open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تبرستون علویون

thumb|left|250px|علویون تبرستون قلمرو

**تَوِرِسّون علویون** یا **زیدی اسپه‌جومئون** اتا حوکومت بینه کا تورسّون دله سال ۲۵۰ قمری جا تا سال ۳۱۶ قمری حوکومت کردنه. بعد ایکه ایمام سجاد بمرده ونه ریکا زید اوموی دولت علیه قیام هکرده ولی شکست بخرده ئو ونه قیام سرکوب بیه وه شه بکوشت بیه. ونه ریکا که یحیی نوم داشته بمو ئیران خوارسون دله قیام هکرده که ونه قیام هم شکست بخرده ئو وه شه پر دسوری بکوشت بیه. ونه جسد تا اومویون مونقرض بین موقع دفن نیه ئو ابوموسلم خوارسونی ونه جسد ره دفن هکرده. بعد زیدیون، اتا دسته دیگه علویون جا قیام هکردنه که اونا ایمام حسن نسل جا بینه ولی وشون قیام که حجاز منطقه دله بیه هم شکست بخرده ئو وشون همه بکوشت بینه. بعد از اونتا ماجرا بیه که کم کم علویون کوچ هکردنه بمونه مازرون ئو گیلون دله که عباسیون دست دنی بیه ئو اونجاهان ره محلی فرمونروئون گردوندنینه. وشون اونجاهان شروع هکردنه ایسلم ره تبلیغ هکردن. همینتا وسر اتا خله از گیلکون ئو تبریون موسلمون بینه. کم کم اونجاهن دله خارجی حاکمون چک هم واز بیه ئو وشون خله زورگو بینه مازرو.ن ئو گیلون مردم وشون ره بد داشتنه. همین مسئله ئون باعث بیه که مازرون ئو گیلون دله علویون قد دار بوون.ایجه وشون درباره اتاکمه توضیزح دمه.

## [[گت داعی|حسن بن زید]]
وه ئیسماعیل وچه زا بیه که ئیسماعیل ایمام حسن نسل جا بیه. حسن ری دله دیه ئو ونه دوره بیه که طاهریون مازرون ره بیتنه ئو وشون حاکم خله مازرون مردم ره زور گته. همینتا وسر مردم اتا رهبر ده نبال دینه که بتونسبون ونه رهبری جا شه بینه سر (سرزمین) ره وشون دس در بیارن. وشون شه نمایندگون ره راهی هکردنه ری ئو حسن جا بخواسنه که وشون ره رهبری ره قبول هکنه ئو حسن وشون رهبری قبول هکرده. وه بمو مازرون ئو مردم ونه جا پیمون دوسنه ئو قیام هکردنه که آخر سر اینتا قیام دله حسن برنده بیه ئو وشون بتونسنه که طاهریون ره مازرون دله در بکنن. حسن تبرستون علویون دودمان ره مازرون دله درست هکرده. وه اتا دادخوا مرد بیه که همه ونه تعریف ره هکردنه ئو ونه لقب گت داعی ( داعی کبیر) بیه. وه شه حوکومت دوره بتونسه طاهریون ئو صفاریون ره شکست هد ئو نله وشون مازرون ره بیرن.

## ممد بن زید
بعد بمردن حسن بن زید ونه خش ابولحسین مازرون شاه بیه. ولی اتا کمه توم که بوگذشته حوکومت ره هدا ممدبن زید ره که حسن برار بیه.ونه دوره قارن باوندیون شون شاه که خله علویون ره بد داشته ونه جنگ کنه ولی بکوشت بونه. وه خله از علویونی ره دیگه جائون دینه ره کومک هکرده ئو همینتا وسر بیه که ونه نوم همه جا در بورده. ممد دوره دیلمیون سرون علویون دولت دله خله قودرت بیتنه. وشون اختلاف کم کم اینتا دولت ره ضعیف هکرده طوریکه وشون سامانیون جلو اتا جنگ دله نتونسنه همدیگه جا موتحد بوون شکست بخردن ئو تبرستون ره وشون بیتنه ئو ممد بن زید بکوشت بیه.

## گت ناصر
thumb|left|250px|علویون تبرستون قلمروو
بعد ممد چند تا ازونه وچون ئو برارزائون تبرستون شا بینه. ولی چون وشون دیلمیون سرون دس کا بینه خله زود سقوط کردنه. ماکان ئو شیرویه دتا از دیلمیون گت سرون بینه. ماکان کودتا کنه ئو اطروش اتا دیگه از علویون ه که ری دیه ایارنه آمل وره تبرستون شاه کنه. ولی آخر سر اینتا دولت سامانیون حمله جا نابود بون از بین شونه.
تبرستون علویون ایسلام وسر خله زحمت بکشینه وشون دیلمیون شیعی موسلمون هکردنه.وشون ایران دله اولی مدرسه ره بساتنه. وشون خله هم دادخوا بینه ئو ستمبدیون داد ره رسینه.

رج:مازرون تاریخ
رج:علویون
آپیا

** آپیا** ، ساموآ ِکیشور ره نیشتگاه هسته.

## جوغرافی
 
## تاریخ

## فرهنگ

## گت آدمون

## دییه لینکون

رده:نیشتگاه ئون فهرست
آتن

**آتن** ، یونان ِکیشور ره نیشتگا *(پایتخت)* هسته. این شهرِ تاریخ، باستانی دوره جه رسنه و یونان تمدن دله، آتن اتا گتِ شهر بی‌یه. آتن اولین شهرون جا بی‌یه که دموکراسی بوجود بیاردنه و دِ هزار سال پیش از میلاد، وشونِ مردم اتا جا جمع بینه و رای‌گیری جه، شهر وسّه تصمیم گیتنه. اون گدر خله از علوم و هنرون و فلسفه و فنون، آتن دله جه شروع بیّه. 

## منابع

رج:اروپا نیشتگائون
رج:یونان شهرون
گریت بیر

**Garyt Bir** attä dəryäçe hasse kanädä kəşvar dele. inattä dəryäçe num maany ingilisy dəle gat xərs bone. vəne gaty 31100 km hasse.vəne july 81 m hasse.

**گریت بیر** اتا دریاچه هسه کاندا کشور دله. اینتا دریاچه نوم معنی انگلیسی دله گتِ اش (خرس) بونه. ونه گتی ۳۱۱۰۰ ک‌م هسته و ونه جولی ۸۱ متر جه رسنه.

## منابع

رج:دریاچه
رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه
رج:کانادا جوغرافی
نیکاراگوئه دریاچه

**نیکاراگوئه دریاچه** اتا دریاچه هسه میونی آمریکا دله. اینتا دریاچه نیکاراگوئا و کاستاریکا میون دره. ونه گتی ۸۰۰۰ ک‌م و ونه جولی ۳۶۴ م هسه. ماناگوئا بندر اینتا دریاچه کناره پلی دره. ونه دله اتا جزیره دره که نیکاراگوئا شنه.

**Nikärägoa dəryäçe** attä dəryäçe hase myuny ämrykä dəle. Inatä dəryäçe Nykärägoa u kästärykä myun dare.vəne gaty 8000 km u vəne july 364 m hase. Mänägoä bandər inattä dəryäçe kərane paly dare. Vəne dəle attä jazyre dare ke Nikäragoa şəne.

## منابع

رج:دریاچه
رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه
نیاسا

**Nyasa** atta deryäçe hase Afryxa ğarre ğarb dele.Nyasa atta dyge num Malavy hase. Ve Tanzania,Malavy u Muzambik myun dare.Nyasa deryaçe gaty ۲۸۵۰۰ km u vene culy ۳۶۸ m hase.
Tärtäry Deryämänä

**Tärtäry Deryämänä**Asyä qarre dele dare.ve Urusye keşvar dele ja bayte u.rosye şarq dele dare.Tärtäry deryämunä žapun derya u piş bemoen ja derest baye.
رج:دریامونا
Sarera deryämunä

**Sarera deryämunä** Asyä şarqy jenub dele dare. ve Andonezy keşvar dele jä bayte.inatä deryämunä Arum Oqyanus u piş bumuen jä derest baye.
رج:دریامونا
رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه
رج:اندونزی جوغرافی
اونتاریو دریاچه

**Ontäru** attä deryaçe hase şəmäly ämrykä məntəqe dele.vene gaty 19500 km u vene july 61 m hase.

**اونتاریو** اتا دریوچه هسته که شمالی آمریکا منطقه دله دره. ونه گتی ۱۹۵۰۰ ک‌م و ونه جولی ۶۱ متر هسه.
## منابع

رج:دریاچه
رج:کانادا جوغرافی
رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه
اوزبکسون

**اوزبکسّون** (Oʻzbekiston Respublikasi) اتا کشور هسه میونی آسیا دله که ونه همساینون شمال ور قزاقستون، جنوب ور افخانستون، شرق ور تاجیکستون و غرب ورهم تورکمنستون هسنه. اینتا کشور شمال ور آرال دریاچه کرانه دره. اوزبکستون تقریبن دتا درکا میون دره که وشون نوم سیحون و جیحون هسه.

## جوغرافی
اوزبکستون گتی ۴۴۹۶۰۰ کیلومتر موربع هسه. اینتا کشور ئو و هوا سرد و کوهستونی هسه. نیشته گا تاشکند هسه و ونه باخی گت شهرون ره هم بونه بوخارا و سمرقند و خنجد ره نوم بوردن. اوزبکستون اتا دیدنی جا امیر تیمور گورکانی آرومگا هسه که سمرقند شهر دله دره. 

## فرهنگ

ونه مردم ویشتر اوزبکی زبون ره گنش کننه ولی وشون میون اتی تاجیک، تاتار و روس درنه. ونه دله ونه فارسی و تاتاری و روسی زبون هم گنش بونه. اوزبکون اتا ترک تبار طایفه هسنه. همینتی تاتار هم مثل اوزبکون اتا ترک‌تبار طایفه هسنه. این دِتا زبون هم جوزو ترک‌تبارون زبون‌ئون شمار انه. ونه دله روسونی هم که درنه مسیحی ارتودوکس هسنه.

## سیاست
[thumb|راست|[ایسلام کریموف]]
اوزبکستون حوکومت جمهوری هسه اینتا کشور تا مازرونی ۱۵۰۳ سال دله اتا شوروی جمهوریون بی‌یه که اینتا سال دله شوروی جا سیوا بیه شه وسر اتا کشور بیه. ونه اولین رییس جمهوری نوم ایسلام کریموف هسه که خله سال هسه اینتا کشور دله مقوم داشته. وه شه کشور دله مخالفونی داشته که گنه وه دیکتاتور بی‌یه. کریموف تا بمیره رییس جمهور بموندسته.

شوکت میرضیائوف ونه بمردن په رییس بیّه و هنتا این مقوم ره دارنه. ونه گدر خارجی روابط بتتر بیّه.

## چکوت (تاریخ)
اوزبکستون کوهن نوم خوارزم بیه. خوارزم مردم تا پیش موغول حمله جا ایرانی تبارون بینه که وشون زبون اتا ایرانکی زبون بیه که ونه نوم ره خوارزمیکی گتنه. بعد موغول حمله جا خوارزمیون اتی بمردنه و اتی شه کشور جا کوچ هکردنه و اونای که باخی بمونسنه لس لس شه زبون و تبار ره یات بمردنه و تورک‌تبارون موهاجرون دله قاطی بینه. اوزبکون اتا دولت خوارزم دله درست هکردنه و ونه نوم ره اوزبکستون بشتنه. اون زمان تاسا اینتا کشور نوم *اوزبکستون* بی‌یه. اینتا کشور ره میلادی نوزده سده دله روسون اشغال هکردنه و وه بعدن شوروی دله اتا جمهوری بیه که ۱۵۰۳ مازرونی سال دله سیوا بیه.

## ایقتصاد
اوزبکستون دله اتا خله نفت و گاز دره ولی ونه مردم با اینکه وشون کشور طبعی منبعون جا وضع خارهسه ولی فقیر هسنه. اینتا کشور کشاورزی گت محصول پمبه هسه. ونه شمال ور مردم اتی ماهیگیری جا درامد داشتنه که آرال دریاچه و خشک بین جا اسا شه اینتا درآمد ره از دس هدانه.

## تقسیمات
راست|400px|Political Map of Uzbekistan
ازبکستون ۱۲ استان (ولایت)، تاشکند ِشهر و اتا شه‌گردون جمهوری ره دانه:
# تاشکند
# اندیجان
# بخارا
# فرغانه
# جیزک
# نمنگان
# نوایی
# قشقه‌دریا
# سمرقند
# سیردریا
# سرخان‌دریا
# تاشکند
# خوارزم
# قره‌قالپاقستون

## وابسته پشوسن‌ئون
* خوارزم 
* امیر تیمور گورکانی
* اوزبکی زبون

## منابع

* 1. D. Carlson, "Uzbekistan: Ethnic Composition and Discriminations", Harvard University, August ۲۰۰۳
* The Tajiks of Uzbekistan, Central Asian Survey (1996), 15(2), 213-216.2.


رج:اسلامی کشورون
رج:ترک کشورون
رج:آسیایی کشورون
رج:مستقل مشترک‌المنافع کشورون
رج:شانگهای کایری سازمان
رج:اسلامی کشورون
رج:شوروی سابق کشورون
تانگانیکا دریاچه

thumb|250px|left|تانگانیکا دریاچه ره هارش
**تانگانیکا دریاچه** اتا از آفریقا قاره گت‌ترین دریاچه‌ئون هسه. اینتا دریاچه آفریقا شرق دله جا دارنه. وه تانزانیا (شرق ور)، زئیر (غرب ور)، زامبیا (شمال ور) و بوروندی (جنوب ور) جه هم‌سامون هسته. اینتا دریاچه‌ی گتی ۳۲۹۰۰ کیلومتر هسه. ونه ویشترین جولی ۱۴۱۲ کیلومتر هسه. اینتا دریاچه ساحل پَلی دِتا گت بندر درنه که اتا کیگوما (تانزانیا دله) و اتا دیگه بوجومبورا هسه که بوروندی ِنیشتنگاء هسه. اینتا دریاچه شه نوم ره تانگانیکا بنه سر جا بیته که آفریقا دله، سیزدهم مازرونی قرن گادِر، اینگلیس ِموستعمره بی‌یه.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا جه

رج:دریاچه
سوپریور

thumb|200px|left|سوپریور دریاچه
**سوپریور** دنیا گت‌ترین دریاچه هسه بعد مازرون دریا.اینتا دریاچه شمالی آمریکا منطقه دله ، موتحده ایالات و کانادا میون دره.ونه گتی ۸۲۴۰۰کیلومتر مربع هسه.ونه جولی ( ویشترین جولی) ۱۰۲۴ متر هسه.گت بندرئونی که ونه میون درنه وشون نوم هسه: تاندربی،سولت سنت ماری ( کانادا دله) دولوت (آمریکا دله).
## منبع

رج:دریاچه
رج:کانادا جوغرافی
کنگو (درکا)

**کنگو** اتا درکا هسه آفریقا قاره غرب دله که زئیر کشور دله دره. وه آفریقا قاره گت‌ترین بعد نیل درکا هسه. ایتا درکا تانگانیکا دریاچه جا سرچشمه گیرنه و اطلس اوقیانوس ره ریزنه. ونه درازی ۴۳۲۰ کیلومتر هسه. ایتا درکا میون دتا آفریقایی کشور پایتخت جا بیته (*کیشازا* زئیر نیشتنگا و *برازاویل* کونگو برازاویل نیشتنگائه) وه اتا کمه از وشون دتا سامون هم هسه.

## منابع

رج:زئیر درکائون
رج:کنگو درکائون
رج:آنگولا درکائون
رج:زامبیا درکائون
پلنتی دریامونا

**پلنتی دریامونا** اتا آروم اوقیانوس دله جا بئیت هسه. وه نو زلاند دله دره. اینتا دریامونا آروم اوقیانوس ئو پیش بموئن جا درست بیه.

**Pelenty Deryämunä** Arum uqyänus dele jä bayte.ve nu Zeland dele dare.inatä deryämunä Arum Oqyanus u piş bemun jä derest baye.

## منابع / Manäbe

رج:دریامونا
رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه
لاتین آمریکا

thumb|left|250px|لاتینی آمریکا ره هارشین
**لاتین آمریکا** یا **جنوبی آمریکا** اتا منطقه هسه آمریکا قاره دله. وه آمریکا قاره ره میونی و جنوبی ره شامل بونه. وه ره اینتا وسر لاتین گنّه که ونه ویشتر مردمون زبون‌ئون ایسپانیولی (که اتا لاتینی زبون هسه) هسه. این منطقه دله بعضی کشورون درنه که وشون زبون ایسپانیولی نی‌یه برزیل واری که ونه زبون پرتقالی هسه و جامائیکا که ونه زبون اینگلیسی هسه. ولی اینتا وسر که پرتقالی زبون هم اتا لاتینی زبون هسه و جامائیکا کشور جمعیت هم خله کم هسه ویشتر اینتا منطقه جمعیت ره لاتین زبون‌ئون مردم هسنه وه ره لاتین آمریکا گنه. بعد اینکه آمریکا قاره ره کریستوفر کلمب پیدا هکرده اتا خله ایسپانیایی و پرتقالی شه کشور جا کوچ هکردنه و بمونه اینتا منطقه دله هنیشتنه و همینتا وسر بیه که این زبون‌ئون اونجه گوسترش پیدا هکرده، اون منطقه ره لاتینی آمریکا بوتنه.

## جنوبی آمریکا
*جنوبی آمریکا* و *لاتین آمریکا* ات‌که فرق دارنه. *لاتین آمریکا* یعنی کشورونی که لاتین ِتِبار دارِن و مناطقی هستنه که قدیم ایسپانیا و پرتغال ِمستعمره بینه ولی *جنوبی آمریکا* اتا قاره نوم هسته و اتی جوغرافی کلموئه.

جنوبی آمریکای پیشرفت و توسعه انجمن و جنوبی آمریکا کشورون اتحادیه من‌جمله سازمان‌هایی هستنه که این منطقه‌یِ کشورون وشون دله عضو هستنه.

رج:قاره ئون

رج:آمریکا
میشیگان دریاچه

**میشیگان دریاچه** اتا از دنیا گت‌ترین دریاچه ئون هسه. اینتا دریاچه موتحده ایالات شمال دله دره. وه میشیگان ایالت پلی جا بیته. اینتا دریاچه گتی ۵۸۰۰۰ کیلومتر مربع هسه. ونه ویشترین جولی ۱۶۰ متر هسه.گت‌ترین بندرونی که ونه کرانه پلی درنه دیترویت و شیکاگو هسنه. ونه دله دتا کچیک جزیره دره.
## منبع

رج:دریاچه
والنسیا دریامونا

**والنسیا دریا مونا** اوروپا قاره دله دره. اینتا دریا مونا اسپانیا کشور شمال دله جا بیته.والنسیا دریا مونا مدیترانه دریا او پیش بموئن جا درست بیه.

## منابع

رج:والنسیا
رج:دریامونا
ویکتوریا دریاچه

**ویکتوریا دریاچه** اتا گت دریاچه هسه آفریخا قاره دله. اینتا دریاچه تانزانیا کشور شمال دره. ونه گتی ۶۹۵۰۰ کیلومتر مربع هسه. ونه جولی ۸۱ کیلومتر هسه. وه دنیا دله بعد مازرون دریا و سوپریور دریاچه گت‌ترین دریاچه هسه.ونه کرانه کنیا ، اوگاندا و تانزانیا درنه.ونه دله دتا جزیره دره که اتا ونه شمال دره و اتا دیگه ونه جنوب که اولی اوگاندا شه نه و دومی تانزانیا هسه. کنیا و اوگاندا ونه شمال درنه و تانزانیا ونه جنوب جا بیته. ونه دله گت‌ترین بندر کامپالا هسه که ونه شمالی کرانه دله دره و اوگاندا پایتخت هسه. 

## منابع

رج: دریاچه
رج:تانزانیا
رج:اوگاندا
رج:کنیا
مکونگ

**مکونگ** اتا درکا هسه آسیا شرقی جنوب دله. اینتا درکا تبت فلات جا که چین جنوب دره سرچشمه گیرنه.وه لائوس و میونمار سامون با لائوس و تایلند سامون ره معلوم کنه. وه دتا پایتخت میون رد بونه که اولی وین تیان هسه که لائوس پایتخت هسه و دومی پنوم پن هسه که کامبوج پایتخت هسه. وه ویتنام دله چین جنوبی دریا ره ریزنه.
## منابع

رج:چین درکائون
رج:میونمار درکائون
رج:تایلند درکائون
رج:لائوس درکائون
رج:کامبوج درکائون
رج:ویتنام درکائون
هورن

**هورن** دریاچه شمالی آمریکا منطقه دله، موتحده ایالات و کانادا میون دره. اینتا دریاچه میشیگان و سوپریور دریاچه ئون ره وصل هسه. ونه گتی ۵۹۶۰۰ کیلومتر مربع هسه. ونه جولی ۱۶۰ متر هسه. هورن دریاچه دله دتا جزیره دره که هر دتا کانادا شه نه.

رج:کانادا جوغرافی
رج:آمریکای متحده ایالات جوغرافی
رج:دریاچه
هوانگهو

**هوانگهو** یا زرد درکا اتا درکا هسه چین دله. اینتا درکا تبت فلات دله کوئن لن کوهون جا سرچشمه گیرنه و زرد دریا ره ریزنه. ونه درازی ۴۸۵۰ کیلومتر هسه.تسینان و چنگ چو دتا گت شهر هسنه که ونه کرانه پلی درنه.
## منابع

رج:چین درکائون
یانگ تسه کیانگ

**یانگ تسه کیانگ** (ساده بیی چینی: 长江، سنتی چینی: 長江) اتا درکا هسه چین کشور دله. اینتا درکا تبت فلات جا که چین جنوب دره سرچشمه گیرنه و چین شرقی دریا ره ریزنه. ونه درازی ۶۳۰۰ کیلومتر هسه. گت شهرونی که ونه کرانه پلی درنه وشون نوم هسه: چونگچینگ، ووهان، نانکن، شانگهای مفوصوم

## نگارخنه

YangtzeInThreeGorges.jpg
File:Nanjing Yangtze River Bridge02.jpg|
File:JiuJiang Bridge.jpg|
File:Yichang Yangtze Highway Bridge 3.jpg|
File:Sutong Bridge.jpg|
File:Caiyuanba bridge.jpg|
File:Bridge on the Yangtze River in Anqing Anhui China-2.jpg|


## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:چین درکائون
اورومیه دریوک

**ارویه دریاچه** اتا از ایران دریاچه‌ئون هسته که ونه غربی‌شومال سر کته و ایران ِگت‌ترین دریاچه‌ها حساب وانه که ونه خاک دله کته. چن سالی‌یه که وه کم‌کم دره خاشک بیّه و ونه ئو کم بیّه. وه اول‌ها یتّا نمکی دریاچه بی‌یه.

## منابع

رج:غربی آذربایجان اوستان
رج:ایران دریاچه‌ئون
فرانسیکو پیزارو

thumb|left|200px
**فرانسیکو پیزارو** (اسپانیولی: ***Francisco Pizarro***) اتا اسپینیجی دریانورذد بیه که ۵۰۰ سال پیش زندگی کارده. وه بتونسه اتا کمه شر جنوبی آمریکا جا ( مثلن پرو) ئو جنوبگان سرزمین ره پیدا هکنه. وه اینکا ایمپراتوری ره مونقرض هکرده.

## منبع
رج:جنوبی آمریکا گت آدمون
رج:دریانوردون
ایسپانیولی

**اٮسپانیولی**، **اٮسپانیایی** یا **اسپینیجی** اتا لاتین زبون هسه. اینتا زوون ره اروپا قاره دله (ایسپانیا و آندورا) آمریکا قاره دله (میونی آمریکا و جنوبی آمریکا دله) گِنِش بونه. قدیم دله اتا خله ایسپانیایی اینتا کشور جا بوردنه این منطقه‌ئون دله و شه زبون ره اون جائون رواج هدانه. ایسپانیایی زوون چنتا چلّه و لهجه دارنه که ونه رسمی لهجه *[[آراگونی]]* هسه و ونه چنتا چله‌ئون جا بونه کاتالونی و باسکی جا نوم بَوردن.

اینتا زوون اوستوایی گینه دله هم گنش بونه. وه اتا چله لاتین زوون جا هسه. وه اسپین و مکزیک و آرژانتین و شیلی ات‌خله کشور دیگه رسمی زوون هسه. اینتا زوون ۲۵۰ میلیون گنش‌کر دارنه که همه جا ویشته مکزیک، آمریکای متحده ایالات، ایسپانیا و لاتین آمریکا دله درنه. ایسپانیولی ادبیات ره بونه دتا قسمت هکردن اتا خد ایسپانیا کشور ادبیات اتا دیگه هم لاتین آمریکا ادبیات.

## ایسپانیا ادبیات
[upright|thumb|left|راست| <center>[سروانتس|میکل سروانتس]]
ایسپانیولی اولی کیتابی که بنویشت بیه ونه نوم "رودریجو دیات دی فیفار" بیه که اتا داستان بیه اسپین ملی قهرمون جا که وره مغوار نوم جا اشناسنه. اینتا کیتاب میلادی ره ۱۳ سده دله بنویشت بیه. ایسپانیولی ره اولی شرگو نوم قس جونتا لودی برسیو بیه که میلادی ۱۳ سده دله دینی شر گته. اون زمون فونسو دهوم که اسپین شا هم بیه عربی ادبیات ره به ایسپانیایی برگردوندن وسر خله زحمت بکشیه. میلادی ۱۴ سده دله دلوبیت دی آیالا خنده دار شرون ره بابت ایسپانیا اجتماعی اوضاع درباره بوته و اتا اوسقوف "راستین عشق" کیتاب ره بنویشته.

میلادی ۱۴ سده آخر دله و میلادی ۱۵ سده اول دله دتا نومدار شرگو ایسپانیا دله پیدا بینه که وشون نوم خوان دی مینا و مرکِزدی سانتلیانا بیه که هردتا ایتالیا ادبیات تاثیر زیر دینه. ۱۵ سده آخر دله اتا ادبی دگرگونی ایسپانیا ادبیات دله دتا شرگو به نوم‌ئون فردنالد و آزابیلا درست بیه.

آمریکا قاره ره پیدا بین باعث بیه که اسپین ادبی نهضت قوی بوو و نخوستین حماسی رد (اثر) که ونه نوم "سرکش آمادیس بیه" مازرونی ۱۰۶۰ دله بنویشت بیه و میلادی ۱۶ سده بِترین ادبی رد (اثر) بیه.میلادی ۱۵۵۴ سال دله نِخوستین داستان اسپین قهرمون ئون حماسه جا پلیو دی تورمیس دست جا بنویشت بیه.

میلادی ۱۶ سده آخرون دله تا میلادی ۱۷ سده گت‌ترین دگرگونی اسپین ادبیات دله اتفاق دکته که وره طلایی دوره نومنه. اینتا دروه گت‌ترین ادبی رد (اثِر) "دون کیشوت" بیه که وره میکل سروانتس بنویشته. اسپین ملی شرگو هم بومی دی فیجا هسه که هزاروهشتصدتا تیکه شربوته. میلادی نوزدهوم سده دله دتا ادبی نهضت اسپین دله اتفاق دکته که وشون نوم بیه: رومان بنویشت نهضت و زندگی واقعیت ئون ره بوتن.

## لاتین آمریکا ادبیات
اینتا منطقه اولی ادبیات کریستوفر کولوموس بنویشته‌ئون جا پا بیته که ایسپانیولی زبون جا بنویشت بیه. بعد هم کورتیز و کاستیلتو لاتین آمریکا فتح هکردن ره درباره بنویشتنه. میلادی شونزدهوم سده دله هم ایسپانیولیون و سرخپوستون درگیری درباره اتا داستان بنویشت‌بی‌یه که ونه نوم آروکانا بی‌یه. جرسیلا زود و لافیجا اتا کتاب بنویشته که ونه نوم ایسپانیایی پییر و آمریکایی مار بی‌یه و ونه دله اینکا ایمپراتوری سقوط ره اشاره هکرده.

میلادی ۱۷ سده دله هم لاتین آمریکا ادبیات اسپین ادبیات جا سیوا بیه. اون زمون سیمون بولیوار وشون قهرمون بیه. اون دوره گت کیتاب ره آرجسدایی بنویشته که ونه نوم شوسرس هجوم به سرخپوستون بیه. اینتا منطقه گت‌ترین شرگو مترال بیه. امه دوره وشون گت بنویشت کرون ره بونه بوتن اینا بینه: هویدوبرو و بورجیز

## کشورون و جمعیت

## مثالون

## منابع

ایسپ
برلین

**برلین** *(آلمانی جه: Berlin)*، آلمان ِکشور ره نیشتگا *(پایتخت)* هسته. این شهر اروپا دله دومین گت شهر حساب وونه. برلین گتی *(مساحت)* ۸۹۲ کیلومترمربع و ونه جمیعت ۳٬۶۶۴٬۰۸۸ نفر (سال ۲۰‌۲۰) هسته.

برلین جز این که آلمانِ نیشتگا و گتِ شهر بی‌یه، ویشته گدر شه اتا ایالت هم حیساب بی‌یه تا این که سال ۱۹۹۰ که شرقی آلمان و غربی آلمان ره په هچینه و برلین دیفار له بورده، این شهر ملی منطقه بیّه و ایالتون ِجزو نی‌یه ولی شه مِیلِس و دولت ره حفظ هاکرده و چارتا نماینده بوندسرات وسّه راهی کنده. این شهر اچ‌دی‌آی ۰٫۹۵۰ و ونه جی‌دی‌پی ۴۲٬۲۲۱ یورو هسته.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:اروپا نیشتگائون
رج:آلمان شهرون
رج:آلمان ایالتون
برازیلیا

**برازیلیا** اتا شهر هسته که برزیل ِکشور ره نیشتگا هسته.

## منابع

رج:جنوبی آمریکا نیشتگائون
رج:برزیل شهرون
آنکارا

**آنکارا** تورکیه ِکشور ره نیشتنگاء (پایتخت) هسته. وه دومین گت شهر تورکیه وونه و استامبول ونجه گت‌تره.

آنکارا اتا ترنه شهر ِنسبتاً مدرن با ۴٬۳۱۹٬۱۶۷ نفر جمعیت هسته (آمار ۲۰۰۵). ونه هارشائنی‌جائون جه بنشنه آتاتورک قبر جه نوم بَوِردِن.

## منبع

رج:آسیا نیشتگائون
رج:آنکارا اوستان شهرون
بانکوک

**بانکوک** یا **بانگکوک** (تایلندی جه: กรุงเทพมหานคร، تلفظ وانه: *کرونگتِپ مهاناکُن*) تایلند کشور ره نیشتگا *(=پایتخت)* هسته.

## نگارخنه

Bangkok3.jpg|
PB Grand Palace Bangkok.jpg|وات فرا کائو
Khet Bangkok 12 groups.svg|
Bangkok_skytrain_sunset.jpg|پاناروما


## منابع

* [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bangkok&oldid=184553234 - Wikipedia contributors, «Bangkok,» Wikipedia, The Free Encyclopedia], (accessed January 16, 2008).

رج:آسیا نیشتگائون
رج:تایلند شهرون
باکو

**باکو** یا **باکی** اتا شهر هسته که آذربایجون ِکشور ره نیشتگا هسته. اینتا شهر مازرون دریا کناره کته. ونه نوم قدیم فارسی دله «بادکوبه» بی‌یه که اسا اینتی‌چی بیّه. شهر اتا جزیره‌مونا سر قرار دارنه که وه ره آبشرون گننه.

## منابع

رج:اروپا نیشتگائون
رج:آسیا نیشتگائون
رج:آذربایجون شهرون
براتیسلاوا

**براتیسلاوا** ، اسلوواکی ِکیشور ره نیشتگا هسته.

## منابع

رج:اروپا نیشتگائون
رج:اسلواکی شهرون
برازاویل

**برازاویل** اتا شهر هسته که کنگو جمهوری ِکشور ره نیشتگا هسته. اینتا شهرِ نوم ره کشورِ نوم سر هم النه و مثال گننه «برازاویلِ کنگو».

## منابع

رج:آفریقا نیشتگائون
رج:کنگو جمهوری شهرون
بانگوئی

**بانگوئی** یا **بانگی**، مرکزی آفریقای ِکشور ره نیشتگا هسته. این شهر دنیایِ فقیرترین نیشتگاهون جه هسته.

## منابع

رج:میونی آفریقا شهرون
رج:آفریقا نیشتگائون
آمردون

thumb|left
** آمردون** اتا آسیانی طایفه بینه که خله سال پیش مازرون و گیلون دله زندگی کردنه. وشون اول میونی آسیا دله دینه تا ایکه مرویون وشون ره اونجه دربکردنه ئو وشون بمونه مازرون دله. وشون ره مردون هم گنه. آمل شهر شه نوم ره وشون جا بیته. آمردون مازرونی شون تبار هسنه. وشون شه وسر اتا بون داشتنه که بعد ایکه آریاییون ایران دله بمونه اینتا زبون از میون بورده ئو وشون مادی زبون ره گنش کردنه.آمردون سرزمین مازرون امروزی غرب بیه. چه کون دونون وشن درباره بنویشتنه که وشون میون تپورون ئو کادوسیون دینه. چه کوت دونون ره اینتا بوور هسه که وشون اتا کمه توم بعد آریاییون بموئن ایران دله اتی مازرون دله بمونسنه ئو باخی بوردنه ارمنستون، آذربایجان ئو پارس. آمل واژه هم در اصل آمرد بیه ئو کم کم که اینتا مردمون زبون دگرسه آمل بیه. چه کوت دونون بوتنه وشون اشکانیان دس گرمسار (کاسپین دروازه) تبعید بینه و تپورون مازرون شرق وشونه جا ره بیتنه.

رج:مازرون تاریخ
بانجول

**بانجول**  گامبیا کیشور ره نیشتگاه هسته.
## دد بخوندسته ئون
*  اوستنده, بلژیک
*  گریمسبی, بریتانیا
*  ینا, آلمان
*  نیوآرک, نیوجرسی, آمریکا
*  تایپه, تایوان
*  داکار, سنگال

## منابع

رج:آفریقا نیشتگائون
رج:گامبیا شهرون
باماکو

**باماکو** اتا شهر هسته که مالی ِکشور ره نیشتگا هسته. این شهر باماکویِ اوستان دله دره و کشورِ جنوبی قسمتون کفنه.

## منابع

رج:آفریقا نیشتگائون
رج:مالی شهرون
مسیه ۵۸

thumb|300px

**مسیه ۵۸** (یا *M۵۸* و *NGC ۴۵۷۹*) اتا مارپیچی کهکشون هسته که ۶۸ میلیون نوری سال ، زمین جا فاصله دارنه و دوشیزه فلکی صورت دله قرار دارنه و ۱۷۷۹ سال دله توسط شارل مسیه کشف بهییه.

۵۸
هندی زوونون

** اندیک** اتا هندو اوروپایی زبون هسه که آسیا جنوب دله وره گنش کننه ئو ونه گنش کرون جمعیت ۴۱۵ میلیون نفر هسه. اینتا زبون شه چندتا شاخه بونه که وشون نوم هسه:
# آسامی
# بنگالی
# بهاراتی
# گوجراتی
# هندی
# لاندالی
# مراتی
# پنجابی 
# راجستونی
رج:هندو-آریایی زوونون
اوزبکی

**اوزبکی زبون** اتا تورک تبار زبون هسه که اوزبکستون کشور رسمی زبون هسه. اینتا زبون تورک تبارون زبون ئون دله شرقی شاخه دله جا گیرنه. ونه گنش کرون ۶ میلیون نفر هسنه.

## منابع

رج:تورکی
اوکراینی

**اوکراینی زبون** یا **اوکراینی**  اتا ایسلاوی زبون هسه که اوکراین کشور رسمی زبون هسه. اینتا زبون ره سیریلی خط جا نویسنه ئو ونه گنش کرون ۵۰ میلیون نفر هسنه.

## منبع

رج:اسلاوی زوونون
ایتالیایی

**إتالایی** یا **ایتالیایی** اتا لاتین زبون هسه که اتی شر اروپا قاره دله وه ره گنش کننه. اینتا زبون ایتالیا و سوییس (ونه جنوب دله) گنش بونه. ونه گنش‌کرون جمعیت ۵۰ میلیون نفر هسه. 

## ایتالیایی ادبیات

ایتالیایی ادبیات میلادی دوازده سده دله پا بیته که اون زمون ملی و دینی داستان‌ئون بنویشت بیه. میلادی سیزده سده دله گت‌ترین بنویشت‌کر دانته بی‌یه که کمدی الهی کیتاب ره بنویشته. اینتا کیتاب دنیا دله اتا از بترینون هسه. 

میلادی شونزده سده دله واژه‌نومهئو دانش‌نومه کیتاب ایتالیایی زبون وسر بنویشت بیه. میلادی هیفده سده دله گت‌ترین بنویشت‌کرون جا بونه میرونا جا نوم بوردن. هیژده سده دله بیه که ادبی، ملی و چه‌کوتی داستان بنویشتن لَس‌لَس سر هیته. بیستوم سده دله گت‌ترین بنویشت‌کرون جا بونه آلبرتو مورافیا و سالواتور کواسیمودور جا نوم بوردن که مازرونی ۱۴۷۱ سال دله بتونسه نوبل جایزه ره بورن.
## منابع


ایتالیا
ایستامبولی ترکی

** ایستانبولی ترکی** اتا ترکی زبون نوم هسه که ترکیه کشور رسمی زبون هسه اینتا زبون ترکیه دله گنش بونه و ونه قدیمی نوم عثمانی ترکی بی‌یه.

اینتا زبون نسبت به دیگه ترک‌تبار زبونون ادبیات گت‌تری دارنه. ترکی ادبیات فارسی و عربی ادبیات جا تاثیر بیته. بنشنه بائوتن اولین کیتابی که ترکی زبون جا بنویشت بیه ونه نوم دتا زبون موحکمه هکردن بی‌یه که وه ره امیر علیشیر نوایی بنویشته وه اینتا کیتاب دله ترکی زبون برتری ره به فارسی زبون بیون هکرده. بعد وه ظهیرالدین ممد با برنومه کیتاب ره بنویشته و بعد هم اتا کیتاب شعر که ونه نوم موبین بی‌یه ره مونتشر هکرده. شیخ احمد یسویی دیوان هم حکمت نوم داشته و خله وه ره اشناسینه. میلادی شونزده سده دله هم باخی و فضولی گت‌ترین شعرگوئون بینه. 

میلادی هیژده قرن دله هم خواجی راغب پاشا و شیبخ غالب و ندیم پیدا بینه که همه شعرگو بینه. میلادی نوزده قرن دله هم شعرگوئونی مثل شناسی، عالم حامد و نامق کمال ره ور خرمی. بعد هم اتا ایسلامی شرگو که ونه نوم ممد عاکف بیه. دیگه شعرگوئون جا هم بونه ضیا کوک آلپ، عومر سیف الدین و خالده ادیب جا نوم بوردن. اینتا زبون دله اتا از گت‌ترین ایتفاقون خط عوض هکردن بیه. وشون مازرونی ۱۴۴۰ دله شه خط ره لاتین هکردنه.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:تورکی
رج:ترکیه
بانتو

** بانتو** اتا دسته زوون هستنه که آفریقا قاره دله وشون ره گنش کننه. اینتا زوونی دسته شه نیجر-کنگو جیرچله دره و 
۳۵۰ میلیون نفر ونه زوون‌ها جه گپ زننه که دنیایِ ۵٪ مردمون هستنه. کنگو دموکراتیک جمهوری دله ویشترین بانتویی زوون وجود دارنه ولی سواحیلی که بانتویِ گت‌ترین زوون هسته، آفریقایِ شرق‌وَری گپ بزه وونه.

## منبع


رج:نیجر-کنگو زوونون
برمه ای

** برمه ای** یا **میونماری** اتا زبون هسه که میونمار کشور دله گنش بونه ئو اینتا کشور رسمی زبون هسه. ونه گنش کرون جمعیت ۲۵ میلیون نفر هسه.
## منبع

رج:چینی-تبتی زوونون
بنگالی

**بنگالی** (بنگالی جه: ) اتا هندو-ایرانی زبون هسه که بنگلادش کشور رسمی زبون هسه. اینتا زبون گنش کرون جمعیت ۲۷۰ میلیون نفر هسه. ونه اتی گنش کرون هند دله ( ونه شرق دله) زندگی کننه. 

## دپیته چرخه‌تو‌ئون
* ماری زوون جهونی روز
* شهید منار

## منبع

رج:هندو-آریایی زوونون
بلغاری

** بولغاری** اتا ایسلاوی زبون هسه. اینتا زبون بلغارستون کشور رسمی زبون هسه. کوهن بولغاری خله تورکی زبون ره مونسه و برخی گنه که اینتا زبون تورکی زبون جا هم خانواده هسه. اینتا زبون ۱۷ میلیون نفر گنش کر دارنه. ایسلاوی زبون‌ئون دله مجاری زبون خله وره مونه.

## منبع

رج:آلتایی زوونون
بهاراتی

**بهاراتی** اتا هند و ایرانی و یونانی زبون هسه که هند دله وره گنش کننه. وه اتا از هند کوهن‌ترین زبونون هسه. جوری که هند کوهن نوم بهارات بیه. اینتا زبون ۳۷ میلیون نفر گنش کر دارنه.

## منبع

رج:هندو-آریایی زوونون
بوگی

** بوگی** اتا زبون هسه که اندونزی کشور دله وه ره گنش کننه. اینتا زبون پنج میلیون نفر گنش‌کر دارنه که ویشته سولاسی دله درنه.

## کمبع

رج:آسترونزیایی زوونون
پنجابی

** پنجابی** اتا هندو ایرانی و یونانی زبون هسه که هند و پاکستون دله وه ره گنش کننه. اینتا زبون، طبق سال ۲۰۲۱ آمار، ۱۲۵ میلیون گنش‌کر دارنه و ونه گنش‌کرون ویشته پنجاب دله درنه که شه دِتا ایالت نوم هسه؛ اتا پاکستون دله و اتا دیگه هند دله. پنجابی‌ها دنیایِ گت‌ترین بی‌کشورِ اقوام جه حیساب اِنّه و خله‌شون هم غریب‌کشور درنه و کوچ هکشینه. این زوون ره مسلمونِ پنجابیون عربی خط جه نویسنّه و هندو و سیکِ پنجابی‌شون اتی دیواناگری دسوری خط دارنه.

## منبع

رج:هندو-آریایی زوونون
تاتاری

**تاتاری** یا ** تاتارکی** اتا ترک تبار زوون هسه که تاتارستون خدگردون جوموری دله روسیه جنوب‌وری وه ره گنش کننه. اینتا زوون قزاقی زوون ره نزدیکی هسته و وه ره موندنه.

## منابع

رج:تاتارستون
رج:تورکی
تاگولوک

** تاگولوک** اتا زبون هسه که فیلیپین دله وره گنش کننه. اینتا زبون گنش‌کرون ۱۵ میلیون نفر هسه. اینتا زبون ویشتر ایسپانیولی زبون جا تاثیر بیته اینتا وسر که فیلیپین گوذشته دله اسپین موستعمره بیه.
## منبع

رج:آسترونزیایی زوونون
تبتی

**تبتی** (به تبتی: བོད་སྐད་) اتا زوون هسه که تبت دله چین کشور جنوب دله ونجه گپ زنّه. اینتا زوون تبت خِدگردون ایالت رسمی‌زوون هسه. وه برمه‌یی زوون، که میونمارکشور رسمی‌زوون هسه، ره خله موندنه. اینتا زوون بوتان کشور دله هم گنش بونه اونتا کشور رسمی زوون هم هسه.

## منبع

رج:چینی-تبتی زوونون
زوون
تلوگو

** تلوگو** اتا زبون هسه که هند دله وره گنش کننه. اینتا زبون گنش کرون ۳۳ میلیون نفر هسه. اینتا زبون اتا از هندوایرانی و یونانی زبون ئون هسه.

## منبع

رج:هندو-آریایی زوونون
ترکی

بندانگشتی|تورکی مناطق نقشه
**تورکی** اتا زوون هسه که تورک تبارون وه ره گنش کنّه. اینتا زوون شه چنتا چلّه بونه که هرکامون تورک‌تبارون اتا این چله‌ئون ره گنش کنّه. ترکی زوونون ویشته پیوندی هستنه.

اینتا زوون دِتا گت چله دارنه که وشون نوم شرقی و غربی هسه.
* شرقی تورک‌تبار زوونون نوم هسه: قزاقی، تاتاری، قرقیزی، اوزبکی.
* غربی تورک‌تبار زوونون نوم هسه: استامبولی تورکی، خلجی، آذری، ترکمونی.

این زوونون ۱۷۰ میلیون نفر گِنش‌کر دارنه. وشون گنش‌کرون ویشته میونی آسیایِ کشورون، آذربایجون، ئیرون و تورکیه دله درنّه.

## وابسته جستارون
* ترک شورا
* ترک‌سوی

رج:آلتایی زوونون
پشتو

** پشتو زوون** یا **پشتوجی** (پښتو) اتا ایرانیجی زبون هسه که افغانستون جنوب ور و پاکستون شمال ور وه ره گنش کننه. اینتا زبون اتا شاخه از شرقی ایرانیجی زبون شرقی جنوب هسه. وه اتا نو ایرانیجی زبون هسه. اینتا زبون مازرونی‌مونا عربی و تورکی جا تاثیر نیته. وه شه وسر اتا ویژه الفبا دارنه و افغانی واری اتا از رسمی زبونون هسه. اینتا زبون گنش‌کرون ره *پشتون* گنه و وشون سرزمین ره *پشتنوخواه* یا *پکتیکا* گنه که افغانستون جنوب و پاکستون شمال ور هسه. پشتوجی زبون ره ۱۸ میلیون نفر گنش کننه.

## منابع

رج:ایرانیج زوون
پرتغالی

**پرتغالی** (*português*) اتا رومی زوون هسته که گالیسیایی-پرتغالی جه بوجود بِموئه و قرون وسطا گادِر گالیسیا سلطنت دله وه ره گِنِش کردنه. پرتغالی اروپا اتحادیه، آمریکایی کشورون سازمان، آفریقا اتحادیه و پرتغالی‌زوون کشورون کمیته دله رسمی زوون هسته. این زوون ۲۴۰ میلیون گنش‌کَر جه، دِنیای ِشیشمین زوون هسته.

پرتغالی ره آنگولا، برزیل، کیپ ورد، شرقی تیمور، گینه بیسائو، ماکائو، موزامبیک، پرتغال، سائوتومه و پرنسیپ دله رسمی زوون دونّه.

پرتغالی، خله ایسپانیولی جه نزدیکه، اتی که این دِتا زوون ِمردِم تونّه راحت هِدی جه گپ بَزنِن. این زوون یونانی، لاتین و عربی جه هم خله تأثیر بَدی‌یه.

## ادبیات
پرتغالی ادبیات شعر بوتن و ترانه بوتن جا سر هیته. تموم ای ترانه‌ئون و شعرون ره اتا کیتاب دله که ونه نوم *نغمه‌ئون کیتاب* هسه جمع بیه. اون زمون اتا چلّه پرتغالی زبون جه پرتغال ِادبی زبون بی‌یه که وه ره گالیسی زبون گتنه. اینتا زبون ره حلا مردم اتا ایالت ایسپانیا دله گنش کننه. اتا از دیگه کیتابونی که پرتغالی زبون جا بنویشت بیه ونه نوم *امین موشاور* هسه که دیورات اتا از پرتغال شاهون وه ره بنویشته. میلادی نوزده سده دله وشون گت‌ترین بنویشت‌کر جیل فینسنت بی‌یه. اینتا دوره دله بنویشت‌کرونی ثل میرانلا، دیوکوبرناردیس وبرنارد واری بریم ایتالیایی روش جا شه ادبیات ره بتر هکردنه. اتا از پرتغال گت‌ترین کیتابون که جهان دله وه ره اشناسنه ونه نوم *پرتغال ادبیات تاریخچه* هسه اینتا کیتاب ره کومومیسن بنویشته. میلادی نوزده سده بترین کیتاب هم پرتغالی زبون پیوم‌ئون بی‌یه که وه ره ماریانا الکوفوسرادو بنویشته. رومانتیک روش ره هم المیدوگریت پرتغالی زبون دله بیارده. طنز سبک ره هم جوزس تیروماریا دوکیروز پرتغالی زبون دله بیارده.

## منابع

* ‎


رج:رومی‌تبار زوونون
جاپونی زوون

** جاپونی**  اتا زبون هسه که جاپون دله وه ره گنش کننه. اینتا زبون جاپون رسمی زبون هسه و ونه گنش‌کرون ۱۲۰ میلیون نفر هسنه. 
## جاپونی ادبیات
جاپون ادبیات تا میلادی سوومی سده بنویشت ادبیات ناشته. ازون سال نار تا اسا جاپونی شون شه وسز بنویشت ادبیات درست هکردنه. اول وشون ادبیات چین ادبیات جا تاثیر گیته. جاپونی کوهن‌ترین کتاب نوم شینتو هسه که ونه معنی جاپونی زبون دله پاک هسه. جاپون اتا از گت‌ترین بنویشت کرون نوم خانم موراساکی شیکیبو هسه. میلادی نوزده سده دله چندتا اوروسی کیتاب به جاپونی زبون برگردون بیه. اینتا دوره گت‌ترین بنویشت کرون نوم تشیکاماتسو ئو مونزایمون بیه.

میلادی بیستوم سده دله هم بنویشت کرونی مثل شویرتسوبوتشی، اوزوکی و روهان کودا دینه.

## منابع

رج:آلتایی زوونون
رج:تیناری زوونون
رج:جاپونی زوون
جاوه‌ای

**جاوه‌ایکی** یا **جاوه‌یی** اتا زبون هسه که اندونزی کشور دله وره گنش کننه. اینتا زبون اتا جزیره دله که ونه نوم جاوه هسه گنش بونه. اینتا زبون اندونزی رسمی زبونه هسه. ونه گنش کرون جمعیت ۴۵ میلیون نفر هسه.

## منبع

رج:آسترونزیایی زوونون
رج:مالایی زوون
چکی

**چکی** اتا اسلاوی زوون هسه که چک جمهوری دله ونجه گنش کنّه و اینتا زوون چک جمهوری رسمی‎زوون هسه. وه خله اسلواکی‌زوون ره موندنه. چکی ۱۵ میلیون گنشکر هم دانّه.
## منبع

رج:اسلاوی زوونون
ماندارین

**ماندارین** (Beifanghua یا Guanhua) اتا زبون هسه که چین کشور دله وره گنش کننه. تاینتا زبون دنیا دله ویشترگنش کر ره دارنه. ونه گنش کرون چین، کوبا، سینگاپور و تایوان دله درنه. چینی زوونون شه دِتا چله بونه که وشون نوم هسه: **مالایالام** و **مانداراین** که اسا مالایالام ره کانتونی هم گنه. اینتا زبون اتا میلیارد گنش کر دارنه. مانداراین ِچینی چین کشور رسمی زبون هسه و ونه گنش کرون کانتون جه توم ویشترهسنه.
بندانگشتی|官話/官话

## چین ادبیات
چین کوهن‌ترین ادبیات ۱۰۰۰ تا ۲۰۰ سال پیش میلاد جا ره رسنه که اونا ره کونفوسیوس ادب گتنه و وشون گت تریم کیتاب نوم منشیوس بیه. چین اتا از کوهن‌ترین ئو گت‌ترین کیتاب‌ئون تاوته گنج هسه. وختی که چینیون ولگ ره درست هکردنه (میلادی ۱۰۵ سال) وشون ادبیات خله پشی بورده و شعرگوئونی مثل لی بو، توفو، انج دی و سوتنج پیدا بینه. بعد هم واژه‌نومه کیتاب بنویشتن سر بیته که ونه اوج کانج هسی زمون (مازرونی ۱۱۷۴ سال تا مازرونی ۱۲۳۴  سال) بیه. مینگ حکومت دروه ( مازرونی ۸۸۰ سال تا ۱۱۷۶ سال) هزارون کیتاب بنویشت بیه. میلادی ۱۳ سده دله سه گونه کشورون چه کوت کیتاب بنویشت بیه. میلادی نوزده سه دله مردم همه برارنه بنویشت بیه و اینگلیسی زوون هم برگردون بیه بعد هم سرخ اِتاقون رویا که اتا طایفه سوقوط هکردن داستان بیه که ایقتصادی هارشا جا وشون وضع خله خار بیه بنویشت بیه. میلادی بیستومی سده ئله بنویشت کرونی مثل هوشیبه ئو لوسین دینه.

## منبع

م
رج:چین
راجستونی

** راجستونی** اتا زبون هسه که هند ئو پاکئون دله وره گنش کننه. اینتا زوون اتا هندو ایرانی و یونانی زبون هسه. اینتا زبون ره ۱۷ میلیون گنش کننه.
## منبع

رج:هندو-آریایی زوونون
سرخ پوستی زبون

** سرخ پوستی زبون** اتا زبون هسه که آمریکا بومیون وره گنش کننه. وشون زبون شه چندتا شاخه بونه و اینتا زبون هر چند که رسمی زبون نیه ولی تا اسا بتونسه زبونوئونی مثل اینگلیسی و ایسپنایایی جلو اس هکنه ئو نابو نبو. اینتا زبون گنش کرون ۱۵ میلیون نفر هسته.
رج:آمریکای بومی زوونون
رج:سرخ پوستون
سوئدی

**سوئدی** اتا ژرمنی زبون هسه که سوئد کشور دله وه ره گنش کننه. اینتا زبون ۱۳ میلیون گنش‌کر دارنه و سوئد و فلاند دله رسمی زبون هسه. 

## سوئدی ادبیات
سوئدی نو ادبیات **[[انجیل]]** جه برگردوندن به سوئدی زبون مازرونی ۱۰۵۲ مازرونی سال دله سر بیته اینتا کار ره اولاوس بیتری هکرده. سوئدی نخوستین شرگو یورنجی نیسترنهلم بیه و بعدن اولوف فوندالین که شرگو و مورخ بیه پیدا بونه. بعد وشون کالر بیرمان و یوهان هانریک کیکجرن شرگو پیدا بونه و دوومی سوئدی ادبیات پیش بوردن وسر خله زحمت بکشیه و سوئد شاء گویستافونس سووم هم ونه پشتیبون بیه. اینتا شاء شه سوئدی آکادمی ره درست هکرده و خله کیتابون بنویشته. میلادی هیژده سده دله سوئیدنبرگ فلسفه و دین دله اتا خله کیتاب بنویشته. میلادی نوزدخ سده دله سوئد گت‌ترین شرگئون نوم بیه: آبریک یوهان سنیجتلینوس (مازرونی ۱۳۰۵ تا ۱۳۳۵ سالون)، فایلن و فرانستین بینه.

میلادی نوزده سده دله بونه بوتن گت‌ترین بنویشت کرون اینا بینه: رج برد، وگرورنتولبی، فردریکا بریمر، گوستاو فرودینج و سلمیلا جیروف که وره دنیا دله اشناسنه و ونه کیتاب‌ئون چنتا زبون برگردون بیه. ولی اینتا دوره دله سترند مرج سوئد دله بترین بیه. میلادی بیستومی سده دله فرنرفون هادنستام بتونسه نوبال ادبی جایزه ره بوره.

سوئد ادبیات موعاصر دوره دله سعی کرده که عادی مردم زندگی درباره بوئه. بنویشت کرونی اینجوری بنوشتنه وشون نوم بیه: گوستاو هیلستروم واین فاگنر، آلبرت آنجستروم، دان آندرسون، ایفا لوجوهانسون و هنری مارتسون بینه.

## منابع

رج:سوئد
رج:ژرمنی زوونون
سواحیلی

** سواحیلیجی** اتا زبون هسه که آفریخا شرق دله وره گنش بونه. اینتا زبون گنش کرون ویشتر سومالی ئو جیبوتی ئو اریتره دله درنه. اینتا زبون شه چندتا شاخعه ئو لهجه دارنه. ونه گنش کرون جمعیت ۱۸ میلیون نفر هسه. اینتا زبون عربی  زبون جا خله تاثیر بیته.
## منابع

رج:بانتو زوونون
رج:سواحیلی زوون
سوندانی

** سوندانی** اتا زبون هسه که اندونزی کشور دله وره گنش کننه. اینتا زبون ۱۳ میلیون نفر گنش کر دارنه.
## منبع

رج:آسترونزیایی زوونون
سین هایی

** سین هایی** اتا هندو ایرنی و یونانی زبون هسه که سری لانکا کشور دله وره گنش کننه. اینتا زبون دیوهی زبون جا نزدیکی دارنه. وه سری لانکا سمی زبون هسه. اینتا زبون گنش کرون ۱۵.۵ میلیون نفر هسنه.
فرانسوی

**فرانسوی زوون**  اتا رومی زوون هسّه که اروپای ِغرب دله وره گِنِش کننه. اینتا زوون فرانسه دله رسمی‌زوون هسّه و ونجه بلجیک و سوییس و اتخله آفریقایی کیشور و جزایر دله گپ زننه. اینتا زوون گِنِشکَرون ۸۵ میلیون نفر هسّنه. اینتا زوون ادبیات خله خاره.

## فرانسوی ادبیات
فرانسوی ادبیات خله قدیمی و خار هسه. اینتا زوون ادبیات اول یونان ادبیات جا تاثیر بیته ولی لس لس شه خد ره از اون تاثیرون رها هکرده. فرانسوی ادبیات وسطا سده‌ئون دله با داستان بنویشت سر بیته. ونه کوهن‌ترین بنویشت کرون نوم: کریستین دی پسان، شارل دوک اورلئان و فرانسوا فیلون بیه. اون دوره تاریخ‎نویسونی هم دیینه که وشون نوم: مونتین، کالفن، رنسار و مالرب بیه.

بوربون‌ئون‌شون دوره فرانسوی ادبیات خله پیش بورده. و روون بنویشتن سربیته. بنویشته‌ئون: مولیر و کورنی و بعد هم که بنویشت کرونی واری: لافونتن، مادام دی سیفین، لافایت، فوکو، لابروبر پیدا بینه. فرانسوی ادبیات سده هیژده میلادی گدر خیال‌پردازی بیه و همینتا سَره اتا گت کتاب اون دوره بنویشت نیه. اینتا دوره گت‌ترین بنویشت کرون نوم: 

 جان جارک روسو، مونتسکیو، بومارشه، وولتر، دیده رو و مادام دی ستال بیه. بعد فرانسه گت اینقلاب بنویشت‌‎کرونی مونند: شاتو بریان، لامارتین، ویکتور هوگو، الکساندر دومائون (پییر و وچه) پیدا بینه. سده نوزده میلادی گدر هم ادبیات پیشرفت هکرده و اتا خله مدرسه‌ون و دانشگائون فرانسه دله باز بینه. اینتا سده بیستومین سده میلادی جه دله گت ترین بنویشت کرون نوم بیه:آناتول فرانس، ژان پول سارتر، ژان کوکتو، رومن رولان، اونوره دو بازاک، آندره مالرو

## دپیته چرخه‌تو
* فرانکوفونی

## منابع

*
ف
روسی

** روسی** (روسی زوون جه: *русский язык*، ونه تلفظ: *روسکیی ییزیک*) اتا اسلاوی زوون هسه که روسیه کشور دله ونجه گنش کنّه. اینتا زوون ۳۰۰ میلیون نفر گنش‌کر دانّه و ونه گنش‌کرون پیشین شوروی جمهوریون دله هم خله درنه. اینتا زوون شوروی رسمی‌زوون بی‌یه. روسی اسا روسیه دله رسمی‌زوون هسته و قزاقستون هم دومین روسی جمیعت ره دارنه. اینتا زوون ره سیریلیک خط جا نویسنّه. بلاروسی زوون خله اینتا زوون ره موندنه.

## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:اسلاوی زوونون
رومانیایی

**رومانیایی** *(رومانیایی جه: limba română، تلفظ وونه: لیمبا رُمنه)* اتا رومی‌تبار زبون هسه که رومانی و مولداوی کشور دله وه ره گنش کننه. اینتا زبون ۱۶ میلیون نفر گنش‌کر دارنه و ونه گنش‌کرون ویشتر رومانی دله درنه. هرچند که ای چند سالی دله با وشون کوچ هکردن به غربی اوروپا وشون زبون اسا اونجائون گنش بونه.

## منابع

رج:رومی‌تبار زوونون
قزاقی

** قزاقی** اتا تورک‌تبار زبون هسه که قزاقستون کشور دله وره گنش کننه. اینتا زبون ره سیریلکی، لاتین و عربی خط جا نویسنه. وه تاتاری و قرقیزی ره مونه.

## خط
اینتا زبون قزاقستون دله رسمی جائون سیریلیک (روسی) جا نویسنّه.

## منابع

رج:قزاقستون
رج:تورکی
دینار

بندانگشتی|200px|دیناردار ِکشورون.
[بندانگشتی|200px|[گت داعی دینار، تبرستون علویون گادِرشنه.]]
[بندانگشتی|200px|[اسپهبد خورشید دینار، گاوبارگون گادِرشنه.]]
[بندانگشتی|200px|[امویون دینار که ساسانی مدل دانّه]]
**دینار** چندتا عربی کشور پیل یکا هسه. اینتا واژه اتا لاتینی واژه هسه. وه اول روم پیل یکا بیه. بعد ایکه رومیون اتاشر عربستون ره بیتنه اینتا واژه عربون فرهنگ ئو ایقتصاد دله بورده. دینار چندتا عربی ئو ایسلامی کشور پیل واحد هسه که وشون نوم هسه:

## کشورونی که وشون پیل یکا دیناره

### پیش از این هم این کشورون دینار جه کار کاردنه
*امارت (ابوظبی)
*کرواسی
*کرایینای صربی جمهوری
*جنوبی عربستون فدراسیون
*جنوبی یمن
*یوگوسلاوی

## منبع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:پیل یکائون
درهم

**درهم** اتا یونانی کلموئه که یونان دله وه ره دراختما گاتنه. درهم هنتا چنتا کشور دله رسمی پول هسته:
#موتحده ایمارات عربی
#مراکش
#عراق
#لیبی
#اردون
#قطر
#یونان
#تاجیکستون (پول جزء ِسامانی)

رج:پیل یکائون
کیدارش

**اختصاد** (عربی جه: اقتصاد) دونشی هسّه که با توجه به کمبود کالا و ابزار تولید و نیازون نامحدود بشری به تخصیص بهینه کالاها و تولیدات ‌پردازنه. پرسش بنیادین برای دونش ایقتصاد مسئله حداکثر بين رضایت و مطلوبیت انساناهه. اینتا دونش به دو بخش بونیادی خورد اقتصاد و کلان اقتصاد رَسِد وونه. 

## خورد ایقتصاد
خورد ایقتصاد به بررسی رفتار ایقتصادی انسانا و بنگاههای ایقتصادی و نحوه توزيع توليدات و درآمد در بين اونا ‌پردازنه. خورد ایقتصاد به کسون به عونوون کارگرون و توليد کونندگون سرمايه، و همچنين مصرف کنندگان نهايی نگاه كنّه. همینتی به شرکت‌ای ایقتصادی به عونوون مصرف کونندگون سرمايه و کار، و توليد کونندگون محصول نگاه كنّه. 

## کلان ایقتصاد
کلان ایقتصاد به بررسی مسایل اقتصادی در سطح کلان ملی اتا کیشور ‌پردازنه. حیطه بررسی اقتصاد جهانی ره ایقتصاد بین‌الملل به عهده داينه.

## ایقتصاد زیر چله‌ئون
* ایقتصاد رسانه
* ایقتصاد سیاسی
* ایقتصاد بین‌الملل
* اقتصاد رفاه
* مالیه
* ایقتصاد کشاورزی
* ایقتصاد صنعتی
* ایقتصاد عمومی
* ایقتصاد منابع طبیعی 
* ایقتصاد محیط زیست
* ایقتصاد سنجی
* ایقتصاد انرژی
* فلسفه ایقتصادی
* ایقتصاد توسعه
* ایقتصاد شهری
* ایقتصاد منطقه‌ای
* ایقتصاد بخش عمومی
* ایقتصاد مدیریت
* ایقتصاد منابع پایان پذیر
* ایقتصاد منابع تجدید پذیر
* ایقتصاد خرد
* ایقتصاد کلان
* برنامه ریزی ایقتصادی 
* ایقتصاد ریاضی
* ایقتصاد مهندسی
* ایقتصاد نظری
* ایقتصاد بازرگانی
* ایقتصاد حمل و نقل
* تاریخ عقاید ایقتصادی 
* نظامای ایقتصادی 
* ایقتصاد آموزش و پرورش
* ایقتصاد سلامت
* ایقتصاد ورزش
* بودجه ریزی
* ایقتصاد جمعیت
* ایقتصاد جنگل

## ایقتصادی مکاتب
thumb|450px
* اخلاق گرایی ایقتصادی (مکتب اسکولاستیک)
* مکتب سوداگری (مرکانتیلیسم)
* مکتب اصالت طبیعت (فیزیوکراسی)
* مکتب ایقتصادی کلاسیک (سنت‌گرایی اقتصادی)
* مکتب نهادگرایی
* مکتب تاریخی قدیم
* سوسیالیسم تخیلی
* سوسیالیسم دونِشی
* سوسیالیسم رقابتی
* سوسیالیسم ایقتصادی
* نيو کلاسیسم (مارژینالیسم یا نهایی گرایی)
* مکتب کینز
* نئو لیبرالیسم
* نیو کینزیسم 
* مکتب شیکاگو (مانیتاریسم یا پول محوری) 
* کلاسیک‌های نو نو
* کینز گرویون نو
* ساختارگرایان
* مکتب اتریش
* مکتب هوادارون سمت عرضه
* مکتب دورهای تجاری حقیقی
* نظریات ایقتصادی حکیمون یونان باستان
* ورزش و اقتصاد

## پانویس

## منبع
* 

رج:ایقتصاد
باراک اوباما

**باراک حسین اوباما جونیور** (بزائه‌ی ۴ اوت ۱۹۶۱، هاوایی دله)، آمریکای دموکرات حزب عضو، ایلینوی جوون ِسناتور و آمریکای‌ ِمتحده ایالات ِچل و چارومین رئیس‌جمهوربیه.

باراک اوبامای پییر اتا کنیایی سیودیم (سیوپوست) مسلمون بی‌یه و ونه مار اتا آمریکایی اسپه‌دیم (اسپه‌پوست) بی‌یه. وه شه اتا مسیحی، پروتستان فرقه جا هسته.

وه سال ۲۰۰۷ دله، رییس‌جمهور بوئِن وسّه، انتخاباتی کمپین پا هاکرده و شه ره به عنوان دموکراتِ حزب ِکاندیدا و به عنوان اتا سیاسی ملی دیم آمریکای دله بشناسونده. وه اون گِدِر جه که شه کاندیداتوری ره آمریکای ریاست جمهوری ۲۰۰۸ انتخابات وسه اعلام هاکرده، عراق جنگ تموم هاکردن ره هم مطرح هاکرده. وه سوم ژوئن سال ۲۰۰۸ به عنوان دموکراتِ حزب ِکاندیدا، ریاست جمهوری انتخابات دله، انتخاب بَیی‌یه.

بارک اوباما آمریکای ریاست جمهوری انتخابات دله که ۴ نوامبر ۲۰۰۸ دله برگزار بَیی‎یه پیروزی جه بَرسی‌یه و ۲۰ جانویه ۲۰۰۸ آمریکا ریاست‌جمهوری بوئن سه قَسِم بخرده. وه هشت سال رییس جمهور بی‌یه و آخرسری دونالد ترامپ ونه جا ره بَییته. باراک اوبامایِ معاون، جو بایدن، هم اَی ترامپ ِجا هنیشته.

## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:زننه آدمون
رج:صلح وسه نوبل بیته‌ئون
رج:آمریکا رییس‌جمهورون
رج:ایلینویز سیاستمدارون
پوپر

thumb|کارل پوپر
**سِر کارل ریموند پوپر** (۲۸ ژوئیه ۱۹۰۲ - ۱۷ سپتامبر ۱۹۹۴ )، فیلسوف علم اتریشی-انگلیسی هسته. وه اتا یهودی خانواده دله که مسیحی بئی نه بزا بئی یه.
.

وه لندن ایقتیصاد مدرسه ره اوستا بی‌یه. وه جزو تأثیرگذارترین فیلسوفون علم، قرن بیستوم دله بشناسی بونه. ونه ویشته آثار، فلسفه علم زمینه دله هسته؛ اما ونه آثار در ایجتمائی و سیاسی فلسفهٔ دله هم خله مورد توجه واقع بئی یه.

## آثار

پوپر مشهورترین آثار شامل:

*فلسفه علم :
* علمی اکتشاف منطق (دگاردن : حسین کمالی)
* عینی شناخت (دگاردن : احمد آرام)
* حدس‌ها و ابطال‌ها (دگاردن : احمد آرام)

*سیاسی فلسفه :
* واز جامعه و ونه دشمنون (دگاردنون : عزت‌الله فولادوند، امیر جلال‌الدین اعلم و ...)
* اینتا قرن درس 
* زندگی سرتاسر حل مساله هسته

## منبع


رج:بریتانیا فیلسوفون
رج:اتریش گت آدمون
رج:جهود گت آدمون
ویلیام شکسپیر

**ویلیام شکسپیر (اینگلیسی جه: ''William Shakespeare'')** اینگیلیسی شاعر و نمایشنومه‌نویس بیه که وه ره گت‌ترین نویسنده انگلیسی زوون دله دوندنه.

## زندگی
ویلیام شکسپیر ۲۳ آوریل سال ۱۵۶۴ دله بزا بئی‌یه.

وه وختی که ۱۸ ساله بیه *[[آن‏ هاتاوی]]* (Anne Hathaway) اتا کیشاورز کیجا که ۲۶ سال سن داشته جا ازدواج هاکرده . وشون سال ۱۵۸۳ (میلادی) دله صاحب شه اولین وچه سوزانا و سال ۱۵۸۵ (میلادی) دله صاحب شه دِگلی ئون که اتا کیجا و اتا ریکا بینه، بئی نه.

وه اتا نجیب زاده نئی یه . اتا تیاتر گروه جا کار کرده و شه زیندگی خرج ره هم همین راه جا به دست یارده . با ثروتی که نمایش نومه نویسی جا به دست بیارد بیه ، سی و دو سالگی دله ، اصالت و نجیب زادگی نشون ره بو وه و ونه خانواده تقدیم هاکردنه . چهل سالگی دله شه شاهکارون ره شامل اتللو، شاه لیر ، مکبث ره خلق هاکرده . چهل و پنج سالگی دله شه غزلیات مجموعه ره که شامل ۱۵۴ غزل با موضوعونی چون عشق ، انسانی عاطفه ئون و بشری تضادون بونه ره چاپ هاکرده . 

ویلیام شکسپیر خله هنرمندون واری در شه دوره دله اونتی که شایسته بیه بشناسی نئی یه . وه اسا که ونه مرگ جا ویشتر از ۴۰۰ گذرنه ، روز بو روز ونه جایگاه نا فقط اینگیلیس ادبیات دله ، بلکه جهون ادبیات دله ، ویشتر موشخص بونه .

## مرگ

ویلیام شکسپیر ۲۳ آوریل ۱۶۱۶ دله فوت هاکرده .

## موهم‌ترین اثرون

* اتللو (Othello)
* مکبث (Macbeth)
* هملت (Hamlet)
* ژولیوس سزار (Julius Caesar)
* رومئو و ژولیت (Roméo and Juliet)
* ونیزی تاجر (Merchant of Venice)
* شاه لیر (King Lear)
* تابستون نیمه ره شو ی رویا (A Midsummer Night's Dream)
* هنری ششم (Henry VI)
* دتا ورونایی نجیب‌زاده (Two Gentlemen of Verona)
* ریچارد سوم (Richard III)
* تیتوس آندرونیکوس (Titus Andronicus)
* شاه جان (King John)
* ریچارد دوم (Richard II)
* هنری چهارم (Henry IV)
* خنده دار اشتباهون (Comedy of Errors) 
* هیاهوی بسیار هیچ وسه (Much Ado about Nothing)
* هنری پنجم (Henry V)
* تروئیلوس و کریسدا (Troilus and Cressida)
* آنتونیوس و کلئوپاترا (Antony and Cleopatra)
* تیمون آتنی (Timon of Athens)
* پریکلس (Pericles)
* کوریولانوس (Coriolanus)
* زمستونی قصه (A Winter's Tale)
* هنری هشتم (Henry VIII)

ونه غنایی اشعار:

* ونوس و آدونیس (Venus and Adonis)
* زائر پرشور 

## منابع

رج:بریتانیا نویسندگون
*
چه گوارا

150px|thumb|راست| ونه عکس زمونی که پارتیزانی عملیات راه‌دمدائه.**ارنستو رافائل گوارا دلاسرنا** *([[اسپانیولی]] جه: Ernesto Rafael Guevara de la serna*) (بزائه ۱۴ ژوئن ۱۹۲۸، روساریو، سانتا فه - بمرده ۹ اکتبر ۱۹۶۷) که ویشتر به‌ایسم **چه‌گوارا** یا **ال‌چه** بشناسی‌یه وانه، دوکتر، چریک، سیاست‌مدار و انقلابی مارکسیست، آرژانتین دله بزائه بیّه.

گوارا اتا از اعضای جنبش ۲۶ژوئیه ِفیدل کاسترو بی‌یه. این جنبش سال۱۹۵۹ قدرت ره کوبا دله هاییته. چه‌گوارا چندین پست مهم کوبای ِترنه دولت دله از جمله سفیر، رییس مرکزی بانک و وزیر صنایع ره بَییت‌بی‌یه و پس از اون با امید راه‌دمبدائن انقلاب کشورون دیگه‌ی ِسر، کوبا ره ول هاکرده. وه اول سال ۱۹۶۶ بورده کنگو دموکراتیک جمهوری دله و أی بعدأ بولیوی دله سفر هاکرده. اوایل اکتبر ۱۹۶۷ چه‌گوارا بولیوی دله اتا عملیات سر که سازمان سیا طرح‌ریزی هاکردبی‌یه سَره، دستگیر بیّه. بعضیون گانّه که سیا ترجیح دائه گوارا ره بازجویی وسّه زنده بَیره، اما هرتی‌که بی‌یه وه ره بولیوی ارتش وایه‌گرانده مدرسه پَلی، روستای *لا ایگه*، **ره سانتا کروز دلاسیه‌را** دله، دستور **بارریه نتوس** جه که اتا نظامی دیکتاتور بی‌یه، بکاشتنه.

چه‌گوارا بمردن په، وه اتا تئوریسین، چریکی جنگون متخصص، و جنگ‌آور بدل بیّه به اتا قهرمون ِانقلابی جونبش‌ئون ِسوسیالیستی ِتموم ِجهون.
## چه‌گوارای نگارخنه


Che on Mule in Las Villas Nov 1958.jpg
Che_Guevara_June_2,_1959.jpg
Che SClara.jpg
Manuel Urrutia2.jpg
CheinMoscow.jpg
CheinCongo2.gif
CheinBolivia1.jpg
Vallegrande location.png
Che Guevara - Grab in Santa Clara, Kuba.jpg|اتا یادبودی مکون کوبا ده
ZZZ wiki13.jpg|ونه پرچم که کمونیستون استفاده کانّه
PikiWiki Israel 14605 Protest in Israel.JPG|ونه پرچم اسراییل دله
Che Guevara statue.jpg|ونه یادبود مکون، همونجه که بمرده
Che Guevara, Havana.jpg|ونه یادبود هوانا دله
CheFishing.jpg|ماهی‌گیری گادِر
Chefamily.jpg|ونه خانواده
ChewithCigar.jpg
Definición de Monotributista.jpg
Simpatizante del Che Guevara.jpg|ونه عکس لباسون ِسَر
Chebooks.jpg|کتابونی که ونه خَوری بنویشتنه



## منابع
* کتاب خاطرات موتور سیکلت، نوشتهٔ چه گوارا، ترجمه تبسم آتشین جان، نشر نقره، شابک:۹۶۴۷۹۶۱۳۳۲
* بخشی از مطالب از: روزنامه سیروان
* لوموند دیپلماتیک فارسی شماره ۱۲ و ۱۳
* ویکی‌پدیای انگلیسی تاریخ بازیابی ۱۵ آگوست ۲۰۰۸

## دئی یه لینکون

* چه گوارا ی موصور زیندگی نومه

رج:جنوبی آمریکا گت آدمون
رج:سیاست مدارون
کهف اصحاب

** کهف اصحاب** اتا  مسیحی گوروه بینه که وشون داستان "قوران" دله بمو. وشون هفت نفر بینه که اونا نوم بیه: مالخوس، ماکسیمیانوس، مارسیانوس، دنوسیوس ،یوحنا، سراپیون، کونستانتینوس.
thumb|left|300px|کهف اصحاب غار
وشون روم دولت دله اوردون کشور دله که اون زمون روم وره گزدوندنیه کار کردنه. وشون مسحی دین ره په روو بینه. بعد ایکه دقاینوس که روم ایمپراتور بیه بمو اوردون وشون اینتا وسر که ونه جلو رومی خدائون ره احترام نکردنه زندونی بینه ولی نگهبون که فیدیاس نوم داشته وشون ره فراری هدا. وشون میون اتا نفر چپون بیه که وختی وشون داشتنه فرار کردنه وشون همراه بورده وشون همراه اتا سگ هم دیه که وشون بوردنه اتا غار دله پنهون بینه. همینتا وسر وشون ره کهف اصحاب یا یارغارون گنه. وشون سیصد سال اونجه باختنه تا ایکه تئودوسیوس حوکومت دوره پرسانه ئو دباره برگشت هکردنه شه شهر ولی اون زمون روم دتا تیکه بیه ئو شرق روم ره بیزانس گتنه. بیزانس رسمی دین مسیحیت بیه. وشون اتاکمه بعد ایکه پرسانه بمردنه.

رج:بیزانس
رج:ایسلام
فراماسونری

frame|left| فراماسونری نشون، گونیا ئو پرگار
** فراماسونری** اتا نهاد نوم هسه که ویشتر اوروپایی کشورون دله دره. اینتا نهاد قدیم دله اتا خلوتی نهاد بیه. وشون میلادی شونزدهومی قرن دله پا بیتنه. اون زمون اوروپا رونسانس دروه ره گوذرنیه ئو شهر بساتن اینتا قاره دله خله رونق داشته. ولی اون دوره بنائون مز خله کم بیه. وشون هم نتونسنه اعتراض هکنن اینتا وسر که مونند اسا اوروپا حوکومت دموکراتیک نیه ئو مردم حرف ره دولتون خله گوش ندانه. وشون همینتا وسر اتا خلوتی نهاد شه وسر درست هکردنه که ونه نوم فراماسونری بهشت بیه. اینتا واژه نوم بنا برارون بیه. اینتا نهاد کار ای بیه که بنائون جا هماهنگ کرده تا وختی وشون مز کم هسه همه کار نکنن تا بازار دله خد به خد وشون مزد بوره بالا. اینجوری دولت هم نتونه وشون ره کار داره. اتی توم که بیه ئو شهربساتن اوروپا دله آروم بیه اینتا نهاد ره بنائون دوسنه ولی وشون کار باخی مردم گوش برسیه.اون زمون ( میلادی۱۷ سده دله) اوروپایی درس بخونس سیکون که شه دین ئو مذهب دخالت ره سیاست دله خله دینه فراماسونری ره دباره درست هکردنه تا ونه جا بتونن کلیسا جا جنگ هکنن ( مازرونی ۱۲۲۲ سال دله). بعدن اینتا سازمان دیگه کشورون دله هم گوسترش پیدا هکرده ئو دیکتاتوری دولتون جنگ هکردن وسر هم وه کار شیه.
## فراماسونری ایران دله
thumb||میرزا ملکم خان
فراماسونری ره ایران دله ** فراموشخنه** گنه که ونه معنی یعنی اتا جا که هرکی هرچی ونه دله بدیه ره ونه وختی که اونجه جا شونه بیرون یات بکنه. اولی ایرانی فراماسونر نوم میرزا عسکر خان افشار بیه. وه فتحعلی شا دوره ایران سفیر بیه فرانسه دله. وه اونجه فراماسونری جا آشنا بیه ئو ونه دله بورده. بعدن اتا ایرانی دیگه که ونه نوم میرزا ملکم خان بیه ئو اوروپا دله درس بخونسنه ناصرالدین شا دوره اتا فراماسونری مونا نهاد درست هکرده ئو ونه نوم ره فراموشخنه بشته. اینتا نهاد بعدن دولت دست جا دوس بیه.
بعد مشروطه اینقلاب اینتا نهاد دباره ایران دله پا بیته ئو تا ایسلامی اینقلاب دوره دیه تا ایکه بعد اینقلاب اینقلابیون که وره شه وسر خطرناک دونسنه وره دوسنه.

## منابع

رج:سیاست
رج:دین