open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stendal

**Stendal** is de Kreisstadt von’n Landkreis Stendal in Sassen-Anholt. Se is ene vun de gröttsten Städer in de Olmark. De Hansestadt Stendal liggt an de Uchte. Dor gifft dat vele Buwarken ut de Gotik, to’n Bispeel Karken un dat Roothuus. Stendal is de Stadt, ut de Johann Joachim Winckelmann, de Begrünner vun de Archäologie keem. Dat St. Katharinenklooster is vundaag dat Olmärkisch Museum. In Stendal gifft dat ok dat Theater vun de Olmark Stendal. De Schrieversche Irina Korschunow wörr hier boren. Stendal hett siet 1859 ene Iesenbahnverbindung na Meideborg.
Pärnu

**Pärnu** (dt. Pernau) is ene Hobenstadt mit um un bi 45.000 Inwahners in Eestland.

Pärnu is dat wichtigste Seebad in Eestland. In’t Stadtzentrum gifft dat de Elisabethkark, de Katharinenkark, de Rode Toorn, de Villa Amende un dat Tallinner Door. De Stadt hett en groten Yachthoben. Hier gifft dat dat David-Oistrach-Festival.

De Stadt is 1241 vun’n Düütschen Orden grünnt wurrn. Pärnu is Liddmaat vun de Hanse ween (as iesfree Hoben bannig wichtig in Livland). Siet de Livlannschen Krieg höör de Stadt to Sweden, noh den Noordschen Krieg keem se to’t Russ’sch Riek. De Universität Derpt weer hier vun 1699 bet 1710 un hett hier hüdigendags en Kolleg.
Viljandi

**Viljandi** (haugdüütsch: Fellin) is ene Hansestadt in Eestland. Viljandi is de Hööftstadt vun'n Kreis Viljandi in'n Södossen vun Eestland, in'n eestensch Deel vun Livland.
Siet dat 13. Johrhunnert hörte de Stadt to de Krüüzrüters. 1224 begunn de Bu vun de Ordensborg, de ene Tied de grötste in't Baltikum gäld. 1238 kreeg Viljandi de Stadtrechten vun'n Ordensmeester Wilhelm von Schurborcht. Anfang vun't 14. Johrhunnert worr Viljandi Leed vun de Hanse. Vijandi weer ene Tied lang poolsch. In't 19. Johrhunnert weer se ene vun de för den eestensch Nationalismus wichtigste Steder. In Viljandi is de Juli dat Volksmusikfestival. 
Vandage is hie de Verein der Deutschen in Viljandi.

## Weblenken
Goldingen

**Goldingen** (lettsch *Kuldīga*) is ene Stadt mit 11768 Inwahners (2016)  in’t södwestelk Lettland. De Stadt is de Hööftstadt vun’n Kreis Kuldiga.
Kuldīga worr dat eerste Mol 1242 genannt. De Stadt keem 1368 in de Hanse. Vun 1596 bet 1636 weer Kuldīga de Hööftstadt vun’t Hartogdom Kurland vun de Düütsche Orden.

Een vun de grötste Waterfälle in Europa is hier.
Limbazi

**Limbaži** (Lemsal) is ene Hansestadt nördöstelk vun Riga mit 7805 Inwahners (2016). De Stadt om ene Bischopsborg kreeg al in't Medeloller de lübsch Stadtrechten. Se weer in't Rebeet vun de Düütsche Orden. So is Limbaži ene vun de öllsten Städer in Livland. Limbaži is so nördelk as Visby in Sweden un Aberdeen in Schottland.
Limbaži is twüschen de Stadt Wolmar un't Meer.
Cesis

**Cesis** (inst Wenden) is ene lütte Stadt an de Aa in Livland in Lettland mit 2818 Inwahners (Stand 2016). In't Medeloller weer hie ene Borg vun de Livländer Orden, wo de Landmeester för Livland weer. Cesis worr noh lübsch Recht Stadt.
Cesis weer an de Hansestrat vun Riga noh Tartu.
Siet 1889 gifft dat hie ene Isenbohn.
In de St. Johanniskark, de gröttste Kark in Livland is to't Bispeel Wolter von Plettenberg begraven. Cesis is as ook de Städer Valmiera, Limbazi un Straupe dicht bi in de Niege Hanse. Disse Städer weern inst in de Hanse. Cesis is vandage ene Kreisstadt.
Valmiera

**Valmiera**, inst Wolmar, is ene Hansestadt in de Nörden vun Lettland, in Livland, bi Estland. Se liggt an de Fluss Gauja bi de Gauja-Natschoonalpark.

Die Stadt kreeg dat lübsch Stadtrecht in't 14. Johrhunnert un weer denn ene belangrieke Hansestadt. 

Valmiera harr de Düütsche Orden un anner Länner as Herren. Vun de ole Stadt is blots de Simeonskark bliwen.

Vandage gifft dat hie dat *Deutsche Haus Luca*.
Straupe

**Straupe**, inst Roop is ene lütte Hansestadt in Livland in Lettland. Straupe weer in’t Middelöller in’t Rebeet vun de Düütsche Orden.  
As ok de Städer Limbaži, Cesis un Valmiera in 50 km Radius is de Stadt in de Niege Hanse. 484 Inwahners (2015).
Werben

**Werben** is en lütte Hansestadt in de Verwaltungsgemeinschaft Arneburg-Krusemark in den Landkreis Stendal in de Olmark in Sassen-Anholt. De Stadt wörr 1005 dat eerste Maal nöömt, weer wiels se an de Ilv liggt, för den Hannel un’t Handwark belangriek.

In den Dörtigjohrigen Krieg weer Werben vun sweedsche Soldaten besett.
Dat gifft ene Fähr na Havelberg. In Werben leevt 900 Inwahners.

De PLZ is 39615 un dat Auto-Kennteken SDL. 

## Weblenks

* Siete mit Lage vun de Stadt
Telligte

**Telligte** (hoochdüütsch *Telgte*) is ene lüttje Stadt an de Eems in’t Mönsterland in Noordrhien-Westfalen. Dor leevt up 90,6 km² üm un bi 19.528 Inwahners. Telligte liggt 15 km in’n Oosten vun Mönster. De Stadtrechten hett Telligte al 1238 kregen. En Deel vun Telligte is Wesbiärm. Ostbiärm is en Darp, wat ene egen Gemeente is. De Bischop vun Mönster harr in’t 16. Johrhunnert korte Tied siene Residenz in Telligte. Bekannt is de Stadt vunwegen dat röömsch-kathoolsche Hilligdom vun Maria. Dat gifft ene *Marienwallfahrt* vun Ossenbrügge noh Telligte. Günter Grass hett dat Book „Das Treffen von Telgte“ schreven. Dor geiht dat üm Schrievers ut de Tiet vun den dörtigjöhrigen Krieg, as Andreas Gryphius, Paul Gerhardt un annere, de to en Drepen in düsse Stadt tohopen kaamt.
Telligte is in de Niege Hanse.
Üsseler

**Üsseler** is ene lütte Stadt mit 16.000 Inwahners in’n Süden vun Neddersassen. Se liggt in’n Landkreis Nuurten twüschen Göttingen un Lippe noh bi de Barglanschap Solling un Hessen. Üsseler hett en historisch Stadtzentrum mit en Roothuus ut de 17. Johrhunnert un Fackwarkhüüs. Üsseler is in de Niege Hanse. Üsseler weer in’t Middelöller in’t Hartogdom Brunswiek. De Stadt un de ehemaalsche Borg warrn in dat 13. Johrhunnert but.
In Üsseler is de evangelsch-luthersche Johanneskark ut’t 13. Johrhunnert. In de Kark sün enige Kunstwarken.
Reynke de Vos

**Reynke de Voss** is de Hööftfigur vun en Reeg vun Fabeln ut'n Medeloller.

In de Fabeln geiht dat üm de Voss Reynke, de vun Leuw Keunig Nobel inbestellt ward, vun wegen dat de Wulf Isengrim eem verscheeden Vergahn vörholt, de Wulf lett verscheeden Beester vörpetten, üm de Vergahn vörtodregen. De Vos bewiest dorbi obers jümmer weer, dat sien Slauheet Stärk överdrapt.

De Fabel mookt jümmer weer Anspeelen op de Adel un de Karkenlü, so dat se as en Satire op de ole Sellschapsornen vun't Medeloller anseihn werrn kann.

En vun de eersten Varianten is de olfranzeusch *Roman de Renart* vun Pierre de Saint-Cloud, de twüschen 1175 un 1250 entstanden is. Een plattdüütsch Variatschon werr 1498 in Lübeck schreven. Op dit Book stütt sik ok dat Versepos vun Johann Wolfgang von Goethe vun 1794 un een Prosastück vun Johann Christoph Gottsched.
Fabel

De Begreep **Fabel** (vun latiensch: *fabula* Vertellen, Sage) meent en in Versen oder Prosa verfaat Vertelln mit belehrende Afsicht, in de Deerter, Planten oder anner Fabelwesen minschliche Egenschapen hebben. De Dramatik vun de Fabelhanneln teelt op en belehrende Slusspointe, en Moral, hen.

As Schöpper vun de europäschen Fabeln gellt Äsop, den sin Wark över Phaedrus, Babrios un Avianus Ingang in dat medelollerlich Europa funn. Fabelliteratur etableerte sik vör allen in de Tied vun'n Humanismus.
Ok in Indien geev dat Fabeln (Pancatantra).

Wichtige Fabeldichter sünd Hans Sachs, Jean de La Fontaine, Jean-Pierre Claris de Florian, Christian Fürchtegott Gellert oder Magnus G. Lichtwer ween. Gotthold Ephraim Lessing billt den Afsluss vun de klassische düütsche Fabeltraditschon. In Russland weer Iwan Krylow een vun de wichtigsten Fabeldichter.

## Fabelnamen

In de Deerfabeln hebbt de Fabeldeern all en charakteristisch Fabelnaam.

Fabelnamen in de germansche Fabeltraditschon

*Aadboor - Stork
*Adelheid - Goos
*Äugler - Kniepen
*Bellyn - Widder
*Bokert - Bever
*Boldewyn - Esel
*Bruun - Boor
*Ermelyn - Vosssch
*Gieremund - Wulfsch
*Grimbart - Grevel
*Henning - Hahn
*Hinze - Kater
*Isegrim - Wulf
*Hinze - Kater
*Kratzefuß? - Hohn
*Lamp - Haas
*Lütke - Kraan
*Lynx - Luks
*Markart - Häher
*Martin - Aap
*Merkenau - Kreih
*Murner - Katt
*Nobel - Leuw
*Petz - Boor
*Pflückebeutel? - Raav
*Reynke - Voss
*Tybbke - Aant
*Wackerlos - Hund
Nyköping

**Nyköping** is ene Stadt in de swedsch Landschap Södermanland.
Nyköping liggt mier denn ene Autostund södelk vun Stockholm.

In de Stadt läwen 31.000 Inwahners, de gesamte Gemeente hett 49.000 Inwahners.

In de Warken vun Saab-Ana wehrn Autos makt.

In Nyköping liggt de internatschoonale Flughoben Skavsta (ook: Stockholm-Skavsta). Dat is en alternativ Flughoben. Nyköping is in de Niege Hanse.
Callao

De peruansche Hobenstadt **Callao** hett 830.728 Inwahners (Stand 1. Januar 2004) op en Fläck vun 146,98 km². De Inwahners nennt sick sülvs „Chalacos“.

Callao billt mit Lima en urban Eenheet, is obers politsch en separate Region vun Peru.

## Weertschap

In de Stadt ward ünner annern petrocheemsche Produkten, Düngermiddel, Textilien un Ledderwaren produzeert.

De Hoben vun Callao is en vun de wichtigsten Fischeree- un Hannelshobens vun Södamerika un mookt 75 % vun de Im- un Exporten vun Peru ut. He besitt utdehnte Köölhuus-Kapazitäten un en Reeg Dröögdocks.

Wichtigste Exportgöder vun de Haven sünd Eerdöl, Kopper, Iesen, Sülver, Zink, Blie, Buumwull, Zucker un Kaffe.

## Geographie

Vör de Küst liggt en poor Inseln, *La Isla San Lorenzo*, *Isla El FrontÃ³n*, de *Islas Cavinzas* un de *Islas Palomino*, wo en grotte Seeleuwen- un Seevagelkolonie in en nohbi intakten Ökosystem levt.

## Historie

Callao weer 1537 vun Francisco Pizarro an de Callao-Bucht grünnt un weer gau de wichtigste Hoben för den spanschen Hannel an'n Pazifik. In de Tied vun dat Vizekeunigtum werrn veele Göter ut de Rebeeten vun Peru, Bolivien un Argentinien mit Mulis över de Anden un över den Hoben vun Callao no Panama bracht, wo se över Land an den Atlantik transporteert un wieder no Spanien bracht worden.

In't 16. Johrhunnert weer de Hoben Utgang vun en poor spaansche Expeditionen in den Pazifikruum, obers ok mierfack vun ünnerscheedlich ingelsche un nederlannsche Piraten angrepen, ünner annern Francis Drake, Tom Cavendish, Jorg Spitberg un Jacob Clerk. An'n 28. Oktober 1746 weer de Stadt dör en swor Eerbeben un een Tsunami zerstört un üm 5000 Minschen bleven dood, eentig 200 Inwahners kemen mit'n Leven dorvun.

De Vizekeunig José Manso de Velasco lett de Stadt weeropbuen un en Feste (*Castello de Real Felipe*) buen, de an de Küst överhalv vun de Hoben to'n Schutz vun de Stadt steiht.

To de Tied vun de södamerikansch Befriensorlog tegen Spanien werr Callao stark ümkämpt. 1823 lannt Simón Bolí­var in Callao un dree Johr laater in't Jahr 1826, as Peru ar en unafä¤ngig Land weer, verseukt de Spanier eer freuhere Kolonie weer an sik to rieten un de Hobenstadt antogriepen. Dat weer obers ahn Spood.

1851 weer de eerst Isenbohnstreck vun Södamerika twüschen Callao un Lima but.

An'n 24. Mai 1940 weer de Stadt weer vun en swor Eerbeben bedropen.

An'n 28. April 1947 weer Thor Heyerdahl vun Callao ut to sien eerste Expedition mit de Kon-Tiki startet.

An de Küst liggt dat Colegio Militar Leoncio Prado, de peruansche Militär-Hoogschool, de ok en wichtig Rull in de Roman *La Ciudad y los Perros* (1962) vun den peruanschen Schriever Mario Vargas Llosa speelt.

Hüüt is in Callao en Militärgefängnis, in den ünner annern de Föhrer vun de Rebellengrupp Sendero Luminoso Abimael Guzmán un de wegen Korruptschoon veroordeelte freuhere Baas vun'n Sekerheetsdeenst ünner Präsident Alberto Fujimori Vladimiro Montesino inhafteert sünd.

1966 ward de Natschoonale Technische Universität in Callao grünnt.
Skanör med Falsterbo

**Skanör med Falsterbo** is en vun de södelkste Öört in Sweden. Skanör med Falsterbo is en lütte Deel mit 7000 Inwahners vun de rieke Gemeente Vellinge bi Malmö in Schonen in Sweden. Skanör weer in de Hansetied för de Vörarbeedung vun Soltherringe belangriek. De swedsche Architekt Alfred Grenander weer in Skanör. Skanör med Falsterbo is in de Niege Hanse.
En Deel vun de Oort is Falsterboev.
Osterburg

**Osterborg** () is en lütte Hansestadt in den Landkreis Stendal in de Olmark in noorden Sassen-Anholt. Osterborg is siet 1208 ene Stadt. Vun’t 13. Johrhunnert weer de Stadt in Brannenborg. In den Dörtigjohrigen Krieg wörr de Stadt verwüüst.
Haselünne

**Haselünne** oder ok **Lünne** is de öllste Stadt in’t Emsland in Neddersassen. Haselünne weer in’t Medeloller en Hoff vun’t Klooster Corvey in Höxter. Haselünne is an de Hase un hett 13.141 (Stand: 31. Dez. 2020) Inwahners up en Rebeet vun 159,43 km². Haselünne weer lang in’t Fürstbisdom Mönster. In Haselünne sün Omnibusse vun de Emsländische Iesenbahngesellschaft, de Verbindungen noh annere Gemeenten in’t Emsland sün.

## Weblinks

* Offizielle Siet vun de Stadt Haselünne
* Hüüsverteeken vun de Stadt Haselünne
Lippstadt

**Lippstadt** is ene Hansestadt in’n Kreis Saust in Medelwestfalen an de Lippe. De Daagblatt is de Patriot. In de late Hansetied weer Lippstadt luthersch, wat vandage ganz anners is. En Deel vun Lippstadt is Lipperode, wat bet 1947 in’t Land Lippe weer. De Hella KGaA Hueck & Co. is hie. Hie gifft dat en Isenbohn vun Patterbuorn noh Düsseldörp. In Eickelborn is de Klinik für Psychiatrie un dat Westfälische Zentrum für Forensische Psychiatrie. Lippstadt is de Stadt ut de de rechtskatholsche *schwarze Brief* is.

Anton Praetorius, Martin Niemöller, Karl-Heinz Rummenigge, Michael Rummenigge un Udo Ulfkotte sünd ut Lippstadt.
Ibig

**Bad Ibig** (hoochdüütsch *Iburg*) is ene lütte Stadt in’n Landkreis Ossenbrügge in’t westelk Neddersassen an de Grens to Noordrhien-Westfalen. 

Bet 1932 weer de Stadt in de egen Landkreis, män is vandage in de Landkreis Ossenbrügge. In de Tied vun’t röömsche Riek vun de düütsche Natschoon weer de Stadt in’t Fürstbisdom Ossenbrügge un weer vun 1100 de Oort, wo de Bischöpe läwten. Denn in Hannober, wat vun 1866 en Deel vun Preußen weer. Vun 1254 un siet 1959 is Ibig ene Stadt. Siet 1967 heet de Stadt Bad Ibig.
Evangeelsch-reformeerte Kark

De **Evangeelsch-reformeerte Kark** (kumpleet Naam: *"Evangeelsch-reformeerte Kark – Synode van de reformeerte Karken in Bayern un Noordwest-Düütschland"*) is de eenzige blot reformeerte Kark vun de *Evangeelsche Kark in Düütschland* (EKD). De Evangeelsch-reformeerte Kark is een lütte Kark, män in vele düütsche Länners. De meeste Liddmaten vun disse Kark sünd in Neddersassen, besünners in Oostfreesland un de Graafskupp Bentheim. Bannig wenige Gemeenten kehmen vun de Hugenotten as de in Hannober un Cell, wat Verenigungen vun düütsche un Hugenottengemeenten weern.

De Kark hett hör Hööftseet in Leer. Präsident van de Kark (dat is sowat as'n Bischop) is Jann Schmidt.

## Evangeelsch-reformeerte Kark in [[Bayern]]
De gröttste Gemeenten vun de evangeelsch-reformeerte Kark in Bayern sün de St. Martha-Gemeente in Nürnbarg, de Gemeente Leipzig un de Gemeente München-Isarvorstadt. 
Dat gifft ok lütte düütsche Gemeenten in Bayern in Schwabach, Herbishofen (inst zwingliansch), München-Neuperlach, Marienheim, Bad Grönenbach (inst zwingliansch)  ,Bayreuth un de ut ene Hugenotten- un ene düütsche Gemeente 
entstanden Gemeente Erlangen. Dat gifft ungarsche Gemeenten in München un Nürnbarg.
De lütte Gemeenten vun de Kark, de nich in Bayern sün, sün de Chemnitzer Gemeente, de vun Hugenotten gründ'te Stuttgarter Gemeente un de Wallonsch-Nederlannsche Gemeente Hanau (*Översettung vun de Nam vun de Gemeente*).
San Francisco

**San Francisco** is mit 776.773 Inwahners de veertgröttste Stadt vun de US-amerikansche Bundsstaat Kalifornien.

## Geografie
San Francisco liggt in’n Noorden vun Kalifornien an de San Francisco Bay an de Küst vun’n Pazifik. Dorüm is dat Klima ok dat heele Johr dör sünnerlich mild mit koolen Sommern fast ahn Regen un warmen Wintern.

De Stadt liggt blangen de San-Andreas-Stören un is dorüm en Risikorebeet för Eerdbeven.

## Inwahners
San Francisco hett no de Zensus vun 2000 776.773 Inwahners. Mit 6.400 Inwahners pro Quadratkilometer is de Stadt en vun de Städer mit de gröttste Inwahnerdicht vun de USA. 50 % vun de Inwahners sünd Witte, 31 % Asiaten, 14 % Latien-Amerikaners un 8 % Swatte.

## Historie
Fröher leeven de de Indianer vun den Stamm vun de Muwekma Ohlone in de Bucht vun San Francisco.

1776 keemen de eersten Europäer in dat Rebeet, in dat hüüt de Stadt liggt. Dat weern spaansche Missionaren, de en Kark but un eer Siedlung no Franz vun Assisi *San Francisco de Así­s* naam hebbtt.

Dör de Mexikansch-Amerikansch Krieg keem de Stadt 1846 in’n Besitt vun de USA. In de Kalifornsch Goldruusch, de 1848 anfungen hett, prospereerte de Stadt un wuss dörbi vun üm 900 op över 20.000 in een Jahr.

An’n Morgen vun de 18. April 1906 weer de Stadt vun en Eerbeven un en Füer, dat dör dat Beben utlöst weer, toschannen komen. Meest ward de Antahl vun Doodsoppern op 700 taxeert, en poor Bornen spreken vun en dree- bit veermol högere Tahl.

1945 weer de Charta vun de Vereenten Natschoonen hier entworpen.

In de 1960er vun dat 20. Johrhunnert weer de Stadt en Zentrum vun alternativ Bewegungen as de Hippies. De Hippiebewegung hett 1967 in’n *Summer of Love* eern Hööchpunkt in de Stadt. Sünnerlich de Studenten vun de University of California in Berkeley hebbt dor Influss hebbt.

Siet de 1970er weer de Stadt ook en Zentrum vun Homosexuelle, sünnerlich in de Castro District. De Stadt gellt bit hüüt as „de“ homosexuell Stadt vun de USA.

To’n Enn vun dat 20. Johrhunnert weern de Stadt un dat Silicon Valley blang de Stadt Zentrum vun de Informationstechnik.

### Seihnswürdigkeeten
* *Exploratorium* (Science Center)
* *Golden Gate Park*
* *[[Golden Gate Bridge]]*
* *[[Telegraph Hill]]* mit *[[Coit Tower]]*
* Haven un *[[Fisherman’s Wharf]]*
* *[[Alcatraz]]*
* *[[Cable Car]]* (Straatenbohn)
* *[[Transamerica Pyramid]]*
* *[[Lombard Street]]*
* *[[Painted Ladies]]*

### Sport
San Francisco hett twee groote Sportmannschoppen:

* San Francisco 49ers (American Football)
* San Francisco Giants (Baseball)
Marienmünster

**Marienmünster** is en Stadt in Noordrhien-Westfalen un höört to den westfäälschen Kreis Höxter.

De Stadt Marienmünster worr de 1. Januar 1970 dör de Verenigung vun de dovör sülfständigen Titularstäder Bredenborn un Vörden un de Gemeenen Altenbergen, Born, Bremerberg, Eilversen, Großenbreden, Hohehaus, Kleinenbreden, Kollerbeck mit Langenkamp, Löwendorf mit Saumer, Münsterbrock mit Abtei un Oldenburg un ok Papenhöfen mit Bönekenberg maakt. De Stadtverwaltung is in Vörden.

Marienmünster hett över 5000 Inwahners.

## Gemeenraat

De 22 Sitze vun de Gemeenraat sün so:

* CDU 12 
* SPD 3 
* UWG 4 
* WGB 3

## Buwarken

* Marienmünster hett de Abtei Marienmünster mit en kunsthistorisch wichtigen Orgel.
* Slott Vörden, mit schmucken Slottpark.
Jörk

**Jörk** () is en Oort in de Gemeen Jörk in’n Landkreis Stood in Neddersassen. Jörk is de Hööftoort vun Oolland, wat en vun de gröttste Obstanborebeden in Europa is.

Jörk liggt as Stratendörp an de Landsstraat 140 un is indeelt in Westerjörk (westen von de Krüzung mit de K&nbsp;26) un Oosterjörk (oosten von de Krüzung mit de K&nbsp;26). Ok en Deel von Achterdiek un Gehrden warrt to Jörk totellt.

## Geografie

Jörk is een von de söven Gemeendelen von de Gemeen Jörk. De annern sünd: Bossel, Eestbrügg, Hoov, Königriek, Loodkup un Moorenn.

## Historie

### Verwaltungsgeschicht

De Oort weer vör 1885 Deel von dat Amt Jörk un weer denn in’n Kreis Jörk. 1932 is dat an’n Landkreis Stood kamen.

### Inwahnertall

## Politik

### Börgermeesters

* –30. Juni 1972: Hinrich Schleßelmann

## Kultur un Seihnswürdigkeeten

In Jörk warrt jümmer an dat twete Wekenenn in’n Advent bi de Börgeree Wiehnachtsmarkt fiert.

### Buwarkens
In’t heel Oolland finnt sik good erhaltene ole Fachwarkhööv mit Prunkpoorten, de Ollanner Doren.

Ankiekensweert is ok dat Raathuus - de Gräfenhoff - de en Historie hett, de bit in’t 12. Johrhunnert trüchgeiht. Sünnerlich de Trokamer in’n eersten Stock is good un original erhalten.

## Weertschop un Infrastruktur

Jörk gellt na dat Regionale Ruumordnungsprogramm as Grundzentrum för de Öörd in de Ümgegend.

### Ünnernehmens

In de Straat *Westerjörk* hett de Volksbank Stood-Cuxhoben en Filiaal.

### Ver- un Entsorgung

För dat Afwater is de Afwaterverband Oolland un Geestrand mit dat Klärwark Wetterndörp tostännig.

## Lüüd

* Elton, TV-Entertainer

## Footnoten



## Weblenken

* Oollanner Blötenfest (hoochdüütsch)
* Oollanner Blötenkönigin (hoochdüütsch)
Dollar

**Dollar** is de Naam vun de Geldsoort vun en poor Länner. Dat Teken $ steiht för den Dollar. De Naam leet sik vun de Daler af.

De Dollar is de Naam vun de Couranten in den USA (USD), Kanada (CAD), Australien (AUD), Niegseeland (NZD), Singapur (SGD), in Hongkong (HKD), op de Bahamas, op Barbados, in Belize, op de Bermudas, in Brunei, Fidschi, Guyana, Jamaika, Liberia, Namibia, op de Salomonen, in Simbabwe, Taiwan un in Trinidad un Tobago.

Dat Dollarteken is en swungene S-Lien mit twee parallelen piellieken Lienen. Dat Teken ward toeerst in Mexiko för de Peso bruukt. De Lüüd schreeven *P<sup>s</sup>* för Peso, mit de Tied fing dat *s* obers an, to domineern un ward över dat *P* schreeven, so dat dat bald kuum mier to erkennen woor un denn as en Lien schreeven ward. As de USA denn unafhängig warrn, hebbt se dat Symbol ut Mexiko övernommen. Se hebbt dat obers ümdüüt un mit twee Lienen schreeven, dat de Lienen nich vun en *P* kummt, man vun en *U*. Dat Teken weer so as Verbinnen vun US (de Afkörten för *United States*) düüt.

De annern Länner, in de mit Dollar tahlt ward, hebbt de Naam all vun de USA övernommen.

In niegere Tekensätz ward dat Dollar-Teken meest mit een pielliek Lien dorstellt.

## Kiek ok

* Cent, Euro, Peso.
Euro

De **Euro** (Symbol €) is de Geldsoort vun de Europääsche monetäre Union. He warrt vun de Europääsche Zentralbank kontrolleert un is de offiziell Betahlmiddel vun dörteihn vun de Staaten in de EU un süss Staaten, de nich in de EU sünd.

De Euro gellt siet 1999 as Bookgeld. An’n 1. Januar 2002 werr de Euro ok as Bargeld – Münten un Banknoten – inföhrt un löste de fröher in de deelnehmenden Länner gülligen Müntteken af. Een Euro is ünnerdeelt in 100 Cent.

Disse Länner hebbt den Euro as nieg Geld inföhrt:

* Belgien (inföhrt as Bookgeld 1999/ inföhrt as Bargeld 2002)
* Düütschland (1999/2002)
* Finnland (1999/2002)
* Frankriek (1999/2002)
* Grekenland (2001/2002)
* Irland (1999/2002)
* Italien (1999/2002)
* Luxemborg (1999/2002)
* Nedderlannen (1999/2002)
* Österriek (1999/2002)
* Portugal (1999/2002)
* Spanien (1999/2002)
* Slowenien (2007/2007)
* Malta (2008/2008)
* Zypern (2008/2008)
* Slowakei (2009/2009)
* Eestland (2011/2011)
* Lettland (2014/2014)
* Litauen (2015/2015)

En poor Staaten hebbt bi dat Geld Tosamenslüss mit Staaten hatt, de nu de Euro inföhrt hebbt, un hebbt dorum ok offiziell de Euro annahmen:

* Andorra
* Monaco
* San Marino
* Vatikanstadt

Annere Staaten hebbt de Euro inföhrt, ahn dat de EU tostimmt hett:

* Kosovo
* Montenegro

De Staaten Däänmark, Sweden un Grootbritannien hebbt sik entschieden, den Euro vöreerst nich intoföhren.

Buten vun Europa hebbt ok en poor Rebeden de Euro inföhrt. Dat sünd de franzöösch Överseedépartements Franzöösch-Guayana, Guadeloupe, Martinique, Mayotte un Réunion un de Rebeeten Saint-Pierre un Miquelon.

In dat Johr 2007 ännert sük de Weertsieden van de Euro-Münten. Bi de 10-, 20- un 50-Cent-Stücken wiest denn en Europakoort ahn Lännergrenzen und de Werttallen sünd anners ünnerleggt. Bi de Euro-Stücken is de Europakoort denn ok ännert. 1-, 2- un 5-Cent-Münten wurd aber nich ännert.

## Weblenken

* Euro - Noten un Historie (hoochdüütsch un engelsch)
Goralen

**Goralen** (poolsch Górale) sün en lütten poolsche Stamm in de Tatra in de Söden vun de Bezirk Kleenpolen an de slowaksche Grens. In de Slowakei läwt se in Orava, Kysuce un de Zips.
Städer, wo Goralen läwen, sün Nowy Targ un Zakopane in Kleenpolen. In de Tweete Weltkrieg geev dat ene Germaniseerungsakschoon mit de Naam *Goralenvolk*.
Polanen

De **Polanen** (Polanie) weern en ursprünglik Stamm vun de Polen. De Naam harr de Bedütung *Lannmänner* oder *Buern*. Dat geev ok en Abodritenstamm un en Ostslawenstamm mit de Naam Polanen. 

De Hööftoort weer dat Darp Gnesen. De anner Zentren vun de polansche Staat weern Ostrów Lednicki, Posen un Giecz. Popiel, Siemowit, Lestko un Siemomysł weern de historisch kloren Hartögen vun de Polanen. Denn kregen se ok Kujawien, Grootpolen un Masowien un vereenigten sik mit anner Stämm.
Noh de Polanenstaat keem vun 960 de polaansche Piasten-Dynastie, vun Mieszko I., de sik tegen de sassisch Graf Wichmann II. verdeffenderen müss.
Dat gifft de Hypothese, dat se in't Land twüschen Oder un Wießel wannerten.
Masowier

De *Masowier* (poolsch: Mazowszanie) sünd en westslawisch Volksstamm vun den  Polen ut Masowien in Polen. Konrad vun Masowien reep den düütschen Orden in't Land. Frederic Chopin weer vun hie. Vundaag snackt se Masowisch, wat in den Bezirk Masowien snackt warrt. De gröttste Stadt in Masowien is vundaag 
Warschau, wat ok de Hööftstadt vun den Bezirk Masowien is. De annern groten Stader sünd Radom un Płock.
Bund Evangelisch-reformierter Kirchen Deutschlands

De **Bund evangelisch-reformierter Kirchen Deutschlands** is siet 1928 ene kalvinistisch Freekark mit de Zentrale in Brunswiek. De Liddmaten sün Gemeenten in Brunswiek, Bückeburg, Dresden, Göttingen, Hamborg un Stadthagen.
De Gemeenten in Göttingen, Stadthagen, Bückeburg, Brunswiek un Dresden worrn vun Hugenotten gründ't.
De evangelsch-reformeerte Kark in Hamborg weer ene Verenigung vun de Hugenottengemeenten in Hamborg un Altno un de düütsche reformeerte Gemeenten in Hamborg un Altno.
* Siete vun de Gemeente in Brunswiek
* Siete vun de Gemeente in Dresden
* Siete vun de Gemeente in Göttingen
* Siete vun de evangelsch-reformerte Kark in Hamborg
Evangelische Brüder-Unität

De **Evangelische Brüder-Unität** is ene evangelsche Freekark, de 1722 vun düütschsprakige Flüchtlinge ut Mähren in Herrnhut in de Lausitz gründt worr. Siet lange Tied gifft se de Andachtsklenner Losungen herut, vandage ok in vele Spraken. De Evangelische Brüder-Unität hett traditschonell en relativ grote Arbeit in anneren Eerddelen.

De Gemeente in Berlin-Neukölln is ut de Fusion vun ene vun de öllste Gemeenten, ene tschechsche un ene düütsche worrn. De Gemeente in Berlin-Midde, de Gemeente in Ringe un veele anner Gemeenten sün noh de Krieg gründt worrn.
Ringe

**Ringe** is ene lütte Landgemeente in't düütsche Bunnsland Nedersassen, an de nederlannsche Grens.
En Deel vun Ringe is Neugnadenfeld, wat 1946 för *Vertriebene* gründ't worr. Do is ene Kark vun de Evangelische Brüder-Unität. Ringe höört ten Bezirk Weser-Ems.
Johann-Vanotti-Gymnasium Ehingen

Dat **Johann-Vanotti-Gymnasium Ehingen** vun't Lann Baden-Württemberg liggt in Ehingen an de Donau in Württemberg.

De School worr vun Benediktiner gründ't. Ok lang later harr de katholsche Kark dor en Konvikt Bedütung för de Schol.
De School harr vandage ca. 1000 Schöler un harr veele Richtungen.

Beröhmte Lü ut dese Schol:

* Andreas Eschbach, Schriever
* Michael Guggemos, Juso-Bundesvörsitter (1986 bet 1988)
* Walter Kasper, Kurienkardinal
* Franz Kiraly, jüngste Abiturient in de düütsche Narkriegshistorie (mit 14 Johr)
* Oswald Metzger, Grönen-Politiker
* Johannes Baptista Sproll, Bischop un NS-Gegner
* Konrad Weiß, Schriever
* Hermann Weller, Indolog un Latinist
* Heinz Wiese, ehemaalsche CDU-Liddmaat vun de Bunnsdag
Ludwigsgymnasium (Saarbrücken)

Dat **Ludwigsgymnasium Saarbrücken** is de öllste Schol in’t Saarland. Dat Ludwigsgymnasium worr 1604 vun Ludwig II. von Nassau-Weilburg, Fürst in Saarbrücken, grünnt.

Se gellt as dat Muster-Gymnasium in’t Saarland, un de humanistische Bildung harr grote Belang. Dat geev un gifft en humanistisch Deel mit Latien, Franzöösch un Greeksch un en ol-niesprakelk Deel mit Latien, Franzöösch un Ingelsch as Fremdspraken. De twete Fremdspraak Franzöösch weer ene saarländsche Sünnerheit, wiels dat en Staatsverdrag twüschen Düütschland un Frankriek geev.
Siet de Scholjahr 1991/1992 gifft et ok en blots niesprakelk Deel mit Spraken Franzöösch-Ingelsch-Spaansch.

Vandage sünd hier över 850 Schöler.

Willi Graf, de in de *Weiße Rose* weer, mek hier 1937 sien Abitur.
Balve

**Balve** is ene westfälsche Stadt mit 12.000 Inwahners in'n Märkischen Kreis in't Sauerland. Balve weer inst in de *Grafschaft Arnsberg* un in't kurkölnisch Hartogdoom Westfalen. Balve is in de Niege Hanse. Dat gifft de Theorie, dat Balve in de Thidrekssaga, de skandinavsche Variante vun't Nibelungenleed nömmt is.
Nieheim

**Nieheim** is ene lütte Hansestadt in'n Kreis Höxter in Ostwestfalen-Lippe in Noordrhien-Westfalen in Düütschland. Nieheim is en Luftkuroort un hett 8000 Inwahners. Nieheim hett de enige westfälsche Beek, de in en *Gewölbesystem* ut de Medeloller löpt. Hie is de Gesamtdüütsche Bildungsstätte vun de Düütsche Jugend in Europa, de Jugend vun de Bunn vun de *Vertriebenen*. De Buwer vun de Freedenskark in Hiroshima, de Jesuit Hugo Makibi Enomiya-Lassalle, kehm ut Nieheim.
Niggenroe

**Niggenroe** () is en lütte Hansestadt in’n Märkischen Kreis un in’t Märkisch Suerland. Se hett mehr as 12.000 Inwahners. Hier gifft dat de Hönnetalbahn na Unna un dat Waldstadion.

## Weblenken
Aulen

**Aulen** () is ene Stadt in dat Mönsterland in’n Noorden vun dat düütsche Bundsland Noordrhien-Westfalen. Se höört to’n Kreis Warnduorp in’n Regierungsbezirk Mönster. Wegens de Industrialiseerung worr Aulen ene Industrie- un Bargbustadt. Dat Bargwark Westfalen geev dat bet 2000. Aulen weer lang in’t Ruhrrebeet. Aulen liggt an de Isenbohn vun Builefeld noh Mönster un vun Builefeld in’t Ruhrrebeet. Aulen liggt twüschen Biäkem un Hamm.

## Boren in Aulen
* in’t 14. Jahrh.: Johann vun Aulen, Wiehbischop vun Köln
* 1571: Peter Kleikamp. He is 1615 anschulligt wurrn, he harr as en Warwulf Ossen un Schaap reten. He is in en Prozess as Töverer verordeelt un up'n Brandstapel verbrennt wurrn. 
* 1773: Clemens August Droste to Vischering, Arzbischop vun Köln (b. in Aulen-Vorhelm)
* 1783: Caspar vun Geismar, he wüss dat aftowennen, dat de Stadt Weimar vun Napoleon sien Truppen in Dutt leggt un utplünnert wurr. 
* 1791: Katharina Sibylla Schücking, Dichtersche
* 1878: Elisabeth Tombrock, hett den Oorden „Missionsschwestern von der unbefleckten Empfängnis“ grünnt
* 1862: Augustin Wibbelt, westfäälsch-plattdüütschen Schriever (b. in Vorhelm)
* 1902: Alfred Kitzig, Grafiker
* 1925: Imo Moszkowicz, Regisseur, Schriever un Schauspeler, vun den 5. März 2006 af an Ehrenbörger vun Aulen
* 1952: Wendelin Wiedeking, Vorstandsvörsitter vun de Porsche AG
* 1973: Nova Meierhenrich, Moderatorsche un Schauspelersche
* 1983: Alexander Klaws: En vun de Winners bi „Deutschland sucht den Superstar“ (Düütschland söcht den Superstar)
Burchard Christoph von Münnich

**Burchard Christoph Graaf von Münnich** (* 19. Mai 1683 in Neenhuntorp in de Graafschop Ollnborg; † 16. Oktober 1767) in St. Petersborg in Russland) weer en düütschen Ingenieur, Politiker un Generalfeldmarschall. He deen toeerst in de franzöösche Armee. Later stünn he in Deensten vun Hessen-Kassel un vun Russland.

Friedrich II. vun Preußen meende, he weer „de Prinz Eugen von de Russen“, Katharina II. nöömde em as „den Vadder von dat russische Riek“, un in den Romaan von Melchior Vischer ward he as „Ingenieur, Feldherr und Hochverräter“ betekent. He weer de Söhn von den Diekvogt Anton Günther von Münnich, de up den Mönnikhoff Neenhuntorp bi Berne läävde un wegen siene Verdeenste um den Diekbo an de Werser un an de Hunte von den däänschen König in den Grafenstand hieft woor.

## Leven
Burchard Christoph leerde al as Jung’ all de Arbeit un Sorgen um Dieken, Siele un Schlengen gründlich von sienen Vadder kennen. Darna woord he Offizier un nehm unner Prinz Eugen an den Spaanschen Arvenkrieg deel. Siene Waterbo-Kennisse kemen em goot topass, as he vun den Hessen-Kasselschen Landgrafen Karl den Updrag kreeg, enen Kanal vun den sien nee Stadt Sieborg na Kassel hen to boen. Korte Tiet weer he as Generaal in Deensten von den sassisch-polnischen König August, un denn mellde he sik in Petersborg bi den Zar Peter den Groden. De stellde em as Generalleutnant un Baas von all siene Festungs- un Waterbowarken in. Münnich bode den Ladoga-Kanaal. Dat weer domaals en Wark, över dat de ganze Welt sik wunnern muss. Mit 49 Jahr woor he Generalfeldmarschall, broch dat russische Heer in de Reeg, nehm de Sassen, Polen un Franzosen de Stadt Danzig af, joog de Törken ut Russland herut un woor in den russischen Grafenstand upnahmen. Bi den Striet um de Fraag, well de neegste Zar weern schull, woor he Premierminister. Aver bold darna leet de Zarin Elisabeth I. em wegen Hoochverraat to’n Dood veroordelen. De Dodesstraaf woor in levenslängliche Verbannung na Sibirien umwannelt. Na 20 lange Jahren keem he wedder free. As he al 79 Jahr oolt weer, settde Katharina II. em noch eenmaal as Generaaldirektor von all russische Havens un Kanaals in.
Na Neenhuntorp un Ollnborg, wor he sik den Christoffer-Hoff kofft harr, keem he nich mehr hen. He sturv mit 84 Jahr un woor up sien Goot Luna bi Dorpat bisett. In de Petersborger Eremitage steiht ene Büst von den Mann, den sien Naam vele Russen, aver man wenig Ollnborgers kennt.
Maximiliansgymnasium München

Dat **Maximiliansgymnasium** is en humanistisch Gymnasium vun den Staat Bayern in München in dat vörmolige Alternativen-Veedel Schwabing, wat vandage en CSU-Landdagswahlkreis is. Dat Maximiliansgymnasium gifft dat siet 1849 un is ene vun de öllsten un beröhmtesten Scholen in München. Franz Josef Strauß möök hier 1935 sien Abitur.

## Weblenken

* Websteed vun't Maximiliansgymnasium München (hoochdüütsch)
Unserdeutsch

**Unserdeutsch** is neben Namibia-Kökendüütsch de tweete Pidginspraak, de op Düütsch baseert. Dat is so liek to't Hoochdüütsch vun Düütschland, dat een seggen kann, dat dat en Dialekt vun de Hoochdüütsche Spraak is. Dat is meist dootbleven, dat gifft vundaag weniger as 100 Lüüd, de dat noch snacken, all in Papua-Neeguinea. Unserdeutsch harr en grote histoorsche Bedüden för de relativ grote Kreoolspraak Tok Pisin.

## Literatur

* Mühlhausler, Peter, 1977. Bemerkungen zum "Pidgin Deutsch" von Neuguinea. In: Molony, C., Zobl, H., Stolting, W. (eds.), "German in Contact with other Languages", Kronberg, Scriptor Verlag, p. 58-70
* Mühlhäusler, Peter, 1984, "Tracing the roots of pidgin German", in: "Language and Communication" 4 (1): 27–57.
* Martin Pütz, Habilitationsschrift, Universität Duisburg
* Craig Volker, "Rabaul Creole German Syntax. Working Papers in Linguistics", University of Hawaii 21:153-189, 1989
Münnich

**Münnich** is de Familiennaam von

* Anton Günther von Münnich (1650–1721), düütschen Böverdiekgreev,
* Burchard Christoph von Münnich (1683–1767), düütschstämmigen Generaalfeldmarschall un Politiker in russ’sche Deensten,
* Ferenc Münnich (1886–1967), ungaarschen Politiker,
* Johann Rudolf von Münnich (1678–1730), ollnbörgschen Diekgreev un Kanzlieraad,
* Karl Ludwig Münnich (1890–1984), düütschen Dichter,
* Karl-Otto Münnich (1925–2003), Perfesser an de Universität Heidelbarg,
* Michael Münnich (* 1963), düütschen Radrennfohrer,
* Ralf Münnich (* 1964), düütschen Mathematiker,
* René Münnich (* 1977), düütschen Rennfohrer, Rennstallbesitter un Ünnernehmer,
* Richard Münnich (1877–1970), düütschen Musikwetenschopper un Musikpädagoog,
* Sascha Münnich (* 1977), düütschen Sozioloog,
* Wilhelm Münnich (*Guillermo Münnich*; 1876–1948), chileenschen Dokter un Politiker.

**Münnich** betekent ok

* Münnich Motorsport, düütschen Motorsportrennstall,
* Münnich, düütsch-russ’sch Eddelfamilie.
Romani

**Romani** is en indoeuropääsche Spraak oder Grupp vun Spraken vun de Roma in Europa un anneren Eerddelen. Se höört to de indoarische Spraken. Gröttere Minnerheiten, de disse Spraak snackt, sünd in Bulgarien, Jugoslawien, Rumänien, de Slowakei un Ungarn. Romani is in Düütschland anerkannte Minnerheiten-Spraak. 

De Dialektgruppen sün, mit Länners (unvullstännig):

* Nordliche Konglomeration (Finnland, Düütschland, Frankriek, Italien)
* Nordöstliche Dialektfamilie (Polen, Russland)
* Nördliche Zentrale Dialekte (Polen, Slowakei, Tschechien)
* Südliche Zentrale Dialekte (Ungarn)
* Vlach-Dialektfamilie (Grekenland, Russland, Bulgarien, Rumänien, Serbien) *inklusive [[Kalderash]] un [[Lovari]]* 
* Südbalkan I-Konglomeration (Noordmakedonien, Serbien, Törkie, Bulgarien)
* Südbalkan II-Familie (Noordmakedonien, Bulgarien, Rumänien)
Pälzisch

**Pälzisch** is en hoochdüütsche Dialekt vun't *Westmitteldeutsch* in Rhienland-Palz, Hessen, Frankriek, dat Saarland un Baden. De Subdialekten vun't Pälzische sün Westpfälzisch in'n Saarpfalzkreis, Frankriek un Rhienland-Palz, Pensilfaanisch in de USA, Vorderpfälzisch in de Palz, Kurpfälzisch in Hessen un Baden, to wat ok dat Mannemerische hört, un tominst inst ok dat *galizisch-pfälzisch*e. Pennsilfaanisch is en Dialekt, de in de USA snackt ward un ook anner süüddüütsche un ingelsche Elemente hett. De gröttsten Städer, in de pälzisch snackt ward, sün Ludwigshafen, Mannem un Kaiserslautern. En ähnelk Dialekt is dat Hessische. In en bannig lütten Deel vun't nördelke Rhienland ward ook Pälzisch snackt, män nich in Mainz. Dat Pälzisch hett de Sünnerheet, dat hie de Fruen dat genus neutrum hebben. De beröhmteste Autoren op Pälzisch weern Franz von Kobell un Paul Münch. En Bispeelsatz vun't Pfälzisch is *In de Palz geht de Parrer mid de Peif in die Kerch.* In't Pälzisch ward *wo* mit den Bedüden *, de* bruukt. Pälzisch worr lang ok in veele Därper in Osteuropa snackt. De anner Rheinfränkische Dialekte sünd Hessisch un Südrheinfränkisch.

## Dat Woort ''wesen'' (sinn), vergleken mit annere Spraken

## Weblenken

* Siete vun ene Pennsilfaanisch-Gesellschap in Düütschland
Ludwig Münstermann

**Ludwig Münstermann** (* 1575?, † 1638/1639?) weer en beröhmte Hamborger, villeicht aber ok Bremer Bildhauer, de to Graaf Anton Günthers Tieden vele Kunstwarken in de Karken von de Graafschup Ollnborg tostannen brocht hett. 
As annerwegens in Düütschland de Dörtigjohrige Krieg in’n Gang weer, kunnen de Karkengemeenden in dat Ollnborger Land sik dat leisten, ehre Karken mit nee'e Altaren, Kanzeln un Epitaphen smuck maken to laten. 

Münstermanns Kunstwarken höört to dat Beste, wat de Manierismus in Nordwestdüütschland vörbrocht hett. Veele, to’n Bispell de Kanzeln in Hohenkarken, Roonkarken, Schwei, Olenesch un Berne oder de Altaren in Varel, Blexen un Tossens, sünd na’n tweten Weltkrieg reinefeert woorn.

## Literatur
* Martha Riesebieter: *Ludwig Münstermann. Ein Beitrag zur Geschichte der frühen niederdeutschen Barockplastik.* Verlag Klinkhardt & Biermann, Berlin 1930.
* Peter Königfeld, Günter Goege, Klaus Thönes: *Die Farbigkeitder Bildwerke Ludwig Münstermanns*, in: Hans-Herbert Möller (Hrsg.): *Restaurierung von Kulturdenkmalen. Beispiele aus der niedersächsischen Denkmalpflege* (= *Berichte zur Denkmalpflege*, Beiheft 2), Niedersächsisches Landesamt für Denkmalpflege|Niedersächsisches Landesverwaltungsamt – Institut für Denkmalpflege, Verlag CW Niemeyer, Hameln 1989, ISBN 3-87585-152-8, S. 286–292.
* Wilhelm Knollmann, Dietmar Jürgen Ponert, Rolf Schäfer: *Ludwig Münstermann*. Isensee Verlag, Oldenburg 1992, ISBN 978-3-89442-134-2.
* Holger Reimers: *Ludwig Münstermann. Zwischen protestantischer Askese und gegenreformatorischer Sinnlichkeit*. Jonas Verlag, Marburg 1993, ISBN 978-3-89445-152-3.
* Dietmar Jürgen Ponert: *Münstermann, Ludwig.* In: *Neue deutsche Biographie (NDB)*, Band18, Verlag Duncker & Humblot, Berlin 1997, ISBN 3-428-00199-0, S. 545 f.
* Dietmar J. Ponert und Rolf Schäfer: *Ludwig Münstermann*, 2 Bände (Text- und Tafelband). Verlag Schnell & Steiner, Regensburg 2016, ISBN 978-3-7954-3166-2.
* Rolf Schäfer: *Münstermann – Bilder.* Isensee Verlag, Oldenburg 2017, ISBN 978-3-7308-1398-0.

## Weblenken
* Münstermann in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek
* Ludwig Münstermann in dat Kulturportal Werser-Eems
* Personennaamdatei
Hessisch

**Hessisch** is ene hoochdüütsche Dialektgrupp, de ähnelk ten Pfälzisch is. De Dialekt hett de Formen Nordhessisch, Osthessisch un Mittelhessisch. 

Nich in't ganze Hessen ward Hessisch snackt. De Komödianten Badesalz snacken een Mischmasch vun Hessisch un Standardhoochdüütsch.
Holsterhuusen (Essen)

**Holsterhuusen** is de veertgröttste Stadtdeel vun Essen. Holsterhuusen liggt twüschen Frohnhuusen un Rüttenscheid. Holsterhuusen hett ene Ünnergrunnbohn noh Gelsenkiärken. In Holsterhuusen is de medizinisch Fakultät vun de Universität Duisborg-Essen. Hie is ok dat Universitätsklinikum. Holsterhuusen is de Deel vun Essen wo de School Beatae Mariae Virginis is. Dat is en Gymnasium un ene vun de gröttste allgemeenbildend Schoolen in Noordrhien-Westfalen. 
Holsterhuusen weer inst in de Gemeente Borbeck. Dat weer noh de Krieg dat gröttste tosammenhangen Wedderupburebeet in Westdüütschland. Dor Holsterhuusen geiht de Autobahn 40, inst Bundsstraat 1.
Münstermann

**Münstermann** is de Familiennaam von

* Albert Münstermann (1930–2013), düütschen Heimaatpleger,
* Carl von Münstermann (1843–1930), düütschen Inschenör,
* Dieter Münstermann (* 1969), Swiezer Footballtrainer,
,
* Henricus Münstermann († 1537), düütschen Preester,
* Joseph von Münstermann (1773–1842), düütschen Politiker,
* Lasse Münstermann (* 1979), düütschen Snookerspeler,
* Ludwig Münstermann (1560/1575–1638/1639), düütschen Bildhauer un Holtsnittjer,
* Paul Münstermann (1932–2010), düütschen Narichtendeenstler,
* Per Christian Münstermann (* 1999), düütschen Radrennfohrer,
* Peter Münstermann (* 1956), düütschen Politiker,
* Willi Münstermann († 1982), düütschen Ünnernehmer un Mäzen.
Helmstidde

**Helmstidde** is ene Stadt in de Deuregio Ostfalen in Nedersassen. Se is Kreisstadt vun’n Landkreis Helmstidde. In Helmstidde hett de Deuregio ok dat Ostfälische Institut, vun de dat Informatschoonsblatt Ostfalenpost is. Vun Helmstidde na Sassen-Anholt geiht de historisch Iesenbahn Ostfalen Courier. In Helmstidde, wat in de Niege Hanse is, is de IKK Ostfalen.

Helmstidde harr inst ene Universität, de vun't Königriek Westfalen oplööst wörr, män dat gifft hier noch de *ehemalige Universitätsbibliothek*. Helmstedt liggt twüschen de Autobohn 2 un de Elm in’t brunswieksch Land. Helmstidde liggt an de fröhere Grens twüschen de Düütsche Demokraatsche Republiek un de Bundsrepubliek Düütschland. Hier is vundaag dat Zonengrenzmuseum. 

In Helmstidde leben 25.389 Inwahners (Stand: 30. Juni 2005) up een Flach van 46.97 km².

## Websteden
Katharineum

Dat **Katharineum** in Lübeck is vundaag en deelwies humanistisch Gymnasium.
Dat worr 1531 grünnt, wiel de Karkornen vun Johannes Bugenhagen in Kraft treed. De eerste Rektor weer Hermann Bonnus.

De School liggt to’n groten Deel in de historisch Buwarken vun dat ehemaalsche Franziskanerklooster St. Katharinen. 
Dat Katharineum is dat Vörbeld för de School, op de Hanno Buddenbrook in Thomas Mann sien „Buddenbrooks“ geiht.

Beröhmte Schöler:

* Miguel Alexandre
* Friedrich Christian Benedikt Avé-Lallemant
* Werner Bergengruen
* Hans Blumenberg
* Mathieu Carrière
* Ernst Curtius
* Theodor Eschenburg
* Jürgen Fehling
* Emanuel Geibel
* Rudolf Heberle
* Joachim Jungius
* Heinrich Mann
* Thomas Mann
* Erich Mühsam
* Friedrich Overbeck
* Gustav Radbruch
* Fritz-Dietlof von der Schulenburg
* Werner von Siemens
* Theodor Storm

:* ok beropen: dat Krippenspeel in de St.-Aegidien-Kirch
Hameln

**Hameln** is ene Hansestadt in Neddersassen an de Werser. Se hett 58.000 Inwahners un is för de Saag över de Rattenfänger Bunting, de Carl Zuckmayer literarisch bearbeit hett, beröhmt. Dat gifft hie de Stadtbohn 5 noh Hannober. In de Nutied weer Hameln in't Königriek Hannober un anner Welfenstaaten. In Hameln weer ene grote Militärbasis vun Grootbritannien.
In Hameln is de Rattenfängerhalle. In Hameln gifft dat de Bank BHW, inst *Beamtenheimstättenwerk*. Grote Delen vun't Stadtzentrum sün ut't Medeloller. Kunsthistorisch belangrieke Buwarken sün bannig veele hie, ten Bispeel de Werserrenaissancebu Rattenfängerhus un dat Dempter-Hus. Dat Mönster St. Bonifacius ut de Gotik is ene grote Hallenkark mit en romanisch Torm bi de Mönsterbrügge. Hameln is noh an Ostwestfalen un't Weserbergland. In't Stiftsherrenhus is dat Städtisch Museum, wat ok de Rattenfängersaag ten Thema hett. In Hameln is ene Wallstrat, wo ok twee ole Törme sün. Siet 1975 steiht vör dat historisch Zentrum de Rattenfängerborn. De zentrale Steede vun de ole Stadt is de Markt, wat de Sammelsteede vun de Inkoopsstraten is. De luthersche Kark St. Nikolai, de inst de Kark vun de Visser un Schippslü weer is hie. Hameln is de Stadt vun de Deister- und Weserzeitung (DEWEZET). 

## Bekannt Lüüd, de in Hameln boren sünd
* Felicitas Hoppe (* 1960), Schrieverin
* Horst Dieter Kallerhoff (1923-2001), düütsch Offizier 

## Weblenken
* Siete vun de Stadt Hameln
* Siete vun de DEWEZET
* Siete vun dat Mönster St. Bonifatius
* Siete vun de Kark St. Nicolai
Gemeinde Gottes (Anderson)

De **Gemeinde Gottes (Anderson)** (Church of God (Anderson)) is ene evangeelsche Freekark. 750.000 Minsche in de Welt sün in de Kark. De Kark glöwt an de Verbalinspiratschoon, de Vergäwung vun de Sünn un de Erfahrung vun Hilligung. De Gemeinde Gottes is in vele Länners. 
In Indien sün mindestens 40 000 Liddmaten, sünners Assam, Bengal, Orissa un de Söden vun't Land.
Naumborg

**Naumborg** an de Saale is ene Stadt in'n Süden vun Sassen-Anholt in't Wienburebeet Saale-Unstrut - de Stadt liegt anne Münn vun de Unstrut in de Saale. 

De Stadt hett 29.359 Inwahner (Stand: Dezember 2006) up en Flach vun 86,04 km² un is in de Niege Hanse. Se is dat eerste Mal 1012 oorkundlich nömmt wurrn.

Naumborg hett en beröhmte Dom St. Peter un Paul, wiels dat inst en Bischop harr. In'n gotischen Dom sünd de Figuren vun Uta un Ekkehard, de sind wie ook de Lettnerrelief vun de Naumborger Meester. In Naumborg steiht ok dat Mariendor ut dat Middelöller.

Friedrich Nietzsche un Johann Wolfgang von Goethe leven in Naumborg.
Vun 1278 an weren hier de Naumborger Messen. In de Tied vun de Düütsche Demokratische Republiek weer hier Maschinenbuindustrie.
Stedinger

De ** Stedinger** sünd de Bewahner von de historische Landschup Stedingen an de Unnerwerser twüschen de Ochtum un de Hunte. Dat sassisch-freesche Burenvolk verwegerde um 1229 den Arzbischop Gerhard II. vun Bremen den schulligen Teihnten. Mit Verlööf von den Paapst woorn de Stedinger in den Karkenbann leggt. En Heer unner dat Leit von den Arzbischop sienen Broder woor  utschickt, um de Stüren mit Gewalt intodrieven. De Suldaten woorn aver dootslaan, eder dat se in dat Stedingerland infallen kunnen. Darna woor gegen de Stedinger wegen Ketteree to enen  Krüüztog upropen. An'n 27. Mai 1234 drung een grodet Krüüzfahrerheer över ene Schippsbrügg in dat Land in un kreeg dat Burenvolk unner. De meisten Stedinger woorn dootslaan. De Ridders nehmen dat gode Land un de rieken Hoofsteden in Besitt. De wenigen Stedinger, de överbleven, druffen as Knechte oder Hüürlü blieven. Dat Land woor twüschen Bremen un Ollnborg updeelt.

De öllsten Afdrücke von dat Stedinger Segel stammt ut de Tiet um 1400. De Segel is aver veel öller. Kunstkenners betüügt, dat de Krüüzform un de darstelle Figur in dat 13. Johrhunnert trüggwiest. En Bremer Segelforscher meent, dat man de Jahrestahl aflesen kann. Dat geiht so:
Up de Balkenennen von dat Krüüz sünd 4 x 3 C to sehn. C is dat röömsche Teken för 100. De 12 C staht for dat Jahr 1200. Uterdem kann man up de Dreepassennen 25 Nagelköpp tellen, dat gifft denn mit de 12 C de Tahl 1225. Wenn man de veer Nagelköpp in den Umschrift ok noch mittellt, kummt de Tahl 1229 tostannen, un dat is genau dat Jahr, wo de Stedinger den Arzbischop sien Söldnerkoppel afwehrden un sik sülfstännig maakden. Na ehren Unnergang in dat Johr 1234 weer dat Segel för lange Tiet verswunnen. Eerst um 1392 keem dat woller to'n Vörschien.

## Literatur

* Jens Schmeyers: *Die Stedinger Bauernkriege.* ISBN 3-927697-38-9
* Gerold Meiners: *Stedingen und die Stedinger.* ISBN 3-920-699-85-8