Léngua vallòna

Le **vallone** (*walon*, / wa.lɔ̃ /, pe vallone ) è na léngua d'oïl parlata n’Bèlg, n’Frangia é, pure s’è quasce schembarz, a la part nord-èšt de gl Štate amerecane de gl Wisconsin.

È rechenesciuta comm léngua reggiunale da la Chemunetà frangése de gl Bèlg, addó è la cchiù mbertand de le léngue remanz comm seperficie (70 a 75 % de la Reggione vallona) é comm pepelazione (1.000.000 a 1.300.000 de creštiane che la párlene). Le vallone se spart n'quatt ròss varietà dialettale é tè pure na forma nermalezzata. Gl parland sié puonn èss chiamate Vallune, ma sse tèrmene se riogn prima e tutt a gl abbetand de la Vallònia, se preferisce sèmb e cchiù la paròla vallenòfene (*<span lang="wa" dir="ltr">walon-cåzant</span>* pe vallone).

## Nome

Gl nome *walon* è scite da le mèdie ulannése *Wale* (uoje *Waal*), seccessore de *walh* addeprate da gl germane pe nzegnà le pepelaziune celtòfene o remanz, sequetate da gl seffiss *-on*. La teštemenianza scritta cchiù andica, štènn a le fatíe d’Albert Henry, filòleghe remaništa bèlga, suo de la secunna mmetà de gl XV sècule dénd a le *Memòrie de Jean, sire de Haynin et de Louvignies*, addó descrive le pepelaziune remanz de gl Paise Bass berghegnune. La štésa semándeca se reduce angora ne ccone e cchiù a gl tiémb de la Repúbbleca é de gl Prime Mbère frangése, gl Rrégn Unite de gl Paise Bass é l’endepennènza bèlga affin’a nzegnà ébbí gl Bèlg de léngua remanza. Le recérch n’dialetteleggía de gl XIX sècule rréscene, ne ccone a la vòta, a capì le deffrènz tra gl varie dialètt bèlghe-remanz, é reštrégnene dénd a gl camb lenguíšteche la paròla vallone a la léngua vallona *stricto sensu*.

## Štòria
Parlà de ne períede de násceta pe le vallone nen è sémblece; da ne štritt pund de veduta lenguíšteche, Louis Remacle è fatt vedé ca ne muare cagnamiénd che cunzederame uoje comm típece de le vallone suo scite tra gl siécule VIII é XIII. Le vallone «éva defferenziate buone buone é pe sèmb già da gl 1200 oppuramènd già da gl prengipie de gl XIII sècule».

Comungue, le tèštera "lenguíšteche" de l’èpeca nen mendòvane le vallone, mindr mendòvane già le peccard é le lerenése énd a gl štéss camb lenguíšteche d'oïl. A gl Quatteciénd, gl scretture de la reggione chiámane la léngua séa *roman* quann la vuonn rechenosc da l’ate léngue. A gl prengipie de gl XVI sècule, trevame la prima teštemenianza de la paròla "vallone" a gl valore lenguíšteche d’uoje: a gl 1510 o a gl 1511 Jean Lemaire de Belges preduce la tranzezione tra *rommand* (vale a dice romanza) é *vualon*.

Gl tèrmene "vallone" piglia accuscì ne valore cchiù vecine a quigl e mo: la léngua reggenale de la part remanza de gl Paise Bass é de la reggione de Liégg. L'èpeca addó se stabbelisc gl deminie de la Bergògna unefecatrice dénd a la reggione vallona è ne memènd assá mbertand de la štòria de le vallone. La násceta mbalése de na cèrta idendetà vallone a gl cundrarie de le reggiune *thioises* (fiammingh) de gl Paise Bass cunzacra la paròla "Vallune" pe nzegnà le pepelaziune frangòfene. Le štéss, ne ccone cchiù tard, la léngua reggenale de sse lúteme è senduta cchiù chiaramènd comm devèrza da le frangése cendrale é da l’ate léngue d'oïl che štave tòrn tòrn, allescì se lassa gl tèrmene pòche precise de "remanz" a favore de la paròla "vallone", che tè ne spannemiénd lenguíšteche rengheppate a gl valore ètneche é pelíteche. A sse períede addó le frangése fenisc de se scagnà a le latine pe tutt le fenziune (Urdenanza de Villers-Cotterêts, 1539), addevènda léngua de decazione é è la raggione de na petènd pelíteca de nermalezzazione (La Pléiade): dénd a na setuazione addó cámbane anziéma du léngue de la štéssa famiglia, l'una pò èss sule condr a l'ata.

## Annetaziune


Categurìa:Lengue romanze