open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تحلیلی فلسفه

**تحلیلی فلسفه** (انگلیسی|Analytic philosophy) اتا آکادمیک فلسفوئه که انگلیسی زوون کشورون دانشگاهون دله رایج هسته. تحلیلی فلسفه ره قاره‌ای فلسفه یا اروپایی فلسفه ی مقابل قرار دننه.
تحلیلی فلسفه ی اصلی بنیانگزارون  کمبریج دتا فیلسوف برتراند راسل و جرج مور بینه. این دتا شه آلمانی ریاضیدان و فیلسوف گوتلوب فرگه جا تأثیر بئیت بینه. 

اینتا فلسفه، بر روشن بی ین، معنی دار بی ین و ریاضی‌وار بی ین فلسفی جستارون سر تاکید فراوون دارنه.

منطق و زوون فلسفه همون ابتدای جا، تحلیلی فلسفه ره محوری بحثون بینه. چند تفکر که تحلیلی فلسفه ره زوون و منطق بحثون سر پدید بیمونه شامل وشون بوننه: منطقی پوزیتویسم، منطقی تجربه گرایی، منطقی اتمیسم، منطق‌گرایی و فلسفه:متعارف زوون. تحلیلی فلسفه بعد وسیع بحثهونی ره جیر حوزه‌ئون دله مطرح بساته: اخلاق فلسفه (هر و مکی)، سیاسی فلسفه (جان رالز)، زیبایی اشناسی (ریاچارد ولهایم)، دین فلسفه (الوین پلانتینگا)، زوون فلسفه (ساول کریپکی، هیلری پاتنم، کواین)، ذهن فلسفه (جیگون کیم، دیوید چالمرز، هیلری پاتنم). تحلیلی متافیزیک نیز اخیراً بعضی فیلسوفون کارون دله همچون دیوید لوئیس و پیتر استراوسن شکل بئیته. 

## تحلیلی فلسفه ی اصطلاح

## صوری‌گرایی و طبیعی زوونون

## منطقی اتمیسم

## فلسفه: متعارف زوون

## منبعون

## وابسته جستارون
ذهن فلسفه

## دییه لینکون
*تحلیلی فلسفه ی وبلاگ

رده:فلسفی مکتبون
رده:منطق
رده:ریاضی منطق
رده:بشناختی دانشون
رج:فلسفه
گوتلوب فرگه

**فریدریش لودویگ گوتلوپ فرگه** (Friedrich Ludwig Gottlob Frege) (بزابـَئی ۱۸۴۸ - بمرده ۱۹۲۵)  آلمانی گت ریاضی‌دون، منطق‌دون، و فیلسوف ، نوزدهم سده ره اواخر و بیستم قرن ره اوایل وسه هسته. ونه صوری دستگاهمحمولات حساب بیه که تفکّر ِمنطق و استنباط ِ(Inference) نمایش وسه هسته، و فرگه، اینتا صوری نظام ایجاد هاکردن جا ، اتا گت سهم، نوین منطق ِبنیان‌بیشتن دله داشته.
        
## منبع
* گوتلوب فرگه

رج:آلمان گت آدمون
رج:ریاضیدونا
رج:آلمانی فیلسوفون
الوین پلانتینگا

**الوین پلانتینگا** (انگلیسی|Alvin Plantinga) آمریکایی گت دین فیلسوف ، بیستم قرن دله، نوم هاسه.

## زندگی
*الوین پلانتینگا* ۱۹۳۲ (میلادی) سال دله آمریکای دله بزا بـَئی یه.

وه اسا دانشگاه نوتردام ره دین ِفلسفه ی مرکز ِمودیر هسته.

## اندیشه

## دییه لینکون
*صفحه شخصی

رده:دین فیلسوفون

رج:زننه آدمون
ارمنسون

**ارمنسّون** اتا کیشور نوم هست،ه جنوبی قفقاز منطقه دله. تورکیه غرب ور، گورجسّون شمال ور، آذربایجون جوموری شرق ور، ئیرون و نخجوان خودگردان جوموری جنوب ور ونه جا همساده هسّنه. ونه گت تری دریوچه سوان هسته که ونه اوشیرین هسّه. 

## تاریخ
ارمنون اتا کهن مردمون هسّنه که خاورمیونه‌یِ شمال دئینه و قفقاز ِجنوب، جایی که مازرون دریا و سیو دریا وسط دره، منزل داشتنه. ارمنی مردمون مسیحیت په‌روو بئینه و همینسه روم امپراتوری و ساسانیون ِشاهنشاهی میون همیشک جنگ بی‌یه که کامین‌تا ونه ارمنستون ره بَیره. اسلام بمو په هم ارمنون شه مسیحی دین ره حفظ هاکردنه و مسلمون‌هایِ سامون دله شه‌گردونی داشتنه. وشون قرن‌ها جایی زندگی کاردنه که اسا ترکیه، عراق، سوریه، لبنان و ایران میون رَسِد بیّه تا این که عثمانی خلافت وشون ره قتل‌عام هاکرده و ارمنون نسل‌کشی باعث بیّه که فقط انده ارمنی که شوروی ِبنه دله دَیینه شه اکثریت ره حفظ هاکردنه و باقیِ ارمنی مناطق اسا دیگه ترک‌نشین یا عرب‌نشین هستنه. ات‌که ارمنی هم هنتا لبنان دله درنه که شه‌سه حزب دارنه و اتی رسمی اقلیت هستنه. ارمنستونی که شوروی دله دیّه، شوروی رقد بوردن په آزاد بیّه و اتا مستقل کشور بگردسته. ارمنستون هَنتا هم آذربایجون جمهوری جه جنگ دارنه و وشون میون قره‌باغ وسّه اختلاف دره. قره‌باغ اتا ارمنی منطقه هسته که آذربایجونِ خاک دله دره و همینسه هر دِ کشور خانّه اونجه ره شه ملک دله دارن. اواخر آذربایجون موفق بیّه که ویشتر جائونی که ارمنون بئیت داشتنه ره پس بَیره و وشون ِارتش ره عقب هکشه.

## جوغرافی
ارمنسّون اتا پچیک کیشور هسّه که قفقاز ِمنطقه دله دره و ونه شمال‌وری گورجسّون و جنوب‌وری ایران جا دارنه. ونه دِ طرف آذربایجون و ترکیه کشورون درنه که ارمنون جه دشمنی دارنه. ارمنستون دریا هم ندارنه و اتی محاصره‌بئی هسته که همینسه خله روسیه جا وابستگی پیدا هاکرده. طبق قراردادی که سال ۲۰۲۰ انجام بیّه، ارمنون شه بعضی مناطق ره هدانه آذربایجون ره و فقط بعضی مناطقی که قره‌باغ جه هسته ره اسا هنتا دارنه.

## ویشته هارشین
* HayLife.ru: All about armenian life around the world, armenian films, clips, music, forum, chat, dating, armenian radio, gallery
* ارمنستون تاریخ Armenica.org


رج:قفقاز
رج:شوروی سابق کشورون
رج:اوراسیا اقتصادی اتحادیه
رج:مستقل مشترک‌المنافع کشورون
چاد دریاچه

**چاد دریاچه** آفریقا قاره شمال دره. اینتا دریاچه چاد، نیجر و نیجریه میون دره. ونه گتی ۲۰۷۰۰ ک‌م و ونه جولی ۲۷۷ م هسه.

**Çad deryaçe** afryxa ğarre şəmal dare. Inatta deryaçe Çad,nycər u nycərye myun dare.vene gaty 20700 km u vene culy 277 m hase.
## منابع

رج:دریاچه
رج:آفریقا جوغرافی
رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه
ایری

ایری یا اری اتا دریاچه هسته شمالی آمریکا منطقه دله متحده ایالات و کانادا میون. اینجا دریاچه گتی ۲۵۷۰۰ ک‌م‌م و ونه جولی ۶۳ م هسه.

**Əry** ya Eyry atta deryaçe hase şəmaly amryka mantaqe dele muttahəde eyalat u kanada myun.inata deryaçe gaty 25700 km u vene culy 63 m hase.

## منابع

رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه
آرال

**خوارزم دریاچه** یا **آرال** اتا از دنیا گت‌ترین دریاچه ئون هسه. اینتا دریاچه میونی آسیا دله ، قزاقستون و اوزبکستون میون جا بیته. ونه گتی ۶۳۸۰۰ کیلومتر مربع هسه. ونه جول هم ۶۷ کیلومتر مربع هسه. اینتا دریاچه قدیمی نوم خوارزم بیه ولی تورک تبارون وره آرال گنه. ونه دله ۳۰۰ تا جزیره دره که وشون دله گت‌ترین نوم اورال وچه هسه که اوزبکستون شه نه. دتا گت درکا اینتا دریاچه رزنه که وشونه نوم جیحون و سیحون هسه. اینتا دریاچه قبلا اتا بار داشته خشک گیته اینتا سر که جیحون و سیحون او ره پمبه او هدائن سر نشتنه ونه دله بوره. ولی قزاقستون دولت بتونسه با بیرونی و جهانی کایر نه له وه خشک هیره.
## منبع

رج:دریاچه
آمازون درکا

**آمازرون** اتا درکا هسه جنوبی آمریکا دله که گلاسیه نده دریاچه جا که پرو دله دره سرچشمه گیرنه. ونه درازی ۶۴۲۰کیلو متر هسه. آمازون اتا گت جنگل میون رد بونه که ونه نوم هم آمازون هسه. آمازون درکا اطلس اوقیانوس ره ریزنه. وه برزیل کشور میون رد بونه. ونه کنار گت شهرونی که درنه بونه سانتارم و مانائوز ره نوم بوردن. چند تا کچیک درکا هم وره ریزنه که وشون نوم هسه:جاپورا،جوروا،نگرو،پوروس،مادیرا وسینگو.

## منابع


رج:برزیل درکائون
رج:کلمبیا درکائون
رج:پرو درکائون
آمور

**آمور** اتا درکا هسه که شه سه تا درکا وصل بین جا درست بونه که وشون نوم شیلکا، آرگون و سونگاری هسه. اینتا درکا درازی ۴۵۱۰ کیلومتر هسه و تارتار تنگه ره آروم اوقیانوس دله دره ریزنه.
## شیلکا
شیلکا اتا از درکائونی هسه که آمور درکا ره درست کنه.اینتا درکا روسیه خاک دله دره.
## آرگون
آرگون اتا از درکائونی هسه که آمور درکا ره سازنه. اینتا درکا چین شمال جا سرچشمه گیرنه و چین و روسیه سامون هسه چین شمال دله. اونجه ای که آمور و آرگون همدیگه ره وصل بونه اتا شهر دره که ونه نوم بلا گووشچنسک هسه.
## سونگاری
سونگاری اتا از درکائونی هسه که آمور درکا ره سازنه. اینتا درکا سرچشمه چین شمال هسه. وه شه دتا کچیکتر درکا جا درست بونه. ونه کرانه پلی اتا شهر دره که ونه نوم هاربین هسه. اونجه ای که وه آمور درکا ره ریزنه اتا شهر دره که ونه نوم خاباروفسک هسه.
## منابع

رج:روسیه درکائون
رج:چین درکائون
بالخاش

**بالخاش** اتا قزاقستون دله‌ی دریاچه هسه که ۱۷۳۰۰ ک‌م گتی دارنه و ونه جولی ۵۶ متر هسه. ایلی درکا شه ئو ره ونه درون شننده.

**Bälxaş** attä deryäçe hase ğazağəstun kəşvar dele.inattä deryaçe gaty 17300 km u vene july 56 m hase.ily derka ve re rizəne.

## منابع

رج:دریاچه
رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه
بایکال

**بایکال** جول‌ترین دریاچه هسه. ایتا دریاچه روسیه شرق‌وَری دره.ونه گتی ۳۱۵۰۰km هسته .ونه جولی هم ۱۹۴۰m وونه.

## منابع

رج:دریاچه
نیل

**نیل** دنیا گت‌ترین درکا هسه. اینتا روخنه آفریقا قاره دله دره. وه دتا سر چشمه دارنه که اولی ویکتوریا دریاچه جا هسه و دومی اتیوپی بلنی جا که این دتا اتیوپی کشور دله همدیگه ره رسنه. نیل درکا ۶۶۰۰ کیلومتر متر درازی دارنه و مدیترانه دریا ره ریزنه.

## منابع

* ویکی‌دیتای کوئری


رج:مصر درکائون
رج:سودان درکائون
رج:تانزانیا درکائون
رج:اوگاندا درکائون
رج:زئیر درکائون
رج:کنیا درکائون
اوب

**اوب** اتا درکا هسه روسیه دله که ونه شرق ور دره. ایتا درکا آلتایی کوهون جا سرچشمه گیرنه و ونه درازی ۴۳۵۰ کیلومتر هسه. اوب درکا کارا دریا ره ریزنه.
## منابع

رج:روسیه درکائون
اسلام‌شهر شهرستان

**اسلام‌شهر شهرستان** تهران اوستان ره اتا شهرستون هسته که تهران شهر ره شرقی جنوب قرار بئیته و ونه مر کز اسلام‌شهر شهر هسته. ونه جمیت ۵۰۰ هزار نفر ره رسنه.

## سیاسی تقسیمات
بخشون

* مرکزی بخش 
* چهاردانگه بخش

شهرون

* اسلام‌شهر
* چهاردانگه

دیهستونون

* فیروزبهرام دیهستون
* ده‌عباس دیهستون
* احمدآباد مستوفی دهستون 

## جوغرافی
ونه خوجیر جائون شامل: چیچک لو تپه ، مافین آباد تپه ، سالور تپه و ... هسته.

## منابع

رج:اسلام‌شهر شهرستان
رج:تهران اوستان شهرستانون
پاکدشت شهرستان

**پاکدشت شهرستان** اتا شهرستون هسته که تهران اوستان شنه و تهران شهر ره شرقی جنوب قرار بئیته. ونه گت‌شهر نوم پاکدشت هسته و  .

## تقسیمات
* مرکزی بخش
** حصارامیر دیهستون 
** فرون‌آباد دیهستون 
** فیلستان دیهستون 
شهر: پاکدشت

* شریف‌آباد بخش 
** جمال‌آباد دیهستون 
** شریف‌آباد دیهستون 
** کریم‌آباد دیهستون 
شهر: شریف‌آباد

## دپیته چرخه‌تو
* تهران اوستان

## منابع

رج:تهران اوستان شهرستانون
آلمانی

**آلمانی** (آلمانی جه:  یا ) اتا اوروپایی زبون هسه که اورپا دله سه تا کشور مردم وه ره گنش کننه. آلمانی، آلمان و اوتریش و لیختن اشتاین رسمی زبون هسه و سوئیس مردمون شرق و شمال اینتا کشور دله هم اینتا زبون ره گنش کننه و ایتالیایِ ترنتینو آلتو آدیجه اوستان دله هم رسمی زوون هسته. آلمانی زبون اتا ژرمنی زبونون ِاتا چله هسه. آلمانی زبون ۱۳۰ میلیون نفر گنش‌کر دارنه.

## تاریخچه
thumb|upright|راست|گوته
آلمانی ادبیات سه تا آلمانی زبون کشور ادبیات جه چلّه‌بندی وونه. کوهن‌ترین آلمانی کیتاب انجیل آلمانی زبون جا هسه که میلادی چارومی قرن دله، مارتین لوتر دَس جا بنویشت بیه. آلمانی ادبیات تا میلادی سده ۱۱ اول نیمه دله همه دینی یا سودی داستان بینه. از اون زمون تا میلادی چارده سده دله وشون ادبیات حماسی بیه مثل اورندل داستان،اولاند ترانه ئون،اسکندر ترانه‌ئون، دهارتمان داستانون و تریستان اینا سودون بنویشت کر جونفریت اشتراسبورخ بیه.

بعد اون زمون بیه که اوتریشی بنویشت کرون اثرون هم آلمانی ادبیات دله پیدا بونه. که وشون چند تا نوم: فون فالتر، کورناد فون فرونستبرج و فرنردرگاتیز بیه. بعد هم سویسی بنویشت‌کرون مثل ایرخ بونر و هوجوفون ترمبرچ آلمانی ادبیات دله انّه.

کول دله بونه بوتن که آلمانی ادبیات تا موعاصر دوره پیش دینی بیه و آخرون میلادی هیژدهم سده دله بیه که بنویشت کرونی مثل جیلرث و جوتشید پیدا بینه که دومی موعود مسیح داستان ره بنویشته. آلمانی گت بنویشت‌کر اونتا دوره دله گوته بیه و بعد وه هردرلین، شلایر مالر و امرمان بمونه. میلادی نوزده سده دله آلمان ادبیات کسات بیه ولی میلادی بیستومی سده دله دباره پا بیته که با شروع بین دتا جهونی جنگ خله از بنویشت‌کرون آلمان جا کوچ هکردنه بوردنه متحده ایالات امریکا درون.

## سوییس ادبیات
سوییس مردم ویشتر آلمانی زبون ره گنش کننه. سویس دله کوهن‌ترین کیتابی که آلمانی زبون جا بنویشت بیه ونه نوم **اوسرنچ بوتر امثال** بی‌یه که مازرونی ۸۵۲ سال دله بنویشت بیّه. میلادی نوزده سده دله امیل ویژه خاطره‌ئون کیتاب ره بنویشته و یوهان باسپری هم هایدی داستان ره بنویشته. اتا سویسی شعرگو که آلمانی زبون جا شعر گته و نوبل جایزه ره بَورده شیتلر بی‌یه.

## منبع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:ژرمنی زوونون
نظرآباد شهرستان

**نظرآباد شهرستان** اتا شهرستون هسته که البرز اوستان شنه و تهران شهر ره غرب ور قرار بئیته. ونه گت‌شهر نوم نظرآباد هسته. نظرآباد شهرستان جمیعت ۱۵۲٬۴۳۷ نفر هسته.

## دپیته چرخه‌تو
* البرز اوستان

## منابع

رج:البرز اوستان شهرستانون
فیروزکوه شهرستان

**فیروزکوه شهرستان** اتا شهرستون هسته که تهران اوستان شنه و ونه گت‌شهر نوم فیروزکوه هسته.  و فیروزکوهِ بومیون مازرونی زوون ره فیروزکوهی لهجه جا گپ زننه.

## دپیته چرخه‌تو
* تهران اوستان

## منابع

رج:تهران اوستان شهرستانون
دماوند شهرستان

**دماوند شهرستان** اتا شهرستون هسته که تهران اوستان شنه و ونه گت‌شهر نوم دماوند (شهر) هسته. این شهرستون  گتی دارنه.دماوند شهرستان جمیعت ۱۲۵٬۴۸۰ نفر هسته که ویشترشون فارسی و مازرونی زوون جه گپ زنّه.

## مردمون
دماوند شهرستان تهران اوستان ره اتا شهرستون هسته که تهران شهر ره شرق ور قرار بئیته و ونه مرکز دماوند شهر هسته. دماوند مردم زوون گیلکی با گویش تبری هسته.

## دپیته چرخه‌تو
* تهران اوستان

## منابع

رج:تهران اوستان شهرستانون
گیلان اوستان

**گیلون **یا** گیلان اوستان** اتا اوستان نوم هسته ایران شمال دله که ونه نیشتگاه رشت شهر هسته و گیلک مردمون و تالش مردمون و تات مردمون و گالش مردمون اونجه درنه، ونه گتی ۱۴۷۱۱ موربع کیلومتر و ونه جمیت ۲۴۰۴۸۶۱ نفر هسته. 

گیلون، مازرون غرب ور قرار بئیته و وشون زوون و فرهنگ خله امه واری هسته. مازرون واری سبز هسته و ونه مردمون چای و بینج و زیتون کشت کننه.

## تاریخ
دوران باستان دله گیلون ره کادوسیان گتنه. کادوسیان یتا قوم باستانی بیه که سپیدرود تا رود کورا سکونت داشتنه. محققون اعتقاد دارننه که تالشون همون کادوسیان هسنه. دوران اشکانیون قوم سکایی تبار گلای سرزمین کادوسیانه دله بیموئه و سپس قوم الیمایی جنوب گیلون بوردنه که وشونه دلیمایی یا دیلم گتنه. گلای یا گیل دشت دله سکونت داشتنه و الیمایی یا دیلم کوهستان دله سکونت داشتنه. غرب گیلون هم کادوسیان یا تالش سکونت داشتنه. بطلمیوس سکنه دیلم ره تپوری دونسه.

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون
رشت

**رشت** (گیلکی: Rèsht) گیلون اوستان ره نیشتگاه هسته و ونه جمیت ۵۵۷۳۶۶ نفر هسته.
 
## تاریخ
رشت اول اتا گت دیات بیه که جنگل دله بسات بئی بیه و حدودالعالم کتابِ دله سال ۳۷۲ قمری بیموئه. علی اکبر دهخدا هم گته که رشت کلمه ابجد حساب دله ۹۰۰ هسته چون رشت اونتا سال دله بنا بئی یه.

گنه که رشتِ کلمه ، رَش یعنی وارش بخرده خاک انه چون رشت دله وارش خله وارنه.همینتای وسه رشت ره وارش شهر هم گننه.

## دییه لینکون
* https://web.archive.org/web/20100107001831/http://www.rasht.ir/ رشت سایت

## منابع


رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:گیلون اوستان شهرون
آستارا شهرستان

**آستارا شهرستان** اتا شهرستون هسته که گیلون اوستان شنه و ونه گت‌شهر نوم آستارا هسته. 

## دپیته چرخه‌تو
* گیلون اوستان

## منابع

رج:گیلون اوستان شهرستانون
شفت شهرستان

**شفت شهرستان** گیلون اوستان ره اتا شهرستون هسته که ونه جمیت ۶۳۶۰۴ نفر هسته.

## منابع

رده:شفت شهرستان
رده:گیلون اوستان شهرستانون
دون کیشوت

**دون کیشوت** (اسپانیایی جه:Don Quixote de la Mancha، بخوندستن: *دن کیخوته دلامانچا*) اتا ایسپانیایی کتاب نوم هسته. اینتا کتاب نویسنده نوم میکل سروانتس هسته. ونه داستان، دنیای دله خله مشهور بیّه و سروانتس ونه بنویشتن وسه پونزده سال وقت بیشته. وه اتا نجیب زاده پیرمردی داستانه که شوالیه گری گدر تموم بئی په خوانه شِوالیه باقی بمونده؛ بوره اسپانیا دله چرخ هایره و تِباهکارون ره به سزای عملشون برسنده و بیگِناهون حق ره بیره. وه شه سفرون دله اتا روستایی مردی ره هم شه همراه دارنه که وه ره شه وردست خوندنه. اینتا مردی اتا ساده روستایی مردیه که فکر کنده دون کیشوت ( همونتا شوالیه) وه ره اتا چی دنه. وه آخرسر، سرعقل انه و شه کار ره ول کنه. اینتا کتاب اتا گت کار ادبی هسته.

## منابع

* هفته نامه پیک سنجش. ۵ تیرماه ۱۳۸۵. شماره ۱۲.

## بریم بگردستن
* متن کامل به زوون اصلی
* متن کامل به اینگلیسی زوون

رج:ایسپانیولی کتابون
رج:رمان
رج:ایسپانیولی زوون
گلستون اوستان

**گلستان** یا **گلستون** اتا اوستان نوم هسته ایران شمال دله که ونه نیشتگاه گرگان هسته.

## نوم
گلستان تا سال ۱۳۷۶ مازرون اوستان دله دیّه و این گادِر سیوا بیّه. اوائل قرار بی‌یه ونه نوم ره گرگان بی‌یلن که بعضی ترکمون‌ها باعث بَینه ونه نوم ره *گلستان* بی‌یلن.

## تاریخ
این اوستان ِشهرون اکثراً تازه بسات هستنه و ویشته چنتا مَله‌یِ متحد بیّن جه تبدیل به شهر بَیینه. فقط گرگان و گنبد کاووس ات‌که قدیمی‌ته هستنه و تاریخی ریشه دارنه.

این منطقه قدیم اکثراً مازرونی مردمون ِمنطقه بی‌یه که ترکمون‌ها همون قدیم جه وه ره حمله کاردنه و ونه مردمون ره آزار رسنینه. ساسانیون گادِر جه ترکمون‌هایِ حمله وسّه مردم عذابی بینه و گرگان گت دیوار ره همینسه بسات بینه.

وقتی تبرستون ِمستقل حکومتون رقد بوردنه، دِقرن اخیر دله ترکمون‌ها بتونستنه راحت‌ته منطقه دله نفوذ هاکنن و مازرونی مردمون ره بریم هاکنن یا وشون ره قتل‌عام هاکنن. این منطقه اون گادِر جه خالی از سکنه بیّه تا این‌که ترکمون‌ها شهرنشین بَینه و شه عشایری زندگی جه دَست بکشینه.

## مردمون
ترکمون‌ها هَنتا مازرونی زوون‌ها ره گلستانِ اوستان دله «کنت» نوم یـِلنه که ترکی زوونون دله «شهرنشین یا متمدن» معنی دِنه.

پهلوی دوره سیستان و بلوچستان مردم قحطی جه فرار هاکردنه و دکلستنه گلستان دله و شه وسّه سِره بساتنه. بعضی دیگه مردمون هم ایران ِمرکزی فلات و فارسی یا کوردی مناطق جه بمونه گلستان و باعث بَینه این اوستان ِنژادی تفاوتون خله زیاد بوائه.

گلستان ِغربی شهرستون‌ها بندر گز، کردکوی، علی‌آباد کتول و خادی گرگان دله هَنتا فارس و مازرونی زوون مردِمونِ اصلی زوون هسته.

ترکمون‌ها و بلوچ‌ها این اوستان دله اهل تسنن هستنه و باقی ویشته تشیع په‌روونه؛ البته بعضی قزاق و کوردها هم سُنّی هستنه.

## تقسیمات

این استان اسفند سال ۱۳۹۰ دله ۱۴ شهرستون به اسمون آزادشهر، آق‌قلا، گرگان، گنبد کاووس، بندر ترکمن، کوموش دپه، رامیان، کردکوی، بندر گز، علی‌آباد کتول، گالیکش، کلاله، مراوه تپه و مینودشت داشته و ۲۶ شهر و ۲۷ بخش و ۶۰ دهستان جه تشکیل بی‌یه.

## دپیته چرخه‌تو
* فرشوادگر
* تبرستون

## منابع

* https://fa.wikipedia.org/گلستان


رج:ایران اوستانون
فارس اوستان

**فارس اوستان** اتا اوستان نوم هسته ایران جنوب دله که ونه نیشتگاه شیراز شهر هسته، ونه گتی ۱۳۳٬۱۰۰ موربع کیلومتر و ونه جمیت ۳٬۹۵۶٬۵۸۰ نفر هسته. فارسِ نوم و تاریخ تا پارس ِقوم جه رسنه که اتا آریایی گروه بینه و هخامنشیون و ساسانیون دولت ره باستانِ دوره بسات بینه و وشونِ موندستگار آثار هنتا فارس اوستان دله دره. این استان دله اکثریت فارسی زوون گپ زننه ولی خله لهجه‌ئون و گِنِش‌ها هم درنه. 

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون
نی‌ریز شهرستان

**نی‌ریز شهرستان** اتا شهرستون هسته که فارس اوستان شنه و ونه گت‌شهر نوم نی‌ریز هسته. 

## دپیته چرخه‌تو
* فارس اوستان

## منابع

رج:فارس اوستان شهرستانون
تهرون دونشگا

**تهرون دانشگا **ایران ره کوهن‌ترین دانشگا هسه. اینتا دانشگا مازرونی ۱۴۴۶ درست بیه. وه ایران ره گت‌ترین ئو بِترین دانشگا هسه. اینتا دانشگا ره رضا شاه بساته. ونه دوره مازرونی ۱۴۴۰ سال دله اتا قانون ره مجلس تصویب هکرده که دولت ره مووظف کرده که ایران وسر اتا دانشگا درست هکنه. اینتا دانشگا ره مازرونی ۱۴۴۶ دله باز هکردنه ئو خله ایران گت دانشمندون ونه دله درس بخونسنه. اینتا دانشگا شه عمر دارازی دله خله ایتفاقون ره بدیه مثل گارد دانشگا حمله هکردن یا دانشگاه کوه حادثه که همین چند سال پیش اتفاق دکته و ونه دله اتا چندتا دانشجو حمله هکردنه به دانشگاه خابگاه اونجه چندتا از دیگه دانشجوئون ره کتک بزونه.

## منابع

رج:تهرون خجیر جائون
رج:دانشگائون
شیراز

**شیراز ** اتا شهر ایران دله هسته که فارس اوستان ره نیشتگاه هسته و ونه جمیت ۱٬۲۰۴٬۸۸۲ نفر هسته.

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:فارس اوستان شهرون
اصفهون

**اصفٮهون** اتا شهر نوم هسته که اصفهان اوستان ره مرکز هسته و ونه جمیت ۱٬۵۸۳٬۶۰۹ نفر هسته. اصفهون «نصف جهون» لقب ره دارنه. این شهر صفویون دوره، ایرانِ نیشتگا بی‌یه و اون گدر جه خله هارشی‌ینی جائون دارنه.

## منابع

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:اصفهان اوستان شهرون
نطنز شهرستان

**نطنز شهرستان** اتا شهرستون هسته که اصفهان اوستان شنه و ونه گت‌شهر نوم نطنز هسته.  .

نطنز هسته‌ای انرژی نیروگاهون جهون دله شهره هستنه.
## دپیته چرخه‌تو
* اصفهان اوستان

## منابع

رج:اصفهان اوستان شهرستانون
اصفهان اوستان

**اصفهون اوستان** اتا اوستان نوم هسته ایران مرکز دله که ونه نیشتگاه اصفهان شهر هسته، ونه گتی ۱۰۵٬۹۳۷ موربع کیلومتر و ونه جمعیت ۳٬۹۲۳٬۲۵۵ نفر هسته. 
## منابع

رج:ایران اوستانون
آران و بیدگل شهرستان

**آران و بیدگل شهرستان** اصفهان اوستان ره اتا شهرستان هسته. 

## سیاسی تقسیمات
این شهرستان جه تشکیل وونه.
* 

## منابع


رده:اصفهان اوستان شهرستانون
هرند

**هرند** اصفهان اوستان ره اتا شهر هسته که هرند شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گِدر، ۷٬۸۲۹ نفر جمیعت داشته.

## په‌نویس

رج:اصفهان اوستان شهرون
رج:هرند شهرستان
منظریه

شمه منظور کمینتا بی‌یه؟
* تهران منظریه
* منظریه (اصفهان)
فوتسال ۲۰۰۸ جام جهونی

بازی‌ها دِتا استادیوم دله برگزار بی‌یه؛ این عکس نلسون ِاستادیوم هسته.|left|انگشتدان|200px
**فوتسال ۲۰۰۸ جام جهونی** همون فوتسال جهونی جام ششومی دوره بی‌یه که این دوره دله برزیل قهرمون بیه. برزیل تیم (میزبان) بتونسه فینال دله ایسپانیا تیم ره پینالتی ضربه‌ئون دله بَوره. این دِتا تیم کا قانونی و اضافه وخت دله ۲-۲ مساوی بیّه ولی برزیل بتونسه که ۴-۳ پینالتی ضربه‌ئون دله شه حریف ره بَوره. 

رج‌وَندی ِبازی دله هم ایتالیا بتونسه روسیه ره بوره و سوم بوو. روسیه اتا بار سووم و اتا بار هم چاروم بَیبی‌یه.

ایران فوتسال ملی تیم هم بتونسه که تا دومین دور بئه ولی با اینکه خله خار کا هکرده نتونسه نیمه پایانی دور جه برسه و نتونسه دومین بار وسّه بوره نیمه پایانی. ایران دومی دور این کائون دله بتونسه که چاروم بوو.

رج:ایران ورزش
رج:برزیل ورزش
رج:فوتسال
خوراسگان

**خوراسگان ** اصفهان اوستان ره اتا شهر بی‌یه که اسا اصفهون ِشهر دله اتا منطقه بیّه.
## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رده:اصفهان شهرستان
رده:اصفهان اوستان شهرون
حسن‌آباد (اصفهان)

**حسن آباد** اتا روستایِ نوم هسته که اصفهان اوستان دله قرار دارنه و اصفهان شهرستان ِاصفهان شهرستان مرکزی بخش دله دره.

## جمعیت
اینتا روستا، محمودآباد دهستان (اصفهان) دهستون شِنه و اینتی که ایران آمارِ سرشماری دله باتنه، سال ۱۳۹۵ ونه جمیعت ۰ نفر (۰خانوار) بی‌یه.

## منابع

حسن آباد
نوشهر شهرستان

**نوشهر شهرستان** اتا شهرستون هسته که مازرون شنه و ونه گت‌شهر نوم نوشهر هسته.  .

## نوشهرِ شهرستونِ سیاسی تقسیمات
نوشهر دِ بخش مرکزی و کجور دارنه.

مرکزی بخش 
*بلده کجور دهستون 
*خیرودکنار دهستون 
*کالج دهستون 
*سنگ تجن و توابع دهستون 
*شهر: نوشهر

کجور بخش
*پنجک رستاق دهستون  
*توابع کجور دهستون  
*زانوس رستاق دهستون 
*شهر: پول

## گت آدمون
حسین سینکایی ناصرآباد: قایقرانیِ ملی تیمِ دله عضو هسهوه و گوانجویِ آسیایی مسابقاتِ دله اتا مدالِ برنز بیارده.

## دپیته چرخه‌تو
* مازرون

## منابع

رج:مازرون اوستان شهرستانون
جویبار شهرستان

**جویبار شهرستان** اتا شهرستون هسته که مازرون شنه و ونه گت‌شهر نوم جویبار هسته.  .

این شهرستون جنوب کوهی خیل و شمال شیب آببندون دره.
همینطور غرب موژی و شرق سرخ دشت دره.پایین رود پشت

## دپیته چرخه‌تو
* مازرون

## منابع

رج:مازرون اوستان شهرستانون
تنکابن شهرستان

**تنکابن شهرستان** اتا شهرستون هسته که مازرون شنه و ونه گت‌شهر نوم تنکابن هسته.  . تنکابن مردم اکثریت مازرونی زوون جه گپ زنّه و ات‌که گیلکی هم دارنه.

## دپیته چرخه‌تو
* مازرون

## منابع

رج:مازرون اوستان شهرستانون
بابلسر شهرستون

**بابلسر شهرستون** اتا شهرستون هسته که مازرون شنه و ونه گت‌شهر نوم بابلسر هسته.  . مازرون دانشگا هم که اتا معتبر دانشگا هسته، این شهر دله قرار بئیته.

## کشوری تقسیمات
* بابلسر شهرستون مرکزی بخش
** ساحلی دهستون
** بابلرود دهستون
شهر: بابلسر

* بهنمیر بخش
** بهنمیر دهستون
** عزیزک دهستون

شهر: بهنمیر

* رودبست بخش
** پازوار دهستون
** خشکرود دهستون 
شهر: کله‌بست

## دپیته چرخه‌تو
* مازرون

## منابع

رج:مازرون اوستان شهرستانون
نور (شهر)

**نور** یا **سلده** اده شهر مازرون دله. این شهر نور شهرستان ِمرکز هم هسه. 

## تاریخچه
اده منطقه نوری دله دره که وره گتنه پادوسپانیون ِ که هوجه حکومت مستقل بساتنه و وره داشتنه.

قدیم نورِ نوم ره «سلده» گتنه. چارلز فرانسیس مکنزی که سال ۱۸۵۹ هجه بیموئه، گنه که : «سلده هشصد متر تا دریا  فاصله دارنه و سلده اده گهتِ محله هسه.

## گت مَردِن
نوری دله شخصیت معروف بشمه پیدا هاکنیم.
خصوصاً قاجارون دله دونه که اده وشن دله معروف بوه به نام هزار فامیل که صاحب مقام بونه و به اد حا برسینه. اکثر وشن به نخست‌وزیری و صدراعظمی برسینه، بعضی‌ از وشن ادبیات دله اسم در هاکردنه.

## منابع

رج:نور شهرستان

رده:مازرون اوستان شهرون
نشتارود

**نشتارود** مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که تنکابن شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۶٬۳۹۴ نفر جمیعت داشته.

## په‌نویس

رج:تنکابن شهرستان
رج:مازرون اوستان شهرون
گلوگاه

**گَلوگاه** یا **گلیا** مازرون استان دله شرقی‌ترین شهر نوم هسته که گلوگاه شهرستون ِمرکز قرار دارنه.

گلیا جایی بساته بیّه که قدیم کبودجامه شهر بی‌یه و بعداً اتا مله، «نامیه» نومی، ونه جا سَر بساتنه و کم‌کم گلوگاه شهر اونجه بساته بیّه.

گلوگاهیون اکثراً مازرونی زوون دارنه ولی اتّی تورکی هم وشون په درنه که قاجارون گادِر جه مهاجرت هاکردنه.

## تاریخچه
کبودجامه و تمیشه اسلامی دوره‌ی تاریخ دله، تبرستون ِشرقی سامون بینه و گرگان سرحد قرار داشتنه. این دِتا شهر تا موغولون حمله گادِر وجود داشتنه. کبودجامه دله ات گروه حاکمون دَیینه که موغول‌ها جه متحد بَینه و چنگیزخان جه په‌رووی هاکردنه. موغولون په، طوایف الملوک دوره ایران تاریخ دله شروع بیّه که این زمون ترک‌تبارون و موغول‌تبارون دِ تا شهر تمیشه و کبودجامه ره رِقِد بدانه و احتمالاً اینجه مردمون ره قتل‌عام هاکرد بائن.

بعد این که صفویون بتونستنه تبرستون ره شه سامون دله بیارن و ونه استقلال ره رِقِد هادن، شاه عباس مازرون دله عمارتونی بساته و شهرهایی به‌جا بیارده. وه اشرف (بهشهر اسا) ره مازرون ِشرق دله بساته و عباس آباد بهشهر ره شه تفریحگاه هاکرده.

صفویون وقتی افغانون جه شکست بخاردنه، ترکمون‌ها بمونه مازرون ِشرقی مناطق ره حمله هاکردنه و خله‌ها ره بکاشتنه. قاجار خاندان وشون دله قدرت ره بدست بیارده. محمدحسن قاجار سال ۱۱۷۱ هجری قمری گراودین تپه ِ نزدیکی زندیون جه جنگ دکته و شکست بخارده. حدود سال ۱۷۸۰ میلادی (۱۱۹۵هجری) آغا محمدخان قاجار ایل عمرانلو ره قره‌باغ جه بَیته بیارده گلوگاهِ اسایی مکان و وشون کلبادیون وَر ساکن بَینه تا مازرونِ سامون جه زندیون مقابل محافظت هاکنن. 

## جمعیت
جمعیت شهر گلوگاه سال ۱۳۹۵ دله، ۲۱٬۳۵۲ بیه.

## پانویس

رج:گلوگاه شهرستان

رده:مازرون اوستان شهرون
کوهی‌خیل

** کوهی‌خیل شهر** مازرون اوستان ره اتا شهر هسته. اینتا شهر، جویبار شهرستون گیل‌خوران بخش مرکز هسه. کوهی خیل ۲٬۲۴۲ نفر جمیعت دارنه.

## منابع

کتاب دکتر سید محمد رمضان زاده _ قدمت شهرهای باستانی - انتشارات مدرسه چاپ هفتم ۱۳۸۵

رج:جویبار شهرستان
رج:مازرون اوستان شهرون
کله‌بست

**کله بست** که ونه رسمی نوم ره بی‌یشتنه **هادی شهر** مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که بابلسر شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۷٬۸۸۹ نفر جمیعت داشته.

## په‌نویس

رج:مازرون اوستان شهرون
رج:بابلسر شهرستان
کلاردشت

** کلاردشت ** یتا شهر باستانی مازرون اوستان دله دره. کلاردشت قدیم ایام کلار نوم داشته و جز شهرون طبرستون بیه.

## سیاسی تقسیمات
کلاردشت جز مازرون استان محسوب بونه. هسته اولیه شهر روستای حسنکیف بیه و بعدها روستائون ولوال، لاهو، گرک پس، مکا، اجابیت، مجل و مکارود وره الحاق بَبینه.

## جوغرافی
کلاردشت شهرستون غرب مازرون قرار دارنه.
 
## تاریخ
کلاردشت تاریخ کهنی دارنه و قدمت کلاردشت دوران باستانه رسنه. تپورون و ماردون اولین سکنه کلاردشت بینه که ماردون گرمسار بشینه و تپورون ایجه باقی بمانسنه.

## فرهنگ
مردم کلاردشت فرهنگ مازرونی دارننه.

## زوون
مردم کلاردشت دُتا زوون دارننه. یتا زوون مازرونی هسه که بومیان منطقه وه دس استفاده کننه و یتا زوون خواجوندی هسه که خواجوندون وه دس استفاده کننه. خواجوندون توننه مازرونی هم گپ بزنن.

## مردم
مردم کلاردشت سه گروه هسنه. گروه اول مازرونیون هسنه که بومی منطقه هسنه. گروه دوم طالقانیون هسنه که طالقان دس کلاردشت بیمانه. گروه سوم خواجوندون و کردون و لکون و لرون هسنه که افشاریه و قاجاریه گدر کلاردشت بیمانه.

## منابع

رج:کلاردشت شهرستان
رده:مازرون اوستان شهرون
فریم شهر

**فریم (شهر)** مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که ساری شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳۶۹ نفر جمیعت داشته.

**فریم شهر** یا **قال‌قال مندآباد** مازرون اوستان ره اتا شهر هسته. نوم سر قضیه اینتیه که پیر-پیرون فریم‌ِ دشت ره گنّه فریم صحرا، ولی فریم‌ِ شهر ره گنّه قال‌قال مندآباد (=محمد آباد).

## تاریخ
فریم کتابون دله پریم هم بموئه.ابن اسفندیار که تاریخ تبرستان ره بنویشته از این دیار یاد هاکارده فریم ره ذیل بخش کهستان تبرستان بیارده. اون زمون، ساسانیون دوره،حکومت فریم ره به دستور خسرو انوشیروان به قارن پسر سوخرا هدانه. اینتی حکومت قارنوندان بر چند قسمه تبرستان که فریم هم وشنونه دله دئیه از 50 قبل از هجرت آغاز بئیه تا سال 223ه.ق،  با مرگ مازیار که آخرین حاکم از نسل وشون بیئه،  تموم بییه.
فریم دوره اول حکومته  باوندیون بر تبرستان وشونه مرکز حکومت بییه. باو پسر شاپور پسر کیوس پسر قباد شاه ساسانی این سرسله ره بساته. آل باوند از  45ق تا 466ق فریم ره شه محل حکومت داشتنه، أیی بوردنه ساری ره شه مرکز حکومت قرار بدانه، بعد بوردنه آمل، اونجه ره هم شه مرکز حکومتی بییتنه.وشونه سرسله هفت قرن بر تبرستان حکومت هاکاردنه و همیشه فریم وشونه مأمن و پناهگاه بموندسته.

## دپیته چرخه‌تو
* علی رمضانی پاجی
## په‌نویس

رج:ساری شهرستان
رج:مازرون اوستان شهرون
فریدون‌کنار

**فِرِیدون‌کِنار** یا **فری‌کنار** اتا شهر مازرون استان دله هسته که ونه شرق بابلسر، غرب محمودآباد، جنوب بابل و آمل درنه و شمال جه مازرون دریا لو دَره.
فریدون‌کنار سال ۱۳۲۰ شهر بیّه با این وجود از لحاظ تقسیمات سیاسی تا دهه هفتاد دهستان بی‌یه و تازه این گادر بخشداری بساته و اَی پئی‌ته سال ۱۳۸۶ شهرستان بیّه. پهلوی گادِر این شهر ِدریو لو شهرکون توریستی بسات بینه و مسافرون ِاتا گتِ مقصد بی‌یه.

## نوم
حسین اسلامی گانه این شهر نوم قدیم‌ته ونه «پری کنار» بی‌بائه. اونچی مسلماً درسته، این شهر نوم ره قدیم «فری‌کنار» گاتنه. 

مازرونی زوون دله «کنار» دیفاری، که دِ چی ره سیوا کانده و لَم و لِفار جه بساته وانه، ره گانّه. «کناری» هم قدیم کسونی ره گاتنه که غریب بینه و امونه گتِ شهرونِ وَر دَیینه.

## جمعیت
سرشماری سال۱۳۹۱، فریدون کنار جمعیت ۳۶۱۹۲ نفر بی‌یه. این شهرِ مردمون اکثراً مازرونی زوون جه گپ زنّه و مسلمون هستنه.

## منابع

* جایگاه و بلندا

رج:فریدون‌کنار شهرستان
رده:مازرون اوستان شهرون
رویان

**رویان شهر** مازرون اوستان ره اتا شهر هسته .

## سیاسی تقسیمات

## جوغرافی
 
## تاریخ

## فرهنگ

## گت آدمون

## منابع

رج:نور شهرستان
رده:مازرون اوستان شهرون
سلمان‌شهر

**سلمان‌شهر** یا **متل قو** که قدیم وه ره گاتنه **ساقی کلایه** اتا شهر مازندرون دله هسته که ونه جمعیت ۱۳۵۰۰ نفره و عباس‌آباد شهرستان دله دره. متل قو دریایِ لو دره و ۷۵۰ هکتار گتی دارنه.

این شهر توریسم خله قوت دارنه و ونه خجیر ساحل و ییلاقی بلنّی‌ئون مردم ره دیر و نزدیک شـَر جه گرد یارنه. غار دانیال این شهرِ معروف جائون جه هسته و ونه گتِ هتل ره ونه سمبل دونّه که مردم وه ره خار اِشناسنّه. 

## منابع

اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳خ. https://web.archive.org/web/20180709101153/http://salmanshahr.com/

رج:عباس‌آباد شهرستان
رده:مازرون اوستان شهرون
سرخ‌رود

**سرخ‌رود** مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که محمودآباد شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۶٬۶۹۹ نفر جمیعت داشته.

## په‌نویس

رج:محمودآباد شهرستان
رج:مازرون اوستان شهرون
احمدسرگوراب

**احمدسرگوراب** گیلان اوستان ره اتا شهر هسته که شفت شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۲٬۱۲۸ نفر جمیعت داشته.

## په‌نویس

رج:گیلون اوستان شهرون
هشتپر

**هشتپر** یا **تالشِ شهر** گیلان اوستان ره اتا شهر هسته که طوالش شهرستان دله قرار دارنه و این شهرستونِ مرکز هسه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۵۴٬۱۷۸ نفر جمیعت داشته.

## دپیته چرخه‌تو
* سردار امجد

## په‌نویس

رج:گیلون اوستان شهرون
بلده

**بلده** مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که نور شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۹۷۰ نفر جمیعت دارنه.

## په‌نویس

رج:نور شهرستان
رج:مازرون اوستان شهرون
آق‌قلا

**آق‌قلا** گلستون اوستان ره اتا شهر هسته که آق‌قلا شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳۵٬۱۱۶ نفر جمیعت داشته.

## نوم
آق قلا نوم مازرونی زوون جه بییت بیّه. ونه نوم قدیمی «اسپه کلا» بی‌یه که بعداً وه ره فارسی هاکردنه و «سپید قلعه» بائوتنه. اسا هم که ونه ساکنین ترکمون بینه، ونه نوم ترکمونی زوون جه دگاردسته بیّه و وه ره «آق قلا» گانّه.

## تاریخ
قدیم این شهر تبرستون سامون بی‌یه که ترکمون‌ها بمونه و جنگ و دعوا جه شهر ره صاحاب بینه و مازرونیون ره بریم هاکردنه.

## په‌نویس

رج:گلستون اوستان شهرون
بندر گز

**بندر گز** گلستون اوستان ره اتا شهر هسته.

## تاریخ
اینجه شاه اسماعیل صفوی گادِر بصورت اتا پچیک مَله وجود داشته و ونه نوم «کناره» بی‌یه. بعدها زندیون گادِر، که روسیه شه نیروها رسنی‌یه این منطقه، گز مهم بگردسته چون دریو کنار دیّه و کشتی‌ها تونستنه اینجه پَلی بَوون. ات‌سری مَله‌ئون اطراف جه مردم جمع بَینه این شهر دله و وه ره «بندر گز» بنومستنه.

قاجارون گادِر این شهر دله روسی مردمون و ارمنیون ساکن بَینه و چون پولدار بینه، شهر دکته وشون دَس. اتی که سال ۱۳۰۵ (رضا شاه گادِر) اتا ارمنی بندرگزِ نماینده پارلمون دله بی‌یه. ارمنون و روس‌ها این شهرِ اقتصاد ره خار هاکردنه و ترکمون‌ها و استرآبادی‌ها امونه اونجه و تجارت کاردنه.

سال ۱۳۰۶ قطار برسی‌یه گز دله و شهر شه نقطه اوج جه برسی‌یه ولی کم‌کم دریویِ ئو پس هنیشته و بندر ترکمن هم تأسیس بیّه که باعث بَیینه بندر گزِ اقتصاد رقد بوره و مردم مجبور بَوون کشاورزی ره رو بیارن.

## فرهنگ
بندر گز اسا گلستانِ اوستانِ غربی‌ترین شهرها جه هسته و ونه مردمون مازرونی/گِلِکی جه گپ زنّه. این شهر ره دِتا بخش شمالی و جنوبی جه رَسِد هاکردنه که شمالی بخش اتا اسکله داشته و جنوبی قسمتِ مردمون کشاورزی جه زندگی کانّه.

## منابع

fa.wikipedia.org  بندرگز

رج:گلستون اوستان شهرون
رج:بندرگز شهرستان
سرخنکلاته

**روستای سرخنکلاته** گلستون اوستان ره اتا روستا هسته که گرگان شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۷٬۵۸۹ نفر جمیعت داشته.نیما تازیکی یکی از خرابکار های آن روستا است

## په‌نویس

رج:گرگان شهرستان
رج:گلستون اوستان شهرون
علی‌آباد کتول

**علی‌آباد کَتول** اتا شهر هسته که گلستون اوستان دله دره. این شهر علی‌آباد شهرستون مرکز هسته. علی‌آباد میانگین جه هارشیم، شه استان معتدل‌ترین شهر هسته. ونه ارتفاع کمه و سی و جنگل میون قرار دانّه.

این شهر جمعیت، سال ۱۳۹۰ شمسی، ۷۷ هزار نفر بی‌یه که اینتی استان ِسومین شهر هسته. ونه شهرستون گتی هم ۱۱۶۳ کیلومتر مربع هسته که محدوده علی‌آباد حدود ۲۰ کیلومتر مربع ره تشکیل دِنه.

## نوم
مازرونی زوون دله هر جایی که زنِ مَله بائه ره گانّه «علی‌آباد»؛ همینسه خله شهرون و مله‌ئون نوم قدیم جه علی‌آباد معروف بیّه. (مثلاً قائمشهر نوم هم قدیم علی‌آباد بی‌یه)

کتول دِتا کلمه‎یِ کته (*KATA*) و اول (*UL*) جه تشکیل وانه. کته به معنای *جا و مکان* و اول به معنای *شیب، دره و چال* هستنه.

کتول مازرونی زوون دله «کسی که چپّونی بلد نی‌یه»، «کشاورز و زارع»، «من‌گوگ» و «غریب یا اتکی که شه وطن جه دور بائه» معنی دِنه.

## مردمون
علی‌آباد مردمون اکثریت مازرونی/گلکی جه گپ زنّه. اتی اقلیت مهاجر هم شهر دله درنه که سیستانی، بلوچی، ارمنی، ترکمونی و فارس هستنه.

علی‌آباد مازرونی فرهنگ دله نقش زیادی دارنه. کتولی ات‌جور موسیقی سبک هسته که این منطقه جه بَییت بیّه و ونه دله خراسان و ترکمونی موسیقی سبکون مازرون موسیقی و زوون جه ترکیب وانه.

## منابع

رج:علی‌آباد شهرستان
رج:گلستون اوستان شهرون
فاضل‌آباد (گلستان)

**فاضل آباد** گلستون اوستان ره اتا شهر هسته که علی‌آباد شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۱۹٬۴۶۱ نفر جمیعت داشته.

## په‌نویس

رج:علی‌آباد شهرستان
رج:گلستون اوستان شهرون
کردکوی

**کردکوی** یا **کارد مَله** گلستون اوستان ره اتا شهر هسته. این شهر تا گرگان جه ۲۹ کیلومتر راه دانّه.

## تاریخ
این شهر ِمکان ات‌جایی دَره که قدیم «تمیشه» شهر قِرار داشته. تمیشه اتا گتِ شهر بی‌یه که شاهنومه دله تنها نیشتنگا (=پایتخت) هسته که نوم بَوِرد وانه. این شهر رِقِد بورده و ونه آثار کردکوی پَلی قرار دارنه.

کاردمله بعدها افشاریون گادِر بساته بیّه. وقتی نادر شاه دَیی‌یه عثمانی ِجنگ جه وَرگِردِسته، کوردستون دله ات‌سری ره اجیر هاکرده که بئن شمال و اینجه ساکن بَوون تا ترکمون‌های حمله جلو هِرِستِن و تبرستون ره حفظ دارِن.

چون این مهاجرون که وشون جنگ هاکردن هم خار بی‌یه، کورد بینه، این شهر نوم ره «کورد مَله» یا «کارد مَله» گاتنه که وه ره اسا «کورد کوی» گانّه.

میل رادکان که باوندیون جه بجا بموندسته، این شهرستون دله دره و کردکوی ِسمبل حیساب اِنه.
## مردمون
اسا دیگه کاردمله مردمون اکثراً مازرونی/گلکی/تبری جه گپ زنّه. این شهر ره مازرونی زوون دله «کارد مَله» هم گانّه.

## منابع

رج:کردکوی شهرستان
رج:گلستون اوستان شهرون
کلاله

**کلاله** گلستون اوستان ره اتا شهر هسته که کلاله شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳۶٬۱۷۶ نفر جمیعت داشته. این شهرِ مردمون ویشته ترکمون هستنه.

## په‌نویس

رج:کلاله شهرستان
رج:گلستون اوستان شهرون
رامیان

** رامیان شهر** گلستون اوستان ره اتا شهر هسته.

## مردمون
این شهرِ مردِمون ویشته ترکی مهاجرونی هستنه که صفویون وشون ره بیارد بینه اینجه تا تبرستون ره ترکمون‌ها و اوزبک‌ها دَس حفظ دارِن ولی تبری مردمون هم هنتا این شهر دله درنه و شه زوون ره *کوهساری یا کوهستانی* دونّه و گانّه وه اتی گرگانی زوونِ بموندست هسته.

## نوم
این شهرِ نوم احتمالاً راه+میان جه بساته وانه؛ راه‌میون.

## منابع

رج:گلستون اوستان شهرون
رج:رامیان شهرستان
دلند

**دلند** گلستون اوستان ره اتا شهر هسته. این شهر رامیان شهرستان شنه.

## تاریخچه
این شهر نوم «انبس جنگل» معنی ره دِنه. دلند اتا مَله بی‌یه که اتا پیرمردی شه پول جه اونجه چنتا کارخنه بزوئه و وه ره کم‌کم تبدیل به شهر هاکرده. دلندِ خِراکی کارخنه‌ئون (رُب واری) و ونه الکتریکی وسایلِ کارخنه ایران دله معروف هستنه.

## منابع

رج:گلستون اوستان شهرون
گرگان

**'استرئوا** یا **گرگون** گلستون اوستان نیشتنگاء ایران ِشمال دله و از گت‌ترین شهرون شمالی ایران هسته.

## جوغرافی
اینتا شهر در شرق مازرون دریا قرار دارنه. جمعیت سَره گرگان دومین رتبه ره در کل شمال بعد از رشت دارنه.
 
## تاریخ
[300px|بندانگشتی|راست|اتا گرگانی ظرف که [سلجوقیون گادِر شنه و اسا تبریز ِموزه دله کته]]
این شهر نوم قدیم «استرآباد» بی‌یه. استرآباد نوم دله *استر* همون «اساره یا اِستاره» جه بَییت بیّه و استرآباد «استاره‌ئونِ مِلک» ره معنی دِنه. 

نومی که اسا این شهرِ سَر دَره (گرگان) اتا قدیمی نوم هسته که پیش از اسلام جه وَرگِردِنه. این نوم پیش از اسلام **ورکانه** یا **ورگانه** بی‌یه که یونانیون وه ره **هیرکانیا** گاتِنه. تموم این نوم‌ها ورگ وَرگِردِنه که قدیمی اساطیر دله اتا داستان‌دار حیوون هسته. ورکانه ره عربی دله به جرجان دگاردنینه و این شهر گنبد کاووس فعلی سَر قِرار داشته.

## فرهنگ
استرآباد قدیم منطقه گرگان یا جرجانِ مهم شهرون جه بی‌یه. این شهرِ مردمون تبری فرهنگ داشتنه. این شهر قاجارون گدر به بعد مهاجرون زیادی پیدا هاکرده که باعث بَیینه اقلیتون مختلف شهر دله ساکن بَوون و اسا این شهر اتی چن‌فرهنگی هسته. فارس‌ها، مازرونی‌ها، ترکمون‌ها، سیستانی، بلوچ، قزاقی، افغان، آذری ترک و... شهر دله اسا هِدی جه زندگی کانّه و فارسی مردمون ِاصلی زوون بَیی‌یه.

گرگانِ اصلی مردمون، که هنتا مازرونی زوون (= گلکی، تبری) جه گپ زنّه، اتی مخصوص لهجه دارنه که «استرآبادی لهجه» یا «گرگانی لهجه» ره معروف هسته. قدیم استرآبادِ مردمون اتجور مخصوص زوون هم داشتنه که اسا از بین بورده. این زوون هم اتی شمالی زوون بی‌یه که ونجه فقط چنتا بنویشته اسا وجود دارنه.

## گت آدمون
میرداماد، سیداسماعیل جرجانی، فخرالدین اسعد گرگانی ، میرفندرسکی و ...

## منابع


رج:گرگان شهرستان
رده:گلستون اوستان شهرون
رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
نوکنده

**نوکنده** گلستون اوستان ره اتا شهر هسته که شهرستان دله قرار دارنه و گلستون ِغربی‌ترین شهر هسته.. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۶٬۶۵۰ نفر جمیعت داشته.

## نوم
*نوکنده* نوم تازه بساته جا معنی ره دِنه. *کنده* اتی قدیمی پسوند هسته که بعضی شهرون ِنوم دله دَیی‌یه؛ مثلاً *سمرکنده* که اسا وه ره سمرقند گانّه.

## مردمون
نوکنده مردمون مازرونی/گلک هستنه و این زوون جه گپ زنّه. این شهر مازرون اوستان سامون وَر قرار دارنه. نوکنده قبلاً اتا مَله بی‌یه که بندر گز ِروستائون جه حیساب اِموئه.

این شهر منبع گردشگری بسیار زیادی دارنه که به دریا جنگل امام زاده و.. وونه اشاره هکاردن.

## په‌نویس

رج:گلستون اوستان شهرون
رج:بندرگز شهرستان
گنبد کاووس

**گنبد کاووس** گلستون اوستان ره اتا شهر هسته. 

## تاریخ
این شهر ره قدیم «جرجان» گاتنه و این منطقه‌یِ گتترین شهرون جه بی‌یه. جرجان ابریشم جاده سر دَیّه و اتی اقتصادی مرکزیت داشته.

زیاریون گادِر جرجان تبرستون ِنیشتنگا (=پایتخت) بی‌یه. این شهر وسط هنتاقابوس بن وشمگیر (زیاری شاه) قَور کَته که شهرِ سمبل هسته و یونسکویِ لیست دله دره.

گنبد کاووس ترکمون‌هایِ حملات په رقد بورده و ونه مردمون یا بمردنه و یا مهاجرت هاکردنه و بمونه مازرون ولی خادی شهر پئی‌ته ترکمون‌ها ساکن بینه و کم‌کم تبدیل به اتا ترکمونی شهر بگردسته.

بعدها سال ۱۳۰۵ دله رضا شاه این شهر ره مدرنِ طراحی جه بازسازی هاکرده و وه ره بافتخار قابوس بن وشمگیر «گنبد قابوس» بنومسته. شهر طراحی ره آلمانی مهندسون انجام هدانه؛ اتی که شهر دله بن‌بست ندارنه و شهرِ مرکزیت گنبدِ مکان قرار دارنه.

بعد هامون ِخاشک هیتن ، سیستان و فارسی‌مناطق جه هم اتخله آدم دکلستنه این منطقه دله و اسا گنبد اتی چن فرهنگی شهر هسته.

## فرهنگ
این شهرِ مردم نصف-به-نصف ترکمونی هستنه و باقی فارسی،آذربایجونی ، بلوچی، مازرونی و... هستنه که تموم مهاجر هستنه و صد سال اخیر دکلستنه شهر دله.

## منابع

رج:گلستون اوستان شهرون
ارجمند (شهر)

**ارجمند (شهر)** تهران اوستان ره اتا شهر هسته که فیروزکوه شهرستون دله قرار دارنه. این شهر حدود ۱۱۲۴ نفر جمیعت دارنه.

## په‌نویس

رج:تهران اوستان شهرون
آبسرد (تهران)

**آبسرد (تهران)** تهران اوستان ره اتا شهر هسته. این شهر حدود ۱۰٬۶۴۸ نفر جمیعت دارنه.

## مردمون و جوغرافی
آبسَرد ، تهرون اوستان ره اتا خش او و هوا شهر هسته . اینتا شهر دماوند شهرستون ره مرکزی بخش دله قرار بئیته . آبسرد ، جمع‌آبرود دیهستون ره مرکز هسته .

آبسرد شهر ۵ کیلومتری جنوب فیروزکوه جاده ، میون دتا شهر دماوند و کیلون واقع بئی یه . دتا کوه ونه اطراف درن نه اطراف که وشون نوم زرین‌کوه و کوه قوچ هسته.

## په‌نویس

## دییه لینکون
*دماوند فرمانداری
* آبسرد دانشگاه دانشجوئون

رج:تهران اوستان شهرون
پردیس (تهران)

**پردیس (تهران)** تهران اوستان ره اتا شهر هسته که پردیس شهرستان دله قرار دارنه. این شهر حدود ۷۲٬۰۳۴ نفر جمیعت دارنه.

## په‌نویس

* نفوس و مسکن عمومی سرشماری (۱۳۹۰)

رج:تهران اوستان شهرون
اسلام‌شهر

**** تهران اوستان ره اتا شهر هسته. این شهر حدود ۴۴۸٬۱۲۹ نفر جمیعت دارنه. اسلامشهر نوم قبلاً «قاسم آباد» بی‌یه. این شهر تهرون جه نزدیک بی‌یه و همینسه ونه جمیعت زیاد بیّه.

## په‌نویس

رج:تهران اوستان شهرون
اشتهارد

**اشتهارد** البرز اوستان ره اتا شهر هسته که اشتهارد شهرستون دله قرار دارنه. این شهر حدود ۲۹٬۹۹۳ نفر جمیعت دارنه.

## په‌نویس

رج:اشتهارد شهرستان
رج:البرز اوستان شهرون
فیروزکوه

**دیمه** کا وه ره فارسی دله **فیروزکوه** گننه  تهران اوستان ره اتا شهر هسته که دیمه  شهرستان دله قرار دارنه. این شهر حدود ۱۸٬۴۵۳ نفر دووشا دارنه.

این شهرِ فرهنگ و مردمون مازرونی هستنه. فیروزکوه شهرستان تهرانِ شرقی‌ترین ناحیوئه. فیروزکوهِ خجیر جائون جه تنگه واشی هسته که خارِ هوا دارنه و قاجارون ِکتیفه اونجه کَته.

## په‌نویس

* نفوس و مسکن عمومی سرشماری (۱۳۹۰)

رده:تهران اوستان شهرون
کرج

** کرج ** اتا ایران ِشهر هسته که البرز اوستان ِمرکز هسته. این شهر چون تران نزدیکی دیّه، جمیعت پیدا هکرده و گت بیّه. کرج انده گتِ شهر بی‌یه که وه ره تهران اوستان جه سیوا هکردنه و البرزِ اوستان ره ونه کناره بساتنه. کرج طبق اون‌چی آخرین سرشماری گته، ۱٬۵۹۲٬۴۹۲ نفر جمیعت دارنه.

بیشتر مردم شهر و منطقه کرج تا سالهای دهه ۴۰ زوونی ره گپ زونه که مازرونی دستوری هسته و بعضی‌شون تاتی زوون جه گپ زننه.

## منابع

رج:کرج شهرستان
رج:ایران_اوستانون_ره_نیشتگاهون
رج:البرز اوستان شهرون
آباده طشک

**آباده طشک** فارس اوستان ره اتا شهر هسته که بختگان شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۷۴ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گِدر، ۷٬۳۷۹ نفر جمیعت داشته.

## په‌نویس

رج:فارس اوستان شهرون
رج:بختگان شهرستان
خور

بندانگشتی|الجزیره‌یِ خورگزاریِ اتاق
**خَوِر** یا **خبر** اطلاعاتی هسته که اتا رسانه اتفاقاتی که تازگی هکته جه دِنه. *خَبر* اتا عربی ریشه هسته که ونه جمع «اخبار» هسه. خَوِرون ره شکل‌های مختلف نشر دننه؛ روزنومه، مجله، تلویزونی کانال یا حتا داهون-به-داهون.

## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:رسانه
کره‌ای، فارس

** کره‌ای ** اتا مله نوم هسته که کازرون شهرستان دله دره.

## منابع

رده:کازرون شهرستان
رضوی خـِراسون اوستان

**رضوی خـِراسون اوستان**  اتا اوستان نوم هسته ایران شرقی شمال دله که ونه نیشتگاه مشهد هسته، ونه جمیت ۵،۵۹۳،۰۷۹ نفر هسته. 

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون
بردسکن شهرستان

**بردسکن شهرستان** اتا شهرستون هسته که رضوی خـِراسون اوستان شنه و ونه گت‌شهر نوم بردسکن هسته.  .

## دپیته چرخه‌تو

* رضوی خـِراسون اوستان

## منابع

رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرستانون
مشهد

** مشهد** رضوی خـِراسون اوستان ره مرکز هسته و ونه جمیت ۲٬۴۱۰٬۸۰۰ نفر هسته. این شهر وسط رضا (شیعیون هشتمین امام) مزار کته که هرسالنه ات‌خله زائر ونه هارشی‌ین وسّه شونه مشهد.

## منابع

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون
انابد

**انابد** رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که بردسکن شهرستان دله قرار دارنه. این شهر  سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۶٬۱۸۶ نفر جمیعت داشته.

## په‌نویس

رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون
رج:بردسکن شهرستان
کوردستان اوستان

**کوردستان اوستان** اتا اوستان نوم هسته ایران غرب دله که ونه نیشتگاه سنندج هسته، ونه جمیت ۱۴۵۰۰۰۰ نفر هسته. 

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون
سنندج

**سنندج** که کوردها شه وه ره **سنه** گننه، اتا شهر ایران دله هسته که کوردستان اوستان ره مرکز هسته و ونه جمیعت حدود چارصد هزار نفر هسته.

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:کوردستان اوستان شهرون
رج:کوردستون شهرون
رج:سنندج شهرستان
بانه شهرستان

**بانه شهرستان** کوردستان اوستان ره اتا شهرستان هسته. این شهرستان ره سال ۱۳۳۷ شمسی بساتنه. ونه گتی *(=مساحت)* ۱۵۸۵ کیلومترمربع هسه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گِدر، ۱۵۸٫۶۹۰ نفر اونجه زندگی کردنه. بانه شهرستان دله پنج‌تا شهر درنه.

## په‌نویس

رج:کوردستان اوستان شهرستانون
رج:بانه شهرستان
شویشه

**شویشه** کوردستان اوستان ره اتا شهر هسته که سنندج شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گِدر، ۱٬۳۰۲ نفر جمیعت داشته.

## په‌نویس

رج:کوردستان اوستان شهرون
رج:سنندج شهرستان
استکهلم

**استکهلم** ، سوئد ِکیشور ره نیشتگا *(پایتخت)* هسته. این شهر ره سال ۱۱۸۷ میلادی بنا هکردنه و اسا حدود ات میلیون آدم اونجه درنه. استکهلم، بالتیک دریایِ کناره هسه.

## منابع

رج:اروپا نیشتگائون
رج:سوئد شهرون
اسکوپیه

**اسکوپیه**، شمالی مقدونیه‌ی کشور ره نیشتگا *(=پایتخت)* هسته. اسکوپیه، مقدونیه‌یِ شمال‌وَری دره و حدود نیم‌میلیون نفر این شهر درون زندگی کندنه.

## منابع

رج:اروپا نیشتگائون
رج:شمالی مقدونیه شهرون
اسلام آباد

**اسلام آباد** ، پاکستان ِکیشور ره نیشتگا *(پایتخت)* هسته. اسلام آباد ره سال  ۱۹۶۰ میلادی بنا هکردنه. زمونی که پاکستونی‌شون خاستنه هند جه سیوا بوون، این شهر ره نیشتگا انتخاب هکردنه که ات‌جا دوو که هیچ قومی (پنجابی و بلوچی و سندی و... دستوری) اونجه اکثریت نداره. اسلام آباد جمیعت اسا ات میلیون نفر ره یور بورده.

## منابع

رج:آسیا نیشتگائون
رج:پاکئون شهرون
اسلو

**استکهلم** ، نروژ ِکیشور ره نیشتگا *(پایتخت)* هسته. این شهر ره سال ۱۰۴۸ میلادی بساتنه و اسا ونه جمیعت هفتصد هزار نفر ره پلی بونه.

## منابع

رج:اروپا نیشتگائون
رج:نروژ شهرون
اولان باتور

**اولان باتور** اتا شهر هسته که موغولئون ِکشورِ نیشتگا هسته. این شهر، دنیایِ پاک‌ترین نیشتگاهون جه هسته.

## منابع

رج:موغولی شهرون
رج:آسیا نیشتگائون
ایروان

**ایروان** (ارمنی: Երևան) ارمنستون ِنیشتنگاء هسته. این شهر جمعیت ۱٬۱۱۱٬۳۰۰نفر هسته.

## نگارخنه



Ձմռան Երեւանը.JPG|
Armenia president.jpg|
Yerewan cinema.jpg|
Armenian Genocide Memorial - Yerevan (2903020364).jpg|
Viw from cascade2008.jpg|
Универмаг в Ереване.jpg|
Kev pic23.jpg|
Gevork Kochar street, Yerevan.jpg|
Hrazdanatproshian.jpg|
Aragast restaurant.jpg|
Hraparak fountains 2009.jpg|
Republic Square of Yerevan, the singing fountains.jpg|
Opera Yerevan new.jpg|
Yerevan opera nights.jpg|
Yerevan Ararat by Nerses.jpg|




Erivan1796.jpg|
Erivanrussianchurch.jpg|
Erivanmosque.jpg|
Surb grigor lusavorich .png|



## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:ارمنستون شهرون
رج:آسیا نیشتگائون
رج:اروپا نیشتگائون
آبوجا

**آبوجا** اتا شهر هسته که نیجریه ِکشور ره نیشتگا هسته.

## منابع

رج:نیجریه شهرون
رج:آفریقا نیشتگائون
آبیجان

**آبیجان** عاج ساحل ِکشور ره قبلی نیشتگاه بی‌یه که اتا کودتا په سال ۲۰۰۰ وه ره عوض هاکردنه.

## منابع

رج:آفریقا نیشتگائون
رج:عاج ساحل شهرون
الجزیره

**الجزیره** یا اونتی که شه گننه، **الجزائر** شهری هسته که الجزایر ِکیشور ره نیشتگا *(پایتخت)* و گت‌ترین شهر هسته. این شهر مدیترانه دریا ور دره و باستانی کارتاژ موندستگار بنائون ونه پلی درنه. الجزیره خله سال فرانسه دست دیّه تا سیوا بیّه.

## منابع

رج:آفریقا نیشتگائون
رج:الجزایر شهرون
آمستردام

**آمستردام** ، هلند ِکیشور ره رسمی نیشتگا *(پایتخت)* هسته و هلند سلطنتی کاخ هم این شهر دله دره. آمستردام رسماً، اونتی که قانون گنه، هلندِ نیشتگا هسته ولی خله نهادون و سازمان‌ها لاهه دله جمع بینه و کشور عملاً اونجه جه اداره بونه.

## منابع

رج:اروپا نیشتگائون
رج:هلند شهرون
آدیس آبابا

**آدیس آبابا** (امهری جه: *አዲስ አበባ یعنی نوگُل*)، اتیوپی ِکشور ره نیشتگاه و گتترین شهر هسته که سال ۲۰۰۷ دله ۳٫۳۸۴٫۵۸۹ نفر جمعیت داشته. آفریقای اتحادیه‌ی ِمَقِر این شهر دله دَره.

## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:آفریقا نیشتگائون
رج:اتیوپی شهرون
آستانه

**آستانه** اتا شهر هسته که قزاقستون ِکشور ره نیشتگا هسته.

اقزاقستون نیشتنگا پیش از آستانه آلماتی بی‌یه که نظربایوف وه ره عوض هاکرده؛ احتمالاً وه نخاسته که آلماتی نیشتگا بوئه چون روس‌ها اون شهر دله ویشته هستنه و قدرت دارنه. آستانه‌یِ شهرِ نوم چند کش عوض بیّه: اول ونه نوم «آق مولا» بی‌یه که نیشتگا بیّه په، وه ره «آستانه» باتنه که اتا فارسی‌ریشه‌دار کلمه هسته. زمونی که نظربایف خاسته حکومت ره ول هاکنه و ونه دوره سر بیّه، ات‌گال شهر اسم ره ونه خاطری «نورسلطان» نوم بشتنه که چن سال بگذشته په، ونه جانشین‌ها پشیمون بینه و «آستانه» نوم ره وردگاردنینه.

## منابع

رج:آسیا نیشتگائون
رج:قزاقستون شهرون
آسونسیون

**آسونسیون** اتا شهر هسته که پاراگوئه ِکشور ره نیشتگا هسته. این شهرِ مردمون، ویشتر ایسپانیولی و گوآرانی تبار دارنه.

## منابع

رج:جنوبی آمریکا نیشتگائون
رج:پاراگوئه شهرون
آکرا

**آکرا** اتا شهر هسته که غنا ِکشور ره نیشتگا هسته.

## منابع

رج:آفریقا نیشتگائون
رج:غنا شهرون
اینکا

**اینکائون** مردمونی بینه که آند کوهون میون، جنوبی آمریکا دله، زندگی کردنه. وشون زندگی جا شیلی میونی تا کلمبیا و اکوادر امروزی بی‌یه. وشون میلادی ۱۲ قرن دله کوزکو شهر ره بساتنه و اونجه ره شه نیشتگا هکردنه. وشون گتنه که ایمپراتور خورشید وچه هسه. ۱۵ میلادی قرن دله وشون قلمروو خله گت بیه. اینتا ایمپراتوری دله ۱۵ میلیون نفر زندگی کردنه.

## حوکومت
اینکا ئون حوکومت خله مورتب بی‌یه. تموم مردم ایمپراتور زیر دست دَینه. وشون ویشتر کشاورز بینه و وشون کشاورزی محصول ویشتر کوندم، سیب زمینی، چشمک، پمبه، اخلاد و... بی‌یه. وشون کشور دله هیچ کس مالیات ندا ولی تموم مردون هر دوره شینه خدمت تا سرباز سون جنگ هکنن یا کارگر سون کار هکنن و معبدون، کاخون، راهون، دژون و سنگی گت معبدون ره بسازن. حلا بعضی اون بنائون ره بونه آند کوهون دله بدی‌ین. وشون پیزشکی و معماری دله خله پیشرفته بینه. اینکائون شه پیرهن ره لاما (اتا جور شتر) پشم جا درست کردنه. وشون کوهن مصریون واری شه مرده‌‎ئون ره مومیایی کردنه.

## نابود بین
ایسپانیاییون مازرونی ۱۰۷۵ سال دله اینکا سرزمین ره فرانسیکو پیزارو رهبری جا تصروف هکردنه. پیزارو ۱۸۰ تا سرباز جا بمو اینکا دله. اون زمون، هواسکار و ونه جوزا برار میون آتاهوآلپا دعوا بیه. آتاهوآلپا، هواسکار ره دمبدا زندون و ایمپراتوری درونی جنگ وسر ضیف بیه. پیزارو آتاهوآلپا ره دستگیر هکرده و هواسکار ره بکوشته. ایسپانیاییون  آتاهوآلپا آزات هکردن وسر اتا خله طلا بخاسنه. اینکائون طلادونی ره که وشون خاسنه ره هدانه. ولی وشون آتاهوآلپا ره بکاشتنه. اینجوری اینکائون که دیگه اتا رهبر ناشتنه نتوسنه ایسپانیاییون جلو اس هکنن. ایسپانیاییون اینتا سرزمین ره بیتنه و اینکائون ایمپراتوری ره مونقرض هکردنه. ولی خله از چه‌کوت‌دونون (= تاریخدونا) گنّه که اینکا تمدون ایسپانیاییون تمدون توم پیشرفته‌تر بی‌یه.

## منابع


رج:سرخ پوستون
رج:آمریکا رقد بورده کشورون
رج:اکوادر تاریخ
رج:پرو تاریخ
رج:شیلی تاریخ
رج:کلمبیا تاریخ
رج:بولیوی تاریخ
رج:آرژانتین تاریخ