افخانسون

**افغانستان** یا **افخانسّون** اتا آسیایی کشور هسه. اینتا کشور آسیای میون کته و کول ِسر بنه هسته و خاشکی‌دکت مملکت هسته که هیچ دریوئی جه راه ندارنه. افغانسّون دیسایگون(همسایگون) ، پاکستان جنوب و شرق ور جه، ایران غرب ور جه، تاجیکستان و ازبکستان و ترکمنستان شمال ور جه و چین ات‌که شمال شرقی ور جه هستنه. افغانون ِنیشتگا *(=پایتخت)* کابل هسه و وشون رسمی زوون دری (فارسی) هسته. افغانسّون دله نژادی و زوونی تنوع وجود دارنه پشتوها، تاجیکون، هزاره‌ها، اوزبکون، بلوچ‌ها و غیره این کشورِ جمیعت ره تشکیل دِنّه. افغانستان قدیم تاریخ دارنه و گتِ خراسونِ دله دَیّه. اینتا سامون تاریخ بعنوان اتا مستقل کشور، صفویون جه سیوا بیّن جا شروع وانه. افغانستان شه جدیدِ تاریخ دله خله جنگ بدی‌یه و بریتانیا، شوروی و ناتو-آمریکا اونجه لشکرکشیونی داشتنه و اسلامی جهاد هم خله این کشور تاریخ و سیاست دله تأثیر دارنه. اسا طالبان، که اتا تروریست گروه بشناسی وانه، افغانستان ره شه میس دله دارنه.

## تاریخ
سرزمین‌های دربردارنده افغانستان نقطه مرکزی راه ابریشم و مهاجرت انسان‌ها به. باستان‌شناسان شواهدی از سکونت انسان‌ها تا بیش از ۵۰،۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح به‌دس باردنه. تمدن شهری ممکن هسه اینتا قلمرو دله، بین ۳،۰۰۰ تا ۲،۰۰۰ سال پش از میلاد شروع به.

پیش از اسلام جایی که اسا افغانستان دره، ایرانی قبایلی دیینه که وشون ره سکایی گاتنه. این منطقه قدیم‌الایام جه گت خراسان ِجزء بی‌یه و اسلامی دوره‌ئون گادِر هم اتا مهم منطقه بیّه چون خراسان جه خله سلسله‌ئون بلند بَیینه و قدرت ره شه دس داشتنه. طاهریون، سامانیون، غزنویون، غوریون، سلجوقیون و چغتاییون واری سلسله‌ئون خراسان جه راست بَیی‌بینه. ترک‌تبار مردمون خله خراسانیون جه ارتباط داشتنه و وشون خون هئی بخارده و اَی مغولون هم که بمونه، این منطقه دله خله قدرت داشتنه و تیموریون اینجه جه هرستانه و بوردنه هند ره بَیتنه.

بندانگشتی|راست|احمد شاه دورانی که افغانستان ره بصورت اتا سیوا مملکت دربیارده و وه ره «بابای افغان» نوم هدانه.
وقتی افغانستان اتا میونی سرحدات بیّه که گورکانیون و صفویون وسط قرار بَیته، بعضی خانواده‌ئون اونجه شه وسّه سرسیوایی هاکردنه و شاه سلطان حسین گادِر بی‌یه که هوتکیون، محمود افغان ِرهبری جه، قیوم هاکردنه و کل ایران ره بَییتنه و صفویون ِامپراتوری ره رقد بدانه. نادرشاه اَی افغان‌ها ره سرکوب هاکرده و حتا وشون ِفرارهاکردون ره تعقیب هاکرده و بورده هند و گورکانیون ره شکست هدا. ولی اَی ایران ِمرکزی حکومت که ضعیف‌ته بیه، افغانستان دله محلی خاندان‌ها سرسیوا بَیینه. احمد شاه دورانی سال ۱۷۴۷ میلادی، خلأ قدرتی که پیش بمو بی‌یه جه استفاده هاکرده و دورانیون ِسلسله ره بساته و افغانستان ره مستقل هاکرده. 

قاجارون ِدوره بی‌یه که بریتانیا افغانستان ره اشغال هاکرده و اونجه امیرون - که این گادِر بارکزایی ِسلسله جه بینه - جا بخاسته توافق هاکنن که شه سامون‌سر ره تعیین هاکنن و مرزی که اسا پاکستون-افغانستون وسط دره ره دقیقاً میّن هاکردنه. بریتانیا خاسته اینتی هند و روسیه میون اتا حائلی دیفار بکشه و افغانستان ره هندِ پیش‌مرگ هاکنه که روسیه دَم ره بَیره. قاجارون موفق نَیینه که افغانستان ره حفظ هاکنن و پاریس پیمون دله رسماً ایران قبول هاکرده که این کشور ره برسمیت بشناسه.

امان‌الله خان شاهی بی‌یه که سعی هاکرده این کشور دله اصلاحات انجام هاده و افغانستان ره مدرن هاکنه ولی مخالفون جنگ شروع هاکردنه و یک سال دله‌یی جنگ بی‌یه ولی بارکزایی ِشاهون با این که خله صدمه بخاردنه، قدرت ره حفظ هاکردنه و محمد نادر شاه بقدرت برسی‌یه. اما محمدنادر ره هم ترور هاکردنه و بکاشتنه تا سال ۱۳۱۲ شمسی محمد ظاهرشاه شاه بیی‌یه. محمدظاهرشاه محبوبیت داشته ولی آخرین شاهی بی‌یه که افغانستان بخادش بدی‌یه. ونه عامی‌پسر، محمد داوود خان، کودتا هاکرده و شاه ره تبعید هاکرده و افغانستان جمهوری ره بساته. این جمهوری عمر خله نیّه و ونه تنها رییس هم همون داوود خان بی‌یه.

سال ۱۳۵۷ شمسی شوروی ِطرفدارون دکلستنه افغانستان دله و جنگ سرد ِاوضاع دله این کشور درون اتا دست‌نیشت دولت بساتنه که وه ره افغانستان دموکراتیک جمهوری گاتنه. این حکومت زمون مسلمون‌ها که کمونیسم ره بی‌خدایی دونستنه، خله مخالفت هاکردنه و حتا کشورون دیگه جه افراطی مسلمون‌ها و جهادیون جمع بَیینه تا افغانستان ره شوروی دَس جه نجات هادن. آمریکا و غربی کشورون هم مجاهدون ره کومک کاردنه چون خاستنه شوروی ره شکست هادن.

شوروی ِدست‌هنیشت دولت سال ۱۳۶۶ شمسی جنگ دله سقوط هاکرده و مجاهدون افغانستان اسلامی دولت ره بساتنه. ولی خادی مجاهدون هم چن دسته بینه. اتی گروه که بقیه جه افراطی‌ته بینه و وشون رهبری ره اتا عربستونی - اسامه بن لادن نوم - بعهده داشته، طالبان ره تشکیل هدانه و جدیدِ حکومت جه هم جنگ دکتنه و برهان‌الدین ربانی، که اسلامی دولتِ رییس بی‌یه ره چار سال بیّه په، دَرهاکردنه. طالبان شه حکومت اسم ره بی‌یشته افغانستان اسلامی امارت و شه ره اتا گت‌ته سازمان دله جا هدا که وه ره بعداً القاعده بائوتنه.

[بندانگشتی|چپ|[بودایِ موجستمه که طالبان وقتی سال ۲۰۰۱/۱۳۷۹ بقدرت برسینه، وه ره رِقِد بدانه و ونه خرابه فقط اسا دره.]]
طالبان ِاسلامی امارت ره فقط دِ تا کشور پاکستون و امارات برسمیت بشناسینه و وشون حکومت حتا متحد ملل سازمان دله عضو نیی‌یه. طالبان ِخشونت دنیا دله معروفیت پیدا هاکرده و وشون مجازاتون و اسلامی شریعتِ اجرا هاکردن روزنومه‌ئون دله جا درزوئه. سال ۲۰۰۱ میلادی و ۱۱ سپتامبر روز دله، طالبان دِ تا مسافرکشی بالون ره آمریکا دله  بدزدی‌یه و وشون ره انتحاری بزوئه ساختمون‌ها دله. این کار باعث بیّه ات‌خله آمریکایی بمردنه و جورج بوش که آمریکای رییس‌جمهور بی‌یه، جری بیّه و افغانستان ره حمله هاکرده و طالبان ره سرکوب هاکرده. اون گادِر مجاهدونی که شمال ائتلاف دله دَیینه و هنتا طالبان جه جنگستنه و مقاومت کاردنه، آمریکایِ کومِک جه موفق بَیینه کابل ره بَیرن و افغانستان اسلامی جمهوری ره تشکیل هادن. البته وشون ِاتا مهم رهبر - که احمد شاه مسعود بی‌یه - این جنگ‌ها دله بمرده. اون گادِر جه ناتو و آمریکاییون ات‌خله نیرو ره افغانستان دله داشتنه تا این کشور دِباره طالبان دَس نکفه.

سال ۲۰۲۱ میلادی جو بایدن دستور هدا که آمریکاییون و ناتو بعد بیست سال وردگردن شه کشور. آمریکا پیش‌ته اتا پیمون طالبان جه دَوِست بی‌یه ولی همین که کشور ره خالی هاکردنه، طالبان کوهون جه دکلستنه بجیر و تموم شهرون ره خله سریع بَییتنه و ارتشی که این بیست سالی افغانستان وسّه بسات بینه، خله زود شکست بخارده. افغانستان ِاسلامی جمهوری ِرییس‌جمهور، اشرف غنی، هم فرار هاکرده و بورده تاجیکستان.

## جوغرافی

افغانستان اتا کشور هسه که میونی آسیا دله دره. اینتا کشور هماسینون شمال ور جا تاجیکستون، اوزبکستون و تورکمنستون هسنه. ونه دیگه همساینون نوم ایران غرب ور پاکستون جنوب ور و چین شرق ور هسنه. افغانستان اتا ایرانیج زوون کشور هسه. ونه ویشتر مردم ایرانیج و موسلمون هسنه.

افغانستان کول دله اتا کوهستونی کشور هسه. اینتا کشور گت کوهون نوم هیندوکوش و سولیمان هسه. ونه گتی ۶۵۲۰۰۰ کیلومتر مروبع هسه و ۲۱ میلیون نفر جمعیت دارنه. ونه گت رودون نوم آمودریا، کابل، هریرورد و هیرمند هسه. اینتا کشور نیشتگا کابل هسه. ونه دیگه گت شهورن نوم هسه: قندهار، هرات، مزارشریف و غزنین.

### ولایات
افغانستون ره ۳۴ تا «ولایت» جه رَسِد هاکردنه. 

### نگارخنه

Afghanistan collage.jpg|چارفصل
Mountains_Aflame.jpg|کوهون
Afghanistan's Grand Canyon.jpg|بند امیر
Reg district in Kandahar province.jpg|ریگ، قندهار
Snow covered mountains outside of Salang tunnel in Afghanistan.jpg|پروان کوهستون سر ورف نیشته
Hillside view in Khawajah Bahawuddin, Takhar Province, Afghanistan.jpg|خواجه بهاالدین
Scenic view in western Afghanistan-2011.jpg|منظره
Black Hawk flying over a valley in Bamyan.jpg|بامیان دره
Watapur district-2012.jpg|کونار
Dahla Dam-2012.jpg|دهله سد
Korengal Valley-2009.jpg|کورنگال دره
Mountains in Badakhshan Province of Afghanistan.jpg|بدخشان
120627-A-LE308-009.jpg|میون مزارشریف و کندوز
Chorah in Urozgan Province of Afghanistan.jpg|ارزقان
Valley in Kunar-2012.jpg|کوندر
Samangan Province.jpg|سمنگان
Branches of the Kunar River meet in Kunar Province.jpg|کونار روخنه
Arghandab River Valley between Kandahar and Lashkar Gah.jpg|ارغنداب روخنه
Aerial photograph of Kandahar Province in 2011.jpg|قندهار
Tagab Valley in Kapisa Province.jpg|کپیسا
Khogyani district.jpg|ننگرهار
Snow covered mountains in Ghazni.jpg|غزنی
Bushmaster Afghanistan snow Jan 2010.jpg|ارزقان
Landscape in Paktia Province.jpg|پکیتا کوهون
Mountains in Afghanistan.JPG|هندوکش کوهستون
Approaching the Salang tunnel -b.jpg|سالنگ تونل
Salang Pass Road.jpg|سالنگ
K-G Pass in 2009.jpg|
Northwestern Afghanistan.jpg|بادغیس
ANA in Baghlan-2010.jpg|بغلان
A view of Panjshir.jpg|پنجشیر دره
The Kajaki Dam in 2012.jpg|هلمند
View of Arghandab Valley.JPG|قندهارِ ارغنداب
Mountains and River in Faryab province.jpg|فاریاب
Flickr - The U.S. Army - Mountain descent.jpg|تنگی دره
Harirud River.jpg|هریرود
Road in Parwan-11.jpg|بگرام و پروان جاده
Kabulriverinjaa1.jpg|کابل‌رود
Army Multipurpose All-Terrain Vehicle provides security while members of Provincial Reconstruction Team Zabul and C Cp, 478th Civil Affairs Battalion meet.jpg|زابل
Ghor Province under a deep winter (10).jpg|غور
110904-A-AR883-007.jpg|پکتیکا
Section of Kabul in October 2011.jpg|کابل
View of Herat in 2009.jpg|هرات
Gizab.jpg|ارزقان
View of Khost, Afghanistan.jpg|خوست
Highway 1 and Route 606 in Delaram, Afghanistan 002.jpg|فراه
An Afghani farmer stands in the middle of his poppy field in Delaram, Afghanistan.jpg|نیمروز
Puli_Alam.jpg|لوگر


## فرهنگ
ویشتر افخانئون مردمون پشتویی زوون ره گپ زننه. ونه دیگه شمال دله مردم فارسی زوون ره گنش کننه. افغانستان مردمون ویشتر موسلمون هسنه، ولی وشون دله اتی کمه بودایی هم درنه.

### قومیت
250پیکسل|بندانگشتی|توزیع جغرافیایی گروه‌های قومی افغانستان

افغانستان دله ویشترین جمیعت ره سه قومیت پشتون، تاجیک و هزاره دارنه. غیر این سه‌گروه، اقوام دیگر هم کشور گوشه-کنار درنه و هرکامین شه زوون و فرهنگی مختلف دارنه. آمار دقیقی این اقوام جمیعت جه وجود ندارنه و فقط تقریب زندنه که هرکامین چنده جمیعت دارن:

قدیم‌ته پشتون‌ها کوهی بینه و جنوب‌شرقی طرف دَیینه؛ وشون بنه‌وار سرد و کم‌قوت زمین و صعب‌العبور بی‌یه. شمالی مناطق که اونجه‌ی خاک بتتر هسته و کشاورزی وانه، تاجیک و اوزبک دَیینه و وشون بنه‌وار شوروی ِسامون جه تا کابل و مزارشریف رسی‌یه. مرکزی مناطق هم هزاره‌ئون و ایماق مردم دیینه؛ هزاره‌ها هم تاجیک‌ها واری فارسی زوون جه گپ زنّه ولی وشون لهجه و مذهب فرق کانده و هزاره اکثراً شیعه هستنه. افغانستان جنوبی‌وَر کویری هسته و بلوچی مردم اونجه درنه. ایران سامون وری که غربی‌ور وانه هم قدیم فارس بینه. اتا نورستان منطقه هم شرقی طرف دره که قدیم وه ره  «کافرستون» گاتنه و اونجه مردم هندو-بودایی بینه ولی افغانی شاهون اونجه ره مسلمون هاکردنه و ونه اسم ره بی‌یشتنه نورستان. 

افغانستان حکومت قدیم‌تاسا ویشته پشتون‌ها دست دیی‌یه و وشون همیشک سعی داشتنه که شه هم‌زوون ره کشور دله تنک‌ترو هاکنن تا کشورِ فرهنگ و زوون ات‌جور باوه و اصطلاحاً دولت-ملت بساجن. همینسه اسا پشتون‌ها تموم افغانستان دله بکلست هستنه و ویشترین جمعیت ره دارنه.

## ایقتصاد
افخانئون پیل یکا افغانی هسه. اینتا کشور اتا دنیا فقیرترین کشور هسه.

## پانویس


رج:بریتانیا قدیمی مستعمرات
رج:آسیایی کشورون
رج:اسلامی کشورون
رج:فارسی‌زوون کشورون
رج:سارک