Napoleone Bonaparte

**Napuliòne Bonaparte** (*Napoleone Bonaparte* - Ajaccio, 15 'e aùsto 1769 - Isola 'e Sant'Elena, 5 'e maggio 1821) fuje nu puliteco e militare francese ca facette 'o *Primmo Impero francese*.

Fuje generale dint'a rivuluzzione franzesa e cummannaje 'a Franza do 1799, fuje *Primmo console* do nuvembre do 1799 'o maggio 1804, fuje 'mperatore de francise cu 'o nomme 'e *Napoleone I*, fuje pure presidiente da Repubblica Taliana do 1802 'o 1805 e fuje pure rre d'Italia do 1805 'o 1814.

## 'E primm'anne e 'a carriera 'int'a l'esercito
Napuliòne Bonaparte nascette a Ajaccio, 'int'a Corseca, 'nu poco adoppo ca se facette 'o *Trattato 'e Versailles* do 1768 addò 'a Repubblica 'e Genova lassaje mano libbera â Franza ch'accussì venette 'ncurpata ô regno do rre Luigge XV.

'A famiglia Bonaparte faceva parte da piccola borghesia e teneva luntane origine nobbele tuscane (pare ca ll'antenate suoje fossero 'o servizzio 'e Genova e pò 'mmigrate 'int'a Corseca dinto XVI secolo).

Napuliòne cagnaje adoppo ca murette 'o pate, Carlo Maria Buonaparte, 'o cugnomme in *Bonaparte* pochi juorne primma 'e se spusà cu Giuseppina e partì pa campagna d'Italia.

Bonaparte all'inizzio nun se credeva francese e se senteva a disagio addò 'e cumpagne suoje 'e corso ereno quase tutte quante francise e 'o sfuttevano pe 'stu fatto. Senza cumpagne e cunsiderato malamente Napuliòne allora penzaje sulamente a se dedicà 'o studio e riuscette assaje 'int'a matematica.

'O 22 'e settembre 1784 l'ispettore Reynaud des Monts 'o facette ammette 'a Reggia Scola Militare 'e Parigi, funnata 'a Luigge XV, addò arrivaje 'a sera do 21 'e ottovre. 'O 1785 pruvaje 'a trasì 'ndâ Marina ma pe via ca ll'esame suoje 'e ammissione fujene annullate, isso passaje 'ndâ ll'artiglieria pecché vuleva fernì 'a 'mpresso 'a studià pe puté accumincià 'a carriera militare.Addeventaje sottotenente a sulo 16 anne e 'o 1 'e settembre do 1785 addeventaje sotto-luogotenente pe pò addeventà sottotenente dint'a nu reggimento a Valence 'into Sud-Est da Franza.

Napuliòne Bonaparte nun puteva vedé ancora 'e francise, 'nfatte era a favore 'e ll'indipendenza da Corseca. Quanno scuppiaje 'a rivuluzzione franzesa Napuliòne era vintenne e era ufficìale 'e Luigge XVI, ma riuscette a se guaragnà na longa licenza, accussì se putette riparà 'a Corseca pe assaje tiempo. Ccà s'unette 'o movimento rivuluzzionario 'e l'isola addeventanno tenente colonnello da Guardia Nazziunale.

'Ndô 1792 se rifiutaje 'e turnà a servì dint'a ll'armata 'e Franza accussì fuje creduto nu disertore. 'Mmece adoppo 'e cunzigli do pate isso turnaje a Parigge addò se presentaje 'o ministro da uerra cercanno e se difende. Riuscette nun sulo a se fa perdunà ma se facette pure annummenà capitano.

'Ndâ 'sti tiempe 'nce steva 'a Corseca 'a uerra civile ca accuminciaje 'o 1793. Già do 1792 'sta troppa rrobba rivuluzzionaria e 'a nascita do Terrore haveno cunvinto a l'eroe pe ll'indipendenza d"a Corseca, Pasquale Paoli, a se alluntanà 'a Parigge e a 'rrepiglià 'a lotta pe ll'innipennenza 'e ll'isula soja.

'A famiglia Bonaparte ca pure have stato da parte 'e Paoli quanno 'nce steva 'a revota cuntro a Genova e contro a ll'armate 'e Luigge XV, chesta vota se schieraje cu 'e francise.

Napuliòne se ne jette a Ajaccio e 'a ccà riparaje cu 'a famiglia ca fuje 'npassato accusate tradimento a Tolone. 'A chistu mumento isso sustenette 'a rivuluzzione e sagliette 'a 'mpresso dint'a gerarchìa militare. 'O dicembre 1793 Bonaparte avette 'o suojo primmo successo militare ca 'o facette addiventà generale 'e brigata e 'o facette tene sott'uocchio 'a Paul Barras ca 'nfuturo 'o ajutarrà dinta scalata 'o putere. 'Nfatte 'o 5 'e ottovre 1795 proprio Barras 'o annummenaje cummannante da piazza 'e Parigge cu ll'incarico 'e salvà 'a *Cuncenziona Nazziunale* da minaccia de realiste. Cu ll'ajuto 'e Gioacchino Murat 'o cummanno da cavalleria, Napuliòne evitaje n'atu colpo 'e Stato. Adoppo sempe Paul Barras 'o 'nnummenaje generale do corpo d'armata 'e ll'Interno.

## 'A campagna d'Italia
'O 9 'e màrzo do 1796 Napuliòne spusaje Giuseppina Tascher de la Pagerie, già mogliera 'e 'n'ufficiale ca fuje ghigliuttenato adoppo 'a rivuluzzione. Doppo sulo dduje juorne partette pe ll'Italia cummannanno 38 000 crestiane equipaggiate malamente. Accummincia accussì 'a primma campagna d'Italia addò se vede 'o genio militare e puliteco 'e Bonaparte, 'nfatte nonostante 'e surdate suoje fossero cchiù scarze riuscette 'o stesso a scassà cchiù vvote ll'austriace. Dint'a chiste anne 'o musicista Ludwig Van Beethoven dedica 'o ggiovane generale repubblicano 'a sinfunia nummero 3, l**Eroica'' ma doppo nu poco 'e tiempo 'o compositore ritiraje 'a dedica quanno Napuliòne addiventaje 'mperatore.

Fujene assaje 'e battaglie fatte cu ll'austriace e cu 'e piemuntese. 'O 10 'e majo [[1796]] distrugge l'urdema defesa austriaca 'ndâ battaglia 'o Ponte 'e Lodi e 'o 15 'e [[Majo]] da stess'annata trase a [[Milano]].

'O 16 'e majo, venette fatta a Milano ll**Amministrazzione Generale da Lumbardia* addò 'nce stevano sia francisi ca  cert'illuministe filo-francise 'e Milano comme Pietro e Alessandro Verri, Gian Galeazzo Serbelloni e Francesco Melzi d'Eril.

Costretto 'o Piemonte 'a s'arrennere e doppo avé occupata Milano, Napuliòne avette do Direttorio 'e chiene putere 'ncoppa ll'Armata d'Italia e se preparaje a 'a fatica cchiù difficile: scassà l'esercito austriaco. Se vedette assaje 'o genio tattico 'e Bonaparte dint'a battaglia 'e Castiglione addò isso ribbaltaje na situazzione paricchio complicata e conquistaje 'a primma 'mportante vittoria da carriera soja militare. Pure si nun fuje defintiva, 'a sconfitta fuje gravosa assaje pe ll'esercito austriaco ca adoppo ca riuscette a se riorganizzà perdette a 'n'ata vota a Bassano, Arcole e a Rivoli.

'E fforze armate austriache, cummannate 'a ll'arciduca Carlo d'Austria, se mettetteno a ppaura d"a marcia 'e Napuliòne verso [[Vienna]] accussì accettajene na tregua cu 'o [[Trattato 'e Campoformio]] 'o [[17 'e ottovre]] [[1797]]. Dinta 'stu periodo 'a [[Franza]] conquistaje 'e Paìse Basse e 'a riva sinistra do [[Reno]], 'mmece l'Austria pigliaje territorio da Repubbleca 'e Venezia. Ferneva accussì 'a campagna d'Italia, cu na granda sconfitta pe ll'austriace.

'Ndâ campagna d'Italia Napuliòne facette vedé 'a capacità soja assaje strategica addò isso assurbette 'e conoscenze 'e ll'ate e 'e ffacette soje.

== 'A campagna d'Egitto e da Siria ==
'O [[1798]], preoccupato pa troppa popolarità 'e Napuliòne, 'o Direttorio ll'affidaje l'incarico 'e occupà l'[[Egitto]] pe puté accussì contrastà 'a trasùta 'ngrese dinta ll'[[India]] e pa danneggià 'ncopp'o livello economico. Grazzje a 'sta campagna d'Egitto se scuprette 'a 'mpurtanza 'e chella terra storicamente parlanno, e 'a ccà s'accumminciajene a fà ricerche archeologiche e doppo poco nascette pure l'egittologgìa.

Adoppo na 'mportante vittoria dinta *Battaglia de Piramidi*, Napuliòne trasette 'o Cairo e addeventaje 'o patrone 'e ll'[[Egitto]]. Pochi juorne doppo, 'a flotta 'e Bonaparte fuje scassata completamente do generale 'ngrese [[Horatio Nelson]], accussì Napuliòne decidette e se ne ghì 'a [[Siria]] cu 'a scusa 'e ghì appriesso 'o governatore *Acri Ahmad Jazzar Pascia* ca tentaje 'e ll'attaccà, ma 'a [[Siria]] perdette sulo dduje mise 'e tiempo dint'a 'n'inutile assedio.

Turnato 'o Cairo, Napuliòne vincette 'o [[25 'e luglio]] do [[1799]] contro a 'n'esercito 'e diecemila surdate ottomane, pò segretamente se 'mbarca pa Franza.

== 'O 18 brumaio e 'o Consolato ==
'O 9 'e Ottovre do [[1799]] Napuliòne sbarcaje a Fréjus cu ll'entusiasmo 'e tutt'a Franza. Arrivato a [[Parigge]] riunette 'e cospirature ca erano decise a rovescià 'o Direttorio. Da parte 'e Bonaparte se mettetteno paricchie perzone 'e rilievo comme *Roger Ducos*, *Emmanuel Joseph Sieyès* e *Paul Barras*.

Fatta ascì 'a fore 'a nutizzìa 'e nu complotto realista p'arrevacà 'a repubblica, Napuliòne riuscette a fà vutà 'o Cunziglio d"e viecchie e 'o Cunziglio de 500, na risoluzzìone ca facesse trasferì 'e ddoje Cammere 'o [[18 brumaio]] (9 'e Nuvembre) fore [[Parigge]], a Saint-Cloud; Bonaparte fuje annummenato cummannante 'e tutt'e fforz'armate. Chesto fuje fatto accussì nisciunu deputato puteva crià revuote tr'e pariggine pe difennere 'a repubblica durant'o colpo 'e stato.

Napuliòne vuleva purtà 'e ddoje Cammere a vvutà autonomamente 'o scioglimento loro e 'a cessione de putere dint'e mmane soje, ma nun fuje comme vuleva Bonaparte. 'O Cunziglio de viecchie rimanette friddo, tanto ca 'o cunziglio de 500 chiedette 'e vutà pe purtà Napuliòne 'a ghigliottina.

Dint'o mumento peggiore venette 'o frato Luciano ca 'a capo do cunziglio de 500 ascette da stanza ordinanno e 'sperdere 'e deputate terroriste. Fuje memorabile 'o mumento addò isso puntaje 'a spata 'ncoppo [[cuollo]] 'e Napuliòne dicenno: «N'esitasse manco nu mumento 'a 'ccidere fratemo si sapesse ca sta tentanno 'e scatastà 'a libertà da Franza».

'A sera 'e Cammere venettene sciuovete e fuje vutato 'o decreto ca deva 'o putere 'e tre console: *Roger Ducos*, *Sieyès* e Napoleone Bonaparte.

=== 'O Consolato ===
'E tre patrone provvisorie da Franza 'nzieme a ddoje commissione, preparajene na nova costituzzìone ca legittimava 'o colpo 'e stato. Dint'e penziere 'e Sieyès, 'o Consolato avesse avuto essere nu governo de notabbile ca assicurasse 'a democrazzìa cu nu difficile equilibbrìo 'e putere. 'Stu progetto nun se facette pe vvia 'e Napuliòne ca, pure ca teneva sulo 'o putere esecutivo, senza prubleme puteva scavalcà chillu leggislativo ca era diviso 'ndâ quatto Cammere. 

Adoppo ca se facetta annummenà Primmo Console, 'npratica cchiù 'mpurtante 'e tutte ll'ate putere do Stato, Napuliòne ricostruette 'a Franza cu na struttura amministrativa perfetta, tant'é ca 'nce stà pure ogge tale e quale: 'a Franza venette divisa 'ndâ dipartimente, distrette e cumune amministratte 'a prefette, sottoprefette e sinnace. 'E casse do Stato venettene risanate d"e cunquiste da uerra e da funnazzìone da *Banca 'e Franza*. Fernette pure 'a longa battaglia cu 'o [[Cattolicesimo]] cu 'o Concordato do [[1801]] ratificato do Papa [[Pio VII]] ca stabbilette 'o Cattolicesimo 'a religgìone cchiù 'mpurtante e professata da Franza, ovvero religgìone 'e Stato. Pò Bonaparte facette 'e licei e 'e politecnice, pe puté furmà na classa dirigente  priparata, ma tralasciaje l'istruzzìone elementare pecché vuleva ca 'o popolo rimanesse comunque nu poco 'ngnurante e quinne obbediente. Accussì s'arapurette 'a strada pe ll'Impero Napoleonico.

=== 'O codece Napuliònico ===
Mmente steva esiliato a *Sant'Elena*, Napuliòne Bonaparte dicette cchiù vvote ca na cosa ch'avess'avuto passà 'a storia cchiù 'e tutte battaglie vinciute 'a isso fosse stato 'o Codece Napoleonico.

'O Codece Napuliònico legittimaje cert'idee illumiste, fuje purtato a tutte paìse addò jetteno ll'armate 'e Napuliòne, fuje pigliato a modello 'a tutte state 'e ll'[[Europa]] continentale e pur'ogge é 'a base d"o diritto 'taliano.

Fatta 'o 11 Aùsto [[1799]], 'a commissìone 'ncarecata 'e fà 'o codice civile fuje presieduta spisso propeto 'a Napuliòne ca leggeva 'e bozze mente se facevano 'e campagne militare e 'nviava a [[Parigge]] ll'idee soje d"o proggetto. 'O 21 Màrzo [[1804]] 'o codece civile chiammato adoppo Codice Napoleonico trasette 'nvigore.

'O codece levaje tutte ll'use 'e l'ancient régime, do feudalesimo, 'e l'assolutismo e creaje na società borghese e liberale cu na vena laica, ccà venetteno cunsacrate 'e diritte 'e l'eguaglianza, da sicurezza e proprietà. 'A struttura familiare ca 'o codece purtaje fuje 'e tipo paternalistico. Venette pure garantito 'o divorzìo pure si fuje fatte addeventà cchiù difficile rispetto all'epoca rivuluzziunaria.

Pe ll'Italia, 'o valore do codece Napoleonico fuje assaje gruosso pecché chisto fuje purtato dinte paìse crìate â Napuliòne e pò servette dinto codece taliano do [[1865]].

=== Ll'opposizzìone realista e giacubbina ===
'A sera do 10 'e ottovre do [[1800]] Napoleone, mente steva ô *Théatre de la République* l'avevano accidere quatto sicarìe, ma 'stu complotto fuje levato â miezo a l'urdemo sicondo pe via 'e na soffiata ca facette 'ntervenì 'e guardie arrestanno 'e quatto assassine stesso dinto trìatro. Chist'evento passarrà â storia cu 'o nomme 'e *congiura de pugnale*.

Adoppo poco, 'a notte 'e Natale do stess'anno, 'a mugliera e isso evitajene 'n'attentato cu 'a dinamite dint'e vie 'e [[Parigge]] mente stevano jenno a l'opera. Napuliòne n'apprufittaje pe mette fora legge 'e giacubbine, paricchie 'e loro venetteno esiliate dint'a Guyana, e sperdere 'e monarchice.

L'opposizzìone nun se fermaje e se venette a sapé ca stevano priparanno all'ate attentate contr'a isso. A Napuliòne nun ô putevano vedé né 'e giacubbine né 'e realiste ca 'o consideravano 'n'usurpatore do rre Luigge XVIII.

Dint'o màrzo do [[1804]], pe dà nu signale 'e [[Burbone 'e Napule]], Napuliòne facette arrestà a Ettenheim 'o duca *Enghien* ca fuje pe senza niente accusato 'e cuspirazzìone contr'o primmo console e fucilate subbeto adoppo. 'Stu fatto suscitaje 'ndignazzìona 'e tutt'e corte europee e dette 'n'immaggine malamente 'e Napuliòne ê state 'e l'Europa. 'O generale *Moreau* idolo de giacubbine, venette cundannato sulamente a dduje anne 'e carcere.

== Uerra dint'a l'Europa e sagliuta ô putere ==
Dint'a l'assenza 'e Napuliòne 'mpegnato dint'a l'Egitto, 'e francise venetteno cchiù vote scunfitte dinta l'Italia e 'a Germania 'a ll'austriace (battaglie 'e Novi) a Cassano D'Adda 'ncoppo Reno.

'A nova coalizzìone antifrazese 'rruvacaje 'a Repubblica Napulitana do 1799 funnata de francise, chella Romana e chella Cisalpina. 'O [[6 'e majo]] do [[1800]], seje mìse adoppo 'o colpo 'e stato do 18 brumaio, Napuliòne avette a 'n'ata vota 'o cummanno 'e l'esercito franzese. Cu na grossa marcia passaje ll'Alpe e adoppo ll'austriace venettene scunfitte dint'a battaglia 'e Montebello, mente Napuliòne turnava a Milano. Ccà venette provvisariamente ricostruita 'a Repubblica Cisalpina ca adoppo 'e cumizzìe 'e Lìone varrà sustituita da Repubblica 'Taliana. 'A pace 'inta l'Italia se facette co trattato 'e Lunéville, ca a finale era tale e quale 'o Trattato 'e Campoformio ca ll'austriace violajene.

'O [[1802]] Napuliòne addeventaje Presediente da Repubbleca Taliana, accussì ce rimarrà nfi 'o 17 'e Màrzo [[1805]] quanno addeventaje Rre d'Italia e 'o vicepresidiente fuje Francesco Melzi d'Eril.
 
Ca [[pace 'e Amiens]] do [[1802]] pure 'a [[Ngreterra]] firmaje 'a pace ca Franza. Napuliòne scassaje 'a nova coalizzìona antifranzese accussì avette pure l'appoggio do zar da [[Russia]] *Lisandro I''. Pe' dduje anne l'Europa avette finalmente 'a pace.

'O 1802 Napuliòne vennette na parte do Nord da 'Mereca 'e State Aunite comme parte 'e l'accordo 'ncoppa Louisiana : isso have 'a ppoco superato nu gruosso prublema militare quanno l'esercito, mannato a se piglià 'a n'ata vota Santo Domingo, doppo havé vinciuto contr'a revota pigliaje 'a freva gialla. 'A revota fuje comunque fermata. Napuliòne capette ca nun puteva difennere 'a Lousiana, accussì s'ha vennette l'8 'e Abbrile do 1803. Pò mettete 'a n'ata vota 'a schiavitù dint'e colonie francese.

Na tarantella cu Malta fuje na scusa pa Ngreterra pe nce dichiarà guerra 'a Franza, accussì puteva da' ajuto 'e rre francise ca stevano contr'a Napuliòne.

## Ati pruggette

Categurìa:Pulitiche frangese
Categurìa:Militare frangese