open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Franz Ferdinand (tlacuīcaliztli)

**Franz Ferdinand** ītōcā cē post-punk revival tlacuīcaliztli ōquipēuh īpan 2001 xihuitl īpan Glasgow āltepētl, Escotlān.

## Tlahtōllōtl
## Cuīcatiani
* Alex Kapranos
* Nick McCarthy
* Bob Hardy
* Paul Thomson
thumb|right|250px|Franz Ferdinand.

## Huēycaquizcopīnalōni (LP)
* *[[Franz Ferdinand (LP)|Franz Ferdinand]]* (2004)
* *[[You Could Have It So Much Better|You Could Have It So Much Better...]]* (2005)
* *Tonight: Franz Ferdinand* (2009)
* *Right Thoughts, Right Words, Right Action* (2013)
* *Always Ascending* (2018)
* *The Human Fear* (2025)

## Tōnameyocaquizcopīnalōni (EP)

## Cuīcatl (EP cēmani)
* "Darts Of Pleasure
* "Take Me Out"
* "The Dark Of The Matinée"
* "This Fire"
* "Michael"
* "Do You Want To"
* "The Fallen · L.Wells"
* "Walk Away"
* "Eleanor Put Your Boots On"

## Nō xiquitta
* Franz Ferdinand
* Arctic Monkeys

## 
*  - Franz Ferdinand āchcāuhzāzanilli

Neneuhcāyōtl:2000s tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:Post-punk revival tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:Franz Ferdinand
LP

**LP**, Inglatlahtōlcopa **long play** ahnōzo **album** (Inglatlahtōlli nic: *huēyacchachaltillotl*) itoca cē caquizcopīnalōni nozo tōnameyocaquizcopīnalōni yuhcayoliztli. In LP caquizcopīnalōni ca tlapiquix in 1877 xihuitl nic Thomas Alva Edison. In LP ca tlamanilia āxcān īcan CD.

## No xiquitta
*Cuīcayōtl
*EP
*Tōnameyocaquizcopīnalōni
*Caquizcopīnalōni
Necuhtli

thumb|Neuctli
**Necuhtli**, **Neuctli** ahnōzo **cuauhnecuhtli** ahnōzo tetzāhuac neuctli.

* pipiyōlin
* cuauhneuczayōlin
* mīmiyāhuatl
* tlāletzalli
* tlāletzatl
* xīcohtli

Neneuhcāyōtl:Tlacualli
Tomatl

**Tomatl** (*Physalis ssp.*) itoca ce ixochicual cuauhtontli. 

## Cenyeliztli
* Icenyeliz *[[Physalis]]*
** *[[Physalis ixocarpa]]*, miltomatl.
** *[[Solanum lycopersicum]]*, xitomatl.
** *[[Solanum pseudocapsicum]]*, capolxitomatl.

#### 
*Xochihcualli

Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
Kan Balam

**Kan Balam** ahnōzo **KanBalam** ītōcā cē huēyi chīuhpōhualhuaztli ahco UNAM īpan Mēxihco Āltepētl ōquipēuh īpan 16 ic cē mētztli, 2007.
Payīnalcītlalli

**Payīnalcitlālli** ahnozo **Xolocitlālli** ( *Mercurius*;  *Xux ek* quitōznehqui Chīlpancitlālli) ītōcā inic cē nehnencācītlalli Tōnatiuh Īchānco.
## Nehnencācītlalco
thumb|center|Nehnencācītlalco:<br />1. Ēhuayōtl (100-200km)<br />2. Mantli (600km)<br />3. Yōllōtl (1800km)
## Nehnencācītlalpan
## Ilhuicatl
## Xonecuilli auh tlanemiliztli
## Tlachiyaliztli
## Tlahcuilōlloh
## Nō xiquitta
## Tlahtōlcaquiliztilōni
#### 

Neneuhcāyōtl:Payīnalcītlalli
Huēyitzitzimicītlalli

**Huēyitzitzimicītlalli**, **Mātlālcītlalli** ahnozo **Tezcatlipocacītlalli**  ( *Iuppiter*,  *Júpiter*) ītōcāhuān inic mācuīlli (nozo chicuacē īca Ceres) nehnencācītlalli  Tōnatiuh Īchānco.

thumb|center|In ōme chīchīltic neehēcanāmictiliztli

Neneuhcāyōtl:Huēyitzitzimicītlalli
Mictlanteuccitlalli

**Mictlāntēuccītlalli 134340** ( *Plutón*; machiyōtl:  ihuan ) ītōcā cē nehnencācītlaltzintli.

## Mictlāntēuccitlālli īhuān Carontōn
thumb|center|Mictlāntēuccītlālli īhuān Carontli.

Mictlāntēuccītlalli īmetz Carontōn, Yōhuālcītlaltōn, Idra, Querberos ihuān Stige. 

thumb|center|Mictlāntēuccītlalli īhuīcpa Hydra.

Neneuhcāyōtl:Mictlāntēuccītlalli
Neneuhcāyōtl:Tōnatiuh īnehnencācītlaltzinhuān
Chichilcitlalpol

**Chīchīlcītlalpol** ahnozo **Huītzilōpōchcītlalli** ( *Mars*;  *Marte*) ītōcāhuān inic nāhui nehnencācītlalli Tōnatiuh Īchānco.

[thumb|center|Intlā Chīchīlcītlalli zan iuhqui [Tlālticpactli ōcatca.]]

## Nō xiquitta
upright=3|thumb|center|Onaqui Tōnatiuh Chīchīlcītlallān

##
Cemanahuatl

thumb|Universum (oquinezcayōtia “Cemānāhuac”) - C. Flammarion, Woodcut, Paris 1888, Coloration

In **cemānāhuac** nozo **cemanahuatl** (: *Universo*) ītōca in nechicalli in nochīn cītlalīn huān cītlaltzitzimimeh. Īpān cemānāhuac moyōliliah nochītlacah ihuān nochīyōlcatzīntīn.

## Occe itoca in cemanahuatl

### 1. In [[ilhuicatl]]

In ilhuicatl quitenehua in tlayocoyalizotl, in ilhuicacayotl  nozo ilhuicaccayotl ihuan in tlalticpactli

 quitenehua in tlalticpacayotl  nozo tlalticpaccayotl .

### 2. Tlayocoyaliztli

In  **[[tlayocoyaliztli]]**
 quitenehua in ilhuicacayotl, in tlayocoyalizotl.

## Toquiliztequitl


## Cemānāhuac ītōcā

In tōcāitl ic “cemānāhuac” achtō in Ixachitlāmpēhuālli, “cemānāhuac” oquinezcayōtia “imatiltlāllīn” (: *Mundo conocido*) ahnōzō “America”. Zatepān “cemānāhuac” oquipēhuāltia nezcayōtia “nochīn tlamantīn ma mochihua”.

## Noihuan xiquitta

* Ilhuicatlamatilizmatini
Tlāloccītlalli

**Tlāloccītlalli** ( *Neptuno*) ītōcā inic chicuēyi nehnencācītlalli Tōnatiuh Īchān.

thumb|center|Tlāloccitlālli īpan nelli tlapālli

Neneuhcāyōtl:Tlāloccītlalli
Neneuhcāyōtl:Tōnatiuh īnehnencācītlalhuān
Tzitzimicītlalli

**Tzitzimicītlalli** ahnozo **Tlazōlteōcītlalli** ( *Saturno*) ītōcāhuān inic chicuacē nehnencācītlalli Tōnatiuh Īchānco.
upright=1.5|thumbnail|izquierda|Tzitzimicitlālli īelcuauhyo īpan nelli tlapālli.
upright=1.5|thumbnail|izquierda|Tzitzimicitlālli Tlālticpactech.

Neneuhcāyōtl:Tōnatiuh īnehnencācītlalhuān
Neneuhcāyōtl:Tzitzimicītlalli
Ilhuicateōcītlalli

**Ilhuicateōcītlalli** nozo **Ilhuicatēcacītlalli** ahnozo  **Xiuhtēuccītlalli** ( *Urano*) ītōcāhuān inic chicōme nehnencācītlalli Tōnatiuh Īchānco

thumb|center|Ilhuicateōcitlālli īpan ahmonelli tlapāltin

Neneuhcāyōtl:Ilhuicateōcītlalli
Neneuhcāyōtl:Tōnatiuh īnehnencācītlalhuān
Sigur Rós

**Sigur Rós** () ītōcā cē post-rock tlacuīcaliztli, ōmpēhuah īpan 1994 xihuitl īpan Reikiavik, Iztlālpan.

## Tlahtōllōtl
## Cuīcatiani
* Jón Þór Birgisson
* Georg Hólm
* Kjartan Sveinsson
* Orri Páll Dýrason

## Caquizcapīnalōni
### Tōnameyocaquizcapīnalōni (LP)
### Cuīcatl (EP Cēmani)

## 
* Sigur Rós Centlaixtli - 

Neneuhcāyōtl:1990s tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:2000s tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:Iztlālpan tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:Post-rock tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:Sigur Rós
Cacahuacuahuitl

In **Cacahuacuahuitl** (*Theobroma cacao*), īxōchihcual in cacahuatl ca, quipiya cequi xināchtin tlein motocah cacahuatemeh. In cacahuacuahuitl piya ōme quīzcān: Mēxihco īhuān Ixachitlān Huitztlāmpa.

In cacahuacuahuitl monequi mochi ātl, tlatotōnīlli īhuān cacahuanāntli.

## Nō xiquitta
* Cacahuatl

Neneuhcāyōtl:Cuahuitl
Neneuhcāyōtl:Sterculiaceae
Tliltic tepoztli

**Tlīltepoztli** ahnōzo **Tlīltic tepoztli**, *Fe* (Caxtillāntlahtōlli: *hierro*). In machiyōtl **Fe** ītechpa in latintlahtōlli *ferrum*.

Neneuhcāyōtl:Yelizmatiliztli
Quechuatlatolli

In **Quechuatlahtolli** (Quechuatlahtōlcopa: *Qhichwa Simi* nozo *Runa simi*, netlacualizcahualyantlahtōlli) ce tlahtōlcenyeliztli ōmoyōcox īpan in tlahco Andes, in tlein mani īpan in cihuātlampa in Ixachitlān Huitztlāmpa, īpan chucuacē tlācatiyān. In tlahtoah cequintin 8 īhuan 10 millones tlācah, ca in tlapanahuia inic mani tlahtōlcenyeliztli īpan Bolivia, Ecuador īhuān Peru īcampa in indoeuropantlahtōlcenyeliztli

## Cenyeliztli
thumb|250px|Quechuatlahtolli
* **Quechuatlahtolli Huaihuash** (Quechua I).
* **Quechuatlahtolli Huampui** (Quechua II).
** *Yuncai tlahtolli* (Quechua II-A), *dialecto de la costa*
** *Chinchai tlahtolli* (Quechua II-B), *dialecto del norte*

## No xiquitta
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Toquiliztequitl
Tlanelhuayomatiliztli

thumb|500px
**Tlanelhuayōmatiliztli** (īpan greciatlahtōlli *botané*, tlanelhuatl) ca machiliztli in tēchmachtiā ītlatzīntiliz, īchihchīuhcayo, ītech cuahuitl īpatlaliz, īhuipāntiliz, tlālpan ītecpāntiliz īhuān intlā necōni.
In oc tlanelhuayōmatiliztli quipiya tētlanēhui nōncuahquīzaliztli ic quitēnnōnōtza cēcen tlahtōlpechtiliztli. Iz motēnēhua in tēyacatih:

### Nohuianyoh
* Tlamantilizzōtl,tēchmachtiā in ītlamantiliz īhuān cecniquīzaliztli īmachiyo in quipiya in tlanelhuayōtl.
* Iuhquiyōmatiliztli, tēchmachtiā in quēnamih huēyiyaz in īcecniquīzaliz tlanelhuatl.
                            
### Nōncuahquīzqui
* Mecatecpāntiliztli, in tlein quitecpāna, quihuipāna in tlanelhuayōtl.; quichīhua tlaololōlli in centiliztli ic zan quipiya cē tlanelhuayōtl ītloc occē tlanelhuayōtl, oc cennemi ahnozo occē īnoquīpan ōcennen. 
* Ecología, Tēchmachtiā in netēicniuhtiliztli īntzālan tlanelhuayōtl īhuān yōlqueh in īntech nemih. 
* Tlanelhuayōtl Īcemānāhuacāyo, tēchmachtiā in quēnamih tlālpan momohmoyāhua īhuān tleica ihui on.
* Tlatēctli Tlanelhuayōmatiliztli, tēchmachtiā in iuh tlamaniliztli, in tleh necōni, in tleh pahtli, in tleh cualōni. 

### Tlamantilizzōtl īhuān Iuhquiyōmatiliztli
In tlanelhuayōtl quinēxtiā cē netecpāntlāliliztli huel yōlcuecuepqui, ihui oc in etl quipiya tētlanēhui cecni quīzaliztli īpampa īnemiliz, occē tlanelhuayōtl mā tēl neneuhqui nemi, ahnēci nepapan cecniquīzaliztli īhuān cequi tlanelhuayōtl ahtle quipiya; ca neīxcuītīlli in teōnanacatl, ahmo tiquittah tlanelhuatl, tzīncuauhyōtl, izhuatl, ahmo nō xōchitl.
In occē tlanelhuayōtl oc ye cencah cemani, monequi motta in tēnenehuixca netecpāncātlāliliztli ītech yōlqueh.

## Tlahtōlcaquiliztilōni


## No xiquitta
* Izhuatl
* Tlanelhuatl
* Tzīncuauhyōtl
* Xōchihcualli
* Xōchitl

** Acocohtli 
** ahuacuahuitl 
** ahuacuauhtomatl 
** ahuehuetl 
** amacapoli 
** ayohtli 
** cacahuacuahuitl 
** Huauhtli 
** huexotl 
** omixochitl 
** pochotl 
** teocuahuitl 
** Xīcama, Xīcamatl 
** Xitomātl, Xitomatl 
** yolloxochitl 
** zacatontli, zacatl 
** Zotolin 

* Yōlizmatiliztli 
* Ahhuatl 
* Ahhuayoh, ahhuayo, huihuitzyo 
* Āhuacatl, ahuacatl 
* Āhuatomatl, ahuatomatl 
* Āhuatl, ahuatl 
* Āhuazhuatl, ahuazhuatl 
** Cuahuacazhuatl 
* Amatlapaloa 
* Amatlapalpatlactotonti 
* Amatlapalpatlahuac 
* Amatlapalpitzatoton 
* Amatlapale 
* Ayecohtli, ayecotli 
* Cacahuatetl 
* Camohtli 
* Chīlli, chilli 
* Cuauhchicahuac 
* Cuauhnacayotl 
* Cuauhnelhuatl 
* Cuauhtepitztli 
* Cuauhtextli 
* Cuāuhtlā, cuauhtla 
* Etl 
* Tlīletl, tliletl, tlilletl 
* Tlīlxōchitl, tlilxochitl 
* Tōctli, toctli 
* Tzītzicāztli, tzitzicaztli 

* Xiuhnelhuatl 
* Xōchicualcuahuitl, xochicualcuahuitl 
* Xocotl, xochicuallo 
* Xōchitl, xochitli, xōchime, xochime 
* Xōnacatl, xonacatl 
* Zacatl 

*
Xitomatl

**Xitomatl** (*Solanum lycopersicum*), (Caxtillantlahtolli: *jitomate*), ce in xihuitl xochicuallotia cualoni xochicualli motoca no xitomatl, ipēhualiz ca America.

## Tlanonotzaliztli
In xihuitl tlanelhuayōtl tēmīltia cēce xihuitl. Ītlaoctaānōni 1.5 īxquichcāuh 2.5 m cuauhticpac. Īizhuatl bipinatisectas īhuān pecioladas ca. Īxōchihcual netequitiltiliā īpan miec tlācatiyān. Inīn cuahuitl huelitia yōlītia cē xihuitl. Īxōchihcual ca olōltic īhuān ītlapāl chīchīltic ahnozo cōztic.

## Ichan
In xitomatl īcatyān pēhualiztli ca Mēxihco īhuān Peru. Āxcān nemīltia īpan mochi in Tlālticpactli.

[thumb|left|Xitomatl tiyanquizpan ompa [Tepoztlan]]
thumb|left|Xitomatl
thumb|left|Xitomatl

## Oc no xiquitta
* Miltomatl
* Tomatl
* Xaltomatl
* Coztomatl
* Xochicualli

## Neltlatoliztli


## Tlatolcaquiliztiloni

#### 

Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
Neneuhcāyōtl:Solanaceae
Mexicatlatocayotl

In **Mēxihcatlahtohcāyōtl** ahnozo **Mēxihcatl Huēyi Tlahtohcāyōtl** ōcatcah in āltepēyōtl tlāchīhualiztli ītech in tlālmaniliztli in tēpachōliztli in āltepētl Mēxihco Tenōchtitlan, in tlein ōxōchiyōuh īpan in mācuilpōhualxihuitl XIV īpan in huehcāuh Ānāhuac. Ōquiyacānqueh in huehcāuh mēxihcah, in tlācah in tlein, tlahtōllahcuilōlli iuhqui in Tira de la Peregrinación quihtoa tlein in mēxihcah ōhuāllahqueh Āztlān, in tlein motlālia īpan in Ānāhuac mictlāmpa. Yēceh ahzo hueli tlein in mēxihcah ōcatcah tlācah īca cenquīzcā Ānāhuac nenayōtl tēl ahmo in chīchīmēcah īntlācamecayo, tlācah in aquihqueh ōquichīuhqueh in amiliztli īhuān in pixquitl.

## Cemānāhuacāyōtl
In Mēxihcatlahtohcāyōtl ōtlatēctli īpan in Ānāhuac, ōcuaxōchtih in mictlāmpa īca in Chīchīmēcapan, in cihuātlāmpa īca Michhuahcān, in tlahco īca Tlaxcallān īhuān Teōtitlan, in huitztlāmpa īca in Mixtēcapan, in Tzapotēcapan īhuān in Tēpāpāquiltiliztli Ilhuicaātl, in tlāpcopa īca in Āyōllōco Mēxihco īhuān in miac Maya tlahtohcāyōtl.

In mēxihcah ōquitlālihqueh Mēxihco Tenōchtitlan in yōllohco in Tlahuelmayān Mēxihco, ōquimanqueh īntlahtohcatiliz īpan āltepētl in tlatēctli in āxcān tlahtohcāyōtl Mēxihco, Veracruz, Puebla, Huāxyacac, Guerrero, Chiyapan, Hidalgo īhuān cē xeliuhcāyōtl Cuauhtēmallān. In tlālpolōlli mani īpan nepapan immanyōtl iuh in polar in ahco tepētl īxquich in tōtōnqui immanyōtl. Oncatcah nepapan chāncemanquiyōtl īxquichca in ocoteuh cuauhtlah, tlanelōlli cuauhtlah, māxelihuihtli cuauhtlah īhuān tōtōnqui chāncemanquiyōtl iuhqui in tropical pahpāquilizcuauhtlah, huāccāīxtlāhuatl, māxelihuihtli pahpāquilizcuauhtlah, mangletlah, tropical cuauhtlah īhuān occē.

## Tlahtōllōtl

In Mēxihcah tlācah īpan in Tira de la Peregrinación īnquīzcān ōcatca tlatēctli Āztlān īpan in mictlāncihuātlāmpa in Huehcāuhānāhuac.

## In Mēxihcatlahtohcāyōtl īxeliuhca

In Mēxihcatlahtohcāyōtl ōxeliuh īpan 38 huēyāltepētl.



## Āxcāmaquiliztli

In āxcāmaquiliztli ōcatca necuiltōnōlloh. Achtopa, ītēpacholiztli īpan in occē tlācah ōquimmacauh, ōquimpalehuih tlapōuhqueh īca miec tequimaitl. Auh in tequitiliztli ōchiuh tlein in pīpiltin ōēhuatinenqueh. Occē chīhualo tlein quinhuelitih in tlatquicāyōtl ōcatca in huel cualli mīllahcayōtl.

## Pōchtēcayōtl

In mēxihcatl pōchtēcayōtl moeticihui tāchcāuhca īpan in patiyōtl. In ocachi tlein hueliyoh ōcatca onca tiyāmicpan iuhqui in īpan in incatlahtohcāyōtl. In mēxihcah pōchtēcah ōtlapatlaqueh tlamantli Tenōchtitlan, occē āltepētl īhuān tlācatiyān ītzalan.

300px|thumb|Mēxihcatlahtohcāyōtl

## Tequiyōtl
### Tlāllānoztōtatacaliztli

Yēhhuan ōtequīxtih itztli īpan in Nāntepētlah huitzltāmpa īhuān cihuātlāmpa, īca tlein ōquichīhuahqueh mitl, mācuahuitl nō tecpatl īhuān occē tlamantli iuhqui cōzcatl, tezcatl īhuān occē.

### Tlaquēnyōtl

Occē cemāxcatequitl īpan in mēxihcatl chānehqueh ōtlaquēnyōtl, in tāchcāuh chīhualiztli ōcatca in ichcatl īhuān ichtli tlahquitīlli tlaquēmitl.

Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli
Neneuhcāyōtl:Mexihco
Tzincuauhyotl

200px|thumb|In tzīncuauhyōtl īiuhcayo
**Tzīncuauhyōtl**, nō mihtoā quiyotl, tetepontli. Tlanelhuayōtl īnōncuahquīzaliz achi mochipa, ehēcayōtlye oc nō huēyiya in ne tlanelhuatl īhuān quitoquillōtiā in izhuatl, in xōchitl, *etc*. Quipiya miyac tlalhuacocohtli in quihuīca izhuāxoxohuitl. In iquin quitecpichalhuiā tlacualli.

Monāmiqui in tzīncuauhyōtl (ītlan tlanelhuayōtl ahxōchitl) īpan āmomoxtli, ocopetlatl īhuān in *licopodios*; īhuān īpan mochi nēzcānāmictli, mā zo tēl īpan cequi tepitōnilli, iuh in *remolacha* īhuān occē tlanelhuayōtl in ahyēctli motēnēhua *acaules*(ahtzīncuauhyōtl).

Ītamachīuhca yez zan tepitōn īpan cequi āmomoxtli ixquichca cempōhualli centamachīhualli īpan *eucaliptus*, īhuān mahtlāctli ahnozo mahtlāctliomōme centamachīhualli īpan *diámetro* (īpan Āhuēhuetl Santa María del Tule, Oax.).

Ye iuh nohuianyōh mihtoā in ihcuāc huēyiya oc ye cencah mācuīlli centamachīhualli, cuauhuātzalloh tzīncuauhyōtl īhuān cuammāyeh ca cuahuitl; ca cuauhtōntli in ahci oc ye ahmo mācuīlli centamachīhualli nōīhuān cuauhuātzalli; ca xihuitl in tlanelhuayōtl in tlein quipiya xoxoctic tzīncuauhyōtl, pōpoztectli tzīncuauhyōtl īhuān ic nōncuahquīzqui ahmo quipanahuiā cē ahnozo ōme centamachīhualli īpan cuauhtic. Motlachiya miyac cuahuitl intlā cēcān nemi hueli motomāhuaz ixquichca huēyi cuahuitl ahnozo zan cuauhtōntli.

Motecpāna in tzīncuauhyōtl ic cāhuitl in moztlātiliā (cēxiuhtica, ōnxiuhtica ahnozo mochi xoxoctic).

Nō motecpāna ic iuh huēyiya in cuammāitl (papanhuetzqui, tēīxnāmicqui ahnozo malacachōlli).

Nō motecpāna ic cānin nemi (ehēcayōtl ahnozo tlanitlālli).

## Oc no xiquitta
*Xochitl
*Tlanelhuatl
*Xochihcualli
Tlanelhuatl

thumb|225px|cē tēyacatih tlanelhuatl
thumb|250px|
Ca īnōncuahquīzaliz in tlanelhuayōtl tlanihuīc mani in quitzicoā īpan tlālli, quiltequi (*iltequi*) in nēuhcāyōtl monequini in ixhuiltiliztli īhuān quēmmanyaān quitlatecpichalhuiā tlacualli. In ihcuāc tlani mani in tlanelhuatl ahnēci izhuāxoxohuitl, aceh in tlein tlālpan huēyiya ca yeh izhuāxoxohuihuah tlanelhuatl in netlālīlo īpan tlani tlatēctli ītloc tlanelhuayōtl, iuhqui āpachtli ahnozo teōnanacatl ahnēci tlanelhuatl; quiltequi in nēuhcāyōtl ic ītlāc. Occē tlanelhuatl -iuhqui āmomoxtli- quipiya tziquitepilōlli in ītōcā *rizoides*.

Nō oncah cequi centiāchcāuh tlanelhuayōtl in tlein ahnēci tlanelhuatl, ca neīxcuītīlli in *cúscata*, in tlein tlanelhuahuah ixquichca cueponiliztli.

In xinachtlanelhuayōtl ītlalnehuauh quipiya īpan tziquitlanelhuatl, pēhui cemani zātēpan hueli mopatlaz īhuān huēyiyaz oc ye cencah. Ca ētlamantli in tēyacatih: *pivotantes*, *fibrosas* īhuān *tuberculosas*.

In tlanelhuatl īhuān ītlacpayo quipiya īpan ītlatzacuiticāyo cē tlamantli iuhqui *casquete* motēnēhualo cuāloliuhcāyōtl ic moyāōtlātiā, īhuān cē achi tlacpac motta pipiciltic icpatl in tlein motēnēhua "miltecōni tzontli" īpampa ca yehhuatl ic quiltequi.

Intlā ticchīuhcān cē īxtlapal tlacotōntli īpan tlanelhuatl in cānin cah miltecōni tzontli in motta nepapan nōncuahquīzaliztli.

In tlanelhuatōntli quipiya pilōhuilīlli ītlalhuauh ic nepantlah mimilli īpan tēyacatih centlatzōtl. Ītlstzīntiliz īpan *periciclo* īhuān motlapoā ic quicoyōniā in cuauhēhuatl, in ic mihtoā in īhuēyayiliz ca *endógeno*, quihtōznequi ihtec huēyiya.

## Tlahtōlcaquiliztilōni


## Nō Xiquitta
* Xōchitl
* Tzīncuauhyōtl
* Xōchihcualli
* Izhuatl

Neneuhcāyōtl:Cuauhtontli
Distrito Federal

**Distrito Federal** ce tlahtohcayotl ipan Brasil tlalli. Ce tlahtohcayotl ocachi tepitzin ipan inon tlacatiyan, cah yohualo ipampa Brasilia noyuhqui ica tlahtohcayotl ompa huitztlampa. Inin altepetl huelitic, quipia tepoztequitiyotl, tepeoztoyotl, hueyi tlahtolcencahualli ipan itequiliz.

## No xiquitta
* Brasil
* Brasilia

## Toquiliztequitl


## Occe necuazaloliztli
Cepayahuitl

[thumb|upright|Cepayahuitl īpan [Colorado, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.]]
thumb|Cuāhuitl cepayahuica

**Cepayahuitl** ( *Nieve*).

## Tlachīhualiztli
Ātl tlein moatilia 0&nbsp;°C, inōn tlamantli cuepa quemeh in quiyahuitl nozo acecetl. In cepayahuitl tepitzin ātehuilotl.

thumb|Cepayahuitl.

Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli
Izhuatl

thumb|225px|izhuatl
miniaturadeimagen|Izhuatl

**Izhuatl**, nō mihtoā ahtlapalli. Ca monequi cecniquīzaliztli ica mixhuiltiā in tlanelhuayōtl īpampa in izhuatl quiltequi in tlālli īyeliz, tēyacatica in tecolli, ic in izhuāxoxohuitl īhuān tlatzintlān īchicāhuaca in tlanēxtli. Īpan ītlanehuiltiliz mocuepa in tlacuallamantli ic tlanelhuayōtl.

Ic nohuianyoh tlatecpāntzīntli, in tzīncuauhyōhuah tlanelhuayōtl nō izhuahuah. Miyacpa -mā tēl- zan nēci īpan cequi cāhuitl ahnozo mopatla achi ye iuhqui. Intlā mochīhuaz in, in tzīncuauhyōtl quīxiptlati in izhuatl ītech ītlamaniliz.

In izhuatl achi mochipa ca tlaātezcamantli cecniquīzaliztli cuēponi īpan īilpica in tzīncuauhyōtl. Quitlatechtiā izhuatlacotl īhuān izhuatlāctli cequi izhuatl nō īpan oncah tzīnizhuatl īhuān *vaina*. In tzīnizhuatl ca izhuatl mopatla īpan izhuatlacotl ic quiyāōtlātiā in xocoyotilizhuatl. Īpan cequi tlanelhuayōtl zan nō iuhqui *chicharo*, miyac huēyiya in tzīnizhuatl īhuān quichīhua ītequiuh in izhuatl. In *vaina* mochīhua in ic quipatlāhua in ītzīntiliz izhuatlacotl in quimalcochoā achi ye iuhqui in tzīncuauhyōtl.

In izhuatlacotl hueli ahtlapalti auh zan ica nēci, in iquin motēnēhua "motlālihqui izhuatl". Īpan izhuatlāctli oncah in izhuatlalhuatl, in tlamantlanelhuayōtl, in izhuatēntli (bordes), in izhuayacatl (apice o punta).

Quinēxtiā ōme tlaīxpayōtl: in tlacpan (mihtoā ic caxtillāntlahtōlli "haz") īhuān in huehcatlān (mihtoā ic caxtillāntlahtōlli "envés"). Ahmo neneuhqui in tlapālli, in tochomitl, in huitztli in ic ītequiuh quiyāōtlātiā.

In izhuatlalhuatl ca tlalhuacocohtli, ca cuauhuātzalloh, quīza īpan tzīncuauhyōtl, quihuīca in tlanelhuayōātl īhuān quihuipāna īpan tlamantlanelhuayōtl.

## Tlahtolcaquiliztiloni


## No xiquitta
* Xochitl
* Tlanelhuatl
* Xochicualli

Neneuhcāyōtl:Cuauhtontli
Teconalli

thumb|right|250px|Teconalli.
thumb|250px|Teconalli.

**Teconalli**. In itoca huitz in ihuic *tetl* ihuan *conalli*.
center|1000px|thumb|
## occequīntīn macehuallahtōlcopa

## No Xiquitta
* Telconalli
* Yaconalli

Neneuhcāyōtl:Yelizmatiliztli
Ayocoxqui

miniaturadeimagen|Hydrogen spectrum test
**Āyōcoxqui** (Caxtillāntlahtōlli: *Hidrógeno*).

Neneuhcāyōtl:Yelizmatiliztli
Tonatiuhyoh

Āyōcoxqui - **Tōnatiuhyoh**


**He**Ne&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
300pxTabla completa


**General**

Tōcāitl, machiyōtl, tlapōhualliHelio, He, 2

Serie química Ehēcatl Tēcpilli

Grupo, periodo, bloque18, 1 , p

Densidad, dureza Mohs 0,1785 kg/m³, sin datos

AparienciaIncoloro125px

**Propiedades atómicas**

Peso atómico 4,002602 uma

Radio medio† Sin datos

Radio atómico calculado 31 pm

Radio covalente 32 pm

Radio de Van der Waals 140 pm

Configuración electrónica 1s2

Estados de oxidación (óxido) 0 (desconocido)

Estructura cristalina Hexagonal

**Propiedades físicas**
Estado de la materia Gas

Punto de fusión 0,95 K (26 atm)

Punto de ebullición 4,22 K


Entalpía de vaporización 0,0845 kJ/mol

Entalpía de fusión 5,23 kJ/mol

Presión de vapor No aplicable

Velocidad del sonido 970 m/s a 293.15 K

**Información diversa**

Electronegatividad Sin datos (Pauling)

Calor específico 5193 J/(kg·K)

Conductividad eléctrica Sin datos

Conductividad térmica 0,152 W/(m·K)

1erPotencial de ionización 2372,3 kJ/mol

2º Potencial de ionización 5250,5 kJ/mol

**Isótopos más estables**




**[[Isótopo|iso.]]****[[abundancia natural|AN]]** (%)**[[Periodo de semidesintegración]]****[[desintegración|MD]]****[[energía de desintegración|ED]]** (MeV)**[[producto de desintegración|PD]]**

3He0,000137He es estable con 1 neutrón

4He99,999863He es estable con 2 neutrones

6HeSintético806,7 msβ-3,5086Li



Valores en el SI y en condiciones normales(0 °C y 1 atm), salvo que se indique lo contrario.†Calculado a partir de distintas longitudesde enlace covalente, metálico o iónico.

miniaturadeimagen|Tōnatiuhyoh

Neneuhcāyōtl:Yelizmatiliztli
Yancuiquehcatl

**Yancuīquehēcatl** (Caxtillāntlahtōlli: *Neón*).

## Occe neihcuiloliztli

Neneuhcāyōtl:Yelizmatiliztli
Canāuhxōchitl

**Canāuhxōchitl**, quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli **alcatraz** (*Zantedeschia sp.*).

Neneuhcāyōtl:Araceae
Acatl

**Acatl** (*Phragmites communis*), quihtoznequi ic caxtillantlahtolli **carrizo** no **caña**.

## Tlachihualiztli
Nōīhuān cē tōnalli īpan Tōnalpōhualli.
Tlīlxōchitl

**Tlīlxōchitl** (caxtillāntlahtōlli *Vanilla*).

left|thumb|Tlīlxōchitl
[thumb|500px|In tlīlxōchitl īpan in ''[Badiano āmōxtli'' (circa 1580) ōtlahcuilolo īpan nāhuatlahtōlli.]]

Neneuhcāyōtl:Orchidaceae
Teconxinachtli

**Teconxinachtli** quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli **Angiosperma**, ye āxcān mihtoā **Magnoliophyta**.

thumb|500px|left|Tlanelhuatecpāntiliztli

Neneuhcāyōtl:Teconxinachtli
Zacatl

thumb|225px|Zacatl
thumb|225px|Zacatl

**Zacatl** quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli **zacate, grama**.

Neneuhcāyōtl:Xihuitl (cuauhtontli)
Neneuhcāyōtl:Poaceae
Neneuhcāyōtl:Gramineae
Nextictepoztli

Circonio - **Nextictepoztli** - Molibdeno

V
**Nb**Ta&nbsp;&nbsp;
250px
Tabla completa 


**General**

Tōcāitl, machiyōtl, tlapōhualliNextictepoztli, Nb, 41

Serie química Metal de transición

Grupo, periodo, bloque5, 5 , d

Densidad, dureza Mohs 8570 kg/m³, 6

Apariencia Gris metálico125px

**Propiedades atómicas**

Peso atómico 92,90638 uma

Radio medio† 145 pm

Radio atómico calculado 198 pm

Radio covalente 137 pm

Radio de Van der Waals Sin datos

Configuración electrónica Kr4d4 5s1

Estados de oxidación (óxido) 5, 3 (levemente ácido)

Estructura cristalina Cúbica centrada en el cuerpo

**Propiedades físicas**
Estado de la materia Sólido (__)

Punto de fusión 2750 K

Punto de ebullición 5017 K

Entalpía de vaporización 696,6 kJ/mol

Entalpía de fusión 26,4 kJ/mol

Presión de vapor 0,0755 Pa a 2741 K

Velocidad del sonido 3480 m/s a 293,15 K

**Información diversa**

Electronegatividad 1,6 (Pauling) 

Calor específico 265 J/(kg·K)

Conductividad eléctrica 6,93 106 m-1·Ω-1

Conductividad térmica 53,7 W/(m·K)

1° potencial de ionización 652,1 kJ/mol

2° potencial de ionización 1380 kJ/mol

3° potencial de ionización 2416 kJ/mol

4° potencial de ionización 3700 kJ/mol

5° potencial de ionización 4877 kJ/mol

6° potencial de ionización 9847 kJ/mol

7° potencial de ionización 12100 kJ/mol

**Isótopos más estables**




iso.ANPeriodo de semidesintegración MDED MeVPD

91NbSintético680 aε 1,253<sup>91</sup>Zr

92NbSintético3,47 E7 aβ<sup>-</sup>ε0,3562,006<sup>92</sup>Mo92Zr

93Nb**100%**Nb es estable con 52 neutrones

93mNbSintético16,13 aTI
0,031&nbsp;

94NbSintético20,300 a β-2,04594Mo







**Nextictepoztli** (Caxtillāntlahtōlli:*Niobio*).

Neneuhcāyōtl:Quiyotqui tlahcuilolli
Petlāuhxinachtli

Quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli **Gimnospermaea**. Inin Neneuixqui quipiya nāhui cenyeliztli:

* Cicadophyta
* Ginkgophyta
* Pinophyta
* Gnetophyta

## Tlahtōlcaquiliztilōni


Neneuhcāyōtl:Xinachtlanelhuayōtl
Neneuhcāyōtl:Petlāuhxinachtli
Centzīntiliztica

**Centzīntiliztica** quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli **Monocotiledoneo**, āxcān mihtoā **Liliopsida**.

Neneuhcāyōtl:Teconxinachtli
Neneuhcāyōtl:Centzīntiliztica
Ōntzīntiliztica

**Ōntzīntiliztica**, quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli **Dicotiledoneo**, āxcān mihtoā **Magnoliopsida**.

Neneuhcāyōtl:Teconxinachtli
Neneuhcāyōtl:Ōntzīntiliztica
Tlaloctepoztli

Ilhuicateōtepoztli – **Tlāloctepoztli** – Mictlāntēuctepoztli

Pm
**Np**&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
300px
Tabla completa 


**General**

Tōcāitl, machiyōtl, tlapōhualliTlāloctepoztli, Np, 93

Serie química Actínidos

periodo, bloque7 , f

Densidad, dureza Mohs 20250 kg/m³, n/a

Apariencia Plateado metálico

**Propiedades atómicas**

Peso atómico  uma

Radio medio† 175 pm

Radio atómico calculado Sin datos

Radio covalente Sin datos

Radio de Van der Waals Sin datos

Configuración electrónica Rn 5f46d17s2

Estados de oxidación (óxido) 6, **5**, 4, 3 (anfótero)

Estructura cristalina 3 formas: ortorrómbico,tetragonal y cúbico

**Propiedades físicas**
Estado de la materia Sólido (_)

Punto de fusión 910 K

Punto de ebullición 4273 K

Entalpía de vaporización Sin datos kJ/mol

Entalpía de fusión 5,19 kJ/mol

Presión de vapor Sin datos

Velocidad del sonido Sin datos

**Información diversa**

Electronegatividad 1,36 (Pauling) 

Calor específico Sin datos

Conductividad eléctrica 0,822 x 106 m-1·Ω-1

Conductividad térmica 6,3 W/(m·K)

1° potencial de ionización 604,5 kJ/mol

**Isótopos más estables**




iso.ANPeriodo de semidesintegración MDED MeVPD

235NpSintético396,1 dαε5,1920,124231Pa235U

236NpSintético154 x 10<sup>3</sup> a εβ<sup>-</sup>α0,9400,9405,020236U
236Pu232Pa

237NpSintético2,144 x10<sup>6</sup> aFE & α4,959233Pa








**Tlāloctepoztli** ahnozo **Neptunio** (Caxtillāntlahtōlli: *Neptunio*).

Neneuhcāyōtl:Yelizmatiliztli
Mictlāntēuctepoztli

Tlāloctepoztli - **Mictlāntēuctepoztli** - Americio

Sm**Pu**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
250px
Tabla completa



**General** 

Tōcāitl, machiyōtl, tlapōhualliMictlāntēuctepoztli, Pu, 94 

Serie química Actínidos 

Grupo, periodo, bloquen/a, 7 , f

Densidad 19.816 kg/m³

Apariencia Blanco plateado125px

**Propiedades atómicas** 
 
Peso atómico 244 uma 

Radio atómico calculado 175 pm

Radio de Van der Waals ? 

Configuración electrónica Rn 5f6 7s2 

Estados de oxidación (óxido) 6, 5, **4**, 3 (óxido anfotérico) 

Estructura cristalina Monoclínica 

**Propiedades físicas** 
Estado de la materia Sólido 

Punto de fusión 912,5 K 

Punto de ebullición 3.501 K 

Entalpía de vaporización 333,5 kJ/mol 

Entalpía de fusión 2,82 kJ/mol 

Presión de vapor 10,00 Pa a 2.926 K

Velocidad del sonido 2.260 m/s a 293,15 K

**Información diversa** 

Electronegatividad 1,28(Pauling) 

Calor específico 35,5 J/(kg·K)

Resistencia eléctrica 0,685 m-1·Ω-1 

Conductividad térmica 6,74 W/(m·K) 

1° potencial de ionización 584,7 kJ/mol 






**Mictlāntēuctepoztli** ahnozo **Plutonio** (Caxtillāntlahtōlli: *Plutonio*).

Neneuhcāyōtl:Yelizmatiliztli
Maitl

**Maitl** ce inacayo (caxtillantlahtolli: *Mano*).

# Mahpilli:
## nomahpilxōcoyōuh (meñique)
## huāllatoquilia mahpilli (anular)
## mahpilhuēyac (medio)
## mahpilli (índice)
## huēyi mahpilli (pulgar)
# Iztitl (uña)
# mahpilcemīxtli (superficie de los dedos)
# mahpilīxtli (articulaciones de la mano)
# māquechtlān (muñeca)
# mācpalli (palma de la mano)

Neneuhcāyōtl:Nacayotl
Nelnextictepoztli

Hafnio - **Nelnextictepoztli** - Wolframio

Nb**Ta**Db&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
250px
Tabla completa 



**General**

Tōcāitl, machiyōtl, tlapōhualliNelnextictepoztli, Ta, 73 

Serie química Metal de transición

Grupo, periodo, bloque5, 6 , d

Densidad, dureza Mohs 16650 kg/m³, 6,5

Apariencia Azul grisáceo125px

**Propiedades atómicas**

Peso atómico 180,9479 uma

Radio medio† 145 pm

Radio atómico calculado 200 pm

Radio covalente 138 pm

Radio de Van der Waals Sin datos

Configuración electrónica Xe4f14 5d³ 6s²

Estado de oxidación (óxido) 5 (levemente ácido)

Estructura cristalina Cúbica centrada en el cuerpo

**Propiedades físicas**
Estado de la materia sólido

Punto de fusión 3290 K

Punto de ebullición 5731 K

Entalpía de vaporización 743 kJ/mol

Entalpía de fusión 31,6 kJ/mol

Presión de vapor 0,776 Pa a 3269 K

Velocidad del sonido 3400 m/s a 293,15 K

**Información diversa**

Electronegatividad 1,5 (Pauling) 

Calor específico 140 J/(kg·K)

Conductividad eléctrica 7,61 x 106 m-1·Ω-1

Conductividad térmica 57,5 W/(m·K)

1° potencial de ionización 761 kJ/mol

2° potencial de ionización 1500 kJ/mol

**Isótopos más estables**




iso.ANPeriodo de semidesintegración MDED MeVPD

179TaSintético1,82 a ε0,110<sup>179</sup>Hf

180Ta0,012%8,125 hεβ<sup>+</sup>0,8540,708180Hf<sup>180</sup>W

180mTa{Sin}>1,2 x 1015 aβ<sup>-</sup>ε0,075 180W180Hf

181Ta**99,988%**Ta es estable con 108 neutrones







**Nelnextictepoztli** (Caxtillāntlahtōlli: *Tántalo*).
Oquichtli

**Oquichtli** nozo **tlacatl** (caxtillantlahtolcopa: *hombre* nozo *varón*), in oquichtic tlacatl, inic ce conetzintli, piltontli, techpocatl, tlacatl huan huehue.

## Ioquichnacayo
Oquichtli quipia tepolli, ce tepitzin nacacuacuahuitl itzalan imetzhuan, in tepolli quipia xipintli, tepolehuatl, itepolnaca ica ezotl tlaihtic huan acayotl ipampa axixa. Ce nacatl tlen tlachihua coconeh ihcuac calaqui tlaihtic cihuazacapilli canahpa chicnahui metztli huan ipampa mah tlachipinia in axiliztli. Itepolnacayo tepolli, ome atetl huan tepoltzontli itzalan memetztin.

## No xiquitta
*Cihuatl

## Toquiliztequitl


## Occe necuazaloliztli

Neneuhcāyōtl:Yolizmatiliztli
Axayacatl

In tlācatl **Āxāyacatzin** (1469 - 1481) tlahtoāni Tenōchtitlan tētoquiliāni Motēuczōma Ilhuicamina. In īpiltzin Huēhueh Tezozomoctli, in īmiuc in Tizoc īhuān Āhuitzotl; in ītah Motēuczōma Xōcoyotzin.

left|250px|thumb|Āxāyacatl ītēpēhualiz īpan in Mendoza Āmoxtli 

#### 
*

Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1481
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1481
Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh
Xinachtlanelhuayōtl

**Xinachtlanelhuayōtl** quihtōznequi **Spermatophyta**. Ye uehcāuh mihtoā "Fanerógamas" ye quihtōznequi *Nēzcānāmictli*. Oc Āxcān xelihui ōme "*ordenes*", inic cē ītōcā Teconxinachtli (Angiospermas); inic ōme ītōcā Petlauhxinachtli (Gimnospermas).

## Nō Xiquitta
* Tlanelhuayōmatiliztli

Neneuhcāyōtl:Xinachtlanelhuayōtl
Nochtli

250px|thumb|Nochtli

In **Nochtli** (: *Tuna*) itoca in nohpalli ixochihcual.

#### 
*Xochicualli

## Toquiliztequitl


Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
Inic Mācuīlli Tōnatiuh

**Inic Mācuīlli Tōnatiuh** Huehcāuhānānuac tlahtōllōtl ca.

## Tlahtōllotl
In nicān cah zāzānīlli ye huehcauh mochīuh in ic mamanca tlālli, cēcentetl in ītlamamanca in ic pēuh in zan iuh macho in īquin tzīntic in achtopa in omanca Tōnatiuh ixquichca chicōntzonxihuitl īpan chicuēpōhualxihuitl īpan ōnxihuitl āxcān īpan cē ilhuitl ītech Ātlcāhualo īpan chicōme tōchtli xihuitl. Inin Tōnatiuh nāhui ocelotl ītōcā; Tezcatlīpoca catca īteōuh. Inihqueh in iz cēpan onoccah ocelocuālohqueh īpan nāhui ocelotl in Tōnatiuh catca. Auh in ic tēcuāncuālohqueh mahtlācxihuitl īpan yēxihuitl, in ic tlamito auh ihcuāc poliuh in Tōnatiuh. Auh in quicuāyah ācēcentli in intonacayouh catca. Auh in ic nencah centzonxihuitl īpan mahtlācpōhualxihuitl īpan yēpōhualxihuitl īpan caxtollioncēxihutli.
In ic popoliuhqueh zan cemilhuitl in cuālohqueh nāhui ocelotl īpan cemilhuitōnalli in ic poliuhqueh. Auh in inxiuh catca cē ācatl.

Inin Tōnatiuh nāhui ehēcatl ītōcā; Quetzalcōātl catca īteōuh. Inihqueh in inic ōppa onoccah ehēcatoqueh īpan nāhui ehecatl in Tōnatiuh catca. Auh in ic poliuhqueh ehēcatoqueh, ozomahtin mocuepqueh; in incal in incuauh moch ehēcatoc, auh inin Tōnatiuh zan nō ehēcatoc.
Auh in quicuāyah cencocopi in intonacayouh catca. Auh in ic nencah caxtolpōhualxihuitl īpan yēpōhualxihuitl īpan nāhui xihuitl. In ic popoliuhqueh zan cemilhuitl in ehēcatoqueh nāhui ehēcatl īpan cemilhuitōnalli in ic poliuhqueh.
Auh in inxiuh catca cē tecpatl.

Inin Tōnatiuh nāhui quiyahuitl ītōcā; Tlāloc catca īteōuh. Inihqueh in inic yēppa onoccah tlequiyahuilōqueh īpan nāhui quiyahuitl in Tōnatiuh catca. Auh in ic poliuhqueh in tlequiyauh, totolin mocuepqueh. Auh in quicuāyah āhuatomatl in intonacayouh catca. Auh in ic nencah caxtolpōhualxihuitl īpan mahtlāctliomōnxihuitl.In ic popoliuhqueh zan cemilhutl in tlequiyahuilōqueh, nāhui quiyahuitl īpan cemilhuitōnalli in ic poliuhqueh. Auh in inxiuh catca cē calli.

Inin Tōnatiuh nāhui ātl ītōcā; Chālchiuhtlīcuē catca īteōuh. Inihqueh inic nāppa onoccah āpachiuhqueh nāhui ātl in Tōnatiuh catca. Auh in ic poliuhqueh auh in ic manca ātl ōmpōhualxihuitl īpan mahtlāctliomōnxihuitl, āpachiuhqueh, mīmichtin mocuepqueh. Auh in quicuāyah teōcentli in īntōnacayouh catca. Auh in ic nencah cēntzonxihuitl īpan mahtlācpōhualxihuitl īpan yēmpōhualxihuitl īpan caxtōlcēxihuitl. In ic popoliuhqueh zan cemilhuitl huālpachiuh in ilhuicatl, nāhui ātl īpan cemilhuitōnalli poliuhqueh, moch poliuh.
Auh in īnxiuh catca cē tōchtli.

Inin Tōnatiuh nāhui ōllin ītōcā, inīn yeh tehhuāntin totōnatiuh in tonnemih āxcān. Auh in ticcuāzqueh centli, etl, huauhtli in tōnacayouh yez. Auh inīn īnēzca in nicān cah in ic ōtlapanhuetz in Tōnatiuh in teōtexcalco in oncān in Teōtīhuacān. Mochīuh Tōnatiuh in Nanāhuātzin, mochīuh Mētztli in Tēucciztēcatl. Inic mācuīlli Tōnatiuh nāhui ōllin in ītōnal mihtoā Ōllintōnatiuh īpampa mōlini in ohtlatoca. Auh in iuh conihtōtihuih in huēhuetqueh īpan mochīhuaz tlālōliniz mayanalōz in ic tipolihuizqueh. Auh in toxiuh motēnēhua cē tōchtli, cē ācatl, cē tecpatl, cē calli. Inic Mācuīlli Tōnatiuh quilmach tlamiz īpan Tlamahtlācōnti 21, 2012  xihuitl.

Neneuhcāyōtl:Mexihco ihuehcapatlahtolyo
The Cranberries

**The Cranberries** ītōcā cē tlātlamantic rock tlacuīcaliztli, ōmopēuh īpan 1989 xihuitl īpan Limerick, Irtlālpan. 

## Tlahtōllōtl

## Cuīcatiani
* Dolores O'Riordan
* Noel Hogan
* Mike Hogan
* Fergal Lawler

## Cuīcatl
* "Dreams"
* "Zombie"

#### 
* The Cranberries Centlaixtli 
* The Cranberries In Your Head
* Dolores O'Riordan Fan-Site

Neneuhcāyōtl:1990s tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:2000s tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:Cahuantinami rock tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:The Cranberries
Neneuhcāyōtl:Pop-rock tlacuīcaliztli
Chimalpopoca

right|250px|thumb| Chīmalpopōca ītepēhualiz 
**Chīmalpopōca** quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli “escudo que humea” huīccopa **chīmalli**, escudo; **popōca**, humear.  Ōcatca inic ēyi huēyi tlahtoāni mexihcatl, in āquin ōtēpacholih īpan 1415 xihuitl ixquichca 1426 xihuitl. 
Chīmalpopōca quin achi 10 xihuitl nehuapāhualiztli iuh ōtzonānaloh īpan 1415 ic tlahtohcātiz īpan Tenōchtitlān, inin necentlālilli īpampa cencah huel quitlazohtla in Tezozozmōc īcōl in āquin quīxittac miac tlamantli in tenōchcah. In āltepētl Tlatelolco nō oncah  tlapatlaliztli auh niman  ōmic Cuacuauhpitzāhuac in āquin ōtlahtohcatlālih ixquichca 1379 auh tzonānalo Tlācateōtl iuhqui inic ēyi tlahtoāni īpan cemilhuitōnalli 13-cōhuātl. Chīmalpopōca in tlahtoāni tenōchcatl quitlālpoloh in āltepētl Tōllāntzinco īpan 1420 īhuān Āhuilizāpan (tōcāitl zan ye nō tōcāitl īpan Veracruz) īpan 1424.

Tezozomōc ōmic marzo 24 īpan 1426, ōquitēnēuh in Quetzalāyātzin iuh īōntētoquilihcāuh, yeceh ītēyacāpan Māxtla in āquin Cōyohuahcān ōcatca tlahtoāni, ca yehhuātl quiyocatito in tlahtohcāyōtl Āzcapōtzalcatl in quitlāzato in achi tēiccāuh īpan marzo 29.

Yohualtica julio 12 Chīmalpopōca ōmochīuh ce yāōnemachtli inic quimictīz in Māxtlatōn auh onquimatitīuh in Quetzalāyātzin iuh ic quichīhuaz īpampa ca yehhuātl teyoā in ītlahtohcāuh. Tētech tētequipachoh ye oc ōquimat in  Maxtlatōn ca yeh īmōztlayoc quināhuatitīuh ic mictīlōz in achi tēiccāuh, īpan julio 18 ōquimictih in tlatelolcatl Tlācateōtzin in āquin nequizcholoto auh ahxiuac īcalaquiyān  Xāltocān,  ōquipatlac Cuāuhtlahtoa. Conāno Chīmalpopōca, īpan julio 20 ca Nezahualcoyōtl quinequizmāquīxtico yeceh yeh ōnēntic iuh nō chololitīuh inic quitēmoz in tlapalēhuiliztli ic teyoā ītlahtohcāuh, iuhqui ōcahxilih īpan in agosto 11. Zan ye nō Chimalpopocatzin quechpilhuilo īpan julio 21, xihuitl 1426, niman oncān Tenochtitlan tzonānalo in Itzcōhuātl iuh īōntētoquilihcāuh in tlatoquilli xihuitl īpan cemilhuitōnalli 13-atl.

Īnoqupan ītlahtohcāyo īpan ōmoquetz in ācuauhtetenamitl, inin quizāzacac in ātzopēlic īnāhuac in āmēyalli Chapōltepēc huīccopa Tenōchtitlān. Nō ōquitepāntih in cuepohtli  chicāhuaticatēneh tlaātēzcamaneh in tlein quipilōwiliā ītloc in āltepētl Tlacopan, inin tlaxeliuhca īhuan  quipiya cuauhpanahuaztli in tlein yohualtica quiquīxtilīlih.

## Tlahtolcaquiliztiloni


## Oc no xiquitta
## Amoxtiliztli
* Chimalpain Cuauhtlehuanitzin, Domingo. *Las ocho relaciones y el memorial de Colhuacan.* CNCA. 1998.
* de Alvarado Tezozómoc, Hernando. *Crónica mexicana.*Col. Crónicas de América. Ed. Dastin. 2002.
* Garibay, Ángel. *Teogonía e Historia de los mexicanos.* Ed. Porrúa 1965.
*Gillespie, Susan. *Los reyes aztecas*. Ed. Siglo XXI. 1994
*Torquemada, Fray Juan. *Monarquía Indiana*. Biblioteca del Estudiante Universitario # 84 UNAM 1995.
*de Alva Ixtlilxóchitl, Fernando. *Historia de la Nación Mexicana.* Ed. Dastin. España 2002.
*Fray Gerónimo de Mendieta. *Historia Eclesiástica Indiana.* Conaculta 1997.
**[[Códice Ramírez]]*. SEP 1975.
**Anales de Tlatelolco.* Traducción y paleografía de Rafael Tena Conaculta 2004.

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1397
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1427
Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh
Keane cuīcatl

Inin tlahcuilōlli īnehuatia mochīntīn tlacuīcaliztli Keane cuīcatl. Auh nicpia Nāhuatlahtōlcuepaliztli ic Inglatlahtōlli.

## [[Cēmani (cuīcayōtl)|Cēmani cuīcatl]]
*"A Bad Dream" (Cē ahcualcochiztli)
*"Atlantic" (Ātlāntico)
*"Bedshaped" (Cochpāntic)
*"Bend And Break" (Teomeliā auh tzomoni)
*"Call Me What You Like" (Tinēchtōcā iuh titlanequi)
*"Crystal Ball" (Tehuīlōtapayoltic)
*"Everybody’s Changing" (Mochīntīn mocuepa)
*"Is It Any Wonder?" (¿Cenqui tlamahuizoliztli?)
*"Nothing In My Way" (Ahtlein nohpan)
*"Somewhere Only We Know" (Canah zan tixmatih)
*"This Is The Last Time" (Inīn in xocoyoccēpan cah)
*"Try Again" (Niyuhcateyoliāz occeppa)
*"We Might As Well Be Strangers" (Tihuelītih chōntalih)
*"Wolf At The Door" (Nexcoyōtl in caltenticampa)

## ''[[A-side īhuān B-side|B-side]]''
*"Allemande" (Teutocihuātl)
*"Closer Now" (Achi acha āxcān)
*"Fly To Me" (Mitzpatlani cananeh)
*"He Used To Be A Lovely Boy" (Yeh cē cualconētl catcah)
*"Let It Slide" (Īctlacahua melahua)
*"Maybe I Can Change" (Hueliz nihuelīti patla)
*"Rubbernecking" (Totolpaltini)
*"She Opens Her Eyes" (Yehhuātl īxaya)
*"Snowed Under" (Cepayahuitzintla)
*"Something In Me Was Dying" (Nipan miquihua catcah)
*"The Iron Sea: Magic Shop Version (In tepozhuēyātzintli: Magic Shop)
*"The Way You Want It" (Iuhquin tinequi)
*"Thin Air" (Ehēcacanahuac)
*"Untitled 2" (Ahtōcāitl ōme)
*"Walnut Tree" (Michpahtli)
*"Tyderian" (Tideriatl)
*"To The End Of The Earth" (Canahpa in Cemānāhuatlamiliztli)

## ''[[Hopes And Fears]]''
*"Can’t Stop Now" (Ahmō nihuelīti cahua āxcān)
*"On A Day Like Today" (Tōnalpan iuhquin āxcān)
*"She Has No Time" (Ahmō piya cāhuitl)
*"Sunshine" (Tōnamēyo)
*"Untitled 1" (Ahtōcāitl cē)
*"Your Eyes Open" (Moxaya)

## ''[[Under The Iron Sea]]''
*"Broken Toy" (Tzomonimahuil)
*"Hamburg Song" (Hamburtlān cuīcatl)
*"Leaving So Soon? (¿Ticahua iciuhca?)
*"Put It Behind You" (Imana tehcampa)
*"The Frog Prince" (In cueyapīlli)
*"The Iron Sea" (In tepozhuēyātzintli)

## Occēquintin cuīcatl
*"A Heart To Hold You" (Cē yōllōtl ic mitznapaloa)
*"Emily"
*"Maps" (Āmatohtlin)
*"More Matey" 
*"New One" (Yancuīc cuīcatl)
*"The Happy Soldier" (In paquini yāōquizqui)
Iztactlaltepoztli

Litio - **Iztactlāltepoztli** - Xacoiztatl


**Be**&nbsp;&nbsp;Mg&nbsp;&nbsp;
250pxTabla completa


**General**

Tōcāitl, machiyōtl, tlapōhualli Iztactlāltepoztli, Be, 4

Serie química Metales alcalinotérreos

Grupo, periodo, bloque 2, 2 , s

Densidad, dureza Mohs 1848 kg/m³, 5,5 

Apariencia 125pxBlanco-gris metálico

**Propiedades atómicas**

Peso atómico 9,01218 uma

Radio medio† 112 pm

Radio atómico calculado sin datos

Radio covalente 90 pm

Radio de Van der Waals sin datos

Configuración electrónica He2s²

Estados de oxidación (óxido) 2 (anfótero)

Estructura cristalina Hexagonal

**Propiedades físicas**
Estado de la materia sólido (diamagnético)

Punto de fusión 1551,15 K

Punto de ebullición 3243,15 K


Entalpía de vaporización 292,40 kJ/mol

Entalpía de fusión 12,20 kJ/mol

Presión de vapor 4180 Pa

Velocidad del sonido 13000 m/s

**Información diversa**

Electronegatividad 1,57 (Pauling)

Calor específico 1825 J/(kg·K)

Conductividad eléctrica 31,35x106/m Ω

Conductividad térmica 201 W/(m·K)

1º potencial de ionización 899,5 kJ/mol

2º potencial de ionización 1757,1 kJ/mol

3º potencial de ionización 14848,7 kJ/mol

**Isótopos más estables**




**[[Isótopo|iso.]]****[[abundancia natural|AN]]** (%)**[[Periodo de semidesintegración]]****[[desintegración|MD]]****[[energía de desintegración|ED]]** (MeV)**[[producto de desintegración|PD]]**

7BeSintético53,12 dε0,8627Li

9Be**100**Be es estable con 5 neutrones

10Betrazas1,51x106 aβ-0,55610B



Valores en el SI y en condiciones normales(0 °C y 1 atm), salvo que se indique lo contrario.†Calculado a partir de distintas longitudesde enlace covalente, metálico o iónico.


**Iztactlāltepoztli** (Caxtillāntlahtōlli: *Berilio*).

Neneuhcāyōtl:Quiyotqui tlahcuilolli
Neneuhcāyōtl:Yelizmatiliztli
Iztaccihuatl

**Iztaccihuātl** in tletepētl ahco in Mēxihco Tlahtohcāyōtl huān Puebla.

Neneuhcāyōtl:Tepetl ipan Mexihco
Citlaltepetl

**Citlāltepētl** ahnozo **Āhuīlizāpan tlachihchiquilli** (Caxtillāntlahtōlli: *Citlaltépetl* ahnozo *Pico de Orizaba*). In tletepētl ahciqui tlahtocāyōmeh Puebla īhuān Veracruz.

Neneuhcāyōtl:Tepetl ipan Mexihco
Tecuitlatl

**Tecuitlatl**, **ācocolin**, **ācuitlatl**, **āzoquitl** ahnōzo **āmomoxtli** (Caxtillāntlahtōlli: *Espirulina*).

Neneuhcāyōtl:Cyanobacteria
The Sims 2

**The Sims 2** ītōcā cē chīuhpōhualhuaztli vīdeopatolli ōnamacapēuc īpan 2005  xihuitl īpal Electronic Arts. 
## Nō xiquitta
*The Sims
*Sim
*The Sims 2: Pets
*The Sims 2: University
*The Sims 2: Open Business
*The Sims 2: Seasons
#### 
The Sims 2 -
The Sims

**The Sims** ( *In Sims*) ītōcā cē chīuhpōhualhuaztli videopatolli ōnamacapēuc īpan 2000  xihuitl īpal Electronic Arts.

Neneuhcāyōtl:Chīuhpōhualhuaztiliztli
Cempohualxochitl

In **cempohualxochitl** ahnozo **miccaxochitl** (*Tagetes erecta*), ce tlanelhuatlamantli ipan in cenyeliztli in Asteraceae, ipehualiz tlatectli Mexihco ixquichca in Cuauhtemallan. 

In cempōhualxōchitl īxiuh momātia ītzalan 30 īhuān 110 cm. Īizhua tlātectli oc centlapal, *pinnadas* ca, motlanixeliuhticah īpan *lanceados* cotōncayōtl ahnōzo tlaneh īhuān *ciliados*. In tlayōcoyalli xōchitl huel ahhuiyāc ca, īhuān ītlāpal xopaltic īxquichca cōztic ca. Moxōchyōtia ītzalan in xopantlah īhuān in tōnalco, ic in tlein piya in huehcāhua xōchyōtia. Ahohuihca cuepōni in īxināchyo.

## Pēhualiztli
200px|thumb|left|Cempōhualxōchitl
In cempōhualxōchitl īpēhualiz tlatēctli Mēxihco īxquichca in Tlahco Ixachitlān. In mīlpan īhuān cuauhtlah huel mochīhua īpan in tlahtohcāyōtl Chiyapan, Tlahtohcāyōtl Mēxihco, Morelos, Puebla, San Luis Potosí, Sinaloa, Tlaxcallān, Huāxyacac īhuān Veracruz.

Inīn xōchitl, in cempōhualxōchitl, īhuān in tlapaltecacayahtli quimachiliah īpan miac tlācatiyān iuhqui in Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl īhuān Francia.
 
## Tlanemitīliztli
200px|thumb|Cempōhualxōchitl tlamāhuichihchīhua Mictlanteuctli Mizquic
Miac mopixoa īhuān onca miac iuhquiyōtl īpan xōchipixcayōtl monemītiah īuhqui tlamāhuiztilīlōni tlanelhuayōtl. In cempōhualxōchitl Mēxihco monemitiah īpan in Miccāilhuitl, in motlahtlālia in tlamāhuiztilia in tlamanalli, momoztli īhuān miccātlatatactzaccayōtl, ic in tlein nō motōcāitia miccāxōchitl. Tēl, īxquich in huehcāuhcayōtl nō mocua īhuān pahchihchīhua.

Īpan mīllahcayōtl cahhuīctlāza in *nematodos*, ītech in tlaxelolizhuīc in *Pratylenchus penetrans*, in tlein quimāhua cequi tlanelhuayōtl, iuhqui in xītomatl. Nō īhuān, moyehyecoah īhuan mochīhuah yancuīc iuhquīz īhuān tlachīhuallli tlazōllālli īpal in pani īyeniyōtl. 

Īpan in huehhueh ticiyōtl, in tēihtic necocolizhuīc īhuān in tzoncōāhuīc. Īpan tōtōpixcayōtl, in xōchitl iuhquīztlāpalli īhuān tlācualli in caxtil īhuān in tōtōtetl tlachīhualiztli īca huel xopaltic in tōtōtetl īcōztica.

## Occēquin
Inin cempōhualxōchitl no iuhqui ca ōtlachihuālo in popōchtli itech ōxitl īxōchiyō īhuān īca manzana ahhuiācāyōtl.

## Oc no xiquitta
* Mācuīlxōchitl
* Tecacayactli
* Tepēcempōhualxōchitl
* Tlapaltecacayahtli

## Toquiliztequitl


## Tēnōnōtzaliztli

*CONABIO. *Malezas de México*. Mēxihco: Octubre 2007. Recuperado el 10 de diciembre de 2008 de http://www.conabio.gob.mx/malezasdemexico/2inicio/home-malezas-mexico.htm (Caxtillāntlahtōlli)
*SIMÉON, Rémi. *Diccionario de la lengua náhuatl o mexicana*. Paris: 1885, 17a ed. Siglo Veintiuno. Mēxihco: 2004. (Caxtillāntlahtōlli - Nāhuatlahtōlli)


## Cequin tlatilantli

Neneuhcāyōtl:Asteraceae
Neneuhcāyōtl:Xochitl
Dolores O'Riordan

miniaturadeimagen|Dolores O'Riordan
**Dolores Mary Ellen O'Riordan** (Tlachicnāuhti 6, 1971, Limerick, Eiretlān - died 15 january 2018) in cuīcani in Eireatl tlacuīcaliztli The Cranberries.

 

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1971
Neneuhcāyōtl:Irtlālpanēcah cuīcani
Neneuhcāyōtl:Irtlālpanēcah mecahuēhuētini
Neneuhcāyōtl:The Cranberries
Westlife

**Westlife**  itoca cē pop tlacuīcaliztli, pehualli in 1998 xihuitl in Sligo, Eiretlān. 

## Tlahtōllōtl
## In tlacuīcaliztli ca
* Nicky Byrne
* Kian Egan
* Mark Feehily
* Shane Filan

## 
* Westlife Centlaixtli 

Neneuhcāyōtl:1990s tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:2000s tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:Pop tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:Westlife
Ocotl

[left|thumb|225px|Ocotl īpan in tlanelhuayōtl xōchitlah Quail, Encinitas, [California, T.T.I.]]
[thumb|150px|Ocotl īpan in tlanelhuayōtl xōchitlah PAN, [Varsovia, Polonia]]

**Ocotl** (*Pinus montezumea*).

Neneuhcāyōtl:Cuahuitl
Neneuhcāyōtl:Pinaceae
Tamalli

**Tamalli** cē tlacualli tlachihua techcopa in cintextli ica nacatl no xochihcualli envuento ica miahuatl nozo nelhuazapalotl.

In tamal (de nahuatl tamalli, (tajkitosnekij tapikj se tokaitj motemaka ne tataman masehual tlakualis chuijtok ika taolmomox taokjchitil tapikjika totomoxtekoman oso papahatamait, ahuakat uan no tehuan tepoz amat. No ueli kiuika, nakatzi xochicuali, chilmamoli, icono ueli kipias iuelka sopelijk oso pollek. 

Neneuhcāyōtl:Tlacualli
13 metztli octubre

## Nechihualiztli

## Tlacatiliztli
* 709 - Kōnin (m. 781) 
* 1381 - Thomas FitzAlan, 12th Earl of Arundel (m. 1415) 
* 1453 - Edward Westminster
* 1474 - Mariotto Albertinelli. (m. 1515) 
* 1566 - Richard Boyle (m. 1643) 
* 1926 - Ray Brown (m. 2002) 
* 1932 - Jack Colvin (m. 2005) 
* 1934 - Nana Mouskouri, cuīcani
*  1941 - Paul Simon, cuīcapixqui, cuīcani.
*  1944 - Robert Lamm cuīcani auh cuīcapixqui (Chicago).
*  1959 - Marie Osmond, cuīcani.
* 1966 - Javier Lopez Cantu
* 1967 - Steve Vickers
* 1967 - Scott Cooper
* 1968 - Carlos Marin, cuīcani (Il Divo).
* 1980 - Ashanti
* 1982 - Ian Thorpe

## Miquiztli

## Tonalilhuitl

13
Ilhuicamatiliztli

[thumb|300px|right|[Nicolaus Copernicus.]]
In **Ilhuicamatiliztli** ( *Astronomía*) ca machiliztli ītechpa in tlamantli in ilhuicac (iuhqui in nehnencācītlalli, in cīcītlaltin īhuān occē), īoliniliz, ītlamachiyōmacaliz īhuān in tlamantli pēhualiztli quiyahuac in Tlālticpactli īehēcaololōl. 

## 

* Citlālin popōca
* Cītlalin tlamīna
* Citlālli
* Cītlalmītl
* Nehnencācītlalli

Neneuhcāyōtl:Ilhuicamatiliztli
13 tecpatl

**Mahtlāctli onēyi tecpatl** (13 tecpatl) ītōca inic mahtlāctli onēyi mēxihcatl tecpatl xihuitl.

## Gregorio xiuhtin

*16 a.X.
*36
*88
*140
*192
*244
*296
*348
*400
*452

*504
*556
*608
*660
*712
*764
*816
*868
*920
*972

*1024
*1076
*1128
*1180
*1232
*1284
*1336
*1388
*1440
*1492

*1544
*1596
*1648
*1700
*1752
*1804
*1856
*1908
*1960
*2012

13
8 acatl

**Chicuēyi ācatl** (8 ācatl) ītōca inic chicuēyi mēxihcatl ācatl xiuhtin.

## Gregorio tonalpohualli

*21 a.X.
*31
*83
*135
*187
*239
*291
*343
*395
*447

*499
*551
*603
*655
*707
*759
*811
*863
*915
*967

*1019
*1071
*1123
*1175
*1227
*1279
*1331
*1383
*1435
*1487

*1539
*1591
*1643
*1695
*1747
*1799
*1851
*1903
*1955
*2007