open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سلمون هراتی

**سلمان هراتی** سنه ۱۳۳۸ شمسی روستای مرزدشت تنکابن مازرون دله اتا خانواده‌ی مذهبی یه جا گت بیه. درسون ابتدایی تا آخر دوران موتوسطه ره شه مَله دله بخوندسه. بعدأ دانشسرای راهنمایی تحصیلی دله قبول بیه ئو بعد ۲ سال در رشتهٔ هونر ، مدرک فوق دیپلوم بیته. وه پس از تموم بین تحصیلات اتا از مدرسه ئون روستائون دور لنگرود مشغول درس هدائن بیه.

## بمردن
وه در ۹ آبون ۱۳۶۵ شمسی (۱۰ تير ما ۱۴۹۸ تبری) زمون بوردن به لنگرود اتا تصادوف دله بمرده.

## آثار
* از آسمان سبز
* دری به خانهٔ خورشید
* از این ستاره تا آن ستاره

## نیمونه شعر (فارسی)
##### پیش از تو (غزلی درباره [[خمینی]])
:پیش از تو آب معنی دریا شدن نداشت 		
::::::::::شب مانده بود و جرئت فردا شدن نداشت
:بسیار بود رود در آن برزخ کبود 		        
::::::::::اما دریغ زهرهٔ دریا شدن نداشت
:در آن کویر سوخته، آن خاک بی بهار 		
::::::::::حتی علف اجازهٔ زیبا شدن نداشت
:گم بود درعمیق زمین شانهٔ بهار 		        
::::::::::بی تو ولی زمینهٔ پیدا شدن نداشت
:دلها اگر چه صاف ولی از هراس سنگ 		
::::::::::آیینه بود و میل تماشا شدن نداشت
:چون عقده‌ای به بغض فرو بود حرف عشق 		
::::::::::این عقده تا همیشه سر وا شدن نداشت

رج:مازرون شاعرون
زرتشت

***زرتشت*** یا ***زردشت*** (۶ فروردین ۱۷۶۸ ق.م. - ۵ دی ۱۶۹۱ ق.م. در بلخ)  ئیرونی پیفومبر نوم کا زرتشتی کیش یا مَزدَیَسنا ر بساته. وه گاتائون سروشکر کا کوهن‌ترین بخش اوستا هسته.
## وچگی

## زندگی

قدیمی گپ این هسته کا زرتشت پونزَسالگی دله اتا ملّای پیش درس بخوندسن وسّه بورده ئو پس از ایعلام پیغومبری، زرتشت اون روج‌گارِ ئیرون خرخس نسوجر بلخ سامون  چم کوچ هکارده. اینجه گشتاسب جه بخواسّه تا ونه کیش دله بیه؛ گشتاسب بعد اینتا که جاماسپ ئو فرشوشتر جه مشورت بیته، ترنه کیش ره قبول هکرده ئو زرتشت بتونسته شه کیش ره گتّر هکنه.

### موجزون‌

زرتشتی اوسانه‌ئون دله دره که زرتشت بعد اینکه بزا بیه برعکس دیگه نوزادون ریک هکرده. تش سو هاکردن بی چو ئو سندل ئو سُرِدار دکاشتن کاشمر دله فرو هکردن عصا جا بنه دله اتی ونه موجزا هسته.

## بمرد

زرتشت در سن ۷۷ سالگی دله ۱۱ کرچ‌ما بلخ نیایشگائ دله بدست اتا تورانی به ایسم **توربراتور** بکوشته بیّه.
فردوسی گانه: زرتشت تورانیون ات‌دفه‌ای حمله گدر دله اتا تورانی دس جه بکوشت بیه. پهلوی کتابون دله خونشن نوم ر توربرادروش بائوته بیّه.

## بقیه دینا دله وه نه وضع چه تی هسه؟

#### ایسلام
ایسلام وه ره قبول دانه ئو وه ره **مجوس** ونگ کانده.

#### مانی‌یون

مانی‌یون کیش زردتشت ره اتا پیغومبر دوندنه  **بودا** ئو **عیسای** مون کا مانی بیتتیرین جا ر وشون دله دارنه.

## مازرون ئو زرتشت

بعضیا ریشه ایسم مازرون(به پارسی: مازندران) ره آمیجش هدائی از ماز (به مئنی گـَت) ئو ایندیرا (اتا از خدائون زرتشتیون)در نتیجه **مازیندیران** ره به مئنی نیشتنگای گَتِ دیو (ایندیرا) دوننه. وشون سند هم شاهنامه ی فردوسی هسته که در اینتا کیتاب از مازرون به عونوان نیشتنگائ اسپه دیو (دیو سفید) نوم بورده ئو هم اینتا که ایندیرا ره کوئی دونده میونه ی مازرون.البته اون مازرون مازرون الان نیه. مازرون الان پیش از اسلام دوره و شاهنامه‌ی دله تپورستون(پارسی:تبرستان) نوم داشته چون چون تپوری ها(اتا آریایون مردم) اینجا ساکن بینه.

## منابع

* فارسی ویکی پدیا


رج:زرتشت
دِشمبه

** دشمبه** هفته سومین روز هسه.

**دشنبه** يا دوشنبه اتا از روز هاي هفته هسه.اينتا روز در ايران دله سومين روز كاري هسه.در تموم كشور هاي غربي اينتا روز دومين روز كاري هسه.

رج:هفته روزون
زازایی

**زازایی** یا **دِمَلی** (زازایی جه :**Zazaki**, **Dımli**) اتا ایرانیج زوون هسه که زازاستون دله گنش بونه. اینتا زوون خله مازرونی و گیلکی و تالشی ره مونه. زازایی اتا ایرانیج غربی‌شمالی زوون هسه. زازکی زوون دیگه نوم **دیملی** هسه که **[[دیلمی]]** واژه دگر بئی هسه. زازائون اول گیلون و مازرون جنوب‌ور دَیینه و بعدن کوچ هکردنه بوردنه آناتولی سامون (اسا ترکیه کشور) دله. زازستون که زازئون زیست جا هسه ترکیه دله، شمالی کوردستون و اینتا کشور ره ترک‌نشین منطقه میون دره. زازکی زوون ره لاتین ِخط جا نویسنّه.  زازایی زوون   در حال نابودی  با کردی هسته و کورد ها خله سعی کننه وره کوردی نوم بزنن و وره کوردی بکنن، زازایی و گورانی دو تا زوون هستنه که کوردی نیستنه و خله سعی کننه کوردون  وره کوردی هاکنن ، این دو زوون با کوردی درحال نابودی سریعی هستنه. 

زازایی یا دیملی اتا از زوونون ایرانی شومال غربی هسته که شرق ترکیه گپ بزه ونه. شومار مردمون زازایی ره حدود ۳ تا ۴ میلیون نفر حدس زنّه. زازایی ره اورامانی و باجلانی زوونون واری هم دونه و اینتا وسّه زوونشناسون این ۳ تا زوون ره درون خونواده‌ئی به ایسم *زازا-گورانی* جا دنّه و **زازا-گورانی** ره شاخه‌ئی سِوا از دسته‌زوون‌ئون ایرانی شومال غربی اشمارنّه.

ترکیه کوردئون و بخشی از زازایئون و زوون‌شناسون فکر کانّه که زازائون اتا مستقل چلّه هستنه که وشون نوم *دیملی* عوض بیی دیلمی هسته و وشون جا اول جه دیلمستون بی‌یه. جالبه که بدونین مردمونی که مازرونی یا گِلکی یا دیلمی بلد بائن راحت تونّه وشون زوون جه گپ بزنن.

جائی دیلمیون ونه گت شهرون نوم *[[درسیم]]، [[الازیغ]]، [[ارزنجان]] و [[دیاربکر]]* هسته که البته خله کرمانج‌ئون مناطق جه مشترکی هسته (*دیاربکر* واری). ویشته ره دیملی‌ئون ره کرمونجی ونگ کانّه.

زازایی زوون ِمعاصر شاعرون جه بنشنه *[[روشان لزگین]]* جه اسم بَوِردِن.

## مازرونی و زازایی و چنتا هیندو-اروپایی زوون ِمقایسه هاکردن

### عددون



### کلمات
 


## زازایی الفبا
* زازاکی الفبا
زازایی خط لاتین جه بییته بیّه و همینسه 30تا حرف دانّه:

A, B, C, Ç, D, E, Ê, F, G, Ğ, H, I, İ, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Ş, T, U, Ü, V, W, X, Y, Z.

## زازایی و تبری ِفرق



## منابع

* فارسی ویکی‌پدیا 
* آلمانی ویکی‌پدیا
* زازایی ویکی‌پدیا

رج:ایرانیج زوون
لوچو

از ورزشون محبوب روستائون مازرون کشتی لوچو هسته و چون جایزه ‌‌‌‌‌کشتی‌گیرون ره اتا چوی لَوِه میدون وسط یشتنه وه ره لوچو گانّه. ونه جایزه اینان هسته: اتا قواره پارچه، شال و ترمه و گاهی گو یا گاسفن هسته که همون چو‌ی تک دوسّه وانه.

## بگردسن
* کشتی
* مازرونِ کشتیِ هیئت

رج:مازرون
رج:کشتی
رج:مازرون فرهنگ
فارسی

**فارسی** یا **پارسی** اتا آریایی زوون هسّه که جنوب‌غربی ایرانیج ِچلّه دله دره. فارسی ئیرون، افخانسّون و تاجیکسّون دله رسمی‌زوون هسته.

فارسی زوون ره افخانسّون دله رسماً **دری** و تاجیکسّون دله **تاجیکی** نوم جه إشناسننه.

ایران دله فارسی ۵۰ ملیون نفر‌ِ ماری زوون هسته (۵۸٪ تا ۷۹٪). فارسی زوون ۲۰ میلیون نفر ماری‌زوون افغانستون دله، ۵ میلیون نفرِ ِتاجیکستون دله هسته، ازبکستون دله هم حدود ۷ میلیون نفر فارسی جه گپ زنّه. فارسی گنشکرون هند و پاکستون دله هم درنه. اسا فارسی گنشکرون حداکثر ۱۱۰ میلیون نفر هستنه.

پاکستون ِملّی سرود ِکلمات به جز اتا اضافی گپ، همه فارسی ِمشترک کلمات اردویی جه هستنه.

## ویشته بخوندین
* فارس

## منابع

## بِریمْ بگردستن

* فارسی زوون ِسایت

*
رج:ایرانیج زوون
رج:ایران فرهنگ
خاچی

نخد ، ممیج ، نقل و هشونه جور بخردنی ره گننه . مثلن ات نفر مشهده جا که اینه خاچی سوقات ایارنه . اینتا کلمه فارسیه دله هم کاربورد دارنه ولی خله وره نشناسننه . اتا مروفه مثل دره که گنه : " خاچی بهتر از هیچی " ینی مثلا اگر خاره غذا دنیه خاچی خرمی که از هیچی بتره . ولی شاید صد یک فارسی زوونون ندونن این خاچی که گننه چشیه .

## دپیته چرخه‌تو

* شوچره

رج:مازرون فرهنگ
هژبر

**اسدالله‌خان‌سلطون‌باوند**، **هژبر** ئه‌شناخته‌نه وه ره؛ از گت سردارون بیه که۱۲۶۶هـ.شـ. سوادکوه دله کنارهکته.وه امیر موید سوادکوهی یه آخرین ریکا بیه.
ونه پیر زمون ممدعلی‌شا درجه امیرتومانی رئیس قوشون مازرون ره داشته وه همون قشون دله دپیتن(بجنگسّن) ره یاد بیته ئو همهوره ایلخانی گتنه وهقبل از سنه ئ ۱۲۸۹با دوشمنی ئونی که با روسیه نشون هدائه **هژبر** ایسم بیته.

ونه نسب قباد یکم ره رَسیه کا ونه خاندون باوندیون جه بیه نه. باوندیون وشونه شه ره کاووس جه (قباد گته ریکا) دونستنه. 

این زمون وثوق الدوله دستور هدائه که **ظهرالملک** که مازرون حاکم بیه تفنگون ره جمع هکنه ولی امیرموید ریکائون شه توفنگ ره ندانه ئو اینتا سر که پیمون ۱۹۱۹ چه ایمضا بیّه دربمونه ئو تا زمونی که پیمون لغو نیّه ئو وثوق الدوله کنارنکشیه دپیتنه.

زمونی که سعد‌الدوله‌خان (نیماینده میرزا کچیک خان جنگلی ) شه سربازون جه بارفروش(اسایی بابل) دله موستقر بیّه، هژبر اتا روسی مردی جه بارفروش پارک دله شه پارتیزونی تشکیلات ره سازمون هدائه.
با دِرِست بیّن نیشتنگائئ حکومت امیرموید کنار بکشیه ئو هژبر سروان ارتش استرآباد(گرگان) بیّه ئو خیدمت هکرده. ولی رضاشا که امیر موید جه ترسیه گت مردمون استرآباد ره ونه جا بـَدِه کرده ئو اونان ،هژّبر ئو سهم‌الممالک ره ۱۸/خورداد مائ/۱۳۰۳ هیجری خارشیدی کلاک کلباد (اتا مَله بهشهر ئو گرگان میون) دله تیروارش(فارسی وانه:تیر باران) هکردنه.

## بعد از بمردن
### [[رضاخان]]
اتا از دلیل‌ئون ایستیحضائ رضاشا همینتا بی‌یه که امیر موید وچون ره بدون موحاکمه بکاشته.

### [[هژبر خونی]]
سوادکوهی‌ئون و ونه فامیلون بعد از بمردن هژبر اتا شعری کیتاب بنویشنه که وه ره هژبرخونی گنّه.

## لینگ بنویشته

## منابع
* استریو ماهور «شورچنگ»
* گنجینه‌ئ موسیقی مازرونی «گروه امیر پازواری»

رج:مازرون گت آدمون
اسدالله عمادی

**اسدالله عمادی کاوردی** اتا مازرونی شاعر و نویسندوئه. وه سال ۱۳۳۱ ساری دودانگه دله دنیا بموئه. وه شه تحصیلات ره شاهی دله بگذرنی‌یه. وه فارغ‌التحصیل ادبیات فارسی ِتهران دانشگاه هسته. 

عمادی تا اسا این آثار ره دربکارده:
#گون‌های کوهی (بلند داستان) ۱۳۵۴ 
#ستاره‌های خاکی (مجموعه داستان) ۱۳۵۵
#ماسه‌ی مادر میهن (شعر) ۱۳۶۰
#جهان وزیبایی‌شناسی حافظ  ۱۳۷۰
#شعر امروز مازندران ۱۳۷۱
#بازخوانی تاریخ مازندران ۱۳۷۲
#خاطرات برای شیفتگان (رمان) ۱۳۷۴
#آموزش دستور زبان فارسی ۱۳۷۵
#آواز ریشه ها(شعر) ۱۳۷۶
#مبانی زبان ودستورزبان فارسی ۱۳۷۹
#افسانه‌های مردم مازندران  ۱۳۸۲ 
#رویاهای ببر عاشق (رمان) ۱۳۸۲
#کاست پلنگ و لله وا ۱۳۸۴
#نغمه‌های سرزمین بارانی ۱۳۸۵
#مرده هارا کجا چال کنیم ؟ (مجموعه داستان) ۱۳۸۶
#آخرین ایستگاه جهان (مجموعه شعر) ۱۳۸۶
#ضرب المثل‌ها وکنایه‌های مازندرانی ۱۳۸۲
#کتاب فروردین (گاه‌نومه -دفترون اول و دوم وسوم)
#نگاه تحلیلی به تاریخ و فرهنگ باستانی شمال ایران
#ماز آوا

## منبع
* مهرآوای سایت
* مازندنومه

رج:مازرونی‌زوون شاعرون
رج:مازرون نویسندگون
ابوالحسن خوشرو

**ابوالحسن خوشرو** مازرون گت سنتی موسیقی خونشکر بییه.

وه وچگی جه لـَله‌وا زوئه، تهرون  ِموسیقی  ِهنرستون جه که فارغ‌التحصیل بهی‌یه، شه دانش ره موسیقی‌‌یه دله تکمیل هاکرده.

۱۳۳۹ سال  ِدله اتا موسیقی گروه ره تشکیل هـِدائه، و ۱۳۴۵ سال جه مازرون  ِرادیو یه جم همکاری هاکرده؛ با تشکیل هدائن روجا یه موسیقی گروه ۱۳۵۰ سال دله شه هنری فعالیتون ره گسترش هـِدا. امیرپازواری یه گروه  ِسرپرستی ره هم به عهده داشته، به عنوان خاننده و لـَله‌وا یه نوازنده مازرون  ِمرکزی ناحیه یه دله مشهور بهی‌یه.

## آثار
* هوجبرسلطون
* تی تی کاک
* امیری کوتاه و بلند و طالبا (مرکز) | لـله وا : حسین طیبی / دوتار: نصیر شیردل و جمال ابوطالبی عبدالملکی / دف : لطف الله سیفی 
* تش سو
* نرگیس جار
* رونما
* دماوند

## بن‌بنویشت

رج:مازرون نوازندگون
رج:مازرون مردی خونش‌کرون
رج:قائمشهر گت آدمون
رج:شواش گروه
رج:امیر پازواری گروه
شهر

thumb|left|270px|دید شهر تهران از هواپیما.
**شهر**، طی دهه‌ئون اخیر، از سوی گت مردمون جوغرافی، جامیئه شیناسی، ایقتیصاد، جمئیت شیناسی ئو برخی علوم دیگه، تعاریف موتعددی از شهر ارائه بیّه ئو جامعه شیناسون از جومله انگلس ئو مارکس، شهر ره محل تمرکوز جمئیت، ابزار تولید سرمایه، نیازئون ئو احتیاجات ئو... دوننه که تقسیم کار ایجتیمائی، در اونجه صورت گنّه.

## نظریات شهرشناسی
ابّلین شهرئون، در بین النهرین پدید بمونه.

### پسوند شهر
شهر همینتی به عونوان پسوند یا پیشوند برای بساتن ایسم شهرئون ئو شهرک‌ئون ئو گاه محله‌ئون به‌کار شونه:

با پسوند در ئیران:
آکام‌شهر، بهشهر، گلشهر، زیباشهر، ایران‌شهر، آرین‌شهر (سده پیشین در خراسان)، نوشهر، خمینی‌شهر، شیلاشهر، سیمین‌شهر، نگین‌شهر، مینوشهر، خسروشهر و... 

با پیشوند در ئیران:
شهرِ سوخته، شهر بابک، شهر نو، شهرآشوب، شهرشادی، شهرآرا و...
 
خارج از ئیران:

تیرکیا:
ویران‌شهر و اسکی‌شهر.

ترکیب این پسوند فارسی با واژه‌های عربی نیز برای نامگذاری شهرهای ایران، پس از انقلاب ۱۳۵۷ در مورد برخی شهرها اعمال شده از جمله:

* سعادت‌شهر، اسلام‌شهر، رضوان‌شهر (پیش از انقلاب بوده) و غیره.

### شهر به عونوان پیشوند
* شهر بابک ، شهر سوخته ، شهر پیر .

## منابع
* فرهنگ ایران باستان .
* یشتا 
* دانشنامه رشد 
* سایت مرجع مدیریت شهری
* آیین‌نامه تقسیمات کشوری از سایت استانداری کردستان

رج:ایران سیاستون
احمد کسروی

**احمد کسروی تبریزی** (۸ مهر ۱۲۶۹، ۲۰ ایسفند ۱۳۲۴) چه‌کوت‌نویس، زوونشیناس ئو پژوهشگر برجسته ئیرانی بیه. اتّا کیتاب وه به ایسم‌ئون **تاریخ مشروطه ئیران** از موهم‌ترین آثار مربوط به تاریخ جونبش مشروطه‌خوائی ئیران هسته ئو هنوز به وشون ایستیناد وانه.
کسروی جوونی زمون به رائ ملّـائی شیعیون دربموئه ولی به دلائلی مودتی پس از بوردن به تهران عبا ئو عمامه‌ش ره کینار بیشته ئو در عدلیه ایستیخدام بیه ئو بعد از مودتی به خوزستان مونتقل بیه. وه مودتی بعد از عدلیه برکنار بیه ئو وکیل دعاوی بیّه. کسروی نشریه پیمون ئو پس از بیتن ئیران ئو برکناری رضاشا ، نشریه پرچم ره مونتشرهکرده ئو وشون دله به درباره دیدگاه‌ئون خادش مربوط به دین ئو زوون ئو باورون ئیرانیا بائوته. کسروی حزب یا جمئیتی هم تشکیل هدائه ئو وه ره **باهماد آزادگون** ایسم هدا.
وه ساختمون کاخ دادگوستری تهرون دله توسّوط فدائیان ایسلام به ایتّیهام الحاد ئو ارتداد، با ضربه‌ئون موتعدد چاقو به قتل برسیه.

## [[مازرون]] دله

بعد از به سر بموئن چهلوم شه زنا در ۲۹ شهریور کسروی شه وچون ره هدائه شه گـَگَ ره ئو دباره رائی تهران‌بیّه. زمونی که کسروی رائ تهران دله دیّه محمدتقی خان پسیان ره خوراسان دله بکوشتنه. در ۲۱ مهر بعد از سفری دراز به تهران برسیه ئو بورده اون زمون وزیر پلی وه همون **عمیدالسلطنه** بیه ولی در عدلیه جا برای کار هکردن وه دنیبیه. این‌تی کسروی باز بی‌پیل بیّه. وه تهران دله دباره زن بیته. آخرسری وه ره عوضو ایستیناف مازرون هکردنه. در ۲۶ آبون ما کسروی رائی مازرون بیّه که در اون روزگار تنها رائ بوردن به اونجه را دکتن با اسب بیه ئو کسروی هم **چارواداری** جه اتّا اسب کیرایه هکرده ئو رائی‌بیه. در این زمون امیرموید سوادکوهی ئو ونه‌وچون سوادکوه دله دولت‌جا خارج بی‌بیه ئو سردارسپه‌(رضاشا) برای سرکوب وه سیپاه به اون سامون برسنیه ئو کاروون کسروی فیروزکوه دله از دنبال هکردن سفر پشیمون بیّه. پس قزاق‌ئون وه ره اتّا کاروون دیگه همرا روونه‌هکردنه ولی چون کاروون از همرائی با کسروی خِشنود نیّه کسروی از وشون سِوا بیّه ئو تیسا‌لینگ بورده ساری سو. این سفر دله بید که کسروی ابِلین بار با زوون‌ئون ئیرانی برخورد هکرده ئو از دیّن وشون خـَوِر دار بیّه. وه با هر سختی‌ئی که بیه آخر به ساری برسیه ئو ۴ما اون‌جه بموندسّه ئو شه زِنا ره هم بَوِرده اونجه. وه از مازرون دله زندگی هکردن جه خِشِش اموئه ئو اون‌جه به یادبیتن مزرونی ئو موطالعه سربیته. در این زمون سمیتقو به مهاباد شهرستان بتجیه ئو ژاندارم‌ئون تسلیم بیه اونجه ره کوشتار هکرده. از سوی دیگه مازرون دله شورش امیرمؤید فرو هنیش بیه ئو وه تسلیم بی‌بیه.

## منابع
* کسروی سایت
* کسروی ویکی پدیای پارسی دله

رج:تاریخدونون
رج:ایران نویسندگون
میرزا پچیک خان

**میرزا کچیک خان جنگلی** (۱۲۵۷ - ۱۱ آذر ۱۳۰۰ هجری خارشیدی), موبارز اینقیلاب مشروطه ئو سردار جونبش جنگل ئو ایران شوروی جمهوری (همینتی مئروف به: جه موری سوسیالیستی گیلون ئو جه موری سِرخ جنگل) میللی شورائونِ صدر بیه. میرزا کچیک خان اصالتا کرد رشوندی بیه و وه خاندان ابتدا کردستان دوینه و بعد به الموت بیمونه و بعد راهی رودبار بوینه و بعد هم ساکن رشت بوینه.

## منابع

رج:مشروطه دوره
رج:ایران سیاستون
رابینو

**هاسنت لویی رابینو** (اینگلیسی جه:*Hyacinth Louis Rabino*  ) اوائل قرن بیستوم سرکونسول بریتانئون رشت دله بی‌یه.
رابینو مدّت ۱۶ سال شومال ئیران دله زندگی هکرده. وه بررسی ئو تحقیق درباره فرنگ گیلون ئو مازرون دله شروء هکرده. وه کیتاب **ولایت دارالمرز گیلان** *«به [[مازرونی زوون|مزرونی]]: (ویلایت سامون‌دار گیلون)* ئو بنویشته‌ئونی در مورد گیلون ئو مازرون بنویشته ئو جوزوه‌ئی در مورد نشریات فارسی‌زوون بینام **صورت جراید ئیران** به فارسی مونتشر هکرده.
ولی وه‌نه بهترون کیتاب‌ئون؛ ساری تا استرآباد ایسم داره‌نه که تبرستون چه‌کوت «تاریخ» ده‌له‌واره هسته اینتا کیتاب ئه‌سا بازار دله دره ونه دله هم ویشته روستائون ایسم ئو وشون تاریخچه جا بوردوئه درباره تاریخی جائون هم چیزای کارشناسی بیی ئو جالبی دانّه.

## بِریمْ بگردستن
*۱
*۲
*۳
*۴
*۵

## منابع
* رابینوی زندگی‌نومه، ورگِ سایتِ دله

رج:تاریخدونون
رج:بریتانیا نویسندگون
شهرسّون

**شهرسّون** اتا از واحدئون تقسیمات کشوری ئیرون دله و خله از کشورئون جهان (معادل county در اینگیلیس ئو آمریکا ) دله هسّه. 

thumb|400px|شهرسّون‌ِئون ئیرون

رده:ایران سیاستون
نجما

**نجما **عاشقی هسته که شه معشوقه که "رعنا " نوم داشته دوری وسه ترانه‌ئونی بساته که *[[نجما و رعنا]]* منظومه نوم دارنه. این آسنی که *[[ویس و‌ رامین]]* یا *[[لیلی و مجنون]]* داستان دستوری هسته، اتا فرق دارنه که راوی شه دره داستان ره تعریف کنده و اول شخص هسته. این شعر ره مازرون دله شو نیشت و عروسی مجالس دله خِنِش کانـّه. ونه تاریخ خار-خار میّن نی‌یه. ظارا نجما شه فارس آدِم بی‌یه و همینسه ونه شعرون دله هم مازرونی و فارسی زوون پشو-بزه هستنه.

## منبع
* طبرستان پارسی

رج:مازرونی‌زوون شاعرون
دیلمستون

**دیلم** اتّا تاریخی ایسم ئیران دله هسته اینتا منطقه گیلون بـِن(جنوب) دره ئو کوه‌ئون دله قرار دانّه ولی بعضی زمونا کول گیلون ره با اینتا ایسم یاد کاردنه.
دیلم مردمون ره دیلمی گانّه، وشون اتا زوون دارنه که ونه گپ بزوئن شومال ئیران زوونا ره موندنه.

## بنویشته‌ئون نویسندگون درباره دیلمستون

کسروی:
« ولایت جنگلی و کوه‌ئی که نخشه امروزی ئیران، گیلان ایسم بیته، زمون ساسانیون موقع به دیلمون یا دیلمستون مئروف بیه. تاریخ دله این منطقه ۲تا قوم دینه که وشون ایسم ره "گیل" ئو "دیلم" گِنِش کاردنّه. گیلون یا نیژاد گیل کناره‌ئون مازرون دریو دینه هم‌اونجه که الآن رشت و لاهیجان هسته نیشبینه ئو با آذربایجون ئو زنجان نزدیک ئو هم‌سامون بینه. ولی دیلمون کوهستون جنوبی وه ولایت در اونجائون که الآن رودبار ئو الموت هسته جا داشته ئو ویشتر با قزوین ئو ری هم‌سامون ئو نزدیک بینِه. »

رابینو ، کیتاب ولایات دارالمرز ئیران هم از دیلمستون ایسم بَوِرده ئو نویسنه که:
« زمونیکه فرمانروایون دیلم، تبرستون ره ایشغال هکردنه، مخصوصا زمون قدرت بویه ی آل ئو در اوج ایقتیدار وشون به هارشا رسنه که این ایسم به تموم نوائی کوهستونی از شمیران در طارم تا دشت گرگان بائوته بیِه. »

دهخدا با نقل قول از سفرنومه ناصرخسرو درباره دیلمیون و دیلمستون نویسنه:
« دیلمیون مردمون دیلمی ساکن سرزمین دیلمستون بینِه ئو بویه ی آل فامیل دیلمی بینِه که از ۳۲۰ تا ۴۴۸ هـ. ق. ئیران ئو عیراق دله فرمونروائی داشتنه. بویه‌ی آل ره هارشا به دیلمی بین، دیالمه هم بخوندسنه. »

## منابع

احمد کسروی. شهریاران گمنام. ناشر: دنیای کتاب. ۱۳۸۴.
ابراهیم اصلاح عربانی. کتاب گیلون (جلد ۲). ۱۳۷۴.
رابینو، ولایات دارالمرز ئیران: گیلون. جعفر خمامی زاده، رشت، انتشارات طاعتی، ۱۳۷۴ش.

رج:گیلون تاریخ
مرزبون‌نومه

**مرزبان نومه** از جومله شاهکارئون مازرون ادبیات هسته که نثر مصنوع مزین دله دره ئو تومبی وه ره بهترین همه وشون تا ابائل قرن ۷ بدونیم .خله از موارد مرزبون نومه از حد نثر مصنوع متداول بوگذشته ئو صورت قشنگ شعر بیته .وراوینی چند سنه بعد از ابّلین ترجومه مرزبون نومه یکبار دیگه دست به ترجومه این کیتاب از طبری زوون به فارسی بزوئه بدون اونکه از تألیف روضه العقول (ابّلین ترجومه مرزبان نومه)آگاه بائه .مرزبون نومه وراوینی در ۹ باب ،اتا موقدمه ئو اتا ذیل هسته این کیتاب از زوون حیوونا ئو به تقلید از کلیله ودمنه نصرالاه منشی بنویشته بیّه.در واقع نویسنده کیتاب از طریق داستان ئون غیر موستقیم ئو از زوون حیوونا شه حدیث ره شاء دَست دنه. تاریخ ترجومه مرزبان نومه ئو تهذیب وه به دست وراوینی کاملا معلوم نیه ولی موسلمأ بین سنه ئون ۶۰۷-۶۲۲ایتیفاق دکته.مرزبان نومه از نوع ادب تمثیلی(فابل)محسوب  وانه ئو نثر وه فنی هسته.
## ونه شاعر
* گت بنویشته ره بخوندین: مرزبان پسر رستم پریمی
مرزبون اتا باوندی شاهزاده بیه که رستم وچه بیه وه اتا نویسنده ئو شاعر بیه که دتا کیتاب بنویشته اتا "مرزبون نومه" که اتا کیتاب هسه که ونه دله ئیران ئو مازرون قدیمی داستانون بنویشت بیه ئو اتا دیگه "نیکی نومه" بیه که الان امه دست دله نیه. اینتا کیتاب اتا شر کیتاب بیه.

## منابع
*تاریخ ادبیات ئیران دله (جلد دوم)از میانه قرن پنجم تا آغاز قرن هفتم هجری   تأ لیف دکتر ذبیح الله صفا

رج:مازرونی زوون کتابون
رج:مازرون شاعرون
بهاءالله

**میرزا حسین‌علی نوری** (بزائن:۱۸۱۷، بمردن:۱۸۹۲)، مشهور به **بهاءالله**، بهائی دین ِپیغمبر هسته. وه ره شه آخرین پیغمبر دونّه و ۷ میلیون و ۴۰۰ هیزار نفر ونه په‌روو هستنه. وه 

میرزا حوسنعلی نوری مازرونی بی‌یه و ونه تبار نور جه بینه. ولی وه شه، سنه ۱۱۹۵ هیجری شمسی تهرون دله دنیا بمو. بهائیون گنه که ونه تبار ات ور جه زرتشت و اتی ور جه یزدگرد سوم، ساسانیون شاه، جه رسنه.

90px

## منابع

رج:مازرون گت آدمون
رج:بهایی دین
رج:نور گت آدمون
سمنان اوستان

**سمنان** اتا اوستان هسته که ایران ِمیونه کته. این اوستانِ نوم ره ونه مرکز جه بئیتنه که سمنانِ شهر هسته و این استانِ گت و پرجمیعت شهر هم هسته.  سمنان ۹۷٬۴۹۱ کیلومتر مربع گتی دارنه. قدیم‌ته اینجه ره کومش گتنه و مازرونِ پیرآدمون هنتا این کلمه ره کار وَرنه. سمنانِ هوا خشک و بیابونی هسته ولی ونه بعضی شر خِشِ هوا دارنه، شامرزا واری. سمنان مردمون خله گِنِش‌ها و لهجه‌ئون مختلف جه گپ زندنه. بعضی‌شون مازرونی زوون ِلهجه هستنه و بعضی‌شون فارسی جه نزدیک‌ته هستنه. بعضی زوونون هم ایزوله یا سیوا خانواده دارنه و شه خاصِ گرامر ره دارانه. ایران رییس‌جمهورها از ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۰ سمنانی بینه.

## منابع

رج:سمنان اوستان
رج:ایران اوستانون
علی کردان

**علی کوردان**  (۱ آبان ۱۳۳۷ ساری دله - ۱ آذر ۱۳۸۸ تهران دله)، محمود احمدی‌نژاد ِوزیر کشور بی‌یه که به‌دلیل جعلی بی‌ین ونه افتخاری دکترای مدرک آکسفورد جه و چنتا دروغ دیگه که بائوته، اسلامی شورا مجلس دله، استیضاح بیّه و رای عدم اعتماد بَییته و کنار بورده. اینان در صورتی بی‌یه که شایعه هسته که وه بدلیل بکاشتن شه وچه و طلاق بییتن سؤال بَیبی‌یه و استیضاح بیّه.

## منابع

رج:مازرونی وزیرون
کالیفورنیا (گجگجی بیری)

**کالیفرنیا** تونه اتا از وشون دتا بوئه:
*کالیفرنیای ایالت اتا از موتحده ایالات ایالتون
*کالیفرنیای جزیره مونا
کریمه (گجگجی بیری)

**کریمه** توننه اتا از وشون دتا بوئه:
*کریمه ایالت اتا ایالت اوکراین دله
*کریمه جزیره مونا
کریمه

**کریمه** ، ، (کریمه ِتاتاری جه: Qırım)، اتا جزیره‌مونائه كه سیو دریای شمال دره. این منطقه اوکراین ِشنه و شه‌مختار (خودمختار) محسوب وانه. این جمهوری گتی ۲۵٬۵۰۰ کیلومتر مربع و ونه جمعیت حدوداً ۲٬۳۰۰٬۰۰۰ نفر هسته. این جمهوری رسمی زوون اوکراینی‌ئه ولی روسی و کریمه‌ای تاتاری ویشته گپ بزه وانّه.

## تاریخ
نیکیتا خروشچف (شوروی ِرهبر) سال 1954 کریمه ره بعنوان هدیه بی‌یشته اوکراین ِایالِت دله، اوکراین سال 1991 اتا مستقل کشور بیّه و کریمه ونه سامون دله بموندسته ولی اتا پیمون بی‌یشتنه که روسیه بتونده شه ناوئون ره سیو دریا دله داره و کریمه جه این مسئله سَره استفاده هاکنه. سه سال بعد، یعنی سال 1994، بوداپست ِپیمون امضا بیه که گاته آمریکا، روسیه و انگلیس ونه اوکراین ِاستقلال ره حفظ دارِن و وه ره حمله نَکانِن. این پیمون همینجور گاته که این کشورون نَوِنه اوکراین ره مِزراب بی‌یلِن و وه ره مجبور هاکِنِن که اتا کار ره انجام هاده یا نا.

اوکراین ِبحران سَره که این کشور ِروسی مردمون شورش هاکِردنه، روسیه‌ی ِحمایت جه ۱۷ مارس ۲۰۱۴، کریمه‌ی ِجزیره‌مونایِ ۹۷ درصدِ مردم اتا رفراندوم دله رای هدانه كه خانّه روسیه تن وَصله بَخارِن. روسیه هم وشون خاسته ره رسماً قبول هاكاده.

## جوغرافیا
این جزیره‌مونا جنوب و غرب جه سیو دریا و شرق جه آزوف دریا جه وَر خانّه.

## جمعیت
سرشماری سال ۲۰۰۱ اینجه جمعیت ره ۲٬۰۳۳٬۷۰۰ نفر و جمعیت انبسی ره ۷۸ نفر هر کیلومتر مربع دله تخمین زنده. کریمه شهرون مهم اينان هستنه:

### تقسیمات
[180.5px|بندانگشتی|کریمهِ [تاتاری ِسِواخاهون پرچم|راست]]

* Bachtjisaraj rajon
* Bilohirsk rajon
* Dzjankoj rajon
* Kirovske rajon
* Krasnohvardijske rajon
* Krasnoperekopsk rajon
*  Lenine rajon
* Nizjnohirskyj rajon
* Pervomajske rajon
* Rozdolne rajon
* Saky rajon
* Simferopol rajon
* Sovjetskyj rajon
* Tjornomorske rajon

### خودمختار شهرون تقسیمات

* Alusjta kommun
* Armjansk kommun
* Dzjankoj kommun
* Jevpatorija kommun
* Kertj kommun
*  Krasnoperekopsk kommun
* Saky kommun
* Simferopol kommun
* Sudak kommun
* Feodosija kommun
* Jalta kommun
*  Sevastopol kommun (ویژه شهر)

## منابع
* بریتانیکا دانشنومه، چاپ یازهم.


رج:اکراین و روسیه اختلاف
رج:جزیره مونائون
رج:اکراین
رج:روسیه
صحرا (مملکت)

** صحرا** یا **غربی صحرا** اتا کشور نوم هسه که آفریقا قاره  دله دره. مراکش این منطقه ره شه میس دله دارنه و شه اتا استان دونده.
## جوغرافی
اینتا کشور284000 گتی کیلومترمترموربع هسه.اینتا کشور210هزار نفرجمعیت دارنه.ونه نیشته‌گا نوم العیون هسه.
## فرهنگ
ونه مردم ویشتر عربی زوون ره گپ زننه و ایسلام دین ره په‌روو هسنه.
## سیاست
اینتا کشور ره مراکش اداره کانده و وشون شه وسّه اتا تبعید دله حکومت دارنه که جهونی و بین‌المللی رسمیت دارنه ولی عملاً هچکاروئه. مراکش سعی دارنه شه حاکمیت ره جهون دله رسمیت هاده ولی آزادی‌بخش گروه ونه دیم‌به‌دیم استنه.

## منابع


رج:آفریقایی کشورون
رج:آفریقا اتحادیه
رج:عربی‌زوون کشورون
رج:بربری کشورون
رج:ایسپانیا قدیمی مستعمرات
رج:اسلامی کشورون
صحرا (گجگجی بیری)

**صحرا** تونه اتا از وشون دتا بوئه:
* صَرا بعضی مازرونیِ لهجه‌ئون بینج زمین ره صحرا گانّه.
*صحرا اتا جا که کم او و خشک هسه.
*صحرا که اتا آفریقایی کشور هسه.
احمد قوام

**أهمه‌د قه‌وام** (مازه‌رونی ۱۳۸۵ - ۱۴۶۳) (فارسکی: *احمد قوام*)، هأمینتی وه ره ئه‌شناخته‌نه **قوام السلطنه**، ئیران ره سر وزیر بیه.

## شه‌مال نه‌فت دأکه‌تی-گدر
آروسئون که به‌مونه گیلون و مازرون ره بأئیته‌نه ئو وه‌نه نه‌فت سه داشته‌نه ای سامون ره سه‌وا که‌نده‌نه، قوام أتا معامله آروس ئون ره هاکه‌رده، وه بورده موسکو ئو اونجه ئه‌ستالین ره گه‌ته که یه‌لنه آروسون بیه‌ن ئو شه‌مال نه‌فت ره دأیا دأکه‌شه‌ن ئو اینتا سه وه‌نه آروسون ئیران جه دأیا بوره‌ن، زأمونی که مجلس سر کار به‌مو اینتا هاره‌شا ره نا بأئوته و هأمینتا سه آروس ئون ره به‌تونه‌سه دأیا بأبه‌ره، ئو چیزی هم نأده.

## بن‌بنویشت
رج:ایران سیاستون
تاریخ

تاریخ یا چه‌کوت به مئنی قدیمی یا چیزائی که قدیما دینه، هسته. گت مردمون گانّه تاریخ عولوم اینسانی ئو عولوم ایجتیمائئ رج بـِن دره. وه خادش خله رج‌ئون دانّه از جومله: تاریخ‌شوماری، تاریخ‌نیگاری، تیبارشیناسی، تاریخ ایقتیصاد ئو خط‌شیناسی.
رج:تاریخ
Istälin

right|200px
**Istälin** yä **Žukä şuli** attä az Şuraviye rahbarun jä biye.ve mäzeruniye ۱۳۹۱ säle dele Teflis dele deniyä bemu.qabl az inke ve Şuraviye rahbar bavu Gurjeün kumunisti hezbe gate dabir biye.ve Ürusiytä kumunisti inqeläb dele Lenin jä käyeri däşte ü xale az janguni ke elayhe tezäti ürusiyä biye dele ham şerket hakerde.ve bade Lenin kenär burden qed re ürusiyä dele,şe dase dele bayte.ve xale säl Şuaviye dele hukumet hakerde ü şe deşmenun re xale xaşen sarkub hakerde.ve biye ke bade be qodret baresiyen Ürusiya num re Şuravi beşte.ve jehäni devvumin jange dele Älmän şekst hedäen dele xale naqş däşte.ve mazeruniye ۱۴۶۵ säle dele bamerde.


رج:شوروی
رج:Gate mardemone gorjion
رج:Siyasət
آتیلا

; عربی خط جه
**آتیلا** هون ِقبایلِ شاه و گت فرمونده بی‌یه. وه شه برارِ بکوشتن په و شه جا ره قائِم هاکردن میلادی ۴۴۱ سال دله، بیزانس ره حمله هاکرده و بالکان ره اتی خراب هاکرده که هچی آبادی اونجه نمونسته. دکّل، بیزانسِ امپراتوریِ رقد بوردن، این گدر جه شروع بیّه. آتیلا بعداً اروپا غرب بیتن سر اونجائون ره لشکر بکشی‌یه. ولی وه نتونسته که اینتا کار ره انجوم هاده. وه اَی بخاسه که ایتالیا ره بیره ولی پاپ گت لئون ِضمانت جا پشیمون بیّه. وه میلادیِ ۴۵۳ سال دله قلبی سکته سر بمرده. ونه بمردن په، هون ِامپراتوری هم نابود بیّه.


; Latin xat je
**Ätilä** Hunun şä ü gate farmunde biye. ve şe berär-e bakuşten pe ü şe jä re seft hakerden milädiye 441 säle dele Bizäns re hemle hakerde ü Bälkän re eti xeräb hakerde ke heççi äbädi unje namunese.asle dele Bizänse imperäturiye sequt hakerden unje jä sar bayte.Ätilä badan Üruppä qarbe bayten ser unjaün re laşker bakşiye.vali ve natunese ke inattä kär re anjum hade.ve debäre bexäse ke Itäliyä re bayre vali Päp Gate laüne vesätate jä paşimun baye.ve miläduye 453 säle dele qlbi sekte ser bamerde.bade vene bamerden Hun imperäturi ham näbud baye.


## منابع

رج:مجارستون گت آدمون
رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه
شرکت نکاچو

thumb|250px|شرکت نکاچو

**شرکت نکاچوب** اتا شرکت چو وسه هسه که ساری دله دره. اینتا شرکت وزارت جهاد سازندگی وسه هسه.

## شهرک‌ئون

نکاچو دِتا شهرک مسکونی دارنه. اتا میان‌دورود ده دله دره و اتا دیگه کوهدشت ده دله.

## منبع

* اساسنامه شرکت سهامی نکاچو
* درگاه ملی آمار ایران
* تامین نیروی انسانی شرکت نکاچو
* مشخصات شرکت سهامی نکاچو

رج:کارخنه‌ئون مازرون
اسمعیل خان باوند

**اسمعیل خان باوند** معروف به **امیر مؤید سوادکوهی** اتا مازرون خان‌ها و سیاستمدار بی‌یه که ات دسته نظامی هم ونجه اطاعت کردنه. امیر مؤید مشروطه دوره فعالیت داشته و شه ره باوندیون تبار جه دونسته. وه هژبر ره پی‌یر بی‌یه.

۱۸ تیر ۱۳۰۰ زد و خورد نیروی اعزامی قزاقون امیر موید سوادکوهی افراد جه که مازرون دله موخالفت بنا ره دولت وقت جه بیشت‌بینه ره شروع هاکردنه و روز بعد با رقد بوردن امیرموید و فرار وه تموم بیّه. این موخالفت با خشونت تموم سرکوب بی‌بیه. احمدآقاخان‌میرپنج (بعدا سپهبد امیر احمدی) فرمانده قزاق‌ئون اعزامی بعد از شکست هدائن سوادکوهی ،خِنِه و قرارگائ وه ره تـَش بکشیه و ونه وچون ره هم فراری هدائه.  این رویداد ۴ما و نیم بعد از کودتای ژنرال رضاخان که سردارسپه و وزیر جنگ بی‌یه که شه هم از مردمون آلاشت سوادکوه بی‌یه ،صورت بیته. سپهبد امیر احمدی که از کـَل‌سَروَسنی‌ئون قدیمی رضاشا بی‌یه در سنه ۱۳۴۴ در ۷۷ سالگی بمرده. وه ابّلین نظامی بی‌یه که بعد از دوران ساسانیون ، سپهبد بی‌یه. وه به مشاغل نظامی و غیر نظامی متعدد و گوناگون منصوب بی‌یه و آخرین سمت وه سیناتور انتصابی بی‌یه.

همینتی **روز شومار تاریخ ایران** دله، باقر عاقلی، ج‌ابّل، ص‌۱۵۶ بموئه:در چنین روزی،امیر موید سوادکوهی مازرون دله سر به طوغیان بیته و علم موخالفت با حکومت مرکزی سرهدائه. میرپچ احمد آقاخان مأمور سرکوبی ایسم بَوِرده بی‌یه. تاریخ ۱۸تیرما ۱۳۰۰ جنگ سختی بِین امیر موید سوادکوهی و قوای قزاق در بیته که عدئونی از طرفین بمردنه و زخمی بینه. در تاریخ ۱۹ تیرماه ۱۳۰۰ ،آقاخان، مقر امیر موید ره به تَش هدائه و امیر و ونه وچون فراری بینه. امیر موید سوادکوهی ، هژبر ِپیـِر ، دوره قاجاریه و اوایل دوره رضاشا دله زندگی کارده. وه از اهالی سیاست بی‌یه و اتا از مبارزون آزادی خواه به شومار شی‌یه. در دوره ۳مجلس شورای میلّی هم ، نیماینده مردمون مازرون محسوب بی‌یه.

## منبع


رج:باوندیون شائون
رج:مازرون سیاست‌مدارون
رج:سوادکوه گت آدمون
وولفزبورگ

**وولفزبورگ** اتا شهر نوم هأسه که پایین زاکزونی، آلمون ده‌له دأره.
وه‌نه ده‌له مازرونی خله دأره‌نه.

## بریمی لینک‌ئون
left|500px

رج:آلمان شهرون
مایکل جکسون

thumb|250px|مایکل جکسون

**مایکل جوزف جکسون** (اینگلیسی جه: *Michael Joseph Jackson* )، (بزائه: 29 آگوست 1958- بمرده: 25 ژوئن 2009) اتا آمریکایی خوننده بی‌یه که پاپِ سبک جا خونِش کِرده. این خوننده سال ۲۰۰۹ میلادی اتا سره دله بعد از بخردن دوا بمرده. پلیس باته که ونه دکتر وره اشتباهی بکوشته.

وه تا لحظه بمردن ۷ تا آلبوم بیرون هدائه.

## منابع

رج:آمریکا خونش‌کرون
ممد ولی خان تنکابونی

**ممدولی‌خان تونکابونی** (۱۲۶۴-۱۳۴۵ هجری قمری) مئروف به سیپهدار تونکابونی، سیاستی‌مردی و ۵دوره رئیس‌الوزرائ ایران.

وه حبیب‌الله خان ِسردار ِوچه و ممدولی‌خان ساعدالدوله زک‌ئو‌زا بیه، از سردارون ممدشا قاجار محاصره هرات دله بیه.

وه ابّل ساعدالدوله و بعد نصرالسلطنه لقب داشته و در دوران جونبش مشروطه به گتِ‌سیپهدار ایسم بیته. وه اتـّا از ۲ فاتح مئروف تهرون در کارائ اینقیلاب مشروطه بی‌یه.

وه ابـّل از سردارون ممدعلی‌شا بی‌یه و در رِقِد‌هدائن بست مشروطه خوائون مسجدشاء دله و در حمله به آزدیخوائون تبریز نقش داشته. بعدأ با ممدعلی‌شاء ایختیلاف پیدا هکرده و بورده شه سه‎ره تونکابن دله بی‌یه. دوران ایستیبداد صغیر آزادیخوائون گیلون بدلیل ایکه وه کارئون‏نظامی ره دونسته و با ممدعلی‎شاء هم ایختیلاف داشته وه ره به‌عونوان رهبر برای فتح تهرون بیتنه.

ابـّلین بار در ۱۳۲۷ هجری قمری رئیس‌الوزرا بیّه و تا ۱۳۳۴ هجری قمری که با لقب گتِ‌سیپهسالار به این مقوم برسیه ۴بار دیگه رئیس‌الوزرا بی‌یه.

دوره رضاشا ونه زمین و زامون ره بیتنه و بلخره وه خادکاشی هاکرده.

گانه ات روز ات‌سره این شعر ره خوندسته:

## عکس‌ئون

پرونده:Mammed_valy_xän_tenekäbuny.jpg
پرونده:محمدولی_خان_تنکابنی3.jpg|
پرونده:محمدولی خان تنکابنی2.jpg|
پرونده:Mohammad-Vali Khan, Sepahsalar-e Azam-e Tonekaboni.jpg


## منابع

* تبیان
* فارسی ویکیپدیا

رج: مازرونی وزیرون‏
رج:مشروطه دوره
لاپ کمر

**لاپ کمر** که وه ره **دیوکالی**، **[[اسپهبد خورشید]] غار (لی)** یا **عایشه کرکیل دژ** هم گانّه، تهرون به قائمشهر راه سَر، دوآب ناحیه دله قرار دانه. اینتا لی کوه دله دره. این لی دله اسپهبد خورشید ِزن و وچه سه ماه زندگی هاکردنه و آخرسری عربون بتونستنه وشون ره لی دله جه دَربَکشِن و همین باعث بیّه که اسپهبد خادکاشی هاکنه و تبرستون دَکفه عباسیون ِدستِ په.

**اسپهبد خورشید غار** تاریخ پیش از اسلام جه رسنه. این غار مازرون استان و سوادکوه شهرستان دله دره. ونه آدرس ۳ کیلومتری، سه راهی سواد کوه، فیروز کوه سمت راست جاده خطیر کوه هسته. این بنا ۷۸۳۹ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۸۱-۱۲-۱۷ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه. 

## غار ِویژگیون
thumb|200px|left
thumb|200px|left
right|150px|بندانگشتی|لاپ کمر ِدله‌یِ نقشه.
طبیعی طاق قوس قایده ۴۰ متر هسته و معروفه که گانّه وه «دنیای گت‌ترین طبیعی قوس» هسته. غار دله اتا بیضی‌مونا تالار داشته که ونه گتی ۷۵×۲۵ و ونه بلندی (ارتفاع) ۱۵ میتر بی‌یه. غار ِدیم‌به‌دیم اتا دیفار دَره که سنگ و ساروج جه دچیه بیّه و تا ورودی وه ایدامه دانه. این دیفار ِبنا گاوباریون دوره شنه. غار ِجلو اتا گت ِپرتگاه دانه باعث وونه ونه دله بیّن خله سخت بواشه. چون این غار دله بخاردنی ئو دیی‌یه، قدیم بنشسته ونه دله ات‌خله موقاومت هاکردن.

غار دله چنتا اتاق دره که وشون بساتن قدمت ساسانیون دوره جه وَرگِردِنه. این غار ایران ملی آثار فهرست درون قرار دانّه و وه ره یونسکوی ثبت وسّه هم نومزه هاکردنه و فعلاً اتا پرونده دانّه. غار ِپَلی نظامی تمرینات و ماسه‌برداری هم کانّه که باعث وونه وه کم‌کم تخریب بَواشه.

## تاریخ دله
این غار اتا طبیعی کاخ هسته و همیشه تبرستون اسپهبدون ونجه کار کاردنه. صدر ایسلام و همزمون با تبرستون ِمردمون ِشورش اینتا غار ره ونداد هرمز بَییته.

سال ۷۶۱ میلادی، اسپهبد خورشید، گت ِاسپهبد فرخان ِنوه گاوباریون سلسله جه، مازرون سَر حکومت کارده. ونه زمون، منصور عباسی تصمیم بیته مازرون ره بَییره. مهدی عباسی، منصور ِریکا، کــَلِک جه اسپهبد خورشید جه رَفِخ بیّه و ونه وسّه هدیه برسنی‌یه، ونجه بخاسته تا ایجازه هاده ونه لشکریون طالار درکای تنگه‌ی راه جه بورِِن خراسون جه زودته بَرِسِن. اسپهبد خورشید کلک بخارده و ایجازه عبور ره وشون دست هدائه. مهدی، ۲تا سپاه ره گرگان و شاکوه جه راهی هاکرده و آمل ره بیته. ایسپهبود خارشید که غافلگیر بیّه، شه زِنا و ثروت ره اینتا غار دله بیشته و بورده دیلمستون سو که سپاه جمع هکنه.

عربون سپاه ۳ ماه غار پَلی دَیینه و فکر کاردنه تا اتا راه پیدا هاکنن. آخرسری غار ِئو ِسرچشمه‎ئون مسموم هکردن جه موفق بَیینه «بانو نی‌کلا»، اسپهبد خورشید ِزنا، ره ونه کیجائون و ریکائونِ همراکِت بکاشِن یا اسیر هاکنن. ایسپهبود خارشید داشته اموئه غار سو که بشناستن خَوِر جه خادکشی هکرده و بمرده.

## ادبیات دله
نیما یوشیج، روجای کتاب دله گانه:

## دپیته چرخه‌تو

* ایران ملی آثار فهرست

## په‌نویس

رج:غارون
رج:گاوباریون
رج:سوادکوه تاریخی جائون
رج:ایران ملی آثار، مازرون دله
لاجیم برج

**لاجیم برج** بنائی تاریخی هسته که سوادکوه شهرستون دله دره. اینتا برج ره زیاریون گدر، سال‌های ۳۱۶تا۴۴۳ هجری‎قمری بساتنه و باوندیون اسپهبدون ِبساته هسته. اینتا برج هم، رسکت برج دستوری، کوفی و پهلوی خط جا کتیفه دارنه.

## منبع

* سوادکوه شهرستون

رج:سوادکوه شهرستان روستائون
رج:سوادکوه تاریخی جائون
رج:ایران ملی آثار، مازرون دله
گاوباریون

**دابویگون** یا **گاوباریون** اتا حوکومت بینه کا تبرستون دله فرمونروایی کردنه. وشون اتا ساسانی تبار بینه که قباد(ساسانیون شاء)دست جه فرار هکردنه و بمونه گیلون و مازرون دله کم‌کم اینجه مردم ره شه سو در بیاردنه و حکوومتی تشکیل بدانه تموم شائونی که بنویشته هسته از نسل دابویه هستنه. دابویه خادش گاوباره‌ وچه بی‌یه. بعد از بمردن گاوباره ونه وچون سرزمینش ره دِتا تیکه هکردنه که گت تیکه دابویه‌ی دست دکته.

#  **[[دابویه (گاوباری شاء)|دابویه]]** «۶۸۱-۷۱۱مـ» اتا از گاوباره ئ وچون بی‌یه وه خله شر بی‌یه همینسه مردمون اون زمون ونه برار«پادوسبان» جا حیمایت کاردنه پادوسبان رستمدار شاء بی‌یه.
# **[[گت فرخان (گاوباری شاء)|ایسپهبد فـُرخان ابـّل]]** «۷۱۱-۷۲۸مـ» عربئون وه ره « ذوالمناقب » گتنه. ونه زمون عربئون خواستنه مازرون ره بیرِن ولی فرخان، وشون ره باج‎ندائه. چن بار هم یزید بن مهلب مازرون جا دکته ولی فرخان وه ره باج‎ندائه.
# **[[دازمهر (گاوباری شاء)|دازمهر]]** «۷۱۱-۷۴۰مـ» وه فرخان وچه بی‎یه ئو ۱۲سنه حکومت هکرده.
# **[[خورد فرخان (گاوباری شاء)|فرخان دِیـّم]]** «۷۴۰-۷۴۸مـ» وه دازمهر گـَگَ«برار» بی‏یه وه چون خارشید ، دازمهر وچه ، خورد بی‏یه نایب السلطنه بیّه.
# **[[ایسپهبود خارشید (گاوباری شاء)|خارشید]]** «۷۴۸-۷۶۱مـ» چارده ساله که بی‎یه شاء بیّه. وه منصور زمون زندگی کارده که این زمون مهدی، منصور ِوچه، ونه سرزمین جا نفوذ هکرده ئو وه گیلون دله پناه بورده. بعد ۲سال خواسته شه ارتش جه عربون ره درهاکنه که بشناسته ونه زن ئو وچون عربئون دست برده بینه همینتاسر طاقت نیارده ئو خادکشی هکرده.
این ایتّیفاق سنه ۱۱۹تبری انجوم بیّه.

رج:مازرون تاریخ
رج:گاوباریون
مازرونی ویکی‌پدیا

** مازرونی ویکی‌پدیا** ویکی‌پدیای نسخه مازرونی زوون جا هسه که تا اسا  تا ولگ دارنه. اینتا ویکی مازرونی ۱۵۱۷ سال، ارکه ما دله پا بئیته. مازرونی ویکی‌پدیا اولین‌کش اتا دایره‌المعارف ره مازرونی زوون دله بساته. این سایت اولین جایی بی‌یه که اینترنت دله مازرونی زوون جه بنویشتن ره مدام و دمباله‌دار ادامه هدائه. مازرونی ویکی‌پدیا ره داوطلب کارورون بساتنه و پیش وَرنه.

## منابع
* فراویکی

رج:ویکی‌پدیائون
رج:مازرونی سایتون
حسینعلی منتظری

**حسینعلی منتظری** (ونه همه نوم: *حضرت آیت الله العظمی حسین علی منتظری*، إشناسینه وه ره ایران ره جانی پی‌یر یا ایران ره جانی رهبر، به فارسی: رهبر معنوی ایران) اتا گت آیت الله بیه که ایران ره اسلامی انقلاب وسه کار هاکرده.

## منابع

رج:ایران سیاست‌مدارون
رج:ملائون
ماچکال

**مرموشکل**، **ماچکل** یا **مرموچکل**  هسِّه. وشون ˇگتِ گروه Squamata عضو هستنه که خزندگان مجموعهˇ دله قرار دارننه و تعداد بیش از 9766 گونه دارننه. مرموشکل‌ها لینگ و گوش بیرونی دارننه. ولی مر ها این دِتا ره ندارننه.

## دپیته چرخه‌تو
* ارک مرک

## په‌نویس

رج:خزندگون
لنگر

لنگر اتا مله ی اسم که خله با صفا هسه. جزو ساری حساب وونه. اینجه که خان بوری ون کیاسر جه هم رد هاکنی. اتا امام زا دارنه که وره گونه "امیر سید علی". گونه قدیم خله ون دل گنج چال بیه. الان همه ره بکندستنه. بدینی جا خله دارنه. از "قل قلی" بیر تا "ولمت".
گشنسپ

گشنسف زمون اردشیر ۱۱۹م. بی‌یه ئو تبرستون ئو گیلون ئو رویان ئو دماوند دله شائئ کرده ونه پی‏یِرئون از زمون اسکِندر ۳۳۰ق.م. فرمونروائ مازرون بینه ئو اینتا شائئ وشون دله پی‌یِر وچگی بی‌یه تا ۵۲۹م. کیوس مازرون شاء بیّه.

#### منابع
* تاریخ استرآباد ئو مازرون ، بنویشته رابینو

رج:مازرون تاریخ
زرمهر شائون

فرمونروائی اینتا کَس‌ئو‎خشون (سلسله) ۱۱۰سال تبرستون دله طول بکشیه ئو ونه ابّلین شاء که زرمهر بی‎یه، زمون انوشیروان «۵۳۱ - ۵۸۷ میلادی» شروء بیّه. وشون آخری شاء آذر ولاش بی‌یه که سنه ۶۸۵م. گاوباریون جه شیکست بخارده.

## زرمهر‌شائون ِخار ِشائون

* زرمهر                ۲۳سال
* دازمهر              ۱۷سال
* ولاش دازمهر      ۲۵سال
* مهر                    ۲۰سال
* آذر ولاش ،محمد ِریکا  ۲۵سال

## منابع
* تاریخ استرآباد ئو مازرون ، بنویشته رابینو

رج:زرمهر شائون
رج:مازرون تاریخ
کیوس

**کیوس** قوباد گت‌ته وچه بی‌یه و ۷ سال تبرستون دله حکومت هکرده.

وه ولیعهدی حق ره داشته ولی چون مزدک په‌روو بی‌یه، انوشیروان بورده زرتشتی ملائون گوش-گلی بخوندسته که وه ره درهاکنن و پییر ارث ره وه ره هادن. این بیه که کیوس بمو پتشخوارگر شاه بیه.

باوندیون سلسله کیوس زک‌زا هستنه که ایران دکته عربون دست‌په، بمونه مازرون دله و خلافت دیم‌به‌دیم هرستانه.

## منابع
* تاریخ استرآباد ئو مازرون ، بنویشته رابینو

رج:مازرون تاریخ
رج:ساسانیون
كوربن بلو

**کوربن بلو ریفرز** اتا خوننده آمریکایی هسته که به سبک پاپ خونش کنده. 

## منبع
* فارسی ویکی

رج:زننه آدمون
رج:آمریکا خونش‌کرون
کاکیئون

کاکی‎ئون ابّل تبرستون علویون جا حیمایت کاردنه ولی  کم‎کم شه اتا موستقلی حکومت را دمبدانه.
وشون ویشته گیلون دله حکومت کاردنه ولی بعضی‎وختا مثل دوره ماکان ، کاکی ِریکا تموم تبرستون ره بیتنه ئو شه ونه سر فرمونروائئ هکردنه.
وشون دیلم جا خله ارتیباط داشتنه مثل کنار ، فیروزان ِریکا که رئیس دیلمی‎ئون بی‎یه.

### وشون شائون ایسم:
# کاکن نعمان ِریکا
# کاکی نعمان ِریکا
# فیروزان نعمان ِریکا
# لیلی نعمان ِریکا
# ماکان کاکی ِریکا
# حسن فیروزان ِریکا
# نصر حسن ِریکا
# فیروزان حسن ِریکا
# کنار فیروزان ِریکا

## منبع
* مازرون ئو استرآباد ، رابینو

رج:کاکی‌ئون شائون
رج:مازرون تاریخ
پرسپولیس (فیلم)

***پرسپولیس*** اتا کارتونی فیلم هسه که مرجانه ساتراپی وه ره، شه زندگی خَوِری بِساته. ونه زیوون فرانسوی هسه.
## منابع

رج:ایرانی فیلمون
رج:فرانسوی فیلمون
رج:فرانسه فیلمون
رج:کارتونی فیلمون
ماکان بن کاکی

**ماکان کاکی** اتا از سرون دیلمی بی‌یه که مازرون دله نفوذ هکرده و اون سرزمین ره بیته. وه همینتی بتونسته سرزمین ری ره بیره. در سال ۳۲۹ هجری میون وه و نصر دیّم سامونی نبردی سخت دربیته. ماکان در این نبرد بمرده

## منابع
* مفرد. «زیاریان».

رج:کاکی‌ئون شائون
طالب آملی

وه اتا مازرونی شاعر بی‎یه که مازرونی و فارسی و هندی زوون جا شعر گته. وه اتـّا گت شاعر بی‎یه که آمل دله کنار هکته و هند دله زندگی هکرده و ونه گت کیتاب نوم جهانگیرنومه هسه.

## زندگی‎نومه
ممّدآمولی مئروف به «**طالب**» مشهور به ملک الشوعراء طالب آملی، از شاعرون نوم‎دار ِقرن ۱۱ هجری و از چارتا گت شاعرون سبک هندی هسٮݴه. طالب در سال ۹۹۴ هجری آمل دله کنارهکته و در سال ۱۰۳۶ هجری هند دله بمرده. ونه قبر شهرفتح پور سیکری شمال هند دله دره، کینار قبر ونه‌رَفِخ اعتمادالدوله تهرونی،گت ِصدراعظم هند قراردانه. طالب هند دله به اوج قولّه شعر برسیه و به مقام *ملک الشوعرایی دربار* برسیه و در ۴۲سالگی در اوج شرف و ایعتیبار بمرده. داستان عشق طالب آملی و کوچ‎دوستنش به هند، عرصه زمون ره بیته و به اتا از داستان‌ئون بموندستنی پهنه فرنگ مازرون تبدیل بیّه. مثنوی طالبا، داستان ونه عشق  به ات کیجا به ایسم زهره هسته که از وچگی مدرسه دله همدرس وه بی‌یه. اما ثروت و شوهرت خِنه‌واده طالب که با تبار موحترمی از کاشون که چندتا از مردون و حوکمای دربار شاء عباس، اصفهان دله جزو وه بینه و مقوم شاعری و جوانی طالب نتونسته تبار زهره ره راضی هکنه.
طالب برمه کرون بورده آمل حاکم پَلی و وه که شدیداً به طالب علاقه داشته با بوردن طالب از آمل موخالفت هکرده ولی آخرسَری حاکم آمل نتونسه طالب ره شه پَلی داره:

طالب از آمل بورده کاشان و بعد بورده شه خال‎وچه، رکن الدین مسعودکاشانی از شوعرای دربار شاء عباس ،پَلی و زمون تاریخ تولد اسمائیل میرزا ، عباس‎شاء وَچه چند قصیده و قطعه بائوته.
با بوردن حکیم‌رکن‌الدین اصفهان جه و ونه بوردن به هند، طالب زمونی ره مرو دله بمونسته و اون‌وخت رادکته هند ور . اینجه بی‎یه که ونه خواخر سیتی نساء که شاعر و طبیب بی‎یه ونه بین سه بورده هند و دربار ملکه «ممتاز محل» دله موقئیتی بیته. *سیتی نسا* بعد از بمردن طالب به جمع‎هکردن منظومه طالب و زهره شه‎خدره بسیج هکرده .اونتی که معلومه طالب تا زمون بمردن زهره ی یاد دیّه:

## بعد بمردن طالب ؛ زهره چتی بیّه
اون گدر که طالب سال ۱۰۳۶هجری دله بمرده. چن‎وقت بعد خَوِر ونه بمردن آمل  برسیه. به محض برسین خَوِر طالب بمردن، زهره که از زور طالب ، پریشون بیه و بورده روخنه کنار و ماهیا جا گپ بزوئه، بعد ونه همراه بورده هند  ( یعنی شه خدره دم هدا او دله ):

## طرز بمردن
اتا داستانگوی دیگه گته که قبل از اینکه طالب بوره هند ونه خورد ِمار ونه غذا دله سَم شنه و وه به علت درد سم هند دله میرنه.

## وابسته جِستارون
* سیتی نسا آملی
* مازرون شاعرون
* مازرون ادبیات

* **بورین [http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wb/mzn/%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7 مازرونی ویکی کیتاب] دله تا ونه چنتا شعر ره بخوندین.**

رج:مازرون شاعرون
توری مردمون

**مازِرونی مردمون** یا **تَوِری مردمون** یا **تِپوری مردمون**، به مردمونی که به طور کولّی پس زمینه قومی مازِرونی و تَوِری دارننه ئو به مازرونی زوون گپ زننه ره گننه. تَوِری مردمون ریشه به یتا قوم کهن که تپوری نوم دارننه رسنه.

## بنه‎وار
*گت بنویشته ره بخوندین:* مازرون تاریخ

## زوون
*گت بنویشته ره بخوندین:* مازرونی زوون

## دکلستن

این مردمون مزرونی زوون شه ره تبری گنّه ئو به صورت کم ئو زیاد در استان‌ئون گلستان، تهران، سمنان، گیلان (تا رودسر شهرستان و لنگرود شهرستان)، اصفهان (در فولاد شهر و شهر اصفهان) ئو بقیه جائون دله دکلستونه.

## گت مردمون
*گت بنویشته ره بخوندین:* گت آدمون

رج:ایرانی‌تبار مردمون
## منبعون
جلالیون

کیا‌ئون جلالی اتّا از خار ِتبار‌ئون ِساری بینه.
وشون کسی بینه که توسط افراسیاب جلاویه بتونستنه باوندیون ره بِنِه‎بزونه.

#### فخرالدین ئو ویشتسب
سنه۷۵۰ **[[کیافخرالدین]]** ئو **[[کیاویشتاسب]]** ساری حاکم بَینِه.
**کیافخرالدین** ساری دله بموندسته ئو **کیاویشتاسب** تا آخِر ِعومرش قلعه نوجی دله دَیّه.
**کیافخرالدین** بارفروش نزدیکی ، مرعشیون دست بکاشته بیّه.
**کیاویشتاسب** هم ووختی مرعشیون قلعه نوجی ره موحاصره هکردنه تَلِف بیّه.

#### دوشمن‎ئون
وشون گَت دوشمن چلاوی‌ئون بینه. بعد اینکه ساری وشون دست دکته مرعشیون هم وشون جه دپیتنه ئو آخِرسَری وشون تِبار ره نابود هکردنه.

رج:کیائون جلالی
رج:مازرون تاریخ
کیائون چلاوی

کیا‎ئون‎چلاوی خاندون روقبای همشکی ِتبار ِکیائون‌جلال بینه.
همینتا وسّه وختی **فخرالدوله حسن ، کیخسروریکا(''آخرین شاء باوندیون'')** جلال‎ئون جه دپیته ئو کیاجلال ، احمدجلال ِریکا ره بکوشته ؛ چلاوی‌ئون جه همدست بیّه.
ولی جلالی‌ئون اینتا باوندی شاء ره سنه ۷۵۰هـ.ق. از بین بوردنه.

#### گت مردمونی که وشون تبار دله دَینه

# اسکندر شیخی بن افراسیاب : حاکم آمل(۷۸۵-۸۰۵).
# لهراسب بن حسین بن اسکندر : حاکم طالقان(۸۸۰).
# امیرحسین‎کیا بن علی بن لهراسب : ات تیکه از رستمدار ره داشته ئو سنه۹۰۹هجری شا اسماعیل ابّل دست تسلیم بیّه.

رج:کیائون چلاوی
رج:مازرون تاریخ
مرعشیون

بعد از رِقِدبوردِن موغولئون ، مرعشیون که سِیّـِدئون عرب بی‎نه ،سال ۷۶۰ه.ق مازرون دله حکومت مرعشیون ره بساتنه ؛ ابّلین شائ وشون میرقوام‌الدین مرعشی بی‎یه. در سال ۷۸۲ه.ق فخرالدین مرعشی که میرقوام‎الدین وَچه بی‎یه با بیتِن رستمدار شروء به بساتن واتاسان هکرده واتاسان ِمَله ناتل(نیشتنگاء رستمدار)کینار بی‏یه، فخرادین اون زمون واتسانا ره شه نیشتنگاء هکرده. اما ات کم بعد تیمور لنگ(۷۸۶ ه.ق ) مازرون و رستمدار ِسو لشکر دَکشیه و مرعشیون هم از تیمور شیکست بخاردنه.
تیمور لشکرکشی دیّـِم خادش به طرف مازرون در سال ۷۹۴ه.ق به کولّی مرعشیون ره رِقِدهدائه و رستمدار ره بَیته و مرعشیون ره به میون رودون تبعید هکرده.

## ابّـِل کاجه جه شروء بیّه؟
قیوم مرعشیون ،ایدامه‎ی سربدارون قیوم بی‎یه که آمل جه شروء بیّه و این منطقه ره شه سامون ِبـِن بَیتِه. چون شیخ خلیه ، گـَت‌ترین ِمردمون ِسربدارون مردمون آمل جه بی‎یه ، بعد از یاد بَیتِن دین، رائی سبزوار بیّه و نوطفه سربدارون قیوم ره اون‌جه به بار بَشنی‌یه و بعدأ مرعشیون قیوم ، به عونوان شوعبه‌ئی از سربدارون قیوم مازرون دِله دِرِس بَیّه.

## وشون تَفِکّور
مرعشیون ، شیعه دوازده ایمامی بی‎نه که با کومِک از آموزش‌ئون دینی - سیاستی رهبرون دینی سربدارون بتونستنه وشون جه به عونوان مکتب، شه قیوم وِسّه ایستیفاده هکنن.
اتّا از کارئون اساسی اینتا قیوم موبارزه با ظولم و سیتم بی‎یه. ظولم و سیتم این دوره دله جَنبه ایجتیمائی ، ایقتیصادی و بعضی وختا سیاستی داشته که مردمون سر انجوم بی‎یه.
قوام‎الدین مرعشی با ایستیفاده از بوعد سیتم ستیزی تشیع بتونسته حاکم‎ئون ظالم اینتا منطقه ِسَر پیروز بَوّه.

## منبع
* مرعشیان در تاریخ ایران‏. مصطفی مجد. ۱۳۸۰

رج:مرعشیون
رج:مازرون تاریخ
۲۰۱۰

سال ۲۰۱۰ (دِهزار و ده) میلادی دهومین سال از سده ۲۱ میلادی و همینتی دهمین سال از هیزاره سیِّم میلادی هسته. به اساس تقویم گریگوری اینتا سال از ابّلین روز جمعه ۱ ژانویه ۲۰۱۰ شروع بیّه و آخرجومعه ۳۱ دسامبر ۲۰۱۰ به تموم وانه. ۲۰۱۰ اتا سال عادی ۳۶۵ روزه هسته.

رج:میلادی تقویم
رج:میلادی سال
رسکت برج

**رسکت** اتا برج نوم هسته که اتا مله به همبن نوم دله دره. این برج ره باوندیون بساتنه و ونه سر ره کتیفه‌ئی به دِتا خط پهلوی و کوفی بنویشتنه.
اسا میراث فرنگی دَره وه ره دِباره‌سازی و تعمیر کانده.

## نگارخنه

پرونده:Borjeresket1.JPG
پرونده:Borjeresket2.JPG
پرونده:Borjeresket3.JPG
پرونده:Borjeresket4.JPG
پرونده:Resket 01.jpg
پرونده:Resket 02.jpg
پرونده:Resket 03.jpg
پرونده:Resket 04.jpg
پرونده:Resket 05.jpg
پرونده:Resket 06.jpg
پرونده:Resket 07.jpg
پرونده:Resket 08.jpg
پرونده:Resket 09.jpg
پرونده:Resket 11.jpg
پرونده:Resket 13.jpg
پرونده:برج رسکت خشتی میان جنگل.jpg
پرونده:برج رسکت میان دشت و کوه.JPG
پرونده:سردر ورودی برج رسکت.jpg


## منبع

رج:برج‌ئون
رج:ساری تاریخی جائون
گوهر تپه

**گوهرتپه** اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ تاریخی جه رسنه. گوهرتپه مازرون استان و بهشهر دله دره. ونه آدرس شمال غرب رستم کلا، کنار جاده بهشهر به نکا هسته. این بنا ۵۴۰۶ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۸۰-۱۲-۲۵ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه. 

گوهر تپه کهن کتی‌ئون دله کهن شهری وجود دانّه که هزارون سال قدمت دانّه. قبرئون بموندسته از اینتا باستونی شهر، سنگ‌ئون قیمتی تراش هدا بیّه، جواهر، سکه‌ئون زَر و سیم، گورئون باستونی، مردمون هستکا، کوزه‌ئون و صنایع دستی پیش از ۳۰۰۰ سال پیش جه پیدا بیّه. گوهر تپه‌یِ بِنِه بوتِن هنتا تموم نیّه و ونه کار باقی بمونسته.
## دپیته چرخه‌تو
* ایران ملی آثار فهرست

## په‌نویس

رج:بهشهر تاریخی جائون
رج:ایران ملی آثار، مازرون دله
رج:مازرون تاریخ
وزیری حموم

**وزیری ِحموم** ساری وسط و کلبادی سره وَر و ئوامبار نو مله دله قرار دانّه و از لحاظ نوع معماری، مصالح و ساختمونی ویژگیون از ابنیه هارشائی و مشهور مازرون اشمارس‎وانه.
اینتا بنا هم متعلق به قاجارون‌ گادر هسته.

شمارهٔ ثبت ۶۲۶۹ جه این بنا ایران ملی آثار دله قرار بیته.

## منبع

رج:ساری تاریخی جائون
رج:ایران ملی آثار، مازرون دله
رج:مازرون حموم‌ئون
شورچال گلوگاه

این منطقه از جائون مسکونی قرون ابّـِل ئو دیّـِم ایسلامی بیه ئو آثار باستونی فراوونی در دل تپه‌ئون وه جای بیتنه که موتأسفونه بخش قابل توجوهی، توسوط حفارون غیرموجاز، از دل خاک خارج بیه ئو از موزه‌ئون خارجی، سر در بیارده که نیازمند استقرار یگون حفاظت میراث فرنگی هسته.زمینون وه موتعلق به ساکنون کوپچی مله گلوگاه بیه ئو در فاصله کمی از ساحل دریو قرار بیته ئو مکونی سرسبز ئو بیسیار بدینی هسته که نیازمند سرمایه گوذاری ئو توجوه ویشتری هسته.
ملک بهمن قلعه

این قلعه از گت قلعه‌ئون البرز هسته که در جاده هراز بخش لاریجان شهرستون آمل و موشرف به قریه شاهون دشت در ۷۵ کیلومیتری جنوب آمل قرار دانه این قلعه موتعلق به شائون پادوسبانیون هسته که در سنه (۴۵ الی ۱۰۰۵) هـ. ق. به رویان نور و کجور و رستمدار حکومت داشنه بنای قلعه بر روی صخره‌ای حدود ۲۲۰میتر بالاتر ازسطح اراضی شوندشت از لاشه سنگون گت ئو خورد ئو ملات گچ بساته بیه که بصورت طبقه طبقه ئو شامل اوتاقون ئو قسمتون موختلف ساختمونی هسته.
## منابع

رج:پادوسپانیون قلعه‌ئون
رج:آمل تاریخی جائون
سرلینگ دون

200px|thumb|left|سرلینگ دون
[200px|thumb|left|سر لینگ دون روش اتا [بلژیک|بلژیکی تابلوی دله]]
**سر لینگ دون** (به انگلیسی و فارسی: 69) ات تی از روش‌ئون بگائستن هسته که ونه دله دِنفر همدیگه وَروَر اتجور همدیگه پَلی لِشونّه که دهون هر ات نفر نزدیک به دول یا کوس ات دیگه بائه. این حالت دله هردِ نفر به‌شکل هم‌زمون بتونّه سکس دهنی ره انجام هادن. 

## معادل فارسی
این کلمه فارسی دله معادل نداشته تا اینکه فرنگی‌ئون پِشتی اسا چن وقته که فارسی دله هم وه ره 69 گانّه چون دِنفر شکل مثل شکل عدد 69 انگلیسی وانه.

## منبع
* 

رج:بگائستن