مازرونی زوون

**مازِرونی**، **مازِنی زوون**، **تَوِری زوون**، **تاتی** یا **گِلِکی** یا **گالِشی**  اتا ئیرونی زوون هسّه كه ئیرونِ مازرون، سمنون، گلسّون، البرز و تهرونِ اوستانِ دله ونجه گپ زنّه. اینتا زوون غربی‌شومال‌ِ‌ دسته تاریخی نظر جه، پارتی زوون جه پیوند دانّه.

مازرونی اتا هندی-ایرانی زوون هسته که ایرانیج زوونون دَسته دله دَره و این زوونون شمال‌غربی رَجه دله جا گیرنه. شمال‌غربی ایرانیج مهم‌ترین زوونون کوردی، گیلکی، تالشی، بلوچی، زازاکی و... هستنه که زوون‌شناس‌ون معتقد هستنه که اینان زوون‌ون مازرونی جه خله نزدیکنه.

بعضی زوون‌شناسون شمال‌غربی ایرانیج ره چنتا پچیک‌ته گروه جا تقسیم کانّه و مثلاً کوردی گروه دله کورمانجی، سورانی و... ره قِرار دِنّه و کاسپینی زوونون ِگروه دله گیلکی، مازرونی، تالشی، سمنانی و تاتی ره جا دِنّه.

تبری زوون اتی قدیمی زوون حیساب وانه که قمری تقویم اولین قرون گادِر تاریخ‌شناسون وه ره بشناسینه و ثبت هاکردنه. این زوون شه وسّه ات‌خله ادبیات داشته و اتی رسمی زوون بی‌یه که ونه ویشته کتابون تراپرا بیه. قدیمی‌ترین بنویشته‌ونی که این زوون جه باقی دَره، قرن چاروم به بعد شِنه.
شواهد نشون دنه که مازرونی زوون قرن ۷ به این دیم ، اتا رسمی زوون بوی‌یه و فارسی زوونه جا ره بئی‌ته، قرآنون تافسیر و عربی دینی کتابون ترجمه نشون دنه که بجای اینکه  ایرون  رسمی  زوون جه که فارسی بی‌یه ترجمه بواشه ، مازرونی ترجمه بوی‌یه که وه نشون دنه فارسی زوون مازرون و گیلون دله اعتبار نداشته.

ای پاس که مازرونی زوون، طبرسّون دله قت بئی‌ته افر عرفانی و آسنی کتابون مازرون زوون جه بنویشته بوی‌یه 
بسلاب (بِسینگلا) جاودون نومه که اتا صوفی کتاب بی یه و  فقه تصوف حروفی خوری بی یه گه فضل الله نعیمی  اینتا  ره  مازرونی زوون جه بنویشته یا نوم نومه کتاب که مجموعه آسنیونی هسته که نعیمی شه خُوئون دله بدی‌یه
یا محبت نومه که درباره ی عشق و عرفان هسته
محرمنومه کتاب هم دره که توسط سید اسحق استرآبادی بنویشته بئیه.

افر تاریخی بنویشته‌ئون که مازرونی زوون جه بنویشته بئیه: ۱.تفسیر قران سورتچی(قرن۷) ۲.مقامات الحریری(قرن۷) ۳.تاریخ تبرستان(قرن۷) ۴.جاودان نامه(قرن۸) ۵.نوم نامه(قرن۸) ۶.محبت نامه(قرن۸) ۷.الکفایه(قرن۹) ۸.الابانه(قرن۹) ۹.تفسیر کتاب الله(قرن۹) ۱۰.تفسیر مغنیسا(قرن۹) ۱۱.دوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۲.سوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۳.قصیده طنطرانیه(قرن۹) ۱۴.اشعار امیر پازواری(قرن۹) ۱۵.محرم نامه(قرن۹) همچنین افر امی گت گتون نظم و نثر دله : ۱.مرزبان باوندی(قرن۳) ۲.علی پیروزه(قرن۴) ۳.مسته مرد(قرن۴) ۴.کاووس وشمگیر(قرن۵) ۵.قاضی هجیم(قرن۶) ۶.باربد جریر طبری(قرن۶) ۷.گردبازو یزدگرد باوندی(قرن۶) ۸.اسپهبد خورشید ممطیری(قرن۶) ۹.ابراهیم معینی(قرن۶) ۱۰.ابولعمرو(قرن۶) ۱۱.قطب رویانی(قرن۷) ۱۲.امیر علی(قرن۷) ۱۳.کیا افراسیاب چلاوی(قرن۸) ۱۴.کیا داوود چلاوی(قرن۸) ۱۵.حسن کیا چلاوی(قرن۸) ۱۶.ملا فضل الله حروفی استرآبادی(قرن۸) ۱۷.سید عبدالعظیم مرعشی(قرن۹) ۱۸.شیخ العجم امیر پازواری(قرن۹) ۱۹.ابولفضل ابن شهردویر دیلمی(قرن۹) ۲۰.محمد تنجلی (نگارنده تفسیر مغنیسا قرن۹) ۲۱.سید اسحق

## زوون یا لهجه بی‌ین

این سوال ره خله پرسنّه که مازرونی اتا زوون هسته یا گویش و لهجه. گتِ زوون‌شناسون گویش (انگلیسی جه: *dialect*) ره اینطی تعریف کانّه که «ات‌چی هسته که زوون (انگلیسی جه: *language*) و لهجه (انگلیسی جه: *accent*) میون دَواشه؛ گویش لهجه‌ی تون هَمِّس‌تر هسته و زوون جه تَنِک‌تر»  همینسه اتا ثابت سامون این سه‌تا تعریف میون دَنی‌یه. اسا هر زوونی ره بنشنه چن‌طی بررسی هاکردن که زوون، گویش یا لهجه هسته. اینجه دِطی مازرونی ره بررسی کامبی:

;جامعه‌شناسی جه
جامعه‌شناسی دله گانّه که هر کشور دله فقط رسمی زوونون ره بَنشنه بائوتن «زوون» و بقیه «گویش یا لهجه» هستنه. همینسه **[[ایران]] دله** فقط ونه «فارسی» ره بائوتن «زوون»؛ حتا عربی زوون که خله کشورون دله «زوون» هسته و دِنیا دله فارسی جه معروفته هسته، اینجه «گویش» حیساب وونه.

;زوون‌شناسی جه

گویش‌شناسی و زوون‌شناسی دله اِشنِّه که «گفتار» چِطی هسته. این علم دله هِچکی شه ماری‌زوون جه غلط گپ نَزِنده. ونه دله فرق نَکانده که شمه پَلی تلویزون ِاتا گزارش‌کَر دَره گپ زنده یا اتا ذهنی ‎عقب‌دکِت، یعنی مثلاً **نتوندی** باوّی «**دیوار**»  کلمه، «**تیفال**» جه درست‌ته هسته.

زوون‌شناسی دله اتا جامع تعریف دَنی‌یه که زوون و گویشفرق ره سِراغ هاده. مثلاً «سیوندی» بتونده هم زوون بائه، هم گویش بائه. «گویش» هسته چون اتا پچوک مَله دله ویشته گپ‌بَزه نَوانه؛ «زوون» هم هسته چون ونه نزدیکی زوونی دَنی‌یه که ونه واری بائه. 

مازرونی ره این روش دله «زوون» دونّه؛ چون وه شه ات‌خله لهجه دارنه که این لهجه‌‌ها همدیگه جا نزدیکنه، مازرونی قدیمی بنویشت و مکتوبات هم دارنه، وه دستور زبان دارنه که بقیه زوونا جه هم فرق کنِّه. 

زوون‌شناسون گانّه که اگه مازرونی، فارسی گویش هسته، ونه اتا قدیمی زوون جه بَییته بَیی‌بائه. مازرون زوون اتا رج دله دَره که وشون ره گانّه «شمال‌غربی ایرانیج». زوونونی که این رج دله درنه احتمالاً «پارتی زوون» یا همون «اشکانی پهلوی» باقی‌بموندست هستنه. اینان زوون جه گلکی، تالشی، کومشی و زازاکی خله مازرونی ره موندنّه. این رج دله کوردی و بلوچی و... هم دَرنه ولی فارسی اتا رَج دیگه دله دَره و ونه منشأ احتمالاً چیز دیگه هسته. 

ولی فارسی و مازرونی یک قرن اخیر هئی جه نزدیک بینه و مردم خله کلمات ره گپ بزوئن گدر کپتل کنّه و فارسی کلمات اینتی این زوون دله ویشته بینه. تهرونِ نیشتگا بیّن و اقتصادِ رونق بیتن و مردمِ جابجا بیّن باعث هسته که این دِ زوونِ اشتراکات دکّل ویشته‌ته بوو. با این چنین مازرونی زوون خله فارسی دیم‌به‌دیم مقاومت کنده و ونه گرامر حلا فارسی جه کاملاً سیوا بموندسته و ونه کلمات هم اکثراً فارسی جه مستقل هستنه. مازرونی با این که ترکمونی و تورکی زوونون جه هم‌سایگی داشته، ولی خله کم تورکی کلمات ونه دله پشو بخردنه. بعضی کلمات هم روسی زوون جه قاجارون دوره که روس‌ها مازرون ره اشغال داشتنه، این زوون دله بموندسته. (سمشکه، میچکا، سموار، لوتکا، ویاز، سوسکه و... دستوری.

## زوون نوم
### مازرونی
مازرونی مردمون شه ره مازرونی نومنه و شه زوونه مازرونی گاننه. شهریون مازرون شه شهره دله شه زوونه مازرونی نومنه و شه ره مازرونی خطاب کاننه و شه ره گالش (کوهی،دامدار) و گلک (رعیت، کشاورز) و تات (کوهی) جه که مازرون دله درنه سوا دوننه هرچند تمام وشون طبری حساب وونه.

تبری مردمون قدیم گدر شه زوونه طبری و مازندرانی گاتنه و اسا مازرونی مردمون وقتی مازرونی ترانه خوندنه گاننه تَبری یا تَوری خومبی. تاریخه دله مازرون زوون ره طبری و مازرونی گاتنه.

### گِلِکی
مازرونی مردمون شه زوون ره گِلِکی نومنّه و اینتی که پشوگرون ، چکه پرسی هکاردنه هنتا مازرون مردمون شه زوون ده ره گلیکی گننه. .ولی دقیقاً میّن نی‌یه که‌تاسا این اسم استفاده وونه و مازرون دله نوم تاتی، گالشی و مازرونی هم استفاده وونه. شه زوون ره گِلِکی بنومستن مازرونی مردم روستایی میون عمومیت دارنه. 
هیچ‌کامین از کتابونی که خارِ منبع بائن یا معتبر سایتون، هنتا گیلکی و مازرونی ِفرق وسّه تحقیق کاملی بجا نیاردنه. بعضی گلکی ره نوم لهجه ای از زوون طبری دوننه گننه طبری زوونه شامل گلکی، گالشی، تاتی، کتولی، مازرونی، طالقانی، شامرزایی و الیکایی وونه. بعضی ادعا کانّه که این دِتا لهجه اتا زوون‌شنه و وشون تفاوت اتنده هم نی‌یه که وشون ره مستقل دونیم ولی این منطقه‌ی گت‌ترون، که فهم‌متقابل ره شه ملاک و معیار گیرنه، گانّه مازرونی و گیلکی سیوا زوون هستنه و اتی مشترک تاریخچه دارنه. 

محمدصالح ذاکری اتا پژوهشی مقاله دله گانه «گلکی» ِکلمه مازرونی زوونه دله: کشاورز، دشت‌نشین و مله‌آدم معنی ره دنه و این گپ ِگواه وسّه چنتی تاریخی و میدانی شواهد هم یارنه. پاینده لنگرودی گیلک ره به معنی روستانشین کشاورزِ جلگه ای بیارده و بوته که فقط جلگه گیلون دله مردم شه ره گیلک گننه و شه زوونه گیلکی گننه ولی کوهسون گیلان دله مردم شه ره گالش و تات گننه و شه زوونه گالشی و تاتی گننه. نویسندگان پیشین طبری ره اتا قوم بومی طبرسون (مازرون) دله دونسنه که به زوون طبری صحبت کردنه و گیل ره اتا قوم جلگه گیلون دونسنه و دیلم ره اتا قوم کوهسون گیلون دله دونسنه و گیلک ره به معنی مردم عامی و رعیت و روستایی دونسنه که شهریون جه سوا بینه و گالش ره به معنی کوهنشین و دامدار و چوپان دونسنه.

درویشعلی کولاییان گنه این که مازرون دله هرکس طبری گپ زنده و گیلان دله هرکس گیلکی گپ زنه ره گننه گیلک، سِراق دِنه که ایرانِ شمالی مردمون قومی و هویتی پیوند چنده نزدیک هسته و تونده گواهی بوئه که تاریخی که اسا دکّل یاد هاکردمی ره دیار هاکنه. وه معتقد هسته که «گیلک» ِواژه سانسکریت زوون جه اِنه که مازرونی زوون جه ارتباط دارنه. وه اوّل اشاره کنده که «مختاباد» که گالشونِ سرپرست ره گننه، سانسکریت دله «آزاد» ِمعنی ره دِنه چون وشون لینگ کشاورزی و بنه جه بند نیّه و تونستنه هرکجه بورن ولی «گیل» تونده «کیل» ریشه جه بوئه که سانسکریت دله «بند» و «دَوِسته» آدم معنی ره دِنه. اینجه «ک» به «گ» بدل بیّه که بعضی دیگر واژه‌ئون دله هم سابقه دارنه.

حبیب برجیان گانه مازرون و گیلون شه زوونِ نوم ره گلکی خوندنّه و این نوم ره کاسپی زوونون ِبومی اسم دونده. وه این احتمال که مازرونی و گیلکی زوون اتا زنجیره‌ای زوون بوئن ره بررسی هاکرده. وه گنه که لهجه‌ئونی که چالوس تا شهسوار وَری گپ زنّه، نا کاملاً مازرونی جمع درنه و نا گیلکی جمع. وه تموم لهجه‌ها ره إندا ور إندا هاکرده و نتیجه بیته که گلکیِ فونتیک زنجیره‌ای زوون ره سِراق دِنه ولی گرامر پیوسته نی‌یه و لهجه‌ئونی که وشون ِجوغرافیا میونه کته، از نظر گرامری وشونِ جا اونجه نی‌یه.

### گالشی
مازرونی مردمون کوهستون دله شه ره گالش نومنه و شه زوونه گالشی گاننه. گالشی مازرون، گالشی گیلانِ جا خیلی فرق دارنه. مناطق کوهسونی مازرون مانند سوادکوه و دودانگه و سه هزار و غیره و مناطق کوهسونی شرق گیلون مانند اشکورات و سیاهکل و غیره مردم شه ره گالش نومنه و شه زوونه گالشی گننه. گالش زوونه طبری دله به معنی کوهنشین و دامدار هسه ولی گالشون بسیاری درنه که شه ره اتا قوم سوا دوننه و شه زوونه بقیه جه متفاوت دوننه.

### تاتی
مازرونی مردمون شه زوون ره تاتی نومنّه که این نوم ویشتر کوهستون دله استفاده وونه. صادق کیا اشاره کانده که بخشی مازرونی مردمون شه ره تات نومنّه و شه زوونه تاتی نومنّه. نیما یوشیج یتا مازرونی بیه که شه زوونه تاتی بخونسه و مازرونی مردمون ره تات بدونسه. محمدصالح ذاکری گانه مازرونه دله دشتی مردمون ره مازرونی و کوهی مردمون ره کوهی نومنّه. مردمون منطقه کوهسونی شرق مازرون و منطقه کوهسونی غرب گلسون یعنی نواحی هزارگری، کوهسون بهشهر، خلیل مله، سیدمیران، یخکش، اوارد، گلوگاه، کلباد، کوهسون کردکوی، سدن رستاق، کوهسون غربی گرگان و غیره شه ره تات نومنه و شه زوونه تاتی نمونه. نخستین بار رابینو سکنه بهشهر(اشرف) و استرآباد (سدن رستاق) ره با نام تات معرفی هاکرده.

### کتولی
مازرونی مردمون غرب گلستون دله شه ره کتول نومنه و شه زوونه کتولی نومنه. مورخون گاننه کتولون مرکز طبرستونه جا گلستون بوردنه و هدف وشون مقابله با ترکمنون بیه ولی اسا وشون مشکلی با بقیه مردمون گلستون ندارننه. کتولی نوم اتا موسیقی مازرون دله هم هسه.

### الیکایی
مازرونی مردمون گرمسار و آرادان دله شه ره اَلیکایی نومنه و شه زوونه اَلیکایی گاننه. اَلیکاییون اتا مازرونی مردمون هستنه که قدیم مازرونه جا گرمسار بوردنه و وشونه زوونه مازرونیه مازرون واری هسته.

### طالقونی
مازرونی مردمون طالقان دله شه ره طالِقونی نومنه و شه زوونه طالِقونی نومنه. بخشی از وشون شه زوون بادسری یا بایزرودی یا تاتی نومنه. طالقونی مازرونیشون چالس و کلاردشت واری صحبت کاننه. گته ده، دیزان، دراپی، دهدر و مهران شهرونی هستنه که مازرونی گپ زننه.

### تاریخی کتابون دله

## رِقِدبوردِن
فارسی و مازرونی هرکومتا اتا رجه‌ ِدله درنه و هچ زوونی ارتباط هدی جه ندارننه. ولی ات‌خله کلمه فارسی ˇدله جه بموئه مازرونی ِدرون که باعث وونه تدریجاً مازرونی رِقِدبدائه بَواشه. این جدول ِدله ات‌سری کلمه که مازرونی ِاسایی زوون و اصیل کلمات ره سِراق دنه ره بنشنه هارشائن: 

یونسکو گزارش دله گنه که مازرونی زوون هنتا در حال احتزار و مرگِ زوون‌ها رج دله قرار نیته. اما فعالان محلی در مازندران می‌گویند این زبان در خطر مرگ است. اتا محلی تحقیق دره که گانه حدود ۶۰ درصد خانواده‌ها مازرون دله شه وچون جه فارسی گپ زنّه. محمد صالح ذاکری این مسئله ره مازرون زوون آینده وسّه خطرناک اعلام هاکرده و گنه که هر چی شونه خانواده‌ئون شه وچون جه کمته مازرونی صحبت کنّه و اینتی این زوون در خطر کفنه.

## ادبیات
افر تاریخی ˇبنویشته‌ئون که مازرونی ˇزوون جه بنویشته بئیه: ۱.تفسیر قران سورتچی(قرن۷) ۲.مقامات الحریری(قرن۷) ۳.تاریخ تبرستان(قرن۷) ۴.جاودان نامه(قرن۸) ۵.نوم نامه(قرن۸) ۶.محبت نامه(قرن۸) ۷.الکفایه(قرن۹) ۸.الابانه(قرن۹) ۹.تفسیر کتاب الله(قرن۹) ۱۰.تفسیر مغنیسا(قرن۹) ۱۱.دوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۲.سوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۳.قصیده طنطرانیه(قرن۹) ۱۴.اشعار امیر پازواری(قرن۹) همچنین افر امی گت گتون نظم و نثر دله : ۱.مرزبان باوندی(قرن۳) ۲.علی پیروزه(قرن۴) ۳.مسته مرد(قرن۴) ۴.کاووس وشمگیر(قرن۵) ۵.قاضی هجیم(قرن۶) ۶.باربد جریر طبری(قرن۶) ۷.گردبازو یزدگرد باوندی(قرن۶) ۸.اسپهبد خورشید ممطیری(قرن۶) ۹.ابراهیم معینی(قرن۶) ۱۰.ابولعمرو(قرن۶) ۱۱.قطب رویانی(قرن۷) ۱۲.امیر علی(قرن۷) ۱۳.کیا افراسیاب چلاوی(قرن۸) ۱۴.کیا داوود چلاوی(قرن۸) ۱۵.حسن کیا چلاوی(قرن۸) ۱۶.ملا فضل الله حروفی استرآبادی(قرن۸) ۱۷.سید عبدالعظیم مرعشی(قرن۹) ۱۸.شیخ العجم امیر پازواری(قرن۹) ۱۹.ابولفضل ابن شهردویر دیلمی(قرن۹) ۲۰.محمد تنجلی (نگارنده تفسیر مغنیسا قرن۹)

مسالک و ممالکˇ کتاب ˇدله اولیه قرن‌های اسلامی ˇگادِر دیلمان و تبرستون ِزوون جه گپ بَزه وانه. ابوعبدالله‌مقدسی گانه: «کومش و گرگانˇ زوون هِدی جه نزدیک هسته. **ها** بکار شونه و گانّه **هاکن** و **هاده** و اینان قشنگه، و تبرستونˇ زوون هم وشون جه نزدیکه ولی تبرستون ˇدله تندته گپ زنّه». اینان جه فقط تومبی بفهمیم که مسلمونا اولیه قرونˇ دله این زوون ره بِشناسینه ولی تومبی بعضی دیگه منابع جه بفهمیم که این زوون جه کتابت هم کاردنه. وقتی ساسانیونˇ حکومِت رِقِدبورده، تبرستونˇ دله مَله‌یی حکومتون بَموندِستنه که مازرونی جه نوشتنه و خوندِستنه.
* *آثار از میان رفته*
# **[[مرزبون نومه]]** که اسپهبد مرزبان بن رستم قرن چارومˇ دله وه ره بنویشته ولی اسا فقط ونه وَردِگاردسته‌ئون باقی بموندسته و ونه اصل دَنی‌یه.
# **[[نیکی نومه]]** مرزبان بن رستم اتا شعری ˇدیوان هم داشته که ابن اسفندیار شه کتاب ˇدله گانه «تبرستون ِنظم ِدستور» بی‌یه.
# **[[باوند نومه]]** اینتا کتاب شعر جه بی‌یه و میونهٔ قرون پنجم و شیشم بنویشته بی‌یه.
# **[[شکره]]** که خیام ِنوروزنومه ˇدله ونه نوم ره بَوِردنه.
* *دَکلِسته آثار*
قرون چاروم تا نهم هجری جه فقط بعضی آثاری بموندستنه که خله تَنِک‌تِرو دیگه کتابون ˇمیون دَرنه (قابوس نومه، ابن اسفندیار ِتبرستون ِتاریخ، اولیاءالله آملی ِرویان تاریخ و ظهیرالدین مرعشی ِتبرستون و رویان و مازرون تاریخ واری). این آثار ره صادق کیا و داوود منشی زاده و حبیب برجیان بررسی هاکردنه.

شیش‌تا دِ بیتی هم نظامی گنجویˇ خطی نسخه‌ئونˇ میون دَیینه که اسا «پاریس ملی کتابخانه» ˇدله دَرنه. و چارتا بیت هم عبدالقادر مراغی ِجامع الالحان دله بموندستنه. شیخ علی گیلانی ˇتاریخ مازندران (قرن یازهم دله)، مؤمن تنکابنی ِتحفة المؤمنین (قرن یازهم)، فرهنگ انجمن آرای ناصری، آنندراج فرهنگ و ... دله هم بعضی تَنِک-تِرو بنویشته‌ئون دَرنه. 

این جدولˇ دله بتونّی بعضی تَنِک‌تِرو بنویشته‌ئون ره هارشین: 

### عربی وردگاردستون
اونچی که مازرونی ادبیات ره ایرانی زوونون ِادبیات جه سیوا و بتتر کانده چنتا وردِگاردِستهˇ کتاب *[[قرآن]]* و *[[مقامات حریری]]* جه هسته. روشی که این وَردِگاردِنی‌ین (= ترجمه) ˇدله استفاده بیّه کلمه-کلمه‌یی هسته که باعث وونه مازرونی زوونˇ قواعد رعایت نَواشِن. 
* **قرآن ِنسخه، اسکاتلند ˇگت ˇلُژ دله**
اتا قرآن اسکاتلندˇ گتˇ لُژ دله کَته که **اِلون ساتن** وه ره بررسی هاکرده. وه سال ۱۹۶۳، شه بررسی په بائوته که این کتاب قرون دوازهم هجری یا هیژهم میلادی و گانه که این بنویشته‌ئون نا اسایی گیلکی ره موندِنّه نا مازرونی ره ولی مطمئناً کاسپینی زوونون جه هسته. ۱۷۰۰ کلمه‌یی که متن دله دره جه ۶۰۰ فقره محلی و باقی فارسی هستنه. الول ساتن ِمطالعه صامتها، صرف، نحو و واژه‌ئون ره در بر گیرنه.
* **مقامات حریری**
*مقامات الحریری*ˇ وَردِگاردِسته تهرانˇ ملک ˇکتابخنهˇ دله دره و ۱۸۹ وَلگِ (= برگه) هسته. صادق کیا گانه این کتاب ره اوایل قرن هفتم بنویشتنه ولی فضل‌الله پاکزاد گانه قرن نهم و دهم هجری جه اون وَرته نتونده بائه.
* **قرآن، سورتیجی ِخانواده دله**
اتا وردگاردسته دیگه‌یی قرآن جه دره که سورتیجی ِخاندان وه ره ساری دله دارنه و اینتا ۲۵۰ وَلگِ دانّه. اینتا دله قرآن ِدومین نیمه درنه البته بجز آخرین سوره‎ئون که پچوک-پچوکنه و حدوداً یک-سوم اصلی کتاب ره دربرگیرنه و اینتای ِزوون مقامات حریری ِزوون جه نزدیکه؛ بنابراین ونه قدمت قرون هفتم هجری جه ونه بَرِسه. اتا مثال این نمونه جه یارمی:
:«یا ایها النّاس اِتّقوا ربّکُم انّ زلزله السّاعه شییٌ عظیم» *ای مردمون بترسین شما خیا را کی زمین‌لرز قیومتی جیش وزرک*
* **دِتا قرآن، مجلس کتابخنه دله**
دِتا خطی نسخه قرآن جه مجلس ِکتابخنه دله دره: اتا شماره ۱۲۲۷۸ جه و ۳۱۸ ولگ جه که ونه نوم ره «تفسیر قرآن با ترجمه طبری جلد اول» و دیگری ره شماره ۱۷۹۸۲ جه ۳۸۸ ولگ جه «تفسیر قرآن از سورهٔ مریم تا آخر با ترجمهٔ فارسی و طبری کهن» ِنوم جه وینّی.
[190px|بندانگشتی|چپ|[قدر ِسوره ونه مازرونی وردگاردسته جه]]
[190px|بندانگشتی|راست|[کوثر سوره ونه تبری وردگاردسته جه]]

بخشی از طبری ادبیات ره گرگانی ˇگویش تشکیل دنه که کتابونی به سون محبت نامه، نوم نامه، جاودان نامه، محرم نامه، و لغت نومه ای به نوم لغت‌استرآبادی اینتا گویش جه بنویشته بئی‌یه که صادق کیا اینتا متونه سر جه گرگانی واژه نامه ره تهیه هاکرده.
*جاودان نامه:
**سَبب چه بی که عیسی واتِی که با شِمِه هر چه واتِن به اشاره واتِن**(طبری اَمروزی:سبب چه بی‌یه که عیسی باته که با شِما هر چه باتمِه به اشاره باتمه)
*نوم نامه:
**واتِی که هَنِه‌ کو تِنˇزمین سِرخ بو**(طبری اَمروزی:باته که ونِه که تِنِ زمین سِرخ بوئه)

#### قرآن ِزیدی ترجمه
اتا قرآن ِدِگاردسته که مریم ِسوره تا آخر جه فارسی و طبری ِهمراهی هسته شماره ۱۷۹۸۲ جه مجلس کتابخنه دله دره. **[[شهاب‌الدین حسینی نجفی مرعشی]]** ونه جلد ِپشت بنویشته: «اونچی مِن هارشیمه و بفهمستمه اینه: آیات ِحواشی تفسیری دره که ملتقط کشاف جه، بیضاوی، ناصر کبیر ِتفسیر، ثعلب ِتفسیر، سُدّی ِتفسیر. کسی که تفسیر ره بائوته که بَنویسِن «ملاحاجی پسر فقیه مازندرانی دیلمی» بی‌یه که زیدیون جه هسته. اونچی مه نظر رسنه تفسیر ره علامه بحاثه شیخ مجدالدین مازندرانی بنویشته که حدود سال ۷۰۰ بمرده. این نسخه دله مازرونی کلمات و بعضی زیدی اصطلاحات خله زیاده»  اتا نمونه ونه کوثر ِسوره جه:
* «إنّا أعطَیناکَ الکَوثَرَ» **اما ترا هادائیم یا محمد (ص) وهشتی خونی چشمه**
* «فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانحَر» **نماج بکن، تی خیا شکر بجار دنی بره، دیم هاقبله کن، قربان بکن**
* «إنَّ شانِئَکَ هوَ الأَبتَرُ» **که ترا بزا نوم بوسته اونه**

### قرن نوزدهم میلادی گادِر
این آثاری که بالاته بنویشتونه، مازرونی هستنه ولی اَنده این زوون عَوِض بَیی‌یه، معاصر ِمازرویون ره حالی نَوانه و این زوون ِخصوصیات ره سِراغ نَدِنه. اولین آثاری که این زوون جه هَنتا دَره و اِما ره وَرائه، قرن نوزدهم میلادی شِنه. این آثار گانّه که دویست سال ِاخیر این زوون ِکُلی مشخصات خله تغییر نَکارده.
* **نصاب**
*امیر تیمور قاجار ساروی* که وه ره امیر مازندرانی گاتِنه، محمد شای قاجار ِدوره اتا کتاب ره «نصاب» نوم بنویشته. این کتاب دله ۸۵۳ کلمه ره مازرونی و فارسی جه گانه تا مخاطبون این دِتا زوون ره تونِن هِدی سَر جه یاد بَیرِن. این لغات ره صادق کیا سه‌تا نسخه سَر جه استخراج هاکرده و «طبری واژه‌نومه» (۱۳۲۷) دله بَنویشته.
* **مستشرقون ِبنویشته‌ئون**
آثار دیگه که مازرونی قرن نوزدهم جه دانّه ره بعضی مستشرقون بنویشتنه: الکساندر خوجکو (۱۸۴۲)، ایلیا برزین (۱۸۵۳)، گریگوری والریانویچ ملگنوف (۱۸۶۱٬۶۸)، برنهارد دارن (۱۸۶۲٬۷۵)، ژاک دمورگان (۱۹۰۴) این مستشرقون ِرَج دله قِرار گیرنه.

بعضی مازرونی وَردِگاردِسته‌ئون هم دَرنه که اینان ره هم مستشرقون بنویشتنه یا وشون توصیه هاکردنه که بنویشته بَوو:
# *طوفان البکاء* جه 
# *گلستان سعدی* جه 
# *[[شیخ طبرسی جنگ]]* ِخَوِری 
# *آمل و بارفروش* ِاوضاع جه ۱۳۰۷ هجری قمری 
* **کنزالاسرار**
این کتاب اتا دیوان هسته که ونه دله اتخله دِ بیتی «امیر پازواری» جه دَره. این کتاب ره «برنهارد دارن» و «محمد شفیع مازندرانی» سال ۶-۱۸۶۰ میلادی جمع هاکردنه و سن پطرزبورگ دله فارسی ِدِگاردِسته جه چاپ هاکردنه.

## گرامر
نیما یوشیج ِروجا دله مازرونی گرامر ره «SVO» بنویشتنه. یعنی فاعل، فعل، مفعول. اِسا دیگه خله کمته اونتی گپ بزه وونه، هسا مازرونی گپ بزوئن ره SOV جه اشناسنّه.

### ضمیر
زنان و مردان مازرونی جمله دله فرق ندارنه، یعنی «*وه*» که گانّه هم تونده مَردی بوئه، هم تونده زِنا بوئه. 

مازرونی دله ضمیر سه حالت دارنه: فاعلی، مفعولی و ملکی:

### شناسه
فارسی دله دِ جور شناسه دارمی: *بگذشته* و *حال*؛ ولی طبری دله سه جور هَسته: *بگذشته*، *ساده حال* و *التزامی حال*. (این نمونه‌ها شایی/قائمشهری جه هسته)

۱. **بگذشته**:
* بن ماضی ساده: -ba-pet = پخت
* بن ماضی استمراری: -pat = می‌پخت

۲. **ساده حال**:
* بن مضارع اخباری: -paj = می‌پزد

۳. **التزامی حال **:
* بن مضارع التزامی: -ba-pej = بپزد

### فعل
بَییتِن ِفعل(baiten = گرفتن) ره شایی/قائمشهری لهجه دله اینتی صرف کانّه.

منفی هاکردن وسه این فعل زمون‌های: ساده بگذشته ، کامل بگذشته ، التزامی بگذشته ، التزامی کامل بگذشته و التزامی حال دله n ونه فعل ِابتدا b جایگزین بَوو. زمون‌های: استمراری بگذشته و ساده حال دله na ونه g جایگزین بَوو همینسه زمون‌های: ساده بگذشته و استمراری بگذشته دله نفی اتی هسته. همینجور دِتا زمون» دَر انجام وانه بگذشته و حال منفی ندارنه.

### نقلی بگذشته
بعضی محققون گانه مازرونی دله «نَقلی بگذشته» ندارمی و گِنِش‌کَرون ساده بگذشته جه ونه بَدِل استفاده کانّه ولی بعضی دیگه گانّه که نقلی بگذشته این زوون دله دِتا شیوه جه بساته وانه اتجور اولیه و قید تکیه‌ی جا فقط وِنه کومِک بَییتِن. (اینان بابلکنار لهجه جا هستنه)
* اگه «اولیه تکیه» «فعلی پیشوند» سَر کَب‌بائه، ساده‌بگذشته اِنه.

* اگه :اولیه تکیه» «فعل اولین هجا» سَر بِئه، «نقلی بگذشته» وانه.

## لهجه‌ئون

300px|thumb|left|مازرونی زوون لهجه‌ئون

thumb|left|مازرونی زوون|500px
کارشناسون گانّه که مازرونی زوون دِوازده‌تا لهجه دانّه:
* **کتولی**: کوهستانی مناطق شاهوار ِشمال، کتول، پیچک مله، محمود آباد، فاضل آباد و استرآباد ِقدیمی‌مَله‌ئون.
* **کردکویی**: شرقی هزارجریب، شاکوه زیارت، بالاجاده، رادکان، شرقی گز و غربی گز و گرگان ِزنگی مَله و چاردنگه و گلوگاه.
* **اَشرِفی (بهشهری)**: هزارجریب چاردنگه (سورتی تا کیاسر) و جلگه‌یی مََله‌ئون گلوگاه تا شاه کلیه و قره‌طغان تا نکارود ِدرکا.
* **ساروی**: چاردنگه (کیاسر تا دِدنگه کوهون)، میون دِرود و تجن رود تا جویبار.
* **سوادکوهی**: سوادکوه و شاهی و کیاکلا تا جویبار و بیشه‌سر.
* **بابلی**: چلاو تا بندپی، امامزاده حسن و آلاشت ِغربی‌وَر و جلگله‎ای نواحی میون فریدونکنار، بابلسر، بهنمیر، کیاکلا تا کوهی روستائون کهنه خط، گنج افروز و بابل کنار.
* **آملی**: بندپی تا چلاو، لاریجانات، نمارستاق و کلارستاق آمل تا امامزاده هاشم حوالی و جلگه‌ئون هراز، دشت سر و محمود آباد دِ وَر،جاده آمل چمستانِ جلگهئون، آمل و نور میون.
* **نوری و نوشهری**: بیرون بشم، کجور، محال ثلاث و سرخ رود تا چالوس ِدرکا.
* **چالوسی و شرقی شهسواری**: کلارباستانی، بعضی روستائون بیرون بشم ولنگا سون و جلگه‌ای نواحی آب چالوس و عباس آباد و نشتارود میون.
* **مرکزی شهسواری**: دوهزار و سه‌هزاری و خرم‌آبادی و گلیجانی و چالکش (آب نشتا تا آب شیرودِ جلگه‌ئون میون)
* **فیروزکوهی**: فیروزکوه، دماوند تا رودهن و بومهن
* **قصرانی**: اوشان، فشم، میگون، لالان، شمشک، گاجره و توچال تا جاجرود ِدرکای غربی‌وَر
* **الیکایی** : شامل ایل الیکایی گرمسار روستای فروان آرادان جه تا روستای حصاربن فیروزکوه

## مازرونی و دیگه زوونون فرق
300px|بندانگشتی|چپ|کاسپینی زوونون ِآمار، این آمار ره جهادسازندگی سال ۱۹۸۶ با حیساب اون گادِر ِدهستون‌ها و شهرستون‌ها هِدا بی‌یه.
این بخش دله مازرونی و بعضی دیگه زوونون ره جدول دله مقایسه کامبی. اگه خانّی اینطی جدول‌ها جه ویشته دونین و زوون‌های ویشتری ره هارشین، اینجه ره بَوینین:

* Indo-Iranian Swadesh lists (extended)

این جدول دله فقط فارسی، کوردی، گیلکی و انگلیسی ره بیاردمی و مازرونی جه مقایسه هاکِردمی. این جدول دله فارسی و مازرونی ِونگ‌نویس‌بَیی عبارتون هم دَرنه که راحت بخوندِستن وسّه دَرنه و اینتا ره بی‌یشتمی که هرکی این زوون‌ها جه آشنا نی‌یه، راحت بائه.

## ویشته بخوندین
* مازرونی ادبیات
* مازرونی مردمون
* تبرستون

## بوریم چرخ‌هاییتن
* فرهنگ لغت مازندرانی
* دستور زبان
* مازرونی آهنگ

## بن‌بنویشت

رج:مازرون
رج:ایرانیج زوون
رج:مازرونی زوون