open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Natal

**Natal** è 'a capitale d"o Rio Grande do Norte, nu d"e State d"a reggione d"o nord-est d"o Brasile. Int'ô censimento d"o 2000 teneva na populazzione 'e 712.317 abetante che sicunno na stimma, dint'ô 2006 è passata a 750.685.

È dutata 'e muderne *shopping centre* se truova a circa 10 minute 'e taxi d"o liturale. Seguenno 'a via custiera se raggiungono 'a "praia de Ponta Negra" e 'a "praia dos Artistas", vere punte fucale d"o divertimiento: cca se truovano multe risturante, alcune semplice e 'nfurmale addò è pussibbele gustà ottime piatte lucale a base 'e carne e pesce.

Categurìa:Brasile
Cuiabá

**Cuiabá** è 'a capitale do Stato brasiliano do Mato Grosso.

Surge ncoppe rive do Rio Cuiabá, affluente do sciummo Paraguay e cu 'a vicina Várzea Grande forma 'n uneco agglumerato urbano 'e cchiù 'e 850.000 abetante.

È na de 12 cità brasiliane ca uspitanno 'a Coppa ddò munno 2014.

## Nutarelle


## Vvoce currelate
* Arcidiucese 'e Cuiabá

## Ate pruggiette

Categurìa:Brasile
Stadio d"o Maracanã

'O **stadio d"o Maracanã** ('n purtuese *Estádio do Maracanã*), è nu d"e cchiù granne stadie 'e pallone ô munno, se truova a Maracanã, nu quartiere 'e Rio de Janeiro.

Fuje 'naugurato 'o 16 'e giùgno 1950. l'origgine d"o nomme sujo è *Estadio Municipal*, ma sarà rinummenato dint'ô 1964, *Estádio Jornalista Mário Filho* 'o quale resta ogge 'o sojo nomme ufficiale, 'n onore d"o giurnalista spurtivo e scrittore Mário Rodrigues Filho (1908-1966).

Chisto stadio tene ogge 'na capienza 'e 78'838 puoste a sedere, ma 'a suja affluenza massima fuje avvenuta 'o 16 'e luglio 1950 pe' 'a Coppa ddò munno 1950 e 'a partita Uruguay - Brasile cu nu pubbreco 'e circa 200'000 perzune.

Categurìa:Brasile
Categurìa:Pallone
Giuvanne Carlo I 'e Spagna

**Giuvanne Carlo I 'e Spagna** (Roma 1938), è 'o rre d'â Spagna 'a ll'anno 1975.  Fuje 'o rignante d&#39;'a Spagna a partire d'ô 1975, quanno murette 'o dittatore Francisco Franco ca 'o lassaje 'o posto. Fuje annumenato successore r'ô dittatore int&#39;'o 1969.

Int&#39;'o giùgno 'e 2014 decidette 'e passà 'o putere ô figlio Filippo 'e Burbone.

## Vita perzunale
Int&#39;'a l'anno 1962 se nzuraje cu 'a prencepessa Sofia 'e Grecia.

## References


Categurìa:Spagna
Categurìa:Biografie
Palazzo Riale 'e Napule

'O **Palazzo Riale 'e Napule**, è una r'ê quattro resedenze d'ê Burbone 'e Napule nzieme c'ô Palazzo 'e Capemonte, 'a Reggia 'e Caserta e 'a Reggia 'e Puortece e se trova 'int'a Piazza Plebiscito. 'O palazzo fuje custruito sutt'ê ddirettive 'e ll'archetetto Domenico Fontanta p'â viseta d'ô 'e Spagna Filippo III ca mperò nun nce fuje. 'O palazzo remanette 'a residenza afficiale d'â famiglia riale nfin'ô XVIII seculo quanno fuje spustata a Caserta pe' se puté meglio defennere.

## Storia
thumb|right|300px|'O Palazzo Riale
'O palazzo fuje adificato 'ncap'ô stesso luoco arrò se truvava n'âtu palazzo d'ê vicerré spagnuole custruito cenquant'anne primma pe' vuluntà 'e Pedro 'e Tuledo. Ll'opera fuje affedata 'n prencipio a ll'archetetto rummano Domenico Fontana, ca êva faticato pure p'ô papa Sisto V, 'int'ô 1600, pe' truvà scompetura e uso cu' Luigi Vanvitelli 'int'ô 1700. 

A ll'anno 1734 resale 'a trasuta d'ê Burbone 'int'ô palazzo, quanno nce fuje 'o spusalizzio d'ô rre Carlo III 'e Spagna, tanno suvrano 'e Napule, c'â princepessa Maria Amalia 'e Sassonia. A chesta data resale pure na nuova staggione 'e ffatiche 'int'â Reggia, cuntenuate e 'ntensefecate pure c'ô regno 'e ll'arede 'e Carlo Ferdinando, ca purtajeno â custruzzione 'e nu triatro 'n lloco d'â vecchia sala d'ô periudo viceriale, comme pure 'o cumpletamiento d'â facciata a mmare. Ancora 'ncap'â seconna metà d'ô XVIII seculo fuje adificato nu *vraccio nuovo* vierzo 'o Castiello Nuovo.  

[thumb|left|300px|Na foto d"o [1860 cu a ba ll'urdema bannera d"e Ddoje Sicilie ncopp'ô palazzo]]
Murat llo facette decurà cu' mutive neoclassece; a ll'anno 1837 'o palazzo fuje dammaggiato pe' n'encendio e restaurato da ll'archetetto Gaetano Genovese c'aggrannì a struttura 'e scomputaje na nuova "Ala d'ê ffeste". 'Int'ô fernì d'ô XIX seculo ll'arcate chiuse 'e ll'affacciata pruggettata da Vanvitelli fujeno sustituite cu' logge e statule d'ê rre 'e Napule: Ruggiero II 'e Sicilia,  Federico II, Carlo d'Angiò, Alfunso V d'Aragona, Carlo V d'Asburgo, Carlo III 'e Burbone, Gioacchino Murat e Vittorio Emanuele II primmo rre d'Italia. 

'A siconda guerra munniale purtaje a gruosse dammagge ô palazzo tanto da purtà a nu massiccio restauro fernuto 'ncap'ô 1968.

## Vvoce pariente
*Regno 'e Napule
*Regno d''e Ddoje Sicilie
*Museo 'e Capemonte
*Reggia 'e Caserta
*Burbone 'e Napule

Categurìa:Monumente 'e Napule
Categurìa:Storia
Categurìa:Regno d"e Ddoje Sicilie
Reggia 'e Caserta

'A **Reggia 'e Caserta** è na residenza storeca d"a famiglia riale d"e Burbone 'e Napule, ausata comme demora afficiala d"e rre 'e Napule e da chille d'ê Ddoje Sicilie. Ll'assieme monumentale, pruclamato patremmonio mundiale 'e ll'umanetà da ll'UNESCO, se cumpone: 'e nu palazzo tra 'e cchiù suntuose 'e ll'Europa, 'e parche e giardine, 'e vuosche naturale e palazzine 'e caccia comme pure 'e nu cumplesso 'ndustriale p"a pruduzzione d"a seta.

'A reggia 'e Caserta, pe' volume, è 'a residenza riale cchiù grossa d"o munno, tenenno cchiù 'e 2 meliune 'e metre cube 'e vulume, e n'astenziona 'e 47 mila metre quadre.

## Storia

'A custruzzione d"o palazzo fuje abbiata da 'o rre 'e Napule Carlo, secunno 'e ccustume d"e suvrane 'e ll'epuca, pe' fa mostra 'e recchezza e putenza. Nguadiaje azzò 'o cchiù nommalto archetetto d"o periodo, Luigi Vanvitelli, c"o quateno 'e revaleggià c"a Reggia 'e Versailles e c"o Palazzo Riale 'e Madrid. 'A reggia arrentrava 'int'a nu piano puliteco 'e ammudernamiento e reforme d'ô "o Stato abbiato da 'o rre Carlo; isso vuleva allucà tutt'ê pprencepale strutture ammenistrative d"o regno a Caserta e pe' llo fa s'era misso 'ncapo 'e custruì nu viale luongo vinte chilometre ca cullegasse chesta cità a Napule. 'O piano mperò nun fuje maje rializzato. 

'A custruzzione, cumenciata 'ncap'ô 1752 sutt'ô regno 'e Carlo, fuje scumpetata 'int'ô 1780, sutto 'o regno d"o figlio suojo, Ferdinando, p"e dderettive 'e Carlo Vanvitelli figlio 'e Luigi, pettramente deceduto.

## 'O palazzo

Ll'adeficio, 'e stile neoclasseco, cumprenne n'enorme struttura liniare ca 'ngloba quatto curtile 'nterne edentece. Ll'empianto architettoneco è regulare, cu longhe affacciate 'ncurneciate 'e cuorpe pella pella spurgiente, e cu na destribbuzzione regurosa d"e spazzie 'nterne, secunno ll'eseggenze 'e funziunaletà e 'e rappresentazzione precise. 
 
'O purtale centrale, ca s'arape 'ncap'a ll'affacciata 'n travertino e tierra cotta 'ncopp'a nu palimento 'e bugnato, puorta a na galleria a tre navate, aunite pe' mezzo 'e devierze curreture. Da chello prencepale parte 'a scala munumentale ca saglie 'nfino a la capella palatina e a ll'appartamiente riale, decurate nfra 'a fine d"o XVII seculo e 'a primma metà d"o XVIII.

## 'O parco

'O parco, custruito secunno 'o mudello d"o ciardino a ll'italiana, se spanne su 120 ettare arret'ô palazzo, 'ncopp'a nu terretuorio 'n parte cullenare. Derimpetto a 'o centro 'e ll'affacciata pusteriore s'arape nu luongo viale cu funtane, pescine e cascate arteficiale 'n fila. 'O viale prencipale se 'ncuntra cu âti viale cchiù piccerille ca se iettano 'int'a na denza veggetazzione ca puo' fa spazio a ate funtane decurate cu' statule mituloggeche, na piscine 'e pisce e nu laco 'e cigne.

Pe' purtà l'acqua â Reggia, Vanvitelli facette custruire n'acquedutto specifeco ca ntraversa 'a campagna pe' numeruse chilometre. 

## Voce azziccate

*Palazzo Riale 'e Napule
*Museo 'e Capemonte
*Reggia 'e Puortece
*Luigi Vanvitelli
*Carlo III 'e Spagna
*UNESCO
*Regno 'e Napule
*Regno d''e Ddoje Sicilie

## Jonte 'a fore

* 'O sito d"a Reggia 'e Caserta

Categurìa:Storia
Categurìa:Monumente
Categurìa:Patrimmone 'e ll'umanità
Reggia 'e Puortece

'A **Reggia 'e Puortece** è una r'ê quattro resedenze custruite da 'e Burbone 'e Napule nzieme c'ô Palazzo 'e Capemonte, 'a Reggia 'e Caserta e 'o Palazzo Riale 'e Napule. Se trova llucato 'int'ô comune 'e Puortece.

## Storia

'O palazzo a ll'accumenzaglia fuje custruito pe' addeventà 'e demora afficiale d'â famiglia riale 'e Napule. A ll'anno 1737, a na viseta â villa d'ô cunte Emanuele Maurizio d'Ebeuf, 'o rre Carlo e 'a mugliera suja, 'a reggina Maria Amalia 'e Sassonia, visitanno 'e luoche d'ô comune 'e Puortece, remanetteno assaje culpite d'â bellezza 'e ll'aria e decedettero accussì 'e abbià 'a custruzzione 'e nu palazzo lloco 'mpizzato.

A partire da 'o 1738 cumenciajeno ll'opere de custruzzione d'â Reggia sutt'ê ddirettive 'e ll'archetetto Antonio Canevari, ca faticava pure 'int'a ll'âta reggia, chella 'e Capemonte. 'E ddecurazziune 'e ll'ambiente 'nterne fujeno affedate a 'o pettore Giuseppe Bonito pettramente ll'arricettamiento d'ô parco riale, 'e stile ngrese, fuje nguadiato a 'o scurtore Joseph Canart ca llo urnaje cu statule 'e marmo 'e Carrara. 

'E scave d'ê ffunnamenta purtajeno pura â scupierta 'e ville e resedenze nubbeliare antiche, comme pure 'e nu gruosso nummero 'e opere d'arte e 'e nu tempio cu' culonne 'e marmo. Chiste reperte fujeno misse 'int'ô museo 'e Puortece, rializzato da Carlo 'int'ô 1755, proprio pe lle cuntené. 

'O palazzo fuje scumpetato 'ncap'ô 1742, mperò 'e ddimenziune suje piccerelle facetteno sì ca tante e tante nobbele, truvanno nu gruosso spazzo azzicc'â resedenza d'ô rre, custrissero ate ville atturno a chesta, arrivanno a 'o nummero 'e 122, ogge canusciute c'ô nomme 'e *Ville vesuviane*. 

Comme cunsequenza d'ê ddimenziune e 'e ll'affullamiento azzicco a chesta resedenza, 'o rre urdenaje ll'adeficazzione 'e nu nuovo palazzo, cchiù gruosso, da ausà comme demora riale, 'a Reggia 'e Capemonte. 'A Reggia 'e Puortece fuje mperzò da tanno asuata schitto comme resedenza p'â staggione.

## Voce azziccate
*Burbone 'e Napule
*Reggia 'e Capemonte
*Reggia 'e Caserta
*Palazzo Riale 'e Napule
*Carlo III 'e Spagna
*Regno 'e Napule

Categurìa:Storia
Categurìa:Monumente
Tiatro 'e San Carlo

'O **Rial Tiatro 'e San Carlo** è uno 'e cchiù nommalte tiatre d'opera 'ncap'a tutto 'o munno, llucato 'int'â citta 'e Napule. 'Naugurato 'o 4 'e nuvembre d'ô 1737, è 'o tiatro d'opera attivo cchiù antico d'ô munno. 'A bellezza, 'e ddimenziune e 'a struttura suje fujeno 'o mudello pe' ll'ati tiatre 'ncopp'a tutta ll'Europa.

## Storia

Fuje pruggettato da ll'archetette Giovanni Antonio Medrano e Angelo Carasale pe' vuluntà d'ô rre 'e Regno 'e Napule Carlo 'e Burbone. Fuje custruito pe' sustituì 'o viecchio e ammagagnato Tiatro San Bartolomeo, 'e ll'anno 1621.

'A primma opera rappresentata fuje *Achille in Sciro*, 'e Domenico Sarro, basata 'ncap'a n'opera tiatrale d'ô pueta e drammaturgo canusciuto comme Metastasio. A 'e tiempe suoje fuje 'o cchiù gruosso tiatro 'e opera d'ô munno, putenno uspetà 3.300 cristiane. 

'O Tiatro San Carlo, strutto pe' nu 'ncendio 'int'ô 12 'e frevaro 1816, fuje recustruito 'n diece mise da ll'archetetto Antonio Niccolini pe' vuluntà d'ô rre Ferdinando I d''e Ddoje Sicilie, figlio 'e Carlo. Fuje 'naugurato nuovamente 'o 12 'e jennaro 1817, cu ll'opera *'O sugno 'e Partenope*, 'e Simon Mayr.

'O nuovo desegno, a fierro 'e cavallo, cuntava 'e 1.444 puoste e 'e nu proscenio 'e 33,5 metre pe' lluongo e 30 metre d'autezza. 'O scenario tene na prufundità 'e 34,5 metre.

'Int'ô 1845 ate mudifeche â struttura cumenciajeno pe' fernì puo' 'ncap'ô 1854, purtanno ll'intierno d'ô tiatro a 'e ddecurazziune russe e durate ca ogge putemmo veré. A parte 'a criazzione d'ô *gurfo misteco* pe' ll'urchestra, sutt'ô cunziglio 'e Giuseppe Verdi dint'ô 1872, ll'estallazzione 'e ll'elettricetà 'int'ô 1890, ll'eleminazzione d'ô lampiero centrale e 'a custruzzione 'e nu nuovo vestibulo e 'e na nova ala p'ê ccamerine 'e ll'artiste, o tiatro non fuje suggeto a âti opere 'e ammudernamiente o restaure nfino a 'e bbumbardamiente d'â Siconda guerra munniale 'e ll'anno 1943. 'O tiatro fuje priesto reparato da 'e fforze alliate ca êveno trasuto a Napule già 'int'ô 16 'e dicembre 1943.

## Vvoce pariente
*Burbone 'e Napule
*Carlo 'e Burbone
*Ferdinando I d''e Ddoje Sicilie

Categurìa:Monumente
Categurìa:Storia
Categurìa:Tiatro
Sbarco 'n Nurmannia

'O **sbarco 'n Nurmannia** (nomme 'e codece **operazzione Neptune** parte d"a cchiù granne **operazzione Overlord**), fuje 'a cchiù granne 'nvasione anfibia d"a storia, messa 'n atto d"e forze alleate pe' aprì nu sicondo frunte 'n Europa e 'nvadè acussì 'a Germania nazzista. 'O sbarco avvenne ncopp'ê spiagge d"a Nurmannia, int'ô nord d"a Franza, 'e 6:30 d"o mattino 'e marterì 6 'e giùgno 1944, data nota comme D-Day. Dint'ê semmane seguente 'e operazziune continuarono cu 'a campagna terrestre (battaglia 'e Nurmannia), ca teneva 'o scoppo 'e raffourzà ed espandere 'a testa 'e punte dint'â Franza occupata, fi 'a liberazzione 'e Parigge (25 'e aùsto) e 'a ritirata de turesche oltre 'o sciummo Senna (cumpletata 'o 30 'e aùsto).

Doppo chista primma fase 'a strateggia alleata prevedeva 'e scunfiggè cumpretamente 'e forze turesche schierate ad ovest, avanzà 'n profondità pe' libberà l'Europa occupata e concurrè, 'n cooperazzione cu l'Armata Rossa, 'n avanzata da est, 'a ll'nvasione d"a Germania e a 'a destruzzione d"o Tierzo Reich.

## Nutarelle



Categurìa:Siconda uerra munniale
Francesco II d''e Ddoje Sicilie

**Francesco II d"e Ddoje Sicilie** (Napule, 16 'e jennaro 1836 - Arco, 27 'e dicembre 1894) fuje ll'urtemo munarca d'ô Regno d''e Ddoje Sicilie, accussì comme ll'urtemo rappresentante d'ô ramo d'ê Burbone-Ddoje Sicilie a 'o trono 'e Napule e Sicilia

## Famiglia
Figlio d'ô rre Ferdinando II d''e Ddoje Sicilie e d'â primma mugliera 'e chisto, Maria Cristina 'e Savoia. Era nepute pe' parte 'e pate  d'ô rre Francesco I d''e Ddoje Sicilie e 'e ll'Infanta 'e Spagna Maria Isabella, e pe' chella 'e mate d'ô rre Vittorio Emanuele I 'e Zardegna e 'e ll'arceduchessa Maria Teresa d'Austria-Este.

Spusato 'ncap'ô 1859 ch'â duchessa Maria Sofia 'e Baviera, figlia d'ô duca Massimiliano 'e Baviera e d'â mugliera 'e chisto Luisa 'e Baviera, 'a cocchia avette schitto na figlia, Cristina, ca mperò murette sulo tre mise aropp'â nasceta.

## 'O regno
Sagliette ô trono a ll'anno 1859 aropp'â morte d'ô pate sujo, 'o rre Ferdinando II d''e Ddoje Sicilie. Francesco recevette na 'mpurtante ufferta da Cavour resultante esse 'a presa 'e pussesso 'e metà d'ô Stato Vaticano se isso avesse recanusciuto ll'aggrannimento d'ô Piemonte, tanno 'n piena fase 'e 'spanzione. Ll'ufferta fuje mperò refutata da Francesco.

'Int'ô mese 'e majo 'e ll'anno 1860, Giuseppe Garibaldi e mille cammise russe sbarcajeno a Marsala e occupajeno 'ncap'a poche juorne tutta l'isula d'â Sicilia senza truvà grossa resestenza melitare d'ê truppe rialiste. Garibaldi e ll'uommene suoje, aropp'â varie cummattemiente, trasetteno a Napule e prennettero pussesso d'ô Regno. 'A famiglia riale se refuggiaje a Gaeta, addo' resestette quase n'anno (nfin'ô 13 'e frevaro 1861). 

'O 17 'e màrzo 1861 fuje deciarrata 'a nasceta d'ô Regno d'Italia e tre juorne apriesso capetulaje ll'urtema furtezza d'ô Regno d''e Ddoje Sicilie, Civitella del Tronto.

## Ll'asilio
Francesco e 'a mugliera jetteno azzò a Romma pe' recevere 'o supporto papale. Cu' ll'occupazzione taliana d'ô Lazio e 'e Romma, Francesco e Maria Sofia avetteno a lassà pure chesta cetà e appriesso se spartetteno *de facto*. Francesco murette a Arco 'n Tirolo, tanno terretuorio 'e ll'Impero austriaco, 'o 27 'e dicembre 1894.

## Vvoce pariente
*Burbone 'e Napule
*Regno d''e Ddoje Sicilie
*Unità d'Italia
*Regno d'Italia
*Spedizzione d''e Mille

Categurìa:Munarche
Categurìa:Biografie
Categurìa:Storia
Categurìa:Rre d"e Ddoje Sicilie
Trélle

**Trélle** è ne chemune e 305 abbetande e la previngia e Fresenone, che šta a 905 m n.g.m.

## Giugrafia físeca
### Terretòrie
Énd'a gle terretòrie chemunale ze tròva la cima e gle Còlle Abbate a 919 m n.g.m.

### Clima
Classefecazione clemática: zzòna E, 2715 GR/G

## Štoria
Gle ciéndre abbetate e Trélle nasce é crésce accone accone attòrn'a gle caštiégle che Lande conte d'Aquine cheštruì pebbía de la uèrra condr'a Mondecasine vecine a la sélva chiamata *Tyrella*, ngim'a la còšta a levande e gle Monde Cáire. Gl'anne cchiù prebbábbele quanne fòtte cheštruite gle caštiégle è gle 1117.

A gle medioève Trélle è štate spisse ammešchiate mmiése a chemmattemiénde, prò la pággena faštima cchiù trággeca e la štòria séa fòtte la seconda uèrra menniale. L'aggènde e gle paise tòrne tòrne sfellárene pruopia jécche, puo gle bembardamiénde arrevenárene gle ciéndre. Gle burie medievale, tòrne tòrne la torre, rescètte a ze salvà, é, a gl'juorne d'uoje, è angora abbetate.

### Nnerefeciénze
*Medaglia d'argiénde a gle Miérete Cevile (Paése štrateggicamènde mbertande a nòrd e Mondecasine, derande la lútema uèrra menniale (settiémbre 1943-maje 1944) la pepelazione séa ze dètte da fà pe alleggià é nguraggì a paricchie sfellate e gle paise vecine. Apuo ze trevètte mmiése a ne muare e chemmattemiénde, patènne bembardamiénde é dammaje che feciérene ne muare e muorte mmiés'a la pepelazione é che spallárene gle paése quasce ndutte).

## Menemiénde é luoche famuse
### [[Arie naterale]]
Trélle tè, apiér'a gle ciéndre štòreche, ne ddíe e caštagnite cendenare, nore e la chemunetà. Gle caštagne cchiù viécchie tè 800 anne é 12 mètre d'aggramacciata. A parte e ngima e gle paése ze tròva *la sélva*, na fajéta bèlla laria che z'attravèrza fácele fácele razi'a tande viarèlle. Accand'a gle bòsche ce štave cèrte pózzera addó na vòta l'aggènde jéva a tò l'acqua é gle *[[fuosse]] e la [[neva|nève]]*, na spèce e verotta naterale. Chéšta, òppe ca, derande gle viérne, éva štata regnuta da la nève, venéva rechepèrta che frasche é paglia, é allescì prevedéva gle paese de jacce pe tutta la štaggione. Da gle refuje *Le Casermette* ze rarriva la cima, áveta 1669 m n.g.m., e gle Monde Cáire d'addó une ze pò gudé na veduta spasa assá.

### Archetetture releggiuse
Chiésia parrecchiale cunzacrata a Sanda María Assunda é che Dòn Germane Ángele Savelli, mòneche e Mondecasine é nate a Trélle, ne fà chenosce la štòria énd'a gle libbre *La chiesa parrocchiale di Terelle. Vita e vicende*, pebblecate a gle 2021.

## Secetà
### Releggione
La pepelazione práteca quasce ndutte la releggione cattòleca énd'a la diòcese e Sòra-Casine-Aquine-Pendecuorve

### [[Spèce andiche]]
* 1º settiémbre - Fèšta patrenale

## Ammeneštrazione
A gle 1927, òppe gle rassiétte e le cercuscreziune prevengiale štabbelite a gle decréte riale n. 1 e gle 2 jennare 1927, pe velendà e gle ghevèrne fascišta, quanne venètte nemmenata la previngia e Fresenone, Trélle passètte da la previngia e Casèrta a chélla e Fresenone.

Gle chemune šta dénd'a la chemunetà mendana Valle de gle Lire.

Categurìa:Comune da pruvincia 'e Fresulone
Casale

**Casale** è ne chemune e 675 abbetand e la previngia e Fresenone.

Categurìa:Comune da pruvincia 'e Fresulone
Corseca

'A **Corseca** (pe' franzese *Corse*, pe' lengua corsa *Corsica*) è n'isula d'ô Mar Mediterraneo. Se truova 'int'ô vraccio 'e mare nfra 'a Liguria e ll'isula taliana d'â Zardegna, â stessa autezza d'â Tuscana. Pure se lucata azzicc'a ll'Italia, 'a Corseca fa parte d'â Repubbreca franzese aroppo ca chesta ll'accattaje d'â Repubbreca 'e Genova, tanno 'n piena crise, comme cunsequenza 'e ll'empussebberetà 'e ll'urtema 'e fa fronte ê ccuntinue revuote 'nnipennentiste d'ô XVII seculo.

'O capoluoco è 'a cetà 'e Ajaccio.

## Storia
'O 15 'e majo 1768, p'ô Trattato 'e Versailles, 'a Repubbreca 'e Genova cedette a Corseca â Franza pe' pavà 'e ddiebbete ch'â primma êva cuntratto. 'O 15 'e aùsto 1769, ll'anno appriesso, nascette a Ajaccio Napulione Bonaparte, primmo consule e po' primmo 'mperatore franzese.

## Giugrafia
Ll'isula è 'a quarta cchiù granne d'ô Mar Mediterraneo, addo' è 'mpizzata, aropp'a ll'isule 'e Sicilia, Zardegna e Cipro. Se truova a 12 chilometre da 'e ccoste sarde, a 82 da chelle tuscane e a 160 da chelle d'â cchiù abbecina reggione franzese d'â Pruvenza. Se sparte pe' dduje departemiente: Àuta Corseca (pe' franzese *Haute-Corse*) a nord, cu capoluoco Bastia, e Corseca d'ô Sud (pe' franzese *Corse-du-Sud*) 'int'ô quarto meridiunale, cu'  capoluoco Ajaccio.

## Vvoce pariente
*Mar Mediterraneo
*Zardegna
*Repubbreca 'e Genova
*Franza
*Napulione Bonaparte

Categurìa:Isule
Categurìa:Giugrafia
(R)esistenza Anticamorra

L'associazione **(R)esistenza Anticamorra** è n'organizzazione associativa 'e Napule c&#39;'o scopo 'e cumbattere 'a cultura e l'illegalità camorristica. 'O presidente è Ciro Corona. L'attività 'e sta associazione è l'appoggio a l'educazione d&#39;'e guagliune d&#39;'o rione, facenno attività divierze, e pùre chello d'assicurare 'a tutela soja. Nfra ll'iniziative 'e ll'asociazione se songo ngignate nuvità pe cumbattere â cultura d&#39;'a criminalità organizzata comme 'o pacco â camorra e 'o spurtiello anti-camorra.

## Iniziative
*'O pruggetto *Scampìa tre* (2010): nu libbro ncoppa Scampìa, nu DVD che racconta 'o Carnevale 'e Scampìa e nu CD;
*'O triato: 'A Scampìa che (r)esiste;
*Pacco â camorra: nu cuòfeno 'e prudutte, robba prudotta pe' vuluntarie anticamorra int&#39;'e turriene pigliate â camorra;
*Spurtiello anti-camorra: È nu spurtiello cittadino araputo c&#39;'o scopo d'arrecuògliere 'e denuncie anonime â camorra.

## Nutarelle


Categurìa:Cumbattimento contro 'a mafia
Jennare

**Jennare** è gle prime muése re gl'anne pe gle calannarie greguriane é juliane. Tè 31 juorne é ze cólleca rénd'a la prima mmetà re n'anne cevile.

Gle nome ne vè ra gle díe romane *Januarius*, ch'éva gle díë re le pòrte é re gle ponde (nfatte, è gle muèse ch'arrape le pòrte re gl'anne nuove).

Categurìa:Mise 'e ll'anno
Maj

Maje è gl quind muèse e gl ann pe gl calannarie greguriane é juliane. È gl tèrz é lúteme muèse e la premavéra a gl mesfère beriale, e gl autunne a gl mesfère auštrale, tè 31 juorn e ze cóllëca dénd a la prima mmetà e n'ann civile. Gl nome ne petéss menì da la déa romana Maja.

Categurìa:Mise 'e ll'anno
Gliunëdì

**Gliunëdì** è gl juorn ë la sëmmana tra la dëménëca e gl martëdì.

## Štòria ë la paròla
**Gliunëdì**, pë napulëtan comm pë l'ávëtë lengh rëmanz (fòrëca gl përtëualles), në vè da gl latin *lunae diem* «juorn ë la gliuna». Zë dic *lundi* pë franges, *lunes* pë spagnòl (caštiglian), *luni* pë rumèn, *dilluns* pë catalan, *dilun* pë occëtan, prò *segunda-feira* pë përtëualles.

Dend a lë lengh ggërmánëchë, è apparëndat a Máni, gl ddíë ggërmánëchë (nòrdëchë) ë la gliuna, ddíë máscurë (pë ggërmanes zë dic *der Mond* «gl» gliuna). Accuscì tënem pë ëslandes *Manudagur*; pë nghles *Monday*, da gl nghles andich *mōna* > *moon* ; pë ollandes *Maandag*, chë në vè da *maan* (jecch è fëmmënil), pë ggërmanes *Montag*, da gl andich ávëtë ggërmanes *māno* > *Mond* «gliuna», ecc. Në viev tutt quand da në ggërmánëchë chëmun **mænan-*, apparëndat faštima a gl nòm ë gl muès **mænōÞ* > ëslandes *mánuð*, nghles *month*, ggërmanes *Monat*, ecc. La paròla ggërmánëca chë nzegna gl muès è apparëndata a gl latin *mensis* > muès, wall **mids*, walles *mis*, brëton *miz*, ërlandes *mi* «muès». Štessa parëndèra tra gl ggrèch *meis, men* «muès» e *mene* «gliuna». Në viev tutt quand da na bbas ndeuropéa **mē* chë zë rëtròva dend a la paròla «mësura», èssènn lë fas ë la gliuna addëprat comm a na mësura ë gl tiemb.

A l'Asia, pë ciert lengh **gliunëdì** vò dic «gl prim juorn». Pë cënes prësèmbië, zë dic *xingqi yi*, chë vò dic «juorn 1 ë la sëmmana».

Mmec, pë árabë, armenië, ggiurgian, ggrèch, abbrèj, përzian e përtëualles, la traduzzion lëttëral ë la paròla èngh «sëcond juorn».

## Pòšt chë tè dend a la sëmmana
A la cchiuppart ë gl pais ë l'Auròpa, a l'Auštralia, a l'Amèrëca ë gl sudd e a ciert pais ë l'Áfrëca e ë l'Asia, gl gliunëdì è gl prim juorn ë la sëmmana. Pur la nòrma ISO 8601 dic ca la sëmmana chëmènza da gl gliunëdì.

A cèrt at part, gl gliunëdì è gl sëcunn juorn ë la sëmmana. Accuscì è a gl Règn Unit, a gl Canatà, a gl Štat Unit e a gl Ggiappon.

A gl juorn ë uoj, në muar ë cultur tiev gl gliunëdì comm prëngipië ë la sëmmana fatiativa, jušt òpp gl *week-end*. Gl pais ë gl Mëdioriènd chëmènzënë la sëmmana ë fatía chë gl sábbatë, Israèl chë la dëménëca (*yom rishon*, Prim juorn [ë la sëmmana]).

Categurìa:Juorne da semmana
Martëdì

**Martëdì** è gl juorn ë la sëmmana tra gl gliunëdì e gl mërculëdì.

## Štòria ë la paròla
La paròla martëdì në vè da gl latin *Martis dies*, chë vò dic «juorn ë Mart» (ddíë roman ë la uèrra) e ch'è na spèc andica ë gl andich ggrèch «*Areós hèmera*», juorn ë Ares, ddíë ë la uèrra.

Pë ggërmanes «*dienstag*» në vè da gl mèdië bbass ggërmanes (mittelniederdeutsch) «*dingesdach*», da gl ddíë ë la uèrra «*Mars Thingsus*» («ddíë ë gl *things*»), latënizzazzion ë gl ddíë nòrdëchë *Týr*.

Categurìa:Juorne da semmana
Mërculëdì

**Mërculëdì** è gl juorn ë la sëmmana tra gl martëdì e gl ggiuvëdì, da gl latin *Mercurĭi dies*, juorn ë Mërcurië.

Categurìa:Juorne da semmana
Ggiuvëdì

**Ggiuvëdì** è gl juorn ë la sëmmana tra gl mërculëdì e gl vënërdì, da gl latin *Jovis dies*, juorn ë Ggiòv.

Categurìa:Juorne da semmana
Lengua sarda

'O **sardo** (***sardu*** pe' lengua sarda) è na lengua rommanza d'â reggione taliana d'â Zardegna. Essenno da 'o 1997 'a lengua afficiala  d'â reggione, nzieme ch'ô taliano, 'o guvierno lucale s'è nguadiato a truvà na nurmativa pe' lla regularizzà, crianno accussì 'a Lengua Sarda Unefecata 'ncap'ô 2001. Chesta mperò, essenno quase sulamente na rielabburazzione d'ô sardo logudurese ('o cchiù renumato), fuje scummattutta p'e pparlante d'ô sardo campidanese (chillo, nfra ll'ati cose, cchiù deffuso) e azzò fuje cagnata 'a LSA pe' addeventà, 'int'ô 2006, 'a Limba Sarda Comuna ausata ogge da ll'ente reggiunale.

'O sardo è nommenata esse 'a lengua rommanza 'a cchiù cunservativa e sìmmele 'a lengua latina.

## Varietà

* **Sardo logudorese**, d'ô quarto centro-settentriunale 'e ll'isula è 'a varietà cchiù ausata 'n litteratura sarda. Cumprenne dduje dialette prencipale, 'o logudorese commune e 'o sardo nuorese; è 'a variante cchiù cunservativa. 
* **Sardo campidanese**, parlato a ll'atu quarto, chillo centro-meridiunale d'â Sardegna canisciuto comme Campidano, da quase 'o 70% d'ê ssarde; téne nu gruosso nummero 'e 'nfrusse da ll'adiome catalane e taliane.

Nun so' cunsiderate variante d'ô sardo 'e ddialette d'â sub-reggione d'â Gallura, ca songo 'nfatte dialette d'â lengua corsa, assaje cchiù abbecina 'a o tuscano ch'ô sardo. Se sparteno nfra:
* **Gallurese**, 'o cchiù sìmmele ô corso meridiunale.
* **Sassarese**, propio 'e Sassari, Porto Torres e ate commune, rappresenta na via 'e miezzo nfra 'o gallurese e 'o logudorese, cu' nu gruosso nummero 'e dderivazziune tuscane, catalane e pure genuvese p'â natura mercantila d'â cetà.

## Murfuluggìa e sintasse
* futuro semprece: se forma cu' ll'auseliare **avé** cchiù 'a prepusezzione "a" e 'o nfinito, comme p'ô napulitano (attuale) e 'o siciliano. Asempio: *appo a narrere*, "aggio a dicere".
* cundizziunale: se forma ausanno nu tipo mudificato d'ô vierbo **duvere** cchiù ' nfinito. Asempio: *dio narrere*, "io decesse" (antecamente deciarrìa).
* rappuorto durativo: se forma cu' ll'auseliare **essere** cchiù 'o gerundio. Asempio: *so andende*, stongo ienno.
* 'mperativo negativo: comme p'ê llengue ibbereche rommanze, se forma ausanno a "no" cchiù 'o cunguntivo. Asempio: *no andes*, "nun jì".

## Vucabbulario
Tavula cumparativa d'ê llengue neulatine:

Nota: Le parole con l’asterisco non sono patrimoniale, ma prestiti dal francese antico.

## Vvoce pariente
*Lengue rommanze
*lengua latina
*lengua corsa
*Zardegna

Categurìa:lengue
Aušte

**Aušte** è gl'uttave mèse e gl'anne pe gle calannarie greguriane é juliane, tè 31 juorne é ze cólleca dénd'a la seconda mmetà e n'anne civile. Na vòta chiamate *sixtilis*, gle mèse fòtte renemmenate *augustus* da gle Senate romane, a gl'anne 8 p.C., pe fà nnore a gle mberatore Augušte.

Categurìa:Mise 'e ll'anno
Vënërdì

Gl **vënërdì** è gl quind juorn ë la sëmmana. Në vè da gl latin *Veneris diem*, chë vò dic « juorn ë Vènërë ». La nòrma ISO 8601 gl cudífëca chë gl númmërë 5.

Categurìa:Juorne da semmana
Sábbatë

Gl **sábbatë** è gl sèšt juorn ë la sëmmana.

La paròla në vè da gl latin *sabbati dies* chë vò dic juorn ë gl *shabbat* (paròla abbrájëca c'ò dic « sacr rëpòs »).

Pë gl andich Roman, prima ë la vënuta ë gl crištianésëmë, eva *Saturni dies*, juorn ë Saturn, nòm addëprat uoj a gl pais ë lengua nghles (Saturday).

Categurìa:Juorne da semmana
Ramegna

La **ramegna** (*Cynodon dactylon* (L.) Pers., *Panicum dactylon* L.) è faštima la mmala èrva (gl cundadin la mmalëdícënë, ca pë la cavà cë vò la man ë Ddíë!) ë la famiglia ë lë ramënacëë (*Poaceae*) cchiù chënësciuta a gl munn. Mmec pë gl spëzial è na bbënëdëzzion pëbbía ë lë prëpriëtà mmëdëcënal chë tè.

## Dëscrëzzion
È n'èrva prènn chë tè cèrt rádëchë chë pònn arrëvià fin a ddu mètr sott tèrra e chë zë spánnënë štrëscènn tòrn tòrn. Štríchënë quasc tutt l'ávëtë èrv chë vònn cresc vëcin a essa. È ávëta fin a 40–50&nbsp;cm. Lë frunn suó fin, ritt e cort (2–15&nbsp;cm), dë në chëlor verd-azzurr, e chë na pëlama fina fina a gl luat pë ngima.

## Andó zë tròva
Zë tròva dappëttutt men ca dend a gl tërren silicëë.

## Us
### Cucina
Gl cicc chë créscënë ngim'a lë rádëchë z'alléssënë e puó zë fríjënë chë l'uogl ë gliv.

Chë lë rádëchë cë së fa:
*(òpp sëccat e macëniat) na farina pë fà lë pan o ciert bbëscuott ddoc o salat, macar ammëšchiènnëla chë la farina ë ruan.
*na bbirra: zë mbónnënë në ccon 3 chil ë rádëchë e zë míttënë dend a në vuas chë në chëpierchië o dend a në varil. Zë lássënë a na part ne calla ne fredda fin a quann gl cicc zë fav luongh quasc 1&nbsp;cm. Ndann zë scionna l'acqua e zë jètta ngim'a lë rádëchë cëcciat: 500 g ë cicënipr pëštiat, 1200 g ë zúcchërë, 100 g ë liévëtë ë bbirra e 5 letra ë acqua calla. Zë sëllazza bbuon bbuon. Gl juorn òpp e pur gl juorn appriess cë së jèttanë ngòppa 5 letra ë acqua calla ogn vòta e zë sëllazza sèmb bbuon bbuon. Zë chiud gl varil lassènn në bbëchitt pë fà rësciatà gl líquëdë e zë lassa rëpësà na sëmmana sana. Ndann zë tramuta dend a n'ávëta còccia e zë chëmènza a vev òpp 2–3 juorn.

### Ávëtë us
Rësišt a la secca e a la pëštiatura, tand è ca vè addëprata pë crià priat chë nën tiev bbësògn ë në muar attënzion.

Piac në muar a gl puorc, chë zë pòrtënë a rëmuà andó la ramegna è fota fota.

Së në pò dà 2-3 chil, fresca o secca, mmatina e sera, a gl cavagl (a gl pòšt ë la biava). Gl fa lëccëcà gl pir.

Categurìa:Poaceae
Falasca

## Nome scendífeche
*Elytrigia repens* (L.) Desv. ex Nevski, (*Elymus repens* (L.) Gould subsp. *repens* , *Agropyron repens* (L.) P. Beauv., *Triticum repens* L.)

## Descrezzione
La **falasca** è n'èrva prènn e la famiglia de le Ramenácee *(Poaceae)*. È áveta da 30&nbsp;cm a 1,2 m. Tè le frunn lòngh é fine, larie da 3 a 10&nbsp;mm. Le spiche suó chiatt. Le rádeche lòngh ne muare é che ze spánnene dappettutt.

## Addó ze tròva
Èrva che ne vè da l'Auròpa, da l'Asia (Mèdie Oriènd, Sibbèria, Cina, Innia e Pakištan) é da l'Áfreca e gl nòrd, z'è spasa, apuó, a l'Amèreca e gl nòrd é a tutt gl mesfère sudd.

## Use
Z'addòpra a la štéssa manèra e la ramégna.

Categurìa:Poaceae
Trojany

**Trojany** è nu paese d&#39;&#39;a Pulonnia ca conta circa 490 'e abetante (2014).

Categurìa:Pulonnia
Gautama Siddhartha

**Gautama Siddhartha** o **Gautama Buddha** (sanscrito: सिद्धार्थ गौतम) (566 AC — 486 AC) fuje nu filosefo indiano, funnatore d&#39;'a Buddhismo.

Categurìa:Filosefe
Felippo VI 'e Spagna

thumb|Felippo VI.
**Felippo VI 'e Spagna** (Madrid 30 'e jennaro 'e 1968) è 'o rre d'â Spagna. Succerette 'o pate Giuvanne Carlo int&#39;'o 2014, quanno chisto decidette 'e lassà 'o posto 'e rre, pe' fà saglì 'o figlio Felippo ô trono.

Categurìa:Spagna
Categurìa:Biografie
Catarì

thumb|200px|'O spartito.
**Catarì** è na fammosa canzona napulitana,  musecata da Mario Costa 'ncopp'a na puesia scritta da Salvatore Di Giacomo: *Marzo*.

## 'E parole
*Marzo: nu poco chiove*
*e n’atu ppoco stracqua…*
*Torna a chiovere, schiove…*
*ride ‘o sole cu ll’acqua.*

*Mo nu cielo celeste,*
*mo n’aria cupa e nera…*
*Mo, d”o vierno, ‘e ttempeste,*
*mo, n’aria ‘e primmavera…*

*N’auciello freddigliuso,*
*aspetta ch’esce ‘o sole…*
*‘Ncopp”o tturreno ‘nfuso,*
*suspirano ‘e vviole…*

*Catarí, che vuó’ cchiù?*
*‘Ntiénneme core mio:*
*Marzo, tu ‘o ssaje, si’ tu…*
*e st’auciello, songh’io…*

Categurìa:'E canzone napulitane
Lenguaggio d"e signe adamarobe

'O **lenguaggio de signe adamorobe** (o **AdaSL**, ***Adamorobe Sign Language***) è nu lenguaggio de signe sviluppato spuntaniamente 'a piccirille surde dint' a certe scole d' 'o Ghana (6.000). È de particulare nteresse p' 'e lenguiste pecché nce offre nu canzo ùneco de studià 'a nàsceta 'e nu lenguaggio nuovo.

## Nutarelle


adamorobe
Tavo Burat

**Gustavo "Tavo" Burat** (Stezzano, 22 'e majo 1932 – Biella, 8 'e dicembre2009 ) è stato nu giurnalista taliano, esperto d"o Piemunte e d"a lengua piemuntese.

## Bibbliografia
### Lengua taliana
* 1957: *Diritto pubblico nel Cantone dei Grigioni*
* 1974: *La situazione giuridica delle minoranze linguistiche in Italia*, dins *I diritti delle minoranze etnico-linguistiche*
* 1976: *In difesa degli altri*, dins U. Bernardi, *Le mille culture, Comunità locali e partecipazione politica*
* 1981: *Decolonizzare le Alpi*, dins *Prospettive dell’arco alpino*
* 1989: *Carlo Antonio Gastaldi. Un operaio biellese brigante dei Borboni*
* 1997: *Federalismo e autonomie. Comunità e bioregioni*
* 2000: *Fra Dolcino e gli Apostolici tra eresia, rivolta e roghi*
* 2002: *L'anarchia cristiana di Fra Dolcino e Margherita* (Ed. Leone & Griffa)
* 2004: *Eretici dimenticati. Dal Medioevo alla modernità* (Ed. DeriveApprodi)
* 2006: *Banditi e ribelli dimenticati. Storie di irriducibili al futuro che viene* (Ed. Lampi di Stampa)

### Lengua piemuntese
* 1979: *Finagi* (Ca dë studi piemontèis)
* 2005: *Lassomse nen tajé la lenga* (ALP) 
* 2008: *Poesìe* (Ca dë studi piemontèis)

## Nutarelle


Categurìa:Biografie
Categurìa:Giurnaliste taliane
Fratelli d'Italia - Alleanza Nazionale

thumb|228x228px|Giorgia Meloni
**Fratelli d'Italia** è nu muvimiento puliteco taliano ca è stato funnato int'ô 2012. 'O presiriente e leader d"o partito è Giorgia Meloni*.*
Ô liviello cuntinentale aderisce ô Alleanza europea pe' 'a libertà ('e Marine Le Pen).
}}|}}}]]
|-
! valign="top" style="padding:5px;background:#f9f9f9;border:1px solid #aaa;text-align:left;white-space:nowrap" |Ideologia
| style="padding:5px;border:1px solid #aaa" |Noeuro - Crestianesemo - Nazziunalismo
|-
! valign="top" style="padding:5px;background:#f9f9f9;border:1px solid #aaa;text-align:left;white-space:nowrap" |Presiriente
| style="padding:5px;border:1px solid #aaa" |Giorgia Meloni
|-
! valign="top" style="padding:5px;background:#f9f9f9;border:1px solid #aaa;text-align:left;white-space:nowrap" |Sitio web
| style="padding:5px;border:1px solid #aaa" |www.fratelli-italia.it
|}
Categurìa:Puliteca
Oceano Pacifeco

right|thumb|250px|Mappa 'e ll'oceano Pacifeco

L**'oceano Pacifeco** è n' oceano d"a Terra. È 'o cchiù granne d"e cinche oceane d"o munno.

## Descrizzione

L'oceano Pacifeco occupa circa nu tierzo d"a superficie terrestre, cu n'estenzione 'e 179 meliune 'e km². Se allunga da nord a sud pe' circa 15 500 km, partenno e cumprennendo 'o mar 'e Bering int'a ll'Artide fin' 'e marggene jacciate d"o mare 'e Ross int'a ll'Antartide. 'A maggior larghezza 'n senso est-ovest vene raggiunta a circa 5 grade 'e latitudine nord, cu 'na distanza 'e 19 800 km 'e ll'Indonesia 'e custe d"a Columbia. 'O luoco cchiù vascio d"a superficie terrestre se truova int'o Pacifeco, presso 'a fossa d"e Marianne.

'O passaggio tra Pacifeco e Indiano segue cunvenzzionalmente 'na linea ca d"a Malesia, passa pe' Sumatra, Giava, Timor, l'Australia a capo Londonderry, e Tasmania. 'E cca, pe' 'o meridiano 'e capo South East, 'o 147° E, raggiunge l'Antartide.

'O Pacifeco cuntiene circa 25 000 isule (cchiù 'e quante ce ne siano 'n tutt' 'e atre oceane messe 'nzieme), 'a maggior parte int'â ll'emisfero sud.

## Ate pruggiette

Categurìa:Oceane
Cane

'O **cane** (***Canis lupus familiaris*** Linneaus, 1758) è nu mammifero carnivoro appartenente ô gennere *Canis* (famiglia canidi). Cu ll'avvento 'e ll'addomesticazzione se è distinto d"o lupo, d"o quale rappresenta na furma neoteneca (anche se ô riguardo ce song opiniune diverggente). Rispetto ô lupo, ha canine meno puntùte, zanne janche, zampe cchiù estese, 'ntestino cchiù lungo ed è privo 'e artigle affilate.

## Nutarelle


Categurìa:Canidi
Basileca santuario 'e Santa Maria d''o Càrmene Maggiore

'A **Chiesia 'e Santa Maria d&#39;'o Càrmene** (nomme completo: **Baseleca santuario 'e Santa Maria d&#39;'o Càrmene Maggiore**) è na chiesia 'e Napule.

Categurìa:Chiese 'e Napule
Festa d''a Maronna ô Càrmene

thumb|Campanario d&#39;'o Càrmene

'A **festa d&#39;'a Maronna ô Càrmene**, ritta pùre **festa d&#39;'o Càrmene**, è na festa che fa anore â Maronna r&#39;'o Càrmene ('a Mamma r&#39;'o Càrmene). Se festeggia ogne 16 'e luglio. A Napule e Gragnano se fa' festa int'a stu juorno.
## Festa d&#39;'o Càrmene a Napule
A Napule se fà 'o sparatorio d'arteficio 'a notte d&#39;'o quinnece 'e luglio a Piazza Mercato. 'O spettacolo cchiù canusciuto è ll'incendio ncopp&#39;'o Campanario d&#39;'o Carmine, chieno e culore, fiamme e fuoche d'arteficio.
## Nutarelle


Categurìa:Ffeste
Nea Salamis Famagusta FC

**Nea Salamis Famagusta FC** o **Nea Salamina Famagusta FC** ('n grieco: Νέα Σαλαμίς Αμμοχώστου) è na squadra professiunale 'e pallone d"a cità 'e Ammochostos (canusciuta comme Famagusta), Cipro. Fuje stato 'na squadra rifuggiata ddo 1974 cu l'nvasione 'e Cipro d"a Turchia, quanne 'a Turchia occupava 'o Nord 'e ll'isula. 'A squadra è temporaneamente basata a Larnaca.

'E titule prencepale d"o Nea Salamina fujeno 'e vitturie int'â Coppa 'e Cipro e d"a Suppercoppa 'e Cipro int'ô 1990. 'O posto sujo migliore d"a crassifeca d"o campiunato 'e primma divisione fuje 'o tierzo posto. Durante 'e suje primme cinche anne (1948–1953), 'a squadra participaje a 'o Campiunato Dilettante d"a Federazzione 'e Pallone Cipriota. 'N 1953 'a squadra è trasuta int'â l'Associazzione Cipriota 'e Pallone (CFA), partecepanne regularmiente a cumpetizziune e campiunate. Jucaje 'n cchiù 'e 50 staggiune int'â Primma Divisione Cipriota, truvannose ô posto settemo 'n chistà categurìa.

'A squadra particepaje pe' 'a primma vota a 'na cumpetizzione europea 'n 1990 cu 'a Coppa Europea d"e Vinciture 'e Coppa, e jucaje int'ô 1995, 1997 e 2000 'a UEFA Coppa Intertoto. 'A squadra è na parte d"o Nea Salamina Famagusta sports club, funnato int'ô 1948; tene anche 'na squadra 'e pallavolo.

Categurìa:Squadre 'e pallone cipriote
Barcellona

**Barcellona** ( 'n spagnuolo e catalano *Barcelona*) è 'a capitale d&#39;'a Catalogna, na reggione autonoma d&#39;'o nord-est d&#39;'a Spagna. 

È nfusa d&#39;'o mar Mediterraneo, a circa 160 chilommetre a 'o sud d&#39;'e Pirinee e d&#39;'e ffruntiere c&#39;'a Francia, ed è mpizzata int'a na chianura. Téne na populazzione 'e 1.619.337 crestiane (2010); è 'a seconda cità d&#39;'a Spagna pe' nummero 'e crestiane.

Int&#39;'o 1992 fuje sede d&#39;'e Juoche olimpiche 'e staggione.

Categurìa:Giugrafia
Categurìa:Spagna
Serie A 2014-2015

'O **campiunato 'e Serie A 2014-2015** è 'o 113º campiunato taliano 'e pallone e l'83º a girone uneco. È inizziato 'o 30 'e aùsto 2014 è e fernuto 'o 31 'e majo 2015.

### Campiunato

## Crassifeca

*Aggiurnato ô [[8 'e giùgno]] [[2015]]*



***Leggenda:***
:&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; **Campiune 'e Talia** e ammessa ad 'a **UEFA Champions League 2015-2016**
:&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ammesse ad 'a **UEFA Champions League 2015-2016**
:&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ammesse ad 'a **UEFA Europa League 2015-2016**
:&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Retrocesse 'n **Serie B 2015-2016**


***Nutarelle:***
:Tre pponte 'a vittoria, uno 'o pareggio, zero 'a scunfitta.

:'N caso 'e arrivo 'e dduje o cchiù squadre a pare punte, 'a graduatoria verrà stilata secunno 'a *crassifeca avulsa* tra 'e squadre 'nteressate cca prevede, 'n ordene, e seguente critere :

:*Punt' dint'ê scuntre dirette
:*Differenza rete dint'ê scuntre dirette
:*Differenza rete generale
:*Rete realizzate 'n generale
:*Sorteggio


### Verditte

*   ***' Campiune d'Italia 2014-2015 e vincetrice d"a [[Coppa Italia 2014-2015]].
*  ***' e ***' qualificate a 'a fase a girune d"a [[UEFA Champions League 2015-2016]], ***' qualificata ô turno 'e play-off d"a UEFA Champions League 2015-2016.
*  ***' e ***' qualificate a 'a fase a girune d"a UEFA Europa League 2015-2016, ***' qualificata ô tierzo turno preliminare d"a [[UEFA Europa League 2015-2016]].
*  ***', ***' e ***' retrucesse 'n Serie B 2015-2016.

## Nutarelle

Categurìa:Serie A
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan** (6 'e frevaro 1911, Tampico, Illinois, USA &ndash; 5 'e giùgno 2004, Los Angeles, California, USA) fuje 'o quarantatesemo presiriente d&#39;&#39;e State Aunite e n'attore. 'O primmo mandato accuminciaje 'o 20 'e jennaro, 1981. Ll'alezzione ca se songo fatte a nuvembre 1984 ll'hanno cunfermato pe' n'ato mandato, c'abbiaje 'o 20 'e jennaro 1984. 

Reagan fuje 'o guviernatore d&#39;&#39;a California d&#39;&#39;o 1967 fin'ô 1975. 

Categurìa:Atture mmericane
Tavuto

thumb|300px|Nu mudello comune 'e cascia, purtato ncopp&#39;'e spalle pe' tramente ca se fa' 'o funerale.
[thumb|Nu cuòfeno 'e tavute appennute ncopp&#39;'e mmure, dint'a nu [campusanto filippino.]] 
'O **tavuto**, (a vvote puorzì **tauto** o semprecemente 'a **cascia)**, è na cascia 'e lignammo addò s'apposa 'o catavero p'ò tterrà int'à nu sebburco.  'O mutt'antiche dice :"primme 'o doppo pè tutte s'addà nzerrà ò tavuto !" 

Categurìa:Morte
Serie 'e televisione

Na **serie 'e televisione**, o **serie TV**, o pure **serie** è nu furmato 'e fiction 'e televisione ca se sparte dint'a na serie a episodie.

## Caratteristiche
* Serialità: 'A tramma è spartuta dint'a na serie a episodie. 
* Ogn'episodio è sviluppato 'e manèra ca fosse 'a tramma 'e na parte cchiù grossa.
* Ogn'episodio è autonomo, cioè: cuntene na storia strutturata.

## Vide pure
* Televisione
Juorno 'e l'Assunta

'O **juorno 'e l'Assunta**, comm'a **Ferraùsto**, è na festa ca se festeggia ogne 15 'e aùsto.

## Pezzulo
A Pezzulo 'o 15 aùsto s'arape cu na processione ca parte d&#39;'a chiesia d&#39;'a Maronna Assunta e passa p&#39;'e vie d&#39;'o centro storeco. Pò a cuntrora a 'o Molo Caligoliano (puorto) se ffà 'a sfida d'"'O Pennone" o "Palo 'e sapone" addò 'e partecipante hanna saglì ncoppa nu palo nzevat&#39;'e sapone pe se' piglià nu pennone ('e tre pennune mpizzate ncopp&#39;'o palo).

## Nutarelle


Categurìa:Ffeste
Categurìa:Religgione
Juorno 'e San Gennaro

[thumb|Festa 'e San Gennaro dint&#39;'o [Little Italy a New York.]]


'O **juorno 'e San Gennaro**, è na festa ca se festeggia ogne 19 'e settembre.

'O 19 settembre pe' tramente ca se ffà na cerimonia religgiosa dint&#39;'o Viscuvato, 'e ferele veneno a vedé 'o miracolo d&#39;'a liquefazione d&#39;'o sango 'e San Gennaro. Si 'o sango s'addeventa lìqueto (se squaglia), allora se dice ca songo buone agùrie p&#39;'a cità; si 'o cuntrario succeresse (nun se squaglia 'o sango), se dice ca facesse accapì ca nu mumento drammatico stà arrevanno.

## Nutarelle


Categurìa:Ffeste
Categurìa:Religgione
Valentina Ok

**Valentina Ok** (nomme vero **Ciro Adorato**; Napule, 1968? - Castel Volturno, 2 'e settembre 2014) fuje na cantante e showgirl napulitana canusciuta 'a ll'anne nuvanta pe fatiche suje dinto munno da canzone neomelodica e dance.

Fuje 'a primma star neomelodica transessuale.

## Fatiche
### Triato
*“Gli angeli del Sud” (1996)

### Film
* Passione 'e John Turturro, cantanno *I te vurria vasà*.

## Discografía
### Album
* "Non è mai accaduto al mondo" (1997 - Mea sound)
* "Ieri oggi: il ritmo della tua città" (1998 - Mea sound)
* "Strana" (1999 -2000? Mea sound)
* "Lei non sa chi sono io!" (2004 - Mea sound)
* "Barbie & winnitu" (2008 - Mea sound)
* "Amami con passione" (2010 - Mea sound)

### Canzune canusciute
*“Ok” (1997) (po' dint'a “Il ritmo della tua città”)
*"Me sento femmena"
*"Tu stai ccà"
*"Ragazzo gay"

## Nutarelle


Categurìa:Cantante taliane
Categurìa:LGBT
Semmenta

[right|thumb|Semmènte 'e [granàto.]]
'A **semmenta** è 'o cuorpo riproduttivo 'e na chianta. 'E semmente, a sicond'a ll'arvere, pigliano divierze fforme, culore e dimensione, e songo ll'origgene d&#39;'a germinazziona 'e nu nuovo organismo veggetale. 'E semmente se ponno truvà dint'a na chianta o dint'a nu frutto.

Categurìa:Botanica
Bochotnica

**Bochotnica** (IPA [bɔxɔtˈnit͡sa]) è nu paese d&#39;&#39;a Pulonnia sud-orientale ca conta circa 1.500 abbetante.

Categurìa:Pulonnia
Disastro 'e Chernobyl

thumb|'O riattore 4 'e Chernobyl aropp&#39;'o disastro
thumb|'O pizzo addò steva Chernobyl 'n Europa
'O **disastro 'e Chernobyl**, o sempricemente **Chernobyl**, fuje n'incidente nucleare c'accumminciaje dint&#39;'e riatture nucleare d&#39;'a Centrale nucleare 'e Chernobyl int'a l'Aunione Sovieteca. Fuje l'incidente cchiù pericoloso 'e na centrale nucleare 'n tutt&#39;'a storia 'e chesta risorsa energetica.

Chistu fatto arrivaje a 'o livello 7 dint&#39;'a Scala d'Evente Nucleare Nternazziunale, pecché rilassaje radioattività nquantità a l'atmosfera, aropp' 'a schiattà tutt' 'o sistema 'e riatture. Nziem' 'a l'evento 'e Fukushima d&#39;'o 2011, chest'è l'evento cchiù auto nclassifeca.

Ufficialmente murettero trenta ccrestiane pe' tramente ca se schiattava, ma nu cuofeno 'e muorte se cuntajeno pure pe' tramente ca se pulezzava e tant'ati murettero pure pe' bbìa d&#39;'o fallout nucleare.

Categurìa:Físeca
Categurìa:Aunione Sovieteca
Categurìa:Storia
Safari Ravenna

'O **Safari Ravenna** è nu parco safari mpizzato int&#39;'o comune 'e Ravenna, funnato  int&#39;'o 2012.

Categurìa:Emilia-Rumagna
Categurìa:Parche 'e spasso
Elettricìtà

Co termine **elettricìtà** (da 'o griéco ἤλεκτρον) se 'ntienne ogne fenomeno físeco cche tène a cche fà ca forza 'e l'elettromagneticìtà. L'elettricìtà apprettà fenomeni fìsece comme 'o furmine e l'elettrizzazione.

Categurìa:Físeca
Cuollo

'O** cuollo** è  na parte do cuorpo 'e l'animale vertebrate, e pure l'essere umano, c'aunisce 'a capa co torace.

Categurìa:Anatumia
Gelsomina Verde

**Gelsomina Verde** (1982 – 21 'e nuvembre 'e 2004) fuje na vittima nnucente d&#39;'a Camorra, torturata e morta accisa durante 'a Faida 'e Scampìa a Napule 'o 21 'e nuvembre 'e 2004, a l'età 'e 22 anne.

Gelsomina faticava dint&#39;'a na frabbeca 'e pelle e nun era cullegata a l'attività mafiosa. S&#39;'a pigliajeno 'e membre d&#39;'o Clan Di Lauro, pecché jevano truvanno n'antico fidanzato suojo, uno d&#39;'o Clan Scissionista, Gennaro Notturno. Gelsomina e Gennaro se lassajeno nu cuofeno 'e mise apprimma 'e l'assassinio.

L'autopsia fatta a Gelsomina lassaje a capì c&#39;'a sparajeno tre palle ncuollo aropp'a nu cuofeno d'ore 'e tortura e sofferenze. L'assassine pò pigliajeno 'o cuorpo e l'appicciajeno dint&#39;'a na macchina, pe' nun lassà traccie.

'A morte 'e na guagliona nnucente facette scattà nu scandalo e facette scetà l'autorità annanz&#39;'a 'uerra a Scampìa.

'A famiglia 'e Gelsomina Verde facette parte dint&#39;'e prucesse criminale ca fernettero 'o 4 'abbrile 'e 2006. Chistu prucesso fernette mannanno ngalera Ugo De Lucia, n'assassino d&#39;'o clan Di Lauro. N'atu sbirro d&#39;'o clan Di Lauro, Pietro Esposito decidette 'e parlà c&#39;'a Justizia e dichiaraje contro 'o clan abbuscann'accussì sett'anne 'e galera e quatto mise pe' partecipà a l'assassinio. 

'O 13 'e dicembre 'e 2008, Cosimo Di Lauro, fuje mannato ngalera p'avé cumannato 'o mmicirio 'e Gelsomina Verde.

L'11 'e marzo 'e 2010, Di Lauro mperzona, pure si nun ammetteva avé cumannat&#39;'a morte d&#39;'a guagliona, pavaje 'a famiglia 'e Gelsomina Verde na quantità 'e trecentomila Euro. Aropp'avé pavato sta quantità, la famiglia d&#39;'a guagliona rinunciaje a ffà parte civile cuntraria a Di Lauro.

Int'a dicembre 'e 2010, Cosimo Di Lauro è stato assolto 'a l'accusa d'avé cumannato l'assassinio.

Int'a 2013, pe' bbia 'e n'atu pentito, se scummigliaje ca 'o killer Ugo de Lucia se pigliasse 10.000 ô mese pe' se stà zitto e nun fà assapé 'a chi veneva 'o cumanno 'e mmicirio e chi erano 'e cumpagne.

## Nutarelle


Categurìa:Viulenza
Categurìa:Vittime d&#39;'a camorra
Gallus

***Gallus*** (Brisson, 1760) è nu gennere 'e aucielle 'e ll'ordene d"e gallinacee.

## Lista de specie
**[[Gallus gallus]]* (Linnaeus, 1758) - vallo commune
**[[Gallus lafayettii]]* (Lesson, 1831) - vallo d"o Sri Lanka
**[[Gallus sonneratii]]* (Temminck, 1813) - vallo griggio
**[[Gallus varius]]* (Shaw, 1798) - vallo vierde

## Ate pruggette

Categurìa:Phasianidae