یارمستی

**یار مستی** که وه ره **یارمَسی** و **سیب‌زمینی واشی** (علمی نوم: *Helianthus tuberosus*) هم گننه، اتا گیاه هسته که سمشکه (آفتابگردون) جه هم‌تبار هسته و ونه اصل شمالی امریکای قاره جه بمو. این گیاهِ بِخ (ریشه) بخردنی هسته و خله توم وه ره ترشی دریارنه و همین‌سه وه ره دنیایِ معتدل نواحی خار-خار عمل یارنه.

## ظاهر
یار مستی اتا چن-ساله واش هسته که ۱.۵ تا ۳ متر بلند وونه. ونه ولگون اینتی درإنه که انباره‌یِ بِن، دیم-به-دیم بالا-طرفی رشد کنّه. ونه ولگ خشن هسته و پُرز دارنه. ونه بِن‌ته ولگ گت‌ته وونه و تا ۳۰ سانت گت وونه ولی هرچی بالاته إنه، ونه ولگ کچیک‌ته هسته.

یار مستی گُل (گال) زرد-رنگ دارنه و سر-چله جمع وونّه و وشون قطر ۵ تا ۱۰ سانت جه رسنه. اتا انباره تن جه ۱۰–۲۰ تا و اتا گیاه جه تا ۶۰ تا گُل دریارنه. ونه گل، بو هم کنده و سَوِک بو دارنه و بصتینکلا وانیلی-شوکولاتی بو دِنه.

ونه ریشه (بِخ) معمولاً ۷.۵ تا ۱۰ سانتی‌متر طول و ۳ تا ۵ سانتی‌متر کلفتی دارنه؛ غده-غده رُشد کنده بنسه و زنجفیل ره موندنه. وه ره خام دست بزنی، راحت إشکنه و تُرد هسته. ونه رنگ هم کم‌رنگ قهوه‌ای تا اسپه، قرمز یا ونفش تونده تغییر هاکنه.

## نوم
یارمستیِ علمی نوم (که لاتین زوون جه هسته) ره *heliantus tuberosus* گنه که ونه تبار ره سٮراق دِنه که سِمشکه جه هم‌خانواده هسته. ولی ونه نوم انگلیسی زوون دله *Jerusalem artichoke* هسته که یعنن «اورشلیم ِکنگل» ولی اینتا گیاه نا ربطی اورشلیم جه دارنه، نا کنگل جه. 

ونه نوم ره ترکیه دله *Yerelması* گننه که یعنن «بنه‌یِ سیب» و همون ترکیبی هسته که إما «سیب زمنی/بنه‌سه» وسه گمبی. مازرونی دله هم شاید «یارمستی» همین ترکی جه بهیت بئی بوشه. مازرونِ غربی لهجه‌ئون دله وه ره «سیب‌زمینی واشی» هم گننه.

## تاریخچه

یارمسّی ره اول‌بار آمریکایِ سرخپوستون دِکاشتنه ولی ونه اصلِ بومی گونه دقیق میّن نی‌یه که آمریکایِ کمین‌شر جه بمو. ونه ژنوم تجزیه و تحلیل سٮراق هدا که ونه تبار معمولی آفتابگردون جه نی‌یه و اتا اصلاح‌نژاد بئی گیاه هسته که وه ره کرکدارِ آفتابگردون و هَره‌پُرزی آفتابگردون جه عمل بیاردنه.

ساموئل دو شامپلن (فرانسوی سیاح) اون‌گدر که بورد بی‌یه آمریکا، کشف هکرده که اونجه‌یِ بومی مردمون ماساچوست دله ریشه‌ای کشت کنّه که کنگر فرنگی مزه ره دِنه. سال دیگه‌سه، شامپلن دگرسته همون شهر و بدی‌یه که ونه ترنه ریشه خله چغندر ِولگ مزه ره دارنه. شامپلن این یارمستی ریشه ره بیته-بَورده فرانسه. چن توم بگذشته په، پتروس هوندیوس (هلندی گیاه‌شناس) ونه اتا ریشه ره شه باغ دله، ترنوزن شهر دله، دکاشته و فکرش ره نکرده که ونه دست بَیره ولی یارمستی نوج بزو و گل هدا. کاشف بعمل بمو که یارمستی خله اروپایِ هوا جه سازگار هسته و ات‌دقستی تموم جا بیه یارمستی. تا دهه ۱۶۰۰ اواسط، یارمستی ره گردِ اروپا و آمریکایِ قاره دله إستٮفاده کردنه و وه ره خِراک بپتن دله تا مال و حیوونِ خِراک وسه کار زونه. فرانسوی‌ها همه‌تا جه ویشته یارمستی خِردنه و قرن نوزدهم اونجه یارمستی اتا دِلِوست غذا بی‌یه.

## حمله‌کر ذات
### بیولوجی

یارمستیِ رُشد خله سریع هسته و توانایی دارنه که شه خاک‌بن جه أی نوج بزنه و زمین ره بیره. وه اتا ویژگی دارنه که تونده ئو دله جه شه تیم ره تنک هاکنه و درکا (رود) جه اینتی تنک وونه و ئو وَر رشد کنده. حیوون و آدم هم تونّه وه ره تنک هاکنن و وقتی یارمستیِ بِخ ره خِرنه، أی وه ره دفع کنّه و اینتی تنک بونه. اگه کشاورزون بخائن یارمستی دِکارن، خله احتمال دارنه که ونه ریشه همساینون زمین ره هم بیره و همه جا دکلست بوه. ونه بذر ره هم بنشنه دکاشتن. ونه گل هم خله دیر-دیر سر وونه و همین‌سه ونه تولید-مثل دوره طول کشنه.

### تنک بین

یارمستی درأصل آمریکای قاره دله درإمو و اونجه‌یِ بومی بی‌یه؛ إسا ولی جنوبی آمریکا، اروپا، آسیا و اوسترالیا دله هم پٮدا وونه. میونی اروپایِ ملک، یارمستی تهاجمی‌ترین گیاه هسته. وه تونده خله جاهون رشد هاکنه و شه‌خد ره سازگار کنده. ولی با این‌چنین مناطقی که نم دارن و معتدل جائون ونه دلوست هستنه. این‌سه خِشکِ نواحی دله کم‌ته یارمستی درإنه.

### بومی گیاهون حِق ره بیتن
یارمستیِ اکولوژیکی و بیولوژیکی ویژگی باعث وونه که وه خله دیگه گیاهون جه رقابت هاکنه و بند واش دسوری زمین ره بیره. مَثِل، ونه ریشه دله کربوهیدرات دارنه که انرجی ره ذخیره کنده و باعث وونه که بهار-ما دله سریع رُش دکفه. وه أنده راحت رشد کنده و زمین ره گیرنه که باقی گیاهون ره مجال ندنه و وشون حق ره گیرنه و اینتی بعضی مناطق دله بومی گیاهونِ نسل ره بزوئه. 

## کاربرد

یارمستی شه کربوهیدرات ره بصورت اینولین (انسولین جه إشتٮفا نیرین) ذخیره کنده و همین‌سه نشاسته ندارنه. همین‌سه وه ره بعنوان غذایی فیبر کار زندنه.

یارمستی ره هم وونه بذر جه دکاشتن و هم ونه ریشه ره دِکاری-درإنه؛ ولی ونه ریشه‌یِ دکاشتن هم سریع‌ته هسته و هم راحت‌تره. ونه دکاشتن وسه، اتا بخردنی یارمستی ره گیرنه و 3 تا 5 تیکه کنّه و هر اتا ره خاک بن، 5 تا 10 سانتی‌متر جولی جه، کارنّه. یارمستی کود لازم ندارنه و دکّل بنه‌یِ انرجی ره نَوِرنه و نیتروژن خله مصرف نکنده. ونه خوبی این هسته که ونه زراعت وسه دیگه لازم نی‌یه وجین هاکردن چون بندواش جه رقابت کنده و هرز علف درننه؛ ولی أی ونه بدی این هسته که اون زمین دله أی خانه ات‌چی دکارین، یارمستی بالا زنده و شه ونه علاج هاکردن مصیبت دارنه. 

یارمستی محصول پرخیر هسته و معمولاً هر هکتار دله ۱۶ تا ۲۰ تُن یارمستیِ ریشه دریارنه و ۱۸ تا ۲۸ تُن ونه ولگ و گُلِ وزن وونه. ونه ریشه که خاک بِن بمونده، زمستون دله زنده موندنه و تونده تا 30- درجه سانتیگراد ره تحمل هاکنه. یارمستی جه بنشنه اتانول سوخت ره هم تولید هاکردن.

یارمستی ریشه ره، بنه‌سه (سیب‌زمنی) واری، آشپجی دله إستٮفاده کنّه. ولی برعکس بنه‌سه، یارمستی ره تونی خام-خام هم بخرین. وه ره بعضی‌ها نازک-نازک ورینّه و سالات دله شندنه که شیرین و آجیلی مزه دِنه ولی هرکس مجاز نکشنه. وه ره اگه جوش بزنین، نرم وونه و لِه بونه ولی اگه بخار-پج بوه، رقد نشونه و شه‌خد ره دارنه. ونه اینولین (که کربوهیدارت هسه) آدم بدن دله تجزیه نوونه. ولی روده دله اتا جور باکتری کته که تونده وه ره تجزیه هاکنه و اینتی آدم ره باد (نفخ) یارنه و نخش گند-بی دارنه.

### گو قلیه
قدیم، اروپا و آمریکا دله یارمسی ره ویشته اهلی مال (گو، اسپ و خی) وسه کشت کردنه. ونه دله خله خواص دره که کاله‌دارون وسه خار هسته، و حلا خله جانورون سلامتی وسه إستٮفاده بونه. خی تونده هم یارمستی ره خشک-خشک بخره یا مستقیماً زمین دله ره قلت هاکنه و هم ونه ریشه ره بلفه یا مرتع‌سر ونه گل-واش ره بخره. ونه بشسته ریشه ره بنشنه خله حیوون‌ها ره هدائن و ونه امباره و گل ره بنشنه سیلو دله تلمبار هاکردن. یارمستی گل و امباره ره تلمبار هاکنن، خله مفید خراک مال وسّه موندنه و ونه خواص زیاد هسته. با این چنین، این کار ره خله انجام ندنّه چون یارمستی زراعت دله، ونه گل ره بچینی، ونه ریشه کمته وونه. خارجه بازار دله یارمستی جه حیوون خراک ساجنّه و روشنّه.

### مشروبات
آلمان دله، بادن-وورتمبرگ ایالت درون، ات‌خله یارمستی کشت کنّه که ۹۰% وه ره اتا جور الکلی عرق ساجنّه که ونه نوم ره *Topinambur* گننه. قرن نوزدهم تاسا، آلمان و سوییس دله چندین جور یارمستیِ مشروبات دارنه که بعضی‌شون قانون و حٮساب-کٮتاب دارنه که چتی بساته بوون و مَثِل، گنه که ۳۸ درصد توم ویشته نونه الکل وشون دله دوو. تنها چیزی که إجازه دارنه ونه دله إضافه هاکنن، کارامل رنگ هسته.

### آمریکایِ نخش تجربه
1980 دهه، آمریکای بعضی ایالتون دله اتا طرح هدانه که کشاورزون یارمستی دکارن ولی اون گدر بلد نئینه ونه فروکتوز یا اتانول ره بئیرن و مصرف هاکنن و فقط ترشی هاکردن و بخردن بدرد خرده؛ همین‌سه اکثراً کشاورزون ضرر هاکردنه و فقط شه زمین ره خراب هاکردنه.

## آفت
اتا جور گوشک (قارچ) دره که ونه نوم ره *Agroathelia rolfsii* گننه؛ وه یارمستی ره صدمه زنده و ونه انباره ره پیسننده و ونه محصول ره تا شصت درصد پایین یارنه. البته یارمستیِ اصلاح‌بئی بذر هم دره که این گوشک ره تن در ندنه.

## منابع

## بریم بگردستن

* ''Helianthus tuberosus'' – Plants for a Future database
* Jerusalem artichoke – Ohio Perennial & Biennial Weed Guide
* NutritionData, Complete nutritional info.
* Purdue University Alternative Field Crops Manual: Jerusalem Artichoke

رج:گیاهون