کریسیپوس

**کریسپوس** یا **کرایسپوس <small>[اهل سولی]</small>** (یونانی جه:Χρύσιππος ὁ Σολεύς – حدود ۲۷۹ تا ۲۰۶ پ‌م) اتا فیلسوف مردی بی‌یه که یونان باستان دله رواقی فلسفه ره قبول داشته. وه سولی، کلیکیه شهر دله دنیا بمو و جوونی شه کوچ ره بَوِرده آتن و اونجه کلینتس رواقی ِشاگرد بیّه. زمونی که حدود سال ۲۳۰ پ‌م کلینتس بمرده، کرایسیپوس بیّه رواقیونِ سومین مرشد و گت آدم بیّه. وه خله پر کار و پرتلاش نویسنده بی‌یه و کلینتسِ استاد، زنون رواقی، آثار ره گسترش هدا و رواقیونِ رمبش ره از نو بساته که وه ره همینسه «رواقیونِ دومین مؤسس» اشناسنّه.

کرایسیپوس خله منطق، علم تئوری، اخلاق و فیزیک دله پچاک و قَدِر بی‌یه. وه گزاره‌ای منطق *(پروپزیشنال لوجیک)* سیستم ره بساته که که جهونِ عملکرد و آدمونِ نقش ره بتتر درک هاکنن. وه تقدیرگرا بی‌یه و گته آدمون ونه سرنوشت ره گِس هادن، ولی اینتی فکر کرده که آدم ونه شه فکر و عمل سر اراده داره. وه گته که اخلاق بستگی دارنه که جهونِ ماهیت ره چتی دَر بَوِرد بوئی. وه شه شاگردون ره یاد دائه که چتی علاقه‌ئونی که سرکش هستنه و آدمی ره عذاب دنّه ره ونه سرکوب هاکردن. ونه دوره رواقیون اتا مهم و پرطرفدار مکتب بَینه و یونان و روم دله تا سال‌ها په‌روو داشتنه. علاقه‌ای که وه زوون‌بازی جه داشته، باعث بی‌یه که حتا ونه شاگردون هم بعضی گدر ونه حرف ره حالی نوون.

ونه کتابون جه هچ‌کمین باقی نموندستنه و فقط بعضی تیکه-پاره قسمتون سالم جان بدر بَوِردنه. همین اواخر، ونه بعضی بنویشته‌ئونِ باقی بموندست ره هرکولانیوم پاپیروس دله کشف هاکردنه.

## زندگی‌نومه
کرایسیپوس، آپلونیوس ِریکا بی‌یه که اصالتاً تارسوس آدِم بی‌یه ولی ونه ریکا سولی ِشهر دله دنیا بمو که اون گدر کلیکیه منطقه دله دیّه (اسا ترکیه شنه). ونه قد پچیک بی‌یه و وچگی جه تمرین هدا بینه که بلندِ مسیر ره دو بَیره. جوونی ونه پی‌یری مال ره حکومت مصادره هاکرده و ونه دس جه بیته. کرایسیپوس شه کوچ ره بیته و بورده آتن و اونجه کلینتس شاگرد بیّه که اون گدر رواقیون ِمکتب دله استاد و مرشد بی‌یه. محققون گنّه که وه وِسته اون گدر آرکسیلائوس و ونه شاگرد لاسیدس، که افلاطون آکادمی دله دئینه، پلی هم درس بخوندست بوئه.

کرایسیپوس خله رواقی مطالعات جه درگیر بی‌یه و تلاش داشته. ونه یاد بیتن و درس جواب هدائن، ونه هم‌کلاسی‌ها پلی نمونه بی‌یه. ونه اعتماد بنفس و جسارت اینجه دیار وونه که ظارا کلینتس ره باته: «مه ره اصول ره یاد هاده و مسیر هدار سراق هاده که شه اثبات جه وه ره حل هاکنم.»  زمونی که سال ۲۳۰ پ‌م کلینتس بمرده، کرایسیپوس ونه جاسر هنیشته و رواقیونِ مکتب‌دار بیّه.

کرایسیپوس اتا پرکارِ نویسنده بی‌یه.  مثال مشهور هسته که وه تا روزی پونصد خط ننویشت بوئه، وه ره اون شو خو نَیته و جمعاً ۷۰۵تا رساله و کتاب بنویشته. وه جامعیت ره مهم دونسته و بحثِ هر دِ وَر پشت ره گیته ولی ونه مخالفون گاتنه که وه شه کتاب دله فقط بقیه‌یِ حرف ره پر کنده و شه جه هچّی ندارنه. وه گپ بزوئن دله پرت-پلا هم گته و این دار تِک-اون دار تِک شی‌یه. ولی ونه حرفِ مغز ره خله‌ها بَیتنه و استفاده وَردنه.

وه ۱۴۳مین المپیاد (۲۰۸–۲۰۴ پ‌م) سال، زمونی که ۷۳ ساله بی‌یه، بمرده. دیوژن لائرتی دِ جور ونه بمردن ره تعریف هاکرده. روایت اول، کرایسیپوس بورده شراب بخرده ولی شراب خله امبس بی‌یه و ونه جان ره بیته. روایت دوم گنه که دیّه اتا خر ره اشائه که انجیل خرده و داد بزو باته: «اسا خر ره ات‌که مشروب هادین که انجیل ره بشوره-جر بَوِره» و انده خنده هاکرده که ونه دل‌پوست بورده و بمرده. ونه عامی‌وچه، آریستوکرئون، ونه موجستمه ره بساته که مردم یاد بمونده. بمرده په، ونه مقوم ره زنون، اهل تارسوس بیته.

ونه کتابون، هیچ‌کمین سالم باقی نموندستنه. ولی ونه بنویشته‌ئون ره تومبی سیسرون، سنکا، جالینوس، پلوتارک و دیگرون کتاب دله پیدا هاکنیم. جدیداً ونه چنتا بنویشته تیکه ره کشف هاکردنه که *منطقی سؤالات* و *مَشییّت خوری* هستنه و هرکولانیوم پاپیروس دله پیدا بینه. اتی سومین بنویشته ره هم پیدا هاکردنه که شک دارنه که ونه شنه یا نا.

## مطالعات
کرایسیپوس موفق بیّه که نقدهایی که افلاطون آکادمی کردنه ره جواب هاده و ات‌جور وشون جواب ره داء که گته دیگر وشون چاره‌کر نینه. وه زنون و کلینتس ِگپ ره بیته و اتی تغییر-تفصیل هدا که رواقیون سیستم ره شکل هدا و نو بساته. وه رواقیون ِفیزیک و علم ِتئوری ره بساته و وشونِ منطق ره ایجاد هاکرده. خلاصتاً، کرایسیپوس رواقی مکتب ره، رواقی مکتبی هاکرده که اشناسمبی.

## منطق
کرایسیپوس خله منطق جه بنویشته و *گزاره‌ای منطق* مبحث ره بساته. ارسطویِ منطق خله کلماتِ ارتباط سر اِستا بی‌یه: مثلاً گته *«آدم» و «سقراط» ره نظر بئیریم، چون هر آدمی میرنه و سقراط هم آدم بی‌یه، پس سقراط هم میرنه*. رواقی منطق ولی ویشته جملاتِ ربط ره بررسی کرده: مثلاً گته *اگه روز هسته، روشن هسته. ولی روز هسته: پس روشن هم هسته*. پیش از این هم مگارایی مکتب ِدانشمندون – دیودوروس کرونوس و فیلو – این مسئله ره پیش هکشی بینه و حتا ارسطوی شاگردون – ثئوفراستوس و اودموس – قیاس فرضی ره بررسی هاکرد بینه، ولی نهایتاً این کرایسیپوس بی‌یه که اینانِ اصول سر ره جمع هاکرده و اتا واحدِ سیستم گزاره‌ای منطق وسّه پیش دمبدا.

### گزاره‌ئون
کرایسیپوس «گزاره» ره اتا جمله تعریف کنده که ات‌چی خَور اطلاعی هاده یا ونه وضع جه باوه. مثلاً «روز هسته» یا «مردی دَر شونه» گزاره هستنه. وه دِ جور گزاره تعریف کنده که وشون میون فرق دره: ات دسته ساده جمله هستنه و اتی دیگر غیرساده هستنه (اسا اولین دسته ره اتمی و دومی نوم ره مولکولی گننه). ساده گزاره خله ابتدایی جملات خَوِری گنه که مثلاً «روز هسته» ساده گزاره‌ئون تونّه هئی بوون و منطقی رابطه جه غیرساده گزاره بساجن. کرایسیپوس گته که پنج جور منطقی رابطه دارمی که ساده جملات تونّه هئی میون بکار بیارن:

اینتی کرایسیپوس انواع مولکولی جملات ره دسته‌بندی هاکرده و عطف (و)، فصل (یا) و شرط (اگه) حروف ره بشناسی‌یه، و وشونِ *صادق بی‌ین* ره اتا-اتا بررسی هاکرده.

### شرطی گزاره‌ئون
اولین کسایی که شرطی گزاره ره بررسی هاکرد بینه، دیودوروس کرونوس و ونه شاگرد فیلو بینه. وشون جه کتاب نموندسته ولی سکستوس امپریکوس پونصد سال پئی‌تر، وشونِ گپ ره شه کتاب دله بیارده. فیلو گته که شرطی جملات دله (که *اگر* جه شروع وونّه) همیشه هر دِ جمله صادق هستنه، مگر این که دِتا جمله دله شرط صحیح بوئه و نتیجه ونه غلط بوئه؛ مثل، «اگر روز هسته، پس من گپ زمبه» دله هر دِ جمله صادق هستنه مگر روز بوئه و من بستا بوئم. ولی دیودوروس گته که شرط واقعی شرطی هسته که ونه دله شرط اولیه هیچ گدر نتونه اتا غلط نتیجه ره شه په بیاره – بنابرین، چون «اگر روز هسته، پس من گپ زمبه» تونده غلط بوشه، پس اعتباری ندارنه و دکل اینتی جمله ره خانه چه کنی؟ بهرحال، پارادوکسی گزاره‌ئون ره هنتا بنشسته مثال بیاردن؛ مثلاً *اگه اشیایِ اتمی عناصر وجود ندارن، پس اتمی عناصر وجود دارنه.* کرایسیپوس شرطی گزاره‌ئون وسّه اتا سفت-سخت تعریف بساته که دیگر پارادوکس جه وَر نخرن: ونه نظر، شرطی صادق هسته که اگر ونه نتیجه ره منکر بوّی، منطقاً ونه مقدمه جه پارادوکس وجود بئه. این تعریفا هنتا درست هسته و منطق دله بکار اِنه.

### قیاس
کرایسیپوس اتا قیاسی یا استنتاجی سیستم بساته که ونه درون پنج‌جور استدلال وجود دارنه ننشنه وشون ره اثبات هاکردن، و بدیهیات هستنه و چارتا استنتاجی قاعده، که وشون ره گته *themata*، بساته که وشون کومِک جه تونسته پیچیده قیاس ره ساده‌ساجی هاکنه و بدیهیات جه برسه. پنج‌تا بدیهیاتِ شکل اینتی بی‌یه:

این چارتا استنتاجی قانون (themata, θέματα) میون، فقط اسا دِتا ره صحیح دونّه. اولی ره آنتی‌لوجیسم دونّه. ونه سومین قانون هم اتا قاعده بی‌یه که دَپیت قیاسون ره ونجه ساده کردنه. رواقیون مکتب دله وقتی قیاسون ره مطالعه کردنه، وشون هدف این نیّه که صرفاً اتا رسمی سیستم شه مکتب دله بنا هاکنن. وشون خاستنه اینتی طبیعت ِقانون یا الهی قانون (*[[لوگوس]]*) که جهون دله حاکم هسته و آدمون سر تأثیر إلنه ره بفهمن. وشونِ اصلی اَرمون این بی‌یه که اینتی مطالعات جه راهی پیدا هاکنن که مردم شه زندگیِ راه ره هِدار هاکنن و بتتر زندگی هاکنن.

اینتی که سکستوس امپریکوس شه کتاب دله گته، کرایسیپوس معتقد بی‌یه که سک منفصلِ قیاس جه استفاده کنده که تونده بو هِکِشه و شه مسیر ره پیدا هاکنه. این گپ که وه زوئه، برخلاف ارسطویِ حرف هسته که گته استدلال (و استدلال قیاسی) فقط آدمونِ ویژگی هسته که آدم و حیوون ره سیوا کنده.

### دیگر منطقی آثار
کرایسیپوس نیشت‌بی‌یه، گپ بزوئن و اسامی و اصطلاحات ره تجزیه-تحلیل کرده. وه خله تلاش کرده که مغالطه‌ئون و پارادوکس‌ها جواب ره حل هاکنه. دیوژن لائرتیوس شه بنویشته دله باته که وه ۲۳ جلد کتاب دله ۱۲ تا مبحث بنویشته تا درو-زن پارادوکس ره حل هاکنه؛ ۱۷ جلد دئیر ۷ تا مبحث بیارده که ابهام نحوی ره بررسی هاکنه؛ و ۹ تا مبحث دیگر وسّه ۲۶ جلد کتاب بنویشت بی‌یه. سرجمع خانی حیساب هاکنی، وه فقط ۲۸ مبحث ره ۶۶ جلد کتاب دله بنویشته که معمائون ره حل هاکنه.

رواقیون چارتا مقوله دارنه که جوهر، کیفیت، کمیت، و نسبت هستنه. معروف هسته که گننه کرایسیپوس اولین رواقی هسته که سومین مورد (کمّیت) نوم ره یارنه. بنویشته‌ئونی که ونجه درنه، جوهر و کیفیت جه گپ زنّه ولی دِتا دیگر نوم ونه آثار دله دنی‌یه. اسا درست ندومبی ولی شاید اینان مقولات ره رواقیون دمبال‌ته بسات بوئن و کرایسیپوس گدر این مبحث مطرح نئی بو.

### دیگرون نظر
کرایسیپوسِ منطق‌شناسی یونان دله اسم درهاکرده. کلمنت اسکندریه شه کتاب دله گنه که همونتی که هومر شعر باتن و سوت دَوِستِن دله اِستا بی‌یه، کرایسیپوس منطق اِستا هسته. دیوژن لائرتی هم گنه: «اگر خدائون دیالکتیک جه استفاده کنّه، حکماً مجبور هستنه که منطقی که کرایسیپوس شنه ره کار بزنن.» با این چنین، کرایسیپوسِ منطق ره دوره‌ئون بعد یاد بکردنه و همون ارسطویی منطق اَی باب بیّه چون عملی‌ته بی‌یه و نو افلاطونیون هم وه ره کار زونه. قرن نوزدهم رواقیون ِمنطق ره ریک چینه و گتنه وشونِ سیستم اتا کَلِ فرمول هسته که ارسطویی منطق سر جه بساتنه و فقط ونه اسامی ره عوض-بدل هاکردنه. ولی قرن بیستم میلادی که منطق‌شناسون پیشرفت هاکردنه و اَی مودرنِ گزاره‌ئون شیوه ره بشناسینه، تایزه متوجه بَینه که رواقیون اون گدر چچی گتنه و وشون ِگپ چنده ارزش داشته.

## اپیستمولوجی
رواقیونِ نظر و اِشش این بی‌یه که اتا حکیم ونه دلیل و برهان بیاردن جه، حقیقت و خطا راه ره میّن هاکنه. کرایسیپوسِ علمِ تئوری (اپیستمولوجی) هم تجربی بی‌یه. ونه نظر حواس تونّه پیغوم‌ها و دیتائون ره دنیای بیرونی جه در هکشن و این گزارش‌ها ره اطلاعات قبلی که آدِمِ ذهن دله ذخیره هسته جه مقایسه و إندا-وَر-إندا کنّه (پس ذهن دله فطری اطلاعات دنی‌یه). زنون بائوت بی‌یه که حواسِ تأثیرات «روح سر اثر کنده» و کرایسیپوس اینتا گپ ره تفسیر هکرده و باته حس تأثیری امه روح سر اِلنه که اتا مُهر تونده موم سر بی‌یله. وه حتا گته حواس امه روح ره تغییر دنه؛ که یعنن اشیاء خارجی تونّه امه روح ره تغییر هادن، همونتی که وقتی ات خله آدم گپ زنّه، هوا ره خال کندی ات خله میس بزه وونه.

وه گاته که روح تأثیر بیتن وسّه منفعل هسته و این تأثیر هم شه خِد ره سِراق دِنه و هم شه علت ره دیار کنده؛ همونتی که نور تونده هم شه وجود ره سِراق هاده و هم وسائل ره دیار هاکنه. قدرتی که اتا شیء سر نوم المبی، بفهمستن جه اِنه. اول ونه این تصور دووئه و بفهمستن  گپ بزوئِن ِقِد  اون تأثیری که شیء جه گیرنه ره شه گپ دله یارنه. درست ِچی ره حافظه غلط موارد جا سیوا کنده و وشون ره مقایسه و طبقه‌بندی جه دَر وَرنه. اگر حس‌کَر اندام و ذهن سالم بوئن - و به شرطی که یک شیء خارجی ره واقعاً بدی یا بشنوست بوئن - این بیان تونده شه وضوح و تمایز وسّه، توان این ره دارنه که رضایتی که اما خامبی ره ایجاد هاکنه.جایی که مردم ره موجوداتی عقلانی اشناسمبی، این مفاهیم سر جه عقل و برهان بسات وونه.

## فیزیک

کرایسیپوس باور داشته که تموم هستی، اتا واحدِ سازمان‌دهی و قانون‌مندی ره په‌رووی کندنه و ونه اجزاء هئی ره متقابلاً وابستگی دارننه. وه گته که جهون «شه روم و راهنما هسته.» زنون دستوری، کرایسیپوس هم گته که جهونِ اولیه ماده اتا تش‌مونا نفس یا *[[اثیر]]* هسته. اشیاء ات‌جور بی‌شکل ماده جه بساته بَینه که اتی آگاه‌بخشِ روح، که وه ره گته «*[[پنئوما]]*»، وشون ره شکل دِنه. این *پنئوما* تموم جوهر دله تنک وونه و عالمِ وحدت ره حفظ کنده و آدمِ جان ره ساجنه.

چار عنصر تونّه هئی ره تبدیل بوون و این روند تونده امبس و تنک بیّن جه بوئه. تش اول اگر امبس بوو، هوا وونه؛ هوا همین‌جور ئو وونه؛ ئو هم امبس‌ته بوو خاک وونه. ونه مراحل تونده پشت‌دیم هم بوو: خاک تونده تَنِک‌ته بوو که ئو بووشه، ئو هم تونده هوا بوو، هوا هم تونده تش بوه.

آدمِ روح ره کریسیپوس هشت تیکه میون رَسِد کنده: پنج جور حواس (بو، مزه، هارشی‌ین، بشنوستن و لامسه)، تولیدمثل ِقِد، گپ بزوئن و «حاکمیت ِقسمت» که وه گته عوضِ سر، سینه دله دره. وه افرادِ روح ره نامیرا دونسته و گته روح فنا نوونه ولی ونه نظر دونا آدمونِ روح، مرگِ په، ویشته زنده مونسته. ولی وه گته که «اِکپیروسیس» رسنه که ات جور قیامت ره موندنه و دنیا تجدید وونه و اون روز گردِ ارواح میرنه و هیچ روحی نتونده ونجه بگذره.

کرایسیپوس ِنظر هچّی جهون‌شمول (یونیورسال) یا انتزاعی (ابسترکت) نیّه و همینسه وه ره «نومینالیست» اشناسنّه.

### سرنوشت
کرایسیپوسِ نظر همه چی سرنوشت په پیش اِنه: اون‌چی امه نظر تصادفی و شونس اِنه، همیشِک اتا مخفی دلیل شه وَر دارنه. جهونِ واحد بی‌ین هم علت و معلولِ زنجیل‌مونا بی‌ین جه وابسته هسته. هیچ اتفاقی نکفنه، مگر دلیل کافی دارنه. کرایسیپوس گته هر گزاره یا جمله‌ای، یا درست هسته یا غلط هسته، همین وضع ونه آینده‌یِ اتفاقون وسّه هم صدق هاکنه:
اگر حرکتی بی علت وجود بئه، دیگه نوونه که گزاره‌ئون دِ دسته بوئن و یا صادق یا غلط تقسیم بوون. چون چیزی که علت مؤثر ندارنه، نا صحیح تونده بوئه، نا غلط. ولی هرچی اشمبی، تمومِ چی یا صحیح هستنه، یا غلط. بنابرین هیچ حرکتی بی‌علت وجود ندارنه. اگر چنین بوئه، تموم آثار شه وجود ره قبلیِ علت جا بهیتنه و اگر اینتی بوئه، پس همه چی ونه سرنوشت په اتفاق دکت بوئه. بنابرین نتیجه گیرمبی که هر اتفاقی دکفه، سرنوشتِ سر جه دکته و وه ره ننشنه تغییر هادائن.
رواقیون، سرنوشت ره شه واحدِ جهونِ منظر جه اِشنّه و وشونِ جهون‌شمولِ قانون په، سرنوشت نظریه شکل گیرنه. همه چی، از هر نظر، این فرمول دله جه حاصل وونه و نتیجتاً این جهونِ کلّی نظمِ تابع هسته.

ونه مخالفون نقد هاکردنه که اگر اینتی که وه گانه بوئه، پس همه چی جبری هسته و سرنوشت همه چی ره میّن کنده و اینتی اَی هیچ آدمی شه کارِ مسئولیت ره گردن نیرنه چون اون‌چی قرار هسته دکفه، خائی-نخائی کفنه. ولی کریسیپوس گته که ونه ساده جبر و پیچیده جبر میون فرق قائل بیّن. وه مثال یارده که اگر ات نفر ناخِش و مریض بوه، تونده ونه سر بلا بئه یا خار بوو؛ اسا اگر وه بوره طبیب په و دکترِ گپ ره گوش هاده، احتمال که وه خار بوو، ویشته هسته. اینتی سرنوشت شه کار ره کنده ولی واقعیت پیچیده هسته. گردِ آدمونِ هاکردی یا درواقع، امه سرنوشتتوسط ارتباطی که اشیاء جه دارمی تصمیم بئیت وونه،یا اونتی که کرایسیپوس شه گته، اتفاقات «هم‌سرنوشت» کفنّه:
وه گته، اتا لباس که خانه بپیسه، به این راحتی نی‌یه، بستگی دارنه چنده ونجه برسی بوئی. ات نفر که خانه نجات پیدا هاکنه، بستگی دارنه چنده شه دشمن جه فرار هاکنه. وچه دار بیّن بستگی دارنه چنده ات مردی و ات زنا هئی ور بخسن... تا امه دل نَوِه، خله اتفاقات نکفنه چون سرنوشت این هسته که این اتفاقات امه تلاش په انجام بوون... ولی امه اختیار جه کفنّه. وه گته اون‌چی امه اختیار دره، تقدیر دله هم دره.
بنابرین امه کارون و هاکردی، از پیش سرنوشت جه تعیین بینه و علّیت شبکه جه پیش شونّه ولی با این چنین، اِما شه کار مسئولیت ره ونه اخلاقاً گردن بیریم چون شه اختیار ره هم دارمی. اون واحدِ تصمیم‌گیرِ قدرت، همه جا فعال هسته و وه هر موجود درون، چه عاقلِ موجودات یا غیرعقلانی اشیاء دله، اتی کار کنده. هر اتفاق که کفنه، با توجه به اشیاء و افعالِ ماهیت و عللِ همکاری جه پیش اِنه. امه هاکردی فقط زمانی غیرارادی هسته که صرفاً خارجی علل داره و امه وَری ونه هکتن سر هیچ همکاری‌ای نئی بو. فضیلت و رذیلت امه اختیار په وجود انّه و اِما اینانِ مسئولیت ره دارمی. اخلاقی مسئولیت زمانی هسته که اِما آزادِ اراده و اختیار شه جه داریم و اونچی امه اراده جه سرچشمه گیرنه، خِدی امه شنه، اسا چه سرنوشت په بوئه یا نا. این سیستم که خانه جبر و آدمِ مسئولیت‌پذیری ره هئی وَر بی‌یله و آشتی هاده ره «وشیل ِجبر» یا «سازگار خاهی» گتنه.

### طالع

کرایسیپوس، طالع‌بینی جه هم خاسته سرنوشتِ وجود داشتن ره ثابت هاکنه و این استدلال ره خله قبول داشته. وه گته اگر سرنوشت ره پیش‌ته تعیین نکرد بوئن، آینده میّن نی‌یه چتی بونه که اسا بتونن وه ره پیش‌گویی هاکنن و مردمِ طالع ره بیرن. وه گته فال و طالع، برخی اتفاقاتِ طبیعی نشونه ره سِراق دِنّه. وه فکر کرده که ونه تقدیرِ نشونه‌ئون خله بوئن ولی گته لابد هَنتا آدمون این نشونه‌ها ره خار-خار یاد نیتنه. بعضی‌ها گتنه اگر تقدیر پیش‌ته تعیین بیّه، پس طالع‌بیتن چه کار اِنه؟ وه جواب دائه که هم فال بخونستن و هم امه رفتار که فالِ هشدار جه سرصاب بئیمی، تونده علیتِ زنجیره درون قرار بَیرن.

### خدا
رواقیون و وشونِ إستا، کرایسیپوس، خدا ره خِدی جهون دونستنه و گتنه: «جهون‌هستی شه خدا هسته و جهونِ درهکرد، ونه روح جه إنه.» اینتا جهونِ راهنمایِ اصل بی‌یه وشون ره که گته: «ونه شه ذهن و عقل دله، اشیاءِ مشترکِ طبیعت و کلیتی که تموم هستی ره گیرنه جه، عمل هاکردن.» همین باور په، مکس برنهارد واینشتاین (فیلسوف و طبیعی‌دان) معتقد بی‌یه که کرایسیپوس ره ونه اتا پان دئیسم (همه‌خدا باور) دونیم.

کرایسیپوس خاسته خدایِ وجود داشتن ره نظم برهان جه ثابت هاکنه:
اگر چیزی دره که بشر نتونده تولید هاکنه، موجودی که وه ره تولید کنده ونجه ونه سرته بوئه. اما بشر نتونده چیزهایی که جهون دله درنه ره بساجه بهشتی بدن دستوری و…. همینسه موجودی ونه دوو که اینان ره بسات بوئه و آدم جه بالاته بوئه. امّا کی تونده بجز خدا آدمون ره سر بوئه؟ پس حکماً خدا وجود دارنه.
کرایسیپوس شه گپ دله بعضی گدر گته خدا و بعضی گدر گته خدایان. وه خدائونی که یونانی‌ها شه سُنتی دین دله داشتنه ره بعنوان اتا واقعیتِ مختلفِ جنبه‌ها در نظر گیته. سیسرون امه خَوری گنه که «وه باور داشته که اِتِر همون چیزی هسته که مردم وه ره زئوس اشناسنّه، و این هوایی که دریا دله جه درزنده همون پوزئیدون هسته و زمین همون چیزی هسته که مردم وه ره دمتر نوم اشناسنّه و همینتی باقیِ خدائون ره طبیعتِ چیزها جه برابری دائه.» علایده بر این، جهون وجود دارنه که جهونی خدایِ نفع بوئه:
همونتی که سِره ره آدم سازنه که ونه صاحاب وسّه بوئه، نا اشنیک گَل وسّه؛ ونه دونیم که خدا هم جهون ره شه وسّه بساته.

### خدایِ عدل
کرایسیپوس که خاسته شر مسئله ره حل هکنه، باته ننشنه «شر» ره دکّل از بین بَوِردن و ونه از بین بوردِن مصلحت ندارنه. وه اول افلاطون دستوری استدلال یارده که اگر شر وجود نداره، دیگر «خیر» و «خوب» بی معنی وونه و هر ارزشی زمونی معنی دارنه که ونه ضد ره شناسا بوئیم. ثانیاً، بعضی چیز که امه نظر بد و نخش اِنه، طبیعتِ خیر و برکت جه رسنه، مثلاً لازم هسته آدمی ِجمجمه لازم و مفید هسته که نازک‌نازک هستکا جه بساته بوئه ولی همینتا ویژگی زمونی که آدمِ سر ضربه وینده، ونه وسّه شر وونه. ثالثاً، بدی و شر بر حسب عقلی که زئوس (خدا) دارنه وجود اِنه یا شرور آدمونِ مجازات شنه و یا جهونِ کلّی نظم دله جایگاهی دارنه. این طرزی وه گته شر ظارا خير هسته و نهايتاً باعث وونه بتترین چیزها وجود بئن. کریسیپوس شر ره شوخی‌هایی که کمدی دله نویسنده یارنه جه مقایسه هاکرده؛ یونانی کمدی دله شوخی ره توهین دستوری یاردنه ولی سرجمع آسنی آدمون ره خار-خارِ درس دائه: «شما هم تونّی از شری که شما ره آزار رسننده جه بد باوین، اما بلین وه شه فایده ره جای دیگر برسنه.»

## ریاضیات

کرایسیپوس گته که اجسام، سطوح، خطوط، مکان، پوچی و زمان ره تومبی بی‌نهایت تقسیم هکنیم.وه اتا اساسی ویژگی ره نامحدودِ مجموعه‌ئون وسّه تعیین هاکرده: چون اتا انسان و ونه اتا انگوس ره بنشنه جزء-جزء هاکردن و همینجور دنیا و آدم ره تومبی جزء-جزء رَسِد هاکنیم و وشون بی‌نهایت اجزا دارنه، پس ننشنه باتن که آدمِ اجزاء ونه انگوسِ اجزاء جه ویشته هسته یا نتومبی باویم جهون اتا آدم جه ویشتر جزء دارنه.

کرایسیپوس اتا سؤال که پیش از وه، دموکریتوس مطرح هاکرد بی‌یه ره جواب هدا. اگه اتا مخروط ره اتا ولگِ صفحه که مخروطِ بن جه موازی هسته، برش هادیم، پاره بئی سطح‌ها برابری کنّه؟ اگه برابر بوئن، مخروط اون گدر ونه استوانه شکل در بئه؛ اگه هم برابر در نئن، مخروط ونه کاتی-کاتی و پله-پله بوئه که هر سطح گتی فرق داره. کرایسیپوس جواب هدا که این سطوح هم برابر هستنه و هم نابرابر هستنه. وه درواقع گته اینجه ونه اصل طرد شق ثالث ره کار بزوئن، گپی که وه زنده ره تومبی حسابان ِمودِرنِ قانون جه مقایسه هاکنیم که اسا وه ره لیمیت (حد) گننه و جوابی که وه هدا سری همگرا ره اشاره دارنه.

کرایسیپوس ِاتا ادعا مشهور بی‌یه که گته "یک" اتا عدد هسته. پیش از وه، یونانی‌ها یک ره عدد ندونستنه چون اعداد جه اندازه‌گیری کردنه ولی اتا که قایده بیتن نخاسته. ارسطو شه *[[متافیزیک (کتاب ارسطو)|متافیزیک]]* کتاب دله گنه: «…عدد چیزی که بشمارست وونه نی‌یه، بلکه اعداد یک جه شروع وونّه.» کرایسیپوس هم مردم ره یاد دائه که یک ِعدد «اتا چی ِقایده» (یونانی جه: πλῆθος ἕν) ره سراق دنه ولی ونه گپ ره یونان باستان دله مردم قبول نکردنه و یامبلیخوس جواب بدا که «اتا چی ِقایده» اساساً پارادوکس‌دار گپ هسته.

## اخلاق

کرایسیپوس گته که اخلاق فلسفه ره ونه فیزیکِ چلّه بِن قرار هدائن. وه *فیزیکال تز* بنویشته دله گنه که: «هیچ راه دیگه یا مناسب‌تر که خیر و شر موضوع ره فضائل یا سعادت خَوِری، بررسی هاکنیم مه نظر ننه؛ مگر طبیعت و جهون ِسیستم جا.» کریسیپوس گاته که زندگی ِاَرمون ونه این بوئه که طبق اونچی امه تجربه گنه که زندگیِ طبیعی و واقعی هِدار هسته، پیش بوریم. وه آدمونِ شخصی طبیعت ره بخشی از تمومِ جهونِ طبیعت دی‌یه، و همینسه گته که آدِمِ زندگی ونه طبیعتی که دارنه و جهون دله هم دره جه منطبق بوء. آدمِ طبیعت اخلاقی هسته، و آدمون خدامونایی هستنه که اتر یا تش اولیه وشون ره بنمته و گرچه این تش مادی بی‌یه ولی عقلِ تجسم و شابلون هسته و مردم ونه اخلاقی رفتار هاکنن. مردم شه سر آزادی و اراده دارنه و تونّه غیرمنطقی بخاستی (شهوت، ثروت، موقعیت، سلطه و... واری) وَری نشوئن و شه اراده ره عقل وَری بَوِرن. کرایسیپوس ویشترین تأکید ره وقتی داشته که گته آدم ونه شه ارزش و مقوم ره حفظ هاکنه و شه اراده‌یِ قدر ره بدونه.

رواقیون گتنه بجزء خوب و بد (خار و نخار)، اتی سومین دسته هم درنه؛ که بی‌تفاوت چیون (*adiaphora*) نوم دارنه. بتترین چیزهایی که اخلاقاً بی‌تفاوت هستنه جه سلامتی، ثروت و شرافت ره نوم وَردنه و نخش‌ترین بی‌تفاوت چیزها ره مریضی و فقر دسوری دونستنه.کرایسیپوس قبول داشته که عرف و عموم، بی‌تفاوت چیزها ره خِش دونّه، ولی گته اتا آدم که دونا هسته، اینتی چیزها ره استفاده کنده ولی وشون جه محتاج نوونه. وه گته آدم وه ره شه ره تمرین هاده و شه ره عادت هاده که فضائل په بوره؛ بعبارتی وه اخلاق دله پیشرفت هاکردن و شخصیت ره بساتن ره باور داشته.

### ''احساسات ِخَوِری''

رواقیون دمبال این دئینه که سرکش و بچم احساسات جه دوری هاکنن و اینتی احساسات ره غیرطبیعی دونستنه. وشون احساس و عاطفه (*pathe*) ره عاملی دینه که آدمِ قضاوتِ سر نخش تأثیر إلنه. کرایسیپوس اتا کتاب ره فقط همین مسئله خَوِری بنویشت بی‌یه که ونه نوم  *احساسات خوری* (یونانی جه: Περὶ παθῶν /انگلیسی جه:On Passions) بی‌یه و گته چتی ونه احساسات ره دِوا-درمون هاکردن. وه گته هوس، مریضی ره موندنه که آدمِ روح ره افسرده و پریشون کنده و همینسه خاسته ونجه مقابله هاکنه (*apatheia*). اشتیباهِ قضاوت وقتی شه وسه انگیزه پیدا هاکرد بوئه، شوق و شور پیدا کنده؛ همونتی که وقتی ات نفر دو گیرنه، ونه هِرستائن بچم کفنه. وقتی آدم ره عشقِ توو گیرنه یا عصبانیت جه وه ره کارد بزنی خون ننه، ننشنه امید داشتن که وه شه احساس ره کورمه و ونه بی‌یله آروم بیّه په. پس ونه آدم شه ره پیش از این آماده هاکنه تا هر گدر ونه ذهن هوس دکته، بدونه که چتی ونه واکنش سِراق هاده. کرایسیپوس باور داشته که آدم اگر عقلی هاکنه، تونده صدمه‌ای که هوس ببار یارنه ره دفع هاکنه.

## یادداشت‌ها


## پانویس

## منابع

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
*      
* 
* 
* 

## ویشته بخوندستن

* 
* Bobzien, Susanne (1999), *Chrysippus' Theory of Causes*. In K. Ierodiakonou (ed.), *Topics in Stoic Philosophy*, Oxford: OUP, 196–242. 
* Bréhier, Émile, (1951), *Chrysippe et l'ancien stoicisme*. Paris. 
* Dufour, Richard (2004), *Chrysippe. Oeuvre philosophique*. Textes traduits et commentés par Richard Dufour, Paris: Les Belles Lettres, 2 volumes (logic and physics), 
* Hahm, D. E. *Chrysippus' solution to the Democritean dilemma of the cone*, Isis 63 (217) (1972), 205–220.
* 
* Ide, H. A. *Chrysippus's response to Diodorus's Master Argument*, History and Philosophy Logic 13 (2) (1992), 133–148.
* Jedan, Christoph (2009) *Stoic Virtues: Chrysippus and the Theological Foundations of Stoic Ethics*. Continuum Studies in Ancient Philosophy. 
* Tieleman, Teun L. (1996) *Galen and Chrysippus on the Soul: Argument and Refutation in the "De Placitis" Books II–III*. Philosophia Antiqua. Brill. 
* Tieleman, Teun L. (2003) *Chrysippus' "on Affections": Reconstruction and Interpretation*. Philosophia Antiqua. Brill. 

## بریم بگردستن

* Early Stoic Logic: Zeno of Citium, Cleanthes of Assos, Chrysippus of Soli an annotated bibliography on the logic of Chrysippus

رج:رواقیون
رج:یونانی فیلسوفون