1932 en Kreisreform. Dor sünd de beiden Landkreisen Deefholt un Sulingen bi tohopensmeten wurrn. Dat geev denn den neen Landkreis Graafschop Deefholt. Dat Auto-Kennteken vun düssen Landkreis weer DH. 

Mit de Drüdde Verordnung över den Neeopbo von dat Riek von’n 28. November 1938 sünd de Utdrück för de Verwaltungsbezirke in dat Düütsche Riek eenheitlich maakt worrn. Dorüm hett sik to’n 1. Januar 1939 de Naam von *Kreis Graafschop Deefholt* op *Landkreis Graafschop Deefholt* ännert.

Bi de Kreisreform in dat Johr 1977 is de Landkreis tohopendaan wurrn mit en groten Deel vun den vörmoligen Landkreis Graafschop Hoya. Dor is denn de nee Landkreis Deefholt bi rutkamen. Na 45 Johren harr dat dor sien Enne mit den Landkreis Graafschop Deefholt.

## Politik
### [[Landraad (Düütschland)|Landrööd]]
* 1932-1934: Jochen Hilmar v. Wuthenau
* 1935-1940: Dr. Max Spießbach
* 1941-1943: Udo Veltkamp
* 1943-1945: Frh. v. Wintzingerode (tietwies in'n Wehrdeenst, Verwalten vun Nienborg ut)
* 1946-1956: Friedrich Hanker, DP 
* 1956-1968: Ludwig Gefe, FDP
* 1968-1977: Heinrich Jürgens, FDP

## Verwalten
De Kreisverwalten weer mit ehr verscheden Ämter in dat Kreishuus in Deefholt ünnerbröcht. Baas vun de Verwalten weer bit 1945 de Landraad un vun 1946 af an de Överkreisdirektor.

### Överkreisdirektoren
* 1946-1959: Dr. Hans Brunow
* 1959-1976: Udo Veltkamp

## Literatur
* Hans Gerke: *Regionalgeschichtliche Entwicklung.* In: *Landkreis Diepholz. Lebensraum, Verwaltungseinheit I.* (Redaktschoon: Hans Gerke; Rutg.: Landkreis Deefholt), Deefholt 1984, S. 20-26
* Gerhard Lutosch: *Die Siedlungsnamen des Landkreises Diepholz. Ihr Alter und ihre Bedeutung.* (Rutg.: Landkreis Deefholt), Syke 1983, 245 S. m. 1 Foto (vun'n Schriever) un 1 Topograaphsche Kaart
* Hermann Greve: Bibliographie vun den Landkreis Deefholt (Rutg.: Landkreis Deefholt), Syke un Deefholt, 1984, XXXVIII un 453 S. (mit 3505 Titels) m. Biller

## Kiek ok bi
* Deefholt
* Landkreis Deefholt
* Landkreis Graafschop Hoya
Samtgemeende Graafschop Hoya

**Graafschop Hoya** is ene Samtgemeende in den Landkreis Nienborg/Werser in Neddersassen. Se hett .

## Laag
De Samtgemeende Graafschop Hoya liggt an de Middelwerser an dat Oorstroomdaal vun de Werser.

## Historie
Den Naam hett de Gemeende 1979 annahmen. He kümmt vun de ole Graafschop Hoya vun her. Vun düsse Graafschop hett ok de vörmolige Landkreis Graafschop Hoya sien Naam harrt, ehr he 1977 mit den Landkreis Graafschop Deefholt tohopensmeten wurrn is to den neen Landkreis Deefholt. Hüdigendags driggt also bloß noch de Samtgemeende den olen Naam. To´n 1. Januar 2011 hebbt de beeden Samtgemeenden Grafschaft Hoya un Eystrup fusioneert.

### Inwahnertall

## Delen
De Samtgemeende sett sik tohopen ut de teihn Gemeenden Stadt Hoya, Flecken Bücken un Eystrup, Gandesbergen, Hämelhusen, Hassel (Weser), Hilgermissen, Hoyerhagen, Schweringen un Warpe.

## Politik
### Samtgemeenderaat
De 38 Sitten vun den Samtgemeenderaat verdeelt sik so: 
* CDU 17 Sitten
* SPD 13 Sitten
* Gröön 3 Sitten
* FDP 2 Sitten
* UWGSH 2 Sitten
* Bürgerforum 1 Sitt
(Stand: Samtgemeindewahl an'n 7. November 2011)

## Footnoten



## Weblinks
* Websteed vun de Samtgemeende
Bernd Hölzenbein

**Bernd Hölzenbein** (* 9. März 1946 in Dehrn; † 15. April 2024) weer en düütsch Footballspeler.

Nah sien Realschoolafsluss hett he eerstmal Koopmann lehrt, is denn aber Footballspeler wurrn. *Holz* hett in Düütschland in de Bundsliga blots för de Vereen Eintracht Frankfurt speelt, för de he in de Tiet van 1967 bit 1981 in 420 Spelen 160 Doren schaten hett. De gröttsten Erfolge weern dorbi de 3 Pokalwinnen in de Johren 1974, 1975 un 1981.

Nah 1981 is he nah de USA gahn un hett eerst bi de *Ft.Lauderdale Strikers* speelt un nahst in Hallenrunden för *Memphis Americans* un *Baltimore Blasts*. 1985 hett he denn noch mal för den FSV Salmrohr speelt, de mit hüm denn ok de Upstieg in de twete Bundsliga schafft hebbt. 

Vun 1988 bit 1994 weer he denn Viezpräsident vun Eintracht Frankfurt un denn bit 1996 Manager för de Vereen. Denn weer he en Tiet lang nicht mehr aktiv, is aber siet 2004 sportlich Berader. 

Van 1973 bit 1978 hett Hölzenbein 40 Mal in de düütsche Natschonalmannschap speelt un 5 Doren schaten. Mit de Natschonalmannschap is he 1974 ok Weltmeester wurrn. He hett dormals den Elfmeter ruthoolt, as he de Ball in Straafruum speelt hett, de wohrschienlich nich mehr kregen harr, aber en vun de nedderlandsch Speler Wim Jansen van de Been holt wurr. Dat wurrd immer noch weer geern behaupt, dat sien Fallen domols en Swalker west is, aber Hölzenbein seggt, dat weer nich so.

## Weblinks

## Enkeld Nahwiesen
Michael Jackson

**Michael Jackson** is de Naam von

* Michael Jackson (1734–1801), US-amerikaanschen Generaal,
* Michael Jackson (1942–2007), brietschen Fachmann för Beer un Whisky,
* Michael Jackson (* 1956), noordeirschen Arzbischop,
* Michael Jackson (1958–2009), US-amerikaanschen Singer un Pop-Star,
* Michael Jackson (*Mike Jackson*; * 1944), brietschen Generaal,
* Michael Jackson (* 1969), engelschen Rugbyspeler,
* Michael Jackson (* 1980), engelschen Footballspeler,
* Michael Anthony Jackson (* 1936), brietschen Informatiker, Softwareutfinner, Schriever un Professer,
* Michael Gregory Jackson (* 1953), US-amerikaanschen Musiker.
Rick Baker

**Richard A. Baker** ( nöömt *Rick Baker*; * 8. Dezember 1950 in Binghamton, New York) is en US-amerikaanschen Maskenbillner un Schauspeler.

Baker tellt to de an’n meisten nafraagsten Maskenbillners in Hollywood, hett bi’n Film aver ok al annere Opgaven övernahmen, ünner annern hett he ok al mehrmols lüttere Rullen in Speelfilmen hatt oder an spezielle Effekten arbeidt. To sien maskenbillnerischen Meesterstückens höört de Make-up-Effekten t.&nbsp;B. vun *An American Werewolf in London* (1981) un *Planet of the Apes* (2001). Baker is mehrfach mit den Oscar för dat beste Make-up uttekent worrn.

## Filmografie (Hööftwarken)

## Utteken
Rick Baker is ölven mol för den *[[Oscar]]* in de Kategorie *[[Oscar/Best Make-up|Best Make-up]]* nomineert worrn. Söven mol hett he em ok wunnen:
* 1981 för *An American Werewolf in London* 
* 1984 för *Greystoke: The Legend of Tarzan, Lord of the Apes* (Nomineeren)
* 1987 för *Harry and the Hendersons*
* 1988 för *Coming to America* (Nomineeren)
* 1995 för *Ed Wood*
* 1996 för *The Nutty Professor*
* 1997 för *Men In Black*
* 1999 för *Life* (Nomineeren)
* 2000 för *How the Grinch Stole Christmas*
* 2011 för *The Wolfman*

## Weblenken
Groth

**Groth** betekent

* Groth, en plattdüütschen Familiennaam.

**Groth** is de Familiennaam von

* Adolf Groth (1855–1934), düütschen Schoolmeester, Schriever un Översetter,
* Alexander Groth (* 1970), düütschen Schriever,
* Alfred Groth (1876–1971), düütschen Dokter un Schriever,
* Anna Groth, düütsche Schauspelerin un Model,
* Annette Groth (* 1954), düütsche Politikerin,
* Bruno Groth (1926–2018), düütschen Keramiker un Maler,
* Carl-Gustav Groth (1933–2014), sweedschen Mediziner,
* Doris Groth (1830–1878), Fro von Klaus Groth,
* Erika Groth-Schmachtenberger (1906–1992), düütsche Fotografin,
* Ernst Johann Groth (1859–1936), düütschen Schriever,
* Ewald Groth (* 1953), düütschen Politiker,
* Federico Ibarra Groth (* 1946), mexikaanschen Kumponist,
* Franz Groth (1850–1918), düütschen Jurist un Politiker,
* Hanns Groth (1911–1953), düütschen Schauspeler,
* Hans-Jürgen Groth (* 1951), düütschen Jurist un Politiker,
* Harald Groth (* 1943), düütschen Politiker,
* Hartwig Groth (* 20. Johrhunnert), düütschen Gambenspeler un Musikpädagoog,
* Heinrich Groth (1908–1981), SS-Obersturmführer,
* Hendrik Groth (* 20. Johrhunnert), düütschen Journalist,
* Henrik Groth (1903–1983), noorweegschen Verleger un Essayist,
* Jacob Groth (* 1951), däänschen Kumponist,
* Jan Groth (1921–1993), poolschen Schauspeler,
* Janet Groth (* 1936), US-amerikaansche Schrieversche,
* Jeff Groth, Filmeditor,
* Joachim Groth (1952–2007), düütschen Staatssekerheitsmitarbeider,
* Johannes Groth (1774–1852), düütschen Politiker,
* Jonathan Groth (* 1992), däänschen Dischtennisspeler,
* Karl-Heinz Groth (* 1940), plattdüütschen Schriever,
* Klaus Groth (1819–1899), plattdüütschen Schriever,
* Konradin Groth (* 1947), düütschen Trumpeter,
* Martin Groth (* 1969), düütschen Footballspeler,
* Morgan Groth (* 1943), US-amerikaanschen Löper,
* Nikolaj Groth (* 1994), däänschen Schauspeler,
* Otto Groth (1875–1965), düütschen Journalist,
* Otto-Heinz Groth (1924–1981), düütschen Architekt,
* Paul Heinrich von Groth, düütschen Mineraloog,
* René Groth (* 1972), düütschen Footballspeler,
* Rodolfo Groth (1881–1985), düütschen Koopmann un Mäzen,
* Sam Groth (* 1987), austraalschen Tennisspeler,
* Sebastian Groth (* 1984), düütschen Musikproduzent,
* Steffen Groth (* 1974), düütschen Schauspeler,
* Stephan Groth (* 1971), däänschen Sänger,
* Sylvester Groth (* 1958), düütschen Schauspeler,
* Ulrich Groth (1954–2015), düütschen Chemiker,
,
* Werner Groth (1895–1979), düütschen Politiker,
* Wilhelm Groth (1904–1977), düütschen Physikochemiker.

Kiek ok bi: Groht, Groot, Grot.
Groot

**Groot** is en plattdüütschen Familiennaam. De Naam kummt vun dat Adjektiv *groot* un höört to de Naams, de dat Utsehn vun jemehrn eersten Dreger beschreven hebbt. De eerste Mann, de den Naam kregen harr, weer en temlich langen Keerl.

Varianten vun dissen Naam sünd blangen Groot ok Groth, Grote, Grothe un Grot.

*Disse Afsnitt betüht sik op de amtliche Schrievwies na dat Hoochdüütsche.* De Schrievwies Groot is vör allen in Oostfreesland veel to finnen. Groth heet veel Lüüd in Sleswig-Holsteen un dor vör allen in Dithmarschen. Ok in Mekelborg-Vörpommern gifft dat veel Groths. Grote hett sien Zentrum as Naam in Westfalen, Neddersassen un ok in Bremen. In Sassen-Anholt un Brannenborg kummt de Form Grothe veel vör. De Variant Grot is meist blot in dat Hertogdom Loonborg to finnen. An De Süüdkant vun dat plattdüütsche Spraakrebeet in Sassen-Anholt un Brannenborg hett de hoochdüütsche Form Große den Vörrang. De hoochdüütsche Schrievwies Groß verdeelt sik liek över dat gesamte Rebeet un meist weniger faken as de plattdüütsche Luudform.
Hinrich Wriede

**Hinrich Wriede** (* 4. September 1882 op Finkwarder; † 2. Mai 1958 in Hamborg) weer en plattdüütschen Schriever.

Wriede is 1882 op de Hambörger Siet vun Finkwarder boren un besöch toeerst de Westerschool op Finkwarder  un güng vun de veerte Klass af an in Hamborg op School un later op Lehrerseminar. Denn is he Schoolmeester op Finkwarder worrn un weer vun 1933 af an Rekter in Barmbek. 1906 hett he tohoop mit Gorch Fock ok de Finkwarder Speeldeel grünnt. In’n Eersten Weltkrieg weer he veer Johr Offizier.

De Schriever Hans J. Massaquoi harr Wriede in Barmbek as Schoolrekter un beschrifft em in sien Book *[[Neger, Neger, Schornsteinfeger]]* as een, de sik as Rassist wiest hett un de Ideologie vun de Natschonalsozialisten mitdragen hett.

In Bremen is de Hinrich-Wriede-Straat na em nöömt. De Ortsbiraad vun Horn-Lehe hett 2019 dorför stimmt, de Stroot de niege Naam *Achterhook* to geben 

## Warken

### Plattdüütsch

* *Fischerlüd.* En Truerspill. Möhlmann, Finkwarder 1909
* *Woterkant. En Hög in en Hiew.* (mit Gorch Fock), Möhlmann, Finkwarder 1911, (toeerst opföhrt an’n 21. März 1911)
* *Leege Lüd.* Een lustig Spillwark. in: Gorch Fock: *[[Cili Cohrs]]. Irnsthaftig Spill.* Quickborn-Verlag, Hamborg 1914 (toeerst opföhrt in’t Ohnsorg-Theater  an’n 24. Januar 1914)
* *Sill Külper.* Hermes, Hamborg 1914
* *Plattdütsche Jungs in ’n Krieg. Kriegsbiller.* (mit Gorch Fock; Otto Garber; Rudolf Kinau; Gustav Friedrich Meyer), Quickborn-Verlag, Hamborg 1917
* *Lüd van'n Neß. Finkwarder Geschichten.* Quickborn-Verlag, Hamborg 1921
* *Hoochdütsch lihrn.* Een lütt lustige Geschichte. Meißner, Hamborg 1934
* *Hol’t Mul! Spionen!* En Spill in 1 Törn. Mahnke, Veern 1935
* *Hein Dickkupp.* Komedi in dree Törns. Quickborn-Verlag, Hamborg 1937

*nich druckt:*
* *Kreetslag.* Een lustig Spill in 3 Uptög. 1920, (toeerst opföhrt vun de Finkwarder Speeldeel)
* *Lebennige Schulln.* Een Lustpill in 3 Uptög. 1926, (toeerst opföhrt vun de Nedderdüütsche Bühn Hamborg in’t Wandsbeker Stadttheater an’n 10. März 1926)

### Hoochdüütsch

* *Der Mann im Sturm. Ein Roman von der Niederelbe.* Roman, 1921
* *Die Elbinsel Finkenwärder.* (mit Walter Scheidt), München 1927

## Weblenken
Johannes Peter Mehltretter

**Johannes Peter Mehltretter** (* 7. April1934 in Freiburg im Breisgau; † 17. August 1982) weer en düütsch  Physiker un Astronom.

He weer de Söhn vun en Studienassessor un hett Schoolen in Freiburg, Gaggenau un Heidelbarg besöcht un 1954 dat Abitur in Freiburg makt. Dornah hett he Physik un Astronomie in Freiburg un Heidelbarg studeert un 1962 in Heidelbarg sien Doktertitel kregen.  

In dat sülvig Johr keem he to dat Fraunhofer-Institut nah Freiburg, wo hümm de technisch-weetenschapliche Leitung vun dat Projekt Spektrostratoskop överdraagen wurr. 1975 kunn de Floog vun dat ballondraagen Teleskop dörföhrt wurrn. Dorneben hett he ok noch Vakuum-Test-Teleskope entwickelt.

Mehltretter weer verheiraadt un harr twee Söhn.

Nah hümm is de Asteroid 1968 Mehltretter nömmt wurrn.

## Weblenken

*Nahroop vun de  Astronoomsch Sellschap
(1968) Mehltretter

**(1968) Mehltretter** is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 29. Januar 1932 vun de düütsch Astronom Karl Wilhelm Reinmuth in Heidelbarg opdeckt wurrn is.

De Asteroid is nah den düütschen Physiker un Astronom Johannes Peter Mehltretter nömmt wurrn.
James Arthur Lovell

**James Arthur „Jim“ Lovell, Jr.** (* 25. März 1928 in Cleveland, Ohio; † 7. August 2025 in Lake Forest, Illinois) weer en ehmalger US-amerikaansch Astronaut. He weer Baas vun de Mission Apollo 13, de wegen en Explosion up de Weg nah de Maand afbraaken wurrn muss. 

Anfungen is he as Pilot un Testpilot bi de amerikaansch Marine. He harr sück all för de eerste Astronautengrupp bewurben, dat aber nicht schafft. 1962 wurr he denn aber vun de NASA för de tweete Grupp utsöcht. 

## Ruumfohrten

Nahdem he bi de Mission vun Gemini 4 as Ersatz vörsehen weer, keem he bi Gemini 7 tosommen mit Frank Borman 1965 to sien eersten Insatz. 14 Daag sünd se in't All bleven, wat een nee Rekord weer un de eerst 1970 överbooden wurrn is.

Mit dat Ruumschipp Gemini 12 is he 1966 tosommen mit Buzz Aldrin um de Eer floogen. Dit Mal weern se aber blots 3 Daag in't All.

As nächst keem dat Apollo-Programm. Präsident John F. Kennedy harr ja toseegt, dat de Amerikaners bit Enn'n vun de 60er Johren up de Maand landen deen un dat Apollo-Ruumschipp sull Astronauten dor hennbringen. Lovell weer Pilot vun Apollo 8. Tosommen mit Bill Anders und Frank Borman is he 1968 eerstmals mit en Ruumschipp Richtung Maand floogen un hett de umkreist. Dat weer bannig spannend, wiels man nich wuss, wu dat utgahn dee, aber dat gung all glatt un dat weer en bannig grooten Erfolg. Över 400 km weern se vun de Eer af, en Rekord, de ok 2007 noch nich broken wurrn is.

Sien veerte Mission weer denn Apollo 13. Dit Mal flogen Fred Haise un Jack Swigert mit. Eerst harr Ken Mattingly mitfleegen sullt, aber de harrn se rutnommen, wiels se meenen, dat he Rötels harr. Swigert hett hüm denn ersett. Haise un Lovell sullen up de Maand lannen. Aber up de Floog nah de Maand explodeer een Deel vun dat Ruumschipp. So kunnen se blots nah de Maand henfleegen un glieks weer torüchkommen. De Mannschap muss ok all utstellen, wat Stroom freeten de, wiels se blots noch 'n beeten wat harrn, dormit se överhaupt lannen kunn. Dordör weer dat ok bannig kolt in de Landekapsel (dorhen mussen se umstiegen), so dat se en fixen Verkollen kregen hebbt. Dat ganze weer binah en Katastroph wurrn, aber dat gung denn doch all good.

## Tiet nah de NASA

1973 hett Lovell de NASA den verlaten. Later henn hett tosommen mit *Jeffrey Kluger* dat Book *Lost Moon* schreben, wat denn nahst Grundlaag för de Film Apollo 13 mit de Schauspeler Tom Hanks as Lovell weer. Lovell sülvst, de de eerste Minsch mit veer Rumflüüg weer, speel ok en lütten Rull in de Film. 

## Literatur
* Jim Lovell, Jeffrey Kluger: *Apollo 13*, Goldmann (September 2001), ISBN 3-442-42998-6

## Weblenken
* NASA-Biografie (engelsch) 
* JSC Oral History Project: En NASA-Interview vun 1999, 67 Sieden, 163 KB in PDF-Formaat (engelsch)
* Lovell bi spacefacts.de (hoochdüütsch)
Vullmaand

As **Vullmaand** warrt de Tietpunkt betekent, wenn de Sünn un de Maand toenanner in Oppositschoon staht, also ut Sicht vun de Eer in gegenöverliggende Richten. De Maand steiht dorbi tomeist ’n beten över oder ünner de Bahneven vun de Eer, de ok Ekliptik nöömt warrt. Wenn de Maand to de Tiet nipp un nau op de Ekliptik liggt, gifft dat en Maanddüsternis. 

De Definitschoon vun’n Vullmaand is:

:*Vullmaand is de Tietpunkt, an den de schienbore ekliptikale geozentrische Läng vun’n Maand üm 180[[Grad (Winkel)|°]] grötter is as de schienbore ekliptikale geozentrische Läng vun de Sünn.*

*Schienbor* bedüüdt dorbi: Ünner Inbetehn vun Abberatschoon un Nutatschoon. De Nutatschoon kann dorbi aver ok weglaten warrn, wieldat se beid Positschonen liekermaten beinflussen deit. Un *geozentrisch* heet, dat dat System op dat Eerdmiddelpunkt betogen is. Na disse Definitschoon finnt Vullmaand weltwiet to’n sülven Tietpunkt statt, wat aver vun wegen de verscheedenen Tietzonen to ünnerscheedliche Klockentieten is.

Bi Vullmaand hett de Maand sien gröttste Helligkeit mit en schienbor Helligkeit vun -12,5 bit -13 mag. Dat is jo neemlich de Tiet, wenn de vun de Sünn anlüchte Siet ganz na de Eer wiest. De Helligkeit hangt dorvun af, an welke Steed op de elliptischen Ümloopbahnen vun Maand un Eer dat System steiht. Is de Eer sünners dicht bi de Sünn, also nöög an’n Perihel, un de Maand togliek ok dicht an den Eerdnöösgten Punkt (Perigäum), denn is de Vullmaand ruchweg 22 % heller as in’n ümgekehrten Fall, wenn beid Afstänn an’n gröttsten sünd. Dicht an’t Perigäum stünn de Maand in’n September 2006. So’ne Konstellatschonen kamt blots ungefähr alle negen Johr vör.

Dat Gegenstück to’n Vullmaand is de Neemaand, wenn de Maand twüschen Eer un Sünn steiht. In dissen Fall kann dat denn en Sünndüsternis geven, wenn de Maan in de Ekliptik steiht.

De Siet, de vun’n Maand na de Eer henwiest warrt ok as Vördersiet betekent. Dat is jümmer de lieke Siet, wieldat de Tiet, de de Maand bruukt, üm sik eenmal üm sik sülvst to dreihn, nipp un nau so lang is, as he bruukt, üm eenmol üm de Eer to lopen. De Evenen op den Maand, de vun de Eer as düstere Placken to sehn sün, warrt tomeist as *Mare* („Meer“) betekent, ofschoonst se in Wohrheit blots Stoff- un Steenwöösten sünd.

In’n engelschen Spraakruum warrt de tweete Vullmaand in een Klennermaand as „Blue Moon“ betekent. Man dat gifft dor ok noch annere Definitschonen.

## Kiek ok
* Maandphaas
* Neemaand
* Bunnen Rotatschoon

## Weblenken
* Klennerdaten för’n Vullmaand in Middeleuropa (hdt.)
*Vollmonddaten und Mondphasen
Tscherman

**Tscherman** (slowaaksch *Čermany*) is en Dörp in’n Kreis Topoltschan in de Slowakei.

## Historie

Toeerst in de Oorkunnen kummt de Oort 1257 vör.

1858 un 1859 is ene Grupp vun Minschen ut’n westen Deel vun Neddersassen ut de Ümgegend vun Ankum un Steiwelt utwannert na de Slowakei (wat don noch to Ungarn höörn dee). In de Heimat kunnen nich mehr all Lüüd ehr Utkamen finnen un en groten Deel dee na Amerika utwannern. De Lüüd harrn aver ok höört, dat in de Slowakei de Adelsgöder vun’n Grafen Degenfeld-Schinburg un’n Baron Heinrich von Splenyi in Tscherman un Groß Rippen to verköpen weren. Öösterriek-Ungarn weer nich ganz so wied ut’e Welt as Amerika un een kunn dor sogor mit de Iesenbahn hen- un trüchkamen. Un so hebbt de Lüüd dor Land köfft un sik dor mit üm un bi 100 Familien un alltohoop mehr as 400 Lüüd in disse twee Dörper ansiedelt. Disse Lüüd hebbt dorbi ok jemehr plattdüütsche Spraak mit na de Slowakei bröcht.

1929 hebbt se en Schoolhuus boot för de School, de se 1928 grünnt harrn.

Mit’n Tweten Weltkrieg is de Slowakei unafhängig worrn un Lüüd ut Tscherman hebbt as Soldaten för de Slowakei un ok in düütsche Truppen kämpft. Mit dat Enn vun’n Krieg sünd de Inwahners na Böhmen evakueert worrn. Na en Tiet kemen de Lüüd trüch na Tscherman, man de Hüüs weren al besett. De Minschen sünd fastnahmen worrn un kemen in de Lagers Novaky un Petrzalka un vun dor sünd se na Düütschland bröcht worrn.

De verdrevenen Inwahners hebbt sik vun 1977 af an jümmer wedder drapen, den Kontakt ünnerenanner un mit de ole Heimat to plegen. De Gemeen Steiwelt in’t Ollnborgsche hett denn 1989 ok en Partnerschop mit de Tschermaner Oortsgemeenschop afmaakt un dorbi hett sik ok en Vereen grünnt.

### Börgermeesters

* 1865-: Gerhard Heuer
* Escher
* Hömer
* Steltenpohl
* Rolfes
* Lüttmerding
* -1927: Gese
* siet vör 2001: Imrich Chrenko

### Inwahnertall

## Literatur

* Theodor Deters: *Tscherman in der Slowakei. Eine Siedlung des 19. Jahrhunderts von Auswanderern aus dem Altkreis Bersenbrück und dem südlichen Oldenburger Land.* Quakenbrügge 1982
*  Jozef Kralik un Jan Ordos: *Čermany.* Perek, Bratislava 1992

## Weblenken

* Websteed vun’n Vereen Tscherman un Ümgegend (hoochdüütsch)