open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اشکانیون

**اشکانیون** یا **پارت‌های شاهنشاهی** اتا باستانی حکومت بینه که ۴۷۱ سال آسیایِ غرب ره داشتنه. وشون اتا ایرانی‌تبار سلسله بینه که پارت منطقه جه هرستا بینه. 
سده سوم پیش از میلاد، وشون شه هتاز-بتاز ره آغاز هاکردنه: اَرشَک اتا قبیله پَرنی نوم ره رهبری کرده که داهان دله دَوینه و مازرون دریایِ شرق (اونجه که اسا ترکمنستون بنه شنه) دئینه. ارشک شه قبیله همراهی پارت ره حمله هاکرده و بئیته که اسا خراسون منطقه وَری کفنه. اونجه پارتی‌ها جه یک‌پشت بَینه که یونانی‌هایِ فرمونروایی ره بنه هِکشن و ارشک شه‌خِد ره هخامنشیون ِزک‌زا معرفی هاکرده. اشکانیون و سلوکیون (یونانی دولت) هکش-دکش داشتنه تا این‌که گت مهرداد یکم (۱۷۱–۱۳۸ پ. م) موفق بیّه ماد و بین النهرین ره بَیره و وشون ِسامون زمونی که گت مهرداد دوم حکومت کرده، شه ویشترین گتی جه برسی‌یه و رود فرات تا هندوکش و قفقاز تا پارس دریامونا ره شه درون گیته. اشکانیون ات‌که بگذشته په، شه نیشتگا ره غرب وَری دکش هاکردنه. وشون اوائل سلوکیون و سکاها جه جنگ داشتنه ولی دمبال‌ته، ارمنستون سلطنت و روم امپراتوری وشونِ رقیب بیینه.

اشکانیونِ ملک جه ابریشم جاده گذر کرده که چین و روم ره وصل داشته. اشکانیون فرهنگی که یونانی‌ها بیارد بینه جه تأثیر بیتنه و هلنیسم وشون ِبموندست آثار دله میّن هسته ولی اتی ایرانی فرهنگ ره هم از نو رشد هدانه. اشکانیونِ حاکم «شاهنشاه» یعنن «شاهونِ شاه» بی‌یه. ممکلت دله هر منطقه شه سر شاه داشته و پی‌یر-به-پسر حکومت وشون دله ارث رسی‌یه و این پچیکِ «شاه»ون اتا گت‌تر «شاهنشاه» ره برسمیت اشناسینه. اشکانیون گدر ایالاتِ قدرت زیاد بی‌یه و اشراف شه وسّه خله قِد داشتنه. اشکانیون دوره جه متن و کتابی باقی نموندسته و فقط سکه‌ها، کتیفه‌ئون و هنری آثار موندستگار بینه. وشونِ تاریخ ره غربی تاریخ‌نویسون ِآسنی جه اِشناسمبی.

## منابع
ابن مسکویه

**ابن مسکویه** اتا نویسنده بی‌یه که آل بویه وسه کار کرده و وشون جه مزد گیته. ونه «*[[تجارب الامم و تعاقب الهمم]]*» ِکتاب تاریخی مسائل وسّه خله فایده دارنه. این کتاب دله تاریخ ره آسنی دستوری تعریف کنده و نمو به‌ترتیب اتفاقات ره باوّه و داستان واری پیشه گیرنه و پیش شونه.

## منابع
* مهرآبادی، میترا. تاریخ سلسله زیاری. 2-3.

رج:تاریخدونون
ارشک اول

**ارشک اول** یا **آرشاک** (𐭀𐭓𐭔𐭊) اتا پارتی شاه بی‌یه که  ۲۴۷ تا ۲۱۱ پ‌م حکومت داشته و اشکانیون سلسله ره بساته. ارشک اتا قبیله‌یِ رهبر بی‌یه که داهان منطقه دله دَینه و اونجه جه لشکر بکشی‌یه و خراسون که اون‌گدر ونه نوم پارت بی‌یه، ره بیته. ارشک موفق بیّه که شه سامون جه سلوکیون ِحمله جلو دفاع هاکنه و وشون ره شکست هاده. ارشک وسّه ونه بمردن په، خله احترام یشتنه و وه ره «مملکتِ پی‌یر» خوندستنه و بعدی شاهون شه لقب ره ارشک گتنه (مثلاً ارشک دوم، سوم، چاروم الی آخر...). 

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
تیرداد اول

**تیرداد اول** یا **تیریدادتس** (𐭕𐭉𐭓𐭉𐭃𐭕) اتا شخصیت بی‌یه که یونانی منابع گتنه اشکانیون ِدومین شاه بی‌یه و ٢۴۶ پیش از میلاد، ارشک اول ِجا هنیشته ولی اسا مورخون گنّه که این شخصیت تاریخ جه نخرنه و احتمالاً خیالی شخصیت هسته.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ارشک دوم

**ارشک دوم** یا **آرشاک دوم** (𐭀𐭓𐭔𐭊) اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که شه پی‌یر، ارشک اول، جاسر هنیشته و ۲۱۱ تا ۱۹۱ پ‌م حکومت داشته.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
مهرداد اول

**مهرداد اول** یا **میهْرَدات** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که  ۱۷۱ تا ۱۳۲ پ‌م حکومت داشته. وه حکومت ره شه گت‌ته برار جه ارث بیته و ونه دوره بی‌یه که ایران و بین‌النهرین حکومت دکته اشکانی‌شون دست. مهرداد اولین کسی بی‌یه که شه ره شاهنشاه نوم هدا و این سلسله ره اتا امپراتوری بدل هاکرده.

## دپیته چرخه‎تو
* اوکراید اول
## منابع

رج:اشکانیون شاهون
فرهاد دوم

**فرهاد دوم** یا **فَرهات دوم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که ۱۳۲  تا  ۱۲۷ پ‌م حکومت داشته. وه اوائل که شه پی‌یرِ جا هنیشته، خله وچه‌سال بی‌یه و همینسه ونه مار، ملکه رینو، حکومت کرده تا وه گت بیّه. 

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
اردوان اول

**اردوان اول** یا **آرتابانوس** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود ۱۲۷  تا ۱۲۴ پ‌م حکومت داشته. وه فریاپت ِات‌دیگه ریکا بی‌یه که شه برار-زا جا ره بیته؛ ونه برار-زا، فرهاد دوم ره جنگ دله سکاها بکوشت بینه و اردوان مجبور بی‌یه که ترک‌تبارون و سکاها جه جنگ هاکنه. منابع اختلاف نظر دارنه که اردوان و ونه جانشین‌ها واقعاً حکومت داشتنه یا نا؟ چون یونانی-رومی منابع وشون نوم ره نیاردنه و فقط مهرداد اول په، مهرداد دوم ره نوم وَرنه. ولی سکه‌ها سراق دِنّه که سه نفر دیگر هم این میونه شاهی هاکرد بینه و اردوان اولِ جانشین، اردوان دوم هسته.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
مهرداد دوم

**مهرداد دوم** یا **میهْرَدات** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدوداً ۱۲۴ تا ۹۱ پ‌م حکومت داشته. دقیقاً میّن نی‌یه که وه مهرداد اول جانشین بی‌یه و فریاپت ریکا هسته یا این‌که اردوان اول ریکا بی‌یه و چنتا شاه دیگر پیش از وه دیینه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
گودرز اول

**گودرز اول** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدوداً ۹۵ تا ۹۰ پ‌م حکومت داشته. منابع خله اختلاف دارنه که گودرز حکومت چتی بی‌یه و وه اصلاً دیّه یا نا؟ احتمالاً زمونی که مهرداد دوم حکومت داشته، گودرز بابـِل دله شورش هاکرده و شه ره شاهنشاه نوم هدا ولی ونه حکومت ره دیگرون برسمیت نشناسینه و ارد اول ونه تش ره دخاسنی‌یه. 

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ارد اول

**ارد اول** یا **اُرود** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدوداً ۹۰ تا ۸۰ پ‌م حکومت داشته. این دوره خله هتاز-بتاز بی‌یه و منابع هم خله اختلاف نظر دارنه که چچی بئی بی‌یه. میّن نی‌یه که ارد اول و گودرز اول و مهرداد دوم ِنسبت چی بی‌یه و فقط وشون ِسکه‌هایِ عکس سر جه حدس‌هایی زندنه. 

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
فریاپت

**فریاپت** یا **فْریاپَت** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که ۱۹۱  تا ۱۷۶  پ‌م حکومت داشته. به نظر إنه که فریاپت حکومت ره مستقیماً ارشک دوم جه دست هایته و اونتا یا وچه نداشته یا فریاپت ونه وچه جه لایق‌ته بی‌یه. اونتی که تاریخی اسناد سراق دِنّه، فریاپت اَی بمو، ارشک دومِ نوه ره شه جاسر هنیشنی‌یه ولی اینتا شاهِ نوم ره کتابون نیاردنه و ونه اسم میّن نی‌یه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
سیناتروک

**سیناتروک** یا **سَنَتْروک** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال‌های دهه ۹۰ الی دهه ۷۰ پیش‌ازمیلاد حکومت داشته. این دوره جه منابع خله کم گپ زنّه و همینسه میّن نی‌یه چه اتفاقاتی دکته. وه یا فریاپت ریکا بی‌یه یا مهرداد اول وچه بی‌یه. ونه ریکا فرهاد سوم هسته که ونه جا هنیشته.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
فرهاد سوم

**فرهاد سوم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدوداً ۷۰ تا ۵۷ پ‌م حکومت داشته.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
فرهاد اول

**فرهاد اول** یا **فَرْهات** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که ۱۷۶ تا ۱۷۱ پ‌م حکومت داشته. فرهاد، فریاپت ِگتِ وچه بی‌یه. ونه حکومت کِتا بی‌یه و ونه جا، ونه خوردته برار (مهرداد اول) حکومت برسی‌یه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
مهرداد سوم

**مهرداد سوم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که ونه سکه‌ها سراق دنه که حدوداً ۸۷ تا ۸۰ پ‌م حکومت داشته ولی ونه نوم ره هیچ منبعی نیارده و ونه وجود سر شک دارنه. 

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
مهرداد چاروم

**مهرداد چاروم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدوداً ۵۷ تا  ۵۴ پ‌م حکومت داشته. وه شه پی‌یر، فرهاد سوم، ره بکوشته تا قدرت بَیره و شاه بوو.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ارد دوم

**ارد دوم** یا **اورود دوم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدوداً ۵۷ تا ۳۸ پ‌م حکومت داشته. ارد کومِک هاکرده که ونه برار، مهرداد چاروم بتونه وشونِ پی‌یر، فرهاد سوم، ره بکوشه ولی اَی شه برار جه هم رحم نکرده و وه ره هم بکوشته تا شه شاه بیّه. ونه جانشین پاکور اول بی‌یه که خله میّن نی‌یه سلطنتِ هم‌باز بی‌یه یا دکّل یاغی بی‌یه و شورش‌کری هاکرده؟

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
پاکور اول

**پاکور اول** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدوداً سال ۳۹ پ‌م حکومت داشته. ونجه اطلاعات زیادی ندارمی و احتمالاً ارد دوم ریکا بی‌یه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
موزا

**موزا** اتا اشکانی ملکه بی‌یه که حدوداً سال دوم پیش از میلاد تا  سال چاروم میلادی، شه ریکا همراهی (فرهاد پنجم جه) حکومت داشته. وه پیش از این، اتا رومی کنیز بی‌یه که فرهاد چاروم وه ره بَوِرده. موزا تنها زنی هسته که اشکانیون گدر حکومت هاکرده.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
فرهاد پنجم

**فرهاد پنجم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدوداً ۲ پ.م تا ۴ میلادی حکومت داشته و ونه مار، موزا، وه ره حکومت دله همراهی کرده. عیسی مسیح این گدر دنیا بمو.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ارد سوم

**ارد سوم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال شیشم میلادی حکومت داشته. ونه تبار مشخص نی‌یه و تاریخ‌شناسون احتمال دنّه که وقتی فرهاد پنجم بمرده، ات‌گال کشورِ گت‌گتون وه ره شاهی سر بی‌یشتنه و اَی شه وه ره بکوشتنه. تورج دریایی گنه که احتمالاً وه فرهاد چاروم ِاتی ریکا بی‌بو.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ونن اول

**ونن اول** یا **ونون** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال هشتم تا دوازدهم میلادی حکومت داشته و فرهاد چاروم ریکا بی‌یه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
فرهاد چاروم

**فرهاد چاروم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدوداً ۳۸ تا ۲ پ‌م حکومت داشته. وه شه پی‌یر، ارد دوم، جا هنیشته و همون اول بمو شه گردِ برارون ره بکوشته که سلطنت وسّه رقیب نداره. با اینچنین، تیرداد که ونه تبار ره دقیق ندومبی، سلطنت وسّه ادعا هاکرده و اشراف وه ره تن بمونه و فرهاد ره شکست هدانه ولی ای فرهاد شه قدرت ره پس هایته. نهایتاً فرهاد پنجم که ونه ریکا بی‌یه، به حکومت برسی‌یه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
تیرداد دوم

**تیرداد دوم** اتا اشکانیون شاهنشاهیِ مدعی بی‌یه که حدوداً ۲۹ تا ۲۷ پ‌م علیه فرهاد چاروم جنگ راه دمبدا و وه ره تبعید هاکرده ولی آخرسر فرهاد موفق بیّه که ونه فتنه ره دخاسنه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
اردوان دوم

**اردوان دوم** که اتی منابع دله **اردوان سوم** هم بشمارست وونه، اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال دوازدهم میلادی قدرت برسی‌یه و تا ۳۸ یا ۴۱ میلادی حکومت داشته. زمونی که ونون اول (بهنام) حکومت برسی‌یه، مهستان میلس تصمیم بیتنه که وه ره شاهی سر جه بیرن چون روم دله گت بئی بی‌یه و رومی‌ها دستوری بی‌یه. ونون فرار هاکرده و بورده ارمنستون ولی اردوان که ونه جا ره بئیت بی‌یه، ونه دمبال سر بورده و وه ره روم طرفی کیش هدا. این گدر روم امپراتور شه لشکر ره ارمنستون بیتن وسّه آماده هاکرده و جنگ دله اردوان ره شکست هدانه. اردوان حکومت جه کناره بورده و تیرداد سوم ونه جا ره بیته ولی اردوان بی‌کار ننیشته و بورده گرگان دله شه وسّه طرفدار جمع هاکرده و تیسفون ره لشکر بکشی‌یه. این گدر رومی‌ها خاستنه دِباره جنگ دکفن که شه سامون ره ویشته هاکنن و اردوان وشون جه گپ بزو و ارمنستون ره هدا روم ره. مهستانِ مِیلس قبول نکرده و باته اردوان عرضه ندارنه و همینسه اتی شاه ره انتخاب هاکردنه که ونه جا ره بَیره. اردوان اَی شورش هاکرده ولی کشور دله جنگ بیّه و این وضع تا سال‌ها دمباله پیدا هاکرده.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
گودرز دوم

**گودرز دوم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال ۴۰ تا ۵۱ میلادی حکومت داشته. وه اوائل فقط هیرکانیایِ حاکم بی‌یه ولی شه برارِ بمردن په، امپراتوریِ حاکم بیّه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ولاش اول

**ولاش اول** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال ۵۰ یا ۵۱ میلادی شاه بیّه و تا ۷۷ الی ۷۹ حکومت داشته. وه یا ونون دوم وچه بی‌یه، یا اردوان دوم ریکا بی‌یه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
وردان دوم

**وردان دوم اشکانی** اتا اشکانی شازده بی‌یه که حدود سال ۵۵ تا ۵۸ میلادی سلطنت ره مدعی بیّه و سلوکیه دله شورش راه دمبدا.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ولاش دوم

**ولاش دوم** اتا اشکانی شازده بی‌یه که حدود ۷۷ تا ۸۰ میلادی شه برار، پاکور دوم، جه شورش هاکرده. ونجه فقط سکه پشتی اطلاعات دارمی و شاید اصلاً چنین آدمی دنی بی بوئه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
پاکور دوم

**پاکور دوم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه. وه زمونی که ولاش اول هنتا حکومت داشته، شه پی‌یرِ سلطنت دله هم‌باز بی‌یه. سال ۷۸ میلادی شه امپراتوریِ شاهنشاه بیّه و میون سال‌های ۱۰۵ تا ۱۲۰ میلادی بی‌یه که بمرده.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
اردوان چاروم

**اردوان چاروم** که بعضی منابع وه ره **اردوان سوم** هم بشمارستنه، اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که دهه‌ی هشتاد میلادی حکومت داشته. وه ولاش اول ریکا یا برار وسته بوئه. احتمالاً پاکور دوم حکومت گدر شورش هاکرده.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ولاش سوم

**ولاش سوم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال ۱۰۵ تا ۱۴۷ میلادی حکومت داشته.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
خسرو اول اشکانی

**خسرو اول اشکانی** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه. زمونی که ولاش سوم حکومت شروع بیّه، خسرو مدعی بیّه و امپراتوریِ غربی شهرون ره بَیته و ۱۰۹ تا ۱۲۹ میلادی سیوا حکومت کرده ولی رومی‌ها موقعیت ره استفاده هاکردنه و ایران ره حمله هاکردنه و خسرو ره شکست هدانه. ات‌گال بگذشته، خسرو ای بعضی مناطق ره بیته و باته من شاهمه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
پارتاماسپت

**پارتاماسپت** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال ۱۱۶میلادی چن صوه حکومت داشته. وه خسرو اول اشکانی ریکا بی‌یه که روم امپراتوری جه ساخت-پاخت هاکرده و وقتی خسرو جنگ دله شکست بخرده، رومی‌ها وه ره حکومت سر هنیشنینه ولی وه نتونسته شه ره قائم داره و خسرو وه ره شکست هدا و اخراج هاکرده.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
سیناتروک دوم

**سنتروک دوم** اتا اشکانی شازده بی‌یه که حدود سال ۱۱۶میلادی، شه پی‌یر (خسرو) ره کومِک هاکرده که پارتاماسپت ره شکست هادن. اتا منبع وه ره سلطنت دله هم‌باز دونده و ونجه اتی مشکوک سکه هم دره.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
مهرداد پنجم

**مهرداد پنجم** اتا اشکانی شازده بی‌یه که حدود ۱۲۹ تا ۱۴۰ میلادی حکومت مدعی بی‌یه و شورش هاکرده.

وه پاکور دوم ریکا بی‌یه که علیه ولاش سوم شورش راه دمبدا. اتی نظریه هم دره که گنه وه شه ریکا، سیناتروک دوم، همراکِت علیه پارتاماسپت جنگ دکتنه و سال ۱۱۶/۱۱۷ میلادی حکومت ره غصب هاکردنه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ولاش چاروم

**ولاش چاروم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که مهرداد پنجم ِریکا و جانشین بی‌یه. وه زمونی که ولاش سوم بمرده په، اشکانیونِ حکومت ره کامل شه دست بیته و ۱۴۷ تا ۱۹۱ میلادی، حکومت داشته.

## دپیته چرخه‌تو
* مارکوس اورلیوس

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
خسرو دوم اشکانی

**خسرو دوم اشکانی** اتا اشکانی شازده بی‌یه که حدود سال ۱۹۰ میلادی جه شورش هاکرده و پارت منطقه ره شه دست بیته و ولاش چاروم و ولاش پنجم، که بین‌النهرین دله دینه، ره برسمیت نشناسی‌یه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ولاش پنجم

**ولاش پنجم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال ۱۹۱ تا ۲۰۸ میلادی حکومت داشته و ولاش چاروم جانشین بی‌یه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
ولاش شیشم

**ولاش شیشم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال ۲۰۸ تا ۲۲۲ یا ۲۲۸ میلادی حکومت داشته. وه ولاش پنجم ریکا بی‌یه که شه برار، اردوان پنجم جه جنگ دکته و بنظر اِنه که ویشتر جنگ دله هم بباخته و تا سال ۲۱۶ اردوان مملکت ره صاحاب بئی بی‌یه ولی تا ۲۲۸ میلادی ولاش شیشم هنتا بعضی مناطق ره داشته که اونجاهان شه نوم سکه زوئه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
اردوان پنجم

**اردوان پنجم** اتا اشکانی شازده بی‌یه که شه برار، بلاش شیشم جه حکومت سر جنگ داشته و ۲۱۶ تا ۲۲۴ میلادی، اشکانیونِ آخرین شاهنشاه بی‌یه. اردشیر بابکان اتا جنگ دله اردوان ره شکست هدا و ساسانیون سلسله ره بساته.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
مهدی کارگر

**مهدی کارگر خنار** مازرونی خونش‌کر هسته که مازرونی موسیقی سنتی سبک جه خوندنه. وه واسکس، شاهی آدم هسته و زمونی که اتا تلویزونِ استعدادیابی برنومه دله شرکت هاکرده، معروف بیّه. ونه نمونه آهنگون جه «مرد چپون»، «وطن»، «ییلاق»، «قلندر غریبم»، «صنم» و… هستنه. 

## منابع

رج:مازرون مردی خونش‌کرون
رج:قائمشهر گت آدمون
رج:زننه آدمون
تیرداد سوم

**تیرداد سوم** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال ۳۵ و ۳۶ میلادی حکومت داشته. وه ره مهستان میلس انتخاب هاکرد بینه که اردوان دوم جا ره بَیره ولی وه موفق نیّه که شه شاهنشاهی ره قائم داره و اردوان وه ره کنار دینگو. تیرداد سوم جه هیچ سکه‌ای پیدا نیّه.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
وردان اول اشکانی

**وردان اول** اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود سال ۴۰ تا ۴۷ میلادی حکومت داشته. وردان و گودرز دِتا برار بینه که اردوان دوم بمرده په، جنگ دکتنه و آخر تصمیم بیّه که وردان جانشین بووشه و گودرز فقط هیرکانیا (تبرستون و گرگان) ره بَیره ولی ات‌گال بگذشته، وردان ره یواشکی بکوشتنه و گودرز ونه جا ره بیته.

## منابع

رج:اشکانیون شاهون
اردشیر پاپکان

**اردشیر پاپکان** ساسانیون نخستین شاهنشاه و بنیانگذار بی‌یه که سال‌های ۲۲۴ تا ۲۴۲ میلادی، ئیرون‌شهر سر فرمانروایی کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و ونه تبار فارس ناحیه دله دئینه. اردشیر زمونی قدرت بیته که اردوان پنجم، اشکانیون ِشاه، ره جنگ دله شکست هدا و دیگر جاهون ره هم اتا-اتا شه سامون دله بیارده. 

اتا *[[تنسر نومه]]* وجود دارنه که اتا زرتشتی ملّا تبرستون ِگشنسپ شاه وسّه راهی هاکرد بی‌یه و این نومه دله توضیح دِنه که اردشیر شاهونِ رگ-ریشه جه هسته و حکومت وسّه لایق هسته. تبرستونِ شاه هم اینتی راقاضی کفنه که ونه حکومت ره تابع بوئه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
بهرام اول

**بهرام یکوم** ساسانیون ِچارومین شاهنشاه بی‌یه که ژوئن ۲۷۱ جه تا سپتامبر ۲۷۴ میلادی، ئیرون‌شهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و هرمز اول ِبرار بی‌یه. بهرام، خله مانی و ونه په‌روون ره آزار رسندی‌یه و ونه مرگِ باعث-بانی هم بیّه. وه آخرسر ناخِشی بَیته و مریضی جه بمرده.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
شاهپور اول

**شاهپور یکوم یا گتِ شاهپور یکوم،** ساسانیون ِدومین شاهنشاه بی‌یه که ۱۲ آوریل ۲۴۰ جه تا مه ۲۷۰ میلادی، ئیرون‌شهر سر شاهون‌شاهی کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و اردشیر پابکان ریکا بی‌یه. شاهپور سه‌تا رومی امپراتور ره جنگ دله شکست هادا و ونه عُمر سَر بیّه په، پیری جه بمرده.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
هرمز اول

**هرمز یکوم** ساسانیون ِدومین شاهنشاه بی‌یه که مه ۲۷۰ جه تا ژوئن ۲۷۱ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و شاهپور یکوم ِریکا بی‌یه و فقط یک سال پادشاهی هاکرده.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
بهرام دوم

**بهرام دوم** ساسانیون پنجمین شاهنشاه بی‌یه که سال‌های ۲۷۶ تا ۲۹۳ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و بهرام اول ِریکا بی‌یه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
بهرام سوم

**بهرام سوم** ساسانیون ِشیشمین شاهنشاه بی‌یه که سال ۲۹۳ میلادی، یک‌سال جه هم کمتر، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و بهرام دوم ِریکا بی‌یه. ونه عامی (عمو)، نرسی، شورش هاکرده تا شاه بیّه و احتمالاً وه ره بکوشته.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
آذرنرسی

**آذرنرسه** یا **آذرنرسی** ساسانیون نهمین شاهنشاه بی‌یه که سال ۳۰۹ میلادی، چن ماه وسّه، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و هرمز دوم ِریکا و جانشین بی‌یه که ساسانی اشراف وه ره شاهی ِتخت سر جه جیر بکشینه چون گتنه که مردم ره ظلم کرده.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
شاپور دوم

**شاپور دوم** یا **گتِ شاپور دوم**، ساسانیون دهمین شاهون‌شاء بی‌یه که ۳۰۹ تا ۳۷۹ میلادی، هفتاد سال، ئیرون-شهر سر شاهون‌شائی کرده.

وه ساسان خاندان جه بی‌یه و هرمز دوم ِریکا بی‌یه. زمونی که ونه برار، آذرنرسی، ره اشراف کنار دینگونه، شاپور هنتا شه مارِ اشکم دله دیّه ولی اشراف ونه حکومت ره پیش از این که دنیا بئه، قبول هاکردنه و وه شاه دنیا بمو. همینسه ونه حکومتِ دوره خله طولانی هسته.

شاپور زمونی که شونزده ساله بی‌یه، عربونی که جنوب جه ایرانشهر ره یورش هاکرد بینه ره دَرهاکرده و «ذوالاکتاف» لقب بیته. ونه دوره ساسانیون شه ویشترین قِد و نیرو ره پیدا هاکردنه. وه زرتشتی دین ره خله مقید بی‌یه و اوستایِ کتاب ره دستور هدا که کامل هاکردنه. ونه حکومت گدر کسی حق ناشته زرتشتِ دین جه دگارده و مسیحیت جه خله بد داشته. ونه نوم یهودیت کتاب دله بمو و ظارا یهود جه خوب بی‌یه. ونجه خله کتیفه‌ئون و آثار هم بمونسته.

شاپور کوشان و ارمنستون ره بیته و شرقِ عشایری قبایل ره عقب اینگو و روم امپراتوری جه هم جنگ دکته. اولین کش رومی‌ها ره بین النهرین وَری شکست هدا و وشون ره دمبال هاکرده ولی تا نصیبین ویشته نتونسته پیش بوره و اون شهرِ قلاع پشت بمونسته. سال ۳۵۸ دومین کش روم ره حمله هاکرده و این جنگ خله طول بکشی‌یه و رومی‌ها این‌صوه تا تیسفون پیش بمونه ولی شاپور وشون ره شکست هدا و سال ۳۶۳ میلادی جنگ، ایرانِ پیروزی جه تموم بیّه و اینتی ارمنستون، نصیبین، شنگال، قفقاز و... دکته ایرانیون دست.

## منابع
*
*Daryaee, Touraj (July 20, 2009). "SHAPUR II". Encyclopædia Iranica. Retrieved 7 May 2014.

رج:ساسانیون شاهون
نرسی

**نَرْسِی** ساسانیون هفتمین شاهون‌شاء بی‌یه که ۲۹۳ تا ۳۰۳ میلادی، ئیرون‌شهر سر شاهون‌شائی کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و شاپور یکمِ ریکا بی‌یه که بهرام سوم جا ره بیته.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
هرمز دوم

**هرمز دوم** ساسانیون هشتمین شاهون‌شاء بی‌یه که ۳۰۳ تا ۳۰۹ میلادی، ئیرون-شهر سر شاهون‌شائی کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و نرسِی ریکا بی‌یه که ونه پی‌یر شاهون‌شائی جه کنار بکشی‌یه تا وه شاء بوو.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
بهرام چاروم

**بهرام چاروم** ساسانیون سیزهمین شاهنشاه بی‌یه که ۳۸۸ تا ۳۹۹ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و شاپور سوم ِریکا و جانشین بی‌یه. 

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
اردشیر دوم ساسانی

**اردشیر دوم ساسانی** ساسانیون یازدهمین شاهون‌شاء بی‌یه که ۳۷۹ تا ۳۸۳  میلادی، ئیرون‌شهر سر پادشائی هاکرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و شاپور دوم برار و جانشین بیّه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
شاپور سوم

**شاپور سوم** ساسانیون دوازدهمین شاهنشاه بی‌یه که ۳۸۳ تا ۳۸۸ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و شاپور دوم ِریکا بی‌یه که شه عامی، اردشیر ِجانشین بیّه. ونه گدر ایران و روم امپراتوری اتا نو پیمون‌نومه بنویشتنه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
یزدگرد اول

**یزدگرد یکم** ساسانیون ِچاردهمین شاهنشاه بی‌یه که ۳۹۹ تا ۴۲۰ میلادی، ئیرون-شهر سر فرمانروایی کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و بهرام چاروم ِبرار و جانشین بی‌یه. 

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
وهروم گور

**وَهروم پنجم** (به پارسی میونه: 𐭥𐭫𐭧𐭫𐭠𐭭) مشور به **وَهروم گور**، ساسانیون پونزهمین شاهنشاه بی‌یه که  ۴۲۰ تا ۴۳۸ میلادی، ئیرون‌شهر سر شائی هاکرده.

وه ساسان خاندان جه بی‌یه و یزدگرد اول ریکا بی‌یه. بهرام ره اتا عربی دولتِ حاکم، که ونه نوم منذر بن نعمان بی‌یه، گت هاکرده و زمونی که ونه پی‌یر بمرده، منذر جه سرباز بیته که بئه تیسفون و خسرو زورستان که خاسته حکومت ره صاحاب بوو ره کنار بزنه و شه حکومت ره دست هایره.

وهرام همون اولین سال که شاه بیّه، بیزانس جه جنگ دکته چون ایران دله مسیحیت ممنوع بی‌یه و رومی‌ها اینتا دین ره شه رسمی مذهب هاکرد بینه. این جنگ خله طول بکشی‌یه و هیچ‌کمین نتونستنه شه حریف ره شکست هادن. همینسه دِ کَش صلح‌نومه بنویشتنه. دیلم مردم این صلح جه نارضا بینه و شورش هاکردنه که وهرام وشون ره سرکوب هاکرده. وهرام هپتالیون و هند و ارمنستون دله هم جنگ‌هایی داشته.

بهرام خله فارسی زوون ِادبیات دله بشناسی شاه هسته. ونه لقب که إشکار هاکردن وسّه بیته، «بهرام گور» هسته. گننه که وهرام ره آخرسر اتا گورخر بکوشته. نظامی اتا شه کتاب ره ونه خَوِری بنویشته که *[[هفت پیکر]]* هسته.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
پیروز اول

**پیروز یکوم** ساسانیون هیژدهمین شاهنشاه بی‌یه که ۴۵۹ تا ۴۸۴ میلادی، ئیرون‌شهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و شه برار، هرمز سوم ره اشرافِ پشتی جه کنار بزو تا قدرت جه برسه. اتی برار دیگه، ولاش، اَی بمو ونه جا ره بیته. پیروزِ وچون هم پادیشائی بیتن وسّه درگیری پیدا هاکردنه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
ولاش (ساسانی)

**ولاش** ساسانیون اتا شاهنشاه بی‌یه که ۴۸۴ تا ۴۸۸ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و زمونی که ونه برار، پیروز یکوم، جنگ دله بمرده، ونه جا ره بیته. پیروزِ دِتا ریکا شورش هاکردنه و ولاش اولی، زریه، ره بکوشته و دومی، قباد یکوم، وه ره مزراب دینگو و مجبور بیّه که هپتالیون جه کومِک بَیره که قباد ره شکست هاده ولی آخرسر قباد ونه جا ره بیته.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
قباد اول

**قُباد اول** ساسانیونِ بیستمین شاهون‌شاه بی‌یه که دِ کش به شاهی برسی‌یه؛ نخستین کَش ۴۸۸ تا ۴۹۶ میلادی و این‌صوه ۴۹۹ تا ۵۳۱ میلادی. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و شه عامی، ولاش، جه جنگ داشته و این میون هپتالیون که ئیرون‌شهر همسایه بینه، وشون جنگِ سر تش اینگونه. کوادِ شاهون‌شائی گدر، ونه برار جاماسپ هم شورش هاکرده و ات‌گال ونه جا ره بئیت بی‌یه که کواد وه ره درهاکرده و تبعید برسنی‌یه.

## مازرون سر تاثیر
قباد اولین دور ۴۸۸ میلادی سال بحکومت برسی‌یه ولی شه برارون جه مشکل دکته و ونه اتی برار، جاماسپ، ات‌گال قد بیته ولی نهایتاً جاماسپ فرار هکرد بمو گیلان دله و گاوباریون رگ-ریشه ره بساته. 

قباد دباره حدود ۴۹۸ حکومت ره پس بیته و این گدر مزدک پیغمبری دوره پیش بمو که قباد ونه گپ ره بیته و زرتشتی ملائون چش‌زله ره وا هدا. قباد گت‌ته ریکا، کیوس، هم مزدکی بیه ولی قباد نظر دگرسته و همینسه شه خوردته ریکا، انوشیروان، ره جانشین اعلام هاکرده و کیوس بمو مازرون دله باوندیون سلسله ره بساته.

اینتی بی‌یه که هر د حکومتی که هزار سال مازرون دله دئینه، یعنن باوندیون و پادوسبانیون، قباد جه ارتباط پیدا کننه. مازرون تقویم مبدأ هم ونه سلطنت جه شروع وونه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
جاماسپ

**جاماسپ** ساسانیون بیست و یکمین شاهنشاه بی‌یه که ۴۹۶  تا ۴۹۸ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و قباد اول ِحکومت گدر، شه برار ره شورش هاکرده و ات‌گال وه ره مملکت جه فراری هدا بی‌یه ولی قباد اَی وردگرسته و جاماسپ ره شکست هدا و وه ره تبعید برسنی‌یه. پادوسپانیون و گاوباریون شه تبار ره جاماسپ جه رسنینه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
انوشیروان

**خسرو یکم** (به پارسی میونه: 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩؛ ۵۰۱ – ۵۷۹ میلادی)، مشور به **اَنوشیروان دادگَر** یا **اَنوشه‌رَوان دادگَر**، ساسانیون بیست و دومین شاهنشاه بی‌یه که ۵۳۱ تا ۵۷۹ میلادی، ئیرون‌شهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و قباد یکوم ِریکا و جانشین هسته. قباد سه‌تا ریکا داشته که خسرو انوشیروان وسط اتا بی‌یه. زمونی که مزدک شه دین ره تنک کرده، گت‌تر برار (کیوس) بورده مزدکِ په‌روو بیّه و همینسه زرتشتی ملّائون نی‌یشتنه که کیوس شه پی‌یرِ جانشین بوو و انوشیروان که زرتشتی دین ره دمبال کرده، حکومت جه برسی‌یه. انوشیروان ره آسنی کتابون دله عدالت جه اشناسنّه. ونه اتا وزیر، بزرگمهر، هم دونا بی‌یه وسّه شُهره هسته.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
هرمز چاروم

**هرمز چاروم** ساسانیون بیست و سومین شاهنشاه بی‌یه که ۵۷۹ تا ۵۹۰ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و انوشیروان عادل ِریکا و جانشین بی‌یه. 

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
هرمز سوم

**هرمز سوم** ساسانیون هیودهمین شاهنشاه بی‌یه که ۴۵۷ تا ۴۵۹ میلادی، ئیرون‌شهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و یزدگرد دوم ِریکا و جانشین بی‌یه. وه شه مار (ملکه دینگ) ِهمراهی حکومت کرده. دِ سال بگذشته په، ونه خوردته برار ره اشراف همراهی هاکردنه که ونه جا ره بیره.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
خسرو پرویز

**خسرو دوم** (پارسی میونه جه: 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩؛  ۵۷۰ – فوریهٔ ۶۲۸) مشور به **خسرو پرویز**، ساسانیون بیست و سومین شاهنشاه بی‌یه که نخستین‌کَش سال ۵۹۰ میلادی و اَی این‌صوه ۵۹۱ تا فوریه ۶۲۸ میلادی، فرمانروایی هاکرده. 

زمونی که خسرو پی‌یر، هرمز چاروم، فرمانروایی کرده، خسرو ره برسنی بینه ارمنستون و آذربایجون وَری. هرمزِ کار در سر بی‌یه که وَهرام چوبین شورش هاکرده و وه ره کنار بزو و حکومت جه برسی‌یه. خسرو سریع وردگرسته تیسفون و خاسته نرم‌زوون جا وَهرام ره هنیشنه. وَهرام راقاضی نیّه و خسرو ره فراری هدا بیزانس. خسرو اونجه امپراتور موریکیوس ِکیجا ره بَورده و ونجه پیمون دَوِسته و رومی لشکریون همراهی بمو ایران ره بیته. خسرو و ونه زن‌پییر ِرابطه خار بی‌یه تا این که سال ۶۰۲ میلادی روم دله شورش بیّه و موریکیوس ره بکوشتنه. خسرو باته که ونه شه زن‌پییر ِقاتل خون ره دشنه و اینتی ایران-رومِ جنگ ای شروع بیّه.

خسرو دِتا فرمانده، شهروراز و شاهین، ره راهی هاکرده که وشون دِتا روم ارمنستون، پچیک آسیا تا خِدی کونستانتین‌پول، بین‌النهرین، شامات و مصر ره بیتنه و حتا تا حبشه و لیبی هم پیشی بوردنه. حتا زمونی که امپراتور فوکاس بمرده و ونه جا ره هراکلیوس بیته، جنگ تموم نیّه. هراکلیوس بورده مسیحی ملّائون پیش وضعیت ره وشون خَوِر بائوته و کلیسا هرچی داشته-نداشته هدا که بیزانسِ ارتشِ کار جنگ دله در بوره. اینتی هراکلیوس شه ارتش ره نو بساته و شیش سال دله، ۶۲۲ تا ۶۲۸ میلادی، هرچی ایرانی‌ها بئیت بینه ره پس هایته و حتا تیسفون ِدیفار پلی برسی‌یه و نومه هدا که جنگ بسّه.
خسرو که خله یک‌کش آدم بی‌یه، گاته که ونه فرماندهون باعث بینه که شکست بخرده و خاسته اَی لشکر هکشه که اشراف مانع بینه و ونه ریکا، شیرویه، ره پشتی هاکردنه که خسرو ره بکوشته.

خسرو پرویز آخرین شاهی بی‌یه که ونه حکومت جلال-جبروت داشته و ونه بمردن په، ساسانیون ِدولت رقد بورده. خسرو پرویز ره فارسی ادبیات دله هم خله تعریف کندنه. نظامی شه *[[خسرو و شیرین]]* ِکتاب دله ونه عاشقیِ آسنی ره تعریف کنده و فردوسی هم *[[شاهنومه]]* دله ونه جنگ‌ها خَوِری سوت دَوِسته.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
بهرام چوبین

**وَهرام چوبین** اتا ساسانیون ِشاهنشاه بی‌یه که ۵۹۰ و ۵۹۱ میلادی، ایرانشهر سر حکومت هاکرده. وه هرمز چاروم و خسرو پرویز ره شورش هاکرده و وشون تخت ره غصب هاکرد بی‌یه. وَهرام اتا نظامی آدم بی‌یه که مهران خاندان دله دیّه که اتا اشرافی سلسله بینه. خسرو پرویز آخرسر بیزانس ِامپراتور جه کومِک بَیته که وه ره درهاکرده. بهرام فرار هاکرده بورده تورک‌ها پَلی و اونجه خسروپرویزِ پغوم-پسغوم په، وه ره بکوشتنه.

## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:ساسانیون شاهون
ویستهم

**ویستهم** ساسانیون ِشاهنشاه بی‌یه که ۵۹۱ تا ۵۹۷ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه اسپهبدان خاندان جه بی‌یه و کومِک هاکرده که هرمز چاروم ره بکوشن ولی زمونی که خسرو پرویز و بهرام چوبین جنگ داشتنه، خسرو وَر ره بیته و ونجه کسی-خِشی هم داشته و ونه دایی بی‌یه. تا این که، ویستهم و خسرو میونه خراب که بیّه، ویستهم شمال، شرق و مرکزی مناطق ره شه دست بیته و باته شاهمه. بسطام شهر ره وه بساته.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
شیرویه

**شیرویه** یا **قباد دوم** ساسانیون ِشاهنشاه بی‌یه. وه خسرو پرویز و بیزانس ِشازده‌خانمِ وچه بی‌یه. شیرویه سال ۶۲۸ میلادی، اشراف جه کومِک بیته که شه پی‌یر ره بکوشته و شاه بیّه و شه دوازده‌تا برار ره هم بکوشته تا ونه جا ره نَیرن. وه خله حکومت نکرده و چن ماه دمبال‌ته طاعون بیته و بمرده.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
اردشیر سوم (ساسانی)

**اردشیر سوم ساسانی** ساسانیون ِشاهنشاه بود که حوالی ۶۲۸ و ۶۲۹ میلادی حکومت کرد  .  ساسان خاندان جه بی‌یه و ونه مار رومی شازده بی‌یه. اردشیر شه پدر شیرویه، جانشین  و شیش ماه حکومت کرد تا شهروراز وه ره جیر هکشی‌یه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
شهروراز

**شهروراز** ساسانیون ِنظامی فرمانده بی‌یه که ۲۷ آوریل ۶۲۹ تا ۱۷ ژوئن ۶۲۹ میلادی، چهل روزی ره شاهنشاهی هم هاکرده. وه مهران خاندان جه بی‌یه و اوائل خسرو پرویز وسّه جنگ شی‌یه ولی ونه نوه، اردشیر، ره بکوشته تا این که اشراف وه ره هم چل روز په، بکوشتنه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
خسرو سوم

**خسرو سوم** ساسانیون ِشازده بی‌یه که سال ۶۲۹ میلادی جکومت ره مدعی بیّه و خراسون ره شه دست بیته ولی خراسونِ والی وه ره بکوشته. وه خسرو پرویز برار-زا بی‌یه و ونه پی‌یر نوم ره قباد گاتنه که هرمز چاروم وچه بی‌یه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
پوران‌دخت

**پوران‌دخت** ساسانیون ِشاهنشاه یا ملکه بی‌یه که حدود سال ۶۳۰ میلادی، دِ دوره شاه نوم هایته. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و خسرو پرویز و مریم (بیزانسی شازده) ِکیجا بی‌یه. زمونی که شیرویه شه برارون همه ره بکوشته، وه چون کیجا بی‌یه، زنده در-بورده و چن سال دمبال‌ته، اولین زنی بیّه که ساسانیونِ شاهنشاه نوم بیته. وه ره دِ کَش شاه بخونستنه و اَی شاهی جه کنار یشتنه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
شاپور شهروراز

**شاپور شهروراز** ساسانیون ِشاهنشاه بی‌یه که سال ۶۳۰ میلادی، ات‌گال حکومت ره مدعی بیّه. وه شهروراز و میرهران (خسرو پرویز خاخِر) ِریکا بی‌یه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
پیروز دوم

**پیروز دوم** یا **گشتاسپ** ساسانیون ِشاهنشاه بی‌یه که سال ۶۳۰ میلادی، ات‌گال حکومت ره مدعی بیّه. وه انوشیروان ِتیر-تبار جه بمو بی‌یه و قحط‌الرجال دوره، حکومت ره خاهون بیّه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
آزرمی‌دخت

**آزرمی‌دخت** ساسانیون ِشاهنشاه بی‌یه که سال ۶۳۰ میلادی، ات‌گال حکومت ونجه برسی‌یه. زمونی که شاپور شهروراز ره حکومت سر جه بیتنه، اشراف آزرمیدخت که خسرو پرویز کیجا بی‌یه ره شاه انتخاب هاکردنه ولی خله طول نکشی‌یه که وه ره هم کنار دینگونه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
هرمز شیشم

**هرمز شیشم** ساسانیون ِشاهنشاه بی‌یه که حوالی سال ۶۳۰ میلادی، ات‌گال حکومت ره مدعی بیّه. ونجه خله اطلاعاتی وجود ندارنه و ظارا زمونی که مرکزی حکومت ضعف ره دی‌یه، فقط ایرانِ بعضی قسمتون ره غصب هاکرد بی‌یه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
جوانشیر

**جوانشیر** ساسانیون ِشاهنشاه بی‌یه که حوالی سال ۶۳۰ میلادی، ات‌گال حکومت ره مدعی بیّه. وه خسرو پرویز ریکا بی‌یه و ونه مار هم بهرام چوبین ِخاخِر بی‌یه. وه فقط یک ماه سلطنت داشته و پوران‌دخت ونه جا ره بیته.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
تراج

**تُراج** ات‌جور مرغ نوم هسته که خاکی رنگ دارنه.

## په‌نویس

رج:پرنده
خوره‌زادخسرو

**خوره‌زاد خسرو** یا **خسرو چاروم** ساسانیون ِشاهنشاه بی‌یه که سال ۶۳۱ میلادی، ات‌گال حکومت ره مدعی بیّه.

## منابع
*

رج:ساسانیون شاهون
پارتی زوون

**پارتی** اتا بمرده زوون نوم هسته که قدیم خراسون و ایران وَری گپ زونه. این زوون، اشکانیون گدر شاهون ِزوون بی‌یه ولی وشون جه خله بنویشته‌ای نموندسته که پارتی زوونِ مشخصات ره دیار هاکنه. این زوون خله مازرونی زوون سر تأثیر بی‌یشته.

## منابع

* فارسی ویکی‌پدیا

رج:بمرده زوونون
رج:اشکانیون
رج:ایرانیج زوون
۱۵۴۷

**۱٬۵۴۷** یا **1547** میلادی تقویم ِدله اتا سال هسته. این سال مهمترین اتفاقون هنری هشتم ِبمردن و سروانتس ِدنیابموئن هستنه.

## منابع

رج:میلادی سال
خیری علقم

**خیری علقم** اتا فلسطینی جوون بی‌یه که قدس (اورشلیم) دله هفت‌تا اسرائیلی ره بکوشته و اسراییل پولیس جه درگیر بیّه که وه ره بکوشتنه. 

## منابع
* عربی ویکی‌پدیا

رج:قاتلون
۲۰۰۱

**۲۰۰۱** یا **2001** میلادی تقویم ِدله اتا سال هسته.

## منابع

رج:میلادی سال
الندون دریاچه

**اَلِندون دریوچه** اتا پچیک دریاچه هسته که ۱۷ الی ۳۰ هکتار گتی دارنه و الندون، چهاردانگه، ساری دله دره. این دریاچه‌ی قدمت تا کواترنری دوره جه رسنه و وه ره ایران ملی آثار دله ثبت هاکردنه. ونه ئو فقط وارش جه اِنه و هیچ درکایی ونه دله نشننده ولی ونه بِنِ خاک انده سفت هسته که ئو ونه دله فرو نشونه. ونه ارتفاع، آزادِ ئو جه، ۱۳۰۰ متر هسته. ونه وَر-تا-وَر هم جنگل و انواع دار کته.ونه ئو جه ازنی، مازارستاق، لسفرم، کنتا، دیدو، زلم مله‌ئون دله کشاورزی کانّه.

## نگارخنه

Alandan Lake 20170827 01.jpg|
Alandan Lake 20170827 17.jpg|
Daryache-alandan02.jpg      |
Daryache-alandan03.jpg      |
Daryache-alandan04.jpg     |
   Jaddeye-daryacheye-alandan.jpg   |
 Jaddeye-daryacheye-alandan02.jpg    |


## منابع

رج:ایران دریاچه‌ئون
رج:ساری تاریخی جائون
۲۰۰۵

**۲۰۰۵** دِ هزار و پنجمین میلادی تقویم ِسال هسته.

## دکته‌ئون

## بمرده‌ئون

رج:میلادی سال
۲۰۰۴

**۲۰۰۴** دِ هزار و چارومین میلادی تقویم ِسال هسته.

## دکته‌ئون

## بمرده‌ئون

رج:میلادی سال
۱۹۹۹

**۱۹۹۹** میلادی تقویم ِاتا سال هسته. این سال دله جهونِ جمیعت ۶ میلیارد نفر جه برسی‌یه.

## دکته‌ئون
* 1 ژانویه - یورو پول ره بساتنه.
* 13 ژانویه - مایکل جوردن بسکتوال ره کنار بی‌یشته.
* 20 ژانویه - چین دله اینترنت ِسانسور و فیلترینت شروع بیّه.
* 23 فوریه - عبدالله اوجالان ره دادگاه محکوم هکرده که کشور ره خیانت کنده.

## بزائه‌ئون
* 25 فوریه - جانلوئیجی دوناروما، ایتالیایی فوتوالیست و گُلر

## بمرده‌ئون
* 7 فوریه - ملک حسین، اردن شاه

رج:میلادی سال
۱۹۹۸

**۱۹۹۸** میلادی تقویم ِاتا سال هسته. چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۹۸ ره ببر ِسال دونستنه. این سال پنج‌شمبه جه شروع بیه و کیسه نیّه.

## دکته‌ئون
* ۷ فوریه تا ۲۲ فوریه - ۱۹۹۸ ره جاپون دله برگزار هکردنه.
* ۱۰ ژوئن - ۱۹۹۸ فوتوال جهونی جام فرانسه دله برگزار بیّه.
* ۷ سپتامبر - گوگل کمپانی کالیفرنیا دله تأسیس بیّه.

## بمرده‌ئون
* ۱۴ سپتامبر - شیون فومنی، گیلانی شاعر 

رج:میلادی سال
۱۹۹۷

**۱۹۹۷** میلادی تقویم ِاتا سال هسته. چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۹۷ ره گَل ِسال دونستنه. این سال کیسه نیّه.

## دکته‌ئون
* تایتانیک فیلم ره این سال بساتنه.
* ایران ۱۳۷۶ انتخابات دله محمد خاتمی ویشترین رأی ره بیارده.

## بمرده‌ئون
* ۳۱ اوت – پرنسس دایانا
* ۲۹ اکتبر – انتان لاوی

رج:میلادی سال
۱۹۹۶

**۱۹۹۶** میلادی تقویم ِاتا سال هسته. چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۹۶ ره گَل ِسال دونستنه. این سال د شمبه جه شروع بیه و کیسه بی‌یه.

## دکته‌ئون

## بزائه‌ئون
*    ۱۸ فوریه – آیدین بایراموف، فوتوالیست
* ۶ سپتامبر – لانا رودس، پورن‌استار
* ۱۱ دسامبر – هیلی استاینفلد، بازیگر
* ۲۲ دسامبر - بشار رسن، فوتوالیست

## بمرده‌ئون
*  ۸ ژانویه – فرانسوا میتران، فرانسه سابق رییس
* ۱۳ سپتامبر – توپاک شکور، خونش‌کر

رج:میلادی سال
۱۹۹۵

**۱۹۹۵** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۹۵ ره خی ِسال دونستنه.
این سال یک شمبه جه شروع بیه و کیسه نیّه.

## دکته‌ئون
* جهونی تجارت سازمان ره سوئیس دله بساتنه
* یاهو کمپانی تأسیس بیّه

## بمرده‌ئون
* ۴ ژوئیه - باب راس، آمریکایی نقاش 
* ۶ ژوئیه - عزیز نسین، نویسنده و طنزنویس
* ۴ نوامبر - اسحاق رابین، اسرائیلی سیاست‌مدار و ژنرال 

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۹۴

**۱۹۹۴** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۹۴ ره سک ِسال دونستنه.
این سال کیسه نیّه و سازمان ملل وه ره خانواده سال بنومسته.

## دکته‌ئون
* اینترنت اکسپلورر برنومه کار دکته
* ۱۹۹۴ فوتوال جهونی جام، آمریکا دله شروع بیّه و برزیل وه ره بَوِرده

## بمرده‌ئون

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۹۳

**۱۹۹۳** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۹۳ ره تلا ِسال دونستنه.

## دکته‌ئون
* کامبوج دله سلطنتِ نظام وردگرسته و نوردوم سیاهونگ ره شاه هاکردنه.

## بمرده‌ئون
* ۱۷ آوریل – تورگوت اوزال، ترکیه سیاستمدار
* ۲ دسامبر - پابلو اسکوبار، موادچی
## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۹۲

**۱۹۹۲** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۹۲ ره شادی (میمون) ِسال دونستنه.
این سال کیسه بی‌یه.

## دکته‌ئون
* فردی مرکوری این سال دله، شه معروفِ کنسرت ره اجرا هاکرد بی‌یه
* چکسلواکی کشور رقد دپاته و چک جمهوری و اسلواکی کشورون بساته بینه.
* یوگوسلاوی کشور رقد بپاشی‌یه و کرواسی، مقدونیه، اسلوونی، کوزوو، مونته نگرو، صربستون، بوسنی و هرزگوین کشورون کم‌کم ونه جا ره بیتنه و بالکان جنگ شروع بیّه.
* پتروس غالی ره متحد ملل سازمان دله رییس هاکردنه

## بزائه‌ئون
* ۵ فوریه - نیمار فوتوالیست
* ۱۱ فوریه - تیلور لاتنر، آمریکایی بازیگر 
* ۲۳ نوامبر - مایلی سایرس، خونشکر
* ۲۲ ژوئیه - سلنا گومز، خونشگر

## بمرده‌ئون
* ۹ مارس - مناخم بگین، اسرائیل سیاستمدار
* ۹ اوت – فریدون فرخزاد، شاعر

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۹۱

**۱۹۹۱** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۹۱ ره گسفن ِسال دونستنه.
این سال پنج‌شمبه جه شروع بیه و کیسه نیّه.

## دکته‌ئون
* اولین لینوکس سیستم تنک بیّه
* اسلوونی شه‌خد ره یوگوسلاوی جه سیوا هاکرده
* آمریکای کنگره تصویب هاکرده که عراق ره حمله هاکنن تا کویت ره صدام دس جه بیرن
* خلیج فارس جنگ شروع بیّه.
* راجیو گاندی، هندی سیاستمدار ره ترور هاکردنه
* ۱۹ اوت – اوت کودتا: شوروی دله کودتا بیّه و گورباچف ره ونه سره دله حبس هاکردنه
* ۲۰ اوت – شوروی رقد دپاشی‌یه و استونی، مولداوی، لاتویا، قرقیزستان، اوکراین و ازبکستان این روز دله کشور جه سیوا بَینه.
* ۳۰ اوت – آذربایجان سیوا کشور بیّه.
*  ۹ سپتامبر – تاجیکستان شه استقلال ره اعلام هاکرده.
* ۲۱ سپتامبر – ارمنستان اتا کشور بیّه.
* ۶ نوامبر – کا. گ. ب منحل بیّه.
* توپاک شکور شه اولین آلبوم ره بریم هدا.
* ۸ دسامبر – ترکمنستان شوروی جه سیوا بیّه.
* ۲۵ دسامبر – روسیه رسماً شوروی جه سیوا بیّه و شه نوم ره «روسیه فدراتیو جمهوری» بی‌یشته.
* ۲۵ دسامبر – گرجستان و قزاقستون که شوروی دله باقی بموندست بینه، جمهوری تشکیل هدانه.

## بمرده‌ئون
* 24 نوامبر - فردی مرکوری
## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۹۰

**۱۹۹۰** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۹۰ ره اسب ِسال دونستنه.

## دکته‌ئون
* شمالی یمن و جنوبی یمن یک‌پشت بینه که یمن کشور ره بساتنه.
* شرقی آلمان و غربی آلمان میونه دیفار ره جر هدانه و این دِ کشور اتا بینه
* ۱۹۹۰ فوتوال جهونی جام برگزار بیّه که ایتالیا دله بی‌یه.

## بزائه‌ئون
* ۹ آوریل - کریستن استوارت، آمریکایی بازیگر 
* ۱۵ آوریل - اما واتسون، انگلیسی بازیگر 
* ۱۳ ژانویه - لیام همسورث، استرالیایی بازیگر 

## بمرده‌ئون

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۸۹

**۱۹۸۹** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۸۹ ره مر ِسال دونستنه.

## دکته‌ئون
* برلین دیفار جر هایته
* جی پونزده کشورون اولین‌کش جلسه هدانه
* سلمان رشدی ره خمینی مرتد بنومسته و باته وه ره هرکجه وونه، بکوشین

## بزائه‌ئون
* ۲۳ ژوئیه - دنیل ردکلیف، انگلیسی بازیگر
* ۱۳ دسامبر - تیلور سوییفت، خونش‌کر

## بمرده‌ئون
* ۷ ژانویه - هیروهیتو، جاپونِ سلطون
* ۲۳ ژانویه - سالوادور دالی، نقاش
* ۲۳ ژوئن - میشل عفلق، بعث تئورسین
* ۱۴ دسامبر - آندره ساخاروف، فیزیکدان 

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۸۸

**۱۹۸۸** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۸۸ ره هشتر (اٮژدٮها) ِسال دونستنه.
این سال کبیسه بی‌یه.

## دکته‌ئون
* شوروی دله این سال پروستریکا برنومه ره شروع هاکردنه که اصلاحات هاکنن
* عراق و ایران جنگ دله حلبچه ره شیمیایی بمب دمبدانه
* ایران-کنترا ماجرا لو بورده
* شوروی هشت‌سال اشغال په، افغانستان ره سر بی‌یشته و بورده
* ایران و عراق جنگ تموم بیّه و دِ طرف آتش‌بس هدانه
* مهران کریمی ناصری اتا فردوگاه دله گیر دکته و چندین سال وسّه همونجه بموندسته

## بزائه‌ئون

## بمرده‌ئون

## منابع

رج:میلادی سال
#بور ۱۹۹۹
۱۹۸۷

**۱۹۸۷** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۸۷ ره آغو (خرگوش) ِسال دونستنه.

## دکته‌ئون
* جهونِ جمیعت این سال دله پنج میلیارد نفر جه یور بورده

## بزائه‌ئون

## بمرده‌ئون

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۸۶

**۱۹۸۶** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۸۶ ره ببر ِسال دونستنه.

## دکته‌ئون
* اولین‌کش اتا کامپیوتری ویروس بساته بیّه
* چرنوبیل فاجعه اتفاق دکته و اتا هسته‌ای رآکتور تش هایته

## بزائه‌ئون

## بمرده‌ئون

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۸۵

**۱۹۸۵** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۸۵ ره ورزا ِسال دونستنه.

## دکته‌ئون

## بزائه‌ئون
* ۵ فوریه – کریستیانو رونالدو، پرتغالی فوتوالیست 
* ۳۰ آوریل – گل گدوت، اسرائیلی بازیگر و مدل 
* ۲۴ اکتبر – وین رونی، بریتانیایی فوتوالیست

## بمرده‌ئون

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۸۲

**۱۹۸۲** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۸۲ ره سک ِسال دونستنه.

## دکته‌ئون
* فالکلند جنگ راه هکته که آرجانتین و بریتانیا میون بی‌یه.
* مایکل جکسون ِمعروفترین آلبوم، تریلر، تاریخِ پرفروش‌ترین موسیقی آلبوم بیّه.

## بزائه‌ئون

## بمرده‌ئون

## منابع

رج:میلادی سال
قرن ۲۱

**قرن بیست و یک** صد سالی ره گننه که میلادی تقویم سر، بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ٢۱۰۰ هستنه. اسا قرن بیست و یکم دله درمی.

## منابع
*

رج:میلادی قرن
۱۹۸۱

**۱۹۸۱** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۸۱ ره تلا ِسال دونستنه.

## دکته‌ئون
* ایران و آمریکایِ متحده ایالات قرارداد هاکردنه که ایرانی‌ها گروگان‌هایی که آمریکایِ سفارتخنه جه بئیت بینه ره رها هاکنن.
* نفت‌کشون جنگ شروع بیّه که عراق نی‌یشته ایران شه نفتی کشتیون ره خلیج فارس دله راحت رد هاکنه.
* پرنسس دایانا و پرنس چارلز ازدواج هاکردنه.
* عربی خلیج کایری شورا بساته بیّه.

## بزائه‌ئون

## بمرده‌ئون

## منابع

رج:میلادی سال
قرن ۲۰

**قرن بیستم** صد سالی ره گننه که میلادی تقویم سر، بین سال‌های ۱۹۰۱ تا ۲۰۰۰ بینه. قرن بیستم دوره‌ای بی‌یه که تکنولوجی و فرهنگ آدمون وسّه خله تغییر هاکرده. این قرنِ اوایل قرن ۱۹ دستوری بی‌یه ولی جهونی جنگ اول شروع بیّه په، خله دنیا ره تغییر هادا. جهونی جنگ دوم و بچا جنگ هم این قرن دله بینه. قرن بیستم گدر آدمون فضانوردی شروع بیّه و ماهواره بساتن باب بیّه. جهونی جنگ دله پنجاه-شصت میلیون آدم بمردنه ولی اَی چلیک‌وچونِ مرگ-میر کمته بیّه و مریضی‌هایِ دِوا ره بساتنه و امید به زندگی بالا بورده. اینتا قرنِ اواخر بی‌یه که آدمون اینترنت ره بساتنه و قرن ۲۱ وسّه آماده بینه.

## منابع
*

رج:میلادی قرن
۱۹۸۰

**۱۹۸۰** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۸۰ ره شادی ِسال دونستنه.
این سال کبیسه بی‌یه.

## دکته‌ئون

## بزائه‌ئون

## بمرده‌ئون
* سهراب سپهری
* آلفرد هیچکاک
* محمدرضا شاه

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۶۹

**۱۹۶۹** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۶۹ ره تلا ِسال دونستنه.

## دکته‌ئون
* تیل آرمسترانگ اولین‌کش شه لینگ ره مونک سر بی‌یشته. وه اولین آدمی بی‌یه که ماه سر فرود بمو.

## بزائه‌ئون
* مایکل شوماخر
* آنتونیو کونته
* ینس لمان
* جنیفر لوپز
* گابریل باتیستوتا

## بمرده‌ئون
* ملک سعود
* هو شی مین

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۶۸

**۱۹۶۸** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، اینتا سال ره شادی ِسال دونستنه.
این سال  کبیسه بی‌یه.

## دکته‌ئون
* فرانسه ۱۹۶۸ دانشجویی شورش
* پراگ بهار
* ۱۹۶۸ تابستونی المپیک، مکزیک دله

## بزائه‌ئون

## بمرده‌ئون

## منابع

رج:میلادی سال
۱۹۳۸

**۱۹۳۸** میلادی تقویم ِاتا سال هسته.
چینی‌ها، شه تقویم جه، ۱۹۳۸ ره ببر ِسال دونستنه.
این سال  کبیسه نیّه.

## دکته‌ئون

## بزائه‌ئون

* فریدون فرخزاد

## بمرده‌ئون

## منابع

رج:میلادی سال
عمادالدوله علی

**عمادالدوله علی بویی** اتا دیلمی سردار و شاه بی‌یه که بویه وچون دله همه توم گت‌ته بی‌یه. وشون سه‌تا برار بینه که اوائل این-اون پلی ارتش دله دینه و جنگ کتنه ولی مرداویج ارتش جه سیوا بَینه و شه وسّه سیوا حکومت بساتنه. علی بویی زمونی که هنتا مرداویج دیّه، کرج ابی‌دلف ره ونجه بیته؛ مرداویج وه ره پغوم هدا که شهر ره خالی هاکنه ولی وه نکرده و جنگ دکتنه. علی بویی فرار هاکرده و شهر اَی دکته مرداویج دست‌بن. علی بویی اَی بورده فارس منطقه ره بیته و مرداویج ره باج دائه و ونه حکومتِ پرچم بِن دیّه تا مرداویج بمرده و ونه برار، وشمگیر، ونه مملکت ره باد هدا. این گدر علیِ برارون هم عراقین ره بیتنه و وشمگیرِ سامون ره شمال‌وَری پلغ هدانه.

## منابع

رج:بویه‌ی آل
رکن‌الدوله حسن

**رکن‌الدوله حسن بویی** اتا دیلمی سردار و حاکم بی‌یه که بویه وچون دله وسطی اتا بی‌یه. وه زمونی که مرداویج زیاری دیّه و علی بویی ره سیب بی‌یشت بی‌یه، ونه پَلی گروگان بیّه. مرداویج بمرده په، حسن بویی هم آزاد بیّه و شه برارونِ کومِک جه حمله هاکرده و جبال منطقه ره مرداویجِ برار، وشمگیر، جه بیته. وه خاسته ری شهر ره هم بَیره و اونجه ره شه نیشتگا هاکنه و این شهر وسّه ات‌خله وشمگیر جا جنگ دکته و آخرسر موفق بیّه که ری ره داره. رکن‌الدوله حسن اتا اَرمون دیگر هم داشته که زیاریون که وسط کب‌بینه ره بَیره و خراسون جه راه پیدا هاکنه تا سامانیون سامون ره هم حمله هاکنه و وشون ره هم شکست هاده ولی اینتا بخاستی جه نرسی‌یه و زمونی که بهستون ونه پشتی ره هاکرده، وه سامانیون جه صلح هاکرده. ونه اتا ریکا، عضدالدوله فارسِ امیر بیّه و علی بویه جاسر هنیشته و بوییونِ گت‌ترین امارت ره داشته. دِتایِ دیگر مؤیدالدوله و فخرالدوله بینه که جبال ره شه پی‌یر جه ارث بیتنه.

## منابع

رج:بویه‌ی آل
صمصام‌الدوله مرزبان

**صمصام‌الدوله ابوکالیجار مرزبان دیلمی** (۳۸۸-۳۷۳ ق / ۹۹۸-۹۸۳ م») دیلمی فرمونروائون جا بی‌یه.

عضدالدوله بمرده په، شوال ۳۷۲ق/ مارس ۹۸۳، دیلمستون ِگتون تا سه‌ما نائوتنه که وه بمرده و عضدالدوله جنازه ره نجف دله چال هکردنه په، ونه ریکا ابوکالیجار بغداد دله شه شائی ره شروع هاکرده. خلیفه هم وه ره **صمصام الدوله** لقب هدائه «محرم ۳۷۳ ق / ژوئن ۹۸۳ م». ابوکالیجار شاه بیّن په، ونه برار، ابوالفوارس شیردل، ونجه مخالفت هاکرده.

جنگ وشون دِتا میون خله طول دکشی‌یه و آخرسری شرف‌الدوله (همون ابوالفوارس نوم هسته) جنگ ره بَورده و صمصام‌الدوله ره بند دکشی‌یه و دستور هدائه تا وه ره کور هاکنن. شرف‌الدوله بمردن په، (۳۷۹ق/۹۸۹م) ونه برار (ابونصر ملقب به بهاءالدوله) ونه جا ره بیته. بهاءالدوله همون اوایل حکومت صمصام‌الدوله (ونه گت برار که کور بی‌بی‌یه) ونجه موخالفت هاکرد بی‌یه.

آخرسری بعد از جنگای پِش‌سرهم، بصره و اهواز و فارس صمصام‌الدوله دست دکته و بغداد و نواحی دیگه بهاءالدوله وسه بموندسته. صمصام فرمونروایی بعد از مصالحه با بهاءالدوله ات کم ناگذشت‌بی‌یه و خشونت وه با تورکون ِفارس و بی تدبیریایی که حفظ اتحاد دیلمیون ونه سرزمین هکرده باعیث رِقِدبدائن ونه قلمروو بیی‌یه. آخرسری عزالدوله بختیار ِریکائون (که عضدالدوله‌ی ِزندون بعد از سنه‌ئون رها بیبی‌یه) بکاشته بیّه (ذی‌الحجه۳۸۸ق/دسامبر۹۹۸م) و بهاءالدوله ونه دست جه راحت بیّه.

## منابع
* *دیلمیون گستره تاریخ دله* از دوکتور پروین تورکمنی آذر و تجارب الامم.

رج:بویه‌ی آل
معزالدوله احمد

**معزالدوله احمد بویی** اتا دیلمی جنگجو و حاکم بی‌یه. وه آل بویه برارون دله کچیک‌ته برار بی‌یه. وه عمادالدوله علی دست‌بن کرمان و فارس ره بیته و زمونی که مرداویج بمرده په، بغداد ره حمله هاکرده و خلیفه ره شه دست‌بن قرار هدا. معزالدوله شه گت‌ته برارون جه موفق‌ته بی‌یه و ویشته قدرت داشته ولی هیچ گدر شه ره «امیرالامرا» لقب ندا و شه گت‌تر-خوردتری ره حفظ کرده. وه آل برید و حمدانیون ره هم شکست هدا و اتا جنگ دله بمرده.

## منابع

رج:بویه‌ی آل
عزالدوله بختیار

**عزالدوله بختیار بویی** اتا دیلمی حاکم بی‌یه که عراق دله قدرت داشته. وه آل بویه تبار جه بی‌یه و سال ۳۵۶ هجری قمری شه پی‌یر، معزالدوله احمد، جاسر هنیشته. بختیار حکومت گدر، خزانه همیشک خالی بی‌یه. ونه سامون دله هم تورک‌ها (که سنّی بینه) و دیلمی‌ها (که زیدی شیعه بینه) اختلاف داشتنه و هئی خون ره شندینه. بیزانس حکومت هم ونجه جنگ دکته و عزالدوله خلیفه کومِک جه وشون ره عقب هنی‌شنی‌یه. ونه عامی، رکن‌الدوله حسن که بمرده په، عزالدوله و ونه عامی‌پسرون امیرالامرا بی‌ین وسّه جنگ دکتنه و عزالدوله عضدالدوله جه شکست بخرده و اولین‌کش عمان و کرمان ره هدا وه ره و اَی چن‌صوه دیگر درگیر بینه تا این که کلاً عضدالدوله هچّی داشته-نداشته ره بیته.

## منابع

رج:بویه‌ی آل
مؤیدالدوله بویه

**مؤیدالدوله ابومنصور بویهٔ دیلمی** اتا دیلمی حاکم بی‌یه که آل بویه تبار جه بی‌یه. وه شه پی‌یر، رکن‌الدوله حسن ِسومین ریکا بی‌یه. مؤیدالدوله ۳۶۶ تا ۳۷۲ هجری قمری، جبال منطقه که ری، همدان و اصفهون ونه دله دینه، ره حکومت کرده و عضدالدوله دست‌بن دیّه. وه آخرین سال عضدالدوله جه نخار بیّه و تا سنه ۳۷۳ هجری که بمرده، سیوا حکومت کرده.

مؤید الدوله اتا وزیر، صاحب بن عباد نومی، داشته که خله ونه عقلی بی‌ین مشهور هسته. مؤیدالدوله و ونه برار، فخرالدوله علی، هئی جه رقابت داشتنه و جنگ دکتنه که فخرالدوله بباخته و فرار هاکرده بورده زیاریون سامون دله قابوس بن وشمگیر جه پناه بخاسته. قابوس وه ره جا هدا ولی مؤیدالدوله ونه دمبال‌سر بمو و زیاریونِ مِلک ره بیته و اینتی بیّه که تبرستون و جرجان هم مؤیدالدوله بویه سامون دله بموندسته.

زمونی که مؤیدالدوله بمرده په، ای فخرالدوله شه پی‌یری ملک ره پس هایته و ری دله بقدرت هنیشته.

## منابع

* مفرد، محمدعلی. *زیاریان*، «قابوس بن وشمگیر» فصل دله.

رج:بویه‌ی آل
فخرالدوله علی

**ابوالحسن فخرالدوله علی بویی** اتا دیلمی حاکم، آل بویه تبار جه بی‌یه. ونه پی‌یر، رکن‌الدوله حسن که بمرده، جبال منطقه ره شه دِتا خوردته ریکا وسّه ارث بی‌یشته که فخرالدوله و مؤیدالدوله بینه. وشون ره سفارش-نصیحت هاکرده که شه گت‌ته برار، عضدالدوله جه حرف‌شنوئی دارن. مؤیدالدوله پی‌یرِ حرف ره بیته و عضدالدوله دستور ره بجا یارده ولی فخرالدوله یک‌کش بی‌یه و خاسته سیوا حکومت هاکنه. همینسه عضدالدوله اون‌اتا ره جلو دمبدا که فخرالدوله ره حکومت سر جه بیرن. برارون میون جنگ دکته و فخرالدوله شکست بخرده و فرار هاکرده. وه بمو تبرستون دله و زیاریون ِامیر، قابوس بن وشمگیر، وه ره پناه هدا. مؤیدالدوله که ونه دمبال‌سر اِمو، قابوس ره پغوم برسنی‌یه که مه برار ره تحویل هاده یا ته ملک ره گیرمه. قابوس هم باته که اِما رسم ندارمی اتا شازده که اَمه میهمون بیّه ره تحویل هادیم؛ اِما اینتی‌چی ادب ندارمی. همینسه بوییون و زیاریون میون اَی جنگ بیّه و این‌صوه قابوس شکست بخرده و فخرالدوله همرِکِت بوردنه خراسون که سامانیون جه پناه بَیرن.

فخرالدوله و قابوس خراسونِ شاه جه خاستنه که اتا ارتش وشون ره هاده که پی‌یری ملک ره پس بیرن ولی سامانیون امروز-فردا کردنه و هیچ گدر وشون ره کومِک نکردنه. زمونی که مؤیدالدوله بمرده، صاحب بن عباد که ونه وزیر بی‌یه، پغوم هدا که ری دیگر حاکمی ندارنه و فخرالدوله جه بخاسته که بئه شه حق ره بیره. فخرالدوله هم سریع وردگرسته و جبال حکومت ره بیته. خلیفه هم این گدر صمصام‌الدوله مشورت جه، وه ره لقب هدا و ونه حکومت ره برسمیت بشناسی‌یه. قابوس هم پونزده سال دوری په، وردگرسته مازرون و اونجه باوندیون جه کومِک بیته که شه مملکت ره آزاد هاکنه.

فخرالدوله که مِرده، دِتا ریکا داشته که مجدالدوله و شمس‌الدوله لقب داشتنه. وشون خورد وچه بینه و وشونِ مار، سیده ملک‌خاتون، حکومت ره گاردنی‌یه. این گدر محمود غزنوی خراسون دله قِد پیدا هاکرد بی‌یه.

## منابع

* محمدعلی مفرد، «زیاریان».

رج:بویه‌ی آل
ابوکالیجار مرزبون

دِتا شاهِ نوم اینتی‌چی بی‌یه:
* صمصام‌الدوله
* عمادالدوله مرزبان
سیده ملک‌خاتون

**سیده ملک خاتون** یا **شیرین باوندی** اتا باوندی شازده‌خانم و آل بویه‌یِ عاروس بی‌یه که فخرالدوله علی جه ازدواج هاکرده و ونه دِتا ریکائون، مجدالدوله و شمس‌الدوله، ره گت هاکرده. زمونی که فخرالدوله بمرده، سیده ملک خاتون حکومت ره گاردنی‌یه. ابن سینا ونه دربار دله دیّه و ملک خاتون ره خدمت کرده. این گدر محمود غزنوی خراسون دله قِد پیدا هاکرده و خاسته آل بویه ره شه راه‌سر جه بیره ولی سیده ملک خاتون وه ره نومه هدا که «خجالت نکشنی، خانی اتا زنا جه جنگ دکفی؟ اگه جنگ ره بَوِری، همه گننه که اتا زنا ره شکست هدا، اگه هم ببازی که بی‌آبرو وونی؛ چچی وسّه خانی ری ره بیری؟» هم‌اتنده وسّه محمود غزنوی تا زمونی که ملک خاتون حکومت سر دیّه، حمله نکرده.

## منابع

رج:بویه‌ی آل
رج:باوندیون
تجارب الامم و تعاقب الهمم

***تجارب الامم و تعاقب الهمم*** اتا تاریخی کتاب هسته که ابن مسکویه بنویشته و قرن سوم-چاروم هجری شنه. سال‌های بین ۲۹۵-۳۶۹ هجری خَوری مطلب دارنه و چون مسکویه شه آل بویه دربار دله دیّه، ونه بنویشته‌ئون دست‌اول هستنه.

## منابع

* فارسی ویکی‌پدیا

رج:تاریخی کتابون
رج:عربی کتابون
فیلیپ (بلژیک شاه)

**فیلیپ** اتا بلژیک ِشاه هسته که سال ۲۰۱۳ جه این کشور دله سلطنت کنده. 

## منابع

رج:بلژیک شائون