open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henning Scherf

**Henning Scherf** (* 31. Oktober 1938 in Bremen) weer vun den 4. Juni 1995 bit to’n 8. November 2005 Präsident vun den Bremer Senat un Börgermeester vun de Free Hansestadt Bremen.

## Studium
Nah dat Abitur hett Scherf vun 1958 af an Juristeree un Soziologie in Freiburg im Breisgau, Berlin un Hamborg studeert. Dor hett he dat eerste un dat tweede juristisch Staatsexamen maakt un hett dat Ganze afslaten mit de Arbeit to’n Dr. jur. Bit 1971 is he denn in Bremen as Afkaat togange ween.

## SPD
Vun 1963 af an is Scherf Maat bi de SPD. Vun 1972 bit 1978 weer he Vörsitter vun de SPD in dat Land Bremen. Vun 1984 bit 1999 weer he ok in den Vörstand vun de SPD in Düütschland. 

## Senator
1971 is Scherf in de Bremer Börgerschup wählt wurrn. 1978 is he dor utscheden, as Hans Koschnik em as *Senator för Finanzen* in sienen Senat upnahmen hett. 

1979 is he *Senator för Jöögd un Soziale Saken* wurrn. Vun 1985 bit 1991 weer he ok noch (twede) Börgermeester un Stellvertreder vun den dormaligen Präsidenten vun’n Senat Klaus Wedemeier. 1987 weer Scherf för’n Öbergang *Senator för Gesundheit un Sport*. 1990 is he *Senator för Bildung, Wetenschup un Kunst* wurrn, vun 1991 bit 1995 weer he *Senator för Bildung un Wetenschup*. Vun 1991 af an weer he babento ok noch *Senator för Justiz un Verfaten*.

## Börgermeester
Bi de Wahl to de Bremer Börgerschup in dat Jahr 1995 hett de SPD bannig veel Stimmen verlaren un de Börgermeester Klaus Wedemeier hett Bott geben mößt. 

Henning Scherf is em as Baas vun de Regeren in dat Bundsland Bremen upfolgt. Vun de Tiet af an gifft dat in Bremen en Grote Koalitschoon ut SPD un CDU. Scherf weer ok *Karkensenator* un *Senatsbeupdragten för Datenschutz*. In de Politik vun de Bundsrepubliek Düütschland hett he dat Amt as *Vörsitter vun den Utschuss för Strietfragen* (Vermittlungsausschuss) vun Bundsdag un Bundsrat. 

As Baas vun de Regeren un as Börgermeester in Bremen hett Scherf jümmers versöcht, tosamen mit de Annern un nich in’n Striet sien Arbeit to bedrieben. He is alltiet up de Lüe togahn (dorüm hett he ook den Ökelnaam "Omaknutscher" kregen) un weer bi de Börgers in Bremen persönlich beter ansehn, as sien Partei un as sien Regeren. 

Vör de Wahl to de Börgerschup in dat Jahr 2003 hett he seggt, he woll bloß Börgermeester blieben, wenn de Bremers de SPD up den eersten Platz wählen döen. Anners mössen se ohne em torechtkamen. Dat hett klappt un so is he Börgermeester bleben.

## Afscheed
So as een dat vermoden ween konn, hett he, as he noch in’t Amt weer, an’n 28. September 2005 bi en Parteidag vun de SPD künnig maakt, dat he nu Bott geben woll. He hett seggt, dor geef dat persönlich Grünnen för un he woll nich, dat se em eens Dags mit de Föten vörut ut dat Raathuus dregen schollen.

An’n 8. November 2005 is Jens Böhrnsen em as Börgermeester upfolgt.

## Autor
In de Tiet vun sien Rohstand hett he en Book schreven, wat sik ut'neensetten deit mit de Rull vun de olen Lüde in use Sellschupp. Düt Book heet „Grau ist bunt“ un is 2006 rutkamen un hett sik unbannig goot verkopen laten (ISBN 978-3-451-28593-6).

## Kiek ok bi
*Bremer Senat
*Senat Scherf I
*Senat Scherf II
*Senat Scherf III
Anni Friesinger-Postma

**Anna Christina („Anni“) Friesinger-Postma** (* 11. Januar 1977 in Bad Reichenhall) is en ehmalge düütsche Iesflinklöpersche. Ehr Vader Georg Friesinger (ut Düütschland) un ok ehr Moder Janina („Jana“) Korowicka (ut Polen) weern al Ieslöpers. Jana weer in dat poolsche Team vun den olympschen Winterspelen vun 1976. Annis Broder Jan un Süster Agnes sünd ok Iesflinklöpers. 

Se wahnt vundaag in Soltborg in Öösterriek. An'n 11. August 2009 hett se in dat Slott Mirabell in Soltborg ehrn langjöhrigen Fründ Ids Postma heiraat'. He is en vörmoligen nedderlannschen Iesflinklöper.

## Wichtige Resultaten

Bi de olympschen Spelen hett se fiev mal ’n Medalje wunnen, dorvan dree Mal en Goldmedalje. Se is mehrmals Weltmeestersche wesen un hett ok sünst ’n Reeg vun Medaljen sammelt.

## Weblinks

* Friesinger-Postma hör Webupträe
* TeamAnniFriesinger
* Biller un Fotos vun Friesinger-Postma
* Statistik up de Siet ''Speedskatingnews''
* Statistik bi ''effesport (nld.)''

## Belegen
Gröpeln

**Gröpeln** (hoochdüütsch Gröpelingen) betekent

* Gröpeln, Stadtdeel vun Bremen,
* Gröpeln, Oortsdeel vun den Bremer Stadtdeel Gröpeln,
* *[[Gröpeln (Schipp)|Gröpeln]]*, Schipp, dat as Fähr op de Elv, de Werser un in Nicaragua föhrt is.
Gröpeln (Stadtdeel)

De Stadtdeel **Gröpeln** is een vun de 19 Bremer Stadtdelen. Dor höört de Oortsdelen Ohlenhoff, Lindenhoff, Gröpeln, In de Wischen un Oslebshusen to. Vun 1979 af an höört Gröpeln tosamen mit Findorff un Walle to dat Ortsamt West. 1960 leven in den Stadtdeel 48.744 Inwohners, 1995 weren dat man noch 34.982. Vun all Stadtdelen vun Bremen hett Gröpeln de meisten Arbeitslosen. Babenhen is de Andeel vun Butenlänners bannig groot. In Gröpeln is Jens Böhrnsen boren, de bit 2015 Bremer Börgermeester ween is.
Gröpeln (Oortsdeel)

De Oortsdeel **Gröpeln** is een vun de fiev Oortsdelen vun den Stadtdeel Gröpeln in den Noordwesten vun Bremen.
 
## Historie

Al in dat 13. Jahrhunnert warrt Gröpeln in Urkunnen nömmt. Dormals dö dat *Gropelinge* heten. To de Tiet seet de Familie *De Gropelinge* oder *vun Gröpeln* in dat Dörp. Dat weer en Familie vun den Deenstadel. En Twieg vun düsse Familie höör to de Familien to, de in Bremen dat Seggen harrn. An’t Enn vun dat 15. Jahrhunnert is düsse Familie utsturben. 1820 un 1821 is en Chaussee vun Bremen nah Gröpeln boot wurrn. Vun dat Enn vun dat 19. Jahrhunnert af an sünd in Gröpeln de neen Bremer Seehavens boot wurrn un allerhand Industrie keem dor hen. 1891 is de südlich Deel vun Gröpeln nah de Stadt Bremen kamen, in’t Jahr 1902 ganz Gröpeln.

## Inwohners

1812 leven in Gröpeln 802 Inwohners; 1842 weren dat man noch 613 Inwohners; 1885 leven dor 1.710 Minschen; 1960 weren dat 36.537 un 1995 bloß noch 9.048 Inwohners.

## Karken

Vun dat 13. Jahrhunnert af an weer Gröpeln en egen Kaspeel. In dat Jahr 1331 warrt to’n eersten Mal vun de St.-Niklaas-Karken schreven. Dat weer en romaansche Dörpskarken, de dormals ümboot wurrn is. In den Tweten Weltkrieg is se utbrennt un 1959 afreten. 1949 un 1950 is an de Dockstraten ut Fardigdelen de St.-Andreas-Karken boot wurrn. Architekt weer Fritz Schumacher. Ole Graffsteen, de ole Döpe un en Denksteen för Pastor Tiling ut dat 17. Jahrhunnert sünd ut de ole Karken hier henbröcht wurrn. 1964 hett de Karkengemeende Gröpeln noch en twete Kark boot. Dat weer de St.-Philippuskarken an de Seewenjestraten. Babenhen gifft dat noch de kathoolsche St.-Niklaas-Karken.
Neestadt

**Neestadt** betekent

* Neestadt an den Rövenbarg, Stadt in de Region Hannover, Neddersassen,
* Neestadt an de Wienstraat, Stadt in Rhienland-Palz,
* Neestadt, Stadtdeel vun Hamborg,
* Neestadt, Stadtdeel vun de Stadt Bremen,
* Neestadt, Oortsdeel vun den Bremer Stadtdeel Neestadt,
* Ole Neestadt, Oortsdeel vun den Bremer Stadtdeel Neestadt.
Neestadt (Stadtdeel)

De **Stadtdeel Neestadt** is de Stadtdeel mit de meisten Inwohners vun all 19 Bremer Stadtdelen. Dor höört de Ortsdelen Ole Neestadt, Hogendoor, Neestadt, Südervörstadt, Gaarnstadt Süd, Bunnendoor, Neenland un Huckelriede to.
Ole Neestadt

De **Ole Neestadt** is en Ortsdeel in den Stadtdeel Neestadt vun Bremen. De Ole Neestadt is de Deel vun de Neestadt, de al in’t 17. Jahrhunnert achter Wall un Stadtgraben legen hett.
 
## Anfang
An’t Enn vun dat 15. Jahrhunnert weer dat in Bremen klar, dat de Stadt vun de Werserkant her beter schützt weern möß. De Hollandsmann Johann van Rijswijk hett 1601 un 1602 as Eersten dorup henwiest, dat up de lunke Siet vun de Werser afsluuts en Festung henmöß. De eersten Plans hett 1614 un 1615 Rijswijk sien Schöler Johann van Valckenburgh maakt. 1623 güng dat denn mit den Bo los. Valckenburgh harr dat plant, in de Bremer Neestadt Grachten antoleggen, as dat in Hollandsche Städer begäng weer. Man dor is nix vun wurrn, vunwegen dat dat de Bremers to düür düch. Bit 1627 sünd seben Bastionen boot wurrn, 1664 keem de achte un leste up den Stadtwerder hento. Dat ole Dörp Lehnstedt is bi den Boo to’n Deel vun de Neestadt dalslaken wurrn, to’n lüttjeren Deel keem dat denn nah Neenland. De Neestadt hett twee Doren kregen: Dat *Hoge Door* un dat *Bunte Door*. Düsse Doren hefft de Bremer Ortsdelen Hogendoor un Bunnendoor jem ehren Namen geben. 
En Kark is ok boot wurrn. In de Jahren vun 1679 bit 1682 is de *St.-Pauli-Karken* anfungen un fardigstellt wurrn.

## Wie dat fuddergüng

Mit dat Wohnen güng dat in’e Neestadt nich so goot vöran. De Bremers, de dor wohnen döen, harrn bloß en minner Recht, dat *Neestadtsbörgerrecht*. Eerst 1848 is dat Börgerrecht vun de Neestädters an dat Börgerrecht vun de Ooltstadt angleken wurrn.  

Grote Delen vun de Neestadt sünd bit in dat 19. Jahrhunnert Gaarnland bleben. Dor sünd denn grote Plätz un Anlagen vun de Industrie anleggt wurrn, besunners Beerbroereen. Vun 1802 af an sünd de Festungen afbraken wurrn. Up de Neestadt ehr Bastionen hefft de Bremers Scholen un Kasernen boot. De Stadtgrabens hefft se tosmeten. Dor sünd denn Gröönanlagen vun maakt wurrn.
 
## Tweet Weltkrieg un wat denn keem

In den Tweten Weltkrieg sünd de meisten Hüser un Bowarken in de Neestadt tweigahn. Besunners de olen Gebelhüser an’n Neen Markt, an’e Bruutstraten, an’e Oster- un Westerstraten sünd för all Tieden verswunnen. Bowarken in den Stil vun de föfftiger un seßtiger Jahren sünd an jem ehr Stäe träden. De ole *St.-Pauli-Kark* is in Dutt gahn un nich wedder upboot wurrn. De Bruggen nah de Oolstadt sünd an anner Stäe boot wurrn. De Straten sünd vunwegen den Autoverkehr breder wurrn un dat geef keen Platz mehr för de ole Karken. An den Platz, wo se stahn hett, geiht nu de Friedrich-Ebert-Straten dör, en lüttjeren Deel is hüdigendags de Platz vun dat *St.-Pauli-Stift*. Een nee *St.-Pauli-Kark* is an’n ganz annere Stäe in de 1960er Jahren nee boot wurrn. De Industrieanlagen in de ole Neestadt sünd grötter wurrn, as vör den Krieg. De vörmalig Beck’s-Beerbroeree (hüdigendags Inbev), Kraft-Jacobs-Suchard un de Schokolademanufaktur Hachéz produzeert in de ole Neestadt.

## Inwohners

1812:7.521; 1862: 12.728; 1889: 23.423; 1939: 11.150; 1950: 3.806; 1961: 5.486; 1974: 5.607; 1995: 5.706 Inwohners in de ole Neestadt.
Gildemeister

**Gildemeister** is en düütschen Familiennamen. In Bremen gifft dat allerhand Mannslüe mit düssen Namen, de in de Stadt wat bedüden döen. Besunners Architekten, Politikers un Künstlers sünd dor mank. 

* Johann Friedrich Gildemeister (16. Oktober 1750 in Bremen; † 15. Januar 1812) Afkaat
* Johann Gildemeister (* 11. September 1753 in Bremen; † 9. Februar 1837 in Bremen), Koopmann un Senator
* Dr. Johann Carl Friedrich Gildemeister (* 13. Dezember 1779 in Duisborg; † 24. September 1849 in Bremen), Söhn vun Johann Friedrich Gildemeister, weer Afkaat un Senator in Bremen
* Karl Gildemeister (* 11. Oktober 1820 in Bremen; † 8. Februar 1869 in Bremen), Söhn vun Johann Carl Friedrich Gildemeister, weer Architekt in Bremen
* Otto Gildemeister (* 13. März 1823 in Bremen; † 26. August 1902 in Bremen), Söhn vun Johann Carl Friedrich Gildemeister un Broder vun Karl Gildemeister, weer Schriever un Bremer Börgermeester
* Eduard Gildemeister (* 5. April 1848 in Bremen; † 6. September 1946 in Ollnborg weer Architekt 
* Alfred Gildemeister (* 18. Oktober 1875 in London; † 21. April 1928 in Bad Eilsen) weer Afkaat un Politiker un seet in’n Rieksdag in Berlin
* Hermann Gildemeister (* 1891; † 4. Juni 1984 in Bremen), Broder vun Eberhard Gildemeister, weer Architekt
* Eberhardt Gildemeister (* 19. Juli 1897 in Bremen; † 3. Juni 1978 in Bremen), Broder vun Hermann Gildemeister, weer Architekt
Hermann Gildemeister

**Hermann Gildemeister** (* 1891; † 4. Juni 1984 in Bremen) keem ut de Familie Gildemeister, de in Bremen as en besunnere Familie ansehn warrt. 

He studeer in München up Architekt un güng denn nah Bremen torüch. Mit sienen Broder Eberhard Gildemeister hett he mitmaakt bi den Wettstriet üm den Bo vun dat grote Huus vun de Verwaltung vun de Nordwolle AG (later *Huus vun dat Riek*, hüdigendags Huus vun den Senator för Finanzen in Bremen). Bit 1930 is dat Huus nah den Plan vun de Gildemeister-Bröder boot wurrn. 

Hermann Gildemeister is in den Deenst vun den Staat inträden un is 1934 Baas vun dat Amt för Hoochbo wurrn. In de Tiet vun den Natschonalsozialismus hett he tosamen mit Gerd Offenberg dat Seggen harrt, wat Stadt un Land in Bremen boon döen.
Johann Friedrich Gildemeister

**Johann Friedrich Gildemeister** (* 16. Oktober 1750 in Bremen; † 15. Januar 1812 in Bremen) weer Afkaat, Juristeree-Professer un Richter. He weer Maat vun de bekannte Bremer Familie Gildemeister un Vader vun Johann Carl Friedrich Gildemeister un Grootvader vun den Bremer Börgermeester Otto Gildemeister.

Nah dat Enn vun sien Jura-Studium in dat Jahr 1775 weer he för en korte Tiet Afkaat un Professer för Jura an dat Gymnasium Illustre to Bremen. Al 1776 is he as Professer för Juristeree nah Duisborg gahn. 

Vun 1784 bit 1810 weer he Syndicus vun de Öllerlüde (Elterleute) in Bremen un Spreker vun den Börgerkonvent. Ganz amenn vun sien Leben is he 1810 noch to’n Präsident vun dat franzöösche Hannelsgericht wählt wurrn. Dormals harrn de Franzosen in Bremen dat Seggen. 

He hett sik dorför insett, dat en *Geschicht vun de Stadt un dat Land Bremen* schreben weren scholl. Dorbi hett he besunners foddert, dat de Borns vun dat Bremisch Recht tohopenfaat un rutgeben weeren schollen.
Johann Carl Friedrich Gildemeister

**Johann Carl Friedrich Gildemeister** (* 13. Dezember 1779 in Duisborg; † 24. September 1849 in Bremen) weer en Maat vun de bekannte Familie Gildemeister in Bremen un Senator in siene Vaderstadt. He weer de Vader vun den Bremer Börgermeester Otto Gildemeister.

Sien Vader Johann Friedrich Gildemeister weer to de Tiet Professer för Juristeree in Duisborg, as he in düsse Stadt baren is. Al korte Tiet later is de Familie nah Bremen torüchtagen. 

He hett Juristeree studeert un sienen Dokter maakt. Darnah is he Afkaat in Bremen wurrn. In de Jahren 1813 un 1814 is he to’n Verhanneln mit Napoleon mit den dormaligen Senator Johann Smidt in’t Grote Hööftquartier nah Paris gahn. Korte Tiet hett he ok bi de Bremer Zeitung mitmaakt. 1816 is he to’n Senator wählt wurrn. He weer een vun de besten Mackers vun Börgermeester Johann Smidt. 1827 is he vunwegen en Hannelsverdrag nah Brasilien reist, 1839 weer he in Grekenland unnerwegens. Sien Graffsteen steiht hüüt noch up den Riensbarger Karkhoff in siene Vaderstadt.
Johann Gildemeister

**Johann Gildemeister** (* 11. September 1753 in Bremen; † 9. Februar 1837 in Bremen) weer en Maat vun de bekannte Bremer Familie Gildemeister un Senator in Bremen.

Sien Vader weer Koopmann un nah de Scholen hett he ok Koopmann lehrt. Vun 1771 af an weer he toeerst in Holland un later in England. As sien Vader an’n 14. Februar 1776 sturben is, öbernehm he dat Geschäft mit den Dookhannel. Interesseren dö he sik aber för Technik un Astronomie. Tosamen mit den Öllermann Nikolaus Kulenkamp hett he dat Modell vun en Dampmaschien un en Ballon boot. He is en goden Bekannten vun Heinrich Wilhelm Matthias Olbers ween un hett sik dormit ut’neen sett, wat Olbers in de Astronomie utfunnen harr. 1788 is he to’n Senator wählt wurrn. In düt Amt hett he sik vör allen mit den Dieken, den Waterbo, de Füürwehr un de Geschicht vun de Münten befaat. Tosamen mit den Bremer Börgermeester Christian Abraham Heineken hett he vun 1790 bet 1798 een Kaart rutbröcht, wo Bremen to’n eersten Mal nah de nee Wetenschup vun de Trigonometrie up vermeten weer.
Otto Gildemeister

**Otto Gildemeister** (* 13. März 1823 in Bremen; † 26. August 1902 in Bremen) weer Schriever, Senator un Bremer Börgermeester.

Otto Gildemeister stammt af ut de bekannte Bremer Familie Gildemeister. He is de Söhn vun Johann Carl Friedrich Gildemeister un siene twede Fro Tibeta, en Dochter vun den Prediger Johann Jacob Stolz, un de Broder vun Karl Gildemeister. 

Al as en Schöler hett he tosamen mit sien Vader allerhand Klassikers in de düütsche Spraak öbersett. An Aischylos, Horaz, Tibull, Shakespeare, Byron un Ariost hett he sik ranmaakt. Dat Öbersetten vun grote Warken vun anner Völker ehr Dichtkunst hett he ok in sien Tiet as Politiker jümmers mit grote Kunst bedreben. 

1842 güng he to’t Studeren nah Berlin. 1844 is he öberwisselt nah Bonn un 1845 keem he wedder nah Berlin torüch. Studeren dö he Historie, Politik un Volksweertschup. Dat Studium hett he aber nich afslaten. He is 1845 as Redakteur bi de Weser-Zeitung in Bremen inträden. Vun 1850 af an harr he dor dat Seggen. Wat de Politik angeiht, so stünn he up de liberale un konservative Siet. 1852 is he Sekretär bi’n Senat wurrn un 1857 hefft se em to’n Senator maakt. Dat warrt seggt, de grote Johann Smidt harr dat so wullt. As Senator harr he dat mit de Post un mit de butenlandschen Saken to kriegen. Vun 1869 af an weer he Vörsitter vun de *Deputation för Finanzen*. Ok bi de düütsche Politik hett he mitspeelt. Vun 1867 af an hett he för Bremen in den Bundsrat seten. Bi de eersten düütschen Behörden hett he ok mitmaakt. Dor weer he siet 1870 bi dat *Amt för Hannel un Schipperee* mit bi un weer vun 1878 af an Vörsitter vun dat *Amt för Bojen un Baken*. Toeerst hett he vun sien liberal Denken her goot funnen, dat Düütschland nu to en groot eenig Riek tosamenwassen dö, man later, ünner Otto von Bismarck sien Regeren harr he nich mehr groot Lust, in de düütsche Politik mittospelen. Bremer Börgermeester is he Oktober 1871 wurrn un veerteihn Jahr lang bleben. Achterher is seggt wurrn, dat he to vörsichtig un suutjen an de Saken rangüng un männigmal ehrder en Dichter as en Staatsmann weer. Luut Rumbölken weer nich sien Saak un seggt hett he eerst wat, wenn he fraagt wurr. Bloß in dat Jahr 1885 hett he sik bannig insett för dat Deperbuddeln vun den Werserstroom. An’n 11. Februar 1890 hett he as Börgermeester in Bremen Bott geben. De lesten twölf Jahre vun sien Leben hett he mit sien Familie tobröcht un Artikels för dat Daagblatt schreben. Nah korte Krankentiet is he an’n Lungensweer sturben. Sien schönen Graffsteen steiht hüüt noch up den Riensbarger Karkhoff in siene Vaderstadt.
411

## Wat passeert is
* König Hermerich grünnt dat Riek vun de Sueben in Galizien 
* Gespreek twüschen Augustinus un de Donatisten. De ehr Macht warrt torüchschaven
*En Synood in Karthago veroordeelt de Lehr vun Pelagius un sien Folgslüe. Pelagius mutt nah Jerusalem flüchten
* Bi Vienne sleiht Gerontius de Truppen vun Konstantin III., de de Kroon vun Westrom an sik reten hett. He slutt em in de Stadt Arles in. Dor kümmt denn den Kaiser sien General Konstantius hen un öbernimmt dat Kummando. Konstantin III. mutt upgeven un warrt in’n August oder September een Kopp körter maakt. Gerontius bringt sik in Spanien süms an de Siet
* Flavius Jovinus warrt an den Rhien to’n Kaiser utropen. Dor hett he Hölp vun de Franken, de Burgunners un de Alamannen bi. In Tarragona in Spanien gifft dat noch en annern Kaiser. Dor is Maximus to’n Augustus utropen wurrn. Flavius Honorius, de rechtschapen Kaiser in Westrom is, mutt sik gegen jem all dörsetten

## Storven
* Konstantin III., harr de Kroon an sik reten, wurr een Kopp körter maakt
* Enn 411/Anfang 412: Rufinus vun Aquileia, Theoloog un Historiker (* üm 345)
412

## Wat passeert is
*De Westgoten ünner jem ehren König Athaulf treckt vun Italien fudder nah den Süden vun Gallien
*De Bischöpp Lazarus vun Aix-en-Provence un Herod vun Arles weert afsett, vunwegen se dat mit de Lehr vun Pelagius holen döen
*Kyrill warrt Patriarch vun Alexandria
*Ingyō warrt Kaiser vun Japan

## Storven
*Enn 411/Anfang 412: Rufinus vun Aquileia, Theoloog un Historiker (*üm un bi 345)
*Theophilos vun Alexandria, Patriarch vun Alexandria
413

## Wat passeert is
*De Upstand vun den weströömschen Gegenkaiser Jovinus warrt vun de Westgoten ünner jem ehren König Athaulf in'n Updrag vun Kaiser Flavius Honorius dalslahn. Jovinus un sien Folgsmann Sarus weert an'e Siet maakt
*Bonifacius verdeffendeert Marseille gegen de Westgoten, de dor anrückt
*Na Prosper Tiro von Aquitanien warrt dat Burgunnerriek in de Kuntreien üm Worms ümto grünnt vun den König Gundahar
*Sassen treckt nah de Küst vun Nordgallien un fangt an, dor to wohnen
*In düt Jahr (kann aber angahn, datt dat ok eerst 420 weer) fangt de Franken an, sik vun jem ehre Kuntreien an den Nedderrhien her uttobreden. Se deelt sik up in Salfranken un Rhienfranken. Pharamond föhrt de Salfranken bi Köln öber den Rhien. Dat warrt seggt, Pharamond is de eerste König vun de Merowinger, man wiß is dat nich

## Storven
*Üm un bi 413 (oder 405): Prudentius, röömschen Dichter (*348)
Ambrosius

**Ambrosius** is de Naam von

* Ambrosius vun Alexandria († 251), christlichen Theoloog,
* Ambrosius vun Mailand (333–397), Bischop,
* Ambrosius Aurelianus (5. Johrhunnert), britisch Feldherr,
* Ambrosius Camaldulensis (1386–1439), toskaanschen Humanist un Theoloog,
* Ambrosius vun Oelde, Bomeester ut Westfalen,
* Ambrosius Ehinger (1500–1533), düütschen Konquistador,
* Hermann Ambrosius, Komponist,
* Ambrosius Lobwasser (1515–1585), düütschen Politiker un Dichter vun den Psalter vun Genf.

Babenhen is **Ambrosius** en röömschen Binamen.
Meteorit vun Gnarrenborg

De **Meteorit vun Gnarrenborg** is en Meteorit, den an’n 13. Mai 1855 bi dat Dörp Gnarrenborg in’t Düvelsmoor vun’n Heven daalkamen is. De fief Steen, de funnen worrn sünd, bröchen 7250 g op de Waag, de gröttste 2750 g. Se sünd Chondriten vun de Klass H3/L3 ut dat Mineral Olivin. De Iesenandeel is 24,76 Perzent. De grote Meteorit liggt hüüt in’t Mineralogsche Institut an de Universität Göttingen, twee Stück in’t Bargwarksmuseum in Clausthal-Zellerfeld, de Rest liggt wohrschienlich in Britische Naturgeschichtliche Museum in London.

De Meteorit is in dat Moor twüschen Klenkendörp un Augustendorp dalkamen. Vondaag liggt dor de Oort Heinrichsdörp, de aver eerst in dat 20. Johrhunnert grünnt worrn is. Nöömt is de Meteorit na Gnarrenborg, ofschoonst de Oort üm un bi söss Kilometer wied weg is. Dat weer aver de nächste gröttere Oort. Deelwies warrt de Meteorit ok *Meteorit von [[Bremervöör]]* oder *Meteorit von [[Stood]]* nöömt. Dat liggt dor an, dat dat Rebeed 1855 to dat Amt Bremervöör un de Landdrostie Stood höört hett.

## Footnoten
Klaus Wedemeier

**Klaus Wedemeier** (* 12. Januar 1944 in Hof an de Saale) weer vun 1985 bit 1995 Präsident vun den Senat vun de Free Hansestadt Bremen un Bremer Börgermeester.

Ut Hof an de Saale in Bayern is sien Familie 1956 nah Bremen tagen. Dor is he to’n Angestellten bi’n Koopmann utbillt wurrn. Later hett he dat bit to’n Prokuristen vun en Sellschup för dat Boon vun Wohnungen bröcht.

1971 is Wedemeier to’n eersten Mal för de SPD in de Bremer Börgerschup wählt wurrn. 1979 is he Vörsitter vun de Frakschoon vun de SPD in de Börgerschup wurrn. As Hans Koschnick 1985 as Börgermeester vun Bremen Bott geben hett, is Wedemeier em upfolgt.

1987 is he denn to’n eersten Mal as Toppkandidat vun de SPD to de Wahl anträden. Dortieds hett de SPD bloß 0,8 % verloren un de afsoluut Mehrheit vun 50,5 % beholen. 

Bi de neegste Wahl 1991 hett de SPD man bloß noch 38,8 % kregen un to’n eersten Mal siet twintig Jahren nich mehr de afsoluut Mehrheit harrt. Wedemeier hett denn en *Ampelkoalitschoon* upmaakt mit FDP un Bündnis 90/De Grönen. Düsse Koalitschoon is aber in’n Januar 1995 ut’neen braken. De neegsten Wahlen mössen denn vörtrocken weern un bi düsse Wahlen hett de SPD bloß noch 33,4 % vun de Stimmen in Bremen kregen. De CDU is mit 32,6 % to’n eersten Mal dune rankamen. Dor hett Wedemeier Bott geben. Henning Scherf is em denn upfolgt.

## Kiek ok bi
*Bremer Senat
*Senat Wedemeier I
*Senat Wedemeier II
*Senat Wedemeier III
Blomendal (Stadtdeel)

**Blomendal** is een vun de 19 Bremer Stadtdelen. 

## De Stadtdeel un sien Oortsdelen
Blomendal liggt in Bremen-Nord un sett sik tosamen ut de Oortsdelen Blomendal, Rönnebeck, Lüssum-Bockhorn, Farge un Rekum. Mit dat Daal, wo de Blomen in wassen doot, is de Ou ehr Daal mit meent. Lüssum-Bockhorn un Rönnebeck kemen 1907 un 1908 nah Blomendal mit to. Vun 1946 af an gifft dat dat Oortsamt Blomendal, tosamen mit Farge.

## Historie
In de dörtheinte Johrhunnert hebbt de Ridders vun Oumünde de eerste Burg Blomendal op den Burgbarg baven dat Auetal baut, wo hüüt dat Burgwall-Stadion vun’n Blumenthaler SV steiht . 1305 weer de eerste oorkundliche Erwähnung vun Blomendal, as op Grund vun den Fredendikt vun den Bremer Arzbischop Giselbert weer afreeten müss.

## Inwohners
1960 levden in den Stadtdeel Blomendal 31.251 Inwohners; 1974 weren dat 36.463 Inwohners un 1995 weren dat 34.358 Inwohners.
Blomendal (Oortsdeel)

**Blomendal** () is en Oortsdeel vun de Stadt Bremen un höört to den Stadtdeel Blomendal in Bremen-Nord mit to.

## Historie
## Huus Blomendal
De Herren *von [[Aumund]]* hefft in dat 13. Jahrhunnert en Borg boot. As dat Striet mit de Stadt Bremen geef, is de Borg in dat Johr 1305 kaputt maakt wurrn. 1354 hefft de dormaligen Herren *von Aumund*, tohopen mit de Ridders ut de Familien *Stedinge*, *von Schönebeck* un *von der Hude* en nee Borg an anner Stäe upboot. Dat weer en Waterborg in de Aue ehr Daal. Düsse Borg mit Namen *Huus Blomendal* gifft dat hüüt noch. 

Bremen harr dor vun Anfang an siene Fingers mit in’t Speel. 1420 is de Familie *von Aumund* utsturben. In de tokamen Jahren geef dat verscheden Besitters. In dat Johr 1430 weren dat de Herrn *von Borch*. In düt Jahr keem Blomendal nah Bremen. Bremen hett de Borg denn verhüürt an Ridders, de mit de Stadt in’n goden Freden stünnen, oder hett se as Pand afgeben. Vun dat 17. Jahrhunnert af an seet en Bremer Vagt up de Borg. Huus Blomendal weer ok de Setel vun dat *Gericht Blomendal*. 1866 keem dor dat preußisch *Landratsamt* rin. In’n tweten Weltkrieg weer de Borg en Lager för frömde Suldaten, de fungen wurrn weren. Vun 1945 af an wahnden in de Borg Flüchtlingen. Vun 1972 af an is dat Huus Blomendal restaureert wurrn un hüdigendags kann een in de groten Saals vun de Borg wunnerbare Malereen an de Bööns ankieken. Düsse Malereen stammt ut de Tieden vun 1500 bit 1618. In’n Treppenhuus gifft ok noch Malereen ut dat 18. Jahrhunnert.

### Dörp un Kark
Bi dat *Huus Blomendal* geef dat ok Hüser un Lüde, de dor wohnen döen, un so hett de Stadt Bremen 1604 en Karken boot. Den Toorn gifft dat hüdigendags noch. Nah de Kriegen gegen de Sweden hett Sweden 1654 Blomendal vun Bremen öbernahmen, Bremen dröff aber noch en beten mitsnacken. 1715 keem Blomendal denn nah Hannober un vun 1741 af an harr Bremen dor rein gar nix mehr to seggen. Bloß de Haben vun Vegesack is dormals bi de Hansestadt bleben. 1866 keem Blomendal, just so as dat ganze Königriek Hannober, nah Preußen. Vun 1880 af an keem allerhand Industrie nah Blomendal. 1939 is Blomendal denn wedder breemsch wurrn.

## Inwohners
1794 hett Blomendal 36 Füürstäen harrt. 1821 leevden dor 282 Inwohners. 1885 weern dat denn 1.664 un 1905 al 9.315 Inwohners. 1960: 24.534 Inwohners; 1974: 10.467 Inwohners; 1995: 10.053 Inwohners.
Blomendal

**Blomendal** oder **Blomendaal** betekent

* Blomendal, Stadtdeel vun Bremen in Bremen-Noord,
* Blomendal, Oortsdeel vun den Stadtdeel Blomendal.

Kiek ok bi: Blomendol.
420

## Wat passeert is
* 420 oder ok 413: Hertog Pharamond geiht mit de Salfranken öber den Rhien
* In Duisborg warrt een Hoff för den König vun de Franken inricht
* In Ravenna warrt dat Mausoleum vun Galla Placida boot un mit famose Mosaiken utsmückt
* Augustinus verfaat sien Schrift *De Civitate Dei* (Vun Gott sien Staat). In 22 Böker verklaart he sien *Lehr vun de twee Rieken*: Eenmal gifft dat Gott siene Gemeende, un denn gifft dat ok noch den Staat, de ganz up de Eer grünnt is. Augustin seggt, de Staat (man nich de Kark) draff ok Minschen doot maken vunwegen Gott sien Ordnung up de Eer
* De *Jin-Dynastie* in dat Kaiserriek China geiht to Enn. In'n Norden vun dat Land regeert nu de *Wei-Dynastie vun den Norden*, in'n Süden kummt nu de *Liu-Song* an de Macht mit ehr eersten Kaiser *Liu Yu* (''Song Wu-di)
* Üm un bi 420: In dat Riek vun de Sassaniden in Persien weert Christen verfolgt, weil een Bischop eenen Füürtempel tweimaakt harr

## Boren

## Storven
* 30. September: Hieronymus, Theoloog, Bibelöbersetter un Karkenvader (* 347)
* Eunapios vun Sardes, heidnisch Historiker (* üm un bi 345)
* 420 oder 421: Yazegerd I., Grootkönig vun Persien
419

## Wat passeert is
* 29. April: Eulalius, de vun een Deel vun de Karkenlüde in Rom gegen Bischop Bonifatius I. to'n Bischop vun Rom utropen wurrn weer, mutt Rom verlaten. Dor sorgt een Synood för, de vun den weströömschen Kaiser Flavius Honorius inropen wurrn is.

## Boren
* 2. Juli: Valentinian III., Kaiser vun dat weströömsche Riek († 455)

## Storven
414

## Wat passeert is
*Januar: De Westgoten ehr König Athaulf heiraat in Narbonne Galla Placida, de Süster vun Kaiser Flavius Honorius, de he as Börg mitnahmen harr
*In Bordeaux sett Athaulf al wedder Priscus Attalus as Gegenkaiser gegen Honorius in
*Ünner dat Leit vun Athaulf breekt de Westgoten in de iberisch Halfinsel in un nehmt Barcelona in
*Pulcheria, de 15 Johre ole Süster vun den oströömschen Kaiser Theodosius warrt hoch böört to een *Augusta*. In de tokamen Tiet hett se oorntlich wat to Seggen in de Politik vun Ostrom. Theodosius is in düsse Tiet eerst 13 Jahre oolt.
*De christlich Bischop Abdas maakt een Tempel vun Zoroaster twei. As de Lüde dat kunnig weert, gifft dat in de Sassaniden ehr Riek Unroh un Gewalt gegen dat Christendom
*Kumara Gupta I. warrt Baas vun dat Riek vun Gupta in den Norden vun Indien

## Storven
*Synesios vun Kyrene, Bischop vun Kyrene
415

## Wat passeert is
* März: Dat gifft Unroh in Alexandria. Die Liefwacht vun den Patriarch Kyrill vun Alexandria maakt de Philosophsche Hypatia an de Siet
* Juni: Een Synood verhannelt in Jerusalem öber de Lehr vun Priscillian un Origenes un wat de Karken dor vun holen schall. 
* Summer: Wallia warrt nee König vun de Westgoten, as sien Broder Athaulf ümbrocht weer un Sigerich bloß seben Dage an'e Regeeren bleev
* De Westgoten unner jem ehren neen König Wallia sluut een Verdrag mit dat weströömsche Riek unner sienen Kaiser Flavius Honorius
* De Kaiser Theodosius II. vun Oostrom sett den lesten Patriarchen vun de Jöden, dat is Gamaliel VI. af
* Kumaragupta I. warrt König vun Gupta in Indien
## Boren
* üm un bi 415: Priscus, Historiker († vör 472)

## Storven
* März: Hypatia vun Alexandria, Philosophsche
* Summer: Athaulf, König vun de Westgoten
* Summer: Sigerich, de för seben Dage de Westgoten ehr König weer
418

## Wat passeert is
* 19. Juli: Total Sünndüsternis in Spanien, Italien, Grekenland un Lüttasien
* 27. Dezember: Een Deel vun de Karkenlüde in Rom wählt Eulalius to'n Bischop vun Rom un Paapst. Man dat gifft al den Paapst Bonifatius I.
* 29. Dezember: Bonifatius I. warrt in Rom to'n neen Paapst utropen. Kaiser Flavius Honorius grippt em dorbi gegen Paapst Eulalius ünner de Arms. 
* Wallia, König vun de Westgoten, sleiht in den Deenst vun de Römers de Wandalen un de Alanen. De mütt nu utwieken ut den Nordoosten vun Spanien nah Westen un Süden
* Honorius slutt mit de Westgoten een Bundsgenoten-Verdrag un gifft jem Verlööf, datt se in Südgallien wohnen dröövt. Dar fangt denn dat *Riek vun Tolosa* (Toulouse) an
* Theoderich I. warrt König vun de Westgoten
* Oostrom winnt gegen den Araberstamm vun de Lachmiden ünner Mundir I., de an de Grenz vun dat Riek wohnt
* De Jöden vun Menorca mütt ünner Dwang nah dat Christendom öbergahn
* Jin Gongdi folgt sienen Broder Jin Andi up un warrt Kaiser vun China

## Boren
* Üm un bi 418: Yūryaku, 21. Kaiser vun Japan

## Storven
* 26. Dezember: Zosimus, Paapst
*Wallia, König vun de Westgoten
417

## Wat passeert is
* 1. Januar: Konstantius III. heiraat Flavius Honorius siene Süster Galla Placidia
* 18. März: Zosimus folgt Innozenz I. as Bischop vun Rom un as Paapst up
* Pelagius warrt vunwegen falsche Lehr ut de Gemeenschup vun de Kark utslaten

## Storven
* 12. März: Innozenz I., Bischop vun Rom un Paapst
Innozenz

**Innozenz** (latiensch: *de Unschullige*) is de Naam vun düsse Paapsten:

* Innozenz I. (401 bit 417)
* Innozenz II. (1130 bit 1143)
* Innozenz III. (Gegenpaapst, 1179 bit 1180)
* Innozenz III. (1198 bit 1216)
* Innozenz IV. (1243 bit 1254)
* Innozenz V. (1276)
* Innozenz VI. (1352 bit 1362)
* Innozenz VII. (1404 bit 1406)
* Innozenz VIII. (1484 bit 1492)
* Innozenz IX. (1591)
* Innozenz X. (1644 bit 1655)
* Innozenz XI. (1676 bit 1689)
* Innozenz XII. (1691 bit 1700)
* Innozenz XIII. (1721 bit 1724)
416

## Wat passeert is
* Verdrag twüschen de Westgoten un Westrom: De Goten dröövt in Aquitanien wohnen
* Flavius Honorius kriggt den Gegenkaiser Priscus Attalus, de vun Athaulf insett wurrn weer, ünner un schickt em in't Exil up de Liparisch Inseln
* Nutilius Claudius Namantianus verfaat dat Gedicht *De Reditu Situ*. Dor kann een ut sehn, wie dat to düsse Tiet mit de Politik un mit de Religion utsehn dö.
* Dezember: De Maya an de Küst vun Guatemala bekiekt een Dörgang vun de Venus dör de Sünn gegen Oost

## Boren

## Storven
Diesellokomotiv

En **Diesellokomotiv** is en Iesenbahnfohrtüüch, wat vun en Warmsmotor andreven warrt un in’n Gegensatz to’n Driefwagen keen Lüüd befördern deiht.

De Diesellokomotiv is hüüt de häufigste Art von Lokomotiv, wat eerst 1880 dat erste Scheenenfohrtüüch mit Benzinmotoor bi Hanomag buut worden is. Dat grote Probleem weer de Knööföverdragung; de Dieselmotor kunn nich unner Last starten un löppt blots mit en konstante Dreihzahl. Also bruukt man een Kupplung un een Getriebe. Dat sünd de wichtigsten Arten von Knööföverdragung:

**Dieselmechanisch:** Heer gifft dat, as bi dat Auto, een Getriebe mit Tahnräders un mehrere Gänge. Dat warrt hüüt nich mehr verwendet un gifft dat bloots noch in ole Lüttlokomotiven.

**Dieselpneumaatisch:** Heervun geef dat blots een Lokomotiv, de V3201, wat 1927 buut worden is. Disse Lok haar een groten Propeller, wo de Luft tohopenpresst un in Zilinders drückt hett, as den Damp bi de Damplokomotiv.

**Dieselhüdraulisch:** Dat sünd hüüt de meesten Loks von de Düütsche Bahn. Heer beweegt de Motoor een Turbine, wat denn een Ölkreisloop bewegt wo een anner Turbine andrievt un so de Knööf na de Räders bracht waart. Ok bi disse Getriebe gifft dat Wandler, also Gänge, so dat man ünnerschiedlich gau foohrn kann. Disse Getriebe sün recht lütt un licht un hem een gooden Wirkungsgrad, man se sünd ook recht komplizeert.

**Dieselelektrisch:** Heer drievt de Motoor een groten Generator an, un mit de Strom vun dissen Generator loopt denn Elektromotoors an de Achsen. Dat hett nich son gooden Wirkungsgrad, is ober einfach, un dat hem de meesten Loks int Uutland, man ook veel moderne Loks bi uns.

Erst in de 30er Johr vun dat 20. Johrhunnert geev dat de ersten Diesellüttlokomotiven (Kö) in Serie. In disse tied waarn in de USA all groote Dieselloks buut. In'n Krieg geev dat bi uns de ersten grooten Dieselloks föör de Wehrmacht. Un in de 50er un 60er Johr mook de Düütsche Bundesbahn een grootes Diesellokprogramm. Domols weern Loks as de V60, V100, V160 un V200 buut. In de DDR fung dat in de 60ers an, un door waarn denn ook grote Loks ut Russland liefert (V200(ost), 232). Hüüt waarn veel niee Loks vun de veeln Privatbohnen bruukt, un ook in Asien waarn Dieselloks köft. Een wichtige norddüütsche Firma för Dieselloks is Vossloh in Kiel (fröher MaK).
Krüzer

Een **Krüzer** is een Oorlogschipp, wat alleen in de See "krüüzt" un sik dor umkieken deit oder Hannelsscheep opbringen deiht.

De eersten speziellen Scheepe för disse Opgave geev dat int 19. Johrhunnert. Se harrn al Dampmaschinen, over ok noch Segels. Dat weern de **Krüzerkorvetten**, un ut de wurrn de **Panzerkrüzers**, de all meist keen Segels mehr harrn.

Üm de Johrhunnertwend hemm sick **Lütte** un **Grote** Krüzers entwickelt. Damols wurrn ook de oolen Vorderlader-Kanonens vun moderne Deckgeschütze aflööst. Lütte Krüzer harrn in Düütschland 2500-3500 t Deplacemang un kunn 21-23 Knotens loopen.

In'n 1. Weltkrieg wurrn se as Opklärers, Torpedobootafwehrers un Flaggschipp för de eignen Torpedobootverbänn' insett. Se harrn Dampturbinen un kunn all 27 Knotens loopen.
An'n Anfang vun de 1920er Johr harrn Krüzers 6000 t Deplacemang un 8 15-cm-Kanonen in Twillingstoorns. Bald geef dat ook Drillingstoorns.

In dat Flottenafkamen vun Washington wurr fastleggt, wat Krüzers bit 15 cm Kanonkaliber lichte un mit mehr, as 15,5 cm Sware Krüzers sünd.

Na den 2. Weltkrieg wurrn se bloots noch na de Art vun de Wapen indeelt. Hüüt gifft dat bloots noch wenig richtige **Artilleriekrüzers**, man veel **Dwarsmeuhlenkrüzers** un **Raketenkrüzers**.
Asfleth

**Asfleth** weer en Dörp un Karkspeel, dat in Holsteen an de Elv leeg un in den Allerhilligenfloot 1532 tohoop mit Bishorst wegspöölt worrn is.

Vele vun de Inwahners, de na de Floot kene Heimat mehr harrn, hebbt sik in den Oort Neendörp wedder ansiedelt.
Jochen Mähl

**Jochen Mähl** (* 15. September 1827 in Niendörp; † 4. Juli 1909 in Kiel) weer en plattdüütschen Schriever.

Mähl is as Söhn vun en Buurn in Niendörp in Holsteen boren worrn un wull Paster warrn. Sien Vader weer en Buur, de ok en Melkhannel na Hamborg hen bedreev. Sien Dichtergaav harr he vun sien Moder af, de de Dochter vun’n Lehrer un Organisten in dat Dörp weer. Doch nadem sien Vader fröh dood bleven is, schull dat nix mehr warrn mit em as Paster. Mähl weer vun 1845 bet 1848 na’t Lehrerseminar in Sebarg wesen. 1848 weer he as Freeschärler un Dragoner in’n Sleswig-Holsteenschen Krieg dorbi. Sien Broder Chrischan is in de Slacht bi Idstedt doodbleven. Siene Breven an siene Bruut (de Dochter vun’n Kanter Delfs in Sebarg, ehr Broder weer de Maler Moritz Delfs) ut disse Tiet sünd uns nableven. Disse Tiet prääg em un vele vun siene Warken speelt in disse Tiet. 1851 warrt he Lehrer in Sebarg un 1854 Schoolmeester in Reinfeld. In Reinfeld bleev he ok bet to sien Penschoon 1889.

Al jümmer harr he sien Leev för de plattdüütsche Spraak pleegt un Predigten för’n Paster Paulsen ut Kropp schreven. Ok de Bibel wull he översetten. Generalsuperintendent Jensen ut Kiel hett em jümmer wedder opmuntert, dissen Plan wieder to verfolgen. Veel harr he översett, doch fardig worrn is se nich. Dor weer eenfach nich noog Afsatz aftosehn.

Een poor vun siene Böker sünd sogor in annere Spraken översett worrn, to’n Bispeel in’t Nedderlandsche.

## Warken

* *Stückschen ut de Mus’kist: 1. Tater-Marikn : Ein Bild aus dem Volksleben*. Mentzel, Altno 1868.
** *Stückschen ut de Mus’kist: 1. Tater-Mariken. Ein Bild aus dem Volksleben.* 2. Uplage, Mentzel, Altona 1869. (Google)
* *Stückschen ut de Mus’kist: 2. Jean. Lütj Denkmal*. Mentzel, Altno 1869. (Google)
* *Stückschen ut de Mus’kist: 3. Fanny, oder: Wat sik hebben schall, dat kriggt sik doch*. Mentzel, Altno 1869. (Google)
* *Stückschen ut de Mus’kist: 4. Lütj Anna oder En Stückschen von Em un Ehr.* Meißner, Hamborg 1871. (Google)
* *Reineke Voss : Ut frier Hand*. Mit en Vörwoort vun R. von Liliencron. Cotta, Stuttgart 1878. 
* *Holsteinisches Bauernleben*. Teknungen vun Carl Schildt, Text vun Joachim Mähl. Meißner, Hamborg 1894.
* *Geschichten frisch ut Leben un deep ut Hart*. Meißner, Hamborg 1896.
* *Don Quixote : En plattdüütsch Volksbook*. översett vun Jochen Mähl na *[[Don Quijote]]* vun Cervantes, Rutgeven vun Fritz Wischer. Lühr & Dircks, Garn 1909.
* *De lebennige Dodenkopp un annere Vertelln*. Lühr & Dircks, Garn 1919.
* *Klaskreih un ander vertellen*. Bearbeidt vun Hermann Boßdorf. Hermes, Hamborg 1919.

## Literatur

* Ludwig Schröder: *Joachim Mähl*. in: *De Eekbom*. Berlin, 1902, Johrgang 20, Nr. 4. 
* Albert Schwarz: *To Jochen Mähl sinen 80. Geburtsdag*. in: *De Eekbom*. Berlin, 1907, 137-138. 
* Johann Hinnerk Fehrs: *Joachim Mähl*. in: *Niedersachsen*, 1909, 14, 425. 
* Irmgard Spiering: *Joachim Mähl, ein niederdeutscher Erzähler*. Bechstein, Wertheim an’n Main 1930.
* Wilfried Burkhardt: *Joachim Mähl : Ein Reinfelder Schulmann und bedeutender niederdeutscher Dichter*. Sülvstverlag, Reinfeld 1989. 

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Schnitger

**Schnitger** is de Familiennaam von

* Alexander Schnitger (1958–2020), nedderlandschen Generaalleutnant,
* Arp Schnitger (1648–1719), düütschen Orgelboer,
* Franz Caspar Schnitger (1693–1729), düütschen Orgelboer un Söhn vun Arp Schnitger,
* Franz Caspar Schnitger jr., düütschen Orgelboer un Söhn vun Franz Caspar Schnitger,
* Hans Schnitger (1915–2013), nedderlandschen Hockeyspeler,
* Harry Schnitger (* 1969), düütschen Fotograaf,
* Heinrich Schnitger (1925–1964), düütschen Mediziner un Utfinner,
* Johann Georg Schnitger, düütschen Orgelboer un Söhn vun Arp Schnitger,
* Lara Schnitger (* 1969), nedderlandsche Künstlerin.

Kiek ok bi: Snitger, Schnittger, Schnittker, Schnitker.
Franz Caspar Schnitger

**Franz Caspar Schnitger** (* 15. Oktober 1693 in Neefeld; † 5. März 1729 in Zwolle) weer een Orgelboer.

He weer een vun de Söhns vun den famosen Arp Schnitger un een Broder vun Johann Georg Schnitger. 

Dat kann seggt weern, datt düsse Orgeln vun em sünd:

* Vollenhove, 1720
* Zwolle (Michaelskarken), 1721, tosamen mit sien Broder nah Plaans vun sienen Vadder
* Alkmaar (Grote St.-Laurenzkarken), 1725
* Drobak in Norwegen, 1725
* Grunneng (St.-Martini-Karken), 1730. Hier hett he anfungen un de ole Orgel ümboot, man he kunn dor vunwegen sienen Dood nich mit to Enn kamen. Nah sienen Dood hett Albertus Antonius Hinsz (ok:Albert Antonius Hinsch) siene Warkstäe öbernahmen un denn ok de Arbeit an düsse Orgel in Grunneng to Enn bröcht.

In Alkmar hett Franz Caspar Schnitger up Andringen vun den Stadt-Orgelspeler Gerhardus Havingha eenen Verdrag mit de Stadt slaten, dat he de goot beropen *Haghebeer-Orgel* gründlich renoveren scholl. He hett dat so verstahn, datt he in den olen Kasten een ganz nee Orgel mit nu 56 Registers inboot hett. Up düsse Aart hett de dortiets moderne norddüütsche Orgeltyp sienen Intog nah Holland holen, nahdem he dör de Arbeiten vun Johann Caspar sienen Vadder Arp al bit nah de Provinz Grunneng kamen weer. Dat bedüde dat Enn vun de ole hollandsche Tradition vun den Orgelboo, besunners, as 1725 mit Johannes Duyschot de leste Verträder vun düsse Tradition sturben weer.
ASCII

**ASCII** is 'n Afkörten för "**''A**merican **S**tandard **C**ode for **I**nformation **I**nterchange*" (Amerikaansch Standardkode för Informatschoons-Uttuusch).

In'n [[Reekner]] warrt Teken dör Tallen kodeert. ASCII is 'n [[Tekensett]] vun 128 Tekens mit Groot- un Lüttbookstaven, Leerteken, Tallen, Satz-, Sünner- un Stüertekens. Druckbor sünd 95 Tekens:


*'ASCII-Tekensett (mit Leerteken):'''

```
!"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?
@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_
`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~
```


De ASCII-Standard bruukt akraat een Byte per Teken. Dat gifft em siet 1967, un Opfrischen warrt tolest 1986 maakt.

Vondaag gifft dat ok anner Tekensetten, t.B. Unicode (UTF) oder ANSI.
Lully

**Lully** betekent

* Lully, Gemeen in’n Kanton Freiburg, Swiez,
* Lully, Gemeen in’n Kanton Waadt, Swiez,
* Lully, Oort in’n Kanton Genf, Swiez,
* Lully, Gemeen in dat Département Haute-Savoie, Frankriek.

**Lully** is de Familiennaam von

* Jean-Baptiste Lully (1632–1687), franzööschen Musikus un Komponist,
* Jean-Baptiste Lully (1665–1743), franzööschen Musiker,
* Jean-Louis Lully (1667–1688), franzööschen Musiker un Kumponist,
* Louis Lully (1664–1734), franzööschen Musiker,
* Raymond Lully, Theoloog un Schriever.
Eckernföör

**Eckernföör**, ok *Eckernför*  (, , selten ok *Ekernførde* un *Egernfjord*, Synnejysk: *Nysted*) is en Stadt in’n Kreis Rendsborg-Eckernföör in dat düütsche Bundsland Sleswig-Holsteen un liggt an de Oostsee. Eckernföör is ok bekannt as en Badeoort. In Eckernföör wahnt üm un bi 23.000 Lüüd. Hüüt snackt de Eckernförers vör allen Hoochdüütsch, avers ok Plattdüütsch un Däänsch.

## Verkehr

Eckernföör liggt an de Bahnlien Kiel–Flensborg. Dör Eckernföör dör löppt de Bundsstraat 76 vun Kiel in’n Süüdoosten na Sleswig in’n Westen. De Bundsstraat 203 löppt vun Rendsborg in’n Süüdwesten dör Eckernföör na Kappeln in’n Noorden.

Vun’n 8. Januar 2008 af an hett de Stadtverwalten vun Eckernföör anfungen, de Oortsschiller uttotuuschen mit ne’e tweesprakige Oortsschiller op de ok de plattdüütsche Naam blangen dat hoochdüütsche *Eckernförde* steiht.

## Footnoten


## Weblenken

* http://www.panoramio.com/map/#lt=54.470842&ln=9.834570&z=4&k=1&a=1&tab=1 Eckernföör op Panoramio
* http://www.eckernförde.de Website vun de Stadt Eckernföör
Saint-Dié-des-Vosges

**Saint-Dié-des-Vosges** [sɛ̃.dje.de.ˈvoːʒ] is ene Stadt in den Bezirk Vosges in Lothringen (Frankriek).

## Geografie

Saint-Dié-des-Vosges, ene Stadt mit bi 25.569 Inwahners (1999), liggt an’n Stroom Meurthe.

## Historie
* 1507 *[[Cosmographiae Introductio]] * (Martin Waldseemüller)

## Beröhmte Lüüt ut Saint-Dié-des-Vosges
* Jules Ferry, Politiker
* Yvan Goll, Dichter

## Attraktschonen
* Katedraal
* Sankt-Martin Kirche
* Sankt-Rochus Kapell
* Museum Pierre-Noël
* Textilfabrik Claude et Duval (Le Corbusier)
* Freeheitstorm (1989)

## Hoochscholen

Siet 1993 hett Saint-Dié-des-Vosges een Universitätsinstitut

(fr. *Institut universitaire de technologie*).
* Elektrotechnik
* Elektronik
* Computer

## Partnerstäder
Saint-Dié-des-Vosges is en Partnerstadt vun:
* Arlon (Belgien)
* Cattolica (Italien)
* Crikvenica (Kroatien)
* Friedrichshafen (Düütschland)
* Lowell (USA)
* Meckhe (Senegal)
* Ville de Lorraine (Kanada)
* Zakopane (Polen)

## Weblenken

*  Stadt Saint-Dié-des-Vosges
*  Institut universitaire de technologie
Barock

Dat oder de **Barock** (ut franzöösch *baroque*, wat vun dat portugeesche *barrocco* herkümmt un anunvörsik *scheefe Parl* bedüden deit) is de Tiet vun um un bi 1600 bit um un bi 1750 un besunners de Kunst in düsse Tiet. Dat Barock folg up de Renaissance.

Dat gifft de *Bokunst* vun dat Barock (Bernini, Palladio, Schlüter, Bähr, Bröder Asam, Neumann) de *Steenhauerkunst* (Bernini, Schlüter), de *Maleree* (Rembrandt, Caravaggio, Rubens, van Dijk, Frans Hals, Velásquez), *Literatur* (Shakespeare, Andreas Gryphius, Grimmelshausen, Lope de Vega, Cervantes, Defoe, Swift), un de *Musik vun dat Barock* (Bach, Händel, Lully). In de Tiet vun dat Barock leev ok de Orgelboer Schnitger.
Hallig

**Halligen** sind lütje, nich indiekte Inseln in dat nordfreesche Wattenmeer vör de Noordseeküst vun Sleswig-Holsteen.

De Halligen sünd man jümmers 7 bit 956 Hektar groot und deelwies Reste vun Eilannen de in Stormfloten ünnergahn sünd oder Opswemmungen vun de Noordsee.

Wohn- und Arbeitshüser staht op meterhoge, opschüttete Högeln, de Warften.

Blots bannig wenig Lüüd wahnt op de Halligen. Se verdeent sik seers Ünnerholt meist dörch Besökers und Veehtocht.

Dat gifft teihn düütsche Halligen. De bewirtschafteten sünd Nordstrandischmoor, Gröde, Oland, Langeneß un Hooge.
Un denn gifft dat noch de lüttjeren Halligen Habel, Südfall, Süderoog, Norderoog un de Hamborger Hallig.

## List vun de Halligen
Düütsche Halligen:

* Langeneß:  956 ha, 16 Warften, um bi 110 Inwohners, mit’n Lorenbahn mit Oland verbunnen.
* Hooge:  574 ha, teihn Warften, um bi 120 Inwohners
* Gröde:  227 ha, twee Warften, söbentein Inwohners
* Nordstrandischmoor:  175 ha, veer Warften, 18 Inwohners. Lorenbahn na’n fasten Wall, lüttje School
* Oland:  96 ha, een Warft, um bi 30 Inwohners, Lorenbahn na Langeneß un den fasten Wall
* Süderoog:  60 ha, een Warft, twee Inwohners
* Südfall:  50 ha, een Warft, Vogelschutzstatschoon
* Hamburger Hallig: 70 ha, een Warft, keen Inwohners, dat Gasthuus is in’n Summer besett, de Hallig is mit en Damm mit den fasten Wall verbunnen.
* Norderoog: 9ha, keen Warft, de Vogelstatschoon is dör’t ganze Johr besett
* Habel:  7 ha, een Warft, keen Inwohners, de Vogelstation is in’n Summer besett

Dänische Halligen:

* Jordsand: siet 1999 överswemmt
* Mandö: hett siet 1937 en Diek