open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miguel Bosé

**Miguel Bosé** (1956 - ) ce españoltecatl cuicani. Otlacat ipan Altepetl Panama xiuhpan 1956. Ihcuac piltontli catca, yehuatl ocuicac.

## Malacatl
; Tequitl
* 1977: *[[Linda (álbum de Miguel Bosé)|Linda]]*
* 1978: *[[Miguel Bosé (álbum)|Miguel Bosé]]*
* 1979: *[[Chicas!]]*
* 1980: *[[Miguel (álbum)|Miguel]]*
* 1981: *[[Más allá (álbum de Miguel Bosé)|Más allá]]*
* 1983: *[[Made in Spain (álbum)|Made in Spain]]*
* 1984: *[[Bandido (álbum)|Bandido]]*
* 1986: *[[Salamandra (álbum)|Salamandra]]*
* 1987: *[[XXX (álbum de Miguel Bosé)|XXX]]*
* 1990: *[[Los chicos no lloran]]*
* 1993: *[[Bajo el signo de Caín]]*
* 1995: *[[Laberinto (álbum de Miguel Bosé)|Laberinto]]*
* 1998: *[[11 maneras de ponerse un sombrero]]*
* 2001: *[[Sereno (álbum)|Sereno]]*
* 2004: *[[Por vos muero]]*
* 2005: *[[Velvetina]]*
* 2007: *[[Papito]]*
* 2010: *[[Cardio]]*
* 2012: *[[Papitwo]]*
* 2014: *[[Amo (álbum de Miguel Bosé)|Amo]]*

## No xiquitta
* Cuicani

## Toquiliztequitl


## Ohcequin necuazaloliztli

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1956
Neneuhcāyōtl:Españoltecah cuicanimeh
Mātlatechtli

Mātlatechtli (Inglatlahtōltica *[https://en.wikipedia.org/wiki/Web_page Webpage]*), in ītlahcuilōl in Mātlatzālantli, ahzo zan īcalīx
Pallavollo

250px|thumb|volleyball

**Pallavollo** ahnōzo **Cuauhpatōlli** ītōcā cē mopatōlia ic ōme tlācah.
## ''Piezas''
### Peón
### Cahuayoh
### Alfil
### Ohcalli
### Cihuātzin
### Tlahtoāni

Neneuhcāyōtl:
Juan Ramón Jiménez

**Juan Ramon Jimenez Mantecon** (t. Moguer, Huelva, inic 23 inic mahtlactetl omontetl metztli inic 1881 – m. San Juan, Puerto Rico, inic 29 inic macuiltetl metztli inic 1958) yehhuatl catca ce tlahtollani españatlacatl, itlaicnopilhuiani in Tetlaxtlahuiliztli Nobel itech Amoxcuiloliztli inic 1956, ipampa in itlacempoaliz in itlachiuh, inic tenehualo in iuh itequiuh ittitiloni in inohmah, in tlaquetzaliztli tlahtollalizotl Platero ihuan nehhuatl.

## Tenemilizpoalli

Juan Ramon Jimenez otlacat inic 23 inic mahtlactetl omontetl metztli inic 1881 ipan in calli tlapohualiztli ome itech in caltzalantli *la Ribera* ipan Moguer. Yehhuatl catca inpil in Victor Jimenez, yuhquiz itech Nestares, la Rioja, ihuan in Purificacion Mantecon Lopez-Parejo, in aquihqueh itech huetzi ica mahcehualtiliztli in tiamiquiliztli ica xocomecaayotl. Inic 1887 imopilhuahtianimeh mihcuaniah ompa ce huehcauh calli itech in caltzalantli *Nueva* ihuan moyehyecoa tzintiloni ihuan nelhuayotl ipan in itlamachtiloyan inic ce ihuan inic ome Tetlanextiliztli in San Jose.
Citlalpopocac

**Citlālpopocac** ītōcā cē olochtli ika cītlalli, teoktli ihuan ejekiyotl. Ca tlajkoyan 10 000 (ītōcā tzapa) ihuan 200 000 000 000 cītlalli ipan cē citlālpopocac, opan iixkichi. Ca neltililostika cē koyoktli kakatsaktli nepantla.

Cequin citlālpopocac kah okse*[[mētztli]]*, como in *Nubes de Magellanes*.

Tocitlālpopocac ītōcā Cītlalin īcue.

Neneuhcāyōtl:Ilhuicamatiliztli
Gustavo Adolfo Becquer

**Gustavo Adolfo Claudio Dominguez Bastida** (Sevilla, inic 17 inic ontetl metztli inic  1836-Madrid, inic 22 inic mahtlactetl omontetl metztli inic 1870), oc cencah tlaixihmachtli in iuh Gustavo Adolfo Becquer, yehhuatl catca ce tlahtollaliani ihuan tlaquetzani españatlacatl, itech pouhqui in inemachtil in Maxaliuhcayotl .  Ipampa yehhuatl yez ce maxalihuini tlahuehcauhtli, ohuehhuechihualoc nenehuiliztica ica in nemachtilli zatepamaxalihuini. Manel ipan yoliliztli ye quixahcicaittac cequih tenyotl, zan iyoh niman imiquiliz ihuan zatepan in itetlapanotlaliz in icennenahualiz in itlahcuilol  quicnopilhuih in mahuizotl ca axcan ixcomaco.

Itlachiuh oc cencah tenyoh yehhuatl in Tlahtollaliztli ihuan Tlaquetzalli. In tlahtollaliztli ihuan tlahtollotl tlatocalli ipan inin tlacehcentlaliztli yehhuatl nelhuayotl ipal in inemachtiliz in amoxcuiloliztli españayotl, ipan in yehhuatl ca quiyecoh zatepan ce hueyi huetziliztli.

= Tenemilizpoalli =

Tlacat ipan Sevilla inic 17 inic ontetl metztli inic 1836, ipiltzin in tlatlapalhuihqui Jose Dominguez Insausti, in aquin quitzimmachiotiaya itlatlapalhuiliz ica in iteuctoca in itechiuhcahuan in iuh *Jose Dominguez Becquer*. Inantzin yehhuatl catca Joaquina Bastida Vargas. Ipan in iyomotlan tahyotl itech quizaya ce tecpilli icencal in pochtecah ica itzin flamenco, in Becker nozo Becquer, necallotilli ipan in itecuacan andaluciayotl ipan in macuilpoalxihuitl XVI; itechpa iteyequihtoliz quitemaca teyolmahxiltiliztli in  tlachihualiztli ca quimocuiliayanih teocalcuitlapilli ihuan miccatlatlatectli ipan in hueiteopancalli inohmah niman inic 1622. Iuh Gustavo Adolfo in iuh icetca, in tlatlapalhuihqui Valeriano Becquer, quicuiqueh Becquer in iuh  inic ce teuctocaitl ipan in itlatzimmachiotiliz in itlachiuh.

Cuatequiloc ipan in icalpol in Yecnemiliceh Lorenzo Teomicqui. Itechiuhcahuan melahuaqueh, inic pehua ipan inohmah itahtzin, Jose Dominguez Becquer, yehhuantin catcah tlatlapalhuihqueh ica tlamanitiliztli andaluciayotl, ihuan iuh Gustavo Adolfo in iuh iteiccauh Valeriano yehhuantin itech catcah cenhuel tlatlaaxcatiltin ipal in tlatenhuimololiztli. Valeriano, huel,  itech huetztinen in tlatlapalhuiliztli. Tel in tahtli mic inic 26 inic centetl metztli inic 1841, in ihcuac quitecpancapohuaya in tlahtollaliani nahui xihuitl ihuan inon nehuehhuelililiztli tlatlapalhuilizotl quipoliuh in tachcauh inic itepalehuiliz. Inic 1846, ica mahtlactetl xihuitl, Gustavo Adolfo ahcico ipan in Inemachtilcal in Yecnemiliceh Telmo itech Sevilla (tlatzintiliztli chictlapanqui ca quincuia noihuan icnocahualoqueh ica tzitzquiloni tlapepeyahualiztli), in canin maco temachtilli itechpa ce itlamachtil in nequiztic tlahtollaliani Alberto Lista, Francisco Rodriguez Zapata, ihuan quixmati in hueyi iicniuh ihuan tenahuac-yeni itech netlacuitlahuiliztli amoxcuilolizotl Narciso Campillo. In xihuitl tetoquilih, inic 27 inic ontetl metztli inic 1847, in teiccahuan Becquer icnopiltihqueh noihuan ica nantli, ihuan tepiltzontiloqueh quinihcuac itechpa iahui nanyotl, María Bastida, ihuan Juan de Vargas, in aquin quimihiocuitih chicomentin in imachhuan...
Carrot Top

[thumbnail|Carrot Top, [2009]]
**Carrot Top** ītōcā cē tlahtohcāyōtēcatl.

Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah
Chicome Cochotzin

**Chicōme Cōchōtzīn** (*Uucub Caquix* īpān quichētlahtōlli, ahnōzo *Wuqüb’ Kaqix*) ītōcā zēn totōxolōtl ahnōzo totōllīn *monstruoso* īpān Popōl Uuh (*Ināmox Caquilliztli* ahnōzo *Ināmox Tlahtōani*), quichētēcah teōāmoxtli. Izōā Chicōme Cōchōtzīn īca Chimālmāyitl.

Opān in ixtlāmatqui, Chicōme Cōchōtzīn ītōcā zān zēn ītōcāitl Zītlāllocēlōtl, ihuān īzōā ītōcā in Zītlāllozōmāhtli.

## Zazanilli īpān [[Popol Vuh|Popōl Uuh]]

Chicōme Cōchōtzīn ītōcā zēn tlācatēcolōtl. Īmizpān āpāchiōhuālliztli, quitōa: «Nehuātl ne in tōnatiuh, nehuātl ne in mēztli, nehuātl ne in tlāhuīlli!». Īmizpān, īcocōne Chicōme Cōchōtzīn, Zīpactli ihuān Cauhracān (Tlālōllīn), tōah: «Tehuāntīn te ītlāl tlāquetzanimeh, ītlāl tlāpopōlōanimeh!». 

Ayemo, Hunahpū ihuān Ixbahlanquē (ahnōzo *Zēn Tepōztēixiuhmītēcatl* ihuān *Yancuīc Ocēlōtōnatiuh*) intōcā in mēztli ihuān in tōnatiuh, ihuān Tēzcatlīpōca īhuan Quetzalcohuātl intōcā ītlāl tlāquetzanimeh. Opān Tēzcatlīpōca īca ācuālli ītlāchiuh Chicōme Cōchōtzīn. Ītlānia Hunahpū īhuan Ixbahlanquē tēmiquiah Chicōme Cōchōtzīn. 

Nimān in tēococōne quitlācui quitepōztēixiuhmeh, quiyahui īpān īcuahuītl Chicōme Cōchōtzīn ihuān quitlānemillia tēmiquia īn xolōtl. Mazqui Ixbahlanquē quimōtla ītlan Chicōme Cōchōtzīn, āmo īmiquia, āmozān ītlāhuaya  īmācōlli Hunahpū. Nimān, Hunahpū īhuan Ixbahlanquē quitlānia tepāllehuīlliztli quin Huehuē Iztāc Coyamētl īhuan Huehuē Iztāc Mapachtli, ahnōzo quicōltīn. Quitōa: «Amehuāntzīn, am calaquizqueh īpān īchān Chicōme Cōchōtzīn. Am tōazque: “Tehuāntzīn, te cā tlantizimeh ihuān teixpātini: te tepātia mōtlan.” Auh am quitepātia, āmozān am quitēmiquia.»

In cōltīn ehuah īpān īchān Chicōme Cōchōtzīn. Ītōa: «Aqui, ne tlāncocōya!», ihuān quitōa: «Tehuāntzīn, te cā tlantizimeh ihuān teixpātini: te tepātia mōtlan!». Nimān, quimolōnia in ītlān Chicōme Cōchōtzīn, qui quitēmiquiah. Quintēpān, Chimālmāyitl, īzōā Chicōme Cōchōtzīn, quimiquia tēxiuhtlāti.

Īnīn īzazānilli Chicōme Cōchōtzīn.

## Oc no xiquitta

Neneuhcāyōtl:Mayacamanalyotl
Darth Vader

**Darth Vader**. itoca tliltic ixtiyomeh xihuitl. Yehuatl ca nextiac Star Wars. 

Star Wars Episode I

Star Wars Episode II

Star Wars Episode III

Star Wars Episode IV

Star Wars Episode V

Star Wars Episode VI
María Izquierdo

**María Izquierdo**  itoca ce mexihcatl tlahcuiloh, in inic ce cihuatlahcuiloh itlacuilol oquiittiti chontaltlalpan.

Izquierdo, María
Izquierdo María
Neneuhcāyōtl:Mēxihcah tlahcuilohqueh
Pink Panther

**Pink Panther** catca bajo la itoca nextiac ca. 

The Pink Panther (1963)

A Shot in the Dark (1964)

Inspector Clouseau (1968)

The Return of the Pink Panther (1975)

The Pink Panther Strikes Again (1976)

Revenge of the Pink Panther (1978)

Trail of the Pink Panther (1982)

Curse of the Pink Panther (1983)

Son of the Pink Panther (1993)

The Pink Panther (2006)

The Pink Panther 2 (2009)

The Pink Panther cartoons (1964-1980)

The Pink Panther Show (1969-1980)

Pink Panther and Sons (1984-1985)

The Pink Panther (1993-1995)

Pink Panther and Pals (2010)
Xavier Villaurrutia

**Xavier Villaurrutia González** itoca ce Mexihcatl amatlahcuilo.

Villaurrutia, Xavier
Villaurrutia, Xavier
Bradley Cooper

**Bradley Cooper** (1975 - ) ītōcā cē tl īxiptlayōllācatl.

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1975
Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah quitechihualtianimeh
Everest

In **Tepētl Everest** (caxtillantlahtolli: *Monte Everest*, tipetlahtolli: *Chomolungma*, nepaltlahtolli: *Sagarmatha*) ītōcā cē tachkau kuautik tepētl. Huehcapancayōtl cē 8,848 msnm. In tletepētl ahciqui tlācatiyān China īhuān Nepal.

Neneuhcāyōtl:Tepetl
Ramón López Velarde

**Ramón Modesto López Velarde Berumen** itoca ce Mexihcatl xochicuicani.

López Velarde, Ramón
López Velarde, Ramón
Cimapantepoztli

In **cīmapantepoztli** tlapēuhcāyōtl īca in *átomo* tlapōhualli 23 cah, tlatēctli īpan in tlaolōlōlli 5 īpan in tlapēuhcāyōtl nemachiyōtīlpāntli. Īmachiyo in **V** cah. Cē *dúctil*, yamānqui īhuān oncah achi. Yeh ca īpan nepapan oztocāyōtl īhuān motequihiuā īpan *aleaciones*. In cāxtillāntlahtōlli ītōca *Vanadio* cah īpal in Escandinavia īmitología cualnēzcāyōtl cihuātēōtl Vanadis.

## Tlahtōllōtl

Andrés Manuel del Río ōtlanēxtih in cīmapantepoztli īpan 1801 īpal in tlaīxtōtoquiliztli ītechpa in cīmapantetl, īpan Real del Monte, Cīmapan, āxcān Hidalgo, in tlēin quitōcāitih *zimapanio* in quihtōznequi *cīmapantepoztli*.
Neneuhcāyōtl:Tlapēuhcāyōtl
Totoquihuaztli

**Totoquihuatzin** itoca ce tlahtoani ipan Tlacopan huan in tepanecah teuctli, zatepan Maxtlah omomiquili.
## Xochicuicatl
Mitoa, Totoquihuatzin oquicuiloh eyi xochicuicatl ipan in *Cantares Mexicanos*: ***¿Can in tinemi?***, ***In Totoquihuatzin icuic*** huan ***Nimitznotza***. Ce xochicuicatl oquicuicatia: ***Itotocuic, Totoquihuatzin Tlacopan tlahtoani***.

Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1475
Tzayanatl

Cē **tzāyānatl** neminiliztlamatilīpan nacatlachihualtin in tlein yucāyomāca ipāmpa tomētztin, cuetlāxtin, ihuan occēquintin tlāhcotōnyotl īpan tlātlamāntin innācayotl cāmeh, yezquiāh īnin yōlcameh, quilīmeh nōzo occē cātl īca miēc yōlizachimeh. 

## Tlahtolcaquiliztiloni


Neneuhcāyōtl:Yolizmatiliztli
Nathan Fillion

**Nathan Fillion** (1971-) in canadatecatl tlamahuizoltequitini.

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1971
Paul Kantner

[thumbnail|Kantner, [1975]]

**Paul Lorin Kantner** ce tlacetilillahtohcayotecatl.

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1975
Gene Deitch

[thumbnail|Deitch, [2007]]
**Eugene Merril** "**Gene**" **Deitch** ce tlacetilillahtohcayotecatl.

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1924
Bob Hoskins

[thumbnail|Hoskins, [2007]]
**Robert William** "**Bob**" **Hoskins, Jr.** ce tlacetilillahtohcayotecatl.

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1942
Awatennoh

**Awatennoh** (caxtillantlahtolli: **Ahuateno**), inin altepetl tlatilantok ompa altepecalpolli Chicontepec, Veracruz. Sekinok altepemeh itech inintokah, Chapiktlan, Alaxtitlan, Pastoria, Mexcatlan. Kipiya 590 chanehkeh. Nochi masewalmeh nawatlahtoanih wan kastiahtlahtoah.

## Tlaltokaitl
:Ahuatl: encino
:Tentli: labio, orilla
:-no: abstracción
:"La orilla del encinal"

## Tlalsemanawayotl
Ipan ni altepetl, tlatilantok Chicontepec, Veracruz. Tlawel tlatotonia wan amo tlawel tlaseseya. Sekin xiwimeh wan tekwanimeh. Meuhkatsan motokayotia inin altepetl Awatennoh, miyak masewalmeh kipolohkeh inin awatl. San sekin kanahya onkah inin kwawitl.

## Nemiliskayotl
Oncah miyac macehualmeh ipan ni altepetl. Miyac tlacameh tlahtoah nahuatlahtolli ihuan cequin quipoloquehya. Oncah cequin coyomeh tlen zan ahcitoh nopa altepetl Ahuatenno.

## Tepacholistli

Miyac macehualmeh tequitih millah. Nouhquiya cequin tlacameh huan cihuameh tequitih ipan huacaxmeh, chilli, tomatl, cacahuatl, cintli huan cequinoc tlamentli.

## Chanehmatilistli

Ipan inin altepetl oncah ome tlaneltoquiliztli. Miyac macehualmeh tlahuel quittepanitan Chicomexochitl. Inin hueyi ilhuitl quemantzin quichihuah ome hueltah ipan xihuitl, ipehuaya huan itlahtotiyan xihuitl.  Huan nouhquiya cequin macehualmeh quineltocan tlen totiotzin Jesus.

## Chikawalistli

Ipan inin altepetl ocah ce canahya campa mopahtiah macehualmeh tlen itocah Tepahtiloyan. Tlan cequin macehualmeh quipiyah miyac cualantli huanquinon yohuih ipan altepetl [Chicontepec] onmopahtiah. 
Nouhquiya cequin macehualmeh mopahtiah ihuan ce tlacatl tlen titocayotiah tlachixquetl-curandero zo ihuan cequinoc tlamacameh. 
Miyac cihuameh amo yohuih tepahtiloyan quemman conepiyah zan yohuih ihuan ce tetlalanquetl-partera.

== Tlamachtilistli ==

Ipan inin altepetl, oncah Caltlamachtiloyan, Preescolar, Escuela Primaria, Telesecundaria huan Telebachillerato Ahuateno. Miyac macehualmeh naman no momachtiah ipan UPN Sede Chicontepec, ihuan no cequin momachtiah ipan Instituto Tecnológico ihuan cequin ipan Universidad Huasteca Veracruzana.

== Tekichiwalistli ==
Oncah cequin macehualmeh tlen quichihuah cequin tequitl tlen tlachpohuaztli, chiquihuitl, tlaxcalyoyomitl ihuan cequinoc tlamantli.

=== Kwikatl ===
Masewameh kipiyah itlatsotson ika kwakikini- violin tlen motokayotiah kwapanko (huapango). Nouhkiya naman kipiyah xochitlatsotsontli tlen kisa kemman kichiwah se kampeka. Wankinon nowkiya onkah sekinok tlatsotsontli tlen itokah san kwikatl, música tropical. Wan sekin masewalmeh no mihtotiah ika tlapisanih (banda de viento).

== Kalchiwalistli ==
Oncah miyac calli tlen macehualmeh. Cequin oncah tlen zacatl ihuan no oncah tlen ica tepoztli ihuan tlapepecholli calli.

== Momotlalistli ==
Oncah canahya campa macehualmeh mahuiltiah ica olli (futbol) ihuan no ihqui mahuiltiah ica olli (basquetbol).

== Nowkiya xikitta ==
* [Chikontepek

## Melawalistli


## Sekin tetsonwilistli
* https://www.youtube.com/watch?v=gaZJMPlNiOY Elotlamanaliztli ipan Ahuateno, ompa Veracruz.

Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli
Jose itech Nazaret

In **Jose itech Nazaret** (ica judeatlahtolli *יוסף הקדוש*) yehhuatl catca, ipan in cristotocaliztli. ihuan ipan nepapan tlahcuilolli yancuic nemiquiznahuatilizotl , in inamic in ichpochtli Maria, in inantzin in Jesucristo ihuan, ipampa in tlein itahtzin tlaixpanilli in Jesutzin. Ipan in iTeotlahcuilol in Mateo, yehhuatl catca amantecatl (ica in huehcahuitiani greciayotl, «*τεχτων*»; Mateo 13:55a), in tlein ye ipan in tlayacatia imacuilpohualxiuh in cristotocaliztli mocentlalih ipan cuauhxinqui, machiztli ca oquimachtizquih in iconeuhtzin, in aquin noihuan mihtoa ca yehhuatl catca «amantecatl» (Marcos 6:3a). Yehhuatl catca  tlacahcahualiztli mocnotecani, manel in intetechquizaliz in Mateo 1:1-17 ihuan Lucas 3:23-38 quinexitiah in iuh pohuini itech in itechiucayo in tlahtoani David. Ahmo momati in quemmanyan in imiquiliztzin, mahcihui huelitto in Jose itech Nazaret omic in ihcuac Jesucristo ye quicempanahuia inic quicempohua 12 xihuitl zan achtopa in ipehualiz in itetlaneltoquitiliz. Huel nelli, In iTeotlahtol in Lucas quintenehua «in itahhuan» in Jesus in ihcuac ye quicempohua 12 xihuitl (Lucas 2:41-50), zan ahmo motenehua in Jose itech Nazaret ipan in teotlahcuilolli tlatzinquixtilizotl inoc in itequitiliz ixihmachoni in Jesus, ipampa in tlein mopihpiqui ca omic achtopa ca inin mochihuani. In Tlahcuiloliztli quinexiltia in Jose in iuh «melactic» (Mateo 1:19), ca itech itqui inetlacuauhquetzaliz itech in Tora ihuan inepiyaliz.

## Tlahcuiloliztli ihuan tlatenehualiztli
Alan Zweibel

[thumbnail|Zweibel, [2010]]
**Alan Zweibel** ītōcā cē tlahtohcāyōtēcatl.

Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah
Alan Young

[thumbnail|Young, [1944]]
**Angus Young** (1919-2016) ītōcā cē tlahtohcāyōtēcatl.

## Tlahtolcaquiliztiloni


Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah
Ben Bailey

[thumbnail|Bailey, [2012]]
**Benjamin Raymond** "**Ben**" **Bailey** ītōcā cē tlahtohcāyōtēcatl.

Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah
Antonio Banderas

[thumbnail|Banderas, [2014]]
**José Antonio Domínguez Banderas** ce otlacat ipan España.

## Tlahtolcaquiliztiloni


Neneuhcāyōtl:Españoltecah
Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah quitechihualtianimeh
Anton Yelchin

[thumbnail|Yelchin, [2015]]
**Anton Viktorovich Yelchin** ītōcā cē tlahtohcāyōtēcatl.

Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah
Kwapelechxochitl

Kwapelechxochitl (Celosia argentea var. cristata).

## Yolotlahtolli
:kwapelechin: gallo
:Xochitl: flor
:"Flor de Gallo o Mano de León"

## Xochihtli
Ipan ni altepetl, tlatilantok Chicontepec, Veracruz iwan nochi Mexihko.Onkah miyak tlamantli xiwimeh iwan tekwanimeh iwan xochitl. Naman nikan nimechnextilis se tlamantli xochitl tlen motekiwia ipan Mihkailwitl "Día de los Muertos" Inka inin xochitl tlachihchiwah miyak masewalmeh iwan koyomeh ipan nochi Anawaktlalli tlen Mexihko. Sekin ika kastiah kitokaxtiah Mano de León nozo Flor de Gallo.

Miyak tlakameh san miltekitih kittah inin xochitl iwan sequinok tlakameh no kitokah xochitl iwan kwatlawquetl. . Inin xochitl motoka ipan junio metstli ipan 24 tonatiw. Tlan tiktokas teipan wanquinon keman motekiwis amo  kwalli eltos ixochiyo monekiya ipan inin tonatiw tiktokas.

## Nowkiya xikitta
* Xochitl

## Melawalistli


## Sekin tetsonwilistli

Neneuhcāyōtl:Xochimeh
Chacha

## Iyollo tlahtolli
:Chacha: Pitaya o pitahya

## Chacha

Ipan Mexihco ihuan ipan miyac tlaltepactli oncah miyac tlamantli tlacualiztli. Naman nimechnextiliz ce tlacualiztli tlen ipan Huasteca Nahuatl motocayotia Chacha. Ipan tlahtolli amo momati canin huallauh, melahua huallauh tlen ceyoc tlahtolli. Ipampa inin tocaitl tlen tlacualiztli amo tzontlalli ica -TL zan CHACHA. 

Ipan cequin canahay inin tlacualiztli quitocayotiah Pitahaya zo pitaya. 
Inin tlacualiztli inacayo chipahuac ihaun quipiya iyollo yayahuic, zan ipanpetlayo achi chichiltic. Queman xochiyohuia neci achi XOxoctic ihuan coztic, no achi chipahuac, teipan mopatlatiuh achi Chichiltic. Tlahuel tzopelic inin tlacualiztli. 

Ce tlamantli tlen quena monequi ma moihto ipan Tenektlahtolli quitocayotiah tsatsa'. Oncah cequinoc tlahtolli tlen nocenca quitequihuiah inin macehualmeh tlen itztoqueh ipan Veracruz ihuan San Luis Potosí.

Miyac macehualmeh ipan huaxtecapan tlalli, quitocah ipan ininmillah zo zan inintlanempan campa ininchan. Cequin tlacameh quitocah zan cahcampahuelli nopa motlatoquiah inin yehyectzin cuatlauhquetl. 

Naman ipan nochi tlazquiztli quinamacah inin tlacualiztli chacha.
Luis itech Leon

In **Luis itech Leon**, *Luis Leon* nozo, ica españatlahtolli, *Luis de León* (ica romatlahtolli, *F. Luyssi Legionensis*; Belmonte —Cuenca—, inic 1527 nozo inic 1528 - Madrigal de las Altas Torres —Castilla ihuan Leon—, inic 23 inic  chicuetetl metztli inic 1591) (noihuan *Luis Ponce de Leōn*  yehhuatl catca ce tlahtollaliani, amoxcuiloani ihuan tlamaceuhqui agustinteotlacatl españatlacatl in itech pohui in nemachtilcalli salamancacayotl.

In teotlacatl Luis Leon yehhuatl cemeh in itlahtollalihcahuan oc cencah ittitilonimeh in ic ontetl icauh in Quihquizaliztli españayotl intloc Francisco de Aldana, Alonso de Ercilla, Fernando de Herrera ihuan in yecnemiliceh Juan de la Cruz.
Ilimonaria

## ilimonaria

Ce pilcuatzin tlen oncah ipan huaxtecapan tlalli. Iixnezca xoxoctic ihuan ihuahcapanca zan eli melahua eyi metroh. TLahuel cualli mihyotia. 

## tocaliztli
Ini pilcuatzin macehualmeh quitoca, nouhquiya inin pilcuatzin zan iceti ixhua campa huetzi iyollo. 

## xochitl ihuan cuahuitl
Chipahuac xochiyohua ihuan tlahuel mihyotia ahhuiyac. Inin ixochiyo matztic, cuipini miyac ipan ce ipilmacuayo. Ixihuiyo xoxoctic ihuan tlahuel teteltic amo cualli ce quicuaz. Ixihuiyo tlahuel pilcuecuetzitzin.    

## tequihuiliztli

Macehualmeh tlen Chicontepec, quitequihuiah ica miyac tlamantli. Cequin ipan inintlaixpan ica tlachihchihuah ica inin xihuitl ihua ixochiyo. Ipan ilhuititlan "miccalihuitl" cequin macehualmeh quitequihuiah tlan amo oncah cequinoc xochitl quen cempohualxochitl.

## No xiquitta
* 

## Referencias

Neneuhcāyōtl:Cuahuitl
Neneuhcāyōtl:Xochimeh
Ichmorral

## Yolotlahtolli
Ichtli: fibra, cana

morral: kaxtihyatlahtoltika.

## Ichmorral
Ipan miyac altepetl, oncah miyac tlamantli morral tlen quitequihuial macehualmeh ihuan coyomeh.

## Tekiwilistli
Inin ichmorral quitehuihuiah macehuameh campa quitlaliah nochi tlamantli tlen monequi quihuicazeh. Miyac macehualmeh quicohuah ipan tianquizco. Naman ipatiuh cetzin $40 pesos tlen tomin. Miyac macehualmeh tenekmeh ihuan nahuameh, otomimeh, tepehuameh, no quitehuiah inin tlamantli mohmoztlah. 
Miyac macehualmeh ipan Chicontepec, mocohuiah cequin ichmorral ipan Xantoloh zo Santorum.

## Kichiwah
Nochi ichmorral tlen nican ticnextiah quichuah macehualmeh tenek zo huastecos ipan altepetl Tantoyuca ipan Congrgación Xilocutlitl, zan ce quezqui quichihuah macehualmeh nahuameh. Cequin ichmorral quipahtoqueh ica ce ixnezcatotl, ipan cequin altetl quipah inin ichpomorral zan nahua xochitl. Inin tlamantli quichihuah ica metl ihuan no quitocayotiah zapupe. 

## Nowkiya xikitta
*Kitokaxtihki: Morral
*Kitoingleski: pouch; hunter's pouch.

## Melawalistli


## Sekin tetsonwilistli

Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli
Xakoh

## Xacoh
Inin ce tlamantli tlacualiztli tlen oncah ipan miyac canahya. No ipan Cuextecapan tlalli nouhquiya motocayotia Jacube. 

## mocua
Inin tlamantli xacoh miyac macehualmeh quicuah quen ce nopa nehpalli. Cequin zan quicomaltlaliah ihua nopa quiixcah ihuan cequin quicuah ipan molli. Quitehtequih ihuan nopa quimoloniah ihuan teipan quitlaliliah miyac chilli. 

## Iicnihuan
Nehpalli ihuan chacha. 

## No xiquitta
Nehpalli, nohpalli ihuan chacha.
https://es.wikipedia.org/wiki/Acanthocereus_tetragonus

Latintlahtolli: Acanthocereus tetragonus
 

## Referencias
Pahpatlah

Pahtlapa se tlamantli xiwitl tlen onkah kwahtitlan wan kitekiwiah masewalmeh wan koyomeh tlen ika kichihchiwah miya tlamantli.
Moyokayotia pahpatlah ipampa nelpahpatlaktik inin xiwitl, seseltik wan seki tlen achi wehweyi melawa 1.5 metroh iweweyaka. 

## Tekiwilistli
Ipan Cuextecapan tlahuel tequihuiah macehuameh ica quipiquih tamalli. Tamalli zo chichiquilli quichihuah macehualmeh ihuan yanopa ahachica quitequihuiah. Cequin macehualmeh no quinmacah pitzomeh ipampa cualli quicuah. 

## Ixochiyo
Inin pahpatlah chichiltik xochiyowa, wan sekin masewalmeh konemeh kiawiltiah ika kipitsah.

## Nowkiya xikitta
* Kwawitl

## Melawalistli


## Sekin tetsonwilistli

Neneuhcāyōtl:Cuahuitl
Dante Basco

[thumbnail|Basco, [2014]]
**Dante R. Basco** ītōcā cē tlahtohcāyōtēcatl.

Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah
Neon Genesis Evangelion

**Neon Genesis Evangelion** (新世紀エヴァンゲリオン *Shin Seiki Evangerion*) (Caxtillahtōlli: *Evangelio del nuevo comienzo*, Nāhuatlahtōlli: Y*ancuipēhualizteōmachtiliztli*) nōzo **Evangelion** ītōcā ītlahtōlyōlītīlli in Xapon tlachīhualcalli Gainax īhuān in lotlahtoāni Hideaki Anno. Tlanāhuaihtoāltōcāitl "Ītītlantli in Yancuic Pēhualiztli".

## Nō xiquitta
*manga
*anime

Neneuhcāyōtl:Anime
Neneuhcāyōtl:Xapon
Wikipedia en español

**Huiquipedia caxtilcopa** es la edición en español de Wikipedia. Al igual que las versiones de Wikipedia que existen en otros idiomas, es una enciclopedia de contenido libre, publicada en Internet bajo las licencias libres CC BY-SA 3.0 y GFDL. Cuenta con 1 303 970 artículos. Es escrita por usuarios voluntarios, es decir, cualquiera puede editar un artículo. Los servidores son administrados por la Fundación Wikimedia, una organización sin ánimo de lucro cuya financiación se basa en donaciones.
Jeronimo de Mendieta

In **Jeronimo de Mendieta** (1525 - 1604) yehhuatl catca ce franciscoteotlacatl ihuan tlahtolihcuiloani españatlacatl, tlachihuani itech in *Tlahtolihcuiloliztli teopixcayotl tlalquixtihcayotl* (*Historia eclesiástica indiana*), ca oquichiuh in tlahtolihcuiloliztli itech in tetlaneltoquitiliztli ipan Tlahtohcateixiptlatihcayotl itech in Yancuic España. Inin tlachiuhtli zan iyoh pantlaztahciloc etetl mahcuilpohualxihuitl zatepan oihcuilozque.

## Tenemilizpoalli

Jeronimo de Mendieta tlacat ipan Vitoria, Alava, Pais Vasco (España), inic 1525. Ica ompohualli xihuitl  inic huehhuetiliztli, inic 1545, calac ipan in tlamaceuhcayotl franciscoteotlacayotl. Inic 1554 mihcuanih in ompa México, quinihcuac Tlahtohcateixiptlatihcayotl itech in Yancuic España, in ompa quiyehyecoh tlacohtiliztli itech tetlaneltoquitiliztli.

Iloh in ompa tlalli ipitzahuayan inic 1570 ihuan hualmocuep America etetl xihuitl zatepan,  ipal ayic ipan quetza yaEuropa. Niman ihualnecuepaliz in Mexihco ixquichca inic 1597 oquihcuiloh in tlachiuhtli in oquichiuh tenyoh, in *Tlahtolihcuiloliztli teopixcayotl tlalquixtihcayotl*, in yehhuatl ce zanilli itechpa in tetlaneltoquitiliztli ipan in Yancuic España.

In inetlahtolpepechtiliz inin tlachiuhtli yehhuatl yuh ca in Chantli Tlahtohcayoh quicentlaz itlapanotlaliz. Quimocuilih ca tlayollohtepitzhuiz ixquichca inic 1870, ica Mexihco ye xollohxohxouhqui, ipal panotlaloz. In inic ce iamoxchihualiz oquittac in tlahuilli ipampa Joaquin Garcia Icazbalceta. Ipan inin inic ce amoxchihualiztli tenohnotzaloya ca ce icontoncayo in amoxtli opanotlaloca ye itechpa in teotlacatl Juan itech Torquemada.

## Tlapacholiztli teopixcayotl ipan Yancuic España

In tlapacholiztli teopixcayotl in oquichiuh in Tlahtocayotl castillayotl ipan in tlalli in tzitzquililoya in mexihcah ihuan occe mahcehualtin americatlacah monelhuayotiaya, ixquichca itzintiliz in Netechnohnotzaliztli itech Indias, ipan quitlaliz xomolli tlaneltocani ipan in altepehuahcan in españatlacah yayah inic quitlaliah nozo inic ipan monemitiah.

In Netechnohnotzaliztli itech Indias quichihua ca mochipahua in nenemitiliztli in iuh yaya inic tohtoca in intetlaneltoquitiloca ihuan itlayecoltiloca in "tlaneltocanimeh" in oahcicoh in ompa Europa. Motlalia teohuahcan huel tlatlaaxcatilli ihuan axcahuah ipan in yollohco itech huelitilizttli ica cuahcualli ionyeliz in mochantlalianimeh, inoc ipan in tlalli ipampa tetlaneltoquitiz motzintiah in tlatocayotilli teohuahcan itech tetlaneltoquitiliztli.

## Oc no xiquitta
Steven Seagal

**Steven Frederic Seagal** (1952 - ) ītōcā cē tl īxiptlayōllācatl.

## No xiquitta

 

Seagal, Steven
Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah quitechihualtianimeh
Láyāl Ābboud

miniaturadeimagen
**Láyāl Ábboud** (:; nacido el 15 de mayo de 1982) es una cantante de pop libanesa, artista de música folk, poeta lírica, bailarina de conciertos, modelo en forma, musulmana humanitaria y empresaria.

## References

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1982
Tlahuilanoni

Ce **tlahuilanoni** (itech in romatlahtolli *trahere* «huilana,nitla-») yehhuatl ce tehuiconi centlamanquizqui nenohmahtopeuhtli ca mopiya inic quihuilanaz nozo quitopehuaz tlahuilantli, tlaacalaquiliztli, millatquitl nozo occe tlamachizhuiloni nozo tlatquiliztli tilictic. Oncah tlahuilanoni itech huetztli nepapan tequitiliztli, in iuh in cuenchihualizotl, in calchihualiztli, in panoliztli, tlaoliniliztli itech zoquitl nozo in tlaixpiyaliztli itech tlalli quiltic machizotl (tlahuilanoni tlacuactic). Monezcayotia ilhuiceh ipampa in cualli iyecauhyo itech nezaloliztli ipan in tlalmilli.
Tecuantepec tlalolin ipan 2017

thumb|200px|Tēcuāntēpec tlālolīniliztli.
In **Tēcuāntēpec tlālolīniliztli**** īpan 2017**, **Chiyapan tlālolīniliztli** ahnōzo **Picicihāpan tlālolīniliztli**, ōcatcah tlālolīniliztli in ōquichīuh īpampa cē tlāllapānaliztli tlein ōmochīuh īpan in ic mācuīlilhuitl 7 ic chiucnāhui mētztli īpan 23:49:17 nicān cāhuitl (UTC-5), in tlein ōtamachīuh ōctacāyōtl 8.2 Mw. In yōllohticpac tlatēctli in Āyōllohco Tēcuāntēpec, 133&nbsp;km in huitztlāncihuātlāmpa Picicihāpan, Chiyapan, īhuān huehcatlanyōtīca 45.9&nbsp;km.

Ōnequittac nelli mach Chiyapan, Huāxyacac īhuān īpan ōccequintin tlahtohcāyōtl in yōllohco ihuān huitzlāntlāpcopa Mēxihco, nō ōnequittac in Cuauhtēmallān, Cōzcatlān, Honduras īhuān Belice. Yeh tlacempanahuia inic chicāhuac tlamachiyōtīlli tlālolīniliztli īxquich in Xālīxco-Cōlimān tlālolīniliztli īpan 1932.

Zā īxquich cahuitl zatepan in tlaolīnīliztli in Pacífico Huēyāolīnīliztli Nemachītīliztli Yōllotl ōtēnemachītih ītechpa huēyāolōniliztli īpan Mēxihco, Cuauhtēmallān, Cōzcatlān, Costa Rica, Nicanahuac, Panamah, Honduras īhuān Ecuador. Quin caxtōlli *minutos* in ācuecueyōtl ōahcic īxquichica ēyi *metros* īīxpan in huēyatēncō Chiyapan.

Neneuhcāyōtl:Tlalolin
Tliltetl

In **tlīltetl** (**.**) tlīltemachiyōtl. Motequitiltilia machiyōtia in ītlamiliz in tēnōnōtzaliztli, tlapēhualtīlōni ahnōzo tlahcuilōlli tlein tlacuāuhtlahtoa ahnōzo tlahtlanini. Nō motlatequitiltilia in ītlamiliz in ahtlahuēyaquiliztli. Nō īpan cequintin tlācatiyān motequitiltilia in cececnitlalicāyōtl in cecemēltic īhuān in cotoncāyōtl ītech tlapōhualli, īhuān īpan occēquintin tlācatiyān motequitiltilia in cececnitlalicāyōtl īca *[[millares]]*.

Neneuhcāyōtl:Tlahtolmatiliztli
Ciceron

Yehhuatl in **Marco Tulio Ciceron** (ica romatlahtolli, Marcus Tullius Cicero;​ Arpino, inic 3  itech totlamatequian inic 106  a.T. - Formia, inic 7 itech tonecallotian inic 43  z.T.)  catca  ce tepantlahtoani, tenapaloani, tlanemiliani, tlahcuiloani, ihuan tetlaixpantiani romatlacatl. ​ Temachilo in iuh cemeh in oc cencah hueyintin tlahtolnemachilianimeh ihuan mocencahuanimeh itech in tlahtoliztli  ica iromatlahtol in Onohuayan romayotl.

Tlaixihmachtililli  nohuiampa in iuh cemeh in oc cencah iittitilonimeh tlachihuanimeh itech in nemilizotl romayotl, yehhuatl tlatzintiani itech in tlacalaquiliztli itech in oc cencah tenyoh nemachtilli tlanemilizotl greciayotl itech in tlamatihcayotl mahcehuallotl, in iuhqui ipan in tlatzintiliz in ce tlahtoltecpanaliztli tlanemililizotl ica romatlahtolli. Nequiztic tetlaixpantiani ihuan tenyoh tepantlahtoani, Ciceron quicentlalih —tlacempanahuiliztica— itlaixpetzhuiliz ipan ineyehyecoliz tenapalolizotl. Axcan ilnamico ipampa itlahcuilol ica ihiyotl tlamatilizotl, tlanemililizotl ihuan tenapalolizotl. In iamatlahcuilol, in tlapanahuiliztli tlaihualli in iixpan Atico, onahcic ce huehhueyipol necnelilmachiliztli ipan in amoxcuiloliztli europayotl ipampa in tlaaquitiliztli itech ce piltic nenemitiliztli amatlahcuilolotl. Cornelio Nepote quimachiyotih in neyecquetzaliztli tlacualquetzalizotl itech inin amatlahcuilolli...

Neneuhcāyōtl:Italiatecah
Yehuecauhceratops

[250px|miniaturadeimagen|izquierda|''Yehuecauhceratops'' ipan [Saltillo, ompa Museo del Desierto.]]
**Yehuecauhceratops**, itoca quinezcayotia "In yehuehcauh ixtli in tlein quipiya cuacuahuitl", inin yolqui nenca ye huehcauh 72 millones xihuitl ipan Mexihco ihuan itech pohui in dinosauriomeh. 
Nenca ipan Coahuillan Zaragoza, Mexihco. Itoca cemantoc *Yehuecauhceratops mudei*, *mudei* ihuicpa in caxtillantlahtoltica MUDE (Museo del Desierto).

## 
* Tēpouhtitlāzcuetzpalin.

## Toquiliztequitl


Neneuhcāyōtl:Niman cretacic dinosaurioh
Neneuhcāyōtl:Yolcah
Yolanda Lastra

**Yolanda Lastra**, nelitokaj **Clementina Yolanda Lastra Gracía** tlakatki ipan 1932 xiuitl. Ya se ixtlamatketl tlen kikichiua ika Nauatl, Otomí, Chichimeko iuan kentsin Matlatsinka.

## tlamachtilistli
Ya momachtijki Inglestlajtoli, francestlajtoli. Iuan naman tekipanoa ipan ueyi kaltlamachtiliztli UNAM ipan Mexijko altepetl.

## Amoxtli
Kipankixtijki sekin amoxtli ken:

**Las áreas dialectales del náhuatl moderno*, ipan 1986.
**El náhuatl de Acaxochitlán*, Hidalgo, ipan 1980.

## Nowkiya xikitta
* Nawatlahtolli

## Amoxmelawalistli


## Sekin tetsonwilistli

Neneuhcāyōtl:Tlakatki ipan 1932
Neneuhcāyōtl:Siwameh
María de Jesús Patricio Martínez

**María de Jesús Patricio Martínez**, so «**Marichuy**», otlacat ipan Tochpan, Xalixco 23 itech metztli diciembre xiuhpan 1963, ce cemitqui ipan Mexihco ipampa Alianza Social.

## Tocayotl
Itoca **María de Jesús Patricio Martínez**, noihqui **Marichuy**.

## Toquiliztequitl


## Occe neihcuiloliztli
Doda

**Dorota Aqualiteja Rabczewska** (1984, Ciechanów, Polonia - ) ītōcā cē poloniatlācatl cuīcani, cuīcapixqui auh pianotini.

## Caquizcopīnalōniliztli
### Yahualtzintli
* 2002: *Virgin*
* 2004: *Bimbo*
* 2005: *Ficca* 
* 2007: *Diamond Bitch* 
* 2011: *The Seven Temptations*
* 2016: *Choni*
* 2019: *Dorota*
* 2022: *Aquaria*

### Cēmani cuīcatl
* 2002 : *To Ty*
* 2002 : *Mam Tylko Ciebie*
* 2003 : *Nie Złość Dody*
* 2004 : *Dżaga*
* 2004 : *Kolejny Raz*
* 2004 : *Nie Zawiedź Mnie*
* 2005 : *Piekarnia*
* 2005 : *Znak Pokoju*
* 2005 : *2 Bajki*
* 2006 : *Szansa*
* 2006 : *Dezyda*
* 2006 : *Opowiem Ci*
* 2006 : *Dla R. (Nieważne dziś jest)*
* 2006 : *Inni Przyjaciele*
* 2007 : *Katharsis*
* 2007 : *To Jest To*
* 2008 : *Nie Daj Się*
* 2009 : *Rany*
* 2009 : *Dziękuję*
* 2010 : *Bad Girls*
* 2011 : *Fuck It*
* 2011 : *XXX*

## Tzonhuiliztli calāmpa
* [doda.net.pl Doda āchcāuhzāzanilli]

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1984
Neneuhcāyōtl:Poloniatlācah cuīcaneh
Neneuhcāyōtl:Poloniatlācah cuīcapixqueh
Stefán Karl Stefánsson

**Stefán Karl Stefánsson** (10 Tlachicōnti, 1975, Hafnarfjörður, Iceland)

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1975
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2018
Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah
Magnús Scheving

[thumb|Scheving, [2011]]
**Magnús Örn Eyjólfsson Scheving** (10 Tlamahtlāccēti, 1964, Borgarnes, Iceland)

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1964
Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah
Danny Jacobs

**Daniel Charles** "**Danny**" **Jacobs, Jr.** (Tlachicōnti 7, 1968, Detroit, Michigan, Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan)

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1968
Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah
Yalitza Aparicio

**Yalitza Aparicio Martínez** (1993 - tlamahtlācōnti 11; Tlachquiyauhco, Huāxyacac, Mēxihco) ītōcā cē mēxihcatl īxiptlayōllācatl.

## Īxiptlayōlcāyōtl
*2018 - *[[Roma (ixiptlayolli)|ROMA]]*

Aparicio, Yalitza
Aparicio, Yalitza
Aparicio, Yalitza
Mahcehualtiliztli

:* Quemmach amihqueh in  motolinianimeh in ihiyotl yehica intech in Tlahtocayotl in Ilhuicatl. 

:* Quemmach amihqueh in tlamatcaneminih, yehica yehhuantin quimocuiliah ipan tetlacahcahuiliztli in tlalticpactli. 

:* Quemmach amihqueh in chocah, yehica yehhuantin yollalilozqueh. 

:* Quemmach amihqueh in itech cateh apizmiquiztli ihuan amiquiztli in tlamelahuacachihualiztli, yehica yehhuantin ixhuitilozqueh. 

:* Quemmach amihqueh in teicnoittanimeh, yehica yehhuantin cahciz teicnoittaliztli. 

:* Quemmach amihqueh in chipahuaqueh in yollohtli, yehica yehhuantin quittazqueh in Teotzin. 

:* Quemmach amihqueh in tequitih ipampa in tlamatcayeliztli, yehica yehhuantin notzalozqueh impilhuan in Teotzin. 

:* Quemmach amihqueh in moyeltianimeh ipampa in tlamelahuacachihualiztli, yehica intech in Tlahtocayotl in Ilhuicatl. 

:* Quemmach huel amehhuantin  in ihcuac amechtlahtolpinauhtizqueh, amechtohtocazqueh ihuan quihtozqueh ica iztlacatiliztli ixquich tlamantli in ahcuallotl anhuicpa nopampa; ca nel no yuh oquintohtocaqueh in achto huehcaittanimeh.

## Tlahtolcaquiliztiloni
Tenerife

**Tenerife** ce tlalhuactli ipan Canarias. Santa Cruz de Tenerife itecuacan ca. 

## No Xiquitta
* Teide
* Tonantzin Candelaria (Canarias Tlātlālhuāctli)
* Pedro de Betancur

## Cequin tlatilantli

* Página del Cabildo Insular de Tenerife
Pantyhose

miniaturadeimagen|296x296px|Tēhuīltic pantyhose

Pantyhose ītōcā cē pitzahuac mezquentli ahnōzō maxtlātl īcā cihuātl. Cē cihuātl tlaquēntīa Pantyhose nēchcapa cihuātlatlātquitl. Pantyhose ahnō mani cē oquichtli. Pantyhose xayācatl cē cihuātl metztzontli īcā cē ītōcā cuetlaxtli.
Ha*Ash

**Ha*Ash** ītōcā cē pop-country tlacuīcaliztli, ōmopēuh īpan 2002 xihuitl Lake Charles, Louisiana, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.

## Cuīcatiani

* Ashley Grace Pérez
* Hanna Nicole Pérez

## Yahualtiliztli

* 2003: Ha*Ash
* 2005: Mundos Opuestos
* 2008: Habitación Doble
* 2011: A Tiempo
* 2014: Primera Fila: Hecho Realidad (Live)
* 2017: 30 de febrero

### Cuīcatl

* 2003: Odio amarte
* 2003: Estés en donde estés
* 2004: Te quedaste
* 2005: Amor a medias
* 2005: Tu mirada en mi
* 2006: Me entrego a ti
* 2006: ¿Qué hago yo?
* 2008: No te quiero nada
* 2008: Lo que yo sé de ti
* 2009: Tu y yo volvemos al amor
* 2011: Impermeable
* 2011: Te dejo en libertad
* 2012: ¿De dónde sacas eso?
* 2012: Todo no fue suficiente
* 2014: Perdón, perdón
* 2015: Lo aprendi de ti
* 2015: Ex de verdad
* 2015: No te quiero nada ft Axel
* 2015: Dos copas de más
* 2016: Sé que te vas
* 2017: 100 años ft Prince Royce
* 2018: No pasa nada
* 2018: Eso no va a suceder
* 2019: ¿Qué me faltó?

## 

*  - Ha*Ash

 

Neneuhcāyōtl:2000s tlacuīcaliztli
Neneuhcāyōtl:Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl tlacuīcaliztli
Amelia Earhart

border|180px|right
**Amelia Mary Earhart** (1897 - 1937) ītōcā tl huēyi tlahcuilōni.

## Nō xiquitta
* Fred Noonan
* Charles Lindbergh
* Howland Island
Earhart, Amelia
Earhart, Amelia
Earhart, Amelia
Natalia Oreiro

**Natalia Oreiro** ītōcā cē cuīcani.

## Huēyicaquizcopīnalōni
* Natalia Oreiro (1998)
* Tu veneno (2000)
* Turmalina (2002)
* Gilda, no me arrepiento de este amor (2015)
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1977
Tlaixiptlayotl

Ce **tlaixiptlayotl** (itech in greciatlahtolli *glýfō*, *γλύφω*, tlacuicuiz nozo tlapatlaximaz) huel machiyotl tlacuicuilli, tlahcuilolli nozo tlapapalhuilli. Izcatqui neixcuiltilli, in machiotl ipan in tlahcuiloliztli mayayotl.

In machiyotl ipan in Huehueh Egipto motenehua *tenahualcaquiliztli*.
Diego Velázquez

**Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (Sevilla, 6 Tlachicuazti 1599-Madrid, Tlachicuēiti 6 1660) ce caxtiltecatl hueyi tlahcuiloh. 

## Tlahtōlcaquiliztilōni


Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1599
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1660
Neneuhcāyōtl:Españoltecah tlahcuilohqueh
Arthur Rimbaud

**Jean-Nicolas-Arthur Rimbaud** (Charleville, 1854- Marseille,  1891) ītōca francitēcah huēyi tlahcuilōni.
## Nō xiquitta
* *Le Soleil Était Encore Chaud* (1866)
* *Poésies* (1869–1873)
* *Soleil et chair* (1870)
* *Le bateau ivre* (1871)
* *Proses Évangeliques* (1872)
* *Une saison en enfer* (1873)
* *Les Illuminations* (1874)
* *Lettres* (1870–1891)

## Toquiliztequitl


Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1854
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1891
Neneuhcāyōtl:Franciatecah amoxtlahcuilohqueh
Alejandra Pizarnik

**Flora Alejandra Pizarnik** (Buenos Aires, 1936- ib., 1972) ītōca argentintecatl huēyi tlahcuilōni. 
## Nō xiquitta
* *La tierra más ajena* (1955)
* *La última inocencia* (1956)
* *Las aventuras perdidas* (1958)
* *Árbol de Diana* (1962)
* *Los trabajos y las noches* (1965)
* *Extracción de la piedra de locura* (1968)
* *El infierno musical* (1971)
* *La condesa sangrienta* (1971)
### Toquiliztequitl


Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1936
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1972
Neneuhcāyōtl:Argentintecah
Rosalía de Castro

thumb|250px|Rosalía de Castro
**Rosalía de Castro** (Santiago de Compostela, 1837 –Padrón, 1885 ) ītōca caxtiltēcatl huēyi tlahcuilōni. 
### Toquiliztequitl


Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1837
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1885
Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah
Puebla huan Morelos tlalolin ipan 2017

thumb|200px|Puebla īhuān Morelos tlālolīniliztli.
In **Puebla huan Morelos tlālolīniliztli**** īpan 2017** ahnōzo **Puebla tlālolīniliztli**, ōcatcah tlālolīniliztli in ōquichīuh īpan in ic mācuīlilhuitl 19 ic chiucnāhui mētztli īpan 13:14:40 nicān cāhuitl (UTC-5), in tlein ōtamachīuh ōctacāyōtl 7.1 Mw. In yōllohticpac tlatēctli 12&nbsp;km in huitztlāntlāpcopa Āxōchiāpan, Morelos, īhuān huehcatlanyōtīca 57&nbsp;km. In tlālolīniliztli zan ōmochīuh mahtlāctli omōme ilhuitica zatepan in Tēcuāntēpec tlālolīniliztli (Mw 8.2)

In tlālolīniliztli ītlaihtlacōliz ōmochīuh īpan in Āltepētl Mēxihco, īpan in tlahtohcāyōtl Morelos, huel miyac Xoxōuhtlān īhuān Āxōchiāpan, īpan Puebla in mixtēcapan in tlahuelmayān Itzohcān īhuān Ātlīxco, nō in yōllohco in Āltepētl Cuetlaxcōāpan īhuān occē āltepētl, īpan in huitztlāmpa Tlaxcallān, in huitztlāmpa Tlahtohcāyōtl Mēxihco īhuān in mictlāmpa Guerrero. 

Neneuhcāyōtl:Tlalolin
Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli ipan Mexico
Luis Cernuda

thumb|100px|Luis Cernuda
** Luis Cernuda Bidón** (Sevilla, Tlachiucnāuhti 21 1902-Altepetl Mexihco, Tlamahtlāccēti 5 1963)  ītōca caxtiltēcatl huēyi tlahcuilōni. 
## Xochicuicayotl
* *Perfil del aire* (1927) 
* *Egloga, Elegía, Oda* (1928)
* *Un río, un amor* (1929)
* *Los placeres prohibidos* (1931)
* *Donde habite el olvido* (1933)
* *Invocaciones a las gracias del mundo* (1935)
* *La realidad y el deseo* (1936)
* *Las nubes* (1943)
* *Como quien espera el alba* (1947)
* *Vivir sin estar viviendo* (1949)
* *Con las horas contadas* (1956)
* *Desolación de la Quimera* (1962)
### Toquiliztequitl


Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1901
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1963
Carolina Coronado

**Victoria Carolina Coronado y Romero de Tejada** (Almendralejo, Tlamahtlācōnti 12 1820 - Lisboa, Tlacēnti 15 1911) ītōca caxtiltēcatl huēyi tlahcuilōni. 

## Oc no xiquitta
* *Alfonso IV de León*
* *El divino Figueroa*
* *La exclaustrada*
* *Un alcalde de monterilla*
* *Luz*
* *El bonete de San Ramón*
* *Poesías* (1843)
* *El cuadro de la Esperanza* (1846)
* *Paquita. La luz del Tajo. Adoración* (1850)
* *Jarilla* (1851)
* *Páginas de un diario.* *Adoración* (1851)
* *El siglo de las Reynas* (1852)
* *La Sigea* (1854)
* *¡No hay nada más triste que el último adiós!* (1859)
* *España y* Napoleón (1861)
* *La rueda de la Desgracia. Manuscrito de un Conde* (1873)
* *A un poeta del porvenir* (1874)
* *Vanidad de vanidades* (1875)
* *Anales del Tajo*. *Lisboa. Descripción en prosa* (1875)

### Toquiliztequitl


Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1820
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1911
Neneuhcāyōtl:Caxtiltecah
Alfonsina Storni

**Alfonsina Storni Martignoni** (Capriasca, Suisse, Tlamācuīlti 29 1892-Mar del Plata, Tlamahtlācti 25, 1938 ītōca argentintecatl huēyi tlahcuilōni. 
## Nō xiquitta
* 1916 - *La inquietud del rosal* 
* 1918 - *El dulce daño*
* 1919 - *Irremediablemente* 
* 1920 - *Languidez* 
* 1925 - *Ocre*
* 1926 - *Poemas de amor* 
* 1934 - *Mundo de siete pozos* 
* 1938 - *Mascarilla y trébol* 
* 1938 - *Antología poética* 
* 1968 - *Poesías completas*

## Toquiliztequitl


 
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1892
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1938
Neneuhcāyōtl:Argentintecah
Javier Sicilia

**Javier Sicilia Zardain** (Altepetl Mexihco, Tlamācuīlti 311956) ītōca mexihcah huēyi tlahcuilōni. 
## Tetlauhtilli
*1990 - Premio Ariel
*1993 - Premio Nacional de Literatura José Fuentes Mares
*2009 - Premio Nacional de Poesía Aguascalientes
*2011 - Global Exchange People's Choice Award
*2011 - Presea Corazón de león
*2011 – Person of the year, Time magazine "
*2012 - XX Premio "Don Sergio Méndez Arceo" 
*2012 - Premio Voz de los Sin Voz
*2017 -Premio Pakal de Oro
*2018 - Reconocimiento Juan Gelman 
## Nō xiquitta
; Xochicuicayotl:
**Permanencia en los puertos* (1982)
**La presencia desierta* (1985)
**Oro* (1990)
**Trinidad* (1992)
**Vigilias* (1994)
**Resurrección* (1995)
**Pascua* (2000)
**Lectio* (2004)
**Tríptico del Desierto* (2009)
**Vestigios* (2013)
; Icpazazanilli:
**El bautista* (1991)
**El reflejo de lo oscuro* F.C.E (1998)
**Viajeros en la noche* (1999)
**A través del silencio* (2002)
**La confesión* (2008)
**El fondo de la noche* (2012)
**El deshabitado* (2016)

## Toquiliztequitl


Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1956
Josefina Pla

**María Josefina Teodora Pla Guerra Galvany** (Lobos, Tlamahtlāccēti 9 1903-Asunción, Tlacēnti 11 1999) ītōca huēyi tlahcuilōni (Caxtillan/Paraguay) 

## Amoxtli
* *El precio de los sueños*, 1934
* *Una Novia para Josevai*, 1950
* *La raíz y la aurora*, 1960
* *Rostros en el agua*, 1965
* *Invención de la muerte*, 1965
* *Satélites oscuros*, 1966
* *El polvo enamorado*, 1968
* *Desnudo día*, 1968
* *Luz negra*, 1975
* *Antología Poética*, 1927—1977
* *Follaje del tiempo*, 1982
* *Tiempo y tiniebla*, 1982
* *Cambiar sueños por sombras*, 1984
* *La nave del olvido*, 1985
* *La llama y la arena*, 1985
* *Los treinta mil ausentes*, 1985
* *De la imposible ausente*, 1996

## Toquiliztequitl


Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1903
Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1999
María Kodama

** María Kodama Schweizer** (Buenos Aires, Tlayēti 10 1937) ītōca argentintecatl huēyi tlahcuilōni. 
## Nō xiquitta
* *Homenaje a Borges*, Lumen (2016)
**Relatos*, Sudamericana (2018)
### Toquiliztequitl


 
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1937
Neneuhcāyōtl:Argentintecah
Mexixquilitl

In **mexixquilitl** ahnozo **mexixin** (*Lepidium virginicum*, caxtillāntlahtōlli: *lentejilla*) cenxiuhtica ahnozo ōnxiuhtica quilitl, īpan in cenyeliztli in Brassicaceae.

## Tlahcuiloliztli
In mexixquilitl itzmolīni Tlahco Ixachitlān īhuān in Antillas. In iuhqui in  *[[Lepidium campestre]]*, in mexixquilitl īneīxcāhuīl īochōlpan in yeh huēl quilmāyeh. In ochōlli molnamiqui cē xolhuāztli. In ochōlpan cah in iztāc tepitōn xōchitl, zatēpan in xoxōuhqui xināchtli. In quilitl īoctacacayo cequi 10 īxquichca 50 cm in huehcapancāyōtl.

In quiyōtl īizhuayo motlāliāni (*sésiles*), cempanteuh tecpateuh īhuān tlapanahuia inic huēyi in ītzintlōcpa.

## Īchān
Miec mīlchīhua īhuān moitta in ohtēnco, in tlaxiuhcāhualpan. Quinequi tlāltelochcui īhuān tōnatiuhyoh.

## Nō xiquitta
*Pelōn mexixquilitl

## Tēnōnōtzaliztli

*HERNÁNDEZ, Francisco. *Rerum Medicarum Novae Hispaniae Thesaurus*. Roma: 1651. (Latintlahtōlli)
*PERDOMO Roldán, Francisco; MONDRAGÓN Pichardo, Juana; VIBRANS, Heike (ed.) 2009. *Malezas de México, Lepidium virginicum L.* Ihcuāc calaquiliztli 15 ic chicuēyi, 2019. Īpan http://www.conabio.gob.mx/malezasdemexico/brassicaceae/lepidium-virginicum/fichas/ficha.htm (Caxtillāntlahtōlli)
*SIMÉON, Rémi. *Diccionario de la lengua náhuatl o mexicana*. Paris: 1885, 17a ed. Siglo Veintiuno. Mēxihco: 2004. (Caxtillāntlahtōlli - Nāhuatlahtōlli)
*UNAM. *Gran Diccionario Náhuatl [en línea]*. Universidad Nacional Autónoma de México, Mēxihco D.F.: 2012. Ihcuāc calaquiliztli 15 ic chicuēyi, 2019. Īpan http://www.gdn.unam.mx/diccionario/consultar/palabra/mexixquilitl (Caxtillāntlahtōlli - Nāhuatlahtōlli)


Neneuhcāyōtl:Brassicaceae
Neneuhcāyōtl:Quilitl
Perumexixquilitl

In **Pelōn mexixquilitl** ahnozo **Pelōn chīlli** (*Tropaeolum majus* caxtillāntlahtōlli: *mastuerzo*, *capuchina*, *pelonchili* ahnozo *pelón*) cenxiuhtica ahnozo cemihcac quilitl, īpan in cenyeliztli in Tropaeolaceae.

## Tlahcuiloliztli

Cenxiuhtica tlalhuātic, āyōyoh īhuān momoyactic quilitl. Oncah miec centlāmantli īca tlatlāuhqui, xopaltic īhuān cōzauhqui xōchitl, in xōchicomatl quipiya mācuilli xochicontlacotonyotl īhuān in īxōchicopil quipiya mācuilli ahmo īpoh xōchiahmatlapalli. In īxōchiyo īhuān in īizhuayo quimati cococ iuhqui in ātezquilitl.

In Pelōn mexixquilitl itzmolīni Ixachitlān Huitztlāmpa. Cah tlehcōni ahnozo mahmānehnemini quilitl. In īizhuayo ca achiyahualtic, īoctacayo 3 īxquichca 10 cm. In īquiyōyo huel cuauhtic īxquichca miec octacayōtl īhuān huel quiyōyoh.

## Nō xiquitta
*Mexixquilitl

## Tēnōnōtzaliztli

*HERNÁNDEZ, Francisco. *Rerum Medicarum Novae Hispaniae Thesaurus*. 2a Ed. Roma: Vitale Mascardi. 1651. (Latintlahtōlli)
*HANAN Alipi, Ana María; MONDRAGÓN Pichardo, Juana; VIBRANS, Heike (ed.) 2009. *Malezas de México, Tropaeolum majus* Ihcuāc calaquiliztli 16 ic chicuēyi, 2019. Īpan http://www.conabio.gob.mx/malezasdemexico/tropaeolaceae/tropaeolum-majus/fichas/ficha.htm (Caxtillāntlahtōlli)
*UNAM. *Gran Diccionario Náhuatl [en línea]*. Universidad Nacional Autónoma de México, Mēxihco D.F.: 2012. Ihcuāc calaquiliztli 15 ic chicuēyi, 2019. Īpan http://www.gdn.unam.mx/termino/search/queryCreiterio/pelonchilli (Caxtillāntlahtōlli - Nāhuatlahtōlli)


Neneuhcāyōtl:Yolizmatiliztli
Etsatl

Etsatl: Avispa

Ej. Ne etsatl tlawel chikawak nechkwahki. 

Altepetl. 

Etsatlan. 

Neneuhcāyōtl:Tlapiyalmeh
Henrik Petersson

**Henrik Petersson** (Nahui mētztli 6, 1973) ītōcā suecitēcatl amoxicuilo, auh itēmachticāti tlapōhualmatiliztli. Tlacatia īpan Uppsala, Suecia. Teguitini īpan in escuela iHvitfeldtska desde 2010. Axan nactia īpan Mölndal.

## Īxiptlayōlcāyōtl

* 2013 *[[Problemlösningens grunder]]* 
* 2017 *[[Undersökande matematik]]*
* 2019 *[[Avancera I]]* (xitlayacanquetzatin cē)
* 2019 *[[Avancera II]]* (xitlayacanquetzatin ōme)

## Tlahtōlcaquiliztilōni

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1973
Frank Caeti

**Franklin** "**Frank**" **Caeti** (Tlachicuēiti 11, 1973, Chicago, Illinois, Tlacetililli Tlahtohcayotl Ixachitlan)

Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1973
Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah