open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Funnazzione Wikimedia

'A **Funnazzione Wikimedia** (*Wikimedia Foundation, Inc.* in ngrese) è n'organizzazziona bbase 'e Wikipedia, Wikinews, Wiktionary, Wikibooks, Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies, Wikiversity, Wikidata e Wikivoyage.

È n'organizzazziona senza fine 'e lucro ca se stabbelette p&#39;'a legge 'e Florida (State Aunite). 'A nasceta 'e chesta, fuje annunzziata 'a Jimbo Wales ('o co-funnatore), 'o 20 'e giùgno 'e 2003. 'O nommo "Wikimedia" 'o criaje Sheldon Rampton ncopp'a na lista 'e posta mail (WikiEN-l) int&#39;'o màrzo 'e 2003. 'E nomme de dumminie http://wikimedia.org e  s'accattajeno aropp'â funnazziona 'a Daniel Mayer.

## Nutarelle


## Ati pruggette

## Jonte 'a fore
* Funnazzione Wikimedia

Categurìa:Wikipedia
Arpe

[thumb|'O [Mont Blanc è 'a muntagna cchiù auta 'e ll'Arpe.]]
thumb|Ll'Arpe.

Ll**'Arpe**, o ll**'Alpe**, songo na catena muntuosa mpizzata a 'o nord d'Italia. Chesta se spanne luongo 1200 chilometre e ll'otto paise alpine: Sguizzera, Liechtenstein, Austria, Slovenia, Germania,  Franza, Italia e Monaco. 'A muntagna cchiù auta è 'o Mont Blanc ca mmisura 4810 metre d'autezza.

## Situazziona
Ll'Arpe stanno nfra 'o parallelo 43° e 'o 48° N, e nfra 'o meridiano 5° e 'o 16° E. 'E paìse ca nce formano parte songo l'Italia ca tene na parte 'e ll'Arpe a 'o nord-italia, 'a Franza int&#39;'a parte sud-est d&#39;'a soja, 'a parta sud e ll'est d&#39;'a Sguizzera, 'a parta sud 'e Baviera/Germania, 'e pparti ovest e centrale 'e ll'Austria, 'a parta nord d&#39;'a Slovenia e tuttuquante Monaco e Liechtenstein. Se spanne luongo 1200 chilometre ('a Savona nfin'a Vienna), cu na duppiézza massima 'e 225 km (nfra 'o Laco 'e Garda e 'o Laco 'e Kochel). Sta catena muntuosa téne n'area mmerzo 'e 180.000 km2.

## Aree naturale prutette
Int&#39;'o 2003, ll'Arpe cuntavano cu 33.000 km2 ('o 18%, circa, 'e ll'area soja) d'aree naturale prutette.

## Nutarelle


Categurìa:Muntagne
Ciervo

'O **ciervo nobbile** o **ciervo russo** (***Cervus elaphus***) è nu mammifero artiodattelo d'â famiglia 'e Cervide. 'E ppopulazziune d'ô nord Amereca e 'e ll'Astremo Uriente, primma classifecate comme specie a parte (*C. canadensis*), songo pure chiammate c'ô nomme algunchino 'e **wapiti**.

## Destribbuzzione
'O ciervo nobbile vive 'ncap'a nu gruosso ariale, da ll'Europa e ô Nordafrica nfino a ll'Asia centrale, a Siberia, ll'Astremo Uriente e 'a Amereca settentriunale. 'A specie è stata ntrudotta a ll'Australia, Nuova Zelanda, Cile, Perù e Argentina.

Dint'a ll'Italia songo presente ddoje suttospecie 'e ciervo nobbile:
* 'a suttospecie *elaphus*, primma diffusa pe' tutto 'o terretuorio nazziunale, fuje cunfinata 'int'â sula pruvincia 'e Ferrara. Ogge vive da ll'Arpe â Calavria, quanno, nzieme c'ô capreolo fuje rentrudutto 'int'ê pparche nazziunale e reggiunale. 
* 'a suttospecie *corsicanus* è endemeca d'â Zardegna e d'â Corseca, addò vive cu' cacche populazzione isulata.

## Descrizzione
### Dimenziune
Ll'ommo d'ô ciervo po' esse luongo nfino a 2,50m e auto, ô garrese, nfino a 1.2m, cu' nu peso ca va da 200 a cchiù 'e 250kg. 'A femmena è assaje cchiù piccerella, cu' 2m pe' lluongo e 150kg 'e peso. A cheste mesure s'ajjogne 'a coda, ca mperò mmesura massimo 20cm 'e lunghezza. 

### Aspietto
'O pilo d'â staggione è bruno vierzo 'o russo, pettramente 'ncap'ô vierno è grigge-bruno e fitto assaje. Pe'ê ffemmene 'e stisse culure se schiarisceno tramente ll'asemprare cchiù piccerille tèneno nu pilo russo cu' cacche macchia ghianca ca se léva cu ll'età.

'E ccuorne songo presente schitto nfra ll'uommene d'ê cierve. Chiste cumpajeno a ffine d'ô primmo vierno, ncopp'ô stilo, cresciuto 'int'a reggione fruntale, recupierte da nu strato 'e pellame, ritto velluto; a luglio 'o velluto iogne ô massemo sveluppo suojo, ussifecannuse.
'Int'ô sicunno anno, p'â deminuzzione 'e testosterone, 'o ciervo perde 'e ccuorne ca se staccheno e careno, pe' puo' recresce 'ncap'â staggione sequente e accussì pe' tutta 'a vita 'e ll'anemale. 

## Vvoce pariente
* Capreolo

Categurìa:Mammifere
Urdemo juorno 'e Carnevale

L**'Urdemo juorno 'e Carnevale** è 'o martedì primma d'accummincià Quarajesema, ed è 'a festa ca rappresentasse 'a fine d&#39;'a semmana 'e Carnevale, c'accummencia 'o gioverì d&#39;'a semmana primma.

Int&#39;'a tradizziona 'e tante paise nce sta ll'uso antico 'e rappresentà 'O Carnevale Muorto. Chesta è 'a rappresentazione d&#39;'a morte d&#39;'o spirito pazzariello 'e Carnevale, muorto figliolo. Picciò ca ogne paese liegge une pparole pe' isso, e po' se ffà na prucessione pe' "lo ghì a aterrà Carnevale".

## 'O magnà
[thumb|'E [Chiacchiere.]]
Ll'urdemo juorno 'e Carnevale, a sicondo 'a tradiziona catoleca, fosse pure ll'urdemo juorno apprimma 'o dejuno 'e Quarajesema. Nfra 'e ddolce carnevalesche ce stanno 'e chiacchiere e sanguinaccio. Chistu juorno se pò ffà na granne abbuffata primma ca vene 'o tiempo 'e dejuno.

## Carnevale canusciute
*Carnevale 'e Striano

## Nutarelle


Categurìa:Ffeste
Himačl Prdeš

**Himačl Prdeš** (Hindjan: हिमाचल प्रदेश, /hɪmaːtʃəl prəd̪eːʃ/) è nu štat d'u nord-uešt d'a Indj. Côbr xjù dë 55,780 xëlomëtr quadrat e fà cünfin x'i štat Ndjan d'u Jamù et Cašmir nu nord, u Püngjab nu uešt e sud-uešt, a Ërjan et u Uttr Prdeš nu sud, u Taragand nu sud-éšt e d'a Čin (Tëbbét) nè ll-éšt.

U nôm vô dič *Terr dë mëndanj [[Hjocc|nhöquad]]*.

## Riferimiente


Categurìa:Innia
Puorto 'e Napule

thumb|Veduta 'e na parte d&#39;'o puorto.
'O **Puorto 'e Napule** è nu puorto mpizzato int&#39;'o Gurfo 'e Napule ca se spanne int&#39;'a custiera d&#39;'a cità 'e Napule. È uno d&#39;'e cchiù mpurtanti puorte d'Europa. Int&#39;'o 2013 facette transetà 6.931.856 passaggiere e 20.391.324 tunnellate 'e mercanzìe.

## Nvrastrutture
L'area d&#39;'o puorto se spanne pe' 1.426.000 m2 'e turreno.

Dint&#39;'o puorto nce stanno chist'aree:
*Area Turisteca
**Muolo Beverello
**Muolo Angiuine.
*Terminal 'e cruciere.
*Terminal 'e passaggiere e auto pe' traghette:
**Dint&#39;'a Calata Porta Massa
***Mmaculatella
***Pisacane
*Area cummerciala
*Terminal mercanzìe
**Calata Granili
**Muolo Flavio Gioia
**Muolo Bausan
*Terminal renfuse solide
*Terminal renfuse liquide

## Vire pure
*Muolo 'e Margellina

## Nutarelle


Categurìa:Traspuorto
UTC+5:30

Ll**'UTC+5:30** è nu fuso orario, ca va cu n'anticipo 'e 5 ore e 30 minute annanz'a ll'UTC.

Categurìa:Scienzie apprecate
Lupo appennineco

'O **lupo appennineco** (***Canis lupus italicus***) è na suttospecie d'ô lupo ca vive 'int'ê ffureste e vosche 'e ll'Appennine. Ll'aumiento d'â populazzione 'e ll'urteme anne ll'ha purtato a culunizzà pure 'o settore uccidentale 'e ll'Arpe.

## Descrizzione
'O lupo appennineco è cchiù piccerillo 'e chello comune: 'o peso 'e n'asemprare ommo è 'e circa 20–35kg, pettramente chello 'e n'asemprare  femmena è 'e circa 25–30kg. Pe' lluongo mesura attuorno 'e 120cm, tramente ll'autezza media è 'e circa 50–70cm. 'O pilo è grigge-marrone.

### Dieta
'A dieta d'ô lupo se cumpone 'e ungulate 'e grannezza media comm'ê cierve, camozze, capreole e daine ma pure 'e rudeture, lebbre e accussì via. A ll'Italia veneno accise ogne anno tante bbestie 'e allevamiento comm'ê ppecure, crape o jénghe, pure se cacche vota ll'auture 'e cheste accisiune songo 'e ccane furasteche ca viveno 'int'â nicchia eculoggeca d'ô lupo.

## Destribbuzzione

Nfino a ll'anne 70 d'ô Noveciento 'o lupo appennineco risecaje ll'astinzione tanto ca se cuntajeno attuorno 'e 100 asemprare pe' tutta ll'Italia. 'Ncapo 'o 1971 'o WWF nzieme c'ô Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise lanciaje 'a campagna nummenata *Operazzione San Francisco* p'â sarvauardia 'e ll'anemale. 

Ogge chisto è presente 'ncopp'â tutta ll'estenzione 'e ll'Italia, da ll'Arpe â Calavria, cu' na populazzione 'e circa 1000 asemprare.  
'O nummero maggiure 'e morre nce stanno 'int'a ll'Abruzzo, prencipalmente 'int'a ll'aria d'ô Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise e nfra 'o Parco nazziunale d'ô Gran Sasso e Muntagne d'â Laga, 'o Parco nazziunale d'â Majella, alle Marche 'int'ô Parco nazziunale d'ê Muntagne Sibbelline e, 'ncapâ Calavria, 'int'ô Parco nazziunale d''a Sila.

Ll'uneche reggiune 'e ll'Italia arró 'o lupo nun è mai scumparo songo Campania, Basilecata, Calavria e Abruzzo, vivenno 'int'ê ffureste 'e Muntagne Picentine-Muntagne Alburne, e rint'ê pparche d'ô Pullino, d'â Sila e 'e ll' Abruzzo.

## Vvoce pariente
* Appennine
* Arpe
* Majella
* Gran Sasso
* Ciervo
* Capreolo
* Cammorza 'e ll'Abruzzo
* Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise
* Parco nazziunale d''a Sila

Categurìa:Canidi
Munasterio 'e San Martino

[thumb|San Martino annanze 'o [Castiello 'e Sant'Elmo.]]
**San Martino** ditto pure **Munasterio 'e San Martino** o  **Certosa 'e San Martino** è stato nu munasterio 'e Napule mpizzato ncopp&#39;'o Vommero. 'O nommo sujo ffà anore a Santu Martino 'e Tours.

Stu munasterio teneva ll'accieso prencepale annanze ê scalinate 'e San Martino ca permettevano 'e saglì e scennere d' 'a cullina quanno nun ce steva 'a funiculare. 'O pizzo addò sta San Martino è privileggiato p&#39;'a vista panoramica. Mò però, se po' saglì 'e manera semprice a San Martino pe' bbia d&#39;'a funiculare 'e Montesanto, saglienno ncoppa tutto.

Mò San Martino ospita nu cumplesso monumentale ca se chiamma Museo nazzionale 'e San Martino e dint'a stu museo se ponno vedé ll'opere d'arte, piezze 'e museo, ecc... ca rappressentassero ll'arte e 'a storia 'e Napule nfra 'e secule XVII e XIX.

## Nutarelle


Categurìa:Chiese 'e Napule
Zeppule 'e San Giuseppe

thumb|Na zeppola.
'E **Zeppule 'e San Giuseppe** songhe 'e dolce tradizziunale ca se fanno p&#39;'o juorno 'e San Giuseppe ('o 19 'e màrzo).

Sti **Zeppule 'e San Giuseppe** se ponno fà fritte o puro nfurnate, songhe fatte 'e pasta bignè, e quanno so' fritte o nfurnate se miette na cremma e ammarena ncoppa. Chello ca ieva vennenno 'e zeppule comme mestiere se chiammava zeppolajuólo.

## 'O mito d&#39;'a zeppola 'e San Giuseppe
Ce stanno divierze mite e fattarielle ncopp&#39;'a storia d&#39;'a zeppola 'e San Giuseppe.

### 'O piezzo 'e lignammo
Se dice ca ll'origgene 'e chesti dolce songo proprio 'e San Giuseppe. 'A storia dice ca San Giuseppe, quanno faceva 'o masterascio campanno int'a povvertà, nu juorno se truvaje ca nun teneva niente pe' lle dà 'a magnà ô figliuolo Giesù. Pe' cchesto chillo pigliaje nu piezzo 'e lignammo e 'o mettette a frijere. 'O miracolo fuje ca chesto addeventaje na zeppola ca se puteva magnà.

### 'E pazzielle 'e lignammo 'e Giesù
'A stessa storia succiede cu San Giuseppe, che pe' tramente ca s'arripusava 'e faticà e guardava 'o nennello Giesù ca steva a pazzià cu 'e pazzielle, nu vicchiariello addimmannaje pe' buntà nu tuozzolo 'e pane. Comme San Giuseppe nun teneva niente, dicette ô viecchio 'e s'aspettà cocche minuto ca venisse Maria e facesse 'o pane. Chillo nun puteva aspettà e se ne jette, ma pe' tramente ca se ne jeva, San Giuseppe vedette ch&#39;'e pazzielle 'e Giesù addeventajeno zeppulette.

## Vide pure
*Zeppola fritta

## Nutarelle


Categurìa:Dolce_'e_Napule
Juorno 'e San Giuseppe

thumb|'O juorno 'e San Giuseppe è pure 'o juorno d&#39;'o Pate.


'O **juorno 'e San Giuseppe** se festeggia 'o 19 'e màrzo, 'o quale serve pure pe' festeggià 'o **juorno d&#39;'o Pate**.

Int'a stu juorno è se magnano comme tradizzione 'e zeppule 'e San Giuseppe.

## 'O juorno d&#39;'o Pate
Chesta festa è diffusa ncopp&#39;'o munno, comme 'o juorno pe ffà nu rialo ô pate, e pure pe' stà nfamiglia.

Siconno 'o crestianesemo, Giuseppe è 'o pate putativo 'e Giesù, chesto significa ca Giuseppe crescette a Giesù comm'a nu figlio, ancora che 'o pate "biologgeco" fosse Dio.

## Vide pure
*Zeppule 'e San Giuseppe
*Zerre zerre: nu strumiento musecale p&#39;'e guagliune.

## Nutarelle


Categurìa:Ffeste
Pombia Safari Park

thumb|Nu piecoro d&#39;'o Camerun
'O **Safari Park 'e Pombia** è nu parco safari mpizzato int&#39;'o comune 'e Pombia, 'n pruvincia 'e Novara, funnato d'Angelo Lombardi int&#39;'o 1976.

Categurìa:Piemunte
Categurìa:Parche 'e spasso
Norvegia

'A **Norvegia**, ufficialmente **Regno 'e Norvegia** (*Kongeriket Norge* 'n bokmål; *Kongeriket Noreg* 'n nynorsk) è nu stato 'e ll'Europa settentrionale, appartenente a 'a penisula scandinava, 'e cui territure cumprendono anche 'e isule Svalbard, l'isula 'e Jan Mayen e l'Isula Bouvet vicina a ll'Antartide, ma nun rientrante dint'ô Trattato antartico; 'a Norvegia rivendica anche 'e territure antartice da Terra d"a reggina Maud e 'e ll'Isula Pietro I.

## Nutarelle


## Ati pruggette
Sung Jae-gi

**Sung Jae-gi **(coreano:성재기 成在基, Daegu, 11 'e settembre 1967 – Seoul, 26 'e luglio 2013) fuje 'n attivisto ppe 'e deritte 'e ll'ommo e nu filosefo liberalismo, puliteco Corea d''o Sud. Eva 'o leader 'e ll'Associazione d"o maschio coreano (남성연대) ddo 2008 ô 2013.

## Vvoce currelate
* Associazione d"o maschio coreano

## Autre pruggiette
* ''Suicide performance and journalist ethics News Dongah* *
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki 
* South Korean channel films suicide 

Categurìa:Biografie
Forum Annevierzale d"e Culture

'O **Forum Annevierzale d"e Culture** è 'n evento culturale 'nternazziunale prumosso 'e ll'UNESCO ca se tene ogne tre anne, e ppe 'a primma edizzione tene avuto luoco a Barcelona int'o 2004. L'evento vene organizzato d"a Forum Foundation.

## Cità ospite da l'inizzio int'o 2004

Categurìa:UNESCO
Repubbreca Napulitana (1647)

'A **Repubbreca Napulitana** fuje nu stato esistuto d' 'o 1647 ô 1648, cu Napule comme capitale.

Fuje criata a Napule dopp' 'a fine 'e ll'arrevuoto animata 'a Masaniello e Giulio Genoino contro 'o reggime viceriale spagnuolo.           Fuje guidata da Enrico II di Lorena, Duca 'e Guisa, e sopravvisse dal 22 'e ottovre d' 'o 1647, quanno venette dichiarata da Gennaro Annese, fin ô 5 'e abbrile d' 'o 1648, data d' 'a caduta d' 'o forte 'e Nisida e d' 'o rientro a Napule d' 'e spagnuole.

## Territorio
'A repubbreca cumprenneva chelle ca mmò song' 'e riggione: Abruzzo, Basilicata, Calabbria, Campania, Mulise e Puglia, cchiù gran parte 'e chello che mmò è 'o Lazzio meridiunale (Sora e Gaeta) e 'o Cicolano (distretto 'e Cittaducale), chella ca mò è ll'area orientale d' 'a pruvincia 'e Rieti. 'A cità 'e Beneviento (ogge 'n Campania) e Pontecorvo (ogge 'int'o Lazzio) ereno, 'mmece, enclave pontificie.

## Nomme
'A repubbreca ebbe tante nomme ufficiale:
* "*Serenissima Repubblica di questo Regno di Napoli*"
* "*Reale Repubblica Napoletana*"
* "*Serenissima Monarchia Repubblicana di Napoli*"
'A primma bannèra rapprisentava ll'effigie d' 'a Maronna d' 'o Carmine e 'e San Gennaro, da nu lato, 'e tre giglie 'e Franza, 'a ll'ato; chesta bannèra po' venette cagnata cu n'ata ca teneva nu scudo russo ch' 'a sigla *S.P.Q.N.*(Senatus PopulusQue Neapolitanus = 'O Senato e 'o Populo Napulitano), cu 'o motto *Libertas* (Libbertà) da nu lato, e d' 'a mpresa d' 'o Duca 'e Guisa 'a ll'ato.

D' 'o 9 'e dicembre 1647, dint' 'a bannèra e pure dint' 'a mpresa, ngopp' 'o scudo fuje misa na curona 'mperiale.
Categurìa:Storia 'e Napule
Categurìa:Storia d''a Campania
Zoo 'e Napule

miniatura
'O **Zoo 'e Napule** è nu zoo mpizzato int&#39;'o comune 'e Napule, nu rione 'e Forerotta, funnato 'o 1949.

Categurìa:Napule
Categurìa:Parche 'e spasso
Rocco Hunt

**Rocco Hunt**, nomme d'arte 'e **Rocco Pagliaruolo** (Salierno, 21 'e nuvembre 'e 1994), è nu rapper salernitano.

## Carriera
Int&#39;'a carriera soja ha faticato nzieme 'artiste annummenate, comme p'esempio Clementino e 'Ntò. Rocco vincette 'a sezziona de nove artiste do Festival 'e Sanremo 'o 2014.

## Discografia
### Album
* 2013 – *[[Poeta urbano]]*

### Single
* 2013 – *Io posso*
* 2013 – *Fammi vivere*
* 2013 – *L'ammore overo*
* 2014 – *Nu juorno buono*
* 2011 – *Spiraglio di periferia*
* 2012 – El Raton, Ensi, Salmo, Enigma, Bassi Maestro, Rocco Hunt & Gemitaiz – *King's Supreme*
* 2012 – Rocco Hunt, Enigma, Nitro & Primo – *Grindalo*
* 2013 – The Night Skinny – *Futuro* (feat. Rocco Hunt)
* 2013 – Ntò – *Destino o scelta* (feat. Casino Royal & Rocco Hunt)
* 2013 – Clementino – *Giungla* (feat. Rocco Hunt)
* 2013 – Fritz da Cat – *La mia ispirazione*(feat. Rocco Hunt & Salmo)
* 2013 – Fritz da Cat – *Come Adamo ed Eva* 
* 2012 – Rocco Hunt – *Quante cose (feat. Ntò)*

## Nutarelle
Montpelier

**Montpelier** è 'a capitale do Stato do Vermont, 'int'e State Aunite. 'A cità è gruosse 26,6 km², cu na populazzione 'e  'e abetante (2010).

## Ate pruggette

Categurìa:State Aunite
Paolo Borsellino

**Paolo Emanuele Borsellino** (Palermo, 19 'e jennaro 1940 - 19 'e giùgno 1992) fuje nu maggistrato taliano.

## Biugrafìa

Doppo nu periudo passato comme procuratore ad Agrigento, a Palermo facette parte d' 'o *pool antimafia* nzieme a Giovanni Falcone e fuje assaje attivo dint' 'a lotta contro 'a mafia. Fuje acciso dint' a n'attentato mafioso sutt'â casa d' 'a matre soja, 'n via D'Amelio a Palermo, addò murette cu cinche uommene d' 'a scorta soja.

Categurìa:Biografie
Categurìa:Cumbattimento contro 'a mafia
Categurìa:Sicilia
Capodanno Singalese

'O **Capodanno Singalese**, chiammato pure “**Capodanno Singalese e Tamil**”, e canusciuto comme **Aluth Avurudda** (අලුත් අවුරුද්ද 'n singalese) int&#39;'o Sri Lanka, è na festa popolare 'e granne tradizziona ca se festeggia ogn'anno nfra 'o 13 e 'o 14 'e abbrile (anno nuovo). 
## Tradizziona
Aroppo na cerimonia formale, chesta festa piglia ddoje attività bbase: una è restà a mangià e bere nzieme a ll'ati paesane e l'ata è pazzià nzieme pe' bbìa d&#39;'e giuoche.
### Ghiuoche
Songo ghiuoche tradizziunale pure int&#39;'a cultura partenopea. 
*'A mosca cecata; (‘U juoche ritto r’’a mosca cecata)
*Tirà 'a funa; (‘U juoche ritto r’’a corda)
*Scassà 'a pignata cu na lenza ncoppa ll'uocchie;
*L'appicceco 'e cuscine.

### 'O mmangià d&#39;'o Capodanno Singalese
thumb|Nu piatto chieno 'e Kokis.
Una d&#39;'e ccose tipiche songo 'e magnate e 'a ffesta a chiorma. Int&#39;'o Capodanno Singalese è tradizziona d'appriparà 'e *[[kokis]]* (කොකිස් 'n singalese). Cheste so' nu prodotto tipo frittura, mpastate e frijute a ccasa int&#39;'e juorne primma 'e Capodanno.

Tra l'ata robba 'e mangià ce sta:
*'E purpette 'e pesce (මාළු කට්ලට්);
*'E kavum (කොන්ඩ කැවුම්);
*Athirasa (අතිරස);
*'E vverdure arravugliate 'e na pastacrisciuta (රෝල්ස්).

## Nutarelle


Categurìa:Ffeste
Categurìa:Asia
Giovanni Falcone

**Giovanni Salvatore Augusto Falcone** (Palermo, 18 'e majo 1939 - Capaci 23 'e majo 1992) fuje nu maggistrato siciliano. 

## Biografìa
Cu Paolo Borsellino fuje assaje attivo dint'â lotta contro 'a mafia. 'N particulare fuje una d' 'e ffigure 'e riferimento 'e nu *pool antimafia* ca contribbuette a ffà canoscere 'a rialtà d' 'a mafia 'e ll'anne '80 e '90, pure grazzie a ll'arresto e â cullaborazzione d' 'e pentite d' 'a mafia. Fuje vittima 'e n'attentato mafioso, avvenuto ncopp' 'a ll'autostrada a Capaci, ch' 'a muglièra soja Francesca Morvillo e cu tre uommene d' 'a scorta, Vito Schifani, Rocco Dicillo, Antonio Montinaro.

Categurìa:Biografie
Categurìa:Cumbattimento contro 'a mafia
Categurìa:Sicilia
Pumbèj

**Pumbèj** è në chëmun ë 25.726 përzun ë la prëvingia ë Nápulë. 

Pumbèj è štata criata da gl roman, ma në ccon prima ë gl ann 0 fòtt arrabbëlata da la ruzzion ë gl Vesuvië ë gl 79. Essa fòtt štrutta nziem a Erculan e Stabiae. Mo Pumbèj è addëvëndata un ë gl cchiù mburtand ciendr archeològgëchë ë gl munn razzië a gl riešt ë l'andica cità romana.
## Štòria
Pumbèj tè lë ríggënë andich comm a chell ë Ròma, nfatt la *gens Pompeia* në vëneva da un ë gl prim pòpëlë itálëchë: gl Osc. Sulamènd òpp la mmëtà ë gl VII sèculë p.C., lë prim përzun zë fërmárënë lòch: macar no pë c'abbëtà, ma cchiùttòšt pë chëmmërcià višt ca la zzòna zë trëvava a gl capëcroc ë tre vië mburtand.
Sëccom eva në pòšt ë passagg tra nòrd e sudd, Pumbèj addëvendètt súbbëtë na prèda pë gl pëtiend štat a cunfin, višta la mburtanza chë tëneva comm annud cummërcial e comm puort. Venètt cunguištata na prima vòta da la chëlònia grèca ë Cuma tra gl 525 p.C. e gl 474 p.C.. Štrabon dic ca Pumbèj è štata cunguištata da gl Etrusch, nëtizia ca, chë gl scav archeològgëcë fatt da puoch, addëvènda sèmb cchiù pëssíbbëlë. 
Gl prim sign ë n'abbëtat ë na cèrta mburtanza suo, a Pumbèj, ë gl VI sèculë p.C.; pur së a štë períëdë la cëttà, angora pëccërèlla, nën par tëné abbësogn ë në pian regulator e gl risultat è në mëndon ë palazzëra miss lòch a cas.

A gl 62 la cëttà trëttëchètt pë còlpa ë në tuarramut bbiegl fòrt.

### Gl bbuott ë gl Vësuvië

A gl autunn ë gl 79 gl Vësuvië scrëcchètt në bbuott ca Ddí në líbbëra!. Ngima a Pumbèj chëmënzètt a chiòv cénnërë e lapill (e no lava, comm zë dic spiss) chë, fòrëca në ndërvall ë cacc'ora, cadiérënë sènza zë fërmà e zë rënghëppárënë fin a 10 mètr ávëtë. A gl mëmiend ë gl bbuott ë gl 79 zë štévënë angora a rëchëštruì në muar ë palázzëra chë zë spallárënë a gl tuarramut ë gl 62.

Gl juorn ë gl bbuott gl chënëscem pëbbía ë na lèttëra ë Plinië gl ggion, e èngh gl 24 ë aušt. Ma ciert študius dícënë ca faštima è gl 24 ë sëttiembr.

## Gl scav

Dend a la zzòna ë gl scav archeològgëcë è štata schëpèrta la cëttà romana štrutta dòpp a la ruzzion ë gl Vësuvië ë gl 79 d.C.

Categurìa:Comune d&#39;&#39;a pruvincia 'e Napule
Casatiello

'O **casatiéllo ** è unu d&#39;'e rustece cchiù tradizziunale int&#39;'a cucina napulitana. Chesto se nfurna a pasca assieme 'o tuortano e se magna 'o juorno 'e Pasca e pure 'o lunnerì in albis.

## Storia
'O casatiéllo, nzieme â pastiera, n'atu piatto napulitano tipico 'e pasca, se cunoscono forse primma d&#39;'o '600. Ncopp&#39;'o fattariello  d&#39;'A gatta Cenerentola 'e Giambattista Basile (1566–1632) se scrive:

## Nutarelle


Categurìa:'O mmangià
Piramide 'e Cheope

'A **Granna Piramide 'e Giza**, canusciuta pure comme 'a **Piramide 'e Cheope** o 'a **Piramide 'e Khufu**, è 'a cchiù antica e 'a cchiù granna d"e tre piramide d"a necropoli 'e Giza, cunfinante cu chillo ca ogge è *[[Giza|El Giza]]*, 'n Naggitto. È 'a cchiù antica d"e sette maraveglie d"o munno antico e l'unneca ch'è remasta 'n gran parta sana. 'E naggittologghe penzene ca 'a piramide fuje eddeficata comme tomma pe 'o faraone Khufu (Cheope 'n Grieco), IV dinastia, pe nu periodo 'e 10 a 20 anne, cuncludendose attuorno ô 2560 AC. 

Secunno alcune fuje realizzata 'e ll'architetto riale Hemiunu. Inizzialmente auta 'e 146,6 metre, 'a Granne Piramide è stata 'a cchiù auta struttura artefeciale d"o munno ppe cchiu' de  3800 anne. 'N origgine, 'a Granne Piramide eva cuperta 'e nu rivestemiento 'n preta ca furmava na superficie esterna liscia; chello ca se vede ogge è 'a struttura 'e base de sotte. Cierte prete 'do revistemiento ca nu tiempo stevene 'ncopp'a struttura songhe ancora vesibbile attuorno  'a base. Nce stanne e 'nce sò state addeverse tiorie scientifiche pè spiegà 'e tecniche 'e custruzzione d"a Granna Piramide. L'ipotese 'e costruzzione cchiù credute se basano ncopp'â ll'idea ca 'a piramide fuje eddificata spustando enuorme blocche 'e na cava ca na vota trascenate sò state sullevate 'n pusizzione.

Categurìa:Storia
Categurìa:Sette maraveglie d"o munno
Categurìa:Antico Naggitto
Categurìa:Monumente
UTC-8

Ll**'UTC-8** è nu fuso orario, ca va cu nu ritardo 'e 8 ore ncopp'â ll'UTC.

Categurìa:Scienzie apprecate
Los Angeles

**Los Angeles**, nomme origginario: *El Pueblo de Nuestra Señora de los Ángeles de Porciúncula de Asís* è n'mpurtante cità d"a California, 'a cchiù granne 'e chisto stato e 'a siconda 'e tutte 'e State Aunite d'Amereca. Nzieme a New York e Chicago è na d"e tre cità cchiù mpurtante d"o paese e è nu centro economico, culturale, cinematugrafeco e scientifeco 'e rilevanza munniale.

## Nutarelle


Categurìa:State Aunite
Cità

'Na **cità** è n'nsediamiento umano esteso e stabbele, n'area urbana ca se differenzia 'e nu paese o 'e nu villaggio ppe dimensione, densità 'e populazzione, mpurtanza o stato legale. 'O termene venne d"o latino *civitas*, e deriva d"a stissa etimologgia 'e civiltà.

Categurìa:Giugrafia
Giza

**Giza** (trascritto anche comme **Gizah** o **el-Ghiza**, 'n alarbo:  الجيزة, *al-Gīzah*), è na cità do Naggitto, capoluoco do guviernaturato omonimo. Se truova ncoppa riva occidentale do sciummo Nilo, circa 20&nbsp;km a sud-ovest da capitale 'O Cairo, dinte presse do cunfine nord-orientale do guviernaturato.

## Necropoli 'e Giza

Giza deve ll'mpurtanza suja ô fatto 'e ospità, ncoppa nu pianoro roccioso ca se truova a 'a periferia da cità, 'na de cchiù mpurtante necropoli 'e ll'antico Naggitto.

A Giza sorgono nfatte, oltre a 'na granne quantità 'e sepulture minure, 'e tre cchiù fammuse piramide naggizie: chille 'e Cheope, Chefren e Micerino (o Mykerinos), sicondo 'e nomme tramannate d"a tradizzione grieca e ellenistica, tutte apparteniente a suvrane 'nserite dinta IV dinastia.

'A cchiù granne piramide esistente è chilla 'e Cheope. Sempe presso Giza se truova 'n atro fammuso monumiento 'e ll'antico Naggitto: 'a Granne Sfinge.


File:All Gizah Pyramids.jpg|'E Piramide 'e Giza
File:Ancient Egypt-Antico Egitto-Giza Sfinge-bis-e-DSC00621.JPG|'A piramide 'e Chefren ncopp'ô sfunno d"a sfinge
File:Ancient Egypt-Antico Egitto-Giza Sfinge-DSC00623.JPG|'A granne sfinge


## Persunagge illustre
* Hisham Abdel Khalek

## Bibbliografia
*Edda Bresciani, *Grande enciclopedia illustrata dell'antico Egitto*, De Agostini, ISBN 88-418-2005-5 
*

## Ate pruggette

Categurìa:Naggitto
Aluite

**Aluite** è ne chemune e 2.668 abbetande e la previngia e Fresenone.

Categurìa:Comune da pruvincia 'e Fresulone
Puocchie

## Descrezzione
Gle **puocchie** (**|ˈpwokːjə|**), *pl.* le pòcchiera (|ˈpɔkːjəra|) è na chianda áveta affin'a trénda mètre. Tè le frunne ovate-triangulare (5-7 x 4-6&nbsp;cm), appezzetate, che tande diénde peccerigle tòrne tòrne. Scerisce a marze é abbrile.

## Addó ze tròva
Crésce vecine a gle sciume é a gle lache affin'a 1.200 m/n.l.m.

Categurìa:Salicaceae
Alvaniégle

Gl**'Alvaniégle** è n'álbere spegliande de la famiglia de le *Salicaceae*.

## Nome scendífeche
*Populus alba L.*

## Descrezzione
È n'álbere ávete affin'a 25 m. La scòrza è ghiangaštra. Le rámera gione suó rechepèrte da na pelama ghianga é nen suó appeccecose. Gle pernucce è luonghe quasce la mmetà de le frunne che suó ovale o lobate, vérde scure a la parte de ngima é ghianghe-lanose pessotte (7-15 x 9-12&nbsp;cm).

Scerisce a febbrare é marze.

## Addó ze tròva
Crésce addó è úmmede, vecin'a gle sciume é a gle lache, affin'a 1.000 m n.l.m.

Categurìa:Arbere
Categurìa:Salicaceae
Ulm

Gl **ulm**, (pl.) l'olma, è n'álbërë spëgliuand ë gl jènërë *Ulmus*, famiglia ë l'Ulmacëë *(Ulmaceae)*. Šta da 65 mëlliun d'ann ngim'a la faccia ë la tèrra (da gl prëngipië ë gl Tërziarië). La rafios l'è quasc ndutt štrëchiat da l'Auròpa.

## Nòm sciëndífëchë
*Ulmus minor* Miller (*U. campestris* Auct. non L.; *U. carpinifolia* Suckow).

## Dëscrëzzion
Gl álbërë è ávëtë fin a 30 m. L'olma vècchië tiev la scòrza crëttata. Lë frunn suo allíttëchë e appëzzëtuat (2-3 x 3-5&nbsp;cm), chë në përnucc ë 2&nbsp;mm. Gl frutt chë suo tunn e chiatt (15-20 x 20-25&nbsp;mm), tiev na scenna torn torn e náscënë prima ë lë frunn.
Zë tròva dend a gl bbòsch e mmies a lë fratt, fin a 1.200 m.

Scërisc a fëbbrar e marz.

Categurìa:Ulmaceae
Cèrcua

La **cèrcua** è n'álbërë ë la famiglia ë lë Favacëë *(Fagaceae)*.

## Nòm sciëndífëchë
*Quercus pubescens* Willd., (*Q. lanuginosa* Thuill., *Q. nicotrae* Lojacono).

## Dëscrëzzion

È n'álbërë ávëtë da 10 a 25 m. Lë frunn zë sécchënë ngim'a la chianda e rëmánënë attaccat a lë rámëra fin a la prëmavera, quann náscënë chell nòv. Pò cambà pur cchiù ë 500 ann.

Zë tròva dend a gl bbòsch assutt ë la zzòna submëditërranëa, cchiussá ngima a tërren calcarëë, fin a 1.200 m/n.l.m.

È na chianda mënòica chë scërisc da abbril a maj. Gl pòllënë è përtat da gl viend (spèc anëmòfëla).

Gl nòm ë la spèc në vè da gl Latin *pubescens*: a pir mòll e curt (a gl luat pëssott ë lë frunn e a gl ramitt ggiun). È në mòd chë tè la chianda pë patì ë men la secca.

Lë frunn suó oblangeëlat (4-8 x 5-10 cm) kë 5-6 lòb prëfunn pë luat. Gl përnucc è luongh 5-12 mm.

Lë gliann nën tiev gl përnucc.

La scòrza è grigg scur e addëvènda nera chë gl ann. È crëttata.

## Us
### Legn
È addëprat pë lena da ard. È tuošt, zë chënzuma chian chian e tè la vracia chë dura në muar.

### Frutt
Lë gliann suó doc e andann z'addëprávanë nën sul pë accëbbià gl puorc, ma pur, a gl përíëdë ë caraštía, pë fà lë pan.

## Dann
Ciert lepidòttërë, comm a la Lymantria dispar e la magnacòzza ë lë cèrcuë (*Thaumetopoea processionea)*, la ponn sfrënnuà.

Categurìa:Fagaceae
Categurìa:Quercus
Inipr

Gl **inipr** è n'álbërë ë lë Cëprëssacëë *(Cupressaceae)*.

## Nòm sciëndífëchë
*Juniperus communis L.*

## Dëscrëzzion
È ávëtë da 1 a 10 m. Lë frunn suo a forma d'ach, e pízzicanë na freca (1-1,5 x 15–17&nbsp;mm). Scërisc da fëbbrar a abbril. Gl frutt, ch'è chiamat cicënipr, è apprima vèrd e puo addëvènda bblu-viòla, tunn (4–5&nbsp;mm).

## Andó zë tròva
Gl **inipr** è na cunífëra chë zë tròva spiss dend a lë cámbëra assutt, lassat a suod e dend a gl bbòsch fin a 1.500 m/n.l.m.

Categurìa:Cupressaceae
Verruáine

La **verruáine** /vǝ'rːwajnǝ/ (*Borago officinalis L.*) è na chianda e la famiglia e le *Boraginaceae*.

Ne vè faštima da gle Levande é z'è spasa a na bòna parte e l'Euròpa, addó crésce affin'a 1.000 m/n.l.m.

## Descrezzione
Chianda èrvácia che pò meserà 80&nbsp;cm. Tè le frunne (chélle sott'a tutte longhe 10–15&nbsp;cm, chélle attaccate a gle fušte suó cchiù peccerélle) ovale-allítteche, vérde scure, che ciérte pire fute. Gle sciuore blù ze truóvene mbond'a tutte, appise a camòlla é dúrene puoche tiémbe. Gle frutte suó achènie che tiéve pòca semènda peddénde.

## Use

### Frunne
Viéve addeprate dénd'a le menèštre maretate, rechine pe raviòle é cavesune, frettate. Ze fave fritte comm'a gle sciuore e checozze. Gle pire ze tuóglene cucènnela.

È mègle a nen la magnà cruda pebbía e la presènza e chembuošte pirrelizzedínece che petíssene èsse tuóssece pe gle féchete.

### Sciuore
Ze mágnene ammišchiate dénd'a le nzalate.

Dave ne biégle chelore a l'acite.

### Semènda
Da puoche tiémbe šta pe avé ne ruosse nderèsse cummerciale. Nfatte, l'uogle che ze ne caccia fòre (uogle gamma 3 lenoléneche) è addeprate pe le magnà, le mmedecine é gle chesmétece.

Categurìa:Boraginaceae
Spráine

La **spráine** è n'èrvacea annuale e la famiglia e l*'Asteraceae*.

## Nome scendífeche
*Helminthotheca echioides* (L.) Holub, (*Picris echioides* L., *Helminthia echioides* (L.) Gaertner)

## Arrappresendazione
Gle fušte è irte, ramuse é celíndreche, ávete affin'a 40–60&nbsp;cm. Le frunne suó vérde cáreche che cèrte ròsse mbolle ghiangaštre; chélle e sotte tiéve ne përnucce che na scénna tòrne tòrne, chélle e ngima nen gle tiéve é s'abbetínene attòrn'a gle fušte. Gle sciuore suó gialle (20 a 36&nbsp;mm) é sceríscene da giugne a aušte.

## Spannemiénde
Se tròva dénd'a le cámbera fatiate é pure dénd'a chélle lassate a suode, mmiés'a le vigne, a gle late e le vie é mmiés'a gle burie. È netròfela.

## Use
Le frunne gione se mágnene allésse o dénd'a la menèštra, ammešchiata che la cecòria p'avé ne sapore cchiù buone. Piácene pure ne muare a gle cunigle.

Categurìa:Asteraceae
Valle e Comine

La **Vall e Comine** ze tròva dénd a la previngia e Fresenone, prò šta fòre de la Ciuciaría štòreca, pecché fin'a gl 1927 facéa part de la *Terra di Lavoro* (mègl angora *Alta Terra di Lavoro*) che raccugléva gl Deštritt e Caeta é gl Deštritt e Sòra.
Chembacia cchiù o méne che l'áveta conga e gl sciume Mèlfa, che l'attravèrza prima e z'ittà dénd a gl sciume Lire.

## Nome
Par ca gl nome ne vè da gl puaése Sannita de *Cominium* (štrutt da gl Romane a gl 293 p.&nbsp;C., derand la tèrza uèrra sanníteca, pe quand ne dícene Tite Livie é Dionigg d'Alicarnass), prò sse fatt è štate cchiù vòte schemmattute. Pure se gl nome nen appare ngim'a nesciuna iscrizzion'e l'èpeca romana retrevata dénd a la zzòna, ngim'a gl štremiénd medievale la vall sana sana éva chiamata "Comino", é che gl štéss nome ze tròva dénd a gl scritt e Flavio Biondo é Leandro Alberti. Sse nome è sèmb štate addeprate da gl abbetand e la vall.

## Cominése famuse
Vide la pággena jécch.

## Annetaziune


Categurìa:Pruvincia 'e Fresulone
Categurìa:Vvalle
Gianluigi Cavallo

thumb|Gianluigi Cavallo.
**Gianluigi Cavallo** (Parma, 9 'e aùsto 'e 1968), ritt' **o Cabo** è nu cantant', chitarrista e cumpositore 'taliano, famoso soprattutto p'ave' suonat' rint' 'e Litfiba.

Nascette a Parma 'o 1968 e accumminciaje a lavurà comm' programmatore ma 'a passiona p'à museca o facette ì int' a nu' sacc' 'e discoteche. 'O primm' disc' è ru' 1994 e se chiamma Brooklyn, e aropp' facett' Indyana cu nu riff preso da Black Betty re Ram Jam.

'O 1999 addiventaje 'o cantante dei Litfiba e cu' lloro facette tre dischi: Elettromacumba (2000), Insidia (2001), Essere o Sembrare (2005) e ppo' 'o 2006 se ne ascette ro' grupp'.

Tra 'o 1998 e 'o 2002 facette 3 spettacoli pe' radio: *Time to Rock* , *L'avvocato del Diavolo* e *L'eretico*.

Mo' fatica cu 'e cumputer e rint' 'o 2014, aropp' sett' anne 'e mancanza 'ngopp' 'e scene musicali, ha fatt' asci' nu' video 'e 'na canzone 'e David Bowie.

'O 2015 ha annunziat' che tene nu nuovo gruppo musicale ca se chiama IlNero e 'o primm' disco è asciuto 'o mese 'e ottobre 2015. 'O titolo do' disco è "Essenza di Macchina Cuore Cervello (E=EMC2)" e 'o primm' singolo se chiamm' "Cuore" e c'ha fatt' pure nu videoclip.

## Nutarelle


Categurìa:Cantante taliane
Valle 'e Cumino

'A **Valle 'e Cumino** se truova 'n Lazzio 'int'â pruvincia 'e Fresulone. Pure se mpizzata 'int'â chesta pruvinca, 'a valle nun è cumpresa mperò nfra 'e ccunfine d'a Ciuciaría storeca, rato ca nfino 'o 1927 'o territuorio sujo era parte d'â pruvincia 'e Terra 'e Lavoro. Tanno se spartiva nfra 'e ddestritte 'e Gaeta e Sora. 

## Nomme
Se crére, 'int'â zona, ca 'o nomme véne da 'o paese sannita 'e *Cominium*, pure se chistu fatto è stato cchiù vôte scummattuto.   

## Nutarelle


## Vide pure
*Vall ë Comin: Pàggena scritta a la manera lazziale-cuminese cu ll'artografia funeteca.
 

Categurìa:Pruvincia 'e Fresulone
Categurìa:Vvalle
Conchita Wurst

**Conchita Wurst**, 'e nomme vero **Thomas Neuwirth** (Gmunden, 6 'e nuvembre 1988), è nu cantante austriaco.

## Biografìa
Wurst ha partecepato 'a ll"*Eurovision Song Contest 2014* e ha vinto cu 'a canzone *Rise Like a Phoenix*.

## Mùseca
### Canzune
*2011 - *Unbreakable*
*2012 - *That's What I Am*
*2014 - *Rise Like a Phoenix*

Categurìa:Cantante austriache
Categurìa:LGBT
Agnone (Valle e Comine)

**Agnone** (è štate quište gle nome uffeciale affin'a gle 1862) è ne chemune e 1.139 abbetande de la previngia e Fresenone.

## Gegrafía
### Terretòrie
Rind'a gle terretòrie chemunale ze tròva gle monde Ghianghe ch'è ávete 1.167 m. n.l.m.

### Clima
Classefecazione clemáteca: zzòna D, 1845 GR/G

### Frazziune
* Valleranna

### Burie é cundrade
* Gle Bianghe
* Gle Carlétte
* Gle Cheluozze
* Còlle Cavicchie
* Fendana Checozza
* Gle Franchitte
* Gle Fusche
* Gle Iriare
* Gle Picitte
* Gle Pilumme
* Panara
* Gle Pinétta
* Gle Peline
* Sand'Anna
* Saccocci
* Villagge Peschiéra

## Štòria
Agnone ze štacchétte da gle chemune d'Atini a gle 1832 é peglétte gle nome de *Villa Latina* a gle 1862 pecché fúrene retrevate mbertande riéšte archeològgece (villa remana, riéšte de tèrme é n'acquedòtte).

A l’èpeca ávete medievale ce veniérene a abbetà muónece benedettine de gle quale ze puonne angora vedé, ngòpp'a la Trenetà, le revine de n'èreme (che gle riéšte e gl'affrische de la chiesétta) é la chiésa refatta a gle Setteciénde che ne biégle pertone baròcche.

Dòppe gle Mille nasciérene du caštèllera: une šta dénd'a gle ciéndre štòreche é gl'ate ze tròva ngòpp'a ne còlle che ze chiama la Ròcca Malacucchiara. Attòrn'a gl XII sècule sse du burie depennévene da gle muónece casenése.

A gle tiémbe de Fedriche II addevendárene fèude de gle segnure d’Aquine, puó fúrene prepietà de chiss'e Candèlme é de gle segnure de gle fèude de Sòra é d’Aluite.

A gle 1439 Ricce de Mendechiare fecétte spallà la Ròcca Malacucchiara. A la fine de gle Setteciénde é gle prengipie de gl'Otteciénde, che la venuta de gle frangise, seccediérene ate vicènne ne muare mbertande. Pruopia tale fatte fecétte nguaštì gl'agnenése che, chendutte da Beneditte Panétta, chemenzárene a ze revetà condr'a gle frangise. A gle sècule XIX Agnone addevendétte ne chemune autòneme pe sequetà le vicènne de l’aunefecazione nazienale é chélle de la fermazione de gle nuove štate. A la seconda uèrra mendiale gle tedische ndrárene dénd'a gle paése, che štéva arrète a gle fronde casenése. Puó, pebbía de gle bembardamiénde é de l’avanzata alliata, feciérene sfellà la pepelazione, che revenétte sule quanne fení la uèrra.

Da la fine de gl'otteciénde ne muare d’aggènde ze n’jétte a gl'èštere: che n'anne sule ze n'jétte cchiù de gle 6% de la pepelazione; é quésse derétte affin'a la nduštrializzazione de gle Sud.

La chemunetà mendana d’Agnone nen tè ne ciéndre štòreche pecché è chembòšta da ne capeluoche é da na sèrie de burie peccerigle che ze štiénnene luongh'a la štrada štatale de la Vandra é ate vie peddénde. Uoje la cchiupparte de gl'abbetande é de le petèche ze truóvene luonghe la štatale, ma gle menecipie é la chiésa prengepale štave fòre.

Categurìa:Comune da pruvincia 'e Fresulone
Gomorra (film)

**Gomorra** (2008) è nu film diretto 'a Matteo Garrone, basato ncopp'a l'omonimo best seller 'e Roberto Saviano.

'O film ascette int&#39;'o circuito cinematografeco taliano 'o 16 'e majo 'e 2008. Int&#39;'o primmo weekend 'e prugrammazione addeventaje 'o cchiù veduto film 'n Italia, e facette 1.825.643 euro 'e cascia. Int'a màrzo 'e 2009 'o film già appassava 'e 10.175.071 euro arrecogliùte.

## Tramma
'O film parla d&#39;'a criminalità organizzata 'n Campania. È spartuto int'a cinche storie ca raccontano 'e fatte 'e divierze perzunaggie aunite sulamente p&#39;'o fatto 'e campà sotto 'o cuntrollo 'e ll'organizzaziune criminale. 'E fatte d&#39;'o film succedeno int&#39;'e riune 'e Scampìa e Sicundigliano e pùre 'n pruvincia 'e Caserta.

## Perzunagge
* Gianfelice Imparato: Don Ciro
* Marco Macor: Marco
* Ciro Petrone: Ciro
* Salvatore Cantalupo: Pascale
* Carmine Paternoster: Roberto
* Toni Servillo: Franco
* Salvatore Abruzzese: Totò
* Simone Sacchettino: Simone
* Gigio Morra: Iavarone
* Maria Nazionale: Maria

## Nutarelle


Categurìa:Film napulitane
Categurìa:Film 'n lengua napulitana
Categurìa:Mafia
Alessandro Magno

[thumb|280px|right|Alessandro dint'â [battaglia 'e Isso (Museo Archeologgeco Nazziunale 'e Napule)]]

**Alessandro Magno**, ('n grieco antico Μέγας Ἀλέξανδρος, trasletturato 'n Mégas Alexandros), aufficialmente **Alessandro III** ('n grieco antico Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών, trasletturato 'n Aléxandros trίtos ho Makedόn; Pella, ecatombeone - 20 o 21 'e luglio 356 AC – Babilonia, targelione - 10 o 11 'e giúgno 323 AC) fuje rre 'e Macedonia a partì d"o 336 AC, doppo ô pate Filippo II.

È cunusciuto pure commo Alessandro 'o Granne, Alessandro 'o Cunquistatore o Alessandro 'o Macedone. 'O termene "magno" vene d"o llatino *magnus* ca segnifeca "granne", ca 'n grieco antico se traduce cu 'o termene *mégas*. È cunsiderato unu d"e chiù celebre cunquistature e strateghe d"a storia.

Categurìa:Biografie
Categurìa:Storia
Categurìa:Grecia
Purtale:Storia/Testata

100px|left|Reggione Campania 100px|right|Reggione Campania Purtale StoriA
***Bemmenuto dint'ô purtale d' 'a [[Storia]] !***
Chisto è 'o punto 'e partenza pe' chi cerca 'nfurmazzione 'e tutte manere ncopp' 'a storia dint'â Wikipedia napulitana.
'O purtale va situato e se cagna appriesso appriesso. Dacce na mana pure tu p'o mantenè sempe agghiurnato, 'nfezzannece ogne tanto dint'ê ccategurie, nuove argumente sviluppate ca te pareno 'nteressante, e dannece na mana a scrivere e 'a fernì 'e vvoce mancante .
***Grazzie assaje!***

CAtegurìa:Purtale Storia
Purtale:Storia/introduzzione

[thumb|right|200px|''Allegoria'' d"a storia 'e Nikolaos Gysis, [1892]]
'A **storia** (ddo grieco ἱστορία, *historìa*) è 'a disciplina cca se occupa d"o studio d"o passato cu l'uso 'e fonte, zoè 'e tutto cca possa trasmettere 'o sapé. Cchiù precisemente, 'a storia è 'a recerca ncopp'ê fatte d"o passato e 'o tentativo 'e na narrazione continua dde chiste fatte.

Categurìa:Purtale Storia
Purtale:Storia/voceselezziunata

thumb|300px|'O tempio 'e Nettunno
**Paestum**, nomme cca vene d"o latino **Paistom** cu 'o quale vene definita doppo 'a suja cunquista 'e parte dde Lucane, è n'antica cità d"a Magna Grecia chiamata d"e funnatore **Poseidonia** 'n onore 'e Poseidone, ma cca faceva 'o culto a Era e Atena. Se ritrova 'n età cchiù ricente comme **Pesto** nfi ô 1926, quanno vene rechiammata comme mmo. 

Se truova dint'â Campania, 'n pruvincia 'e Salierno, dint'ô commune 'e Capaccio. È situata dint'â Piana d"o Sele, vicino ô litorale, dint'ô gurfo 'e Salierno, verso 'o Ciliento.

Liegge tutto

Categurìa:Purtale Storia
Atlético de Madrid

L**Atlético de Madrid**, canusciuto comme **Atlético**, è na squadra 'e pallone 'e Madrid, funnata 'o 26 'e abbrile d"o 1903, joca 'int'a Liga spagnuola comme pure ll'ata squadra 'e Madrid, 'o Real Madrid CF.

S'allena dint'o centro sportivo *Ciudad Deportiva de Majadahonda*,  a Majadahonda vicino a Madrid. Ha vinciuto 10 vote 'a Liga, 10 'a Coppa d&#39;'o Rre e 2 Coppe UEFA.

## Nutarelle


Categurìa:Squadre 'e pallone spagnuole
Moka

thumb|'Na cafettera moka.
'A **moka** è na, accussiditto, machinetta p' 'o ccafè mmentata d'Alfonso Bialetti 'o 1933.

Se cumpone 'e tre pparte:
*Na parta vascia addò se mette ll'acqua: Chesta téne 'a parta superiore sterna appriparata pe ll'avità;
*Nu filtro: tene fórma 'e mùto;
*Ma parta superiore cu nu cupierchio: Chesta téne 'a parta vascia nterna appriparata pe ll'abbità nzieme â parta vascia.

## Comme se ausa
thumb|Ghienchenno 'o filtro 'e ccafè ncopp&#39;'a parta vascia.
thumb|'O ccafè sta saglienno.
#Se mette l'acqua 'int'â parta vascia, po' se mette 'o filtro ncoppa ca s'avesse 'e ghienchere 'e ccafè.
#Pe miettere 'o ccafè int&#39;'o filtro ce stanno divierze tecniche pe' ffà 'o ccafè 'n reola d'arte (niro niro):
## Filtro mmuttito 'e ccafè ch'e pertùse: Se miette tutto 'o ccafè ca se può miettere, facenno pressione pùre, po' cu n'àco o nu palìcco se ponno ffà 'e pertùse pe' fà passà 'o ccafè;
## Filtro c&#39;'a muntagnòla: Se miette tutto 'o ccafè e se fà na muntagnola ncoppa po' se nchiure 'a macchinetta senza ffà abbuccà 'a muntagnòla.
#Se nchiure e s'abbita 'a parta superiore â parta vascia. Apprimma s'adda cuntrullà ch&#39;'e bbite so' pulite p&#39;'o putè nchiure buono;
#Se mettono nzieme 'e tre ccose ncopp'ô ffuoco;
#Scarfannose ll'acqua saglie 'int'ô filtro ca se mpurpa 'e cafè e va 'int'â parta superiore crianno nu suono caratteristeco (sisce e quacquarie) c' avvisanno s'adda luvà d&#39;'o ffuoco;
#Cu nu cucchiàro s'avota 'o ccafè ca è sagliuto ncoppa, primma 'e ll'abbuccà, p&#39;'o ffà addeventà omogeneo.

## Comme funziona
thumb|Comme funziona: 'O sistema è furmato 'e na camera cu na quantità d'acqua + 'a mmesca papòre-aria (A. abbascio), 'o filtro (B. mmiezo) e na camera p&#39;'o ccafè lìqueto (C. ncoppa).
'A moka funziona a pressione. Ll'acqua càvera aìza 'a pressione 'e papòre cosa c&#39;'a facesse aizà 'a pressione d&#39;'a mesca aria-papòre ca resta ncàmera vascia. Pe' tramente c&#39;'a pressione s'aìza, a nu certo mumento 'a differenza 'e pressiune fa ll'acqua capace 'e saglì abbincenno (1.) â gravità e (2.) 'a caruta 'e pressiune d&#39;'o filtro 'e ccafè.

## Nutarelle


## Vvoce attuccate
* Cafettera
* Cuccumella
* Tazzulella
Casaluiére

**Casaluiére** è ne chemune e 3187 abbetand e la previngia e Fresenone.

## Giugrafía físeca
### Terretòrie
Gl paése, se tròua énd a la Uall e Comine, a 380 m./n.l.m., ngim'a ne còll é che gl sciume Mèlfa appiée.

Categurìa:Comune da pruvincia 'e Fresulone
Il clan dei camorristi

**Il clan dei camorristi** è na serie *fiction*, iuta n'onda int&#39;'o 2013.

'A serie, pure si nun è ufficiale, è bbasata ncopp&#39;'e fatte succiese 'n Casal 'e Prencepe int'a ll'anne 80-90 pe' bbìa 'e nu gruppo 'e mafiùse.

'O primmo episodio è iuto n'onda 'o viernarì 25 'e jennaro 'e 2013 ncopp&#39;'o Canale 5.

## Tramma
'A serie téne ddoje tramme:
*Apprimma parla 'e n'organizzazione criminale 'n pruvincia 'e Caserta:
**'O tràffeco 'e munnezza tuòsseca: Cosa ca facesse 'a Campania addeventà 'a Terra d&#39;'e fuoche;
**'O tràffeco 'e stupefaciente;
**'O cuntrollo d&#39;'e strutture ammenistrative, puteche e fràveche;
**'E minaccie, micìrie 'e uèrre fatte 'a stu gruppo criminale.
*Po' è centrata ncopp&#39;'e fatiche giuriziarie d&#39;'o prutagunista, 'o giùrice Andrea Esposito, pe' fernì sti attività delinguènti.

## Nutarelle


Categurìa:Serie 'e televisione
Categurìa:Serie 'e televisione 'n lengua napulitana
Categurìa:Mafia
Përcacchia

La **percacchia** (o **percaglia**) (*Portulaca oleracea* L.), è n'èrva annuale e la famiglia e le *Portulacaceae* che ze tròva spiss dénd a l'òrtera e le zzòne call e quasce tutt gl munn.

## Descrezzione
È n'èrva ramosa é assá carnosa, spasa ndèrra pe 10-30 cm. Le frennecèll suó sènza pernucc é gl sciuore suó giall.

## Andó ze tròva
La percacchia crésc andó la tèrra:
*è peštiata assá
*ammanga e cávece
*ne'rrèsc a trattené l'acqua é gl ngruass

## Use
### Cucina
Le frunn crude é gl cicc carnuse é acrign ze mágnene a la nzalata; ze puonn addeprà pe fà menièštr saprite é ze puonn cunzervà dénd a l'acite. Ze míttene pure dénd a le frettiate é gl rechine.

### Mmedecina
È addeprata pe cheruà sciòlda, vòmmeche é mmerròid.

Ze n'avéss a magnà cchiù spiss pecché, monnassá, è štate schepiért ca tè ne muar'e ácede rass pelinzáture e gl tipe omèga-3 (che suó buone pe prevenì le mmalatíe e gl còre).

## Vide pure
* Evera vasciulella: la spèce *Portulaca oleracea* scritta pe napuletane letterarie.

Categurìa:Portulacaceae
Cantone Ticino

**'O cantone Ticino** è nu cantone d' 'a Sguizzera meriddiunale 'e circa 342'000 'e abetante. O capoluoco sujo è Bellinzona.
UTC-3

Ll**'UTC-3** è nu fuso orario, ca va cu nu ritardo 'e 3 ore ncopp'â ll'UTC.

Categurìa:Scienzie apprecate
Melfa

'O **Melfa** è nu sciummo d"o Lazzio, affluente 'e smerza d"o Liri, addò se getta doppo nu percurso 'e circa 40&nbsp;km.

## 'O curso

Sgurga 'e n'alta roccia calcarea dint'â Valle 'e Canneto, a 1020&nbsp;m n.l.m., dint'ô versante lazziale d"o Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise sotto 'o Massiccio d"o Meta, 'n territorio 'e Settefrati. 'A surgente è leggata a leggende e devozziune populare fin 'e ll'antichità. Doppo na serie 'e balzze e cascatelle, percurre 'a Valle 'e Cumino (Picinisco, Atina- addò riceve 'e smerza 'e acque d"o rio Mollarino- Casalattico e Casalvieri). Doppo Casalvieri scurre pe' 15&nbsp;km 'n na prufonna gola scavata dint'ê propaggene d"o Monte Cairo, a 'a fine d"a quale raggiunge 'a valle d"o sciummo Liri, addò se getta dint'ê presse 'e Roccasecca. 

Categurìa:Giugrafia
Fortaleza

**Fortaleza** è na cità d"a reggione Nordeste d"o Brasile, capitale d"o Stato d"o Ceará, parte d"a mesoreggione Metrupulitana 'e Fortaleza e d"a microreggione 'e Fortaleza.

'A cità se è sviluppata ncopp'ê rive d"o torrente Pajeú, primma chiammato Marajaik (*sciummo d"e palme*), ca nasce 'e ll'attuale bairro Aldeota all'ncrucio cu 'e vie Silva Paulet, José Vilar, Bárbara de Alencar e Dona Alexandrina e percorre quase 5.000 metre nfi a sfucià dint'ô ll'Oceano Atlanteco all'autezza d"a Praia Formosa, cu 'a foce ^^o "Poço da Draga".

Se truova a 2.285&nbsp;km 'e Brasília. 'A suja toponomasteca è n'allusione ô Forte Schoonenborch, costruito d"e ulannese durante 'a loro permanenza dint'â reggione tra 'o 1637 e 1654. 'O motto d"a cità (presente dint'â mpresa) è 'a parola 'n latino: "Fortitudine", zzoè "forza, valore, curaggino."

## Nutarelle



Categurìa:Brasile
Manaus

**Manaus** è na cità brasiliana, capitale d"o Stato 'e Amazonas, aubicata dint'â mesoreggione 'e Centro Amazonense e dint'â microreggione 'e Manaus. Situata ncopp'â riva d"o Rio Negro vicino a 'a cunfluenza cu 'o Rio d"e Amazzune, è nu porto 'mpurtante e nu centro 'e snodo pe' 'o sistema fluviale d"a reggione. È anche nu punto commune 'e cui 'e turiste partono pe' visità 'a Foresta Amazzoneca.

## Nutarelle



Categurìa:Brasile
Salvador

**Salvador** è na cità d"o Brasile, capitale d"o Stato 'e Bahia, parte d"a mesoreggione Metrupulitana 'e Salvador e d"a microreggione 'e Salvador.

'O nomme pe' esteso è **São Salvador da Bahia de Todos os Santos** ma pe' 'e brasiliane è cchiù semplicemente *Salvador* e, specie dint'ô passato, anche sulamente *Bahia*, dicitura, chist'urdema, ca fuje poi ausata pe' dà 'o nomme a ll'ntero Stato 'e cui Salvador è 'a capitale. Salvador è 'a terza cità cchiù populosa d"o Brasile, doppo San Paulo e Rio de Janeiro, e 'a maggiore d"a reggione d"o Nord-Est.

## Nutarelle



Categurìa:Brasile