open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elektronenschaal

De **Elektronenschalen** sünd de Ünnereenheiten von dat **Schalenmodell** för Atomen. Dat Schalenmodell is en Vebetern von dat Bohrsch Atommodell, man dat is en Vereenfachen von dat Orbitalmodell: Wie bi dat Bohrsche Atommodell fleegt de Elektronen dorbi üm den Atomkarn. Un jüst as bi dat Orbitalmodell kann de Oort, wo sik dat Elektron jüst ophollt man blots as Wohrschienlichkeitsfunkschoon – de Wellenfunkschoon as Lösen von de Schrödingerglieken – angeven warrn. De Wellenfunkschoon kann man sik as Wohrschienlichkeitswulken oder -schalen (de Orbitalen) vörstellen.

Bi dat Schalenmodell stellt man sik vör, dat de Protonen un Neutronen tohopen in de Mitt von’n Atom sitt un de Elektronen in Schalen mit ünnerscheedlich Afstand von’n Karn rümsuust. De innerste Elektronenschaal warrt *K-Schaal* nöömt un hett blots för twee Elektronen Platz. Daröver liggt de *L-Schaal*, op de sik bit to 8 Elektronen ophollen künnt. Op de Schalen wieter buten künnt noch mehr Elektronen ünner kommen, man för de Elementen ut de Hööftgruppen speelt dat kuum en Rull, as al de högere Schaal anfungen warrt, bevör de ünnere ganz vull maakt warrt – dat sünd denn de Elementen von de Nevengruppen. 

Mit dat Schalenmodell von de Atomen kann een verscheeden Egenschoppen von de Elementen ganz goot verkloren. De Alkalimetallen t.&nbsp;B. hebbt op de Schaal ganz buten blots een Elektron (Valenzelektron) un künnt dat teemlich licht afgeven. Man seggt, dat hett en ringe Ionisatschoonsenergie. Dorüm sünd Alkalimetallen al so bannig gau mit dat reageern.

Bi de Halogenen is dat man annersrüm. Dor fehlt jümmer nipp un nau een Elektron, üm de butenste Schaal vull to besetten. Un wieldat se de butenste Schaal geern vull hebbt, nehmt se geern en Elektron von en anner’t Atom op (t.&nbsp;B. von Natrium) un sünd dorüm ok bannig fix bi’t reageern. Wenn de butenste Schaal vull is, also 8 Elektronen bargt, warrt dat ok *Eddelgaskonfiguratschoon* nöömt. De Eddelgasen hebbt neemlich ok en vull besette Butenschaal un sünd dormit fein toweeg. Dorüm sünd Eddelgasen gor nich so neegt, mit annere Atomen to reageern.

Aver dat Schalenmodell kann nich allns verkloren. De rüümlich Figur von de Molekülen t.&nbsp;B.: Ut dat Schalenmodell warrt nich kloor, worüm Methan (CH4) as en Tetraeder utsütt oder worüm dat Watermolekül afwinkelt is. Üm disse Egenschoppen to verstahn bruukt man dat Orbitalmodell mit de Kugelwulken.
Ökelbild

En **Ökelbild** oder ene **Karikatur** is en Bild, dat de dorstellten Minschen oder Tostänn spöttisch övertekent. Faken hebbt disse Biller ene polietsche Baadschop. Daagbläder un Tietschriften druckt disse polietschen Ökelbiller, de Narichten kort un knapp un mit en beten Humor op den Punkt to bringen. Blangen de polietschen Karikaturen gifft dat ok Ökelbiller, de blots ut Spaaß to’n Bispeel dat Utsehn vun de dorstellte Person överdrifft. Wenn de Person ’ne dicke Nees hett, denn warrt he mit’n resenhaftigen Knubbel in’t Gesicht maalt etc.

De Karikatur överdrifft, stellt enkelte Egenschoppen ganz groot rut un maakt dat ganze mit Ironie oder Sarkasmus lächerlich. Welk vun disse Ökelbiller harrn denn ok de Afsicht, gegenersche Ideen lächerlich to maken. En bekannt Bispeel is de Karikatur vun Charles Darwin, dat em as Aap wies, denn siene Evolutschoonstheorie segg doch, dat de Minsch vun’n Aap afstammt (tominnst sehen dat siene Gegeners so, de Theorie snackt blots vun gemeensame Vöröllern).

## Historie

Al ut de Antike sünd Bispelen vun Biller bekannt, de Stilmiddel vun de Karikatur wiest un överdreven tekent sünd. De Karikatur as Genre is denn aver eerst to Anfang vun de Neetiet opkamen. Ut de Reformatschoonstiet kennt wi Ökelbiller, de de je annere Siet op’t Koorn nehmt. Een vun de eersten, de sik ok över dat Genre Gedanken maakt hebbt, weer de Italiener Annibale Carracci, de woll ok as een vun de Begrünners ansehn warrt. In’n engelschen Parlamentarismus vun’t 18. un 19. Johrhunnert sünd denn de polietschen Ökelbiller in Daagbläder in Mood kamen un dat geev de eersten Lüüd, de een as richtige Karikaturisten ansehn kann. To disse Lüüd hören to’n Bispeel James Gillray, Thomas Rowlandson un George Cruikshank. In’t 19. Johrhunnert kemen ok polietsche Satirebläder op, de veel Ökelbiller druckt hebbt. Dorto hören to’n Bispeel dat *[[Kladderadatsch]]* in Berlin oder de *[[Punch (Tietschrift)|Punch]]* ut London.

## Weblenken
Royal Clipper

De **Royal Clipper** is to Tiet dat eenzige Segelschipp mit 5 Masten, wat geben deiht. 

Dat is en 4-Steern-Luxus-Segelschipp, wat 1989 bis 1990 up de Werften Stocznia Gdanska (Polen) (Rump för en Schipp namens Gwarek) un Merwede Werft (Rotterdam) boot wurrn is. Fertig stellt is de Royal Clipper aber eerst 2000. Dat Schipp is 134 m lang und 16,5 m breet. De Segelflach is 5.050 m² bi 42 Segels.

Dat Schipp fohrt ünner luxemborgsch Flagg für de sweedsche Reederee Mikael Krafft.
Charles Dillon Perrine

**Charles Dillon Perrine** (*28. Juli 1867 in Ohio, † 21. Juni 1951 in Villa del Totoral, Argentinien) weer een in de USA boren Astronom, de later henn in Argentinien leevt un arbeid hett.

Perrine hett van 1893 bi 1909 an dat Lick-Observatorium in Kalifornien arbeid. Van 1909 bit 1936 weer he Direktor van dat argentiensch National Observatorium in Córdoba (hüüdtodag *Observatorio Astronómico de Córdoba*).

In’ t Johr 1901 hett he tosommen mit George Willis Ritchey Gasnebel üm de Steern Nova Persei 1901 beobacht, de sük schiens mit Överluchtgeschwindkeit dreihn dee. 

1904 un 1905 hett Perrine twee Maanden van de Jupiter opdeckt, de hüdtodag as Himalia und Elara bekannt sünd. De Naams hemm se aber eerst 1975 kregen, vörher wurrn se eenfach as Jupiter-Maand *VI* und *VII* beteekend. 

He hett ok mehrere Kometen opdeckt, so to’n Bispeel 18D/Perrine-Mrkos, de aber ok all weer verloren is. De Astronom Antonín Mrkos hett een Asteroid, de he sülvst opdeckt hett (6779) nah Perrine nömmt.
Gettu betur

**Gettu betur** is ene Quizshow op den ieslandschen Feernsehsenner Sjónvarpið. De Titel vun de Show heet op Plattdüütsch soveel as *Giss beter*. Bi de Show, de eenmal in’t Johr löppt un jümmer recht hoge Inschaltquoten in Iesland hett, mööt je dree Schölers vun de ieslandschen Gymnasien gegen Teams vun de annern Gymnasien antreden. De eersten twee Runnen warrt in’t Radio utstrahlt, de Veerdelfinaals, Halvfinaals un Finaals warrt in’t Feernsehn wiest. Mitmaken doot jümmer so üm un bi 30 Scholen. Dat eerste Maal is de Show 1986 lopen.

## Winners

* 1986: Fjölbrautaskóli Suðurlands
* 1987: Fjölbrautaskólinn í Breiðholti
* 1988: Menntaskólinn í Reykjavík
* 1989: Menntaskólinn í Kópavogi
* 1990: Menntaskólinn við Sund
* 1991: Menntaskólinn á Akureyri
* 1992: Menntaskólinn á Akureyri
* 1993: Menntaskólinn í Reykjavík
* 1994: Menntaskólinn í Reykjavík
* 1995: Menntaskólinn í Reykjavík
* 1996: Menntaskólinn í Reykjavík
* 1997: Menntaskólinn í Reykjavík
* 1998: Menntaskólinn í Reykjavík
* 1999: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2000: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2001: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2002: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2003: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2004: Verzlunarskóli Íslands
* 2005: Borgarholtsskóli
* 2006: Menntaskólinn á Akureyri
* 2007: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2008: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2009: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2010: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2011: Kvennaskólinn í Reykjavík
* 2012: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2013: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2014: Menntaskólinn við Hamrahlíð
* 2015: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2016: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2017: Kvennaskólinn í Reykjavík
* 2018: Fjölbrautaskólinn í Garðabæ
* 2019: Kvennaskólinn í Reykjavík
* 2020: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2021: Verzlunarskóli Íslands
* 2022: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2023: Menntaskólinn í Reykjavík
* 2024: Menntaskólinn við Hamrahlíð
* 2025:  Menntaskólinn við Hamrahlíð
1524

## Wat passeert is
* Martin Luther meent, dor scholl för sorgt weern, dat all Kinner na School gaht
* De Kultur vun de Nafolgers vun de Maya in Middelamerika fallt ut’een, as de Spaniers dat Land innehmt
* 13. Juli: Thomas Müntzer höllt sien „Predigt an de Försten“
* 9. August: Slacht bi Mulsen. De Bremer Arzbischop Christoph vun Brunswiek-Lüünborg grippt mit bi 10.000 Mann dat Land Wursten an un bringt nah düssen Sieg Moord un Dootslag öber de Buurn
* 10. Dezember: De luthersche Prediger Heinrich vun Zutphen warrt in Heid (Holsteen) up'n Brandstapel verbrennt
* Jacob Probst ut Ieper un Johann Timann ut Amsterdam weert as Prediger in Bremen anstellt un föhrt dor de Reformation in
* Dat Dörp Walle bi Bremen warrt en egen Kaspeel

## Boren
* 19. Oktober: Thomas Tusser, engelsch Dichter († 1580)
;Ahn bekannt Datum:
* Mikołaj z Wilkowiecka, poolschen Mönk un Schriever († 1601)

## Storven
* 5. Februar: Hans Holbein de Öllere, düütschen Maler (* 1470)
* 20. Februar: Tecún Umán, de leste König vun dat Quiché-Volke, dat to de Nafolgers vun de Maya tohören deit, warrt dootslahn vun Pedro de Alvarado (* 1500?)
* 20. Juli: Claude de France, Prinzessin vun Frankriek, Ehfroo vun König Franz I. (* 1499)
* 24. Dezember: Vasco da Gama, portugeeschen Seefahrer un Updecker vun den Seeweg nah Indien (* 1469)
* Johannes vun Staupitz, Theologen (* 1465)
1525

## Wat passeert is
* In de Stadt Le Havre, de noch jung is, starvt bi 100 vun de 600 Inwahners bi en Stormfloot
* 24. Februar: Truppen vun de Habsborgers winnt in de Slacht bi Pavia gegen de Franzosen. De franzöösche König Franz I. warrt fungen
* 4. April: In de Slacht bi Leipheim verleert de „Baltinger Bulten“ en Slacht vun den Düütschen Buurnkrieg
* 8. April: Albrecht vun Brannenborg-Preußen nimmt den Düütschen Oorden sien Rebeet in Oostpreußen weg un maakt dor dat Hartogdom Preußen vun
* 16. April: De upsternaatschen Buurn slaht vör Weinsberg den Grafen Ludwig vun Helfenstein doot. 
* 23. April: En Buurnupstand in Nußdorf (Palz) warrt to’n Buurnkrieg in de Palz
* 5. Mai: Martin Luther nümmt in de Schrift „Wider die mörderischen Rotten der Bauern“ Afstand vun de upsternaatschen Buurn, de sik ok up em beropen doot
* 7. Mai Ünner Götz vun Berlichingen nehmt de upsternaatschen Buurn de Stadt Würzborg in
* 12. Mai: Slacht vun Böblingen, de Buurn weert vun Söldners slahn
* 15. Mai: Slacht bi Frankenhausen an’n Kyffhäuser. Thomas Müntzer warrt henricht.
* 16. Mai: Trujillo warrt grünnt as eerste Hööftstadt vun Honduras
* 2. Juni: Slacht bi Würzborg. De Buurn weert to Dutt slahn
* 13. Juni: Martin Luther freet in Wittenberg Katharina von Bora, en vörmalige Nonn

## Boren
* 3. Februar: Giovanni Pierluigi da Palestrina, italieenschen Komponist för barocke Karkmusik († 1594)
* 11. September: Johann Georg, vun 1571 af an Kurförst vun Brannenborg († 1598)
* üm un bi 1525: Pierre Davantès, franzöösch Humanist un Komponist († 1561)
* um 1525 rüm, annere seggt: um 1510 rüm: Diego Ortiz, spaanschen Komponisten in Neapel ut de Tied vun de Renaissance († um 1570 rüm)

## Storven
* 28. Februar: Cuáutemoc, Lesten Herrscher vun de Azteken in Tenochtitlán. (* 1495 oder 1502)
* 5. Mai: Friedrich de Wiese, Kurförst vun Sassen (* 1463)
* 27. Mai: Thomas Müntzer evangelischen Theologen un Revolutionär (* üm un bi 1486 oder 1489/1490)
* 10. Juni: Florian Geyer, düütschen Ridder, Diplomat un Baas vun de Buurn in Düütschen Buurnkrieg 1525 (* um 1490)
* 20. Dezember: Jakob Fugger, „de Rieke“, düütschen Koopmann (* 1459)
Sjónvarp Føroya

**Sjónvarp Føroya** (, kort SvF) is de eenzige Feernsehsenner op de Färöer. 

SvF is as apentlich-rechtliche Anstalt inricht un schall all 48.000 Inwahners vun de Eilannen mit dat Feernsehprogramm op Färingsch versorgen.

## Historie

Plaans för en egen Feernseh-Programm op de Färöer geev dat al vun de 1960er Johren af an. 1969 hett dat Løgting ’n Fond to’n Opbo vun ’n Feernsehsenner inricht. Aver eerst 1978 hebbt se ok en Gesett rutbröcht, mit dat 1981 *Sjónvarp Føroya* grünnt worrn is. 1983 hebbt se en Bowark in Tórshavn, dat vördem en Möbelhuus weer, to’n Feernsehstudio utboot un den 1. April 1984 hebbt se de eerste Testsendung utstrahlt. An’n 1. September hett SvF denn sienen regulären Bedrief opnahmen.

In’t Vörjohr 1985 hebbt de vördem blots free anstellten Mitarbeiders denn ok faste Anstellungen kregen. Vun 1990 af an hebbt se noch mehr Studios toköfft.

## Gesetzliche Grundlagen

Na dat Rundfunkgesett vun de Färöer schall sekerstellt warrn, dat elkeen Börger Feernsehn kriegen kann. Överall in’t Land staht Funkmasten un Verstärkerstatschonen, dat ok de aflegeneren Öörd un Eilannen dat Programm kriegen köönt. 

De Intendant vun’n SvF warrt vun’n Kulturminister vun de Färöer insett. Hüüt hett SvF üm un bi 50 Mitarbeiders. De Feernsehraat ut negen Mann, de ok vun’n Kulturminister insett warrt, wacht över de Anstalt. In den Raat sitt Vertreders vun Universität, Kark, Jöögdraat, Gewerkschaften, Arbeidnehmerverbund, Journalistenverbund, Musikschool, Schrieververband, Färöösch Sportbund, Rentnerverbund un Bedriefsraat vun SvF.

Dat färöösche Feernsehn hett de Plichten objektiv to berichten, de Menensfreeheit to wohren, de färöösche Kultur to vermiddeln un de färingsche Spraak to plegen (een Drüddel vun de Tiet schall Programm op Färingsch lopen).

Siet den 1. Januar 2005 billt SvF mit den Radiosenner Útvarp Føroya de Medienanstalt Kringvarp Føroya.

Dat Geld kriggt de Senner dör Feernsehgeböhren. Se dröfft aver ok Warf maken un nehmt Geld dör Gewinnspelen in.

## Programm

1984 hett SvF allens tohoop 790 Stünnen Programm wiest. 143 Stünnen weren Egenprodukschonen op Färingsch. De Rest keem ut Däänmark (to’n Bispeel ok US-amerikaansche Filmen mit däänsche Ünnertitels).

Na den Rechenschaftsbericht för 2003 hett SvF in dat Johr allens tohoop 2.799 Stünnen Programm wiest. 741 Stünnen oder 27 Perzent weren op Färingsch. Dat is knapp weniger as dat forderte Drüddel färingsch Programm.

## Weblenken

*SVF.fo - Websteed vun SvF (färingsch)
1523

## Wat passeert is
* 1. Januar: De Osmanen ünner Süleyman I. nehmt de Insel Rhodos in un verjaagt den Oorden vun de Johanniters vun dor. Düsse Oorden geiht later nah Malta. Dorüm warrt he bit up düssen Dag ok Malteseroorden nömmt
* 1. Juli: In Brüssel weert Johann van Esschen un Hendrik Vos up'n Groden Markt as de eersten Martelers vun de Reformatschoon up'n Brandstapel sett un verbrennt
* 11. November: Giulio de’ Medici warrt to’n Paapst wählt un heet nu Clemens VII.
* Sweden wählt Gustav I. Wasa to’n König un warrt en unafhängig Königriek. Dor lööst sik Sweden mit ut de Union vun Kalmar
* Vunwegen dat Wark vun Mikael Agricola kümmt de Protestantismus nah Finnland

## Boren
* 22. Dezember: Karl I. vun Bourbon, Kardinal, Arzbischop vun Rouen un den Paapst sien Legat († 1590)
* Giovanni Battista Moroni, italieenischen Maler in de Renaissance

## Storven
* 6. Februar: Jens Holgersen Ulfstand, däänischen Ridder (* 1450)
* 7. Mai: Franz vun Sickingen, Baas vun de Ridders an den Rhien un in Swaben (* 1481)
* 1. Juli: Hendrik Vos un Johann van Esschen, Eerste Martelers vun de Reformatschoon (* 15. Jh.)
* 13. August: Gerard David, belgischen Maler (* 1460)
* 29. August: Ulrich vun Hutten, düütschen Humanisten un Schriever (* 1488)
* 14. September: Hadrian VI., Paapst vun 1522 bit 1523 (* 1459)
* 10. Dezember: Heinrich vun Zütphen, de in Bremen de eerste evangeelsche Predigt holen hett (* üm un bi 1488)
Verfallsprodukt

En **Verfallsprodukt** is dat Resultat vun en Verfall vun en Utgangsstoff.

De Begreep is sünners brukt in de Karnphysik in’n Tosamenhang mit de Radioaktivität. Bi den radioaktiv Verfall oder ok bi’t Karnsplitten entsteiht ut en sünnern Atomkarn een oder mehrere annere Atomkarns, de Dochterelement (oder *Dochterkarn*) nöömt warrt. Dorbi warrt ok bannig Energie freesett, watt sik as Radioaktivität dorstellt un ok över Deelken oder över Strahlen transportiert warrt. De Dochterelementen un de radioaktiven Elementardeelken warrt tohopen as Verfallsprodukte betekend.

Verfall gifft dat ok in de Biologie. Dor geiht dat sünners üm zellulaar Verfall, man de Verfallsprodukten warrt dor meist as Detritus (vun lat. *detritus* – de Affall) betekend.
1526

## Wat passeert is
* 2. Januar: De Bremer Prediger Johann Bornemacher warrt up'n Brandstapel in Veern as en Ketter verbrennt
* 20. April: Dat Riek vun de Mogulen warrt grünnt. In de eerste Slacht vun Panipat sleiht Babur den Sultan vun Delhi un grünnt dat Riek vun de Mogulen in den Noorden vun Indien. Babur is en Nahkamen vun Dschingis Khan un vun Timur Lang
* 22. Mai: De franzöösche König Franz I. un Paapst Clemens VII. maakt de Liga vun Cognac up gegen Kaiser Karl V.
* 2. Juli: In de Slacht bi Radstadt warrt de Baas vun de tirolschen Buurn, Michael Gaismair slahn. Dor is de Buurnkrieg in Tirol mit to Enn
* 21. August: Alonso de Salazar kümmt as eersten Europäer na de Marshallinseln
* 29. August: De Osmanen ünner Süleyman den Staatschen slaht in de Slacht bi Mohács de Ungarn. De ehr König Ludwig II. versuppt, as he utkniepen will. De Königrieken Böhmen un Ungarn fallt nu an sien Swager Ferdinand ut dat Huus Habsborg
* 16. Dezember: Ferdinand warrt vun de Stännen in Bratislava to’n König vun Ungarn wählt
* Philipp Melanchton grünnt in Nürnbarg dat eerste Gymnasium. Later kriggt dat sien Naam un heet vun dor af an Melanchton-Gymnasium Nürnberg
## Boren
* 25. Januar: Adolf I., Hartog vun Sleswig-Holsteen-Gottorp († 1586)
* 11. März: Heinrich Rantzau, Herr up Bredenborg († 1598)
* 31. Juli: August I., vun 1553 af an Kurförst vun Sassen († 1586)
* Hans Vredeman de Vries, Maler

## Storven
* 30. März: Mutianus Rufus, düütsch Humanist (* 1470)
* 19. Mai: Go-Kashiwabara, 104. Kaiser vun Japan (* 1464)
* 4. August: Juan Sebastián Elcano, spaanschen Seefahrer (* 1476)
* Ludwig II. vun Böhmen un Ungarn
* üm un bi 1526: Pedro Alvares Cabral: portugeeschen Seefahrer, een vun de Mannslüde, de Brasilien funnen hefft (* üm un bi1467)
Rinteln

**Rinteln** is een Stadt in Neddersassen, Landkreis Schaumborg, mit 25.527 Inwahners (Stand: 2016) up een Flach van 109 km². De Oltstadt van Rinteln is ok hüüd noch van tallriek Fackwarkhüüs präägt. In dat Middelöller harr de Stadt ok en Stadtmüer umto, deren Utbau in de Neezeit de Stadt to de Festung Rinteln maaken dee. Van 1619 bit 1810 weer Rinteln todem Universitätsstadt. 

De Stadt liggt in dat Wersertal und hett 19 Oortsdeelen. Nömmt wurrn is de Stadt eerstmalig an Enn’ van dat 11. Johrhunnert as *Rentele*. Rinteln weer bit 1977 Kreisstadt, tonächst bit 1904 van den Landkreis Rinteln, siet 1904 van den Landkreis Grafschap Schaumborg. 

## Weblinks
Holtsminne

**Holtsminne** is een Stadt in Neddersassen an de Werser in de Landkreis Holtsminne.

De Stadt hett ruch weg 20.000 Inwahners up een Flach van 88,25 km². Hannober liggt etwa 80 km dorvan weg. Südlich van Holtsminne fangt de Solling an.

Eerstmals nömmt wurrn is Holtsminne in dat Johr 832 in verscheeden Urkunden ünner de Naam *Holtesmeni*, *Holtesmini*, *Holtesmynne*.

In Holtsminne wer Ostfälschet Platt ekört.

## Attraktschoonen

Besünners antokieken sünd in Holtsminne dat Tilly-Huus un de Luther-Kark.

Kategorie.Stadt
Majuro-Atoll

Dat **Majuro Atoll** is en Atoll, wat to de Marshallinseln tohören deit. Dor liggt ok up dree Eilannen vun düt Atoll de Hööftstadt vun de Republik vun de Marshallinseln. De heet Dalap-Uliga-Darrit. Up düt Atoll leben in dat Johr 1999 23.350 Inwahners up en Land vun alltohopen man bloß 9,7 km². Dat Atoll slutt sik as en Krink üm en Laguun vun 295 km². Up de Eilannen in'n Süüden vun dat Atoll warrt duchtig Buuree bedreben. Besunners Taro, Söötkantüffel un allerhand Früchten weert dor anboot. Up de lüttjen Inseln in'n Noorden vun dat Atoll gifft dat grode Plantagen vun de Kokospalm. Midden in't Atoll liggt dat lüttje Eiland Mau. Dor weert bi de ganz besunnere Giant Clams Farm de afsunnerliche Möördermosseln tagen un allerwegens in'e Welt henstüürt, wo Zoos un Aquariums jem bruken könnt.
Schiffswerft Diedrich

De **Schiffswerft Diedrich GmbH & Co. KG** is ene Warft in Ollersum.

De Warft hett annertiet vele van de Fähren na de oostfreeschen Eilannen boot. Se harr bet an’t Enn van de 1980er Johren meist so 100 Arbeiders, wat in den Oort van 1600 Lüüd en wichtigen Weertschopsfaktor weer.

In de verleden Johren hett de Diedrich-Warft kuum mehr ne’e Scheep utlevert. De Warft hett meist blots noch Scheep in Reparatur nahmen. 2006 arbeiden 18 Lüüd op de Warft un de Ümsatz leeg bi üm un bi 2,5 Millionen Euro. Dat Ünnernehmen plaant ok wedder Fähren för de oostfreeschen Eilannen to boon.

De Warft hört hüüt welk Firmen ut de Region to. Dat sünd ünner annern de AG Reederei Norden-Frisia, de Baltrum-Linie, de Elektrotechnischen Werke Rolf Janssen in Auerk (de ok as Schippbotoleverer arbeidt) un dat Waterboünnernehmen Gebrüder Neumann ut Emden.
Hans Hansen Palmus

**Hans Hansen Palmus** (* 21. September 1901 in Sonderborg; † 24. Mai 1989 in Hamborg), weer en plattdüütschen Heimatdichter.

Hansen is 1901 as Söhn von en Tollkoptein in Sonderborg op Alsen boren. He wuss op in Kiel un Cuxhoben un is dor von 1908 af an na Volks- un Middelschool gahn. 1917 güng he op de Präparandenanstalt un dat Lehrerseminar Hadersleben un denn op dat Lehrerseminar Rendsborg. He is dor to’n Schoolmeester utbillt worrn. Na disse Tied kunn he as Schoolmeester keen Arbeid finnen un weer von 1922 bet 1924 Topleger op en Kutter, Habenarbeiter un Lohnbookholer bi de Kreiskass. 1925 is he Huuslehrer in Ooljellensdörp op Fehmarn worrn, denn Kanter un Schoolmester in Landkirchen, bevör he in Vadersdörp bet 1963 binah veertig Johr Schoolmeister an de Volksschool weer. In de School in Vadersdörp weern all de Kinner vun de eerste bit de negente Klass in een Schoolruum. In de Nahkriegstied dörf he korte Tied keen Ünnerricht maken, denn he weer Mitlöper in de NSDAP. Na siene Pension is Hans Hansen Palmus na Hamborg-Bargstedt trocken.

Sien egen Nam verklaart Hans Hansen Palmus so: „Mien Vöröllern kamt ut dat lütte Dörp Düppel. Dor staht an een grote Wisch, de Palmose heet, dree smucke, lüttje Hüser. Un dor hett vör öwer tweehunnert Johr in jedeen Huus en Hans Hansen wahnt. De to linker Hand weer Raamaker, un de wöör Hans Hansen Jule nömt. De to rechter Hand weer bi de Post un hett Hans Hansen Post heeten. Un de in de Merrn hett Hans Hansen Palmose heeten, wieldat sien Huus an de Palmose liegen deit. Ut Palmose is in all de Johren denn Palmus worrn. Allens Klor?“ (Ut: Hallo Nawer, hör mal to..!, 1982, Sied 5). 

## Warken

* *Kinnerriemels.* Plattd. Gedichte f. d. Grundschule, 1953
* *Blenkern Stünns.* Plattd. Gedichte 1959
* *Spaß mutt sien.* Plattd. Gedichte 1967
* *Besinnen.* Plattd. Gedichte 1972
* *Is wat, Nawer? Lütte Geschichten.*
* *Hallo, Nawer, hör mal to..!* Plattd. Geschichten 1982
* *Alldag hett bunte Flünken.*
* *Tiet blifft nich stahn.*

## Kiek ook bi

* List vun plattdüütschen Schrievers

## Weblenken
Ebeye

**Ebeye** is dat Eiland vun dat Kwajalein-Atoll in de Republik vun de Marshallinseln, wo de meisten Minschen up leben doot. 12.000 Lüde (dat sünd üm un bi 20 % vun dat Land) hefft dor man just bi 36 ha Platz. Dat is man just de drüdde Deel vun en km². Dor is Ebeye en vun de Öörd up de ganze Eer mit, wo de meisten Minschen up den lüttjesten Platz tohopenleven doot. De Insel is ok dat Zentrum vun de Ralik Keed, wat de ööstliche Deel vun de Marshallinseln is. 

En Deel vun de Lüde, de dor wahnt, möss 1954 siene Heimat up dat Rongelap-Atoll vunwegen den US-amerikaanschen Atom-Test verlaten. De Amerikaners harrn an'n 1. März 1954 up dat Bikini-Atoll de 15-Megatonnen-Bomb „Bravo“ in'e Luft jaagt. Up dat Rongelap-Atoll in de Nahberschup hett dat denn radioaktiven „Snee“ (Fallout) geven. Dat ganze Atoll weer denn  kontamineert. Veel Inwahners kregen dat mit de Strahlenkrankheit to doon un veel vun de Kinner, de up'e Welt kemen weern verkröpelt. De US-Behörden hefft düsse Lüde denn amenn nah Ebeye ümsiedelt.       

En Deel vun de Inwahners vun Ebeye arbeit vundagen in dat Raketen-Testzentrum vun de US-Armee in dat Kwajalein-Atoll. Dat heet mit Naam *Ronald Reagan Ballistic Missile Defense Test Site*http://www.smdc.army.mil/RTS.html. Vun 1906 af an höör Ebeye to de düütsche Kolonie Düütsch Neeguinea.
Landkreis Gifhorn

**Gifhorn** (hoochdüütsch *Gifhorn*) is en Landkreis in Neddersassen nich wiet vun Bronswiek. He hett .

## Historie

Mit de Drüdde Verordnung över den Neeopbo von dat Riek von’n 28. November 1938 sünd de Utdrück för de Verwaltungsbezirke in dat Düütsche Riek eenheitlich maakt worrn. Dorüm hett sik to’n 1. Januar 1939 de Naam von *Kreis Gifhorn* op *Landkreis Gifhorn* ännert.

### Landrääd

* 1885–1890: Benno von Niebelschütz
* 1890–1900: Kurd von Berg-Schönfeld
* 1900–1908: Ludwig von der Wense
* 1908–1937: Eugen von Wagenhoff
* 1937–1943: Karl Glehn
* 1943: August Heinichen (vertredungswies)
* 1946–1949: Heinrich Senge CDU
* 1949–1962: Karl-Heinrich Heise (DP)
* 1963–1991: Heinrich Warnecke CDU
* 1991–2001: Margarete Pertzel CDU
* 2001–2014: Marion Lau (SPD)
* 2014–: Andreas Ebel (CDU)

### Böverkreisdirekters

* 1951–1968: Friedrich Ackmann
* 1968–1976: Rolf Wandhoff
* 1. August 1976–31. Oktober 2001: Klaus Lemke

## Städer un Gemeenden

De volgende Städer en Gemeenden liggen in den Kreis:
(Antallen vun Inwahners van 30 Juni 2005 af an)

**Städer**
# ** [[Gifhorn]]**, Stadt
# ** [[Sassenborg]]** Free Gemeende (10.946) 
# ** [[Wittingen]]**, Stadt (12.268)

**[[Samtgemeende]]n** un de lokale Gemeenden
Verden

**Verden** betekent

* Verden, Stadt in Oklahoma, USA,
* Verden (Maas), fröheren Naam von de Stadt Verdun in dat Département Meuse, Frankriek.

Dat is ok de hoochdüütsche Naam von

* Veern, Hööftoort von de Gemeen Veern in’n Landkreis Veern, Neddersassen, Düütschland.

Kiek ok bi: Werden, Verdun.
Gammendörp

**Gammendörp** is en Dörp op de Insel Fehmarn un en Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Landkreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04371
*Laag: In Noorden vun de Insel Fehmarn in de Oostsee. Naberdörper sünd Wentendörp, Dänschendörp, Vadersdörp un Todendörp.

Die Hüser in Gammendörp sünd dörchnummereert. Vun amtwegen gifft dat keen Stratennamen. De Lüüd schnackt awer vun de Dörpdeelen Hogendörp un Siedendörp, Op de Reeg, In de Eck un Wurth, de na een olen Ackerslag naamt is und in Oosten liggt. 

An den Gammendörper Strand steiht dat Niobe-Denkmal tun Gedenken an den Untergang vun de Schoolschipp *[[Niobe (Schoolschipp)|Niobe]]* an 26. Juli 1932. 69 Minschen sünd dorbi ümkamen.

## Geschicht

De örste Utkunft öber de fehmarnsch Dörper gifft uns dat Waldemar-Erdbook vun 1231. In düt Book is allens optekend, wat den däänschen König hört harr. Gammendörp warrt in düt Book mit 12 Haken opföhrt.
Fehmarn

**Fehmarn** (däänsch: *Femern*) is de drittgröttste düütsche Insel in de Oostsee. Vun den 1. Januar 2003 af an is de ganze Insel een Stadt, freuer harr die Insel de Stadt Borg und tweeundveertig Dörper. De sünd Anfang 2003 nu all tohopenfaat wurrn. Op Fehmarn leven so 13.000 Minschen.

## Geografie
Fehmarn is 185 km² grot, vun Noord na Süd sünd dat 13 Kilometer, vun West na Oost sünd dat 16 Kilometer. Wenn een üm de ganze Insel geit, denn is he 78 km unnerwegs weest. Fehmarn ward dörch den Fehmarnsund vun den fasten Wall vun Holsteen trennt. In Noorden vun Fehmarn liggt die Fehmarnbelt, een 18 km breed Waterstraat, de Fehmarn von de däänsche Insel Lolland trennt. De Waterkant vun Fehmarn is ünnerscheedlich. In Noorden hebbt wi Düün und lütte Strandseen. In Oosten hett Fehmarn een Steilküst mit grote Findlinge an Strann un in Water.

## Politik
### Stadtraad

### Börgermeesters

### Wapen
De Stadtvertredung hett an 11. März 2004 festleggt, dat dat ole Börger Wapen nu dat Wapen vun de Stadt Fehmarn wesen schall. Dat Stadtwapen wiest een rode Borg öwer blaue un sülwern Wellen.

## Karken op Fehmarn
*Nikolaikark in Borg
*Johanneskark in Petersdörp
*Petrikark in Landkarken
*Johannikark in Bannsdörp
*St. Jürgens-Kapell in Borg
*Kathoolsch Kark in Borg

## Dörper op Fehmarn
* Alwersdörp
* Altjellingsdörp
* Avendörp
* Bannesdörp
* Bisdörp
* Bleeschendörp
* Beuendörp
* Dänschendörp
* Fehmarnsund
* Flügg
* Gahlendörp
* Gammendörp
* Gold
* Gollendörp
* Hinrichsdörp
* Katharinenhoff
* Kloosdörp
* Kopendörp
* Landkerken
* Lempendörp
* Lempenhaben
* Marienlüch
* Meeschendörp
* Mummendörp
* Neujellingsdörp
* Neue Tiefe
* Neendörp
* Olendeel
* Orth
* Oostermarkelsdörp
* Petersdörp
* Presen
* Pütts
* Puttgorn
* Sahrensdörp
* Sortjendörp
* Schloosdörp
* Staberdörp
* Strukkamp
* Sulsdörp
* Teschendörp
* Todendörp
* Vadersdörp
* Vitzdörp
* Wentendörp
* Westerbargen
* Westermarkelsdörp
* Wulfen

## Lüchfüer op Fehmarn
*Lüchfüer Flügg
*Lüchfüer Marienlüch
*Lüchfüer Strukkamphuk
*Lüchfüer Staberhuk
*Lüchfüer Westermarkelsdörp

## Weertschop
Op Fehmarn ward dat Fehmarnsch Daagblatt rutgeven. 

## Bekannt Lüüd vun Fehmarn
Hier sünd Lüüd opföhrt, de op Fehmarn levt hebbt oder de dörch ehr Familie mit de Insel verbunnen weesen sünt. 

* Karl Carstens, düütsch Bunnspräsident von 1979 - 1984
* Klaus Groth, Schriever. Groth hett op Fehmarn sien Book "Quickborn" schreewen
* Reinhard Heydrich, Leiter vun de Reichssicherheitshauptamt un een vun de Hauptorganisatoren vun de Holocaust
* Ernst Ludwig Kirchner, Moler in de expressionistische Molwies
* Charlotte Niese, Schrieversche
* Hans Hansen Palmus, Schriever
* Amalie Schoppe, Schrieversche
* Peter Wiepert, Heimatforscher

## Eegenort
Op Fehmarn speelt se Scharwenzel. 

## Weblenken

* Fehmarn op Panoramio 
* Websteed vun de Stadt Fehmarn 
* Tourismus-Service Fehmarn (hoochdüütsch)
Mikronesien (Inselbulten)

**Mikronesien** (greek. *lüttje Inseln*) is en Inselbulten in den Westen vun den Pazifik. Dat Woort Mikronesien warrt bruukt för den ganzen Bulten vun mehr as 2.000 tropisch Eilannen un Atollen, de över en Flach vun mehr as 3 Millionen Mielen in Quadrat över den Pazifik henstreiht sünd. De Inseln liggt in’n Noorden vun’n Äquater. Vun dat een Enn vun Mikronesien bit an dat annere sünd dat mehr as 4.000 Kilometers. Up düsse Eilannen gifft dat verscheden Staaten. Na den 2. Weltkrieg harrn de USA eerst mol de Hannen up düsse Inseln leggt. 

Acht Inselgruppen höört to Mikronesien hento. Dat sünd Guam, Palau, de nöördlichen Marianen, de Marshallinseln un de veer Inselgruppen Yap, Chuuk, Pohnpei un Kosrae. Düsse letzten veer Gruppen hefft sik tohopenslaten to de *[[Mikronesien (Republik)|Konfödereerten Staaten vun Mikronesien]]*. Jedeen Inselgrupp hett ehr egen Kultur, Spraak un Geschicht. Dor gifft dat grode Ünnerscheden bi.
Thomas Reiter

**Thomas Arthur Reiter** (* 23. Mai 1958 in Frankfort an’n Main) is en düütschen Ruumfohrer un Suldat.

He is as Pilot bi de Luftwaffe un hett bi de Bundswehr ok studeert un is siet 1982 Diplomingenieur. 2010 is he todem noch Ehrendokter wurrn.

1992 is he utsöcht wurrn, um för de ESA as Ruumfohrer insett to wurrn. 1995 is he all mit dat Ruumschipp Sojus TM-22 nah de Ruumstatschoon Mir flogen un hett denn tosommen mit de Kosmonauten Juri Gidsenko und Sergej Awdejew 179 Dag in’t All arbeid. As eerste Düütsche hett he in disse Tiet twee Mal de Statschoon verlaaten un sogenannte Ruumspazeergänge makt, wat aber nix mit Freetiet to dohn hett, sonnern düchtig hart Arbeid is.

Dornah hett he noch een Prüfung afleggt, dormit he ok een Sojus-Ruumschipp flegen kann.

In Juli 2006 is he denn nochmals in’t All flogen, dit Mal mit de Amerikaaners un dat Shuttle STS-121. Dit Mal weer de Internatschonale Ruumstatschoon (ISS) dat Ziel. Ok hier hett he weer in Rummspazeergang ünnernommen. Nah 166 Dag weer disse Mission ok to Enn un he is nu van West-Europa de Ruumfohrer mit de meeste Floogtiet. 

Thomas Reiter is verheiraad un hett twee Söhns. He leevt in Raastäe in Neddersassen.

## Utteknungen
In dat Johr 2007 wurr Thomas Reiter mit de Bundsverdeenstkrüüz uttekent. 2008 kreeg he de Bayerische Europa-Medaille. An' 28. Juni 2010 kreeg he den Ehrendokter vun de Universität vun de Bundswehr München.

## Weblenken
* Bio bi de DLR
10. Dezember

## Wat passeert is
### Politik
* 1524: De Reformator Heinrich vun Zütphen warrt in Heid ümbröcht un verbrennt
* 1926: De düütsche Butenminister Gustav Stresemann kriggt, tohopen mit sien franzööschen Kollegen Aristide Briand den Nobelpries för den Freden

### Kunst un Kultur
* 1905: Dat Stück Mudder Mews vun Fritz Stavenhagen warrt toeerst opföhrt. 

## Boren
* 1841: Joseph Henry Blackburne, engelsch Schachmeester († 1924)
* 1880: Pedro Subercaseaux Errázuriz, chileensch Maler († 1956)
* 1889: Heinrich Küver, düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († 1983)
* 1940: Edda Goede, düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen
* 1941: Joachim Kerzel, düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker
* 1942: Traute Brüggebors, plattdüütsch Schrieverin
* 1963: Editha Lorberg, düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen
* 1969: Christian Sievers, düütsch Journalist un Feernsehmoderator
* 1975: Eija Salonen, finnisch Biathletin

## Storven
* 1523: Heinrich vun Zütphen, de in Bremen de eerste evangeelsche Predigt holen hett (* üm un bi 1488)
* 1884: Eduard Rüppell, düütschen Naturwetenschoppler un Afrikaforscher (* 1794)
* 1922: Johann Focke, Bremer Syndicus un Grünner vun dat Focke-Museum (* 1848)
* 1926: August Biester, plattdüütschen Schriever (* 1854)
* 1946: Frederick William Frohawk, britisch Lepidopteroloog un Deertenmaler (* 1861)
* 1968: Karl Barth, reformeerten Theologen ut de Swiez, Karkenvader vun dat 20. Johrhunnert (* 1886)
* 1986: Bruno Mora, italieensch Footballspeler (* 1937)
* 2010: John Bennett Fenn, US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger (* 1917)
* 2014: Ralph Giordano, düütsch Schriever (* 1923)
Wind of Change

**Wind of Change** is en Leed vun de Scorpions, dat vun de politischen Veränneren hannelt, de to disse Tied passeern (to’n Bispeel de Fall vun de Berliner Muur und de Oostblock-Uplösung)

Dat Leed geev’t dat erste mol 1990 up dat Album *Crazy World* (Verrückte Welt), in Düütschland worr dat aber eerst 1991 bekannt, as dat Leed uk in anner europäische Länner de Charts störmt hett.
Johann van Esschen

**Johann van Esschen ** (ok Jan, Johannes oder Jean van Essen, oder Esch; * in Antwerpen; † 1. Juli 1523 in Brüssel) weer en Mönk vun de Augustiners. Up den Groden Markt vun Brüssel keem he vunwegen sien lutherschen Globen an den 1. Juli 1523 tohopen mit sien Broder Hendrik Vos up'n Brandstapel un is dor denn verbrennt wurrn as en vun de beiden eersten Mertelers vun de Reformation. In Antwerpen harr de Reformation en groden Anhang. Unner dat Regime vun Margareta vun Öösterriek hefft de Befehlhebbers for Gewalt versöcht, den neen Globen ünner to kriegen. 

Martin Luther hett öber den Dood vun de beiden Anhängers vun sien Lehr dat Gedicht schreven: „Ein neues Lied wir heben an“.
Hendrik Vos

**Hendrik Vos** oder *Voes* (* woll in Antwerpen,† 1. Juli 1523 in Brüssel) weer en Mönk ut den Oorden vun de Augustiners in Antwerpen. Düsse Stadt weer en Zentrum vun den neen, lutherschen Globen in de Nedderlannen. Ünner dat Regime vun Margareta vun Öösterriek versöchen de Befehlhebbers, de Reformatschoon mit Gewalt ünner to kriegen. Hendrik Vos weer, tohopen mit sien Broder Johann van Esschen, en vun de beiden eersten Mertelers vun den evangeelschen Globen. An'n 1. Juli 1523 sünd de beiden up'n Groden Markt in Brüssel up'n Brandstapel sett un verbrennt wurrn. 

Martin Luther hett dor en Leed öber schreben.
1527

## Wat passeert is
* 6. Mai: Sacco di Roma. Rom warrt innahmen un utplünnert dör de Landsknechten vun Kaiser Karl V.. Dor geiht de Renaissance in Italien mit to Enn
* 1. Juli: De Philipps-Universität Marborg warrt upmaakt
* In Guatemala warrt de Oort Antigua Guatemala grünnt, wat later en Stadt weern schall
* De Spanier Juan Gaetano schall as eersten Mann ut Europa up Hawaii an Land gahn ween

## Boren
* 29. März: Zaccaria Dolfin, italieensch Kardinal († 1583)
* 14. April: Abraham Ortelius, nedderlannschen Geo- un Kartograph († 1598)
* 21. Mai: Philipp II., spaanschen König († 1598)
* 31. Mai: Agnes vun Hessen, Kurförstin vun Hessen († 1555)
* 31. Juli: Maximilian II. (HRR), Kaiser vun dat Hillige Röömsche Riek 1564–1576 († 1576)

### Boren ahn bekannt Datum
* Barbara Blomberg, Leefsten vun Karl V. un Mudder vun Don Juan de Austria († 1588)
* Scipione Lancelotti, italieensch Kardinal († 1598)

## Storven
* 6. Mai: Charles de Bourbon-Montpensier, franzööschen Heerföhrer (* 1490)
* 21. Juni: Niccolò Machiavelli, italieenschen Philosoph, Diplomat, Schriever (* 1469)
* 22. Juni: Niccolò Machiavelli, italieenschen Politiker, Schriever un Dichter (* 1469)
* 8. November: Hieronymus Emser, Theologen un Gegenspeler vun Martin Luther (* 1478)
* Huayna Cápac, König vun de Inka
Bisdörp

**Bisdörp** is een Dörp op de Insel Fehmarn un een Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Landkreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Grött: ca. 502 ha.
*Inwahner: ca. 60 (2006)
*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04371
*Laag: In de Mitt vun de Insel Fehmarn in de Oostsee, Naberdörper sünd Landkarken, Vadersdörp, Oostermarkelsdörp un Lempendörp.

## Geschicht

In de Bisdörper Feldmark hebbt se bannich veel Meß un Pielspitzen ut Flintsteen funnen, wat dorop henwiest, dat hier siet Dusende vun Johren Minschen wahnen doot. 

In dat Waldemar-Erdbook ward Bisdörp *villa episcopi* betekend. 1230 ward dat Dörp vun den König Waldemar an den Bischop von Odense op Fünen verschenkt. Hüüt noch wiest allerlei Flurnaam (z.B. *Vogtssoll*) vun de Bisdörper Gemarkung dorop hen, dat de Dörp mal den Bischop hört harr. 

In Bisdorf hett tiedslevend de Buer, Heimatforscher un Schriever Peter Wiepert wahnt.
Peter Wiepert

**Peter Wiepert** (* 19. Juli 1890 in Bisdörp; † 21. Februar 1980 in Bisdörp) weer Buer, fehmarnsch Heimatforscher, Schriever un Leiter vun de Heimatmuseum in Burg op Fehmarn. Hüüt heet dat Museum *Peter-Wiepert-Heimatmuseum*. 

Wiepert hett mit de Heimatforschung freuh anfungen. Al in de twintige Johren hett he Opsätz för Tiedschriften öwer Fehmarn schreewen. In de Nazitied hett he Himmler drapen un een Fehmarn-Book bi een Nazi-Verlag rutgeben laten. Dorför hebbt de Alliierten em na den tweeten Weltkrieg insperrt. As se em werr rutlaten hebbt, hett he veel op plattdüütsch un hoochdüütsch öwer Fehmarn schreewen. 

Een Utwahl vun Peter Wieperts Böker:
* Die Krone im blauen Meer
* Die Kirche zu Landkirchen
* Volkserzählungen von der Insel Fehmarn
* Von der Wiege bis zur Bahre
* Opn Truerkamp
* Dor kem dorna en swore Tied
* Fehmarnsch Humor

Literatur to Wieperts Aktivitäten bi de Nazis:
Tuchel, Johannes: Reinhard Heydrich und die „Stiftung Nordhav“ : die Aktivitäten der SS-Führung auf Fehmarn. In:  Zeitschrift der Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte 117 (1992), S. 199-225.

## Weblenken

*Peter-Wiepert-Heimatmuseum (op hoochdüütsch)
Fehmarnsundbrüch

De **Fehmarnsundbrüch** is een 963 Meter lang Brüch twischen de Insel Fehmarn un Holsteen. De kombineerte Straten- un Iesenbahnbrüch överquert den 1300 Meter breeden Fehmarnsund un hett een gröttste Hööch vun 23 Meter öwer den Waterspegel. De Bogenbrüch is ut Stahl buut un hett een Spannwied von 248 Meter. Architekt is Gerd Lohmer ut Köln. Inweiht hebbt se de Brüch in Mai 1963. Domols wär de Kole Krieg noch nich to Enn, denn bi die Konstrukschon hebbt se söss Sprengschächt inbuut, um de Brüch in de Luft to jogen. De Fehmarnsundbrüch is een Attrakschon in Oostholsteen un kann ok von Radfohrer un Footgänger brukt warrn.
Charlotte Niese

**Charlotte Niese** (* 7. Juni 1854 in Borg op Fehmarn, Holsteen; † 8. Dezember 1935 in Altno) weer een hoochdüütsche Schrieversche, Heimatdichterin un Schoolmeistersche. 

## Biographie
Ehr Vadder weer Emil August Niese, Pastor in dat domols däänsche Burg un later Seminardirektor in Eckernför. Ehr Mudder Benedicte Marie Niese weer een geboren Matthiessen. Charlotte bestünn in Eckernför die Prööven ton Schoolmeister an de *Höhere Töchterschule* un hett dorna een Anstellung an verscheeden Schoolen kregen. In düssee Tied füng se an mit Böker schrieven. 1884 is Niese na Hamborg trocken un geef de Schollmeisteree op, wieldat se een beröhmte Autorin weer. Ehr Graff steit op den Karkhoff in Ottensen. 

Insgesamt hett Charlotte Niese mehr as sösstig Romanen un Vertellen schrewen. In dat Johr 1921 hett se den Hebbel-Pries kregen.

## Böker
* Cajus Rungholt; ünner Pseudonym rutkamen 
* Licht und Schatten (1895)
* Vergangenheit - Erzählung aus der Emigrantenzeit (1902)
* Stadt, in der ich wohne (1908)
* Minette von Söhlenthal (1909)
* Allerlei Schicksale
* Als der Mond in Dorotheens Zimmer schien
* Aus dänischer Zeit (Bilder und Skizzen, Erinnerungen an eer Kindheit in Burg)
* Aus schweren Tagen
* Das Lagerkind (Geschichten ut den düütschen Krieg, rutkamen 1914)
* Der Verrückte Flinsheim und Zwei Andere Novellen (1914)
* Barbarentöchter (Een Geschicht ut de Tied vun de Weltkrieg, rutkamen 1915)
* Das Tagebuch der Ottony von Kelchberg
* Die Allerjüngste
* Die Hexe von Mayen
* Er und Sie
* Geschichten aus Holstein
* Nesthäkchen Gretel - Eine von den Jüngsten
* Reifezeit 
* Reisezeit
* Von denen, die daheim geblieben.
* Was Mahlmann erzählte
* Was Michel Schneidewind als Junge erlebte
* Vom Kavalier und seiner Nichte (1919)
* Von Gestern und Vorgestern - Lebenserinnerungen (1924)
* Die Reise der Gräfin Sibylle (1926)
* Schloß Emkendorf (1928)
* Unter dem Joch des Korsen - Volksstück in 5 Aufzügen

## Literatur
* Rita Bake: *Wer steckt dahinter? Nach Frauen benannte Straßen, Plätze und Brücken in Hamburg*. (Landeszentrale für politische Bildung) Hamburg 2003³
* Friedrich Castelle: *Charlotte Niese - eine literarische Studie*. (F.W. Grunow) Leipzig o.J. (vor 1928)
* Förderkreis (Hg.): *Ottensen-Chronik. Damit nicht alles in Vergessenheit gerät*. (Selbstverlag) Hamburg-Ottensen 1994
* Hans-Günther Freitag/Hans-Werner Engels: *Altona. Hamburgs schöne Schwester*. (A. Springer) Hamburg 1982
* Paul Theodor Hoffmann: *Neues Altona 1919-1929. Zehn Jahre Aufbau einer deutschen Großstadt*. (E. Diederichs) Jena 1929 (Band 2)

## Weblenken
* Elektronische Bibliothek der ALEKI Uni Köln - Das Lagerkind (hoochdüütsch)
Lempenhaben

**Lempenhaben**, ok: **Lemkenhaven** (düütsch: Lemkenhafen), is een Fischer- un Habendörp op de Insel Fehmarn un en Stadtdeel vun de Stadt Fehmarn in den Kreis Oostholsteen in Sleswig-Holsteen.

*Grött: ca. 135 ha.
*Inwahners: ca. 250 (2006)
*Auto-Kennteken: OH (Oost-Holsteen) 
*Telefonvörwahl: 04372
*Laag: Achter de Fehmarnsundbrüch geit dat glieks de örste Utfohrt rut, wieder na Landkarken und denn na links öwer Lempendörp na Lempenhaben. De Streck is utschillert, een kann sick nich verbiestern. 

## Geschicht

Dat Dörp weer toörst een Dochtersiedlung vun dat Buerndörp Lempendörp (hoochdüütsch: *Lämmchen-Dorf*). In de Tied vun de enge Verbindung twischen Fehmarn un de Hansestadt Lübeck hett sick Lempenhaben vun een lütten Fischersiedlung to een bedüdend Haben entwickelt. Vun 1462 bit 1510 harr Lempenhaben dat Lübsche Stadtrecht mit eegen Börgermeester un Stadtsiegel. In düsse Tied hebbt de rieksten Lüüd op Fehmarn hier wahnt. 1784 geeft dat in Lempenhaben 18 Kornspieker, de sogenannte *Dinns*. In dat 19. Johrhünnert güng dat bargaf mit de Dörp. De Haben weer to flach för grote Schipp.

## Windmöhl

De Windmöhl "Jachen Flünk" in Lempenhaben is 1787 von de Kornhändler und Schippreeder Joachim Rahlff buut woren. In de sog. *Schillingsmöhl* hebbt se Gassen und Weeten tu Grütt un Gruben maakt. In dat Johr 1900 hebbt in de Möhl 5 bit 6 Gesellen un Topleger arbeid. De Möhl is 1954 stillleggt worrn. Hüüt hett de *Verein zur Sammlung Fehmarnscher Altertümer* dor dat :
Möhlenmuseum 
Möhlenweg 56
23769 Lempenhaben op Fehmarn
James Abram Garfield

**James Abram Garfield** (* 19. November 1831 in Orange, Ohio; † 19. September 1881 in Elberon, New Jersey) weer een US-amerikaansche Politiker un de 20. Präsident van de USA.

He weer ursprünglich Mathematiker un Redner. Dorbi hett he ok good lehrt, to snacken, wat hüm nahst good hulpen hett. He harr een Collegeafsloot. Nebenbi hett he denn noch Juristeree studeert und is denn 1859 ok in de Politik gahn. In dat Johr is he in Ohio to’n Senator wählt wurrn. 

In de Börgerkrieg weer he up de Siet van de Noordstaaten un is as Generalmajor uphollen. 1863 is he weer in de Politik gahn un hett sük bit 1878 immer för dat Repräsentantenhuus wählen laten. He we dor Finanzfachmann för de Republikaners. 1880 is he denn van sien Partei to’n Präsidentschaftskandidaten maakt wurrn un hett de Wahl denn ok wunnen.

He weer tegen Korruptschoon. Nahdem he faststellt hat, dat dat bi de Postverwaltung Schuuvereen geev, het he dor uprüümen laten. Een Stellenbewerber, de dorum nich sien Posten kregen harr, hett den an 2. Juli 1881 up hüm schoten.

Een Kugel in’t Rüch kunnen se ok mit een Metalldetektor nich finnen. Dat gung ok nich, wiels he bi de Ünnersökeree up een Bett mit Metallrahm liggen de. Dat hebbt se aber nicht murken. Dorto hebbt se hüm vööl mit Fingers statt mit sterile Instrumente ünnersöcht. Körtüm, Garfield, hett sük van de Kugel een Infektschoon totrucken un is denn an 19. September 1881 doran stürben.

He weer de eerste Präsident, de in sien Amtstiet stürben is, un wat bold noch schlimmer weer, se wussen dor gar nich so richtig, well dat Amt utföhren sull, as he schlecht leeg. 

At he stürben weer, hett Chester Alan Arthur dat Amt bit to’n Ennen van de Legislaturperiood övernommen. 

Garfield weer de letzte Präsident, de in een Blockhütt boren is un ut armselig Verhältnisse keem. He weer verheiraat und harr 7 Kinner.

## Weblenken
* Präpareert Rückgratstück vun de Präsident in National Museum of Medicine and Health

## Literatur
* Rupp, Robert O. (Hrsg.): James A. Garfield. A Bibliography, (1998). *Stellt de Forschungsliteratur bit 1998 tosammen.*
* Peskin, Allan: James A. Garfield: A Biography, (1987)
* Clark, James C.: The Murder of James A. Garfield, (1994)
NASA

**NASA** is de engelsch Afkörten för **National Aeronautics and Space Administration**, wat soveel heten deit as Natschonale Luft- un Ruumfohrt Verwalten.  Grünnd wurrn is de NASA an'n 29. Juli 1958 dör den „National Aeronautics and Space Act“.

Dat is de Ruumfohrtbehöörd van de USA. To Tiet is Jim Bridenstine dor Baas van. De NASA is tostännig för all Flöög van de USA ut in’t All, of mit oder ahn Astronauten. Hör Arbeit upnommen hett de NASA an’ 1. Oktober 1958.
Fehmarnsund

De **Fehmarnsund** oder **Op'n Sund** is en Waterstraat, de de Kieler Bucht un de Mecklenbörger Bucht verbinnen un Fehmarn un Holsteen scheden deit. De Wetenschop seggt, dat de Fehmarnsund vör 1400 Johren tostannen kamen is. Denn is de Sund breeder un breeder woren, hüüt is he 1400 Meter breed. Bit to dat Johr 1963 hett dat ein Fährschipp geben, de Grotenbro und Fehmarn verbunnen hett. Op dat Schipp hebbt ok twee Iesenbahnwaggons roppasst. In de 1960er Johren is de Fehmarnsundbrüch boot woren un in Mai 1963 för den Verkehr freegeven woren. 

## Footnoten
1528

## Wat passeert is

## Boren

## Storven
* 14. Februar: Edzard I., Graff van Oostfreesland (* 1461) 
* 6. April: Albrecht Dürer, düütsch Maler, Grafiker in de Renaissance (* 1471)
1529

## Wat passeert is
* 22. April: Spanien un Portugal deelt de Welt in den Verdrag vun Saragossa in twee Kuntreien up. Een schall in Tokumst spaansch ween, de anner Potugal tohören
* De Verhanneln in Marborg vun de Lutherschen un de Reformeerten, wie dat nu wiedergahn schall mit jem

## Boren

## Sturben
1530

## Wat passeert is
* In'n Februar warrt Nikolaus Krage sien „Christlike Ordeninge der Erlyken Stadt Mynden“ in Lübeck druckt. Dat is de eerste evangeelsche Karkenordnung in Westfalen
* 24. Februar: Karl V. warrt in Bologna to'n Kaiser vun dat Hillige Röömsche Riek kröönt. Dat is dat leste Mal, datt en düütschen Kaiser vun en Paapst kröönt warrt
* 10. Mai: Philipp Melanchthon schrifft in Augsborg sien Confessio Augustana to Enn. Düsse Schrift schall de Kaiser bi'n Rieksdag to Augsborg to Hannen kriegen. 
* 25. Juni: Up den Rieksdag to Augsborg kriggt de Kaiser dat protestantsche Bekenntnis uthännigt. Melanchton harr düsse „Confessio Augustana“ (Bekenntnis vun Augsborg) schreben. De Kaiser leest denn den Paapst sien Gegenschrift „Confutatio pontifica“ vör. As Melanchton dor denn mit de Apologie up antert, will de Kaiser düsse Schrift nich annehmen.

## Boren
* 25. August: Iwan IV. „de grulige Iwan“, russischen Zar († 1584)
* 6. November: Josias Simler, Swiezer Theoloog un Landskundler († 1576)

### Boren ahn bekannt Datum
* üm 1530 rüm: Claude Le Jeune, fläämsch Komponist in Frankriek († 1600)

## Storven
1531

## Wat passeert is
* Dat Katharineum in Lübeck warrt grünnt
* Francisco Pizarro kümmt öber de Anden nah de Inka ehr Hööftstadt Cuzco
* De Eddellüde vun Deefholt nehmt den Titen *[[Graaf]]* an
## Boren

## Storven
* 11. Oktober: Ulrich Zwingli, Swiezer Reformator (* 1484)
* 24. November: Johannes Oekolampad, Swiezer Reformator (* 1482)