open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Soči

**Soči** ('n russo: Сочи ) è na cità d"a Russia meridiunale, situata dint'ô territorio 'e Krasnodar ncopp'ê rive d"o mar Niro. Funnata dint'ô 1838, ricevette 'o *status* 'e cità dint'ô 1896.

Chista cità fuje scelta ppe ospita 'e XXII Juoche olimpiche viernale dint'ô 2014.

Categurìa:Russia
XI seculo

I millennio | II millennio | III millennio

VIII seculo | IX seculo | X seculo | XI seculo | XII seculo | XIII seculo | XIV seculo


Anne 1000 | Anne 1010 | Anne 1020 | Anne 1030 | Anne 1040

Anne 1050 | Anne 1060 | Anne 1070 | Anne 1080 | Anne 1090





## Abbenemiénte

## Perzunagge mpurtante

## Mmenziune e le ccose nove e appurate

Categurìa:Seculo XI
X seculo

I millennio | II millennio | III millennio

VII seculo | VIII seculo | IX seculo | X seculo | XI seculo | XII seculo | XIII seculo


Anne 900 | Anne 910 | Anne 920 | Anne 930 | Anne 940

Anne 950 | Anne 960 | Anne 970 | Anne 980 | Anne 990





## Abbenemiénte

## Perzunagge mpurtante

## Mmenziune e le ccose nove e appurate

Categurìa:Seculo X
IX seculo

I millennio | II millennio | III millennio

VI seculo | VII seculo | VIII seculo | IX seculo | X seculo | XI seculo | XII seculo


Anne 800 | Anne 810 | Anne 820 | Anne 830 | Anne 840

Anne 850 | Anne 860 | Anne 870 | Anne 880 | Anne 890





## Abbenemiénte

## Perzunagge mpurtante

## Mmenziune e le ccose nove e appurate

Categurìa:Seculo IX
VIII seculo

I millennio | II millennio | III millennio

V seculo | VI seculo | VII seculo | VIII seculo | IX seculo | X seculo | XI seculo


Anne 700 | Anne 710 | Anne 720 | Anne 730 | Anne 740

Anne 750 | Anne 760 | Anne 770 | Anne 780 | Anne 790





## Abbenemiénte

## Perzunagge mpurtante

## Mmenziune e le ccose nove e appurate

Categurìa:Seculo VIII
Organizzazione d"e Nazzione Aunite

**L'Organizzazione d"e Nazzione Aunite** (**ONU**) (*United Nations* 'n ngrese, *Organisation des Nations Unies* ppe 'o franzese; 'n spagnuolo *Organización de las Naciones Unidas*; 'n russo *Организация Объединённых Наций*; 'n cinese* ***联合国**; 'n alarbo: **الأمم المتحدة**, *al-Umam al-Muttaḥida*), fuje criato 'o 25 'e giùgno 1945 a San Francisco. Nce fanno pparte 193 state ddo munno ncopp'â nu totale 'e 204.

Categurìa:ONU
Ninco Nanco

**Giuseppe Nicola Summa**, ditto **Ninco Nanco** (Avigliano, 12 'e abbrile 1833 - Frusci, 13 'e màrzo 1864), fuje nu brigante taliano do periudo risurgimentale, luocotenente 'e Carmine Crocco.

## Ninco Nanco inta cultura pupulare
* William Henry Giles Kingston scrivette nu racconto ca parla 'e isso, 'ntitulato: *Ninco Nanco, The Neapolitan Brigand*, da *Foxholme hall; and other tales* (1867).

### Cinema e televisione
* 1999: *[[Li chiamarono... briganti!]]*, film 'e Pasquale Squitieri
* 2012: *[[Il generale dei briganti]]*, serie TV 'e Paolo Poeti

### Museca
* 1983: *Quistione Meridionale*, do Canzoniere Grecanico Salentino
* 2011: *Ninco Nanco*, 'e Eugenio Bennato

## Ati pruggette

Categurìa:Brigante taliane
VII seculo

I millennio | II millennio | III millennio

IV seculo | V seculo | VI seculo | VII seculo | VIII seculo | IX seculo | X seculo


Anne 600 | Anne 610 | Anne 620 | Anne 630 | Anne 640

Anne 650 | Anne 660 | Anne 670 | Anne 680 | Anne 690





## Abbenemiénte

## Perzunagge mpurtante

## Mmenziune e le ccose nove e appurate

Categurìa:Seculo VII
VI seculo

I millennio | II millennio | III millennio

III seculo | IV seculo | V seculo | VI seculo | VII seculo | VIII seculo | IX seculo


Anne 500 | Anne 510 | Anne 520 | Anne 530 | Anne 540

Anne 550 | Anne 560 | Anne 570 | Anne 580 | Anne 590





## Abbenemiénte

## Perzunagge mpurtante

## Mmenziune e le ccose nove e appurate

Categurìa:Seculo VI
V seculo

I millennio | II millennio | III millennio

II seculo | III seculo | IV seculo | V seculo | VI seculo | VII seculo | VIII seculo


Anne 400 | Anne 410 | Anne 420 | Anne 430 | Anne 440

Anne 450 | Anne 460 | Anne 470 | Anne 480 | Anne 490





## Abbenemiénte

## Perzunagge mpurtante

## Mmenziune e le ccose nove e appurate

Categurìa:Seculo V
IV seculo

I millennio | II millennio | III millennio

I seculo | II seculo | III seculo | IV seculo | V seculo | VI seculo | VII seculo


Anne 300 | Anne 310 | Anne 320 | Anne 330 | Anne 340

Anne 350 | Anne 360 | Anne 370 | Anne 380 | Anne 390





## Abbenemiénte

## Perzunagge mpurtante

## Mmenziune e le ccose nove e appurate

Categurìa:Seculo IV
Arco Eoliano

300px|thumb|right|'Na mappa 'e ll'Arco Eoliano cu 'e vurcane scritte 'n russo e cu 'e linee ca rappresentano 500 metre.

L**'arco Eoliano** è 'n arco insulare ca se truova dint'â scarpata cuntinentale d"o funnale oceaneco d"o Tirreno meridiunale, ncopp'â 'na crusta cuntinentale d"o spissore 'e 15-20 km.

È furmato 'e isule vurcaniche, ca song ancora attive ogge, e muntagne sottomarine.

## Vvoce currelate
* Palinuro (vurcano)
* Vurcano

## Ate pruggiette

CAtegurìa:Vurcane 'e ll'Italia
Categurìa:Isule
III seculo

I millennio | II millennio | III millennio

I seculo AC | I seculo | II seculo | III seculo | IV seculo | V seculo | VI seculo


Anne 200 | Anne 210 | Anne 220 | Anne 230 | Anne 240

Anne 250 | Anne 260 | Anne 270 | Anne 280 | Anne 290





## Abbenemiénte

## Perzunagge mpurtante

## Mmenziune e le ccose nove e appurate

Categurìa:Seculo III
II seculo

I millennio | II millennio | III millennio

II seculo AC | I seculo AC | I seculo | II seculo | III seculo | IV seculo | V seculo


Anne 100 | Anne 110 | Anne 120 | Anne 130 | Anne 140

Anne 150 | Anne 160 | Anne 170 | Anne 180 | Anne 190





## Abbenemiénte

## Perzunagge mpurtante

## Mmenziune e le ccose nove e appurate

Categurìa:Seculo II
Atinë

**Atini** è në këmun ë 4.480 krištian ë la prëvingia ë Frësënon.

Categurìa:Comune d''a pruvincia 'e Fresulone
Trattato 'e Casalanza

'O **Trattato 'e Casalanza** fuje stipulato int'ô 20 maggio 1815 a Pastorano, azzicco a Capua (Terra 'e Lavoro), nfra ll’esercito austriaco e chello napulitano 'e Gioacchino Murat, rre 'e Napule (e cugnato 'e Napulione Bonaparte), vattuto int'â battaglia 'e Tolentino. Ô trattato punette fine a ll'epuca napulioneca d'ô regno, ca fuje restetuito da ll'imperatore Francesco I d'Asburgo a ll'alliato Ferdinando IV di Borbone. Â cummenzione fuje firmata, p'ê napulitane, da Pietro Colletta, pleniputenziario r'ô generale Michele Carrascosa e pe ll'austriace da Adam Albert von Neipperg, pleniputenziario r'ô generale Federico Bianchi e da ll'ingrese lord Burghersh, menisto pleniputenziario d'ô Regno Aunito int'â corte 'e Tuscana.

A ll'alliate fujeno cunzignate tutt'e ll'arsinale e 'e piazzeforte d'ô regno, cu ll'ecceziune 'e Gaeta, Pescara e Ancona, ninch'â curona d'ô regno 'e Napule turnava a Ferdinando IV, ca ll'8 'e decembre 1816 decerette 'e se chiammà Ferdinando I d''e Ddoje Sicilie.

## Vvoce pariente
* Real Esercito d''o Regno d''e Ddoje Sicilie 
* Regno d''e Ddoje Sicilie 

Categurìa:Regno d"e Ddoje Sicilie
Arpinë

**Arpinë** è nu cummunë dë 7736 crištianë dë la pruvingë dë Frosënonë.

Categurìa:Giugrafia
Categurìa:Comune d''a pruvincia 'e Fresulone
Categurìa:Comune d''a reggione Lazzio
Categurìa:Comune 'e l'Italia
Gioacchino Murat

**Gioacchino Murat** nato Joachim Murat-Jordy (Labastide-Fortunière 25 'e màrzo 1767 - Pizzo 13 'e ottovre 1815) fuje nu generale franzese, maresciallo 'e ll'Impero cu Napulione Bonaparte e rre 'e Napule.

### Murat a Napule

Int'ô 1808 fuje nomminate rre 'e Napule da Napulione, aroppo c'â curona d'ô regno ca fuje r'ê Burbone, p'â nommena 'e Giuseppe Bonaparte a rre 'e Spagna, deventaje vacante.
 
Int'ô 18 novembre 1808 funnaje 'o *Cuorpo 'e ll'ingegnere 'e Punte e Strade* ('a futura facultà 'e 'ngegneria), primma 'e ll'Italia, e 'a cattedra 'e agraria. Ngignaje opere pubbleche a Napule ('o ponte 'e Sanità, via Posillepo), 'e scave a Ercolano, e apperzì int'ô riesto d'ô Regno, 'a 'llumenazione pubbleca a Reggio Calavria, 'o pruggetto r'ô Borgo Nuovo 'e Bari, 'o riattamiento d'ô redduoso 'e Brindisi, ll'istituzione 'e ll'ospitale San Carlo a Putenza.

'O 1º 'e jennaro 1809, Murat purtaje 'o Codece Napulioneco, ca llegalezzaje, p'â primma vôta int'â penisula, 'o devuorzio, 'o matremonio civile e ll'adozione.

Int'ô 1810 Murat guvernaje 'o regno pe tre mise a Piale, frazione 'e Villa San Giovanni, int'â Calavria Ultra. Isso, partenno da Napule p'â conquista d'â Sicilia (sotto 'o cuntrollo 'e Ferdinando I), iognette a Scilla 'o 3 giugno 1810 e nce se fermaje nfin'ô 5 luglio. Ô 26 settembre Murat renonzaje a ll'impresa.

### 'A caruta

'O Rre cuntenuaje 'e campagne melitare 'e Napulione e int'ô 1812 assecutaje ll'envasione franzese 'e ll'impero russo, e 'a cunsequente battaglia 'e Lipsia d'ô (1813).
Aroppo a cheste scusute, Murat, addebbuluto, pruvaje a sarvà 'a curona firmanno 'a pace cu ll'Austria, ma ll'anno appriesso, a 'o retuorno 'e Napulione, int'ê nomalte ciento juorne, fuje affianco a ll'Imperatore, cumbattenno 'a uerra austro-napulitana pe' piglià 'e pparte d'ô trono, ma fuje scusuto primma a Occhiobello e appriesso int'â battaglia 'e Tolentino (2 'e majo 1815). Ô cunsequente trattato 'e Casalanza (20 maggio 1815), firmato azzicco a Capua, addecretaje 'a caruta soja e 'o retuorno r'ô Burbone.

 
C'â secunna caruta 'e Napulione, Murat, ca cercaje 'e ll'appassà a Parigi, allippaje a Rodi Garganico e se stabbelette int'ô castiello d'ô paese, d'addove pruvaje a turnà a Napule. Sbazzaruto da na ufera in Calavria, int'ê strate 'e Pizzo fuje attrappato d'â Gendarmeria Burboneca, arrestato, e aroppo ca 'o rre nummenaje na Cummessione Melitare, cundannato a morte. Fuje scuppettiato a Pizzo ô 13 ottovre 1815.

## Bibbliografia
* Renata De Lorenzo, *Murat*, Roma, Salerno Editrice, 2011, ISBN 978-88-8402-712-2
* David G. Chandler, *Le Campagne di Napoleone*, Milano, R.C.S. Libri, 1998, Vol I: ISBN 88-17-11576-2; Vol II: ISBN 88-17-11577-0
* J. Tulard - J.F. Fayard - A. Fierro, *Histoire et Dictionnaire de la Révolution française*, Paris, Éditions Robert Laffont, 1998, ISBN 2-221-08850-6
* Alexandre Dumas, *Murat*, a cura di Giovanna Arese, Palermo, Sellerio, 2005, ISBN 88-389-2059-1

## Vvoce pariente
* Napulione Bonaparte 
* Regno 'e Napule 
* Burbone 'e Napule
Codece Napulioneco

Ô **Codece Napulioneco** (in franzese **Code Napoléon**) è uno d'ê cchiù nomalte codece civile d'ô munno, vuluto da Napulione Bonaparte int'ô 1804.

Isso fuje 'o mudiello 'e tutte e codece sequente e aserzetaje murda 'nfluenza pe' tante naziune nfra ll'Europa e ll'Amereche. Isso è arricurdato apperzì comme 'o primmo codece moderno, pe' ll'auriatura e 'a semprecetà d'ê norme.

## Caratteristeche generale
Isso refutava tutt'ê retagge 'e ll*'Ancien Régime* e cunfermava 'e prencepale conquiste d'â revoluzione, comme ll'eguaglianza d'ê cettadine dannanze 'a legge o ll'abbulezione d'ô feudalismo, ma specie 'a prutezione d'ô iusso 'e proprietà, cu 'a criazione 'e na sucietà burghesa e lliberale. Criato pe' mmano 'e na commessione speziale cu ll'affetto d'aunì int'a n'uneco *corpus* 'e deritte franzise, fuje aduttato comme "*Code civil des Français*" (Codece cevile d'ê francise) int'ô 21 marzo 1804.

Nfra 'e prencipe revoluzzionarie, se sarvaguardeiava 'a libbertà persunale, 'a llaicetà d'ô Stato e 'a libbertà 'e cuscienza e 'a libbertà 'e lla fatica. Ô Codece mperò fuje penzato specie pe' valurizza ll'ideale r'â burghesia; mperzò regulamentava prenceparmente 'e cuntratte 'e proprietà tanto ca 'o iusso d'ê fammiglie era 'e natura cuntrattualisteca.
Pe' ll'Italia 'o Codece fuje 'o paramento 'e chello 'taliano d'ô 1865, aroppo ca fuje aduttato da tutt'ê paise cuntrullate da ll'Impero napulioneco, comme 'o Regno 'e Napule 'e Gioacchino Murat.
#### Vvoce pariente

* Napulione Bonaparte
* Revoluzione franzesa

Categurìa:Deritto
Battaglia 'e Tolentino

'A **battaglia 'e Tolentino** (2-3 majo 1815) fuje ll'accadenza cchiù 'mpurtante d'â uerra austro-napulitana, cumbattuta da 'o rre 'e Napule Gioacchino Murat contro ll'austriace, purtate a battuta da 'o generale Federico Bianchi, c'ô quateno 'e difennere ô regno, aropp'â scusuta 'e Occhiobello e 'a cunsequente retirata attravierzo Faenza, Forlì e Pesaro. Â battaglia verette 'a vingianza austriaca, e 'o retuorno r'ê Burbone.

### 'A battaglia

Murat arrestaje 'a spedezione melitare mmerzo ll'Austria, accuminciata retemano a 'o retuorno 'e Napulione in Franza, quanno venette a sapere ca 'o Regno Aunito ll'aveva rechiarato uerra. Decedette, mperzò, 'e se retirà a Napule pe' difennere 'o Regno, sposeto a na pussibbele 'nvasione d'â vanna d'â Calavria pe' mmano d'â Sicilia (alliata d'ê britannece). 
Bianchi, saputo chesto, spartette 'e forze soje pe' tre truncone: 'o primmo a ll'ordene 'e von Neipperg cu 15.000 surdate, cu ll'affetto 'e secoteià 'e napulitane; 'o secunno, cummannato da Bianchi 'e 14.000 uommene, 'nguadiato a ntorneià ll'avversare; e ll'utemo, 'o cchiù piccerillo cunnutto da Nugent-Westmeath, p'azzeccà Napule.

Murat, canusciuto 'o chiano 'e ll'austriace, scuzzecaje int'â strata custiera marchigiana na forza pe'arretsà von Neipperg, e cu ll'ate uommene ammarciaje 'a parte 'e Bianchi, iunto ntramente a Tolentino. Ô 2 'e maggio 1815 prencepiaje 'a battaglia attuorno 'o castiello d'â Rancia, pigliato mmerzo sera da 'e napulitane. Ô juorno appriesso, pettramente cuntenuajeno 'e tuzzate azzicco 'o castiello, Murat urdenaje 'e nvavaglià ll'austriace int'ô centro e aroppo 'e ll'arravuglià 'mpizze. Ô scuntro fuje 'mpattanza, cu 'ncapo ll'attacco 'e napuletane e 'o sequente contrattacco 'e ll'austriace. Mmerzo sera ll'esercite versajeno int'â stessa setuazione.

Ê ccose cagnajeno c'â nutizia, trasuta int'ô cumanno napulitano, ca ntramente lloco se cummatteva, ll'ate forze 'e ll'austriace aveveno traverzato 'a strenta 'e Antrodoco e pegliato L'Aquila senza battaglià, e ca nenante aveveno nate arrevuote burboneche int'ê reggiune 'e ll'Abruzzo e 'a Calavria. Pecchesto Murat urdenaje na retirata generale, reventata susso na fuiuta scuncigliata.

### Cunsequenze

Bianchi, passate sotto coscia ll'urteme resistenze napulitane, putette iognere mperzò a 'o sciummo Volturno, e Murat, senza 'a facurtà 'e se defennere, abdecaje. Quanno chesto pruvaje a turnà a Napule pe' se repiglià 'a curona, venette arrestato, prucessato e scuppettiato 'o 13 ottovre 1815 a Pizzo Calabro.

## Bibbliografia

* 

## Voce currelate

* Trattato 'e Casalanza
* Gioacchino Murat
* Regno 'e Napule
* Burbone 'e Napule

## Cullegamiente esterne

* Associazione Tolentino 815
Impero austriaco

Ll**'Impero austriaco** è 'o nomme cu cui è canusciuto nu stato 'e ll'Europa, ca esisteva nfra 'o 1804 e 'o 1867 e ca currispunneva a 'e duminie d'â Casata d'Asburgo, zoè ll'attuale Austria, Ungaria, Croazia, Repubbreca Ceca, Slovachia, Slovenia e int'â ll'Italia 'o Veneto, 'o Friuli e 'o Trentino. 

Isso nascette pe' mmano 'e ll'imperatore d'ô Sacro Rummano Impero Francesco II, ca dechiaraje decaduto 'o titulo aroppo 'o ricunuscimiento 'e Napulione comme "*Empereur des Français*" (Imperatore d'ê franzise) ca ntramente recunusceva 'o primmo comme Imperatore 'e ll'Austria. Appriesso a 'e primme tiempe comme alliate, cheste ddoje impere, 'o franzese e ll'austriaco, sbattagliajeno pe' tutte 'e uerre napulioneche c'ô quateno 'e cuntrullà ll'Europa, e pecchesto, cu 'a caruta 'e Napulione, ll'impero austriaco deventaje 'a nazzione domenante int'ô cuntinente. 

Int'ô 1867 ll'Ungaria se spartette da ll'Austria e nascette accussì ll'Impero austro-ungareco.

## Vvoce pariente
* Napulione 
* Franza

## Nutarelle
 

Categurìa:Imperi
Mametto

thumb|Mametto prufeta 'e ll'Islam.
**Mametto** ('A Mecca, 570 - Medina, 632), 'n alarbo **مُحَمَّد**, fuje nu prufeta e funnatore 'e ll'Islam. 'E pparole rivelate d*'[[Allah]]*, ca chisto chiammaje 'o *Dio Unico*, pe mezza d&#39;'e pparlate 'e Mametto, se mettettero pe' scritto ncopp&#39;'o *[[Corano]]* aropp&#39;'a morte soja.

'O Corano addeventaje po' l'opera base pe tutte 'e mussurmane. 

## Vide pure
* Islam
* Corano

Categurìa:Biografie
Categurìa:Islam
99 Posse

miniatura|'O Zulù (2009)
**99 Posse** è nu gruppo napulitano 'e hip hop/reggae. 'O rap 'o fanno prencipalmente 'nnapulitano e cocche vota n'ingrese e n'italiano.

Quase tutte 'e canzone 'e 99 Posse pigliano teme puliteche e suciale, e tutte quante membre teneno ideologia comunista.

Pe' fa' capace â ggente 'o scopo attivista 'e stu gruppo, ogne album se venne cu nu *prezzo puliteco*, che s'apprisenta comme na nutarella azzeccata a ogne CD ca dice: "Nun pavà cchiù 'e...". Chesto se fa' pe' fà accapì comme funziona stu mercato, ca fosse accussì comme na transazzione ideale.

'O primmo album: *Curre Curre Guagliò* (1993), pigliaje mutive 'e reggae e d&#39;'a museca d&#39;'o munno. Po tra l'ati album, *Cerco Tiempo* (1996) e *Corto Circuito* (1998), se pigliajeno stile nuove comme 'o drum 'n bass e 'o trip hop. *Curre Curre Guagliò* fuje auto-prodotto, però tanno crescette 'a n'atu livello ca 'o facette addeventà nu manifesto ovvero, un'icona.

## Membre
*'O Zulù: Luca Persico - voce
*Marco "Kaya Pezz8" Messina - sampler e masto 'e dub
*Massimo "JRM" Jovine - vascio
*Sacha Ricci - tastiere
*Claudio "Clark Kent" Marino - batteria

### Ex-membre
*Maria "Meg" Di Donna - voce

## Discografia
### Album

### Live Albums

## Nutarelle


Categurìa:Gruppe musecale napulitane
York University

'A **York University** (**YU**) é n'uneverzetà 'e Toronto (Canadà), nat'a 'o 1959.

## Vede pure
*Uneverzetà

## Ate pruggette

## Cullegamente sterne
* York University

Categurìa:Uneverzetà
Lenguaggio d"e signe

'O **lenguaggio d"e signe** è na lengua sviluppata spuntaniamente 'a piccirille surde dint' a certe scole d' 'o Italia, USA, Franza, Brasile, Giappone. È de particulare nteresse p' 'e lenguiste pecché nce offre nu canzo ùneco 'e studià 'a nàsceta 'e nu lenguaggio nuovo.

## Liste
Nu sbaglio generale è chello 'e penzà ca ncopp&#39;'o munno tutte 'e lenguaggie 'e signe song'uguale, o puro ca nu lenguaggio d&#39;'e signe è nternazziunale. Luvanno 'o *[[Lenguaggio d"e signe nternazziunale|International Sign]]* (na specie 'e *pidgin*), ogne paese tene 'o lenguaggio d&#39;'e signe nativo d&#39;'o suojo, e tante paese teneno cchiù d'uno, ancora che tutte chesti lenguagge ponno avè cierti punti ncommune. Nisciuno sape cu precisione tutte 'e lenguaggie d&#39;'e signe ca ce stanno, ma p'esempio ll'Ethnologue, int&#39;'a ll'ediziona 2013, n'annumera 137.

Na lista nu poco cchiù piccerilla d&#39;'e lenguaggie d&#39;'e signe cchiù canusciute fosse chesta:
* Lenguaggio d"e signe d"o Nicaragua
* Lenguaggio d"e signe d"a Cina
* Lenguaggio d"e signe taliano
* Lenguaggio d"e signe ngrese
* Lenguaggio d"e signe franzese
* Lenguaggio d"e signe spagnuolo
* Lenguaggio d"e signe turesco
* Lenguaggio d"e signe russo
* Lenguaggio d"e signe novazelannese
* Lenguaggio d"e signe mmerecano
* Lenguaggio d"e signe d"o Brasile
* Lenguaggio d"e signe adamarobe
* Lenguaggio d"e signe alarbo
* Lenguaggio d"e signe afrikaano
* Lenguaggio d"e signe hindi
* Lenguaggio d"e signe mexicano
* Lenguaggio d"e signe chileno
* Lenguaggio d"e signe quebechesino
* Lenguaggio d"e signe australiano
* Lenguaggio d"e signe austriaco
* Lenguaggio d"e signe kenioto

## Nutarelle
Lenguaggio d"e signe taliano

'O **lenguaggio de signe taliane** (o **LIS**, ***Lingua dei Segni Italiana***) è nu lenguaggio de signe sviluppato spuntaniamente 'a piccirille surde dint' a certe scole d' 'o Italia (3.500.000), San Marino (1.500), Sguizzera (428.000). È de particulare nteresse p' 'e lenguiste pecché nce offre nu canzo ùneco de studià 'a nàsceta 'e nu lenguaggio nuovo.

## Nutarelle


taliane
World Trade Center

'O *'World Trade Center*e Nova York, State Aunite d'Amereca, fuje nu cumplesso 'e sette edifice ppe 'a maggior parte disegnate 'e ll'architetto Minoru Yamasaki e 'e ll'ngegnere Leslie Robertson. 'O cumplesso eva situato dint'â parte sud 'e ll'isula 'e Manhattan, dint'ô Lower Manhattan e è fammuso 'n particulare ppe l'eccezziunale evidenza d"e torre gemelle (Twin Towers) e ppe 'e attentate 'e ll'11 'e settembre 2001 quanno fujevano distrutte.

Cu 'o crollo de torre (denominate WTC 1 e WTC 2) anche 'e edifice minure (WTC 3, WTC 4, WTC 5, WTC 6 e WTC 7) fujeno distrutte o danneggiate irreversibilmente e quinne abbattute dint'ê mise successive.

## Autre pruggiette

Categurìa:State Aunite
Categurìa:Monumente
Pruvingë

thumb|Andichë pruvingë rumanë
Na **pruvingë**, a lë timbë dë l'andichë rumanë, érë la prëngëpalë suddëvësionë ammëništrativë dë la *Res Publica* nnë lë tèrrë forë dë l'Italië ca facéjënë capë a nu guvernatorë pruvingialë. L'organizzazionë dë ssë nuvë trëturjë érë mmanë, all'abbijë, a lu gënëralë ca l'avé pijétë, grazzië a na nurmalizzazionë dë lu dërittë rumanë nghë na léggë déttë 'n latinë *lex provinciae*.

Ujë è n’èndë autònomë d’ammënëštrazzionë štatalë dë na présë dë naziunë, da chéllë fëdëratë gnà è a lu Canada o a la Russië, a chéllë cëndralëzzatë gnà è a la Frangë. Ècchë a l'Italië è lu séconnë lëvèllë nnë la dëvësionë ammënëštrativë dë lu Štatë a mèzzë tra lë cummunë e lë rëggiunë, e è guvërnatë da nu Prësëdèndë (o guvërnatorë) de reggionë e da na Giundë, vutatë nghë lu suffraggë universalë.

Categurìa:Giugrafia
Atini

**Atini** è ne chemune re 4.480 abbetande re la previngia e Fresenone. Ze tròva rénd’a la Valle re Comine.

## Giugrafía
Gle puaése andiche šta rembuošte ngim'a ne còlle, che na vòta ze chimava Monde Másseche, ávete 490 m. n.l.m.

Le mendagne sè suo:
* a levande: gle Còlle Sande Štèfene
* a misijuorne: gle Monde Pruate
* a penènde: gle Còlle Sanda Croce
Le culline sè suo (ra penènde a levande):
* Còll’Ávete, Còlle re Mèlfa, Gle Spinéte, Còlle Rasure, Còlle Cemiénde
La chiana è attraverzata ra du sciume é tré ríe:
* gle Mèlfa (gle *Melpis* re gl’andiche Romane) è gle sciume cchiù ruosse.
* gle Mellarine
* gle ríe r'Agnone
* gle ríe re Cape re China
* Remmiòlle

## Štòria

Ne raccunde andiche ne muare ice ca Atini, Arpine, Aquine, Alatre é Anagne suo štate criate ra Saturne, díe re le sémmene.

La verdà štòreca che ce raccóndene gle scritture latine è n'atu: rénd’a l*'Eneide*, presèmbie, Vergilie Marrone (70 - 19 p.C.) rice ca Atini éva gle prime puaése che fabbrecava l'arme pe Turne condr’a Enéa. Šte fatte é quigle che gle štésse autore métte Atini a gle fianghe re Messape é Camilla, reggina re gle Vuolsce, a la uèrra condr’a Enéa fa capì ca gle puaése éva vòlsche.

Ròppe, faštimi a la fini re la uèrra latina (337 p.C.), gle Sannite, che štévene a cunfine che la Valle re Comine, ne pegliárene pessèsse é gle puaése remanètte mman'a isse affin'a la tèrza uèrra sanníteca (293 p.C.). A chigle tiémbe ce fúrene scagne r’abbetúdene tra šta zzòna é gle Sannie.

Ate scritture latine che párlene r'Atini suo Sèrvie, Plinie é Cicerone.

Categurìa:Giugrafia
Categurìa:Comune d''a pruvincia 'e Fresulone
Categurìa:Comune d''a reggione Lazzio
Categurìa:Comune 'e l'Italia
Ariopuorto 'e Napule-Capodichino

L**'ariopuorto 'nternazziunale 'e Napule - Capodichino**, 'ntitulato all'aviatore Ugo Niutta, è 'o primmo ariopuorto 'e ll'Italia d"o Sud ppe nummero 'e passeggere cumplessive e sicundo ppe grannezza. Se truova a circa 4 km d"o centro 'e Napule, dint'ô quartiere San Pietro a Patierno e Casoria.

## Date 'e traffico passeggere

## Nutarelle



Categurìa:Aviazzione
Categurìa:Architetture 'e Napule
Prëvingia

Na **prëvingia**, a gl tiemb ë gl andich roman, pëteva èss në tërrëtòrië chëmmannat da në maggëštrat o na nazzion assëggëttata a Ròma e ammënëštrata da në maggëštrat roman.

A gl juorn d’uoj è n’ènd autònëmë d’ammënëštrazzion štatal, chë zë tròva mmies a gl chëmun e a la rëggion. È rëggiut da në Prësëdènd e da na Ggiunda.

Categurìa:Giugrafia
Friburgo

**Friburgo** (*Fribourg* ppe franzese, *Freiburg* ppe turesco) è na cità Sguizzera. È 'o capoluoco do cantone Friburgo, 'e circa 36'000 'e abetante.

Categurìa:Comune sguizzere
Matteo Renzi

[miniatura|destra|250px|Matteo Renzi dint'ô [2014]]
**Matteo Renzi** (Sciorenza, 11 'e jennaro 1975) è nu puliteco taliano, ex sinneco d"a cità è Sciorenza, è stato presiriente d"o Cunsiglio d"e Meníste d"a Repubbreca Taliana.

Categurìa:Puliteche taliane
Alessandria 'e Naggitto

**Allessandria** (alarbo: **الأسكندرية**, al-Iskandariyya; grieco: *Ἀλεξάνδρεια*; latino: *Alexandrea ad Aegyptum*) è 'a siconna cità cchiù granne d"o Naggitto, cu 'na pupulazzione 'e 4,1 miliune 'e abetante. Alessandria 'e Naggitto fuje 'a primma cità omonime funnata 'e Alessandro Magno attuorno 'o 332 e 'o 331 AC.

Categurìa:Naggitto
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

L**'Universidade Federal do Recôncavo da Bahia** (**UFRB**) è n'uneverzetà 'e Cruz das Almas (Brasile), nat'a 'o 2006.

## Vede pure
*Uneverzetà

## Ate pruggette

## Cullegamente sterne
* Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

Categurìa:Uneverzetà
Galleniare

**Gallëniar** è në chëmun ë 1.279 abbëtand ë la prëvingia ë Frësënon end a gl Lazzië.
## Ggiugrafía físëca
### Tërrëtòrië
Gallëniar, 558 m. n.l.m., zë tròva ngim'a në còll end a la Vall ë Comin. Gl tërrëtòrië ë gl chëmun, pë la cchiù part fatt ë cullin, è attravërzat da gl Rëmmiòll, chë sbòcca end a gl Mèlfa a man ritta.

Tra lë cullin, gl *Colle Pistillo* 535 m., *Colle Parto* 465 m., *Colle Sgaglioffa* 466 m., *Colle Ippolito* 531 m., *Colle Capoccia* 530 m. e *Colle Maggio* 463 m.

### Clima
Classëfëcazzion Climátëca: zzòna E, 2131 GR/G

## Štòria
Gl bburië ë Gallëniar è nëmmënat pë la prima vòta a gl 1023,  è štat chëštruit, faštima, da gl cond ë Sòra. A gl 1067 passètt a gl cond ë Aquin. A gl XIII sèculë, fòtt criat gl Sanduarië ë Sand Gëlard, c'addëvëndètt mburtand grazië a lë tand dënaziun. 

### Nnërëfëcienz
Ciendr stratëggicamènd mburtand, gl qual gl sëldat tëdisch në pëgliárënë pussèss pë nghiëvà lë trupp alleat ngim'a la linea Gustav, fòtt bumbardat assá e cë fúrënë në muar ë muort e cas spallat. La pëpëlazzion, chëštretta a lassà lë cas e a sfëllà ngim'a lë mëndagn, sapètt rësišt, chë dignità e curagg, a gl patëmiend ë la uèrra.

## Mënëmend e pòšt da ì a vëdé
### Architëttur rëlëggios
;Madònna ë Cannit
La chëmunëtà è sèmb štata dëvòta alla madònna nera ë Cannit, vënërata a gl puaés vëcin ë Sëttëfrat. Gl pëllërin chë në viev da lë prëving ë Frësënon, L'Áquëla, Ssèrnia, Latina e Caserta tiev pruopia a Gallëniar në pund andó zë puonn ngundrà.

;Sand Gëlard
La chièsa prëngëpal, chë tè gl nom ë gl patron ë Gallëniar, San Gëlard ë Silions, eva pur essa gl pund d'arriv ë n'andich pëllërënagg.

## Sëcëtà
### Spèc andich
;Bambëniegl
Gallëniar è mèta ë pëllërënagg pëcché ícëca apparètt gl Bambëniegl a na citra, Gësëppina Norcia, a gl 1947. A gl 1975 fòtt chëštruita na cappèlla ë sídëcë mètr quadr dalla mamma ë Gësëppina. Ícëca, a gl muès ë maj appariérënë a Gësëppina: Ggësù, la Madònna e Sand Mëchèl Arcángëlë, chë cë  diérënë na "mëssion ë salëvezza". 

## Cultura
### Cucina
;Vin DOC
Dend a gl tërrëtòrië chëmunal zë prëdúcënë vin rëgulamëndat da gl dëscëplënar Atina DOC.

### Gallënares ciélëbrë
*Lërit Apruzzese, giurišta, nat a Gallëniar a gl 1765.
### Fèšt
* *Fèšta ë lë Vin*, na fèšta ë gl Cabbërnè e ë lë vin paesan;

## Víë
Gl  tërrëtòrië chëmunal è attravërzat dalla Štrada  rëggiunal 509 Forca d'Ácërë (SR 509), na vòta štrada štatal, chë riogn Uop (AQ) a Casin.

## Ammënëštrazzion
### Ávëtë nëtizië ammënëštrativ
Fa part ë la Chëmunëtà Mëndana Vall ë Comin e ë gl Consorzio di bonifica Conca di Sora.

## Spòrt
** A.S.D. Real Gallinaro* è la scuadra ë calc.

## Annëtaziun


## Libbr
Celestino, Domenico: "Gallinaro: venti secoli sulla collina". Cassino, 1978.

## Jond ë fòr
* Pro Loco
Sande Renate

**Sande Renate** ([sandə'rnaːtə]) è ne chemune e la previngia e Fresenone che ze tròva dénd'a la Valle e Comine.

Fa parte e gle gire turíšteche e "gle burie cchiù biégle d'Etalia", é a gle 2004 recevétte la ”Bannèra Arangione”, e gle Touring Club Taliane.

Ze tròva énd'a gle Parche nazienale e gl'Abbruzze, Lazie é Melise.

Gle paése è une e gle capecruce d'addó ze pò sbalecà da gle Lazie a gl'Abbruzze trámmete gle sbáleche e Forca d'Ácere.
Crimea

'A **Crimea**, o puro ufficialmente 'a **Repubbreca Autonoma d&#39;'a Crimea** ('n russo Автономная Республика Крым, Avtonómnaia Respúblika Krym; 'n ucraino Автономна Республіка Крим, Avtonomna Respúblika Krym; 'n tataro 'e Crimea Qırım Muhtar Cumhuriyeti), è na repubbreca autonoma 'e a' Russia aropp d"o referendum d"o 16 'e màrzo 2014. Conta cu na superficie 'e 26.200&nbsp;km² 'e tene na popolazzione 'e 1.973.185 crestiane (2013). 'A capitale è Simferòpule.

## Giugrafia
Chista Repubbreca sta mpizzata int'a **penisula 'e Crimea** e praticamente se spanne pe' quase tutto 'o spazio penisulare.

## Ate pruggette

Categurìa:Ucraina
Categurìa:Russia
Majella

'A **Majella** (canusciuta pure comme *Maiella*) è na muntagna 'e ll'Abruzzo llucata a miezzo d'â reggione, nfra 'e pruvince 'e Pescara, Chiete e L'Aquila. È 'o sicunno sestema muntuoso 'e ll'Abruzzo comme 'e ll'Appennine aropp'ô Gran Sasso.

## Storia

'A presenza 'e ll'ommo azzicc'â Majella resale ô Paleuliteco, cu ll'ommo erectus 'int'ô Paleuliteco 'nferiore, c'ô sapiens neanderthalensis a chello medio e c'ô sapiens sapiens, vierzo 35.000 anne fa, ô Paleulieteco superiore.

Dint'ô Neuliteco (6600 - 4000 anne fa), iognetteno nove populazziune 'e agreculture e allevature d'ê Balcane, ca lassajeno tante testemmonie 'int'ê tterre vecine, da 'e schelletre a 'e cerameche llavurate. Se sveluppajeno mperzò vellagge e paise rent'â Majella, cu case 'e lignamme, starze e serraglie tramente 'e rotte veniveno ausate comme campusante o luogh'ê culto. Nfra 'e testemmonie 'e chest'uommene, 'e cerameche songo nfra 'e cchiù 'mpurtante, pecché cheste ereno ausate tanto p'astipà 'o mangià quanto pe' crià stàtole femmenile d'ê devinetà, mustanno accussì 'e primme signe 'e na civeltà avuluta. 

Appriesso fuje 'a muntagna sacra d'â populazzione italeca d'ê Peligne, demmora d'â dea d'ô Maja ('o nomme vene da chesta) e puo' p'ê llatine, comme Plinio 'o Viecchio, fuje 'o *Pater Montium* (pate d'ê muntagne). Dint'ô medioevo fuje meta 'e aremite e religgiuse, ca custruetteno chiesielle e areme p'ê luoghe suoje sgarrupate e p'â natura sarvaggia.

## Confurmazzione

'A Majella, è nu massiccio 'e carcare cumpatto, cu 'e cimme prencipale d'ô Monte Amaro 2793 m; Monte Acquaviva, 2737 m; Monte Focalone, 2676 m; Monte Rotondo, 2656 m; Monte Macellaro, 2646 m; Pesco Falcone, 2546 m; Cima delle Murelle, 2598 m e gruosse avetepiane a 2500 m. Nasceno da 'e ffianche suoje 'o sciummo Orfento, Foro o ate. Azzicco nce stanno 'o Monte Morrone, 'o Monte Porrara e 'e Monti Pizzi. 'E primme ddoje se sparteno d'â Majella grazzie 'e vallune 'e ll'Orta e ll'Aventino; pettramente 'e Pizzi, songo cullecate â Maiella da ll'Altipiani Maggiori d'Abruzzo.

Categurìa:Muntagne
Šchièue

**Šchièuë** |*ˈʃkjɛwə* | è në chëmun ë 1286 ë abbëtand ë la prëvingia ë Frësënon.

Categurìa:Comune da pruvincia 'e Fresulone
Plinio 'o Viecchio

**Plinio 'o Viecchio** (latino *Gaius Plinius Secundus*), nato a *Novum Comum* (ogge Como) dint'ô 23 d.C. e muorto a Stabia 'o 25 'e aùsto 79 d.C., fuje nu scrittore rumano.

Eva proprio d"o stile sujo 'e descrivere 'e ccose d"o vivo, e è ppe nuje nu vero crunista 'e ll'epoca. Muore 'nfatte tra 'e esalazziune zulfuree 'e ll'eruzzione vurcaneca d"o Vesuvio ca distrusse Stabia, Ercolano e Pumpeje, mentre circava 'e usservà 'o fenomeno vurcaneco 'e  cchiù vicino. Ppe chisto vienne ricanusciuto comme primmo vurcanologo d"a storia. 'N onore sujo viene ausato 'o termene 'e eruzzione pliniana ppe definire na forte eruzzione esplusiva, simile a chilla d"o Vesuvio dint'â chilla perse 'a vita.

'A *Naturalis historia*, ca cunta 37 volume, è 'a sula fateca 'e Plinio 'o Viecchio ca se sia cunservata. Chist'opera fuje 'o testo 'e riferimiento 'n materia 'e canuscienze scientifeche e tecniche ppe tutto 'o Rinascimiento. Plinio ve ha 'nfatte registrato tutto 'o sapé 'e ll'epoca suja ncopp'â argumiente murde diverse, chille 'e scienzie naturale, l'astronumia, l'antropologgia, 'a psicologgia e 'a metallurggia.

Categurìa:Biografie
Categurìa:Scritture
Pruvincia 'e L'Aquila

'A **Pruvincia 'e L'Aquila** è na pruvincia 'e ll'Abruzzo. Se truova dint'â parte 'nterna d'â reggione, arrò è la cchiù granne e ô stesso tiempo a meno populata. Cunfina a nord-est cu 'a Pruvincia 'e Teramo, a est cu 'a Pruvincia 'e Pescara, a sud-est cu 'a Pruvincia 'e Chiete, a sud cu 'a Pruvincia 'e Isernia, a sud-ovest cu 'a Pruvincia 'e Frosinone, a ovest cu 'a Pruvincia 'e Romma e fi a nord-ovest cu chella 'e Riete.

### Giugrafia

'A pruvincia è ll'uneca nfra 'e pruvince d'ê reggione soja a nun avé sbucco 'ncopp'ô mare. 'O terretuorio suojo è muntuoso, tanto ca pure 'o capuluoco se truova a 721 m., 'o tierzo aroppo Putenza e Enna nfra 'e capuluoche 'e ll'Italia. 'E prencepale muntagne d'â reggione sparteno 'e pruvince d'â costa cu chella 'e L'Aquila, 'o Gran Sasso e 'a Majella, pettramente 'o Sirente 'e Simbruini, 'e Ernici e 'e Cantari la sparteno da 'o Lazzio.

Dint'â zzona d'â Marseca, 'a parte meridiunale d'â pruvincia, nce sta nu parco nazziunale nfra 'e cchiù famuse 'e ll'Italia, 'o Parco Naziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise, ricco 'e anemale endemece comme ll'urzo marsecano 'a cammorza 'e ll'Abruzzo, o anemale rare comme 'o lupo, 'o ciervo 'o capreolo.    

### Comune
Pruvincia 'e Pescara

'A **Pruvincia 'e Pescara** è na pruvincia 'e ll'Abruzzo. È 'a pruvincia cchiù peccerella nfra chelle d'â reggione soja, ma è pure a cchiù denzamente abbetata e chella c'ô commune cchiù gruosso, 'o capoluoco Pescara. Tene nu sbucco 'ncopp'ô Mar Adriateco a est e cunfina a nord cu 'a Pruvincia 'e Teramo, a sud 'a Pruvincia 'e Chiete e a ovest cu chella 'e L'Aquila.

### Giugrafia

'O terretuorio suojo è p'â granne parte cullenare partenno da Pescara nfino 'e pendice urientale d'â Majella e a chelle meridiunale d'ô Gran Sasso. 'A primma muntagna è 'a cimma maggiore d'â pruvincia, llucata 'int'ô terretuorio d'ê comune 'e Caramanico Terme e Sant'Eufemia a Maiella. Ll'anemale rare ca nce viveno songo 'o lupo, 'o ciervo, a cammorza 'e ll'Abruzzo e 'o capreolo cu cacche affacciate 'e ll'urzo marsecano, specie 'int'ô Parco Nazziunale d'â Majella, cunfinante cu chelle 'e ll'Abruzzo. 

'O sciummo prencepale è 'o Pescara, ca nasce 'int'â pruvincia 'e L'Aquila e fenisce 'ncapo a 'o capoluoco adriateco e ca pure pe' nu poco sparte chesta pruvincia da chella 'e Chiete, 'int'â parte meridiunale. 

### Comune
Pruvincia 'e Teramo

'A **Pruvincia 'e Teramo** è na pruvincia 'e ll'Abruzzo. È 'a sicunna pruvincia cchiù peccerella nfra chelle d'â reggione suoja appriesso Pescara, a sicunna pe' denzità, sempre aroppo chesta, ma pure a sicunna meno abbetata aropp'â chella 'e L'Aquila. Cunfina a nord cu 'a Pruvincia 'e Ascoli Piceno, a est 'ncopp'ô Mar Adriateco, a sud cu 'a Pruvincia 'e Pescara, a ovest cu chella 'e L'Aquila e a nord-ovest cu chella 'e Riete, 

### Giugrafia

'O terretuorio suojo è p'â granne parte cullenare partenno da 'o mare nfino 'e pendice urientale d'ô Gran Sasso. Chesto, ca sparte 'e pruvince 'e Teramo e 'e L'Aquila, è 'a muntagna cchiù aveta d'â reggione e pure d'ô sestema muntuoso 'e llAppennine, cu 'a cimma d'ô Corno Grande. Ll'anemale rare ca nce viveno songo 'o lupo, 'o ciervo, a cammorza 'e ll'Abruzzo e 'o capreolo, dint'ô Parco Nazziunale d'ô Gran Sasso. 

'E sciume prencepale songo 'o Vomano e 'o Tronto. Chesto ogge sparte 'a reggione soja da 'e Marche e fuje 'n epuca storeca 'o cunfine settentriunale d'ô Regno 'e Napule primma e d'ô Regno d''e Ddoje Sicilie aroppo cu 'o Stato Pontificio. 

### Comune
Acuafunnata

**Acuafunnata** è ne chemune e 296 abbetande e la previngia e Fresenone. È gle chemune e chélla previngia che méne abbetande.

## Gegrafía
### Terretòrie
Ze tròva mmiés'a na valle a 926 m. n.l.m., ngim'a ne còlle, dapiéde e gle monde Monna Casale (1.395 m. n.l.m.), a la zzòna sud e le Mainarde.

Vecin'a gle burie e Casale (*Casalcassinese*) crésce gle ríe Rava, che scorre abballe, viérze Gle Pezzigle (*Pozzilli*, a la previngia e Sèrnia), prima e z'ittà dénd'a gle sciume Sande Bartelemée.

Categurìa:Comune da pruvincia 'e Fresulone
Gran Sasso

'O **Gran Sasso** è na muntagna 'e ll'Abruzzo llucata a miezzo d'â reggione, nfra 'e pruvince 'e Teramo, Pescara e L'Aquila. È 'o primmo sestema muntuoso 'e ll'Abruzzo comme 'e ll'Appennine.

### Storia

'A presenza 'e ll'ommo azzicc'ô Gran Sasso resale ô Paleuliteco, testemmoniata da 'o retruovamento d'ô guarrone 'e nu guaglione neandertaliano 'e 14 anne 'e 80.000 anne rint'â cacche rotta fa azzico 'o comune 'e Calascio. Cu chest'uosso nce staveno pure chelle 'e varie anemale comm'ô lupo, 'o liupardo, 'o cavallo, 'o ciervo, 'a camozza, 'o capreolo ca êveno esse 'o mangià 'e ll'uommene 'e Neandertal.  

Nfra 17.000-14.000 anne fa 'o terretuorio era abbetato da cacciature preistorece, cu nu villagge â zzona 'e Rocca Calascio, comme fanno penzà 'e ccerameche e na punta 'e na frezza retruvate lloco. A ll'Eneuliteco e a ll'Età d"o fierro, 'a presenza 'e ll'uommene è stanziale e accussì remane nfino a ogge. 

'E rrummane chiamajeno 'a muntagna *Fiscellus Mons*, ca segnifeca Muntagna Velliculo, p'â pusezzione soja ô centro d'â penisula taliana, pettramente 'int'ô medioevo llo chiamajeno Muntagna Cuorno, c'ha dato 'o nomme 'a cimma cchiù aveta d'ô Gran Sasso. 'O gruppo avette 'o nomme suojo 'int'ô Renascimiento, cu 'a primma zittazzione d'ô 1636 rint'a nu puema 'e Francesco Zucchi 'e Montereale.

#### Confurmazzione

'O Gran Sasso nascette 'int'ô Miocene, 6 meliune d'anne fa, nzeme c'ô riesto 'e ll'Appennine. È na catena 'e carcare cumpatto e dolomia, ca se sveluppa pe' 50 km pe' lluongo e 15 km pe' llargo, cu 'e cimme prencipale d'ô Corno Grande 2614 m; Corno Piccolo, 2655 m; Pizzo Intermesoli, 2635 m; Monte Corvo, 2623 m e nu gruosse avetochiano a 1800 m, canusciuto comme Campo Imperatore 'e 75 Km quadre d'estenzione.

Categurìa:Muntagne
Sande Ghiasce

**Sande Ghiasce**, [ˈsandə ˈgːjaːʃə], è ne chemune e 466 abbetande e la previngia e Fresenone. Ze tròva dénd'a la Valle e Comine.

Categurìa:Comune da pruvincia 'e Fresulone
UTC+4

Ll**'UTC+4** è nu fuso orario, ca va cu n'anticipo 'e 4 ore annanz'a ll'UTC.

Categurìa:Scienzie apprecate
Carnevale 'e Scampìa

miniatura|'O GRIDAS è nu carnevale cu na bbase sociale. Ccà se vide p'esempie 'a carruzzella ch&#39;'e guagliune d&#39;'o rione ca ngarrajeno a uttenè 'o campo 'e pallone.
miniatura|'O fucarone pe' caccià 'a malasciorta.
miniatura|'E giaante.

'O **Carnevale 'e Scampìa** (canusciuto comme 'o **GRIDAS**) è na celebrazione 'e carnevale 'e bbase sociale, ca se cumbina ogne anno int&#39;'e riune 'e Scampìa e Sicundigliano (normalmente 'a dummeneca primma ô marterì grasso).

Ogne anno ll'organizzazione piglia nu titolo, ca serverrà comme tema 'e carnevale. Po' 'a società civile ed 'e centre suciale d&#39;'a zona se mmescano mmiez'&#39;e viche d&#39;'o rione, tutte travestute, accumpagnate d&#39;'a museca, 'e ballarine, 'e giaante e cocche magnaffuoco.

Stu carnevale ogne anno serve a fà trasì 'a museca int&#39;'o rione, a crià nu mumento 'e spasso e d'arricreo, accumpagnato sempe d&#39;'e requeste 'e cagnamiento d&#39;'e condizione d'abbandono 'e sti riune, ca cresceno sott'a ll'ombra 'e chilli palazze annummenate Vvele (pe' ccheste ce sta na requesta pe lle sfravecà).

Sta festa fernisce cu nu fucarone pe fà alluntanà 'a malasciorta.

## Nutarelle


Categurìa:Napule
Categurìa:Ffeste
Lenguaggio d"e signe nternazziunale

'O **lenguaggio de signe nternazziunale** (o **IS**, ***International Sign***) è nu lenguaggio de signe sviluppato spuntaniamente 'a piccirille surde dint' a certe scole d' 'o World Federation of the Deaf. È de particulare nteresse p' 'e lenguiste pecché nce offre nu canzo ùneco de studià 'a nàsceta 'e nu lenguaggio nuovo.

*
Pruvènge de Chjite

La **pruvènge de Chjite** jè 'na pruvènge de l'Abbrouzze. Cumbine 'nghe la pruvènge de Pescare a nord-ovest, 'nghe la pruvènge de Aquile a sud-ovest, 'nghe lu Mulise: a sud, 'nghe la pruvènge de Isèrnie e 'nghe la pruvènge de Cambevasce a sud-est.
A nord-est le 'mbonne lu mare Atriateche.

## Li cumune de la pruvènge
Date Istat de lu fevrare 2009





#### [[Chiete|Chijte]]
'Nghe 54.681 aneme, Chjite jè lu quarte cchiù grosse cumune de l'Abbrouzze e jè lu capeloche de la pruvengia sé. La gende ca c'abbite le n'ome dice Teatine, da Teate, ca jè lu nome latine de la città. Ha state sotte a l' Angiuìne, dapù sotte a l'Aragunìse, e all'outeme a toutte ha state uccupate da li Frangise.

La cità stà 'mmonde a nu colle ca sparte l' acque de lu bacine idregrafecche de l'Aterno-Pescare da l'acque de lu fiume Alènde. Tè ddu zzone urbane, Chjite e Chjite Scale. A Chjite sta lu céndre storeche, a Chijte Scale la parta nove, la stazione de li trine e lu campus de l'uneversetà Gabriele D'Annunzio. 

#### L'eitre cumune
Marseca

'A **Marseca** è na subreggione 'e ll'Abruzzo 'nterno, 'e 37 comune d'â pruvincia 'e L'Aquila, cu 'ngopp'ê cumune cchiù granne 'a cità 'e Avezzano, pure se 'o capoluoco storeco 'e Celano (*Caput Marsorum*). Se truova 'int'â chiana d'ô Fucino, nfra 'o Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise, la chiana 'e Carsoli e 'a cunca 'e Sulmona.

## Storia

'O terretuorio prenne 'o nomme d'â populazzione taleca ca nce abbetava a ll'epuca antica, 'e Marse. Chiste, ammiezzo d'ê uerre suciale d'ô I seculo a.C., scusajeno cchiù vôte ll'esercito rummano, quanno 'o Senato 'e Romma nnegaje 'a cettadenanza a 'e marse e a ll'ate popule aroppo anne e cullabburazzione melitare ca cheste êveno rato â Repubbreca Rommana.

'O terramoto d'â Marseca, canusciuto pure comme Terramoto d'Avezzano, rato ca 'o capoluoco marsecano fuje 'a cità cchiù dammaggiata, nce fuje rint'ô 1915 a 'e 07:48 cu epicentro 'int'â cunca d'ô Fucino. Facette cchiù 'e 29.000 muorte.

## Terretuorio

'A Marseca se cumpone 'e chiste comune: Aielli, Avezzano, Balsorano, Bisegna, Canistro, Capistrello, Cappadocia, Carsoli, Castellafiume, Celano, Cerchio, Civitella Roveto, Civita d'Antino, Collarmele, Collelongo, Gioia dei Marsi, Lecce nei Marsi, Luco dei Marsi, Magliano de' Marsi, Massa d'Albe, Morino, Opi, Oricola, Ortona dei Marsi, Ortucchio, Ovindoli, Pereto, Pescasseroli, Pescina, Rocca di Botte, San Benedetto dei Marsi, San Vincenzo Valle Roveto, Sante Marie, Scurcola Marsicana, Tagliacozzo, Trasacco, Villavallelonga; pe' 130.000 abitante.

'Int'ô terretuorio suojo, â parte meridiunale, se truova 'o Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise, famuso nfra 'e pparche d'ô munno pe' ll'opera 'e sarvauardia 'e anemale rare e menacciate, comme ll'urzo marsecano endemeco d'â zzona, 'a cammorza 'e ll'Abruzzo, 'o lupo e âte. 

Categurìa:Abruzzo
Categurìa:Italia
Urzo bruno marsecano

Ll**'urzo bruno marsecano** (*Ursus arctos marsicanus*) è nu mammifero unnivoro d'â famiglia 'e ll'Ursidi: è na sottospecie 'e ll'urzo bruno (*Ursus arctos*) endemeca 'e ll'Italia centro-meridiunale, arró supravvive cu cenquanta esemplare.

## Descrizzione
### Aspietto
Ha na curpuratura turzuta, pure se cchiù asciutta 'e chella d'ate sottospecie d'urzo bruno. 'A capa è gruossa e nu poco tunna, cu nu musso celindreco e nasìcchio, e nu gruosso taratùfolo nero. 'O pilo è bruno-fulvo uneforme 'ngopp'ô cuorpo 'ntero, pure se cchiù scuro a 'e ciampe, ca songo gruosse e furzute. Ll'uocchie songo piccerille e scure, pettramente pure 'e rrecchie songo piccerelle e tunne, a 'e llate d'â capa. 'A coda è nu mognone 'e 10cm.

### Dimenziune
Ll'esemplare mascule peseno nfra 'e 100 e 150kg e impiete songo àvete 1,50 - 1,80 metri, tramente 'e femmene songo cchiù piccerelle d'ô 25% tanto 'n grannezza e peso. Grazzie a cheste mesure, 'o marsecano è uno r'ê cchiù gruosse mammifere carnivure 'e ll'Italia, 'o cchiù granne d'â parte meridiunale d'ô paese.

## Destribbuzzione

'A specie, primma presente 'n tutta 'a zona a est 'e ll'Appennine da 'e Marche â Puglia, ogge è cunfinata schitto 'int'a ll'Appennino centrale, nfra ll'Abbruzzo e 'o Mulise, 'ncapo 'o Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise, 'o Parco nazziunale d'â Majella, chello reggiunale d'ô Sirente Velino e cacche vota 'int'a chello nazziunale d'ô Gran Sasso. 

## Vvoce pariente
* Majella
* Gran Sasso
* Abruzzo

Categurìa:Mammifere
Cammorza 'e ll'Abruzzo

'A **cammorza 'e ll’Abruzzo** o **cammorza appennineca** (canusciuta pure comme camozza, nomme scentifeco *Rupicapra pyrenaica ornata*) è nu mammifero artiodattelo d'â sottofamiglia 'e Caprine. È na sottospecie 'e camozza deversa da chelle 'e ll'Alpe e d'e Pireneie.

## Destribbuzzione
Songo endemece 'e ll'area 'e ll'appennine centrale: viveno schitto rint'a ll'Abruzzo, Mulise e mo' pure 'int'ê Marche meridiunale, cu na populazzione origgenaria 'int'ô Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise , appriesso aggrannita e llocata pure 'int'ô Parco nazziunale d'â Majella, chello d'ô Gran Sasso, chello d'ê Muntagne Sibbilline e cacche esemprare a chello reggiunale d'ô Sirente Velino.

## Descrizzione
### Dimenziune
Mesura nfino a 130cm pe' lluongo, cu n'autezza ô garrese 'e 80cm. 'O peso è 'nferiore ô miezzo quintale. 'E ffemmene songo cchiù piccerelle d'ê mascule.
### Aspietto
'E ccuorne songo cchiù longhe 'e chelle 'e ll'ate cammorze, (nfino a 30cm e cchiù, cuntro 'e 20cm 'e ll'ate specie). Cheste, comme pe' tutt'ê bovide, nun careno, e songo presente a tutt'ê ddoje 'e sesse. 'Int'ê mmise d'â staggione, 'e camozze tènene nu pilo russo ô ventre ca va' vierzo 'o giallo, tramente ô vierno è scuro ô durso, coda, ventre e ciampe e giallo ô musso, fronte e retecone. Ma pe' tutt'ê mmise presenteno na striscia nera attuorno a ll'uocchie e n'ata chiara ncanna.

## Vvoce pariente
* Majella
*Gran Sasso
Capreolo

'O **capreolo** (*Capreolus capreolus*) è n'ungulato ca vive 'int'a ll'Europa e a ll'Asia. Téne cuorne curte, cu' tre cuzzarelle 'e llate pe' ll'esemprare adurte. 'O pilo è nfra 'o russo e 'o marrune ô cuorpo, e grigge ô musso.

## Destribbuzzione
Dint'a ll'Europa, schitto a ll'Irlanda, 'o Purtuallo e 'a Grecia nun se truova. Vive 'ncopp'ê ll'Alpe e ll'Appennine, cu' nu liento repopulamento d'ê vosche apierte 'e ll'Italia, d'â Pianura padana nfino ô Gargano, d'â Tuscana nfino â Basilecata. Chiste hann'a tené nu ricco sottovosco ma pure cu' cacche macchia pe' nce s'annasconnere tanto 'nchiano, 'n cullina 'e 'ncopp'ê muntagne. 

Comme 'o ciervo, pure 'o capreolo risecaje ll'astinzione, p'â caccia e 'o sfruttamiento d'ê vosche, mperò grazzie a opere 'e recolunizzazzione d'ê pparche nazziunale, comme chello 'e ll'Abruzzo, o chello d'â Sila ogge è sarvo, cu' n'aggrannimento d'â populazzione tutale.   

## Descrizzione

È nu cervide piccerillo, dint'â staggione 'o pilo è fulvo, pettramente 'a canna, 'o ventre e 'ô retecone songo ghianche. 'A coda è curta assaje e nun se vére, pure se nfra 'e ffemmene nce sta nu cierro ca cummiglia 'a sesca.
Ll'ommo d'ô capreolo téne cuorne cu' tre cuozze; chiste careno ogne anno (da ottovre a dicembre) e recresceno â fine d'ô vierno. Songo furmate 'e rusecariello e, na vota carute, veneno magnate da ll'ate anemale. 

## Vvoce pariente
* Ciervo
* Parco nazziunale 'e ll'Abruzzo, Lazzio e Mulise
* Parco nazziunale d'â Sila

Categurìa:Mammifere
Staggione 'e l'anno

thumb|Ll'annello d&#39;'e staggiune 'e l'anno.
Na **staggione** o puro 'e **quatte staggiune 'e l'anno** songo ogne periodo 'e l'anno, ca se sparte nquatto periude furmate 'e tre mise ogneduno. Songo 'e sulstizzie e ll'equinozie ca sparteno 'e staggiune int'a ll'anno sulare.

## 'E quatte staggiune
Cheste songo:
*primmavera
*staggione
*autunno
*vierno.

Categurìa:Astronumia
Categurìa:Scienzie naturale
Categurìa:Calannario
Marianna Madia

[miniatura|destra|250px|Marianna Madia, riceve 'e congratulazzione d"o presiriente [Giorgio Napolitano, e d"o primmo menisto Matteo Renzi.]]

**Marianna Madia** (Romma, 5 'e settembre 1980) è na puliteca taliana, menista 'e stato d"a Repubbreca Taliana p"a pubbreca ammenistrazzione e semprificazzione ddo 21 'e frevaro 2014.

È figlia d"o giornalista, attore e puliteco Stefano Madia e pronipote d"o diputato Titta Madia.

Ha pubbrecato nummerose articule cu l'AREL (*Agenzia di Ricerche e Legislazione*) funnata d"o professore Nino Andreatta, e chiste libbre:
* *Un welfare anziano. Invecchiamento della popolazione o ringiovanimento della società?*, 'n collaborazzione (Ed. Il Mulino, 2007)
* *Precari. Storie di un'Italia che lavora*, cu 'a prefazzione 'e Susanna Camusso (Rubbettino, 2011, ISBN 884982940X)

## Nutarelle


## Jonte 'a fore
* Sito ufficiale 'e Marianna Madia

Categurìa:Puliteche taliane