Caciòla

La **Caciòla** è n’èrva prènn e la famiglia e le Primulaceae, che scerisc a gl prengipie e la Primavéra.
## Nome scendífeche
*Primula vulgaris* Huds., (*Primula acaulis* (L.) Hill, *Primula grandiflora* Lam.).

## Seštemáteca
La **Caciòla** ze tròva dénd a gl jènere *Primula*, gl quale tè cchiù o méne 500 spèce. Pure la famiglia d’addó ne vè (*Primulaceae*) è ròssa é tè 12 jènere (pure se ciért štediuse suó arrevate a ne descrive fin’a vindòtt), spase quasc ndutt énd a la zzòna tembrata boreale.
Dase ca gl númmere e spèce è ruoss assá, quiss vè spartute pe trendasètt sezziune. La spèce e šte fuogl fa part e la sezzione *Vernales* carattrezzata da gl fatt ca tè frunn membranacee, ammatregliate é che ze reštrégnene sèmb e cchiù viérz la base, é ca gl sciuore tiéve sèmb ne pernucc.

## Fòrma bielòggeca
Émecriptòfete reselate (che tè tutt quand le frunn ndèrra, a resétta). Èrva prènn razie a gl fatt ca tè ciért uocchie a cundatt che gl terréne d’addó cícciane le chiand nòve.

## Descrezzione
Rádeca nghianata, corta, che ciért ròss rádeche secunnarie, senza fušchie. È áveta 8–15&nbsp;cm.

Le frunn fòrmane na resétta. Suó larie é dendate, attennate a la cima é reštrétt sott addó fòrmane na spèc’e scénna attòrn a gl pernucc; la part pe ngima è mbellosa, chélla e sott pelosa. Le frunn gione, tiéve gl late revetate é suó lòngh comm a gl sciuore; da ròss z’arráprene ndutt addeventènn quasc chiatt, allenghènnese pe ddu vòte.

Gl sciuore, che nen addórene quasce pe niènd, tiéve la forma e ne mmute é suó pertate da pernóccera ért o scacchiate, lanose, che náscene da la resétta (ogn sciuore tè gl pernucc sié). Sceríscene da febbrar’a maje.

Cálece che tubb e 3 X 10&nbsp;mm é diénd a fòrma e sugghia. Cròlla ggiall-pálleda, sfemate d’arang alla vocca, che cingh lòbe é tubb e 13–20&nbsp;mm.

La fòrmula e gl sciuore èngh: **K (5), C (5), A 5, G (5) (súpere)**.

Gl frutt è na cápsela ovata, che z’arrape a luongh a luongh pe 5 diénd, é che tè ne muare semènda, vísceda é che carúnghela egliosa.

## Variabbeletà
Dénd a la lišta jécch pessott suó nzegnate cèrt varietà é sottespèce (pò èss ca cèrt chiand nemmenate jécch sott puonn èss cunzederate, da ciért autore, senòneme de la spèce prengepale):
**Primula vulgaris* Huds. subsp. *abchasica* Soò
**Primula vulgaris* Huds. subsp. *balearica* (Willk.) Sm. & Forrest. (1928) : ze tròva ébbía a l’ Ísere Baléare; gl sciuore suó ghiangh.
**Primula vulgaris* Huds. subsp. *calycantha* (Cesati) Arcangeli (1882)
**Primula vulgaris* Huds. subsp. *komarovii* Soò
**Primula vulgaris* Huds. subsp. *rubra* (Sm.) Arcangeli (1882)
**Primula vulgaris* Huds. subsp. *sibthorpii* (Hoffmanns.) Sm. & Forrest. (1928) (senòneme = *Primula sibthorpii* Hoffmanns.) : ze tròva a gl Balcane é a l’ Asia; gl sciuore suó ròsa o rusc.
**Primula vulgaris* Huds. subsp. *vulgaris* : è la spèce cchiù spasa.
**Primula vulgaris* Huds. subsp. *woronowii* Soò
**Primula vulgaris* Huds. var. *caulescens* Koch

## Íbbrede
A ssa lišta appriéss suó nzegnate ciért íbbrede ndèrspecífeche:
**Primula ×anglica* Pax in Engler & Prantl (1889) – Íbbrede fra: *P. veris* subsp. *veris* é *P. vulgaris* subsp. *rubra*
**Primula ×austriaca* Wettst. in A. Kerner (1866) – Íbbrede fra: *P. veris* subsp. *canescens* é *P. vulgaris* subsp. *vulgaris*
**Primula ×bosniaca* G. Beck ex Fiala (1893) – Íbbrede fra: *P. veris* subsp. *suaveolens* é *P. vulgaris* subsp. *vulgaris*
**Primula ×digenea* A. Kerner (1875) – Íbbrede fra: *P. elatior* subsp. *elatior* é *P. vulgaris* subsp. *vulgaris*
**Primula ×polyantha* Miller (1768) – Íbbrede fra: *P. veris* subsp. *veris* é *P. vulgaris* subsp. *vulgaris*
**Primula ×ternovania* A. Kerner (1869) – Íbbrede fra: *P. vulgaris* subsp. *vulgaris* é *P. veris* subsp. *columnae*

## Senòneme
La caciòla è tenute tanda de chigl nome. Gl elèngh appriéss nzégna ciért senòneme cchiù addeprate:

* *Primula acaulis* (L.) Hill. (1754)
* *Primula acaulis* (L.) Hill. subsp. *rubra* (Sm.) O. Schwarz (1949) (senòneme = *Primula vulgaris* subsp. *rubra*)
* *Primula acaulis* (L.) Hill. subsp. *vulgaris* (Hudson) O. Schwarz (1949) (senòneme = *Primula vulgaris* subsp. *vulgaris*)
* *Primula acaulis* (L.) Hill. var. *rubra* Sm. in Sibth. & Sm. (1816) (senòneme = *Primula vulgaris* subsp. *rubra*)
* *Primula bicolor* Rafin. (1810)
* *Primula breviscapa* Clairv. (1811)
* *Primula calycina* Mausksch in Kit., non Duby ex Gaudin
* *Primula grandiflora* Lam. (1779)
* *Primula hybrida* Schrank (1789)
* *Primula komarovii* Lozinsk (1933) (senòneme = *Primula vulgaris* subsp. *rubra*)
* *Primula sibthorpii* Hoffmanns. & Link (1824) (senòneme = *Primula vulgaris* subsp. *rubra*)
* *Primula silvestris* Scop. (1771)
* *Primula uniflora* C.C. Gmelin (1805)
* *Primula variabiliis* Bast. (1812)
* *Primula veris* var. *acaulis* L. (1753) basiòneme
* *Primula vernalis* Salisb. (1796)
### Spèce che l’arrassemégliane
Da gl pund de višta tassenòmeche, mméce, ssa spèce pare èss ne muare vecina a la *[[Primula elatior]]* pe la forma e gl cálece é gl chelore e la cròlla, a part ca ssa lútema chianda tè ne fušchie. Pignatti íceca la *Primula vulgaris* ne vè da la *[[Primula elatior]]* òpp z’èss redutt chiane chiane gl fušchie. Nfatt višt da part ngima la ddu spèce z’arrassemégliane assá, peddecchiù, sèmb gl štéss Autore, ce dice ca cchiù de na spèce e *Primula* nen tiéve gl fušchie (specialmènd a l’Asia addó ze tròva la cchiuppart e sse chiand). Esišt pure la variand *Primula vulgaris* var. *caulescens* Koch ch’appund tè ne fušchie. 
Na chianda che z’arrasseméglia comm forma ma che na cròlla roscia (o purpurea) è la spèce *[[Primula sibthorpii]]* Hoffmgg., che prò nen ze tròva a l’ Etalia a gl štate salváteche (ne vè da l'Asia Menore é Cáucase). Ciért betánece la cunzíderane prò na varietà e la spèce descritta ngòpp'a sse fuogl.

## Štòria e gl nome
Gl nome “Primula” ne vè faštima da gl latine *primus*.

A gl prengipie e gl Renascemiénd sse tèrmene nzegnava qualungue sciuore che sceréss appéna gl mmiérn fenéva, presèmbie allescì ze chiamava la *Bellis perennis*. Dòpp prò gl segnefecate ze reštregnètt comm nome specífeche a la chianda e šte fuogl, é comm nome e gl jènere sane sane dénd a le lébbra e betáneca.

Dénd a la letteratura scendífeca, une e gl prime betánece a addeprà gl nome *Primula* pe sse sciuore fòtt P.A. Matthioli (1500 – 1577), mmiédeche é betáneche e Siena, famuse p’avé fatt ciért študie ngim’a Dioscoride, é p’avé scritt una e le prime òpre betáneche medèrn.

Nome addeprate pure a gl XVII sècule da gl betáneche frangése Joseph Pitton de Tournefort (5 giugn 1656 — 28 deciémbr 1708) a gl quale de sòlete ze rechenosc la fendazione de sse jènere.

Gl tèrmene specífeche *vulgaris* è štate scegliute pecché è na chianda spasa a ne muare e víe.

## Andó ze tròva
È na chianda aurepéa-caucáseca.

Ze tròva dénd a gl prátera, cand cand gl bòsch d'álbere spegliand, pe gl trattora, gl favite, cercuite, carpenite, da 0 a 2000 m. n.l.m. Ze pò trevà pure luongh luongh gl ríe.

A l’Etalia merediunale é a la Secilia ze tròva ébbía ngòpp’a la mendagna.

## Use

### Cucina
Le frunn gione e gl sciuore ze puonn magnà a la nzalata. Suó bòne pur’alléss, a le menèštr, le frettate, repassat’a la fressora é dénd a le pizz rechiéne.

Le rádeche sécch (pure le frunn é gl sciuore) puonn èss addeprate pe mbrefemà vine, birr é decòtt.

A cèrt part z’addòprane gl sciuore pe fà la chembettura.

### Mmedecina
Le rádeche, le frunn é gl sciuore ammellate dénd a l'acqua calla suó bòne condr a la toss é condr a la nguštia.

## Fetegrafíe

File:Primula vulgaris ENBLA07.jpg|Valmorel, Limana (BL), 800 m s.l.m. - 31/03/2008
File:Primula vulgaris ENBLA08.jpg|Pellegai, Mel (BL), 503 m n.l.m. - 29/03/2008
File:Primula vulgaris ENBLA09.jpg|Pellegai, Mel (BL), 503 m n.l.m. - 27/03/2008
File:Primula vulgaris ENBLA10.jpg|Pellegai, Mel (BL), 503 m n.l.m. - 10/03/2007


## Lébbra
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Jond e fòre
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Annetaziune


Categurìa:Primulaceae