open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اکابیل

**اکابیل**، **کَرکون** یا **دریایی مرغ** یا **ماهی‌خار مرغ** اتی مرغون نوم هسته که دریو په درنه. وشون رنگ اسپه و کلین‌رنگ هسته و ویشته شمالی نیم‌کره دله درنه. اکابیل ۱۰۰ جوره و ۲۲ سرده جه تقسیم وونه و خله جور-وا-جور هسته؛ الیک واری که اتی دریایی مرغ هسته.

## منابع

* ویکی‌زیست

رج:پرنده
رَئو

**رَئو** یا **درازوفیلا** (علمی نوم: *Drosophila melanogaster*)،  اتا جور مغز هسه کا دوالون  دسه جه هسه . اینتا مغز ره تحقیقئون دله خلی کار ورندنه .

## مورفولوجی ویجگیئون
الخی رئوئون ، تیلن هسه و وشون چش آل هسه و سو حلقئون اشکم بن هسه و وشون جینیسی  دیمورفیسم  دارننه . مادینه ئون اندا 2.5 ملی مِتِر هسه . نرئون جختیک پچیکتر (کوشککتر) هسه .وشون پشت تاریکا رنگ تر هسه .

## نگارخنه


Image:Drosophila egg.png|تخم (زیست‌شناسی) مگس سرکه
Image:EyeColors.jpg|رنگ‌های گوناگون چشم و بدن در گونهٔ وحشی و گونه‌های جهش‌یافتهٔ مگس سرکه
Image:Drosophila melanogaster lab cultures.jpg|محیط‌های کشت آزمایشگاهی مگس سرکه
Image:Drosophila melanogaster - front (aka).jpg| نمای جلو از مگس سرکه
Image:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg| نمای کنار از یک مگس سرکهٔ جهش‌یافته
Image:Drosophila-melanogaster-Nauener-Stadtwald-03-VII-2007-12.jpg|گونه‌ای جهش‌یافته از مگس سرکه، روی یک گیاه
Image:Drosophila-melanogaster-Nauener-Stadtwald-03-VII-2007-02.jpg|گونه‌ای جهش‌یافته از مگس سرکه، روی یک گیاه
Biology_Illustration_Animals_Insects_Drosophila_melanogaster.svg|نگارهٔ ۱دودیسی جنسی در مگس میوه(چپ: ماده و راست: نر)


## ممبئون

رج:بئو
بومبرگ اوهتره

**بومبرگ اوهتره** (اینگلیسی جه: ***Uhtred of Bamburgh***) کا وه ره اوختره دی گتنه . بومبرگ (بمبرو) آگیم(حاکیم) بیه کا 1006 تا 1016 نورف آمبریا ارل بیه.

## ممبعئون:
اینگیلیسیج ویکی پدیا

رج:بریتانیا تاریخ
لتکا

thumb|انواع لتکا 
:::*کشاورزی باغ ره هم لِتکا یا لکّا گننه.*
[thumb|چپ|300px|''مون‌بیم'' لتکائی که [ویلیام فیف وشونه طراحی هاکرده]]
**لُتکا** یا **لِتکا** یا **لِتکه** یا **کرجی** یا **لاکمه**  یتا پچیک هسناور (شناور) هسه که وره اوئه درون اِلننه و وه جا سفر کننه.

دهخدا و معین فرهنگ‌نومه اینتا کلمه‌یِ ریشه ره روسی زوون جه ثبت هکردنه.

## منابع

رج:صنعت
پراخوت

thumb|left|270px|یتا پراخوت که مسافرون ره جا به جا دره کنه
**پَراخوت** یا **پِراخوت** یتا گت هسناور (شناور) هسه که وره اوئه درون اِلننه و وه جا سفر کننه یا وه جا بار جا به جا کننه.

## منابع
* Wikipedia contributors, "Ship" Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ship&oldid=110777597 (accessed February 25, 2007).
* Wikipedia contributors, "Phoenicia" Wikipedia, The Free Encyclopedia,
http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Phoenicia&oldid=110688571#The_Cultural_and_Economic_.22Empire.22 (accessed Feb 25, 2007)
* Wikipedia contributors, "Assyria" Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Assyria&oldid=110809353 (accessed February 25, 2007).

رج:صنعت
دسگاه

انگشتی|یتا بخار ماشین
**دسگاه** یا **مِشین (**اینگلیسی جه**:** *Machine***)** یتا ابزار هسه که انرژی جا کار وسه استفاده کننه. دسگائون انرژی شیمیایی، مکانیکی، هسته ای و ورمایی جا استفاده کننه تا شه فعالیت ره انجام هادن.

## منابع

رج:صنعت
مرغ

**پرنده** یا **مرغ** ات‌سری جونور نوم هسته که میرکادارون دسته‌بن درنه و وشون تن پر جه دپوشنی هسته. مرغون خون‌گرم هستنه، شه دِ وَر بال دارننه، دِ تا لینگِ سر اِستنه و وچه‌هاکردن وسّه مرغنه یلنه. خله‌هاشون هم تونه پرواز هاکنن. حدود ۱۱٬۰۰۰ جور پرنده ره آدمون اشناسنّه که اسا درنه. مرغونِ خِراک هئی جا فرق کنده و وشونِ چکوم جه بنشنه حدس بزوئن که چچی خِرنه؛ مثلاً بعضی‌شون که گوشت‌خار هستنه، تج و لب‌بئی چکوم دارنه که اشکار هاکنن و اتی‌شون که دونه خِرنه، وشون چکوم پچیک و قائم هسته. پرنده‌ئون هرتی که بوئن، وشون ِتِک دندون دنی‌یه و غذا ره شه سنگ‌دون دله جُنّه.

مِرغ یکی از غذاهای پرطرفدار مازرون دِلِه هسته

## په‌نویس

* موریس پارکر، برتا: فرهنگنامه پارکر، جلد اول. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی با همکاری مؤسسه انتشارات فرانکلین. ترجمه و تنظیم و نگارش زیر نظر رضا اقصی. چاپ اول ۱۳۴۶. (در مالکیت عمومی به خاطر قدمت). مدخل پرندگان.


رج:حیوون
شکروم

**شِکروم** اتی مرغون نوم هسته که میچکامونا هستنه و ۲۰ سانتی متر قایده دارنه و وشون پر سیو و قراب‌بدا هسته. شکروم جمیعتی کوچ کشنه و ونه صدا بلند هسته. شکروم گوشت تل هسته و شکار نوونه.

## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:پرنده
سیساگ

**سیساگ** یا **سیساک** اتی مرغ نوم هسته که آفریقای بومی هسته. وه ره اسا خله جاهان پرورش دننه.

## په‌نویس

رج:پرنده
شترمرغ

**شترمرغ** ات‌جور مرغ نوم هسته که آفریقایِ بومی بی‌یه. اینتا پرنده باقیِ مرغونِ جا خله فرق کنده چون انده گت هسته که نتونده پر هکشه و پرواز هاکنه ولی درعوض خله سریع هسته و ۷۰ کیلومتر در ساعت جه تونده دو بیره. اسا دِ جور شترمرغ درنه که اتا ره معمولی شترمرغ و اتی ره سومالی شترمرغ نوم دننه. شترمرغ گت-گت کال مرغنه یلنه که گت‌ترین مرغنه‌ای هسته که پرنده‌ئون اسا یلننه. شترمرغ ره این زمونه، خله جاهان پرورش دننه و ونه پر، گوشت و مرغنه جه آدمون استفاده ورنه.

## منابع
* ویکی‌زیست

رج:پرنده
کرگ‌مونا

**کِرکِ مونا**(علمی نوم: Galliformes) مرغون ِاتا راسته هستنه که سره‌خانگی کرک، سیو تلا، بوقلدمون، کوک، ورده، طابوس و تیرنگ ره شامل وونه. اینتا راسته دله ۲۵۶ جور زنده مرغون درنه. خله از وشون ره آدمون اهلی هاکردنه و دنیایِ ویشتر جائون کرک‌مونائون ره بنشنه پیدا هاکردن.

## تاکسونی

## منابع

رج:پرنده
تیرنگ (جیرخانواده)

**تیرنگون** اتا جیرخانواده هستنه که علمی طبقه‌بندی (تاکسونی) دله دره. ونه نوم ره دسته‌بندی وسّه، تیرنگ ِنوم جه اسم بیتنه. خِدی تیرنگ و اتی دیگه مرغون، طابوس و ورده دستوری، این جیرخانواده دله درنه. تیرنگون ِخانواده البته اَی اینتا جیرخانواده جه گت‌ته هسته و بعضی مرغون درنه که این جیرخانواده دله حیساب نینه ولی تیرنگِ خانواده جه هستنه.

## تاکسونی
این تاکسونی (علمی دسته‌بندی) که جدول دله وینّی ره هارواردِ چارومین نسخه سر جه بساتنه:

### "اصلی رج"

### "فرعی رج"

## منابع

رج:تیرنگ
تاکسونی طبقه‌بندی

زیست‌شناسی دله، **تاکسونی** یا **علمی طبقه‌بندی** اتا روش هسته که موجودات ره ات‌خله سطح‌ها و لِوِل‌های مختلف دله رج‌وَندی کننه و اینتا دسته‌بندی تونده سِراق هاده که هر حیوون یا گیاهِ تِبار کجه جه رسنه و چتی تکامل پیدا هکرده. قدیم ویشته ظاهر و فیزیکی شباهتون په این طبقه‌بندی انجام بی‌یه ولی اسا ژنتیک علم جه، موجودات ره دانشمندون نیشرنه تحلیل کانّه و وشون ره دسته‌ئون دله چیندنه.

دسته‌بندی معمولاً اینتی هسته که هرچی جور (بالاته) ره هارشین، موجوداتِ مشترک و هم‌بازِ خصوصیات میّن هستنه و هرچی تاکسونی دله جیر (پایین‌ته) بئین، دسته‌ها خاص‌تر وونّه تا آخرسری ات‌جورِ بخصوص جه رسنّه. هر جور موجود ره اتا دِ کلمه‌ای نوم دِنّه که وه ره علمی نوم گننه و لاتین زوون جه هسته؛ این نوم جه بنشنه تشخیص هدائن که اینتا جاندار کمین دسته و طبقه دله دره.

آل لوآس ره درنظر بیرین: ونه علمی نوم ره *Vulpes vulpes* بی‌یشتنه که اولین کلمه ره گتِ حرف جه نویسنّه و دومی ره پچوک حرف جه. دومین کلمه که vulpes (پچوک v) هسته، این‌جور حیوون ِلاتین نوم هسته. ولی Vulpes (گتِ V) نومی هسته که تموم لوآس ِتیرتبار ره شامل بونه. هرچی لوآس درنه، سک و ورگ و شال همراه، اتا خانواده هستنه که وشون نوم ره ''Canidae'' یا *سگ‌مونائون* یلنه. ات‌که جور ته، گوشتخارون ِراسته هسته که علاوه‌بر سگ‌مونائون، اش، فوک، راسو، راکون و بامشی‌مونائون ره شامل وونه. گوشتخارون شه اتا گروه هستنه که *Mammalia* یا کاله‌دارون ِرجه یا کلاس دله عضو هستنه. کاله‌دارون هم همینتی *Chordata* یا *[[رسن‌دارون]]* ِچلّه دله درنه و تموم ِدیگه حیوون‌ها همراهی *Animalia* یا *حیوانات* قلمرو ره سازنّه. اینان جه به جور، تموم حیوانات هم یوکاریوت هستنه و زنده موجوداتِ *محدوده* دله درنه.

## طبقه‌ئون
کارل لینه شه معروف کتاب، Systema Naturae، دله، اتا ‌رج‌وَندی هاکرده که فقط قلمرو، طبقه، رجه، جور، تی و جیرگونه درنه. اسا ات‌خله روش دیگه هم دربمو که تاکسونی ره دقیق‌ته انجام هادن. هفت مرتبه اسا اصلی طبقه بندی وسّه عمومیت دارننه: قلمرو، چله یا لیگ، کلاس، رجه، خانواده، جوره، و تی.

اینان ِپَلی ات‌که فرعی تقسیمات هم درنه. مثلاً خانواده ره چنتا قسمت میون رَسِد کنّه: جورخانواده (بالاته از خانواده)، جیرخانواده (پایین‌ته از خانواده) و فرعی خانواده. همین‌جور کلاس و سرده و رجه و چله و... هم جیر و جور دارننه.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا


رج:زیست
خزنده

**خزنده (اینگلیسی جه: ''Reptile'') حیوون** ات رجه میرکادارون هستنه که دست و لینگ یا ندارنه، یا وشون دست‌لینگ پچیک هسته و شه ره بنه لت کشنّه. خزندگون ِتن پولک‌پولک هسته یا اتی هستکامونا پوست دارننه. خزنده‌هایِ تکامل احتمالاً د زیستون سر جه شروع بیّه و وشون‌ها اولین موجوداتی بینه که حدود ۳۱۲ میلیون سال پیش (کربونیفر دوره) خِشکی سر بند هایتنه.

## انواع ِنگارخنه

Indian_Chameleon_(Chamaeleo_zeylanicus)_Photograph_By_Shantanu_Kuveskar.jpg|آفتاب‌پرست 
St_Thomas_Marriott_Iguana_9_cropped.jpg|ایگوآنا 
Nile_crocodile_head.jpg|تمساح 
Tuatara_adult.jpg|توآتارا 
V._g._griseus.jpg|ارک مرک 
Gavialis_gangeticus.jpg|گریال 
Laki.jpg|کوز 
Eryx_jaculus.jpg|مر
Lizard_namely_Oriental_Garden_Lizard.jpg|ماچکل


## منابع


رج:حیوون
کروکودیل

**کروکودیل** یا **تمساح** اتا گتِ خزنده هسته که ویشته ئو دریم دره و هولی کنده. کروکودیل گوشت‌خار هسته و شکار کنده. اینتا حیوون مرغنه یلنه و اینتی وچه دنیا یارنه. کروکودیل ۵۵ میلیون سال پیش تاسا بنه سر دره. انواع تمساح ره بنشنه آفریقا، آسیا (خصوصاً هندوچین)، اوقیانوسیه و آمریکا قاره دله پیدا هاکردن.

## منابع

رج:خزندگون
آلپاکا

**آلپاکا** (علمی نوم: *Vicugna pacos*) ات‌جور لاما هسته که جنوبی آمریکا دله زندگی کنده.
لامایِ گوش موز ره موندنه ولی آلپاکایِ گوش صاف هسته. آلپاکا پشم هم تا لاما پشم، نرم‌تر هسته.

اکوادور، پرو، بولیوی و شیلی دله، آلپاکایِ رَمه ره که خانه چرا بدن، ونه ارتفاع ۳۵۰۰ متر به جور بوئه و همینسه وه ره فقط آند منطقه دله دارننه.
آلپاکاها چون لاما جه پچیک‌ته هستنه، بارکشی وسّه استفاده نوونّه و فقط پشم وسّه پرورش هدا وونه.

## نگارخنه

پرونده:Bolivian_Alpaca.jpg|اتا بولیویایی مردی و ونه آلپاکا
پرونده:Alpacas_(506819564).jpg|آلپاکاهای شورن
پرونده:Suri-alpaca.jpg|آلپاکاهای سوری
پرونده:Unshorn_alpaca_grazing.jpg|اتا آلپاکا که ونه پشم ره نچینه


## منابع

Wikipedia contributors، «[//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Alpaca&oldid=250201783 Alpaca]،» Wikipedia, The Free Encyclopedia، (accessed November 17, 2008).

رج:شتر
رج:کاله‌دارون
آدم

**آدمیزاد** یا **بشر** (لاتین جه: "*Homo sapiens*") اتا کاله‌دار جونور هسته که دِ لینگ سر اِستنه و آدم‌مونائون خانواده جه هسته. آدمون خله حیوون‌ها جه باهوش‌ته و اجتماعی‌ته هستنه و دنیایِ مهمترین جاندارون جه حیساب انّه.

آدمی که اسا دره حدود ۲۰۰٬۰۰۰ سال پیش تکامل پیدا هکرده و آفریقا جه بمو. وه ره اسا ''هومو ساپینس'' نوم دِنّه که یعنن «عقلی آدِم». حدود ۵۰٬۰۰۰ سال پیش، اولیه آدمونی که آفریقا دله دئینه، وشون رفتار فرق هاکرده و کم‌کم کوچ بکشینه و دنیا دله تنک بینه. هومو ساپینس و دِ جور دیگه آدم‌مونا هئی جه کسی-خِشی هاکردنه و همینسه با این که اون دِ تی آدم‌مونائون منقرض بینه، ولی وشونِ دی‌ان‌ای آدمونِ دله دره. دانشمندون دنیسووا و نئاندرتال رد ره امه بدن دله کشف هاکردنه ولی هنتا اتی آدم‌مونائون دی‌ان‌ای هم دره که نشناسنّه.

هومو ساپینس آدمونِ هوش زیاد بی‌یه، تجزیه و تحلیل بلد بینه، زوون جه گپ زونه، دل دله احساسات داشتنه. این استعدادها همراه، وشون قد راست بی‌یه و تونستنه راحت سفر هاکنن و هرکجه کوچ هکشن و وشون دست و بال هم اتی بی‌یه که وسایل ره دِماسن و همینسه ابزار بساتن ره هم یاد بیتنه.

اینتی که متحد ملل سازمان گته، نوامبر ۲۰۲۲ آدمون ِجمیعت ۸ میلیارد نفر جه یور بورده.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:آدمون
دارخزک

**دارخَزَک** یا **دار خزکا** اتی مرغون نوم هسته که ۱۰ جور مختلف دارنه و وه ره دِتا رج دله طبقه‌بندی کننه.

دارخزک ۱۲ سانتی‌متر قد دارنه و ونه نر و ما یک‌شکل هستنه. وه اتا پچوک و قهوه‌ای رنگ پرنده هسته که مدام دار جه بالا شونه. ونه پشت قهوه‌ای و رگه‌رگه نخودی و ونه اشکم اسپه تا نقره‌ای هسته.

وه ره ویشته زمستون دله چرخ‌ریسک‌ها همراهی بنشنه پیدا هاکردن. دارخزک خله مناطق پیدا وونه؛ شمالی نیم‌کره دله دره و آفریقایِ پایینی نیمه هم بومی هسته. شه کِلی ره دارِ پوست یا لاب دله ساجنه.

## جوره

* **[[دارخزکون]] سررجه**
** اوراسیایی or **common treecreeper**، *Certhia familiaris*
** هاجسون، *Certhia hodgsoni*
** قهوه‌ای، *Certhia americana*
** کتا انگوس، *Certhia brachydactyla*
** دم‌نواری or **Himalayan treecreeper**، *Certhia himalayana*
** سیچوآن، *Certhia tianquanensis*
** نپالی، or **Nepal treecreeper**، *Certhia nipalensis*
** سیکیم، or **brown-throated treecreeper**، *Certhia discolor*
** هیوم، *Certhia manipurensis*
* **[[خالدار دارخزکون|خالدارِ دارخزکون]]** سررجه
** هندی، *Salpornis spilonotus*
** آفریقایی، *Salpornis salvadori*

## منابع
* پرندگان ایران، بازدید: اوت ۲۰۰۹.
* ویکی‌پدیای انگلیسی.، بازدید: اوت ۲۰۰۹.

رج:پرنده
دیوارخزک

**دیوارخَزَک** یا **دیفار خزک** (علمی نوم: *Tichodroma muraria*) اتا میچکامونا پرنده هسته که شه سررجه دله تک هسته. دیفارخزک مازرون دله بوفور دره.

## تبار




## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا.
*توضیح مشخصات دیوار خزک (به فارسی)

رده:پرنده
دلیجه

**دلیجه** چن جور اشکاری پرنده نوم هسته که شاهین تبار جه هستنه و  آسیا، اروپا و آفریقا دله پیدا وونه. دلیجه شه چندین جور هسته و چارتا سررجه دله وه ره طبقه‌بندی هاکردنه ولی همه شاهینِ دسته‌بِن حیساب اِنّه.

## په‌نویس

رج:پرنده
رنگ‌رج

**رنگ رجی** یا **رنگ رج** یا **کری بک**  اتا مرغ نوم هسته که ونه بال و وَر آبی، سبز و سرخ هسته و قراب دِنه و ونه پشت‌وَری قهوه‌ای هسته. البته رنگ‌رجی چندین جور هسته که بعضی‌شون مختلف رنگ دارننه. ونه قد حداقل ۲۲ و حداکثر ۳۲ سانتیمتر هسته. رنگ‌رجی ِچکوم بلند و ات‌کمه لب‌بئی هسته و ونه تِک قلاب‌مونا وونه. ونه دِم هم بلند هسته و بادبزن ره موندنه.

## نگارخنه

Coracias_benghalensis_-India_-flying-8.jpg|پر هکشی‌ین، *Coracias benghalensis*
Indian roller playing hide and seek.jpg|کالی دله، *Coracias benghalensis*
Abyssinian_Roller_(8457516165).jpg|بلند دم رنگ‌رج، *Coracias abyssinicus *
Coracias caudatus -Tarangire National Park, Tanzania -flying-8.jpg|پر هکشی‌ین، *Coracias caudatus*
Coracias_cyanogaster_01.jpg|قهوه‌ای سر رنگ‌رج، *Coracias cyanogaster *
Common_European_Roller_(Coracias_garrulus)_crop.jpg|گوزنگو بخردن گدر، *Coracias garrulus*
Eurasian_Roller_(Coracias_garrulus_semenowi)_(16520049355)_(cropped).jpg|شونگ گدر، *Coracias garrulus*
Purple_Roller_(Coracias_naevius)_(16691437704).jpg|ونفش رنگ‌رج، *Coracias naevius*
Racquet-tailed_Roller_RWD.jpg|اتی رنگ‌رج که پس پلیک ره موندنه، *Coracias spatulatus *
CoraciasTemminckiGould.jpg|*Coracias temminckii *
Broad-billed_Roller_Eurystomus_glaucurus_(9579722323).jpg|ونفش رنگ‌رج که اتی سررجه شنه، *Eurystomus glaucurus *
OOPS,_just_made_it._-_Flickr_-_Lip_Kee.jpg|اتی که آسیای شرق و اوقیانوسیه دره، *Eurystomus orientalis *


## منابع

رج:پرنده
اورانگوتان

**اورانگوتان** اتی آدم‌مونا حیوون هستنه که اندونزی و مالزی دله درنه. اورانگوتان خله باهوش حیوون هسته و تونده پیچیده ابزار جه کار هاکنه. سه جور اورانگوتان اسا درنه که بورنئویی اورانگوتان (P. pygmaeus)، سوماترایی اورانگوتان (P. abelii) و تاپانولی اورانگوتان (P. tapanuliensis) هستنه؛ اتی ویتنامی اورانگوتان هم دیّه که اسا منقرض بیّه. وشون دست و لینگ دراز هسته و انگوس‌ها آدم واری، پنج‌تایی و شستِ انگوسِ همراهی هسته. اورانگوتان سرخِ می دارنه و ونه نر-ما قیافه فرق کنده. وشون خله آرام هستنه و هچکی ره کار نارنه. هر سه جور اورانگوتانی که اسا وجود دارنه، انقراض ِبحران دله درنه و قوانینی بی‌یشتنه که این حیوون ره شکار و تجارت دست جا نجات هادن. بعضی دانشمندون گننه که اورانگوتان شه عصر حجر جه برسی‌یه چون تونده سنگ ره بَسوئه و ونجه ابزاری بساجه که ماهی‌گیری هاکنه یا شه‌وسّه سِره و کالوم بساجه.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:شادی
رج:کاله‌دارون
ابیا

**اَبیا** (علمی نوم: Scolopax) چن جور مرغ نوم هسته که بین ۷ تا ۸ تی مختلف دارنه. ابیا جنگل دله دره و تیناری زندگی کنده. ونه قد حدود ۳۴ سانتی‌متر هسته. ابیا چاق تن دارنه و ونه چکوم بلند و باریک هسته. ابیایِ پر سیو یا قهوه‌ای هسته و تونده شه‌خد ره جنگل ِدار و چله‌ئون میون دپوشنه. ابیا نماشون یا شو بیدار هسته و روز خِسنه. وه شه بلند و نرمک چکوم جه بنه‌یِ خاک ره پشو زنده و بی میرکائون ره خِرنه. وه ره مازرون و گیلان دله زمستون بنشنه پیدا هاکردن و وه ره شکار هم کننه.

## جوره
دِ جور ابیا هستنه که خله مناطق درنه و معروف‌ته هستنه ولی الباقی فقط آسیایِ شرقی کشورون دله پیدا وونّه.
* اوراسیایی ابیا، *Scolopax rusticola*
* میرا ابیا، *Scolopax mira*
* بوکیدنون ابیا، *Scolopax bukidnonensis*
* سیو تِرِک ابیا، *Scolopax saturata*
* نو گینه ابیا، *Scolopax rosenbergi*
* سولاوسی ابیا، *Scolopax celebensis*
* مالوکویی ابیا، *Scolopax rochussenii*
* آمریکایی ابیا، *Scolopax minor*

## نگارخانه

پرونده:American_woodcock_chick.jpg|ونه چیندکا
پرونده:American_Woodcock_face.jpg|آمریکایی ابیا که وه ره پچوک ابیا هم گننه
پرونده:Scolopax_rusticola.jpg|اوراسیایی ابیایِ نقاشی
پرونده:Woodcock_earthworm.jpg|اوراسیایی ابیای اجیک بخردن


## منابع

* سعید قمریان. «ابیا». کویرهای ایران. دریافت‌شده در ۳۰ بهمن ۱۳۸۸.
* 

رج:پرنده
آنق

**آنق** یا **بامشی غاز** (علمی نوم: *Tadorna ferruginea*، انگلیسی: *Ruddy Shelduck*) اتا مرغ نوم هسته که سیکا جه هم‌خانواده هسته ولی غاز ره موندنه و ونه جثه گت هسته.
ونه گِس‌په سیو خط هکشی هسته و ونه چک و چکوم سیو هستنه. ونه تن و سر ولی روشندته هسته و قهوه‌ای رنگ دارنه. 
ونه ماده‌ها حدود ۱۸ کال مرغنه یلنه و وشون خراک آجیک هسته.
ونه قد بین ۵۸ تا ۷۰ سانتی‌متر هسته و بال ره باز هاکنه، ۱۱۰ تا ۱۳۵ سانتی‌متر این کش تا اون کش درازی دارنه. ونه ونگ هم غاز ره موندنه.

## نگارخنه

Ruddy Shelduck (Tadorna ferruginea)- Female at Bharatpur I IMG 5344.jpg| آنقوت ماده در پارک ملی کئولادئو، باهاراتپور، راجستان، هندوستان.
Ruddy Shelduck (Tadorna ferruginea)- Female at Bharatpur I IMG 5336.jpg| آنقوت ماده در پارک ملی کئولادئو، باهاراتپور، راجستان، هندوستان.
Ruddy Shelduck 489.jpg
Tadorna ferruginea MHNT.ZOO.2010.11.21.1.jpg |Museum specimen 


## منابع

* 
* 

رده:سیکا
رده:پرنده
الیک

**الیک** یا **ئو لیک** ات‌جور پرنده نوم هسته که اکابیل دسته دله جا گیرنه. اینتا پرنده ویشته مازرون دریا کناره دره و انگلیسی دله وه ره *Caspian gull* گننه.

## په‌نویس

رج:پرنده
او تشنی

**ئو تشنی** یا **او تشنو** (علمی نوم: *Gallinago*) ات رج مرغون هستنه که ئوچلیک هم‌تبار هستنه. 

## فهرست گونه‌ها
* تینار ئوتشنی, *Gallinago solitaria*
* جاپونی ئوتشنی, *Gallinago hardwickii*
* جنگلی ئوتشنی, *Gallinago nemoricola*
* دم‌باریک ئوتشنی, *Gallinago stenura*
* چینی ئوتشنی, *Gallinago megala*
* آفریقایی ئوتشنی, *Gallinago nigripennis*
* ماداگاسکاری ئوتشنی, *Gallinago macrodactyla*
* گت ئوتشنی, *Gallinago media*
* معمولی ئوتشنی, *Gallinago gallinago*
* ویلسن ئوتشنی, *Gallinago delicata*
* جنوبی آمریکای ئوتشنی, *Gallinago paraguaiae*
* آندی ئوتشنی, *Gallinago andina*
* اشرافی ئوتشنی, *Gallinago nobilis*
* پیل ئوتشنی, *Gallinago undulata*
* فوئگوایی ئوتشنی, *Gallinago stricklandii*
* جیمسون ئوتشنی, *Gallinago jamesoni*
* شاهی ئوتشنی, *Gallinago imperialis*

## منابع

*

رده:ئوچلیک
رده:پرنده
او تلا

**او تِلا** یا **ئو تلا**  اتی مرغون نوم هسته که همیشک ئو پلی درنه.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رده:پرنده
قچاق

**باقِر قِرا**  اتی مرغون هستنه که وشون قد ۴۰ سانتی‌متر وونه و وشون نر-ما قیافه خله فرق نکنده. گتِ تن دارنه و ونه رنگ خاکی و رگه‌رگه هسته و زردِ چش دارنه و ونه چکوم کِتا و کلفت هسته.

## منابع

رده:پرنده
بلند چک

**بلند چک** یا **قلم پا**  اتا رج آوست هستنه که شه چند جور دارنه. این پرنده ۳۷ سانتیمتر بلندی دارنه و ونه بلندِ چک قرمز هسته و ونه تن سیو و گردن و دم اسپه هستنه. وه ره ئو وَر پیدا بنشنه هاکردن و کم‌جول ئو سر بنه گیرنه.
## جوره
* سیو بال بلندچک, *Himantopus himantopus*
** پشت اسپه بلندچک, *Himantopus himantopus melanurus*
* اسپه سر بلندچک, *Himantopus leucocephalus*
* سیو گس بلندچک, *Himantopus mexicanus*
* هاوایی بلندچک or *aeʻo*, *Himantopus knudseni*
* سیو بلندچک, *Himantopus novaezelandiae*
* نواری بلندچک, *Cladorhynchus leucocephalus*

## منابع

* 

رده:پرنده
رده:آوست
آوست

**آوِست** یا **آووسِت**  اتی مرغون رج هسته که شه انواع و اقسام دارننه.

## جوره
* سررجه: *[[آوستون]]‌* - Avocets
* ابلق آوست, *Recurvirostra avosetta*
* آمریکایی آوست, *Recurvirostra americana*
* سرخ گس آوست, *Recurvirostra novaehollandiae*
* آند آوست, *Recurvirostra andina*

* سررجه: *[[بلند چک]]*
** سیو بال بلندچک, *Himantopus himantopus*
*** ململ بلندچک, *Himantopus (himantopus) leucocephalus*
*** اسپه پشت بلندچک, *Himantopus (himantopus/mexicanus) melanurus*
** سیو گس بلند چک, *Himantopus mexicanus*
** هاوایی بلندچک یا *ae'o*, *Himantopus knudseni* یا *Himantopus himantopus knudseni* یا *Himantopus mexicanus knudseni*
** سیو بلندچک, *Himantopus novaezelandiae*

* سررجه: *Cladorhynchus*
** نواری بلندچک, *Cladorhynchus leucocephalus*

## منابع

* 

رده:آوست
رده:پرنده
آئل

**آئل** یا **آهیل** (علمی نوم: Oriolus oriolus) اتا مرغ نوم هسته که ونه نر-تلا سیو بال و دِم دارنه و ونه سر، اشکم و دم ِکناره‌ها زرد و قراب‌بدا هستنه و ونه ماده سبز مایل به زرد هسته که ونه بال و دم پررنگ‌تر و اشکم بن تقریباً خاکستری و رگه‌رگه هسته. ونه بلندی حدود بیست سانتیمتر وونه. وه سریع و موجی پر کشنه. دار-دارِ تِک کالی ساجنه و بین ۳ تا ۶ مرغنه یلنه و میوه و بئو جه خِراک خِرنه. وه تابستون ره آسیای غرب و اروپا دله دره و بچا هوا بیّه، شونه استوایی مناطق دله زمستون ره سر کنده.

## نگارخنه

File:Oriolus oriolus00.jpg|نگاره‌ای از پرنده نر جوان و بالغ
File:Indian Golden Oriole (Oriolus kundoo), feeding on Lannea coromandelica W IMG 7746.jpg|پرنده نابالغ در ایالت آندرا پرادش کشور هند
File:Eurasian Golden Oriole (Oriolus oriolus) nest W IMG 9566.jpg|لانه پرنده در حیدرآباد هند
Oriolus oriolus MHNT 232 Foret de la Mamora Maroc RdN.jpg
File:Eurasian Golden Oriole (Oriolus oriolus)- Female on nest W IMG 9559.jpg|پرنده ماده در لانه حوالی حیدرآباد
File:Indian Golden Oriole (Oriolus kundoo), Kolkata IMG 4543.jpg|پرنده نابالغ در کلکته هند
File:Indian Golden Oriole (Oriolus kundoo), immature, Hyderabad IMG 7474.jpg|پرنده نابالغ در حیدرآباد هند
File:Stamp of Moldova 409.gif


## منابع

رج:پرنده
رش تیکا

**رش تیکا** ات جور تیکا هسته که ونه گردن‌په سیو هسته و ونه تن خال‌خال دارنه. 

## منابع

رج:تیکا
رج:پرنده
خیام

**عمر خیام** (۴۴۰ – ۵۱۷ هجری قمری) اتا فارسی‌زوون شاعر، ریاضی‌دون، منجم، فیلسوف و همه‌چی‌دون بی‌یه. وه خراسان آدم بی‌یه و ملکشاه گدر زندگی کرده و سلجوقیون دربار  دله هم رفت-رُش داشته. خیام شه شعرِ کتاب وسه معروف هسته که ونه دله رباعی سبک جه کِت-کِتا شعر گته. این دیوان ره خله زوون‌ها جه دگاردنینه و دنیا دله اسم درهاکرده. خیام خدا ره بنده نیه و یونانی فلسفه ره دمبال کرده و، اونتی که صادق هدایت گنه، اپیکور په‌روو بی‌یه و این مسئله ره ونه شعرون دله هم بنشنه بفهمستن. 

خیام شاهِ خاطری تقویمی که مردم استفاده کردنه ره عوض هاکرده و هجری شمسی تقویم ره اینتی که اسا هسته، هاکرده. این تقویم ره دقیق‌ترین تقویم اشناسنّه که بهارِ اولین روز ره خجیر میّن کنده. خیام درجه سه معادلات ره هم حل کرده و اقلیدس پنجمین اصل خوری بنویشته دارنه.

## نگارخنه

RobaiyatKhayyamForoughi.pdf|خیام دیوان. ونه سر کلیک هاکنین، کتاب ره تونی هارشین
Mausoleum_of_Omar_Khayyám.jpg|خیام مزار که هوشنگ سیحون ونه بنا ره نیشابور دله بساته
Bucureşti - Omar Khayam 2.jpg|خیام موجستمه، رومانی دله
Khayyam-paper-1stpage.png|خیامِ اتا دست‌خطی کتاب که ریاضی خَوری هسته


## منابع
* ایرانیکا

رج:ایران شاعرون
رج:دانشمندون
رج:ایران نویسندگون
الندری

**اَلَندَری** که وه ره رامسر و شهسوار لهجه دله **گارِن** و کلاردشت دله **الم‌دلی** گننه، اتا دار هسته که اروپا، قفقاز، البرز ِکوهستون و ترکیه‌یِ بعضی جائون در إنه. الندری دِوا-درمونی کاربرد دارنه و ونه میوه ره قدیم دشو کردنه. الندری چو ره نجارون خار-خار کار زندنه.

## نگارخنه

Sorbus torminalis fruits-001.jpg|میوه‌ها و برگ‌ها در اوایل پاییز
Sorbus torminalis sl2.jpg|پیر دار پوست
File:Sorbus torminalis leaves kz.jpg|ولگه
File:Sorbus torminalis 190513.jpg|گل
File:ElsbeerFrucht.jpeg|میوه
File:Sorbus torminalis Weinsberg 20070929 8.jpg|پئیز رنگ
File:Sorbus torminalis Trunk and canopy.jpg|ونه نسوم


## منابع

رج:دارون
بیسون

**بِیسون** یا **آمریکایی گومِش**  اتی گو هسته که دِ نوع دارنه؛ اتی که شمالی آمریکا دله دره و وه ره آمریکایی بیسون گننه و ونه اتی جور که اروپا دله پیدا وونه و ونه نوم ره ویسنت گننه. آمریکای قاره دله متحده ایالات، کاندا و مکزیک بیسون درنه و اروپا دله لهستون ِجنگل دله درنه. بیسون نسل در بزه وونه و در حالی که قدیم خله وشون‌های رمه پرجمیعت بی‌یه، اسا فقط چن صدتا رأس بیسون زنده درنه. آمریکایی جور ره حفاظتی برنومه جه نجات هدانه ولی هنتا اروپایی جوره دره منقرض وونه و ونه بقایِ وضع نخش هسته.

## منابع
* عربی ویکی‌پدیا

رج:انواع گو
شمالی اشکاریگو

چن جور اشکاری‌گو درنه که وشون ره «شمالی اشکاری» *(گوزن شمالی)* هم گننه:
* کاریبو *Rangifer tarandus*
* موس  *Alces alces*
موس (اشکاری)

**موس** ات جور اشکاری گو هسته که گت‌ترین هیکل ره دارنه. ونه نوم ره سرخ‌پوستی زوون جه بیتنه. موس وزن تا ۸۰۰ کیلوگرم و ونه بلندی تا ۵ متر و حداکثر ۲/۳۰ متر جه رسنه. ونه سرِ شاخ هم گت و سنگین هسته و تا ۲ متر قایده و ۲۳ تا ۲۷ کیلوگرم وزن دارنه. موسِ اشکاری خار هولی (شنا) کنده و ونه دو بیتن هم خاره ولی ونه چش ضعیف هسته و فقط اسپه-سیو رنگ ره وینده.

## منابع

رج:اشکاری‌گو
کاریبو

**شمالی اشکاری** اتی اشکاری گو نوم هسته که شمالی و بچا مناطق دره. آمریکایی‌ها زوون دله اگه اینتا حیوون اهلی بوئه، وه ره **رین‌دیر** (reindeer) گننه و اگه الخی (وحشی) بوئه، ونه نوم ره **کاریبو** (caribou) گننه. وه دِ جور مختلف دارنه که اتاشون شمالی آمریکا و اتی روسیه و اروپایِ شمال درنه. رین‌دیر که اهلی هکرد هسته، سیبری و اروپایِ اسکاندیناوی دله پرورش هدا وونه و کاریبو که الخی هسته، آمریکا قاره دله مشت هسته. اینتا حیوون بابانوئل همراهی هکردن وسّه، غربی فرهنگ دله بشناسی وونه.

## منابع

رج:اشکاری‌گو
آردوارک

**آردوارک** یا **خاکی خی** اتا حیوون هسته که آفریقایِ بومی هسته و شه بلندِ تِک جه ملیجه‌ئون ره خِرنه.

## په‌نویس

رج:کاله‌دارون
ملیجه‌خار

**ملیجه خار** اتا حیوون هسته که آمریکا قاره دله بومی هسته و ونه خِراک ملیجه‌ئون هستنه. ملیجه‌خارِ زوون بلند و دماسا *(=چسبناک)* هسته و اینتی راحت ملیجه‌ئون ره هورت کشنه.

## په‌نویس

رج:کاله‌دارون
مکتوبات

***مکتوبات*** یا ***کمال‌الدوله نومه‌ئون*** اتا فارسی کتاب بی‌یه که میرزا فتحعلی آخوندزاده وه ره مشروطه دوره بنویشته. این کتاب سیاست و اسلام ره نقد کنده. مکتوبات ره اتا اولیه اثر دونّه که ایران ِروشن‌فکرون سر تأثیر بی‌یشته. این کتاب ره هیچ‌گدر ایران دله رسماً چاپ نکردنه و تا زمونی که آخوندزاده زنده بی‌یه، خِدی قفقاز دله هم نتونسته وه ره چاپ هاکنه ولی زمونی که بمرده، سال ۱۹۸۵، ونه فارسی نسخه شوروی ِآذربایجون دله تنک بیّه. آخوندزاده اتا نومه دله ملکم‌خان ره گنه:«کمال‌الدوله ره نتونستمه منتشر هاکنم، شاید که صد سال په، امه زک‌زا وه ره چاپ هاکنن...»

## آسنی
مکتوبات شکل چنتا نومه ره دارنه که دِ نفر میون رد-بدل وونه. آخوندزاده کتاب ِابتدا گنه که این بنویشته‌ئون جا موافق نی‌یه و این نومه‌ها ره ات‌کجه پیدا هاکرده. کتاب دله «شازده کمال‌الدوله» که بستینکلا هند ِفارسی شازده هسته، اتا مصری مردی، «جلال‌الدوله»، جه مکاتبه دارنه. کمال‌الدوله مثلاً فرنگ بورده، بمو و اونجه خَوِر گنه و جلال‌الدوله وه ره پیشنهاد کنده که اتا سفر تا ایران هم بوره. کمال شه هارشی‌ئون ره تعریف کنده و اینتی نویسنده ونه تِک جه، سیاسی و مذهبی نقدها ره گنه.

## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:فارسی کتابون
ایگوآنا

**ایگوآنا** یا **دارماچکول** اتا خزنده هسته که میونی آمریکا دله و کاراییب وَر بومی حیوون هسته. ایگوآنا دِتا اصلی جور دارنه: سبز ایگوآنا ونه معروف‌ترین جور هسته که بعضی آدمون وه ره شه سره‌خنگی حیوون کننه. اتی جور هم دره که آنتیل پچیک ایگوآنا هسته و آنتیل ِجزیره دله دره و ونه نسل در بزه وونه.

## نگارخنه

St Thomas Marriott Iguana 9 cropped.jpg
Iguana iguana male head.jpg
Iguana delicatissima.jpg
Cayman Iguana.jpg
Iguana in mexico.jpg


## منابع

رج:خزندگون
اترک

**اترک** اتا روخنه نوم هسته که ایران و ترکمونستون سامون‌سر کته.

## منابع

رج:ایران درکائون
رج:ترکمونستون درکائون
ارس

**ارس** یا **آراز** اتا روخنه نوم هسته که ایران و آذربایجون سامون‌سر کته. این روخنه‌یِ ئو ترکیه و ارمنستون وَری جه اِنه، ایران-آذربایجون ِسامون جه گذرنه و آخرسر کورا جه هئی وونه و مازرون دریا دله کلنه. این درکایِ بلندی ۱٬۰۷۲ کیلومتر هسته و ۱۰۲٬۰۰۰ کیلومتر مربع ره شه حوالی و حوضه دارنه.

## منابع

رج:ایران درکائون
رج:آذربایجون درکائون
رج:ترکیه درکائون
رج:ارمنستون درکائون
هیرمند

**هیرمند** یا **هلمند** اتا روخنه نوم هسته که ایران و افغانستان سامون‌سر کته. هلمندِ ئو هندوکش ِکوهستون جه سرجــِر وونه و ۱۱۰۰ کیلومتر مسیر ره اِنه تا هامون دریاچه دله کلنه که زابل ِنزدیکی هسته. هلمند اتا پر ئو درکا هسته که افغان‌شون ونه سر چنتا سد هم بساتنه.

## منابع

رج:ایران درکائون
رج:افغانستان درکائون
هریرود

**هریرود** اتا روخنه نوم هسته که افغانستان جه سرچشمه گیرنه. هری‌رودِ افغانستان دله چارتا ولایت جه گذرنه تا ایران خاک دله اِنه و خراسان دله، کشف‌رود جه قاطی بونه و خراسان تجن ره ساجنه و شونه ترکمنستون ِصحرا دله. این مسیری که هریرود نوم دارنه، ۱۱۰۰ کیلومتر هسته.

## منابع

رج:ایران درکائون
رج:ترکمونستون درکائون
رج:افغانستان درکائون
خراسان تجن

**تجن** اتا روخنه نوم هسته که خراسان دله دره. این روخنه‌یِ ئو وقتی هریرود و کشف‌رود هئی جه وَر خِرنه و اتا وونّه، سرخس نزدیکی جه گذرنه و ترکمنستون وَری شونه و قره‌قوم ِصحرا دله جه سر دریارنه. خراسانِ تجن ۱۱۰۰ کیلومتر بلندی دارنه.

## منابع

* 

رج:ایران درکائون
رج:ترکمونستون درکائون
رج:افغانستان درکائون
کارون

**کارون** اتا روخنه نوم هسته که ایران دله دره. این روخنه‌یِ ئو خلیج فارس دله کلنه. کارون چنتا درکایِ هئی‌بموئن جه درست وونه که ونه اصلی چلّه زردکوه وَری جه اِنه. کارون و دجله و فرات پیش از این که خلیج جه برسن، قاطی وونّه که وه ره شط العرب یا اروند گننه. کارونِ اصلی قسمت حدود ۹۵۰ کیلومتر بلندی دارنه و ایرانِ گت‌ترین و پر ئوترین رود هسته که ونه سر چنتا سد هم بساتنه.

## منابع

* 

رج:ایران درکائون
کرخه

**کَرخه** اتا روخنه نوم هسته که ایران دله دره. این روخنه شه ئو ره چنتا پچیک‌ته روخنه جه گیرنه که ونه اصلی چلّه سیمره نوم دارنه و کرمانشاه وَری جه اِنه. کرخه ۹۰۰ کیلومتر بلندی دارنه و آخرسری شه ئو ره هورالعظیم دله شندنه.

## منابع

* 

رج:ایران درکائون
سفیدرود

**سفیدرود** یا **إسپی رود** اتا روخنه نوم هسته که ایران دله دره. اینتا رود کردستان، زنجان، شرقی آذربایجان و گیلان جه گذرنه تا مازرون دریا دله بَکله. سفیدرود ۶۷۰ کیلومتر مسیر ره شونه و خزرِ مهم‌ترین روخنه‌ئونِ جا هسته.

## منابع

* 

رج:ایران درکائون
رج:مازرون دریا
قزل اوزون

**قزل اوزون** اتا روخنه نوم هسته که ایران دله دره. اینتا رود کردستان استان دله جه سرچشمه گیرنه و سقز و دیوان دره وَر جه سرجِر وونه تا میانه شهر پَلی جه گذر هاکنه و بئه گیلان دله. قزل اوزون دومین گتِ روخنه‌ای هسته که ایران دله دره و ونه ئو مازرون دریا دله کلنه. قزل اوزن ۶۷۰ کیلومتر بلندی دارنه.

## منابع

* 

رج:ایران درکائون
رج:مازرون دریا
تی (زیست)

زیست‌شناسی دله، **تی** یا **گونه** مهم‌ترین واحدی هسته که جاندارونِ طبقه‌بندی ونه سر شکل گیرنه. اتا تی ونه این ویژگی ره دارن که وشونِ گروه دله هر دِ جفت نر-مایی که هئی جه جفت‌گیری هاکنن، سالمِ وچه‌دار بوون. حدود ۸ تا ۸٫۷ میلیون تی منقرض بئینه. کلاً ۱/۷۵ میلیون تی ره إشناسمبی و کمتر از ۱۵۰٬۰۰۰ تی ره بررسی هاکردمی و وشون دیّن جا خَوِر دارمی، اکثریت قریب‌به‌اتفاق زنده جاندارون ره هنتا دسته‌بندی نکردنه و بیش از ۱۰۰۰ سال طول کشنه که این کار تموم بوو.

## منابع

* فارسی ویکی‌پدیا
جنس (زیست)

**سررجه** یا **جنس** (لاتین جه: Genus) اتا دسته از علمی طبقه‌بندی (تاکسونی) هسته. هر سررجه تونده چن‌تی حیوون که هئی واری هستنه ره شامل بوو.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:تاکسونی
خانواده (زیست)

**خانواده** یا **تیره** (لاتین جه: familia) اتا دسته جاندارون هستنه که تاکسونی (علمی طبقه‌بندی) دله هئی جا مشترکِ ویژگی دارننه. هر خانواده دله تونده چنتا سررجه دوو.
## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:تاکسونی
راسته (زیست)

**راسته** (لاتین جه: ordo) اتا دسته جاندارون هستنه که تاکسونی (علمی طبقه‌بندی) دله هئی جا مشترکِ ویژگی دارننه. راسته ره لاتین زوون دله  *-i)formes)* پسوند جه میّن کننه و گلکی تومبی وشون ره «*مونا*» پسوند جه ونگ بزنیم؛ *[[بامشی‌مونا]]* واری.
## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:تاکسونی
چله (زیست)

**چلّه** یا **شاخه** (لاتین جه: Phylum) اتا دسته جاندارون هستنه که تاکسونی (علمی طبقه‌بندی) دله هئی جا مشترکِ ویژگی دارننه. انگلیسی دله معمولاً اینتی هسته که حیوون ِدسته‌بندی گدر «چلّه» (Phylum) ره کار زندنه ولی وقتی گیاهون ره رج‌وَندی کننه، «دسته» (Division) اسم ره یارننه.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:تاکسونی
کرچنگ

**کرچنگ**  یا  **خرچنگ**  یا   **خرچنگالی** اتا جونور هسته که سخت‌پوستان زیر چلّه قرار گیرنه. خرچنگ‌ها ده‌تا لینگ دارننه و ده‌لینگون ِراسته دله درنه. وشون دِم انده پچوک هسته که دیار نوونه و همینسه وشون جیر راسته نوم ره «پچیک دِم‌ئون» بَیتنه.
وشون تن سفت هسته و ات جفت چنگال شه بالاترین دستِ سر دارنه. خرچنگ‌ها تموم اوقیانوس‌ها دله درنه و وشون ره شیرین ئو و خِشکی دله هم بنشنه بدی‌ین. وشون اندازه هم گت تا خورد دارنه؛ نخودی خرچنگ فقط چن میلی‌متر قایده دارنه تا جاپون بتومونا خرچنگ که فقط ونه لینگ ۴ متر وونه.

## نگارخنه

Blue crab on market in Piraeus - Callinectes sapidus Rathbun 20020819-317.jpg|
Corystes cassivelaunus 1.jpg|
Kharchang.jpg
Liocarcinus vernalis.jpg
Atelecyclus rotundatus.jpg|
Gecarcinus quadratus (Nosara).jpg|
Stenorhynchus seticornis 2.jpg|
Grapsus grapsus.JPG
Thia scutellata.jpg|
Spider crabs at the Kaiyukan Aquarium in Osaka close.jpg|
Fiddler crab.jpg|
Lyreidus tridentatus.jpg
Hepatus epheliticus.jpg|
Cardisoma guanhumi.jpg|
خرچنگ پارک ساحلی مارون بهبهان.jpg|


## منابع
 
Wikipedia contributors, "Crab," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Crab&oldid=265340954 (accessed January 23, 2009).

رده:حیوون
نعیمی

**فضل‌الله نعیمی استرآبادی** که وه ره **نعیمی** گتنه، (۷۴۰ قمری طبرستان، استرآباد - ۷۹۶ یا ۷۹۸ قمری آذربایجون، گنجه) شاعر، عارف و صوفی بی‌یه که حروفیه فرقه ره بساته و شه مخصوصِ په‌روون ره رمبش دمبدا. وه شه کتابون ره ویشته طبری زوون جا نوشته و اتی گرگانی لهجه داشته. ونه بتترین کتابون محبت نومه، جاودان نومه و نوم نومه هستنه. نعیمی وسّه اهل حق خله احترام قائل هستنه و وه ره *شاه فضل* یا *شاه فضل ولی* ونگ کنّه. نعیمی ِپه‌روون خله آناتولی و قفقاز ِاسلامی رمبش‌ئون سر تأثیر داشتنه و خِدی وشون تا صفویه و قاجار گدر، ایران دله هم دینه.

## زندگی
فضل‌الله نعیمی ۷۴۰ قمری، زمونی که تیمور گورکانی خاسته منطقه دله کور-کاشم هاکنه، استرآباد (گرگان) دله دنیا بموئه. ونه پی‌یر نوم ابومحمد عبدالرحمان جلال‌الدین بی‌یه که استرآباد دله قاضی‌القضات بی‌یه. وه شه پی‌یری ارث ره ول هاکرده و اتا گوشه هکته و فقیری سر کرده و درویش بیّه؛ همینسه وه ره **حلال‌خور** لقب هدانه. ونه نمونه ابراهیم ادهم بی‌یه و ونه واری، شه لباس ره دشندی‌یه و گالشی لباس تن هاکرده. ات‌که بگذشته، بورده مله‌گردی و سفر و تا اصفهان و اَی تبریز بورده و اونجه «علوم خفیه» یاد بیته که علم اعداد، جفر، علم اسماء و علم حروف ره شامل بی‌یه. فضل‌الله نعیمی کم‌کم په‌روون پیدا هاکرده و ونه کار جایی بکشی‌یه که تیمور ره دعوت هاکرده که ونه په‌روو بوو ولی تیمورِ ریکا، میرانشاه، ونجه چپ بیّه و بورده وه ره بکوشته. ونه سر و تن ره سیوا هاکردنه و سیوا-سیوا تش بزونه.

## کتابون
* جاودان نومه: ونه مهمترین کتاب بی‌یه که گرگانی لهجه جه بنویشته. اینتا کتاب شه دِ بخش داشته که *جاودان‌نامه کبیر* و *جاودان‌نامه صغیر* گتنه.
* انفس و آفاق: ونه فارسی بنویشت کتاب بینه
* عرف‌نامه
* نوم نامه: اینتا کتاب مازرونی زوون جه بی‌یه
* محبت نامه: اینتا هم مازرونی بی‌یه
* عرش‌نامه
* دیوان

## منابع

رج:گرگان گت آدمون
رج:حروفیه
رج:مازرون نویسندگون
گرگان شهرستان

**گرگان شهرستون** که قدیم ونه نوم استرآباد بی‌یه، اتا شهرستون هسته که گلستان استان دله دره و ونه اصلی شهرستان هسته. گرگان ِشهر هم این شهرستون ِمرکز هسته و هم استانِ نیشتگائه. شهرستانِ جمعیت سال ۱۳۹۵ گدر، برابر با ۴۸۰٬۵۴۱ نفر (۱۵۰٬۶۴۹ خانوار) بی‌یه که ۲۴۱٬۷۰۰ مرد و ۲۳۸٬۸۰۰ زن بینه.

گرگان بومی مردمون مازرونی مردم هستنه که گرگانی لهجه دارنه ولی معاصر دوره، سیستانی‌ها، ترکمون‌ها، سبزواری‌ها، کاشمری‌ها، نیشابوری‌ها، ترک‌ها، قزاق‌ها و بلوچ‌ها هم اینجه کوچ هکشینه و درنه.

## تقسیمات
* بخش مرکزی شهرستان گرگان
** دهستان استرآباد جنوبی
** دهستان انجیرآب
** دهستان روشن آباد
شهرها: گرگان، جلین
* بخش بهاران
** دهستان استرآباد شمالی
** دهستان قرق
شهرها: سرخنکلاته، قرق

## منابع

*
رج:گلستون اوستان شهرستانون
گرگان قدیمی شهر

**گرگان قدیمی شهر** اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ اسلامی دوره جه رسنه. گرگان قدیمی شهر گلستان استان و گرگان شهرستان دله دره. ونه آدرس گرگان، بافت قدیم هسته. این بنا ۴۱ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۱۰/۰۶/۲۴ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه. 

## دپیته چرخه‌تو
* جرجان
* ایران ملی آثار فهرست

## په‌نویس

رج:گرگان تاریخی جائون
رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
تورنگ تپه

**تیرنگ تپه** اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ هزاره سوم و دوم پیش از میلاد جه رسنه. تیرنگ تپه گلستان استان و گرگان شهرستان دله دره. ونه آدرس دوازده میل انگلیسی شمال شرق گرگان هسته. این بنا ۶۶ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۱۰/۱۰/۱۵ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه. 

سال ۱۹۳‌۰ اتا آمریکایی گروه ره فردریک آر. وولسین بیارده که تورنگ تپه ره چرخه‌تو هاکنن و کانزاس موزه و پنسیلوانیا دانشگاه وه ره پشتی کردنه ولی وشون خله چیزی پیدا نکرد بینه و همینسه پروژه دخته.

سال‌های ۱‌۹۶۰ تا ۱‌۹۷۹ اتا فرانسوی گروه که ژان دهه، پاریس سوربن دانشگاه استاد، بیارد بی‌یه، این سایت دله چرخه‌تو گیتنه. وشون ِتحقیق سِراق هادا که پنج هزار سال اینجه شهر بی‌یه و مردم ونه دله دئینه. تا اون گدر اینتا کشف، شمالِ مهمترین تاریخی اکتشاف بی‌یه ولی فقط ونه جدیدته کشفیات که ساسانیون و اسلامی دوره شنه، منتشر بئی بی‌یه. همینسه، سال ۲‌۰۱۲ اتی گروه دیگر که وشون تخصص مس و سنگ، مفرغ و آهن عصر شنه، بمونه ایران تا قدیمی‌تر چیون ره پیدا هاکنن. این هیئت اتا شهری مرکز کشف هاکرده که هزاره سوم پیش از میلاد ِبی‌یه و ونه دله اتا «بلند ِخشتی تراس» دیّه که خله تپه حصار معماری ره موندسته.

## دپیته چرخه‌تو
* ایران ملی آثار فهرست

## په‌نویس

رج:گرگان تاریخی جائون
رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
زیارت (گرگان)

**زیارت** اتا روستا هسته که گلستان استان و گرگان شهرستان دله دره و جنوبی استرآباد دهستون شنه. سرشماری سال ۱۳۸۵ گنه که این مله جمعیت ۲٬۲۸۰ نفر (۴۷۸ خانوار) بی‌یه. این مله مردم مازرونی زوون ره زیارتی گویش جه گپ زنّه.

زیارت تاریخی مله هسته و ونه تاریخ قاجاریون و پهلوی جه رسنه. این مله ره ۱۶۷۱۰ شماره جه ثبت هاکردنه و ۱۳۸۵/۱۰/۲۳ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه. 

## دپیته چرخه‌تو
* گالش
* ایران ملی آثار فهرست

## په‌نویس

رج:گرگان تاریخی جائون
رج:گرگان شهرستان روستائون
رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
جیر جنس

**جیر سررجه** یا **جیر جنس** (لاتین جه: Subgenus) اتا غیراصلی دسته از علمی طبقه‌بندی (تاکسونی) هسته. «جیر» اینجه یعنن جنسِ طبقه جه پایین‌ته قرار دارنه؛ ولی اتا جور نی‌یه و شه تونده چن‌تی بوئه.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:تاکسونی
جیر خانواده

**جیر خانواده** (لاتین جه: subfamily) اتا غیراصلی دسته از علمی طبقه‌بندی (تاکسونی) هسته. «جیر» اینجه یعنن خانواده‌یِ طبقه جه پایین‌ته قرار گیرنه؛ ولی فقط اتا جنس نی‌یه.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

خانواده جیر
جیر راسته

**جیر راسته** یا **جیر-راسته** (لاتین جه: Suborder) اتا غیراصلی دسته از علمی طبقه‌بندی (تاکسونی) هسته. «جیر» اینجه یعنن راسته‌یِ طبقه جه پایین‌ته قرار گیرنه و چنتا جیر-راسته تونّه اتا راسته تشکیل هادن؛ ولی اتا جیر-راسته فقط اتا جاندارونِ خانواده جه محدود نوونه.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

راسته جیر
جور خانواده

**جور خانواده** (لاتین جه: Superfamily) اتا غیراصلی دسته از علمی طبقه‌بندی (تاکسونی) هسته. «جور» اینجه یعنن خانواده‌یِ طبقه جه بالاته قرار گیرنه و شه تونده چنتا خانواده ره شامل بوو؛ ولی هنتا راسته قایده نیّه.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

خانواده جور
فرعی راسته

**فرعی راسته** یا **پچیک راسته** (لاتین جه: Infraorder) اتا غیراصلی دسته از علمی طبقه‌بندی (تاکسونی) هسته. فرعی راسته، جیر راسته‌یِ گروه بِن قرار گیرنه.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

راسته پچیک
جور راسته

**جور راسته** یا **جور-راسته** (لاتین جه: Superorder) اتا غیراصلی دسته از علمی طبقه‌بندی (تاکسونی) هسته. «جور» اینجه یعنن راسته‌یِ طبقه جه بالاته قرار گیرنه و تونده شه چنتا راسته ره شامل بوو.

## منابع

* عربی ویکی‌پدیا

راسته جور
اساسینز کرید

**اساسینز کرید** یا **حشاشین عقیده**  اتا ویدیو کا هسته که ۸ آوریل ۲۰۰۸ جه ونه اولین نسخه تَنِک *(=منتشر)* بیّه و اون گدر تاسا چندین نسخه دیگر هم ونجه بساتنه. اساسینز کریدِ آسنی *(=داستان)* اینتی هسته که اتا مردی بنوم «دزموند مایلز» روشی پیدا کنده که زمان دله سفر هاکنه و اینتی شه جد ره وینده که ونه نوم «الطائر بن لا احد» هسته و اتا حشاشین ِپه‌روو هسته. حشاشین که اسماعیلیه مذهب داشتنه و الموت دله دئینه، اتا فرقه بینه که جهاد هکردن وسّه معروف بینه. این کا دله بازیکن یا کاکَر، ونه الطائرِ نقش ره بازی هاکنه و ونه جا صلیبی جنگون دله شرکت هاکنه و ونه بی‌آبرویی ره وَردگاردنه.

## منابع


رج:کامپیوتری کائون
استارکرافت

***استارکرافت*** اتا ویدیو کا هسته که علمی-تخیلی آسنی دارنه و استراتژی ِژانر دله بساته بیّه. این بازی ره اولین کَش، روز ۳۱ مارس ۱۹۹۸ ویندوز ِسیستم وسّه بساتنه و اون گدر تاسا خله نسخه‌های دیگر هم ونه سر جا بساته بیّه. تا ۲۱ مه ۲۰۰۷ ۹ میلیون نسخه این کا جه بروته بیّه.
## منابع

## بریم بگردستن
* Official ''StarCraft'' website 
* The ''StarCraft'' Compendium on Battle.net
* Blizzard Entertainment company site
* Mass Media Interactive Entertainment company site
* Guidness site

رده:استارکرافت
رده:کامپیوتری کائون
امپایر ارث

**اِمپایِر اِرث**  اتا ویدیو کا هسته که سال ۲۰۰۱ سییرا اینترتینمنت بازار دله تنک هاکرده. این کا ره مایکروسافت ویندوز وسّه بساتنه.

## منابع

* 

رده:امپایر ارث
رده:کامپیوتری کائون
کروسیدر کینگز

***کروسیدر کینگز*** () اتا کامپیوتری کا هسته که استراتژی سبک دله بساتنه. پارادوکس اینتراکتیو شرکتی بی‌یه که وه ره طراحی هاکرده و بازار هادا. وشون این بازی ره آوریل ۲۰۰۴ تنک هاکردنه.ونه وسّه اتا پچ بنوم «دئوس وولت» (به انگلیسی: Deus Vult) بساتنه که اکتبر ۲۰۰۷ پخش بیّه. ونه دومین قسمت کروسیدر کینگز ۲ سال ۲۰۱۲ و سومین قسمت کروسیدر کینگز ۳ سپتامبر ۲۰۲۰ بازار بمو.

## دپیته چرخه‌تو
* یوروپا یونیورسالیس ۴

## منابع

* 

رده:کروسیدر کینگز
رده:کامپیوتری کائون
فایو نایتز ات فردیز

**فایو نایت‌ز اَت فردی‌ز** (به انگلیسی: Five Nights at Freddy's) که ونه خلاصه‌نوم **فناف** (به انگلیسی: FNaF) هسته، ات‌سری کامپیوتری کا هسته که اولین کَش سال ۲۰۱۴ بازار بمو و اون گدر تاسا چندین نسخه ونه سر جه بساته بیّه. این کایِ سبک ترسناک و دل‌توآر هسته.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:کامپیوتری کائون
تاچ اسکرین

پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bangalore_Wikipedian_on_phone_5_closeup.jpg|جایگزین=|بندانگشتی|260x260پیکسل|جدیدِ مِبایل‌ئون، ویشته تاچ‌اسکرین دارننه.
**تاچ اسکرین** یا **لمسی ولگه**  ات‌جور دیجیتالی ابزارِ ورودی هسته که همزمان خروجی نقش ره هم دارنه. تاچ‌اسکرین اتا صافِ سطح ونه بوئه که خارجی شیء (انگوس واری) ره ونه نیرو، گرما، رسانایی الکتریکی، نور و… جه تشخیص دنه. ساموئل هورست ره تاچ‌اسکرین ِمخترع اشناسنّه که وقتی خاسته امتحان‌شو درس بخونده و وقت نداشته، تاچ‌اسکرین ِاولیه نسخه ره بساته که شه کار ره سریع‌ته پیش بَوِره.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رده:کامپیوتر
رج:مبایل
مأوس

250پیکسل|چپ|بندانگشتی
**مأوس** اتا سخت‌افزار نوم هسته که وه ره کامپیوتر تن وصله کننه. مأوس کومِک کنده که آدم راحت‌ته مانیتور ِصفحه دله چیزی که خانه ره انتخاب هاکنه، تکون هاده، ونه وَر ره اشاره داره یا راست‌کلیک هاکنه. مأوس ِمعمولی نسخه دِتا پولِک دارنه که راست‌کلیک و چپ‌کلیک وسّه تونّه جغ هادن و اکثراً وشون میونه اتا گردِ چرخک کته که صفحه‌یِ جیراجور هاکردن وسّه استفاده وونه. مأوس تونده سیم‌دار، بی‌سیم یا انواع مختلف بوئه و شکل‌های مختلف هم دارنه.

## منابع
*انگلیسی ویکی‌پدیا
رج:کامپیوتر
کی‌بورد

250px|بندانگشتی|چپ
**کِی‌بورد** (به انگلیسی: *Keyboard*) اتا جانبی دستگاه هسته که کامپیوتر تن وصل وونه تا کارور ونجه تایپ هاکنه. اینتا دستگاه ره ماشین تحریر واری بساتنه و ونه هر پولِک، اتا حرف ره دیار کنده. بعضی عملکردون وسّه ونه تایپِ سیستم تغییر هدا بوو یا چنتا پولک ره هئی جا جغ هدائن.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:کامپیوتر
فار کرای ۲

**فار کرای ۲** اتا کامپیوتری کا هسته که فارکرای ِسری دله قرار دارنه. این بازی دله کارور اتا آدم هسته که ونه دس تفنگ اِلنه و ونه باقی کاکَرون یا سیستمِ نقش‌ئون ره بکوشه. این کا ره ۲۱ اکتبر ۲۰۰۸  بازار تنک هاکردنه.

## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:فار کرای
رج:کامپیوتری کائون
یوبی سافت

بندانگشتی|یوبی سافت لوگو
**یوبی سافت** (اینگلیسی جه:  *Ubisoft*) اتا فرانسوی کومپانی نوم هسته که کامپیوتری کا ساجنه. یوبی سافت اصلی مقر فرانسه بی‌یه و اسا بیش از ۲۰ کشور دله استودیو دارنه و دنیایِ بتترین بازی‌ساجون جه هسته. درایور، پرنس آف پرشیا، فارکرای، کولد فییر، اسپلینترسل، کال آف خوآرز، واتچ داگز و فور هانر ونه بتترین کائون ِسری هستنه.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:کمپانیون
رج:کامپیوتری کائون شرکتون
رج:ویدئو‌کا ساز کومپانی
گیم‌پد

بندانگشتی|پلی‌استیشن ِدسته
**دسته** یا **گِیم پد**  اتا وسیلوئه که ونجه کامپیوتری کائون دله کا کننه. گیم‌پد سر چن سری پولِک *(دکمه)* دارنه که بعضی‌شون جه بنشنه جهت ره تعیین هاکردن و اتی پولکون هر کا وسّه فرق کننه و کارور وشون جه حرکت زنده. بعضی دسته‌ها شوک هم دارنه که جای پولِک، وشون وسط دِتا دست‌گیره کته تکون خرنه و جهت هدا وونه.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:کامپیوتر
DNA

250px|بندانگشتی|دی‌ان‌ای مرپیچی ترکیب
250px|بندانگشتی|دی‌ان‌ای تکثیر بین اینتی هسته که ونه دِ چله سیوا وونه و هرکمین تن اتی نو رشته نوج زنده که دقیق اون‌اتا چله ره موندنه.
**DNA** که ونه کامل نوم **دئوکسی ریبونوکلئیک اسید** هسته، اتا شیمیایی و آلی ترکیب هسته که ونه ساختار مولکولی و پیچیدوئه و گردِ سلول‌هایی که پروکاریوتی و یوکاریوتی جاندارون دارنه و اکثر ویروس‌ها دله پیدا وونه، اینتا ترکیب ره شه دله دارننه. DNA، موجوداتِ ژنتیکی دیتا ره بصورت کُد دریارنه تا ارثی مشخصات ره اینتی، نسل بعد جه انتقال هاده.

DNA ِشیمیایی ترکیب اولین کَش، سال ١٨۶٩ کشف بیه، ولی اون گدر نندستنه که دی‌ان‌ای چتی ژنتیک ره انتقال دنه تا سال١٩۴٣ وه ره سر در بوردنه. ای سال ١٩۵٣ جیمز واتسون و فرانسیس کریک ، بوردنه بیوفیزیک‌دون‌ها جه مشورت هاکردنه و روزالیند فرانکلین و موریس ویلکینز همراهی ، سر در بیاردنه که دی‌ان‌ای ساختار چتی اتا پلیمری مرپیچ جه بسات بیه؛ دِتا رشته DNA که مر دستوری پیچ خرنه و هئی دور چرخ گیرنده و وصل هستنه. این کشف باعث بیه که علم خله پیشرفت هاکرده. 

## منابع
* بریتانیکا دانش‌نومه 

رج:زیست
عباسعلی سلیمانی اسبوکلایی

**عباسعلی سلیمانی اسبوکلایی ** اتا ملا بی‌یه که مازرون، کاشان و زاهدان دله امام جمعه و ولی‌فقیه نماینده بی‌یه. وه متولد ۱۳۲۶، سوادکوه بی‌یه. سلیمانی اردیبهشت سال ١۴٠٢، بابلسر بانک دله نیشت بی‌یه که ترور بیه و وه ره بکوشتنه. کسی که وه ره بکوشته، بانک نگهبان بی‌یه که سریع وه ره بییتنه. ترور لحظه جه بانک دوربین‌ها فیلم گیتنه که فارس خبرگزاری وه ره پخش هکرده. 

## منابع
* فرارو

رج:مازرون ملائون
کردکوی شهرستان

**تمیشه **(پیته نوم) یا **کاردمله شهرستان **( فارسی دله: کردکوی) گلستان استان دله غربی‌ترین قسمت هسته که مازرون استان و سمنان استان جه همسایه هسته. کاردمله شهر هم شهرستانِ مرکز هسته. 

کاردمله شهرستان جمعیت، سال ۱۳۸۵، برابر با ۶۷٫۸۲۳ نفر بی‌یه. این شهرستونِ بومی مردم مازرونی زوون دارننه. هست.

## تقسیمات
* بخش مرکزی شهرستان کردکوی
** دهستان چهارکوه
** دهستان سدن‌رستاق شرقی
** دهستان سدن‌رستاق غربی
شهر: کردکوی

## منابع


رج:گلستون اوستان شهرستانون
کافرتپه

**کافر تپه** اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ ساسانیون جه رسنه. کافر تپه گلستان استان و بندر گز شهرستان دله دره. ونه آدرس ۴/۵ کیلومتری ضلع شمالی روستای کهنه کلباد، بخش نوکنده هسته. این بنا ۴۷۵۶ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۸۰/۱۱/۲۳ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه. 

## دپیته چرخه‌تو
* ایران ملی آثار فهرست

## په‌نویس

رج:بندر گز تاریخی جائون
رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
تمیشه دیوار

**تمیشه دیوار** اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ ساسانیون جه رسنه. تمیشه دیوار گلستان استان و کردکوی شهرستان دله دره. ونه آدرس جنوب و غرب کلاته تار مله، روستای باغوکنار دله که گرگان خلیج ور دره، هسته. این بنا ۴۷۵۵ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۸۰/۱۱/۲۳ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه. 

## دپیته چرخه‌تو

* ایران ملی آثار فهرست

## په‌نویس

رج:کردکوی تاریخی جائون
رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
خراب مسجد تپه

**خراب مسجدِ اسپریت تپه** اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ پیش از تاریخ جه رسنه. خراب مسجدِ اسپریت تپه گلستان استان و کردکوی شهرستان دله دره. ونه آدرس بخش مرکزی، دهستان سدن رستاق شرقی، ۲۰۰ م شرق روستای خراب مسجد هسته. این بنا ۱۱۳۳۲ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۸۳/۱۱/۱۰ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه. 

## دپیته چرخه‌تو

* ایران ملی آثار فهرست

## په‌نویس

رج:کردکوی تاریخی جائون
رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
آمونیوس ساکاس

**آمونیوس ساکاس** اتا اسکندریه‌ای فیلسوف بی‌یه که فلوطین ونه شاگردی ره کرده. آمونیوس ساکاس قرن سوم میلادی دیه و هیچ کتابی شه جه باقی نی‌یشته. ونجه اطلاعات خله کم هسته و تاریخ ناشناساترین فلاسفه جه هسته.

## منابع
* استنفورد دانشنومه: نئوپلاتونیسم

رج:نو افلاطونی
رج:مصری فیلسوفون
پاس

**پاس** وِ یا **پسپورت** (فرونسئیج : ***Passeport***) اتا شنوسوئیجی نومچه هسه که وه ره قجر گادر تذکره دی گتنه . اینتا نومچه (سند) جا وونه که اتا دیر کشفر جه بیلشت(اجازه) بیرن که وشون کشفر دله بوئرن . ونه جا وونه که ویزا بیتن .

اینتا نومچه علاوه اینتا که وونه وه جا درگا(بریم) بوردن ، وه موسافر ایمینی ره دی تامین کانده.

## آَلبوم:
بندانگشتی|جایگزین=وانوئاتو پاس
بندانگشتی|جایگزین=جیبوتی پاس

## پیدر پشوئون:

* ایرونیه پاس

## بن نویشت:

## ممبعئون:
فارسیه ویکی پیدیا

## درگا (دیا)(بریم) هماسیئون:

* https://www.passportindex.org/byRank.php وبگاه شناسه گذرنامه
* https://www.henleypassportindex.com وبگاه شناسه گذرنامه هنلی
رج:رسمی سندون
نومه

چپ|بندانگشتی|333x333پیکسل|چنتا عربیج کوهنه نومه
**نومه**  کا وه ره فارسیج دله **کتاب** گننه ، اتا مجموعه هسه ورقونی کا بنویشت بوینه .اس خاینه چاپ هاکرد بوئه ، کامیک بوئه و....، وونه کا پیست ، چو و.... جه خار بوه .

اغلب یتا ور جه وه ره موحکم کاندنه . هرتا ورق نومه دله  ورقه و هر دیم ره صفحه ( پیج) گننه.

## منبعئون

رج:کیتاب
گندُلو

**گندلو** (فرونسئیج جه : Gandelu)اتا کمون   ان-دو-فرانس انجه (بخش) دله دره و فرونسه نسوجر دله هسه .

## ممبعئون:

رج:فرانسه شهرون
بینجین

**بینجین** ، (آلمونیج جه  ***Benzin***) اتا ماده هسه کا کال نف جه عمل انه  و اینتا سوجن (سوخت) ماشینئون وسه و مترون وسه خلی کار شونه. ونه دله جورباجور اورگانیک مادئون ئرنه  مثال وسه  سبک ئیدروکربون کا 14 الی 12 کربون اتم ره دایننه هسنه . آلکینئون ، سایکلوآلکونئون و آلکنئون ونه دله درنه .  

## ممبعئون
ویکی‌پدیای انگلیسی
رج:شیمی
رج:بنزین
پولیگامی

**پولیگامی** اتا وضعیت هسه کا اونتا فرد یتا شی و یا زنا و یا همسر ده ویشتر داینه مثلا اتا زنا کا 3 تا شی داشته ووشه و...........
بندانگشتی|259x259پیکسل|چندشیی ، دراویادی و ونه پنشتا شی . اتا ششمام(هند) اساطیر

## حقوقیج وضعیت
بندانگشتی|وضعیت قانونی چندهمسری
تیلن : اونتا کشفرون کا ونه دله پولیگامی ممنوع هسه  ولی  جورم نیه.

کئو : ونه دله پولیگامی موجاز هسه 

سیو: وشون دله پولیگامی ممنوع هسه .

سوز: تینار مسلمونئون وسه موجاز هسه .

## ممبعئون
https://web.archive.org/web/20230501224423/https://journals.ut.ac.ir/article_21073_2e5f320d8caf495d2c5b1c993b8df18f.pdf

* From the Culture of Polygamy to the Right of Polygamy

رج:جامعه‌شناسی
رج:دین
اهواز

**اهواز** اتا شهر ایران دله هسته که خوزستان اوستان ره نیشتگاه هسته و ونه جمیعت ۱٬۱۸۴٬۷۸۸ نفر هسته. این شهر بومی مردم عرب و بختیاری هستنه.

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:خوزستان اوستان شهرون
کرمانشاه

**کرمانشاه** اتا شهر ایران دله هسته که کرمانشاه اوستان ره نیشتگاه هسته و ونه جمیعت ۹۴۵٬۶۵۱ نفر هسته. این شهر، ایران کوردی مناطق دله گت‌ترین شهر هسته.

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:کرمانشاه اوستان شهرون
رج:کوردستون شهرون
رج:کرمانشاه شهرستان
ارومیه

**ارومیه** اتا شهر ایران دله هسته که غربی آذربایجون اوستان ره نیشتگاه هسته و ونه جمیعت ۵۷۷٬۳۰۷ نفر هسته.

این شهر دله نیم-به-نیم تورک و کورد درنه. ارومیه وَر اتا گتِ دریوچه داشته که ارومیه دریاچه گتنه و اسا خِشک هایته.

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون
زاهدان

**زاهدان** اتا شهر ایران دله هسته که سیستان و بلوچستان اوستان ره مرکز هسته و ونه جمیعت ۵۵۲٬۷۰۶ نفر بی‌یه. زاهدان مردمون بلوچی جه گپ زننه و اهل سنت هستنه.

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:سیستان و بلوچستان اوستان شهرون
اراک

**اراک** اتا شهر ایران دله هسته که مرکزی اوستان ره مرکز هسته و ونه جمیعت ۴۳۸٬۳۳۸  نفر بی‌یه. اراکِ نوم ره «عراق» کلمه جه بیتنه. این شهر خله صنعتی هسته و خله کارخنه ونه ور دارنه.

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:مرکزی اوستان شهرون
یزد

**یزد** اتا شهر ایران دله هسته که یزد اوستان ره مرکز هسته و ونه جمیعت حدود نیم میلیون نفر هسته. یزد کویرلوت دله دره و اتا خشکِ شهر هسته و ایرانِ شهرها دله، کم‌ترین وارش اونجه اِنه.

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:یزد اوستان شهرون