open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
'O Cuorpo 'e Napule

thumb|'A statua d'&#39;o ddio Nilo, ditta pure 'O Cuorpo 'e Napule.
'O **Cuorpo 'e Napule** (ritto pure 'a statua d' 'o Ddio Nilo) è nu monumento mpizzato a S. Biagio 'e libbraie a Napule, fatto 'n'onore ô sciummo Nilo.

## Origgene
Chistu monumento, fatto d'&#39;a cummunetà alessandrina ca campava a Napule ô tiempo d'&#39;a Napule greca, è 'a statua d'&#39;o Ddio Nilo prisente dint' 'a piazzetta Nilo, 'o llario Cuorpo 'e Napule, ca se spanne a nu punto 'e S. Biagio 'e libbraie a Napule. Stu ddio fatto na statua permettete ê Alessandrine 'e fare onore â terra sua, pe' tramente ca ce stevano 'e casa â Napule greca, facenno d'&#39;o cummercio 'a sua attività prencipale. L'ommo viecchio d'&#39;a statua è 'o ddio Nilo, ca stennennose rappresenta 'o sciummo Nilo.

## Restauro
A nuvembre 'e 2014 s'accumminciajeno 'e fatiche e restauro, ca permettete accuncià 'a statua 'a quale nun era a nu piezzo. Pe' bbìa ca se truvaje nu piezzo cu na capa 'e Sfinge, po' s'accunciaje 'a statua sana sana c' 'o Ddio Nilo cu sotto na Sfinge n'onore â fede 'e ll'antiche alessandrine 'e Napule. Aropp'a 50 anne, int' 'o 2014, 'a capa scumparuta e po' truvata d&#39;'a Sfinge s'è misa ô pizzo giusto. Chesta s'apprisentaje 'o 15 nuvembre 'e 2014.

## Ati statue d' 'o Ddio Nilo
thumb|N'ata statua differénte d' 'o Ddio Nilo dint' 'e Musee Vaticane.
N'ata verziona d' 'a statua, pure 'a ll'età antica, se tròva dint' 'e Musee Vaticane. Tutte dduje fossero copie 'e na statua origgenale ca venesse d'Alessandria.

## Nutarelle

Categurìa:Monumente 'e Napule
Stato 'e cunservazzione (biologgia)

'O **stato 'e cunservazzione** 'e na specie è n'innicatore d"a prubabilità ca chilla specia continui a sopravvivè. 
Murde fatture song tenute 'n cunto quanno se valuta 'o stato 'e cunservazzione 'e na specia: nun solo 'o nummero d"e esemplare, ma l'aumento o 'a diminuzzione gennerale cu 'o tiempo d"a populazzione, 'o succiesso d"a riproduzzione 'n cattività, 'e minacce canusciute e accussì via.

'O statino 'e cunservazzione cchiù noto d"o munno è 'a lista rossa 'e ll'IUCN, ma esistono anche ate liste.

## Crassifecazzione IUCN
### Categurìe 'e vascio rischio

### Categurìe 'e menaccia

### Ate categurìe

Categurìa:Ecologgia
Sette maraveglie d"o munno

'E **sette maraveglie do munno antico** songo 'e strutture e opere architettoneche, artistiche e storiche ca 'e Griece e de Rummane ritennero 'e cchiù belle e straordinare artifice 'e ll'ntera umanità.

## Storia
Apperzì s'evano state cumpilate ate statine cchiù antiche, 'a lista canuneca deve risalì 'o III seculo AC, poiché cumprenne 'o Faro 'e Alessandria, costruito tra 'o 300 AC e 'o 280 AC, e 'o Culosso 'e Rodi, crollato pe' nu terremoto int'ô 226 AC

Tra 'e teste cunzervate 'o cchiù antico ca nommina 'e sette maraveglie è na puesia 'e Antipatro 'e Sidone (*Anthologia graeca*, IX, 58) scritta attuorno ô 140 AC

Ê sette maraveglie è dedicata l'opera 'ntitulata *De septem orbis spectaculis*, fauzamento attrebuita a Filone 'e Bisanzio ma murde cchiù tarda (probbabilmente do V seculo DC).

Evano situate 'n Naggitto, Grecia, Asia Minore (int'â ll'attuale Turchia) e Mesopotamia (int'â ll'attuale Iraq).

Tutte costruite cchiù 'e 2000 anne fa, fujeno cuntemporaneamente visibbele solo int'ô periodo nfra 'o 250 AC e 'o 226 AC; successivemiente andarono 'e una a una distrutte pe' cause diverse; solo l'impunnente Piramide 'e Cheope, 'a cchiù antica 'e tutte, sopravvive ancora ogge.

Vennono anche chiammate 'e *sette maraveglie crasseche* o puro 'e *sette maraveglie antiche* pe' distinguerle de sette maraveglie moderne pruposte 'n tempe cchiù reciente.

### Uttava maraveglia
Spisso se attribuisce a n'opera architettoneca l'appellativo 'e *uttava maraveglia do munno*, pe' evidenzià ca ida è talmente bella da puterse cunziderà a"a pare cu 'e preesistente sette maraveglie.

## 'E sette maraveglie antiche

* 'A **[[Piramide 'e Cheope|Piramide 'e Cheope a Giza]]**, 'a cchiù antica nfra 'e sette maraveglie e l'unica ca sopravvive ancura ogge. 'Mmenza dimora 'e riposo eterno do faraone, glorificazzione de suje 'mprese 'n vita.
* 'E **[[Ciardine pensile 'e Babilonia]]**, addò se racconta ca 'a reggina Semiramide raccogliesse rose frische 'n ogne staggione.
* 'A **[[Statua 'e Zeus a Olimpia]]**, granniosa testimunnianza 'e arte religgiosa, opera do scultore grieco Fidia.
* 'O **[[Tempio 'e Artemide]]** (odierna Turchia).
* 'O **[[Culosso 'e Rodi]]**, n'enorme statua bronzea situata int'â ll'omonima isula.
* 'O **[[Maussuèmo 'e Alicarnasso]]**, nu seburco monumentale addò riposa 'o satrapo Mausolo, situata ad Alicarnasso (ogge Bodrum 'n  Turchia).
* 'O **[[Faro 'e Alessandria|Faro 'e Alessandria 'n Naggitto]]**, ca 'na vota rischiarava 'a via ê mercante ca se approssimavano ô puorto.

File:Hanging Gardens of Babylon.jpg|Ciardine pensile 'e Babilonia.
File:Colossus of Rhodes.jpg|Culosso 'e Rodi.
File:Mausoleum of Halicarnassus.jpg|Maussuèmo 'e Alicarnasso.
File:Temple of Artemis.jpg|Tempio 'e Artemide a Efeso.
File:Pharos_of_Alexandria.jpg|Faro e' Alessandria 'e Naggitto.
File:Statue of Zeus.jpg|Statua 'e Zeus a Olimpia.
File:Kheops-Pyramid.jpg|Piramide 'e Cheope a Giza.


## Vvoce currelate
* Maraveglia

## Ate prugiette

Categurìa:Sette maraveglie do munno
Categurìa:Monumente
Lengua purtuese

'O **purtuese** (; IPA , ,  o ) è na lengua rumanza ufficiale 'n Purtuallo, Brasile, Angola, Mozambico, Guinea-Bissau, Guinea Equatoriale, Capo Verde, São Tomé e Príncipe, Macao e Timor Est.

## Parlante
Cu 240 meliune 'e parlante native, è 'a sesta lengua matre cchiù parlata ô munno, 'a primma 'e ll'emisfero sud e d"o cuntinente sudamerecano 51%, secunna tra 'e lengue neolatine, superata solo d"o spagnuolo .

## Nutarelle


Categurìa:Lengue romanze
Dries Mertens

**Dries Mertens** (Lovanio, 6 'e majo 'e 1987) è nu calciatore belga, jucatore d' 'o Galatasaray e p' 'a Nazionale belga. A Napule 'o chiammeno Ciro Mertens.

## Caratteristiche tecniche
È n'ala a sinistra, ausato comme trequartista a smerza 'a Dick Advocaat, buono realizzatore e *assist-man*, preferisce accummincià 'a manca pe' po' se centrà e ghì nfin' 'a porta.

## Nutarelle


Categurìa:Jucature 'e pallone
R. Kelly

**Robert Sylvester Kelly**, canusciuto comme **R. Kelly**, è nu rapper / singer 'mmerecano, nato 'n Illinois ll'8 'e jennaro 1967, accumminciaje a fa 'o rap quanno era nu criaturo 'e otto anne.

## Album
* 1992: *Born into the 90's*
* 1993: *12 Play*
* 1995: *R. Kelly*
* 1998: *R.*
* 2000: *TP-2.com*
* 2002: *The Best of Both Worlds*
* 2003: *Chocolate Factory*
* 2004: *Happy People/U Saved Me*
* 2004: *Unfinished Business*
* 2005: *TP3.Reloaded*
* 2007: *Double Up*
* 2009: *Untitled*
* 2010: *Love Letter*
* 2012: *Write Me Back*
* 2013: *Black Panties*

Categurìa:Cantante mericane
Categurìa:Rap
Chiazza

Se chiamma **Chiazza** 'o llario ca se truova dint'ê paise e dint'ê cità. È spisso ntorniato 'e edificie 'n gennere 'e valenza pubbreca, furnisce ritrovo fra 'e perzune 'e na collettività urbana, 'n ida se svolgono funziune ca 'nteressano 'e perzune ca vivono 'n chillo mumiento 'a cità e 'n base a 'a suja 'mpurtanza sarà cchiù o meno frequentata.

Categurìa:Chiazze
Care paisane

**Care Paisane** è n'opera e puesia 'e Angelo Manna  (Acerra, 8 'e giùgno 1935 – Napule, 11 'e giùgno 2001) . Fuje stampate 'e ll'editore *Il Delfino* int'ô 2002. 

## Parole

Pe' mutive 'e deritto d'autore ve ripurtamme sulo 'o cummencie:

Mpurpate sott’o’ sole comm’e’ spogne,
cu ‘o friddo a vventejà comm’e’ bannere,
sta terra ‘a pastenajemo cu ll’ogne,
cu ‘o sango a ll’uocchie e ccu ‘e catene ‘o pede!

## Nutarelle

Categurìa:Poesia napulitana
Glasgow

**Glasgow** (*Glaschu* 'n gaelico scozzese; *Glesga* 'n scots) è 'a cchiù granne cità d"a Scozzia e 'a quatta cchiù granne d"o Regno Aunito e, comme risulta d"o censimiento d"o 2011, è 'a cità scozzese cu 'a cchiù auta denzità 'e populazzione, cu 3.395 perzune pe' chilometro quadrato. Se truova ncopp'o sciummo Clyde int'ê Lowlands centro-occidentale d"o paese. Glasgow è 'a capitale economica d"a Scozzia nunché 'a terza cità britanneca pe' nummero 'e turiste straniere doppo Londra ed Edimburgo.  'A *Glasgow city* è na d"e 32 aree ammenistrative d"a Scozzia d"a refurma d"o guvierno locale d"o 1999 (primma 'e chista refurma 'a cità eva 'o capoluoco d"a reggione 'e Strathclyde). 'A Glasgow Central Station è tra 'e prencepale stazziune d*a Gran Vretagna. 'E abetante d"a cità songo 'nnicate comme Glaswegians.

Categurìa:Scozzia
Clementino

**Clemente Maccaro**, canusciuto comme **Clementino** (Avellino, 21 'e dicembre 1982), è nu rapper campano ca canta 'e ccanzune soje 'n lengua napulitana.

Categurìa:Rap
Categurìa:Cantante taliane
Equus asinus

'O **ciuccio** (*Equus asinus*, Linnaeus 1758), è nu mammifero quadrupede d"a famiglia d"e Equide.

## Descrizzione

Simile ô cavallo, se tratta 'e n'animale addumestecato 'e millenne, ausato 'e ll'ommo prencepalmente comme animale 'e lavoro e comme mezzo 'e traspuorto pe' cibo
e mercie, 'n particulare pe' careche pesante o traine. Ne esistono nummerose razze e varietà diffuse 'n tutto 'o munno. 'O vierzo d"o ciuccio vene chiammato arraglio.

Categurìa:Mammifere
Giove (mitologgia)

**Giove** (latino *Iupiter* o *Iuppiter*, accusativo *Iovem*, o anche *Diespiter*) è ’o dio supremo (o divinità suprema, zzoè ’o rre ’e tutte ’e dèe), d’â religgione e d’â mitologgia rumana ’e cue sìmbule songo ’o fùrmene e ’o tuono: dio latino simile â divinità **[[Zeusso]]** int’â mitologgia e religgione grieca o **[[Tinia]]** int’â chilla etrusca.

Giove è ’o figlio ’e Saturno ed Opi. Li frate suoje songo Nettunno e Prutone, ’e sure songo Junone, Cèrere e Vesta. Junone è pure mugliera ’e Giove. Giove è pate ’e Apollo, Diana, Marte ed autre.

Categurìa:Mitologgia
Categurìa:Mitologgia rummana
Mango (cantante)

**Giuseppe Mango**, canusciuto cu 'o nomme d'arte 'e **Mango** (Lagonegro, 6 'e nuvembre 1954 - Policoro, 7 'e dicembre 2014) fuje nu musecista e cantautore taliano.

Tra 'e succiésse de suoje s'arrecuordano 'e canzune "Oro", "Lei verrà", "Mediterraneo", "Amore per te", "Bella d'estate", "Come Monnalisa", "Nella mia città" e "La rondine". Scrivette anche canzune p'âti artiste comme Mia Martini, Patty Pravo, Andrea Bocelli, Loretta Goggi, Mietta e Loredana Berté.

Mango murette durante nu cunciérto dint'ô 2014, struncato da nu infarto mentre stava cantanno 'o piezzo sujo cchiú famuso - "Oro".

## Discugrafia
* 1976 - *La mia ragazza è un gran caldo*
* 1979 - *Arlecchino*
* 1982 - *È pericoloso sporgersi*
* 1985 - *Australia*
* 1986 - *Odissea*
* 1987 - *Adesso*
* 1988 - *Inseguendo l'aquila*
* 1990 - *Sirtaki*
* 1992 - *Come l'acqua*
* 1994 - *Mango*
* 1997 - *Credo*
* 1999 - *Visto cosi*
* 2002 - *Disincanto*
* 2004 - *Ti porto in Africa*
* 2005 - *Ti amo così*
* 2007 - *L'albero delle fate*
* 2011 - *La terra degli aquiloni*
]

## Ati pruggette

## Jonte 'e fore
*Paggena ufficiale

Categurìa:Cantante taliane
Purtale:Múseca/Testata

Purtale MúsecA 
***Bemmenuto dint'ô purtale d' 'a [[Múseca]] !***
Chisto è 'o punto 'e partenza pe' chi cerca 'nfurmazzione 'e tutte manere ncopp' 'a múseca dint'â Wikipedia napulitana.
'O purtale va situato e se cagna appriesso appriesso. Dacce na mana pure tu p'o mantenè sempe agghiurnato, 'nfezzannece ogne tanto dint'ê ccategurie, nuove argumente sviluppate ca te pareno 'nteressante, e dannece na mana a scrivere e 'a fernì 'e vvoce mancante .
***Grazzie assaje!***

CAtegurìa:Purtale Múseca
Purtale:Múseca/introduzzione

'A **múseca** (ddo grieco *μουσική*) è l'arte e 'a scienzia 'e ll'organizzazione d"e suone dint'ô corso d"o tiempo e dint'ô spazio. 


Categurìa:Purtale Múseca
Phylum

'O ***phylum*** (plurale *phyla*) è 'o gruppo tassonomeco ierarchicamente 'nferiore ô regno e superiore a 'a crasse.
'O termene **tipo** è cchiù ausato 'n zoologgia, **divisione** 'n botanica e int'ê scienzie 'e ate regne (prutiste, munere). Chista strana differenziazzione è ausata angora ogge: 'mmece 'e scegliè na vota pe' tutte nu termene tra "tipo" e "divisione" se fa recurso ô grieco-latinismo *phylum* (d"o grieco φυλόν, "nazzione", "tribbù", "gente") ca pare bene pe' tutte 'e regne. Communque, 'n spagnuolo e purtuese se ausa correntemente l'adattamento *filo*.

'E urganisme d"o stisso *phylum* tenneno nu chiano strutturale commune, nun necessariamente evidente d"a morfologgia esterna.

## Nomme scientìfeco

'O nomme scientìfeco latino attribuito a nu *phylum* è sempe nu neutro plurale (fernisce cu 'a lettera "a"); pe' 'e piante, termena cu *-phyta* (p.es. Bryophyta, Cycadophyta) ca vene reso 'n napulitano cu 'a termenazzione *-fite* (Briofite, Cicadofite); pe' 'e fungie, termena cu *-mycota* (p.es. Ascomycota, Zygomicota), ca vene reso cu *-miceti* (Ascomiceti, Zigomiceti); 'n ate case 'a termenazzione è cchiù variabbele (p.es. Arthropoda, Mollusca, Chordata, Bryozoa), 'a finale "a" vene trasfurmata 'n napulitano 'n "e" (Artropode, Mollusche, Cordate, Briozoe).

## Vvoce currelate
* Crassifecazzione scientìfeca
* Tassonomia
* Sistemateca
* Nommenclatura binommiale

Categurìa:Crassifecazzione scientìfeca
Cucuzzigl

## Nòm sciëndífëchë
*Ecballium elaterium* (L.) A. Rich., (*Momordica elaterium* L.). Štë jènërë tè na spèc ebbía.

## Dëscrëzzion
Gl **cucuzzigl** è n'èrva prènn, carnosa, chë striscia, ávëta fin a 80 cm.
### Frunn

Suó pëlos, massicc, ë chëlor verd-grigg e chë në përnucc luongh.

### Sciuor

Suó ggiall, chë ciert štrisc verd. Tiev cingh pètalë chë náscënë sottëtílëchë a lë frunn. Chigl máscurë štav rëštritt anziema a gl at, chigl fémmënë štav sul sul e attaccat a lë rámëra.
Scërisc da maj a ottobbr.

### Frutt

È verd, a forma ë uov, rëchëpiert ë pir. È appis a në përnucc rëchiegat a angin e pëcciò l'attaccatura ë gl frutt è rëvëtata accapadávëtë.

Quann gl frutt è fatt, zë štacca da gl ruam chë në mòd carattëríštëchë: mfracëdènnësë, zë forma në ggas chë fa cresc la prëssion dend a gl frutt štess. Avašta ndrëndáglë në ccon pë gl fà štaccà da la chianda e sparà sëmènda e líquëdë a paricchië mètr lëndan, mindr gl frutt scrizza a l’ata part pëbbía ë gl condraccòlp.

## Addó zë tròva
È n'èrva mëdittërránëa, spasa a gl tërrin chë nën suó fatiat, gl fëcalit, lë macèr e prëfërisc a šta vëcin a gl muar, prò sagl vierz nòrd e lëvand (zzòna ë la vit). Cresc da 0 a 800 m n.l.m.

## Us
Attiend! Zë tratta ë n'èrva tòssëca në muar. Së vè glëttuta, pò fà vënì sciòlda e vòmmëchë.

Categurìa:Cucurbitaceae
Nina Badrić

thumb|right|Nina Badrić
**Nina Badrić** (nata 'o 4 'e luglio 1972 a Zagreb, Croazia) è na cantante cruata. È crisciuta a Zagreb, Croazia.

## Discografía
### Album
#1995: **Godine nestvarne**
#1997: **Personality** 
#1999: **Unique** 
#2000: **Nina** 
#2003: **Ljubav** 
#2007: **07** 
#2011: **NeBo** 

### Singole
#2012: **Nebo** (Limited Edition)

## Jonte 'a fore
* Sito web ufficiale
Gliva

*Olea europaea* L., (*Olea oleaster* Hoffmanns. & Link, *Olea europaea subsp. oleaster* (Hoffmanns. & Link) Negodi).

## Variand dialettale cuminése
**Gliva** (Sand Renate, Settefrate), **glivi** (Agnone, Atini), **gliua** (Casaluiére, Casale, Galleniare, Sand Ghiasce, Ucalue), **jjiua** (Aluite).

## Varietà
*Glevèlla o gleuèlla;
*Gleviaštr;
*Gliua leccina: *leccino*;
*Gliva marina;
*Gliua merajòla: *moraiolo*;
*Gliua palomba: *palombino*;
*Retennèlla.

## Mutt
*La gliua benedétta ard uérd o sécca.
*Se la jjiua fiorisc a abbrile jètta ojj a uarile; se la jiua fiorisc a magg uacc adagg adagg; se fiorisc a ggiugn nen te panugn mangh gl rugn.

Categurìa:Olea
Sicònië

**Sicònië** (*Syconium* Mirbel) è në fávësë frutt chë në vè da na nfiurëscènza chëmbòšta chë pòrta gl štess nòm, típëchë ë *[[Ficus carica]]* ë la famiglia ë lë *Moraceae*. È fatt da në ricëttáculë a forma ë pir, nguartat, carnus, vacand, chë në bbëchitt mbonda chiamat ëštiol chë përmett a gl nzètt mbëllënatur ë ndrà dend. Tè në muar pícculë sciuor unësëssual puošt mbaccia a la paret pëddend. Gl sicònië puonn tëné sul sciuor fémmënë oppur sciuor fémmënë e máscurë, tutt dëpènn da gl përíëdë ë matërazzion. Gl sciuor máscurë zë tròvanë vëcin a gl ëštiol. Na vòta fatta la mbëllënazzion gl sciuor addëvèndanë achènië (chë suó gl ver frutt). Në sicònië në muar canësciut èngh gl frutt ë la fícura, chënzëmuat frisch o sicch.

Categurìa:Morfologgia veggetale
Fícura

*Ficus carica* L.

## Variande dialettale cominése
**Fícura** (Agnone, Aluite, Atini, Sande Ghiasce, Ucalue), **fícuera** (Casaluiére, Galleniare, Sande Renate), **fíccuera** (Settefrate)

## Descrezzione
La **fícura** è n’álbere che tè ne tronghe curte d'addó náscene parécchie rámera é che pò arrevà a 6-10 mètre ávete.

La scòrza è de chelore grigge-cennerine; gle suche è de chelore ghianghe latte. Le rámera suó chiéne de medulle é tiéve ciérte uocchie pezzute é verde mbond'a tutte.

### [[Fronna|Frunne]]
Le frunne suó ròsse, raspose, de chelore vérde cupe a parte e ngima é cchiù chiare a parte pe sotte.

### [[Frutto|Frutte]]
Gle frutte (chiamate pure isse fícura) è, mméce, ne fávese frutte o sicònie (gle vére frutte suó gl'achènie peccerigle che ze truóvene dénd'a isse). Tè la fòrma e ne pire, é la carne (ché è quélle che ze magna) è doce assá quann'è mature. Gle chelore sié pò ì da le vérde a le rusce, affin'a le bluaštre-viulácie.

## Rrazze
*atriana (o trejana): ze magna a settiémbre;
*bresciòtte: *brogiotto*;
*falaciana;
*chelombre: frunne lanose, frutte ruosse ne muare, pèlle gialla, carne roscia chiara, ze magna a settiémbre;
*papòscia;
*premóteca: pèlle vérde, carne roscia chiara, puoche doce, ze magna a la mmetà e lugle;
*sávece (o sáuece): peccerélla, pèlle marrone, carne e chelore rusce-viòla, doce ne muare, ze magna a settiémbre;
*sèssa: ze magna a lugle é a settiémbre;
*uttasce.

## Mòde e dice
A fà le nòzze che le fícura sécche. (Ze dice quanne un vò fà caccosa che puoche sòlde).

## Mutte
La léna de fícura ne'scalla né la mogle né gle marite, ma quanne z'è seccata scalla tutte gle parendate.

## Vide pure
*Fìguere: artícule scritte pe léngua mulesana de la manèra cambebbassana-befernése che l'ertegafía letteraria.

Categurìa:Moraceae
Categurìa:Ficus
Ëštiol

Gl **ëštiol** (da lë latin *ostiolum*, da *ostium* « ndrata, pòrta ») èngh në bbëchitt, spiss attënnat, dend a gl tëssut ë gl èssërë viv:
*dend a gl munn vëggëtal përmett a gl òrganë rëprëdëttur ë lë crittëgam a chëmunëcà a part ë fòr.
*pë gl fugn è gl bbëchitt ë në përëtècië a travierz gl qual suó abbalënzat l’aschëspòr.
*pë gl artròpëdë suó bbëchéttëra dend a gl chënnutt sanghign che è na spèc ë còr a forma ë tubb.
*pë la ggëlëggía è na pëscòla ë fuangh criata quann gl jacc z’ë štav a sciògl.

Categurìa:Botanica
Categurìa:Biologgia
Fávësë frutt

M’ bbëtánëca, në **fávësë frutt** (chiamat pur fávësa bbacca, pséudëfrutt, frutt cumblèss o pséudëcarp) è gl èsëtë ë gl cagnamiend ë lë nnuvië ë na nfiurëscènza òpp èss štata mvëlëscëtata.

Gl ver frutt è scit sul da gl pëštigl ë gl sciuor. Tutt gl òrganë chë nën zë mfrácëdanë dòpp la mvëlëscëtata (nnuvia) addëvèndanë në fávësë frutt. Quišt nën è quasc má n’òrganë sul, ma la chëmbënazzion ë cchiù òrganë.

## Sèmbië ë fávësë frutt
*Gl frutt ë gl mir o ë gl pir suó ebbía la part cëndral chë tè gl uoss;
*Gl cicc ë ròsa (o cicc rusc) në vè da gl rëcëttáculë rusc chë, crëscènn,  è rënghius tutt gl frutt ë la ròsa;
*La frávëla në vè da gl nguartamiend ë gl rëcëttáculë scëral e gl ver frutt suó chigl achènië pëccërigl e ggiall chë zë vídënë ngima ngima.

## Sèmbië ë fávësë bbacch
*La bbanana; 
*Lë *Cucurbitaceae* ( mëlon, chëcómmërë, cëtron, chëcozza e chëcuzz);
*Gl mirtill e gl ossëcòcch;
*Gl mir ngranat (cunzëdërat në cas límmëtë ë bbacca).

## Nfruttëscènz
Suó ciert fávësë frutt pëbbía ë gl fatt chë nën viev da në frutt sul ma da na rëštretta ë ver frutt scita da gl cagnamiend ë na nfiurëscènza.
Prësèmbië :
*la fícura o sicònië;
*Gl ánanas.

Categurìa:Morfologgia veggetale
Bacca

Na **bacca**, 'm betáneca, è ne tipe e frutte carnuse che ne vè da gle cagnamiénde e n'evarie súpere, quasce sèmbe ndéiscènde é che tè una o cchiù semènde a parte pe dénde.

## Arrappresendazione
Gle precarpe de la bacca è fatte (da fòr'a dénde): da n'epecarpe assá fine, da ne mesecarpe carnuse (chiamate sarchecarpe) é da n'ennecarpe pur'isse carnuse (é è chélla la deffrènza che la drupa, dénd'a la quale gl'ennecarpe z'è nguccerite, presembie la cerascia, la pèrzeca, la noc'e còcche).

Gl'agnemale suó allettate da gle chelure vive de ne muare bacche é da gle sapore buone che tiéve, é ze n’accíbbene. Prò le semènde che ze tròvene dénd'a ésse rréscene a passà vive attraviérze le vedèlla de gl'agnemale, scènne fòre quanne chisse vave e cuorpe, macare lendane da gle punde addó suo štate aglettute. Accuscì facènne le chiande é gl'agnemale ce uadágnene: gl'une spannènnese pe la via é gl'ate accebbènnese.

## Sèmbie de bacche
### Bacche che ne viéve da n'evarie a cchiù òvele
*uva;
*pemmaròla é ávete *Solanaceae* comm'a gle peparuole é la melegnana;

### Bacche sémblece
*pépe;
*viale;
*dáttere.

## Da sapé
Ciérte frutte suó favesaménde chiamate “bacche” sule pecché suó peccerigle, carnuse é ze mágnene:
*gle cicenipre;
*la frávela;
*la drupa de gle láure

Ate frutte z'arrasseméglene accuscì tand'a le bacche ca ciérte auture gle cunzíderene variande:
*gle speridie de gle pertualle é de gle lemone;
*le fávese bacche (mirtille é banane) suó deffrènde da chélle vére pecché ne viéve da n'evarie ínfere é pecché nen sule sse lúteme addevènda parte e gle frutte, ma pure ciért'ate parte e gle sciuore.
*gle pepònede è la fávesa bacca típeca de le *Cucurbitaceae*.
*le drupe appeccecate tutte assiéma, comm'a le merícule, che párene ne frutte úneche.

Categurìa:Morfologgia veggetale
Pëpònëdë

Në **pëpònëdë** è në tip ë frutt sémblëcë, ndeiscènd, spiss vëluminus, típëchë ë la famiglia ë lë Cucurbitaceae. Tè la scòrza tòšta e chë në’lassa ndrà nësciun líquëdë. Ssë frutt në vè da n’ëvarië a cambrin únëchë (pëbbía ë la saldatura ë lë carpéllëra). Gl epëcarp è tuošt, gl mesëcarp è carnus e pò pur èss doc e gl ennëcarp chë, quann è fatt, addëvènda líquëdë. Tè në muar ë nnëvin.

Ssë frutt zë pò cunzërvà pë paricchië misc.

## Us chërius

Cèrt spèc a pèll assá tòšta comm a la chëcozza bbëttiglia (*Lagenaria siceraria* (Molina) Standl.) suó addëprat pë fà varië tip ë fiasch, vaccil, chëngulin o scutèll.

Categurìa:Morfologgia veggetale
Febbrare

**Febbrare** è gle seconde mése e gl'anne pe gle calannarie greguriane é juliane, é è gl'úneche che tè 28 juorne (29 a gl'anne bisèšte). Vè dòppe jennare é prima e marze é è gle tèrze é lúteme mése de gle viérne dénd'a gle mesfère beriale, de gle štate dénd'a quigle auštrale.

Pe gle štruóleche febbrare nghemènza che gle sole dend'a gl'Acquarie é fenisce che gle sole dénd'a gle Pésce, mindre aštrenemicaménde nghemènza che gle Crapecuorne é fenisce che gl'Acquarie.

Categurìa:Mise 'e ll'anno
Marz

**Marz** è gl tèrz muès ë gl ann pë gl calannarië grëgurian. Vè dòpp fëbbrar e prima d'abbril e è gl prim muès ë la primavera dend a gl misfèr bboreal, ë gl autunn dend a gl misfèr auštral. Tè 31 juorn e zë cóllëca dend a la prima mmëtà ë n'ann civil. Gl nòm në vè da gl ddíë roman Mart, ddíë ë la uèrra, pëcché eva pruopria a marz chë, spiss vòt, zë chëmënzávanë lë uèrr.

Categurìa:Mise 'e ll'anno
Abbrile (cominése)

**Abbrile** è gle quarte mése e gl'anne pe gle calannarie greguriane. Vè dòppe marze é prima e maje, é è gle seconde mése e la primavéra dénd'a gle mesfère beriale, de gl'autunne dénd'a quigle auštrale. Tè 30 juorne é ze cólleca dénd'a la prima mmetà de n'anne cevile.

Categurìa:Mise 'e ll'anno
Ggiugn

**Ggiugn** è gl sèšt muès ë gl ann pë gl calannarië grëgurian e vè dòpp maj e prima ë lugl. È gl prim muès ë gl štat dend a gl misfèr bboreal, ë gl viern dend a quigl auštral. Tè 30 juorn e zë cóllëca dend a la prima mmëtà ë n'ann civil.

Categurìa:Mise 'e ll'anno
Settiémbre

**Settiémbre** è gle nòne mése e gl'anne pe gle calannarie greguriane é vè dòppe aušte é prima d'ottobbre. È gle prime mése e gl'autunne dénd'a gle misfère boriale é de la primavéra dénd'a quigle auštrale. Tè trénda juorne é ze cólleca dénd'a la seconda mmetà de n'anne civile.

Categurìa:Mise 'e ll'anno
Ottobbr

**Ottobbr** è gl dècëmë muès ë gl ann pë gl calannarië grëgurian e vè dòpp sëttiembr e prima ë nëviembr. È gl sëcond muès ë gl autunn dend a gl misfèr bboreal, ë la primavera dend a quigl auštral. Tè 31 juorn e zë cóllëca dend a la sëconda mmëtà ë n'ann civil.

Categurìa:Mise 'e ll'anno
Deméneca

**Deméneca** è gl juorn e la semmana tra gl sábbate é gl gliunedì.

## Variand dialettale cominése
*Deméneca: Agnone, Atini (cambagna), Galleniare, Pescenisch, Sand Ghiasce, Sand Renate, Settefrate;
*Eméneca: Aluite, Casalátteche, Casaluiére, Ucalue;
*Reméneca: Atini (ciéndr štòreche).

Categurìa:Juorne da semmana
Varetonna

**Varetonna** è ne chemune e 1.854 abbetand e la previngia e Fresenone.

Categurìa:Comune da pruvincia 'e Fresulone
Pëštigl (bbëtánëca)

Gl **pëštigl** (da gl latin *pistillum* "pëštatur, pëštigl"), è la part fëmmënil e gl sciuor ë l’angëspèrm. È gl quart vërtëcigl ë gl sciuor san.

## Carattëríštëchë
Gl pëštigl è fatt da lë frunn carpëllar o carpèllëra, ngim'a lë qual zë farav gl òvëlë chë tërrav gl gamèt fëmmënil. Gl pëštigl pò èss fatt da una o cchiù frunn carpëllar líbbërë o accucchiat ess fra ess; iss štess è chëmbuošt da cchiù part chë zë puonn rëchënosc.

*Ëvarië: cambrin chë tè gl òvëlë dend a iss.
*Štil: part štèrëlë cchiù o men ròssa chë sèrv comm na "canna" addó z’appósënë lë váchëra ë pòllënë, chë sarav fërmat da gl líquëdë štigmátëchë.
*Štigma: cambrin chë šta ngòppa a gl štil.

Së gl pëštigl nën tè ne gl štil ne gl štigma (štigma sèssëlë), allora zë dësponn ritt ritt ngima a gl ëvarië.

Gl pëštigl pò èss:
*dialicarpëllat: lë carpèllëra suó líbbërë gl un da gl ávëtë e dëspuošt a spërala o a vërtëcigl (prësèmbië ciert angëspèrm primitiv comm a lë Magnoliaceae;
*gamocarpëlat: lë carpèllëra suó saldat, crësciut anziema, e chëmbónnënë n’ëvarië o chë në cambrin sul (pur së lë carpèllëra suó tand) o chë cchiù cambrin (e pë ogn cambrin cë šta në carpiegl).

La cungrëscènza ë lë carpèllëra pò èss cchiù o men san e ndërëssà, prësèmbië, gl ëvarië ma no gl štil chë rëmánënë líbbërë.

Essa pò ì angora cchiù lëndan e ndërëssà gl at vërtëcigl scëral, a sëconda d’andó zë tròva gl pëštigl ngim’a gl rëcëttáculë scëral.
*ngòpp’a gl ëvarië súpëre, gl pëštigl zë nchiana a gl štess lëviegl ë gl at vërtëcigl scëral o në ccon jušt ngima.
*ngòpp’a gl ëvarië ínfërë, gl pëštigl, o almen gl ëvarië, sprëfonna dend a në rëcëttáculë scëral cavëtuat comm a na còppa.

A ssë lútëme cas, chë carattërizza lë spèc cchiù evëlut, gl ëvarië ínfërë pò èss ngullat a gl rëcëttáculë e a at pèzzëra ë gl sciuor.

Dend a lë carpèllëra zë puonn rëchënosc tre nèrvëra prëngëpal, ddu ë lë qual cammínanë a gl luat ë la fronna carpëllar e accucchiat a ess náscënë gl òvëlë; štë nèrvëra zë chiámanë "nèrvëra placëndar". Gl nierv cëndral ë gl carpiegl è gl nierv carpëllar. Gl òvëlë sërvarrav a prëduc lë sëmend e arrassëméglianë a bbuocc tunn a gl lat ë lë frunn carpëllar.

Categurìa:Morfologgia veggetale
Nnuvia

M'bbëtánëca, la **nnuvia** (da gl latin *induviae* "vëstit", ca në vè da *induere* "mett nguogl") è un o cchiù òrganë ë gl sciuor o ë la nfiurëscènza chë cresc dòpp la mvëlëscëtata e rëcuóprënë gl frutt o gl règgënë, mmèc ë zë štruj comm sëccèd quasc sèmb. Ss’òrganë puonn èss në rëcëttáculë scëral, na còppa, në përnucc, në štil, gl štam, ecc.. A vòt, lë nnuvië addëvèndanë carnos e zë puonn magnà (suó gl frutt, mègl gl fávësë frutt, chë z’accáttanë a gl mërcat o a lë pëtèch). Puonn pur addëvëndà gl òrganë chë spánnënë gl frutt, comm a lë scenn ë lë samar.

## Gallaría

File:Physalis.jpg|Còppa crësciuta chë forma la nnuvia ë *Physalis peruviana*
File:Gui1 cashewfruit2.jpg|Përnucc ë gl sciuor, nnuvia ggialla e ròscia assá crësciuta ë la noc ë cagiù
File:Ananas comosus 006.JPG|La còppa e lë bbráttëë chë fórmanë lë nnuvië ë gl ánanas
File:Carpinus betulus MHNT.BOT.2004.0.494.jpg|Fávësa samara ë gl cuárpënë
File:Strawberry444.jpg|Gl fávësë frutt ë la frávëla è fatt da gl rëcëttáculë scëral


## Annëtaziun


## Jond
*Fávësë frutt

Categurìa:Morfologgia veggetale
Mir

Gl **mir**, pl. mela (*Malus domestica*, Borkh. 1760) è na chianda a frutt ë la famiglia ë lë *[[Rosaceae]]*. È una ë lë chiand da frutt cchiù chëltëvat.

## Dëscrëzzion

Gl mir è n’álbërë pëccërigl, spëgliuand ë 5–12 m ávëtë, chë na ciuffa fota e spasa e rádëchë chë zë tròvanë ngima ngima.

### Frunn
Lë frunn suó altèrn e sémblëcë, a pággëna ëval, sëcat lep lep, chë na ponda pëzzuta e na bbas attënnata, ë 5–12&nbsp;cm ë luongh e 3–6&nbsp;cm ë larië, pëlat a part ngíma e chë na ndicchia ë pëlama a part pë sott. Gl përnucc è luongh 2–5&nbsp;cm.

### Sciuor
Gl sciuor suó ërmafrëdit ë chëlor gghiangh-rësat fòr fòr e gghiangh pëddend, a simmëtría pëndámëra. Tiev na cròlla chëmbòšta da 5 pètalë e suó larië 2,5-3,5&nbsp;cm e ëvarië ínfërë. Suó rëštritt a nfiurëscènz a curimm, a númmërë ë 3-7. La scërita zë fa a la primavera. La mbëllënazion è fatta da gl nzètt.

### Frutt
Gl frutt (chë zë chiama a la štessa manèra ë la chianda: mir, pl. mela) zë forma pëbbía ë l’abbëttatura ë gl rëcëttáculë scëral anziema a gl ëvarië e pëcciò è në fávësë frutt; è tunn, ruoss da 5 a 9&nbsp;cm ë diámmëtrë, apprima verd e quann è fatt tè në chëlor chë cagn da lë ggiall-verd a lë rusc. Gl ver frutt, chë në vè da la créscëta ë gl ëvarië, è mmèc gl turz che è cchiù tuošt a par a la carn.
Gl prëcarp tè 5 carpèllëra dëspòšt comm a na štella a cingh pond; ogn carpiegl tè da un a tre sëmènd.

## Cundrarianz
Gl mir è accuot da cchiù mmalatíë pë còlpa ë fugn, tra gl qual la *[[Venturia inaequalis]]*, la cénnërë, la monilios, gl cánghr ë lë pumacëë e la nfracëratura ë lë rádëchë.

Tra gl nzètt, gl cchiù famus suó *[[Quadraspidiotus perniciosus]]*, *[[Dysaphis plantaginea]]* e gl lëpidòttërë *[[Cydia pomonella]]*, *[[Orgyia antiqua]]* e *[[Cossus cossus]]*.

Categurìa:Rosaceae
Inèštra

La **inèštra** è na chianda e la famiglia e le *[[Fabaceae]]*. È l’úneca spèce e gl jènere ***Spartium***.

## Descrezzione
È ne šterpone prènn ávete da 0,5 a 3 m. Gl fušt suó vérd, tunn, vacand, allirt é che ne muare rámera fine comm a vign .

### Frunn
Le frunn suó sémblece, pelate, sénza pernucc, a forma e langia é lòngh 1 a 3&nbsp;cm. Suó vérd cupe é cádene quasce ndutt quann la chianda scerisc.

### Sciuore

Suó reštritt a crammòll, papiglenácee é e chelore giall vive, mbrefemuate ne muare. La mbellenazione è fatta da gl nzètt.

Cròlla e 2-2,5&nbsp;cm, fatt da ne vessigl irt, attennate, che ne pengecchione mbonda é cchiù luongh e le scénn pòšt a gl late é pessott a la carèna chembòšta da ddu pètale líbbere ma appeccechiate é reggeriate mbonda.

Scerita: da maje a lugl.

### Frutt
È na vajana lònga fin'a 10&nbsp;cm, a forma e fávecia, vérd é apuó néra quann è fatta. Quann z’arrape, ze ndòrc é jètta la semènda (10 a 18 váchera marrone é velenose) ndèrra vecin'a la chianda štéssa.

## Andó ze tròva

Spèc'e gl sudd e l’Auròpa, e gl nòrd áfreca é e gl Mèdie Uriènd, camba torn torn a gl Mediterránee, dénd a la zzòna e la gliva é de la vite. Crésc a gl sole, da 0 a 1.400 m n.l.m. ngim’a gl Appennine (2.000 a gl Étna), ngòpp’a gl terrine sicch é chin'e réna. Pò crésc pure ngim’a chigl cretuse, prò nen tiév'a èss úmmede é acquacciuse.

## Allevamènd
Gl mòde cchiù addeprate è la sémmena, che ze fa a gl autunn (settiémbr) o a la primavéra (da marz a mmetà abbrile).

P'avé na bèlla scerita è mègl e nen petà la chianda ogn ann, ma e le fà ogn cingh o sèje.

## Use
*Date ca le rádeche críscene ne muare prefunn, pò èss addeprata pe règg gl metune irt assá.
*Da gl vign ze recapa na fibbra tèssele pe fà fune é peffine veštite. A la cambagna gl cundadine gl addòprene p'attaccà le pemmaròle.
*Gl sciuore cácciane ne mèle buon'assá.

## Attenzione
La inèštra tè, specialmènd dénd a gl sciuor é a le váchera, n’alcalòide tuósseche chiamate citisina.

Categurìa:Fabaceae
Nëbbëlosa spasa

'N aštrënëmia, **nëbbëlosa spasa** è gl tuèrmënë ggënèrëchë addëprat pë nzëgnà lë nëbbëlos lëccëcand.

Suó:
* Lë **[[nëbbëlosa a cacciata|Nëbbëlos a cacciata]]**. Luc cacciata da ggas iunizzat.
* Lë **[[nëbbëlosa a rëflëssion|Nëbbëlos a rëflëssion]]**. Luc rëflèssa da štell vëcin.

Fra lë nëbbëlos a cacciata rréndrënë pur lë mburtand assá **[[Rëggion H II|Rëggiun H II]]**, lë zzòn addó zë fórmanë lë štell. La diffrènza sëštanzial tra gl 2 tip ë nëbbëlosa èn ca, ndramindr lë nëbbëlos a cacciata tiev dend a ess štess štell call capac dë nfëcà lë ggas chë gl šta attòrn facènnëlë lëccëcà da sòl, lë nëbbëlos a rëflëssion lúccëcanë mmèc sul chë la luc rëflèssa e spasa da štell chë nën suó abbaštanza call pë nfëcà lë ggas.

## Vuc currëlat
* Nëbbëlosa
* Nëbbëlosa scura
* Nëbbëlosa planëtaria

Categurìa:Astronumia
Nura

'M meteoreleggía na **nura** è fatta da píccule glettèlle e acqua cundenzata é/o creštalle e jacce, che sbelacchéane pe l'aria é che nen tòccane quasce má pe tèrra.

## Annetaziune


Categurìa:Scienzie naturale
Cirr

‘M mëtëoroluggía, në **cirr** (da lë latin *cirrus*) è na nura chë zë tròva a lë part cchiù ávëtë ë la trëpësfèra (6.000-14.000 m, dëpènn ë la latëtúdënë e dë la štaggion). Gl cirr suó fatt ë crištall ë jacc e párënë capigl ë ángëlë.

Pur së suó fin fin, gl cirr rrèscënë a rëflètt parecchië sfèr ë sol vierz gl spazië (rëfrëddamiend) e a trattëné në ccon ë call ngòpp’a la Tèrra (rëscallamiend).

## Spèc
Cë štav cchiù spèc ë cirr:
*cirrus castellanus
*cirrus fibratus
*cirrus floccus 
*cirrus spissatus
*cirrus uncinus

## Variëtà
E cchiù variëtà:
*cirrus duplicatus 
*cirrus intortus
*cirrus radiatus
*cirrus vertebratus

Categurìa:Scienzie naturale
Nëbbëlosa scura

‘N aštrënëmía, lë **nëbbëlos scur** suó rëggiun addó lë pólvërë ë lë mies ndërštëllar párënë cungëndrarz comm a ròss nur ch’appárënë a cèrt rëggiun chë pòch štell.

Lë nëbbëlos scur puonn èss višt së ammárranë na part ë na nëbbëlosa a cacciata o a rëflëssion, comm a la nëbbëlosa Cap ë Cavagl o la nëbbëlosa ë gl Con dend a la cuštëllazion ë Orion e ë gl alëcuorn, o së nghiòvënë la luc ë lë stell chë štav arrèt a tutt, comm a gl suacch ë carvon dend a la cuštëllazion ë la Croc ë gl Sudd.

La forma ë tal nur è assá schëmbòšta: nën tiev nësciun chëmbin chënësciut e tiev ogn tand na forma ndërcëniata.

Lë nëbbëlos scur cchiù ròss zë puonn vëdé a uocchië nud e appárënë comm a cèrt zzòn scur mbacc’a gl funn cchiù lëccëcand ë la Via lattëa.

Lë dròggënë ë chell nur scur ësišt sott forma mëlëchëlar (H<sub>2</sub>).

Lë cchiù ròss nëbbëlos ë ssë tip, lë nur mëlëchëlar ggëcand, suó paricchië mëlliun ë vòt cchiù massicc ë gl sol.

Tiev na ròssa part ë la massa ë lë mies ndërštëllar, suó ròss cchiù o men 150 ann-luc, na dënzëtà ë matèria mèdia ë 100 a 300 pë cëndímëtrë cubb e na tëmbratura dend ë sul 7 a 15 K.

Lë nur mëlëchëlar suó fatt prëngëpalmènd ë ggas e ë pólvërë ma puonn pur tëné në muar štell.

Gl ciendr sié è accappat ndutt e nën zë pëtéssënë lucalëzzà së lë mëléchëlë séë në cacciássënë microonn.

Categurìa:Astronumia
Si accettano miracoli

***Si accettano miracoli*** è nu film 'e 2015 diretto d'Alessandro Siani.

È 'o siconno film addò Alessandro Siani fà 'o riggista, aropp' 'o succiesso d' 'o film Il principe abusivo asciuto int'a frevaro 'e 2013.

## Tramma 'n dettaglio
Fulvio Canfora è 'o vice-direttore 'e na suggietà. È uno senza scrupole, manna 'a gente via senza apparà niente. Quanno a isso mmece 'o stevano a caccià fore, parlanno c' 'o capo 'e sucietà, quanno se n'adduona c' 'o vonno caccià 'o vatte cu na capata nfaccia. Quanno venettero a ll'arrestà 'o pigliajeno e 'o mettettero dint' 'e cancielle, e dint'a niente venette purtato 'a 'o fratello Germano (nu prievete e cap' 'e casa-famiglia a Rocca di Sotto). 'A chiesia, mò a curto d'offerte, pare destinata a se chiure. Fulvio verenno sta situazione se ngigna n'arremerio: fosse che pe bbìa 'e nu miracolo fauzo se putesse sarvà 'a chiesia. Accussì se ngigna nu sistema che nzerta dint' 'o santo protettore d' 'a chiesia, Santu Tommasso d'Aquino, p' 'o quale 'o santo jetta 'e llacreme faveze. 'O "miracolo" addeventa canusciuto e pe' mmiez'a 'o turismo 'e pellerine 'o paese addeventa putente e arricetta l'economia d' 'a chiesia. Accussì 'o paese risolve 'e fà na granda festa, 'o juorno 'e Santu Tommasso, cosa ca facesse aizà 'a mmiria d' 'e cittadine d' 'o paese vicino: Rocca di Sopra.

Pe' tramente ca Fulvio sta a campà a Rocca di Sotto, isso fà canoscenza 'e Chiara, na guagliona cieca ca stà sempe ch' 'e criature. Po' Adele ('a sora 'e Fulvio e Germano) se mette 'n cinta 'a nu cantante e nun 'a 'o marito Vittorio, n'uomo stutato, apatico e pe' gghionta sterile (stu fatto 'o sapesse Fulvio surtanto). 'A voce d' 'e "miracule" se spanne assaje, tanto ca 'o Vaticano addimanna 'e mannà 'e vescuve suoje pe' putè ricanoscere ll'ufficialità 'e chiste. Quanno Fulvio 'o venette a sapé, a nu cierto mumento se scummiglia ca fosse isso chillo a se ngignà nu sistema artificiale pe' fà chiagnere 'o Santo. Aropp'a n'apicceco, 'o paese decidette 'e ngannà ll'ispetture, ma chille d' 'o paese vicino vulessero scummiglià 'o fenocchio. Appena veneno ll'ispetture, fanno scummiglià tutto annanz' 'e cittadine d' 'o paese, ca tentano d'annasconnere 'a realtà pe' tutt' 'e mieze. A facenda fernette ca ll'ispetture stuppecchiate, se pigliajeno 'a statuetta sana sana ncopp' 'a macchina e se ne jettero, ma a nu cierto mumento 'e frene d' 'a macchina se scassano e nun funzionano cchiù, causann'accusì n'incidente che fà carè 'a statuetta dint'ô mmare, pe' tramente c' 'o paese se miette 'abballà p' 'allerezza.

## Distribuzione
'O film è asciuto dint' 'e ssale 'o 1º jennaro 'e 2015.

## Scene
'O film è stato girato a Napoli e Sant'Agata de' Goti.

## Nutarelle


## Jonte 'e fore
*Rai.tv http://www.rai.tv/dl/RaiTV/programmi/media/ContentItem-5cb900ce-aa96-442d-9fc3-497864ae58e7.html

Categurìa:Film 'n lengua napulitana
Lapa taliana

La **lapa taliana** (*Apis mellifera ligustica*) è ne menòttere che ne vè da gle nòrd e l’Etalia.

Le fatiatrice tiéve gle segmiénde de la panza gialle chiare, gle pire suó de chelore gialle, spèce a gle máscure, le reggine mméce suó gialle-derate o de chelore rame. È na šterpiglia che fatía assá é ch'è manza. Pòche vòte fave ne ssuame quanne ze ne vave da l’arca é puonne ì pure a arrebbà dénd'a l’ate arche.

Ssa lapa è cunzederata chélla cchiù nduštriale de tutte quande l’ate.

Categurìa:Inzette
Accellerazione

L’**accellerazione** è na rannézza físeca vetteriale, addeprata 'n cenemáteca p'arrappresendà gle cagnamiénde de la velecetà dénd'a ne ciérte períede e tiémbe.

Dénd'a gle SI ze mesura a m/s².

Categurìa:Físeca
Ácede

N’**ácede** è ne chembuošt chímeche qualefecate pebbía de le riazziune che tè quann z’ammišchia che n’ate tip'e chembuošt chímeche cumblemendarie, le base. Gl pH de na selezione dòpp che n’ácede è štate sciuote dénd a l’acqua è sott a 7.

Sèmbie de seštanz ácede suó l’acite, gl ácede meriáteche é gl such'e lemone.

Gl ácede suó spiss chiamate de du manère: gl ácede tuošt é gl ácede débbele (depènn da la cungendrazione che tiéve).

Categurìa:Chimeca
Maurizio Malvestiti

**Maurizio Malvestiti** (Marne 'e Filago, 25 'e aùsto 1951) è nu vescuvo taliano, ddò 26 'e aùsto 2014 vescuvo 'e Lodi  .

Tene sturiato ô *Seminario di [[Bergamo]]* e fuje odinato prevete 'o 11 'e giùgno 1977.

D"o 1994 fin'o 2009 ha svulto 'o menetiero sujo a 'a *Congregazione per le Chiese Orientali* .

Nommenato da papa Francesco vescuvo 'e Lodi fuje ordinato 'o 11 'e ottovre 2014 d"o cardenale Leonardo Sandri e è trasuto solennemiente a Lodi 'o 24 'e ottovre 2014.

## Gallaria

File:Episcopal ordination of bishop Maurizio Malvestiti.jpg|'O patriarca maronita Bechara Boutros Rahi miett 'e mane ncopp'â capa 'e mons. Malveastiti. Ditro 'o patriarca 'e cardinale Sandri e Müller. Romma 11 'e ottovre 2014.
File:BISHOP Malvestiti Lodi 03.jpg|Mons. Malvestiti, iusto ordinato, saluta 'e fedele, 11 'e ottovre 2014.
File:BISHOP malvestiti lodi installed.jpg|Mons. Malvestiti ca se nzedia int'â cattedrale 'e Lodi.


## Nutarelle


## Jonte 'a fore

* Sitio d"a diocese 'e Lodi

Categurìa:Biografie
Categurìa:Religgiose
Giuseppe Merisi

**Giuseppe Merisi** (Treviglio, 25 'e settembre 1938) è nu vescuvo taliano, ddò 26 'e aùsto 2014 vescuvo emerito 'e Lodi.

Tene sturiato ô *Seminario di [[Venegono Inferiore]]* e fuje odinato prevete 'o 27 'e frevaro 1971.

D"o 1995 fin'o 2005 è stato vescuvo ausiliario 'e Milano, e d"o 2005 fin'o 2014 'e Lodi.

## Jonte 'a fore

* Sitio d"a diocese 'e Lodi

Categurìa:Biografie
Categurìa:Religgiose
Sorge mescatiégle

Gle **sorge mescatiégle** *['sordʒə məska'tjeʎːə]* (*Muscardinus avellanarius*, Linnaeus 1758) è ne rescecatore, e la famiglia e gle Gliride, che se tròva a l’Euròpa é a l’Asia Menore.

## Descrezzione
Gle sorge mescatiégle pò rarrevià gle 10 cm de luonghe é che la coda, pure gle 16&nbsp;cm. Gle cuorpe è luonghe da 6 a 9&nbsp;cm, mindre la coda da 5 a 8&nbsp;cm.

Tè na mandèlla e chelore brune ressicce che pò cagnà affin'a gl'arangione-gialle facènnese cchiù chiare a parte pe sotte. Le récchie sè suo peccerélle é pòche cresciute, la coda è lònga é rechepèrta de pire, gl'uocchie sié suo ruosse é nire.

Gle viérne gle sorge mescatiégle agliotte na mendagna de magnà pe peté štipà assá rasse sott'a la pèlle, a la fine se cava na cavuta sotte tèrra addó se raggruglia a palla pe peté cunzervà gle cchiù calore che pò. Quanne, fòre da la tana, la tembratura cala, gle còre de gle sorge mescatiégle vatte chiane chiane e gle resciate s'acquiata, de mòde ca calasse pure la tembratura de gle cuorpe.

## Spannemiénde

Ssa spèce se tròva a la cchiùpparte de l'Euròpa, da la Frangia a penènde, affin'a gl'Urale a levande; a nòrd rarriva la Svèzzia, mindre a sudd se tròva affin'a la Grècia é la Turchía de gle nòrd. Se tròva pure ngim'a l’ísera de Corfù.

A l’Etalia šta quasce dappettutte méne ca a la Sardégna é a gle penènde de la Secilia.

Camba pellecchiù a morre píccule ngim’a gl'albere é mmiés'a gle šterpune, addó chetruisce nédera tonne, fatte de frunne e mušchie. Se tròva a le chiane é a la mendagna affin'a 1.500 m.

## Magnà
La nòtte gle sorge mescatiégle magna frutta (spèce vellane, pecciò gle nome de la spèce ène *avellanarius*, addó *avellana* vò dice, appunde, vellana), bacche, glianna é uocchie de le rámera, prò pò pure magnà le frúschele.

## Repredezzione

Se fa a la štaggione quanne la fémmena figlia da tré a sètte píccule che náscene nude é cecate.

## Cunzervazione
Dase ca šta spase dénd'a na zzòna bèlla laria é che tè na pepelazione ròssa, gle sorge mescatiégle è classefecate da la IUCN comme na spèce a basse rišchie .

## Cheriusetà
Pe gl'andiche romane gle surge mescatiégle évene cunzederate na cannardizia é se magnávene che ne suche fatte che le mèle.

## Variande dialettale cheminése
* **Sorge mescaréjje** *['sordʒə məska'rejːə]*, (Pescenische).

## Nutarelle


Categurìa:Gliride
Acciare

miniatura|Acciare
L’**acciare** è na léca chembòšta quasce ndutte da fiérre é carvònie. Se sse lúteme šta a na percenduale de cchiù de gle 2,06%, le prepietà de gle materiale cágnane, é allora la léca ze chiamarrà ghisa.

'M base a quanda carvònie tè dénde, l’acciare ze pò classefecà comme:
*èxtra doce: tè tra gle 0,05% é gle 0,15% de carvònie;
*doce: tè tra gle 0,15% é gle 0,25% de carvònie;
*miése doce: tè tra gle 0,25% é gle 0,40% de carvònie;
*miése tuošte: tè tra gle 0,40% é gle 0,60% de carvònie;
*tuošte: tè tra gle 0,60% é gle 0,70% de carvònie;
*tuošte assá: tè tra gle 0,70% é gle 0,80% de carvònie;
*èxtra tuošte: tè tra gle 0,80% é gle 0,85% de carvònie.

L’acciare doce ze tròva cchiù fácele 'n chemmèrce é è méne prezzate.

Categurìa:Materiale
Mesëcarp

Gl **mesëcarp** è la part mmies a gl frutt chiamata **carn** quann zë tratta ë frutt carnus. Në vè da gl cagnamiend ë gl parënchirma dë la paret ë gl ëvarië.

La part fòr ë gl mesëcarp ë gl airum, gghianga e spëgnosa, zë chiama albed.

Categurìa:Morfologgia veggetale
Epëcarp

Gl **epëcarp** (da lë ggrèch *epi* “ngima” e *karpós* “frutt”) è la part fòr ë gl frutt chiamata pur **pèll**. Në vè da gl cagnamiend ë gl tëssut epëdèrmëchë ë gl ëvarië. È spiss chëlërat e ricch ë uogl ëssënzial.

Categurìa:Morfologgia veggetale
Pesca

[thumb|Piscatore c' 'o [uacchio.]]
thumb|Na paranza 'e piscature.
'A **pesca** è l'attività d'ascià e acchiappà pisce e pur'ati animale ca tròve ô mmare e pure 'n acque doce. 'A pesca se pò ffà a scopo alimentare, nnustriale, commerciale o pe' se spassà 'o tiempo.

## Strumiente 'e pesca tradizionale
Nu piscatore putesse fà pesca c' 'a canna, c' 'a varchetella e 'a rezza, c' 'o uacchio, ecc.

## 'A paranza 'e pesca
'E gruppe 'e piscature se chiammano paranze. Pe' paranza se chiammano pure 'e pisce piccerille ca se ponno truvà addò 'o pisciavinnolo, tutte mmiscate pe' se fà nu bellu bror' 'e pesce o pure pe' ne fà na frittura 'e paranza. Sti pisce se chiamman'accussì, pecché se so' acchiappate pe' tramente c' 'a paranza stà a tirà 'a rezza. Sti pisce songo p'esempio: merluzze, trèglie, 'e lenguàtule o palàie, pisce piccerille ca so' rummase nfunno â rezza, ecc.

## 'A pesca int'a cultura popolare
[thumb|Opera teatrale: 'E piscature ([Raffaele Viviani|Viviani, Raffaele: 1925), cu Viviani, Luisella e Vincenzo Scarpetta.]]
* Piscatore 'e Pusilleco

Categurìa:Suggità
Categurìa:Spassatiempe
Tifuse d' 'a Juventus

[thumb|Tifuse d' 'a Juventus dint'o [Juventus Stadium]]
'E **tifuse d' 'a Juventus**, songo chilli ca stann'a tifà p' 'a Juventus Football Club, 'na squadra 'e pallone italiana, suggità p'aziune cu sede a Torino. 'E tifuse d' 'a Juventus se spanneno pe' tutt'Italia. Pure dint' 'e pruvincie Campane cocche vota se pò truvà chi assaje o chi poco tifa 'a Juventus.

Categurìa:Squadre_'e_pallone_taliane
Pneumatico

thumb|Pneumatico 'e na macchina.

'O **Pneumatico** o **cummoglio 'e rrote** è n'aniello 'e gomma ca s'ausasse pe' cummiglià 'e rròte d' 'e veicule terrestre e ll'apparicchie, addò serve nu coefficiente 'e attrito buono 'nterra. 'O pneumatico se ghienche d'aria, fosse pe' cammera o fosse abbacante, e pure se tròvano 'e pneumatice sane sane fatt' 'e gomma, addò nun esiste 'o rischio d' 'o spertusà.

Categurìa:Traspuorto
Legambiente

**Legambiente** è n'associazione ambientalista apuliteca italiana, criata int'a l'anno 1980.

Cu cchiù 'e 115000 soci e 1000 circule lucale *Legambiente* è l'associazione ambientale cchiù mpurtante d'Italia. È ricanusciuta p' 'o Ministero 'e ll'Ambiente e fà parte d' 'o Ufficio Europeo 'e ll'Ambiente e 'a ll'Aunione Nternaziunale p' 'a Cunzervazione d' 'a Natura.

Legambiente facette pure 'e campagne 'e sensibilizzazione 'n Italia (*Goletta verde*, *Treno verde*, e cocch'ate) e ll'attività 'e vuluntariato (*Chiagge pulezzate*, *Pulezzamm' 'o munno*).

Chist'associazione vulesse spannere ll'uso 'e ll'energie alternative e ll'energie rinnuvabbele, 'o sparagno energetico,  sarvà 'e zzone prutette e pure cumbattere annanz' 'o smaltimento illegale 'e munnezze

Ogn'anno se facesse assapé 'o stato preciso d' 'a situazione ambientale italiana pe' bbìa 'e nu rapporto (*Ambiente Italia*).

L'associaziona nascette dint'a l'ARCI (''Associazione Ricreativa e Culturale Italiana'') ma se spartettero 'e chista dint'a ll'anno 1986. 'E perzone cchiù canusciute asciute 'a st'associazione songo Chicco Testa, chillo ca fuje pure 'o presirénte 'e ll'Enel, e Ermete Realacci, mò presirénte d'anore 'e *Legambiente* e deputato addò La Margherita.

*Legambiente* pùbbreca ogne mese 'a rivista *[[La Nuova Ecologia]]*.

## Jonte 'e ffore
* Sito 'e Legambiente

Categurìa:Ambiente
Categurìa:Suggità
Caiotola

(prob. *'lat* *catula*) pirzona sverta assaje, vevace, perzona ca quann'era criatura hanne jettate o vellicolo dint'ò fuco ; se dice pure de perzona ca sa sbbroglia bbuono dint'è situazzione nove.
Bannere d"o Regno 'e Napule

Int'a storia d"o Regno 'e Napule 'e varie monarche o guvierne ca se song succedute int'a ll'ammenistrazzione d"o sujo territorio hanno aduttato divierze bannere, 'n corrispunnenza spisso cu 'o cagno d"e dinastie regie.

Categurìa:Storia
Categurìa:Napule
Categurìa:Regno d"e Ddoje Sicilie