open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کوبا

**کوبا** اتا مجمع الجزایری کشور هسته که کارائیب دریا دله دره و ونه نیشتنگا نوم هاوانا هسته.

## تاریخ
سال ۱۴۹۲ کریستفر کلمب اتا جزیره کشف هاکرده که  اسا وه ره کوبا گانّه. اون گادِر کوبا ایسپانیایِ کولونی بیّه. سال  ۱۵۱۱ اولین ایسپانیایی سِره‌ئون ره کوبا دله بساتنه و  حدود ۱۰۰ هزار نفر بومی ره برده هاکردنه و وشون ره مسیحیت په‌روو هاکردنه و بائوتنه که وشون ونه طلا دِمبال دَگِردِن. این بومیون ویشته بمردنه و وشون نسل منقرض بیّه.

کوبا ره ۴۰۰ سال ایسپانیا شه کولونی دله داشته (۱۵۱۱-۱۸۹۸). این سال‌ها کوبایِ اقتصاد ره کشاورزی، معدن و شکر، قهوه و تنباکو ساتِنه. جمعیت کوبا سال ۱۸۱۷ دله ۶۳۰٬۰۰۰ هزار نفر بی‌یه که ۲۹۱٬۰۰۰ نفر اسپه، ۱۱۵٬۰۰۰ نفر سیو (غیربرده) و ۲۲۴٬۰۰۰ نفر سیو برده بینه.

### جنگ ۱۸۹۵
سال ۱۸۹۲ اتا تبعیدی مخالف، خوزه مارتی نوم، *کوبایِ انقلابی حزب* ره نیویورک دله بساته. این حزب ِهدف کوبایِ استقلال بی‌یه. ایسپانیا و انقلابیون جنگ ۲۴ فوریه ۱۸۹۵ کوبا دله شروع بیّه، اما مارتی تا آوریل ۱۸۹۵ نتونسته بوره کوبا. مارتی ۱۹ می ۱۸۹۵ «دوس ریوس» دله بمرده. مرگ او او را به قهرمان ملی کوبا بدل کرد.

حدود ۲۰۰ هزار ایسپانیایی کوبا ره توپ دَوِستنه. کوبایِ نظامی فرمونده مردم ره بَرِسِنی‌یه کمپون دله. میون ۲۰۰٬۰۰۰ تا ۴۰۰٬۰۰۰ کوبایی وشنی-تَشنی وسّه این کمپ‌ها دله بمردنه.

### استقلال

کوبا تا وقتی ایسپانیا-آمریکا جنگ، تا سال ۱۸۹۸ دمباله داشته، ایسپانیا کولونی بی‌یه. جنگ تموم بیّه په، این دِتا کشور پیمونی پاریس دله بنویشتنه که ۱۸۹۸ امضا بیه. این پیمون گاته ایسپانیا ونه پورتوریکو، فیلیپین و گوآم ره جمعاً ۲۰ میلیون دلار بَروشه آمریکا ره. این پیمون په کوبا ره وسّه ایسپانیا شه کولونی دله جه دَر اینگِنه. تئودور روزولت، که شه جنگ دله شرکت داشته، سال ۱۹۰۲ رسماً بائوته کوبا بتونده آمریکا جه مستقل اداره بَواشه. روزولت اتا قانون بی‌یشته که گاته کوبا مستقل وانه ولی امریکا بتونده ونه دله‌یی (=داخلی) مسائل دله و ونه سیاست و اقتصاد دله دخالت هاکنه.

میون سال‌های ۱۹۵۳ تا  ۱۹۵۹ کوبا انقلاب اتفاق دکته و فولخنثیو باتیستا ثالدیوار، که اتا آمریکا طرِف دیکتاتوری داشته، ساقط بیّه و ونه بَدِل فیدل کاسترو رهبری ره بعهده بَییته.

فیدل کاسترو اتا سوسیالیستی چریک بی‌یه که چگوارا همراهی باتیستایِ حکومِت ره رِقِد بِدا و سرد جنگ گادِر آمریکا جلو هِرِسّائه. وه تا سال‌ها تیناری حکومت کارده و شه روابط ره آمریکا جه بهم بَزو بی‌یه تا این‌که مریض بیّه و ونه برار، رائول کاسترو، رهبری ره تحویل بَییته و آمریکا جه باراک اوباما حکومِت گادِر خار بیّه. ژوئیه ۲۰۱۵ کوبا شه سفارتخنه ره آمریکا دله وا هاکرده.

آوریل ۲۰۱۸ رائول کاسترو قدرت جه دست بکشی‌یه و میگل دایاز-کانل رییس‌جمهور بیّه. وه بائوته که کمونیستی مسیر جه متعهد هسته و وه ره دمبال کانده.

## جوغرافی

کوبا اتا جزیره هسته که کارائیب دریاو اطلس اوقیانوس میون قرار دانه و ونه اقلیم معتدل هسته و اونجه همیشه خجیر ِوا زنده. کوبا گتی ۱۱۰٬۸۶۱ کیلومتر مربع هسته.

این کشور فقط متحده ایالات امریکا جه سامون دانّه. این سامون گوانتانامو خلیج پَلی هسته که آمریکا اونجه اتا نظامی کمپ دانّه.

## فرهنگ
این کشور دله فرهنگ **[[کاتولیک کلیسا|کاتولیک]]** ِپه شکل بییته واتی مذهبی جامعه کشور دله زندگی کانّه. این کشور ِحکومت هم اتی سوسیالیستی حکومت هسته.

## بن بنویشت


رج:کارائیب جزیره‌ئون
رج:ایسپانیا قدیمی مستعمرات
رج:ایسپانیولی‌زوون کشورون
رج:آمریکا کشورون
رج:سوسیالیست کشورون
رنه هیگیتا

**خوسه رنه ایگیتا ساپاتا** که اختصاراً **رنه هیگیتا** نوم داشته، اتا کلمبیایی گُلِر (=دروازه‌بان) بی‌یه که وه ره El Loco (دیوانه) به هم گاتِنه. وه شه کا بکاردِن دوره خله حاشیه داشته. وه شه وسّه اتا مخصوص حرکت داشته که وه ره «کجدم ِدمیتن» (=لگد عقرب) گاتِنه.  وه آدم‌دزدی وسّه زندون بورده و پابلو اسکوبار جه هم رفق بی‌یه.

## منابع

* 

رده:زننه آدمون
رده:کلمبیا فوتوالیستون
مالزی

**مالزی** اتا آسیایی کشور هسته که آسیایِ جنوب شرقی دَره. مالزی ِنیشتنگا *(=پایتخت)* نوم کوالالامپور هسته ولی دولتی سازمان‌ها و وزارت‌خِنه‌ئون پوتراجایا (اداری نیشتنگا) دله دَرنه. مالزی اتا مشترک‌المنافع کشور هسته. این فدراسیون سیزّه‌تا ایالت دانّه.

«مالزی» نوم زمونی انتخاب بیّه که اتا فدراسیون مالایا، سنگاپور، صباح و ساراواک جه بساته بیّه که ۱۴ ایالت داشته. سال ۱۹۶۵ سنگاپور مالزی جه سِوا بیه و اتا مستقل کشور بگردسته.

مالزی دِتا جوغرافیایی ناحیه دانّه که چین جنوبی دریا وشون ره سِوا کانده. اصلی سرزمین تایلند جه سامون دانّه و اتا جاده جه سنگاپور ره وصل وانه و غربی مناطق هسته ولی مالزی ِشرق بورنئویِ جزیره دله دره و اندونزی جه هم‌سامون هسته.

## مردمون
مالزی دله سه نژاد مالایی (۶۰٪)، چینی (۲۷٪) و هندی (۱۲٪) درنه و ۱٪ باقی ِنژادون جه هستنه. با اینکه مالزی دله خله اقوام و ادیان دَرنه ولی خله کم وشون میون جنگ و درگیری وانه و اتا آروم ِکشور هسته.

اسلام این کشور ِرسمی دین هسته و شاه این دین ِپه‌روو هسته. این کشور دله دین ِآزادی قانون دله تضمین بیّه ولی عملاً بعضی گادِر این مسئله ره عمل نَکانّه و مسلمون‌ها بعضی مسائل سَره شه احکام ره جا اینگِنّه.

۶۰٪ مردمون مالزی دله اسلام په‌روو هستنه  که اکثراً اهل تسنن هستنه و شافعی مذهب ره دارنه.

این کشور دله هشت-دَه تا زوون جه گپ بَزه وانه ولی مالایی و برونئیایی و اسلیانی ویشته گنش‌کر دارنه. انگلیسی هم هَنتا مالزی دله مرسوم هسته و رسمی زوونون جه هسته.

مالزی ِایالات دِ دسته غربی و شرقی جه رَسِد وانّه. جمعیت انبسی غربی مناطق دله خله ویشته هسته. اتی که ساراواک که گت‌ترین ایالت هسته، کم‌ترین انبسی ره دارنه. مالایی جزیره‌مونا (غربی منطقه) جمعیت سال 2010 میلادی 20 میلیون نفر بی‌یه ولی همین سال شرقی قسمت دله 7 میلیون آدم دَینه. 

## سیاست
مالزی دله چندین ایالت درنه که هرکمین شه وسّه اتا سلطون دارنه که نسل-به-نسل وشون خاندان حکومت کنّه. این شاهون زمونی که بریتانیا مالزی ره مستعمره داشته جه بموندستنه و زمونی که مالزی مستقل کشور بیّه، وشون قانون بی‌یشتنه که هر سلطونی شه ایالت ره دگاردنه و هر پنج سال مالزی ِکلّی سلطنت هم گردشی وشون نوبت بوو ولی سلطون دکّل قدرت و اختیاراتی ندارنه و کشور مِیلِس جه اداره وونه.

## تقسیمات
مالزی ۱۳ ایالت دانه و هر ایالت دله اتا «شاه» حکومت کانده.

## منابع


رج:مشروطه سلطنت
رج:مشترک‌المنافع کشورون
رج:اسلامی کشورون
رج:انگلیسی‌زوون کشورون
رج:جی پونزه
رج:بریتانیا قدیمی مستعمرات
رج:آسئان

رج:آسیایی کشورون
رج:مالایی‌زوون کشورون
آسئان

**جنوب‌شرقی آسیایِ کشورون ِانجمن** که ویشته اختصاراً وه ره **آسه‌آن** یا **آسِئان** گانّه، اتا بین‌المللی سازمان هسته که سیاسی، اقتصادی و فرهنگی مسائل ره آسیایِ جنوب‌شرقی کشورون دله دمبال کانده. این سازمان ره ۸ آگوست ۱۹۶۷ تایلند، اندونزی، مالزی، سنگاپور و فیلیپین بساتنه تا کمونیستون دَم، که ویتنام دله شورش هاکرد بینه، بَییرن. البته اسا ویتنام که هَنتا کمونیست هسته، ونه دله عضوه.

## عضوون
### مؤسسون
*  (۸ آگوست ۱۹۶۷)
*  (۸ آگوست ۱۹۶۷)
*  (۸ آگوست ۱۹۶۷)
*  (۸ آگوست ۱۹۶۷)
*  (۸ آگوست ۱۹۶۷)

### بعداً عضو بَیی‌ئون
*  (۷ ژانویه ۱۹۸۴)
*  (۲۸ ژوئیه ۱۹۹۵)
*  (۲۳ ژوئیه ۱۹۹۷)
*  (۲۳ ژوئیه ۱۹۹۷)
*  (۳۰ آوریل ۱۹۹۹)
*  (۲۸ اکتبر ۲۰۲۵)

### ناظرون
*  (۱۹۷۶)

## منابع

Wikipedia contributors, "Association of Southeast Asian Nations," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Association_of_Southeast_Asian_Nations&oldid=193599108 (accessed March 6, 2008).


رج:قاره‌ای اتحادیه‌ئون
خاش‌رود شهرستون

'
* خاش‌رود شهرستون*' نیمروز اوستان ره اتا شهرستون هسته .  خاش‌رود شهرستون جمعیت، سرشِماری ۲۰۰۶ میلادی دله  ۳۵۳۸۱  نفِر  بیه.
## منابع

رج:افخانئون شهرون
چخانسور شهرستون

thumb|چپ|300px|توفان شن در بیابان‌های نیمروز و چخانسور.
** چخانسور شهرستون** نیمروز اوستان ره اتا شهرستون هسته . وِنه نیشتگاه شهر **[[چخانسور|چَخانسور]]** هسه. چَخانسور شهرستونِ جمعیت ۱۱۱۶۵ نفر بیه، که ۳۰ هزار خانوار هسته.
## منابع
*پلان انکشافی ولسوالی چخانسور (طرح توسعه شهرستان چخانسور) (پی‌دی‌اف، فارسی دری)

رج:افخانئون شهرون
رج:افغانستون اوستان شهرستانون
رج:نیمروز اوستان شهرستانون
آنارشیسم

**آنارشیسم** اتی اجتماعی و سیاسی نظام ره گانّه که دولت ونه دِله وجود نِداره یا کلاً جامعه‌یی که طبقاتی ساختار یا حکومت ونه دله مطرح نَوائِن. آنارشیسم ِطرفدارون «بی‌نظمی» جه طرفداری نَکانّه و «داوطلبی ِکایری» و شه‌گردون ِگروه‌های فعالیت ره دولِت ِعَوِض خانّه. این عقیده په اقتصادی نظام ونه اتا آزادِ جامعه دله دَواشه که اجبار ونه دله معنی ندانّه و داوطلب گروهون بتونّه دولت‌ها توم بتتر کار هاکنِن. آنارشیست‌ها کلاً هرجور دولت جه مخالف هستنه و دموکراسی ره اکثریت دیکتاتوری دونّه (که ونه معایب سلطنتی دیکتاتوری جه کمته هسته).

آنارشیسم خله توتالیتاریسم جه مخالف هسته و هرجور سازمان که طبقاتی ساختار داره ره غلط دونده. 

آنارشیسم اتا اَرمونی تئوری نی‌یه و دائماً تغییر کانده. آنارشیسم شه ات‌خله زیرچلّه دانّه که فقط وشون ِاصول هِدی ره موندِنه و اگه‌نا خله شبیه نینه. آنارشیسم ِفکری مکاتب بتونده اساساً متفاوت بائه، آنارشیسم ره معمولا اتا چپ و رادیکال ایدئولوژی در نظر گیرنه و ویشته آنارشیستی ِاقتصاد و آنارشیستی ِحقوق ِفلسفه شه کمونیسم، کایری، سندیکالیسم و... جه تأثیر بَییتنه.

آنارشیسم ِسَمبُل اتا A هسته که ونه دور دایره جه محاصره بیّه. (Ⓐ)

## پانویس

## بریم بگردستن

* Anarchy Archives آنارشیسم ِتاریخ و فلسفه‌‎یِ آنلاین ِپژوهشگا
* اتا منبع‌نومه که آنارشی سایتون ره معرفی کانده
* فارسی آنارکوپدیا 


رج:ضد فاشیسم
رج:سیاسی نظریه‌ئون
رج:اجتماعی نظریه‌ئون
ناسیونالیسم

**ناسیونالیسم**  ات‌جور تفکر هسته که گانه هر قومی ونه شه وسّه اتا آزاد ِحکومت داره. ملی گرائون گانّه بتترین راه این وسّه که آدِمون و جوامع ره ستم نَواشه، این هسته که هر جامعه‌یی شه وسّه اتا حکومِت داره. ناسیونالیستون گانّه که پچوک و ضعیف ملتون ِفرهنگ بتونده دیگه ملتون ِدَس جه تهدید بَواشه.

ناسیونالیسم اتی اجتماعی-سیاسی جریون هسته که راستی دسته‌ئون هستنه که سعی کانّه دولِت دله نفوذ هاکِنِن و شه باورون، اَرمون‌ها، تاریخ، هویت، حقوق و منافع ره گسترش هادِن. این جریون ملت ِمنافع ره تموم دله‌یی و خارجی سیاستون ِمحور قِرار دِنه. ناسیونالیسم، انترناسیونالیسم جه مخالف هسته و گانه نَوِنه «کشورها» و «سامون‌ها» رِقِد بورِن.

ناسیونالیسم اگه خله افراطی بائه بتونده شوونیسم ره بسازه که این طایفه شه ملت ره دیگه ملتون جه بتتر دونّه و بقیه جه خله خشن رفتار دارنه. ناسیونالیسم البته پاتریوتیسم (= میهن‌دوستی) جه هم فرق کانده. پاتریوت‌ها شه فرهنگ و ملت ره دیگرون جه بتتر نَدونّه و فقط گانّه که شه مَله و وطن ره دوست دارنه ولی بقیه جه بتتر نینه.

## بن بنویشت

رده:ناسیونالیسم
رده:سیاسی نظریه‌ئون
رده:اجتماعی نظریه‌ئون
محمد جواد ظریف

**محمدجواد ظریف** (بزائه‌یِ ‎۱۷ دی ۱۳۳۸، تهران دله) اتا ایرانی دیپلمات هسته که حسن روحانی بموئن په ایران ِخارجه وزیر بیّه. ظریف ۵ سال (۱۴ مرداد ۱۳۸۱ تا ۵ تیر سال ۱۳۸۶) متحد ملل سازمان دله ایران ِسفیر و نماینده بی‌یه. وه شه وسّه هیچ حزبی ره اسم نَوِرده.

ایران و 5+1 ونه وزارت گادِر بی‌یه که توافق برسینه و ایران ِهسته‌یی مسائل حل بیّه و ونه تحریم‌ها بشکستنه. وه ایران اسلامی انقلاب په اولین وزیری بی‌یه که اتا آمریکایی وزیر جه نشست-برخاست داشته.

مسعود پزشکیان مرداد ۱۴۰۳ دله اتا حکم دله وِ رِ معاون شه خادر در راهبردی امور هاکرده، و ۱۲ اسفند دله از این مقام استعفا هدائه

## نگارخِنه

File:Secretary_Kerry_greets_Iranian_Foreign_Minister_Zarif.jpg| وه جان کری ِملاقات
Bilateral Nuclear Talks - Ernest Moniz-John Kerry-Mohammad Javad Zarif-Ali Akbar Salehi.jpg|ونه عکس ارنست مونیز، جان کری و علی‌اکبر صالحی پَلی
Iran_Talks_Vienna_14_July_2015_(19067069963).jpg|وین پیمون په، ژوئیه ۲۰۱۵
File:MSC_2014_Iran-Audience_Mueller_MSC2014.jpg| ونه سخنرانی مونیخ دله
MSC 2014 Amano-Zarif Mueller MSC2014.jpg| وه و آمانو ملاقات
E3-EU+3 Iran Talks March 2014 Vienna (13268787435).jpg| وه و کاترین اشتون ملاقات
Mohammad Javad Zarif and Ahmed Davutoğlu.jpg| وه و احمد داوود اغلو ملاقات


## پانویس

ظ
رج:تهران گت آدمون
ظ
ظ
ترک‌سوی

**ترکی فرهنگ بین‌المللی سازمان** یا **ترک‌سوی** (ترکی جه: *TÜRKSOY* یا *Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı*) اتا بین‌المللی سازمان هسته که فرهنگی موضوعات ره ترک‌تبار کشورون و مناطق دله پیگیری کانده. این سازمان ِاختصاری نوم *ترک‌سوی* هسته که ترک‌تِبار ره معنی دِنه.

سال ۱۹۹۶ این سازمان یونسکو جه اتا کایری پیمون دَوِسته. 

## اعضا

ترک سوی تا سال ۲۰۰۹ میلادی ۱۴ کشور، جمهوری، فدراسیون، ایالت و شه‌گردون ناحیه داشته.

## وابسته جستارون
* ترک شورا

## منابع

رج:بین‌المللی سازمان‌ئون

رج:آنکارا
بلوچی

**بلوچی** (بلوچی جه: *بلوچی زبان* *یا* *Balócí zobán*) اتا زوون هسته که بلوچی مردمون ونجه گپ زنّه. غیر بلوچستون این زوون ره ترکمونستون و عمان (فارس دریامونایِ سواحل) دله هم گپ زنّه.

## منابع

رج:ایرانیج زوون
رج:بلوچستون
جبران خلیل جبران

**جبران خلیل جبران** (بزائه‌یِ ۶ ژانویه ۱۸۸۳ - بمرده‌یِ ۱۰ آوریل ۱۹۳۱) اتا لبنانی نویسنده بی‌یه که لبنانی-آمریکایی تابعیت داشته و اتا |مسیحی و مارونی بی‌یه.

ونه معروف‌ترین کتاب نوم *[[پیامبر (کتاب)|پیامبر]]* بی‌یه که ونه سَر جه اتا انیمیشن هم سال ۲۰۱۵ بساتنه. 

## منابع

جبران خلیل جبران
رج:لبنان گت آدمون
رج:آمریکا نویسندگون
رج:عرب نویسندگون
رج:نویسندگون
رج:عرب مسیحیون
لیبرترینیسم

**لیبرترینیسم** یا **لیبرتاریانیسم** اتجور فلسفه هسته که فردی آزادی‌ئون ره خله طلب کانده و گانه تا جایی که ممکن هسته ونه دولِت ره پچوک هاکردن و دولتی اختیارات ونه خله کم بَواشه. لیبرتارین‌ها بتونّه راستی یا چپی بائن و یا آنارشیسم تا مینارشیسم ره په‌رووی هاکنِن.

این فلسفه‌یِ طرفدارون هر جور «زور بائوتِن» ره ممنوع دونّه و گانّه همه‌یِ کارها ونه داوطلبی انجام بَواشِن. وشون حتی «اجتماعی و رفاهی نظام» جه مخالفنه چون مجبور هاکردن کسی به این که دیگرون ره کومِک هاکنه اخلاقاً غلط هسته و نهایتاً مؤثر نی‌یه. وشون‌ها یا دولِت ره لازم ندونّه یا گانّه وه فقط اِتَنده بائه که مردِمِ حقوق ره حفظ داره.

## وابسته جستارون
* لیبرلند

## پانویس

Wikipedia contributors, "Libertarianism," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=196264931 (accessed March ۶, ۲۰۰۸).


رج:سیاسی نظریه‌ئون
رج:فلسفی جنبشون
رج:اقتصادی جنبشون
ماریمار (سریال)

***ماریمار*** اتا مکزیکی سریال هسته که تله‌نوولا هسته و 1994 جه پخش بیّه. 

## منبع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:مکزیک فیلمون
رج:ایسپانیولی فیلمون
رج:سریالون
بلو هوریزونته

**بلو هوریزونته**  برزیل سومین گتِ شهر و میناس گرایس ایالت ِنیشتگا هسته. بلو هوریزونته برزیل ِجنوبشرقی وَر دره.

بلو هوریزونته جمعیت ۲٫۴ میلیون نفر که ونه حومه جه ۵٫۳ میلیون نفر وانه. بلو هوریزونته ره عوام **بئاگا** (*Beagá*) گانّه که ونه اختصاری نوم جه اِنه.

خله این شهر دله فقیرون زیاد هستنه و سیصدتا محله دله زندگی کانّه. این شهر ِمشروب‌فروشیون خله معروف هستنه. 

## منابع

Wikipedia contributors, "[//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Belo_Horizonte&oldid=223044045 Belo Horizonte]," Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed July ۲, ۲۰۰۸).

رده:بلو هوریزونته
رده:میناس گرایس شهرون
استرانگ‌هولد

**استرانگ‌هولد** یا **قلعه کا**  اتا باستونی کا هسته که سال 2001 دله استودیو فایر فلای وه ره کامپیوتره سّه بساته. این کا دله کاکَرونشون (=بازیکن‌ها) ونه نظامی و اقتصادی استراتژیون ره قوی هاکنن و شه شهر و مَله جه دفاع هاکِنِن و وه ره آباد دارِن.

این کا خله طرفدار پیدا هاکرده و همینسه ونه سَر جه پنج‌تا نسخه بساتنه که دوره‌ئون مختلف دله انجام وانه و ویشته رونسانس و صلیبی جنگون اوضاع ره سِراق دِنه.

## چندتا نوسخه دارنه؟

## منابع

* [//en.wikipedia.org/wiki/Stronghold_(2001_video_game)]
* انگلیسی ویکی‌پدیا 

رج:کامپیوتری کائون
سک

**سک** یا **سگ** اتا حیوون پستاندار هسه که زیرگونهٔ اهلی ورگ‌ها و پستانداری از راستهٔ سک‌مونائون محسوب بونه. سک اولین حیوونی هسه که آدم وه ره اهلی هاکرده. بعضی فرهنگ‌های دله سک اتا منبع غذایی هم هسه. 

## تاریخچه
تحقیقات نشون دنه که سک حدود پونزده هزار سال پیش اهلی بی‌یه.
سال ۲۰۰۱ مشخص بی یه که ۴۰۰ میلیون سک وجود دارنّه. سک صدها سو (نژاد) دارنّه. 
## منبع

رج:سگ‌مونائون
مهران دوستی

**مهران دوستی** (بزائه‌ی ۳ بهمن ۱۳۳۵ - بمرده‌ی ۲ خرداد ۱۳۹۴) اتا بلده‌یی مجری بی‌یه که رادیو وسّه ایران دله کار کارده. وه شه مکانیک ِمهندسی ِمدرک ره متحده ایالات آمریکا دله بییت‌بی‌یه.

## درگذشت
دوستی روز ۲ خرداد ۱۳۹۴ «ایست قلبی» جه تهران ِرامتین ِبیمارستون دله بمرده.

## بن بنویشت

رج:نور گت آدمون
رج:ایران مجریون
پس پلیک

**پس پلیک**، **پس پسی کور**، **چریسک**، **کور زنجلیک** یا **زنجیرک** اتجور پرنده هسته که خله پچوک جثه هسته. علمی رَج‌وَندی‌ئون دله این پرنده میچکامونائون ِچلّه جه حیساب وانه.

این پرنده خله فعالیت و تشه‌وَشه دانّه و ونه قلب تند کار کانده و ونه بال‌ها پچوکنه و ونه صدا خله قشنگه. وه بئو *(=حشره)* خانّه و اگه ات روز غذا نخاره، یَنّه.

## نوم
وه ره گیلکی *(=گیلانی)* دله **چرخ ریسک** گانّه و فارسی منابع دله هم این نوم جه استفاده وانه.  انگلیسی دله ونه نوم Tit هسته و هرجور پس پلیک اتا سیوا نوم دانّه.

زیک ات‌جور پس‌پلیک هسته.

## جورون
این پرنده چندین رَجه و چلّه دانّه و هر رَج دله اَی چندین جور پرنده دَره. این پرنده‌ئون ره *Paridae* ِعلمی نوم جه اشناسنّه. اصلی رَجون اینان هستنه:
* Genus Poecile
* Genus Periparus
* Genus Lophophanes
* Genus Baeolophus
* Genus Parus
* Genus Pseudopodoces 
* Genus Cyanistes
* Genus Cephalopyrus 
* Genus Sylviparus 
* Genus Melanochlora 

Auriparus_flaviceps.jpg|Penduline tit
Long-tailed_Tit_Aegithalos_caudatus.jpg|Aegithalidae
ParusCaeruleus.jpg|Cyanistes caeruleus
Poecile_montanus_kleinschmidti.jpg|Poecile lugubris
Coal_tit_UK09.JPG|Periparus ater
Great_tit_side-on.jpg|Parus major
Lophophanes_cristatus_Luc_Viatour_2.jpg|Parus cristatus



## منابع

رج:پرنده
رامبد جوان

**رامبد جوان** (بزائه‌یِ ۱ دی ۱۳۵۰، تهران) تئاتر، سینما و تلویزون بازیگر هسته که تلویزون دله کارگردانی و مجری‌کَری هم داشته. 

## فیلموگرافی

### تلویزون دله

### سِره‌یی سریالون

## منابع

## پیوند به بیرون
* رامبد جوان، IMDb دله
* رامبد جوان، سوره‌سینما دله

رج:زننه آدمون
رج:تهران گت آدمون
رج:ایران مردی بازیگرون
رج:ایران کارگردانون
مولداوی

**مولداوی** (مولداویایی جه: *Republica Moldova*) اتا اروپایی کشور هسته که این قاره‌یِ شرقی مناطق دله دَره. مولداوی غرب جه رومانی و شرق جه اکراین ره وَر خانّه. مولداوی-رومانی ِسامون پروت و دانوب ِروخِنه‌ئون جه تشکیل وانه. این کشور میون سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۹۱ میلادی شوروی دله اتا *جمهوری* بی‌یه و روز ۲۷ آگوست ۱۹۹۱ اعلام استقلال هاکرده. مولداوی نیشتگا *(=پایتخت)* کیشیناو هسته.

مولداوی دله اتا منطقه دره که سال ۱۹۹۰ تاسا، ترانس‌نیستریا نوم جه، ات‌جور غیررسمی حکومت که شه‌گردون *(=خودمختار)* هسته، وجود دانّه. مولدوای ِدیگه قسمتون رومانی ِفرهنگ و زوون ِپه‌روو هستنه ولی ترانس‌نیستریاییون ویشته روسیه طرفدار هستنه.

## جغرافی
200px|بندانگشتی|راست|این نقشه دله ترانس‌نیستریا ره ''زرد'' و مولداوی ِدیگه جائون ره ''کئو (=آبی)'' جه مَیِّن هاکردنه.
مولداوی ِگتی ۳۳۷۰۰ کلیومتر مربع هسته و این کشور اکراین و رومانی وسط کَته. مولداوی ِشرقی سامون - که اکراین جه وصل وانه - اتا شه‌گردون حکومِت دَس دَره که روسی مردمون ِشِنه. اینان وقتی شوروی رقد بورده، ترانس‌نیستریا ره بساتنه و شه ره اتا تازه کشور بنومستنه ولی مولداوی وشون ِاستقلال ره برسمیت نشناسی‌یه و باعث بیّه وشون میون جنگ بَواشه. اساترانس‌نیستریا دِفاکتو هسته و روسی ارتشیون ونجه دفاع کانّه. کیشینف و تیراسپول، بلتسی، تیگینا و ریبیتسا مولداوی مهمترین شهرون هستنه.

## سیاست
مولداوی دله اتا پارلمونی جمهوری دره که رئیس‌جمهور کشور ِریاست و نخست‌وزیر حکومت ِریاست ره بعهده دارنه. این کشور متحد ملل سازمان، اروپای شورا، جهونی تجارت سازمان، فرانکوفونی و مشترک‌المنافع مستقل کشورون دله عضو هسته و خله تِلاش دانّه که اروپا اتحادیه دله عضو بَوو. سال ٢٠٢٢، اکراین-روسیه جنگ په، اروپای اتحادیه مولداوی و اکراین کاندیداتوری ره عضویت وسه قبول هاکرده.

## مردمون
### زوون
سال ۱۹۹۴ ِاساسی قانون این کشور دله گاته رسمی زوون مولداویایی هسته اما استقلال ِاعلامیه سال ۱۹۹۱ گانه این کشور ِرسمی زوون رومانیایی هسته. این دِتا زوون درواقع اتا هستنه ولی این که کامین نوم جه ونه مولداوی دله استفاده بَواشه سَره، اختلاف وجود دانّه. بعضی شه قومیت ره رومانی جه اتا دونّه، ولی ات‌سری دیگه شه کشور ِملّیت ره مهمتر دونّه.

روسی هم زوونی هسته که بعنوان «قومیتون ِارتباطی زوون» تا حدودی رسمی هسته و جامعه و ادارات دله استفاده وانه. اکراینی و گاگائوز هم دِتا زوون هستنه که ترانس‌نیستریا و گاگائوزیا دله اقلیتونی ره دارنه و رسمی هستنه.

### دین
سرشماری سال ۲۰۰۴ دله این کشور مردمون ۹۳٫۳٪ شرقی ارتدوکس کلیسا په‌روو بینه. ۲٪ پروتستان، ۱٫۲٪ بقیه مذاهب، ۰٫۹٪ بی‌دین، ۰٫۴٪ بی‌خدا و ۲٫۲٪ هم ممتنع‌النظر بینه.

### قومیتون


**<sup>۱</sup>**بعضی مولداویایی ره اتا قومیت دونّه ولی بعضی این مردمون ره رومانیایی‌الاصل دونّه. همینسه هرکی شه اعتقاد ره این سوال سَره بائوته و اکثر رومانیاییون این آمار دله مولداویایی هم هستنه.

**<sup>۲</sup>**یهودون این کشور دله قدیم خله زیاد بینه.


## منابع

* Wikipedia contributors، "Moldova،" Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=384380541 (accessed September ۱۳، ۲۰۱۰).


رج:اروپا کشورون
رج:روسی‌زوون کشورون
رج:فرانسوی‌زوون کشورون
رج:مستقل مشترک‌المنافع کشورون
رج:شوروی سابق کشورون
ارتدوکس

**ارتدوكس** اتا کلمه هسته که *Orthos* یعنی درست و *doxa* یعنی عقیده جه تشکیل وانه، که سرجمع یعنی *درست ِعقیده*. ارتدوکسون کسانی هستنه که شه سُنتی دین ره بقیه‌یِ مذاهب جه ویشته قبول دارنه. وشون هرجور بدعت و تازه‌گرایی ره رَد کانّه. ارتدوکس ِمتضاد **هتردکسس** هسته که گانّه تازه و جدید ِتفکرات ونه مذهب دله بِئِن.

* مسیحیت دله ارتدوکسون اتا مذهب هستنه که وشون ره شرقی ارتدوکس گانّه. وشون پاپ ِگپ ره نِشنُنّه.
* یهودیت دله اونان که گانّه دین نَونه عَوِض بَواشه ره ارتدوکس گانّه. یهودی ارتدوکسون گانّه دین اتجور بساته بیّه که همه گادِر دِرِست هسته و زمون و فرهنگ ِتغییرات جه متناسبه. وشون گانّه خار اخلاق و... چیزهایی نینه که تغییر هاکِنِن و همینسه دین هم تغییری نَکانده.
* اسلام دله معتزله‌یِ مخالفون که بدعت جه خله بد دارنه ره این کلمه جه هم اِشناسِنّه.

## منابع
*دانشنامه بریتانیکا
* orthodox. (۲۰۰۷). Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica ۲۰۰۷ Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica

رج:دین
شرقی ارتدوکس

**شرقی ارتدوكس کلیسا** اتا مذهب هسته که اواخر قرن پنجم میلادی مسیحیت دله بساته بیّه یعنی همون گادِر که روم دَیّه شرقی و غربی قسمتون جه تجزیه بی‌یه. این کلیسا اسا جزء مسیحیون ِسه‌تا اصلی مذهبون جه هسته. 

## تاریخچه
قسطنطنیه و پاپ میون اتا بحث پیش بمو که روح‌القدس چتی بساته بیّه. این بحث اَنده دمباله پیدا هاکرده که وشون هِدی ره طرد هاکردنه. بعضی گانّه اون گادِر شرقی روم این مذهب ره رسمیت هِدا تا غربی روم جه مذهبی اختلاف داره و ونه مردمون پاپ ِپه‌روو نَوائِن. 

## عقاید
* ارتدوكس‌ها روح‎القدس ره «پی‌یـِر» ِبساته دونّه و گانّه پی‌یر اصلی خدا هسته.
* ارتدوكسون پاپ و كلیسایِ اعضا ره معصوم ندونّه و گانّه جامع ِكلیسا یعنی مجموعة مسیحی مؤمنون که خطا نکانّه یعنٍ كه روح‎القدس مسیحیون ره انحرافات جه محافظت کانده و اشخاص اتی مخصوص معصومیت ندارنه.
* این کلیسا دله روحانیونی که وشون مقوم پایین‌ته دَره، بتونّه ازدواج هاکِنِن و اگه کسی قبل این که مقوم بدست بیاره، ازدواج هاکرد بائه، بتونده شه زندگی ره همونتی ادامه هاده.
* منابع و مآخذ اعتقادی اصول دله كتاب و سنّت هستنه.
* فدیه: وشون معتقدنه كه فدیه فقط عیسی بمردن جه بوجود نموئه، بلكه ونه مسیح ِرستاخیز وسّه هم بی‌یه.
* وشون عیدون و تعطیلیون کاتولیکون جه بعضی وقتها فرق کانده.
* غسل تعمید: وشون غسل تعمید گادِر شه کلّه ره سه‌بار ئو بـِن فِرو کانّه.

## په‌روون
شرقی اروپا و بالکان دله این کلیسا طرفدار دانّه. این کلیسا په‌روون بلاروس، بلغارستون، قبرس، گرجستون، یونان، مقدونیه، مولداوی، روسیه، مونته‌نگرو، رومانی، صربستون و اکراین دله اکثریت هستنه.

بعضی ارتدوکسون هم خاورمیونه، شمالی آمریکا و استرالیا دله درنه. این کلیسایِ په‌روون پاپ جه اطاعت نَکانّه و شه وسّه اتا سِوا ِاسقف دارنه. قدیم ارتدوکسون همه استامبول ِاسقف په دَیینه ولی اسا جاهای دیگه هم گتِ اسقف دارنه. وشون حتی زوون‌های مختلف جه هم استفاده کانه.

## گالری

St._George%27s_Greek-Orthodox_Cathedral_(Beirut).JPG|بیروت، لبنان
Sv._Troica_od_Radovi%C5%A1_49.JPG|مقدونیه
C%C4%83priana_monastery_in_Moldova.jpg|مولداوی
Cetinje_monastery.jpg|مونته‌نگرو
Nevsky_cathedral_warsaw.jpg|لهستون

RedSquare_SaintBasile_(pixinn.net).jpg|مسکو، روسیه
Hama-RomanOrthodoxChurch.jpg|حماه، سوریه
Hagia_Sophia_Mars_2013.jpg|استامبول، ترکیه
Kij%C3%B3w_-_Sob%C3%B3r_M%C4%85dro%C5%9Bci_Bo%C5%BCej_01.jpg|کییف، اراین
Simonopetra.JPG|Simonopetra Monastery on Mount Athos
VseshsvMinsk1-2.jpg|میسنک
06Sarajevo Orthodox 03.jpg|سارایوو
Sofia Alexander-Newski-Kathedrale 2012 PD 13.jpg|صوفیا
StLazarus Cathedral 4682.jpg|لارانجا
Bole Medahane Alem, Addis Ababa, Ethiopia (15605162761).jpg|آدیس آبابا
Alexander-Newski-Kathedrale full pc.jpg|تالین
|تفلیس
Kreta - Iraklion - Agios Minas Kathedrale1.jpg|هراکلیون
Manarcad Marthamariam Cathedral DSW.jpg|کرالا
Jerusalem Holy Sepulchre BW 19.JPG|اورشلیم

Ascension Cathedral, Almaty KZ.JPG|آلماتی
Cathedral of the Nativity - Riga - Latvia.jpg|ریگا
Alexander_Nevsky_Cathedral,_Baku.jpg|باکو


## منابع

رج:مسیحیت
پولس

250px|بندانگشتی|چپ
**پولُس** یا **پولوس** (عبری جه: שאול התרסי *شائول طرسوس*، یونانی جه: Σαούλ *شائول* و Σαῦλος *سوئولوس* و Παῦλος *پولوس*) مسیحیت ِمهمترین مبلغون و این دین ِالاهیات و خداشناسی ِمؤسس بی‌یه. برعکس حواریون، پولس هیچ گادِر عیسی ره نَدی‌یه. با این حال پولس بی‌یه که مسیحیت ره یهودیت جه سِوا هاکرده. اعمال کتاب دله، پولس ره نصاریون (غیریهودیون) ِپیشوا دونده و حواریون اونجه مسیحیون پیشوا هستنه. ویشتر عهد جدید ِتازه قسمتون ره وه بنویشته.

## پانویس


رج:سوریه گت آدمون
رج:مسیحیت
رج:مسیحی قدیسون
کانسرواتیسم

**محافظه‌کاری** یا **کانسرواتیسم** اتجور سیاسی، اجتماعی و مذهبی ایدئولوژی یا رفتار هسته که ونه اصلی هدف این هسته که جامعه و ونه ارزش‌ها ره همونتی که فعلاً هسته، نگه بداره. این فرقه‌یِ طرفدارون همیشه رادیکالون جه برعکس هستنه و وشون دیم‌به‌دیم درنّه.

سال 1790 میلادی که عقل‌گرونه تفکرات ره فرانسوی انقلابیون بوجود بیاردنه، «ادموند برک» این کانسرواتیسم یا همون محافظه کاری ِدُکتُرین ره بوجود بیارده. 

## منابع

رج:سیاسی نظریه‌ئون
رج:اجتماعی نظریه‌ئون
پوپولیسم

**پوپولیسم**  اتجور سیاسی روشون هستنه که گانه ونه مردِم ِعلاقه و حقوق جه طرفداری هاکردن و دانشمندونی که اقلیت ِنظر دارنه، وشون ِگپ اهمیتی ندانّه.

## تاریخچه
قرن بیستم دله ویشته این جنبش‌ها لاتین آمریکا و هند دله وجود داشتنه اما دهه ۱۹۸۰ جه این جنبش‌ها کانادا، ایتالیا، هلند، اسکاندیناوی و متحده ایالات امریکا دله هم پیدا بَیینه.

## ویشته بخوندین
* دماگوژی
* اتوکراسی

## منابع

رج:پوپولیسم
رج:سیاسی نظریه‌ئون
دماگوژی

[راست|بندانگشتی|150px| [جوزف مک‌کارتی، آمریکا دله اتا معروف دماگوگ بی‌یه]]

**دماگوژی** یعنی این که ات‌نفر جای اون‌که استدلال هاکنه و شه گپ وسّه برهان بیاره، سعی هاکنه مردمون ِاحساسات ره تحریک هاکنه و جمعیت دله هیجان بسازه تا جَوسازی جه مردِم ره شه نظر جه موافق هاکنه. 

دماگوگ‌ها (دماگوژی ِپه‌روون) سعی دارنه هیجان‌انگیز و احساسی گپ بَزنِن و مردِم ره تحت‌تأثیر بی‌یلِن. وشون حتی بتونّه پرچم و ملّی‌سرود و ناسیونالیستی سمبُل‌ها جه هم استفاده هاکِنِن.

این شیوه دله مردم که احساسی بَیینه، فکر کانّه که اگه این عقیده ره قبول هاکِنِن دیگرون جه این عقیده سَره متحد وانّه و این اتحاد اتی امنیت و قدرت ره وشون وسّه یارنه که هرکی عقیده ره قبول نَکانه، این امنیت و قدرت جه سودی نَونّه.

## مازرونی ادبیات دله
اتا قدیمی داستان مازرون دله دَره که گانه اتا مَله دله اتا مِلّا سال‌ها وچون ره درس دائه و تنها کسی بی‌یه که اون حوالی سواد داشته و همینسه همه وه ره احترام یِشتنه تا این که همون مَله دله جه اتا مَردی بورده درس بخوندستن په و چندین سال بعد که ونه سواد خله زیاد بَیبی‌یه، وردگردسته شه مَله تا شه هم‌وطنون ِبدرد بخاره. وه وقتی وردگردسته، همه ونه دور جمع بَیینه و شه وَچون ره یاردنه ونه پَلی که باسواد بَواشِن و دیگه هچکی قدیمی ملّا پَلی نشی‌یه و ملّایِ احترام کم بیّه. ملّا که دی‌یه ونه مقوم دَره رِقِد شونه، بورده منبر سَر و بائوته که مِن این جوونی که تازه بموئه جه باسوادته هستمه و وه ره هچّی حالی نوانه... بلاخره قِرار بیّه این دِ نفر میون اتا مسابقه بی‌یلِن که باسوادته پیدا بَواشه و قِرار بی‌یشتنه که هرکی سواد کمته بی‌یه، مَله جه بریم دَرِکفه. ملّا پیشنهاد هِدا که هرکامین اتا ورق دله بنویسن «مَر» و مردم ره سِراق هادِن تا مردم قضاوت هاکنن که کامین‌تا باسوادته هسته. بعد این مسابقه انجام بیّه و هر دِتا ورقه ره هِدانه کدخدا دَس. وقتی کدخاد ورقون ره مردم ره سِراق هِدا، همه بدینه که ملّایِ ورقه سَر اتا مَر ِعکس دَکشی‌یوئه و جوونِکِ ورقه دله اتچی نامَیِّن ِکلمات دره و چون مردم شه بی‌سواد بینه وقتی کدخدا بائوته شمه نظر کامین‌تا «مَر» ره دِرِس بنویشته، همه ملّا ورقه ره سِراق هِدانه و همینسه جوون ره مَله جه بریم هاکردنه و ملّا مَله دله شه احترام ره دِباره پیدا هاکرده.

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:پوپولیسم
رج:سیاسی نظریه‌ئون
مونته نگرو

**مونته نگرو** (صربی جه: *Црна Гора* یا *Crna Gora* — تلفظ: تسرنا گُرا / t͡sr̩na: 'ɡɔra) اتا کشور هسته که اروپایِ جنوب‌شرقی دره و ونه نیشتگا (=پایتخت) پودگوریتسا هسته. این کشور آدریاتیک دریا پَلی دَره و یورویِ پول جه استفاده کانده. سال ۲۰۱۱ مونته‌نگرویِ جمعیت ۶۲۰٬۰۲۹ نفر بی‌یه.

## نوم
مونته نگرو نوم «سیو کوه» معنی ره دِنه و قرن پونزهم میلادی جه استفاده بی‌یه. البته اون گادِر مونته‌نگرویِ منطقه پچوک‌ته بی‌یه و وشون عثمانی جه اَنده جنگ هاکردنه که این سامون ِگتی ویشته بیّه. 

## تاریخ
قرن نهم میلادی اتا محلی حکومت، دوکلیا نوم، که بیزانس جه وابسته بی‌یه، این منطقه دله تشکیل بیّه. سال ۱۹۱۰ مونته نگرویِ پادشائی بساته بیّه. این حکومت جهونی جنگ اول (۱۹۱۸) په صربستون ِپادشائی جه متحد بیّه و سال‌ها یوگوسلاوی دله دَیّه و وقتی اون کشور تیکه‌تیکه بیّه، صربستون و مونته نگرویِ فدراسیون بوجود بموئه. روز ۲۱ مه ۲۰۰۶ (میلادی) اتا رفراندوم مونته‌نگرو دله برگزار بیّه و ۳ ژوئن همون سال این منطقه اعلام استقلال هاکرده.

## جوغرافی
آدریاتیک دریا این کشور ِجنوب‌غربی دَره و مونته‌نگرویِ غربی کشور کرواسی، شمال‌غرب بوسنی و هرزگوین و شمال‌شرق صربستون هستنه.

مونته‌نگرویِ شمالی بخش‌ها کوهستونی هستنه و ونه ارتفاع وقتی جنوب و غرب جه رسِنه کم وانه تا جایی که آدریاتیک ِساحل جه برسه.

### نگارخنه

Widok na Perast z zachodu 01.JPG|Perast in Bay of Kotor
Miriste.jpg| هرتسگ نووی
Crno jezero (Durmitor).jpg|بیوگراد دریاچه، کولاشین
Svetistefan1756.JPG| اسوتی استفان، بودوا
Biogradska suma.jpg| کولاشین
Tara_River_Canyon.jpg|
Zatoka Kotorska.jpg|کوتور دریامونا


### تقسیمات

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا


رج:اسلاوی کشورون
رج:یوگوسلاوی
رج:مدیترانه
خلقون دموکراتیک حزب

**خلقون دموکراتیک حزب** (ترکی جه: *Halkların Demokratik Partisi*) یا خلاصتاً **HDP** اتا سیاسی حزب، ترکیه دله، هسته. این حزب شه اساسنومه دله گانه که ونه هدف تأسیس اتا دموکراتیک و مردمی دولت هسته که مردم ره شرافتمندونه زندگی ِفرصت هاده بی اونکه سرکوب، استثمار و تبعیض وشون وسّه وجود داره. این حزب شه مخاطب ره تموم قومیتون و مذاهبی دونده که دولت وشون ره ظلم کانده.

این حزب روز ۱۵ اکتبر ۲۰۱۲ خلقون ِدموکراتیک و کوردی چپگرایون ِکنگره دله تأسیس بیّه. این حزب ِاولیه اعضا ویشته آشتی و دموکراسی حزب جه اکتبر ۲۰۱۳ استعفا هِدا بینه و بمو بینه این حزب دله. دموکراتیک مناطق حزب این حزب ِاتا چلّه (=شاخه) هسته که ونه زووم کوردی مناطق دله هسته.

این حزب اولین حزبی بی‌یه که انتخابات ۲۰۱۵ دله بتونسته شمالی کوردستون ِمردِم ِنمایندگی جه ترکیه‌ی پارلمون دله راه پیدا هاکنه و «سدِّ قانون» ره سیزّه درصد رأی جه بِشکِنه.

## وابسته جستارون
* کوردستون کارگرون حزب

## منابع

رج:خلقون دموکراتیک حزب
رج:اروپایی سوسیالیستون حزب
رج:ترکیه حزبون
اینترنتی رادیو

200px|بندانگشتی|اتا دستگا که قدیمی رادیوها ره موندِنه ولی اینترنت جه وصل هسته و اونتی برنومه پخش کانده.
**اینترنتی رادیوی ** اتجور رادیویی ایستگائون ِنوم هسته که وشون ِمخاطبون ونه اینترنت جه برنومه‌ئون ره بَییرن، گوش هادِن. اینترنتی رادیوئون بتونّه آنلاین یا آفلاین بائِن که آفلاین ِایستگائون ره بتونّه تلمبار *(= آرشیو)* واری کار هاکِنِن و وشون‌ها برنومه‌ئون ره بنشنه دانلود هاکردن.

اینتی رادیوئون اولین بار سال 1993 میلادی، آمریکا دله، بساته بَیینه. اولین کانال نوم «اینترنت تالک رادیو» بی‌یه. اینترنتی رادیویِ استفاده وسّه ونه شمه اینترنت ِسرعت خله بائه.

## منابع
* انگلیسی ویکیپدیا

رج:رادیو
رج:اینترنت
ورشو پیمون

thumb|200px|لوگو
thumb|200px|اعضایِ نقشه
**ورشو پیمون**, اتا سیاسی و نظامی پیمون‌نومه بی‌یه که روز چارده مه سال 1955 شهر ورشو دله هشت‌تا کشور هِدی جه دَوِستنه و وه ره امضا هاکردنه. این کشورون آلبانی، رومانی، شوروی، بلغارستون، لهستون، چکسلواکی، مجارستون و شرقی آلمان بینه.

این پیمون ره شرقی بلوک (سوسیالیستی کشورون) وقتی دَوِستنه که سرد جنگ ِگادِر بی‌یه و غربی کشورون ناتو ره بِسات بینه. در واقع ورشویِ پیمون خاسته ناتو دیم‌به‌دیم هِرِسته. البته بعضی کمونیستی کشورون هم چین و یوگوسلاوی و کوبا واری، این پیمون دله دَنی‌بینه.

این پیمون روز ۱ ژوئیه ۱۹۹۱ بشکسته بیّه چون کشورونی که شرقی اروپا دله دَیینه، اتا-اتا ونجه بریم بوردنه.

## منابع
* زازاکی ویکی‌پدیا
*Песня объединенных армий (Şerqiye Ordiyê Yewbiyayey)
*Песня объединенных армий В боях познавшая радость побед　(1986) de.


رج:شوروی تاریخ
استاندارد زازاکی

**استاندارد زازاکی ** (زازاکی جه: *Zazakiyo Standard*) اتا گِنِش زازاکی زوون دله هسته که این زوون ِمعیار و استاندارد گِنِش حیساب وانه. رسانه‌ئون، تلویزون، اینترنت و زازاکی ویکیپدیا دله این گِنِش ره زازاکون بکار وَرنه.

## نمونه

رج:زازاکی
آل بوسعید

250px|بندانگشتی|این خاندان ِرسمی نشون
**آل بوسعید** یا **آل سعید** اتا سلسله نوم هسته که چندین سال هسته عمان دله فرمونروایی کانده. آلبوسعید ِشائون اینان هستنه:
# احمد بن سعید البوسعیدی
# سعید بن احمد بن سعید
# حمد بن سعید
# سلطان بن احمد بن سعید
# بدر بن سیف
# سعید بن سلطان بن احمد
# ثوینی بن سعید بن سلطان
# سالم بن ثوینی بن سعید
# عزان بن قیس بن عزان
# ترکی بن سعید بن سلطان
# فیصل بن ترکی بن سعید
# تیمور بن فیصل
# سعید بن تیمور
# قابوس بن سعید

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:عمان
اروپایی سوسیالیستون حزب

**اروپایی سوسیالیستون ِحزب** (اختصاراً **PES**) اتا سوسیال دموکراسی حزب هسته که اروپا دله سیاسی فعالیت دانّه. این حزب شه شامل اتخله احزاب وانه که هرکامین شه اروپا اتحادیه (EU) و یا سایر اروپایی کشورون دله فعالیت دارنه.

PE دله بعضی احزاب خله شه کشور دله قوی هستنه که بعضی‌شون ایتالیای دموکراتیک حزب (PD)، بریتانیای کارگر حزب، فرانسه‌یِ سوسیالیست حزب (PS)، آلمان سوسیال دموکرات حزب (SPD)، اسپانیایِ سوسیالیست کارگرون حزب (PSOE) هستنه. البته بعضی حزبون هم کشورهایی دله دَرنه که اروپایِ اتحادیه جزء نینه که ترکیه‌یِ خلقون دموکراتیک حزب و جمهوری‌خاه خلق حزب اینان دسته جه هستنه. 

## عقاید
اون گادِر که *اروپایِ ذغال‌سنگ و فولادِ مشترک جامعه* تأسیس بیّه، این حزب ره بساتنه و هَنتا اروپا دله فعال‌ترین گروه‌ها جه هسته. این گروهِ ایدئولوژی سوسیال دموکراسی په‌روو هسته و ونه اعضایِ هدف اتا جدیدِ اجتماعی اروپایِ بساتِن هسته.

سوسیالیست‌ها شه اولویتون ره اشتغال و زندگی ِاستانداردون علیه رکود، آب‌وهوایی تغییر مُخبر بی‌ین، اجتماعی و امنیتی عدالِت و... اعلام کانّه. 

این گروهِ طرفدارون همیشه اروپایِ کانسرواتیستون *(= محافظه‌کارون)* ره متهم کانّه که رکود ره باعِث وانّه چون اونان آزادِ بازارون ره جه خله تأکید دارنه. 

## رهبرون
این حزب ِرییس ونه اتا کشوری حزب ِرییس هم بائه.

## سازمان‌دهی
بیست و هشت کشور دَرنه که وشون دله حزب یا احزابی وجود دانّه که اروپایِ سوسیالیستونِ حزب ِزیرمجموعه بائه. این بیست و هشت کشور دله فقط نروژ هسته که هَنتا اروپا اتحادیه دله عضو نیّه و الباقی این اتحادیه دله دَرنه.

یازّه‌تا کشور دیگه هم دَرنه که وشون دله احزابی وجود دارِن که اروپایِ سوسیالیستونِ حزب ره عضو نَواشِن ولی ونه په‌روو و طرفدار بائِن، این کشورون اتحادیه دله عضو نینه و همینسه اروپایِ سوسیالیستونِ حزب وشون ِاحزاب ره شه عضو نَکانده. 

آخرین سری هم کشورونی هستنه که وشون دله حزبونی دَواشِن که اروپایِ سوسیالیستونِ حزب ِناظر ِعضو بائِن. اینان کشورها یا خله پچوک هستنه (آندورا و سن مارینو واری) یا اصلاً اروپا دله دَنینه و آسیا و آفریقا شِنه‌نه (مصر و اسراییل واری)

## PES اروپایی نهادون دله

### اروپای کمیسیون
این کمیسیون دله هشت نفر این حزب جه هستنه. البته این کمیسیون ِاعضا همه مستقل بنومِسته وانّه و اونجه که شونّه، بعنوان اتا حزب ِنماینده نینه.

### اروپایِ شورا
این ده نفر شورا دله درنه و شه کشور ِسران جه هستنه:

### اروپایِ شورا و وزیرون شورا دله

کشورونی که وشون ِرهبری ره اتا سوسیال-دموکرات ِنماینده بعهده دانّه، اینان هستنه: اتریش (ورنر فایمن)، کرواسی (زوران میلانویچ)، چک (بوهوسلاو سوبوتکا)، دانمارک (هله تورنینگ-اشمیت)، فرانسه (فرانسوا اولاند)، ایتالیا (ماتئو رنتسی)، لیتوانی (Algirdas Butkevičius)، مالت (جوزف موسکات)، رومانی (ویکتور پونتا)، اسلواکی (رابرت فیکو) و سوئد (استفان لوفون).

## اعضا
سی و سه عضوی که کامل هستنه، به جز نروژ، الباقی اروپایِ اتحادیه دله درنه.



## بریم بگردستن

* یورونیوز: سوسیالیستون ِمرتبط ِخـَوِرون، *فارسی جه*.

## منابع


رج:پان اروپایی حزبون
رج:سوسیال دموکراسی
اروپایی مردم حزب

**اروپایِ خلق ِحزب** یا **اروپایی مردم ِحزب** (اختصاراً **EPP**) اروپا دله اتا سیاسی حزب هسته که مسیحی دموکراتون سال 1976 میلادی تأسیس هاکردنه. اون گادِر تاسا بعضی لیبرال عقاید و کانسرواتیسم هم، *که راستی بینه،* وشون جمع دله قاطی بَیینه.

EPP سال 1999 تاسا اروپای پارلمون دله و سال 2002 تاسا اروپای شورا دله گتترین عضو هسته. این حزب اسا اروپای کمیسیون دله هم گتترین حزب هسته. اروپایِ شورایِ رئیس و اروپایِ کمیسیون ِرئیس هر دِ تا EPP جه هستنه. خله از کسانی که اروپا اتحادیه ره بساتنه هم همین حزب دله دَیینه. این حزب ِگتترین رقیب اسا اروپایی سوسیالیستون حزب (PES) هسته.

اروپایی مردم ِحزب شه ات‌خله پچوک‌ته حزبون جه تشکیل بَیی‌یه که هرکامین اتا کشور دله فعالیت کانّه. این احزاب دله آلمان مسیحی دموکراتیک اتحادیه (CDU)، فرانسه جمهوری‌خائون (LR)، ایسپانیایِ مردم ِحزب (PP) بقیه جه معروف‌ته هستنه. این حزب فقط بریتانیا دله هیچ چلّه‌یی *(=شاخه‌ای)* ندانّه.

## رهبرون

## عقاید

### سیاسی پلتفورم و مانیفست
این حزب ِامروزی عقاید ره سال 2012 بخارست دله بعنوان جدید ِمانیفست تصویب هاکردنه و وشون ِاصلی سیاستون ِخلاصه هسته.

مهم ِمانیفستون:
* آزادی بعنوان اتا انسانی حق خله مهم هسته و مسئولیت دارنه
* احترام بی‌یشتن به آداب و معاشرت و اجماع
* هِدی ره کومِک هاکردِن و همبستگی این وسّه که نیازمندون ره کومِک هاکنیم
* تضمین هاکردن ِمردمون ِمالی نیاز
* محیط ره سالم حفظ هاکردن
* Subsidiarity
* پورالیست دموکراسی و اتی اقتصاد که اجتماعی بازرون ره تشویق کانده

این مانیفست اولویتون ره اینتی دونده:
* اروپایِ سیاسی اتحاد
* اروپایِ کمیسیون ِرییس ِمستقیم ِانتخاب
* مشترک بازار ِپروژه ره تکمیل هاکردن
* خانواده‌ئون ِبهداشت و آموزش ره بتتر هاکردن
* مشترک سیاست، مهاجرون و پناهندگون ِمسئله سَره
* اتحادیه ره گتته هاکردن و دیگه کشورون ره اتحادیه دله بیاردِن
* اتا تعریف بساتن، انرژی سَره‌یِ مشترک ِسیاستون وسّه
* اروپایی حزبون ِقوی‌‎ته هاکردن

## اروپایی نهادون دله
سه‌تا نهاد اروپایی جه دِتایِ رییس این حزب جه هستنه.

### اروپا کمیسیون
ژان کلود یونکر سال 2014 جه این نهاد ِرییس هسته. 

### اروپایِ شورا

## اروپایِ بریم جه

## منابع


رج:پان اروپایی حزبون
باتاویان جمهوری

**باتاویان جمهوری**  اتا دست‌هِنیشت حکومِت بی‌یه که هلند هفت‌تا متحده جمهوری ِجایگزین بیّه. این دولِت 19 ژانویه 1795 اعلام بیّه و 5 ژوئن 1806 رِقِد بورده و ونه عَوِض اتا پادشائی هلند دله بساته بیّه.

ناپلئون بناپارت وقتی هلندِ مردمی حکومِت ره مسلحونه مبارزات دله شکست هِدا و این کشور ره بَییته، باتاویان ِدولِت ره تشکیل هِدا و وشون ره مِزراب بی‌یشته تا ونه حکومِت ره قبول دارِن و ونجه برارونه پیمون دَوِندِن.

این حکومِت با اون‌که خله کم عُمر هاکرده و استقلال زیادی نِداشته، ولی تأثیرات مهمی هلند تاریخ ِسَر بی‌یشته. فی‌المثل این جمهوری ِتأسیس گادِر بی‌یه که هلندِ اولین اساسی قانون بَنویشته بیّه و هلندیون دموکراسی ره توجه هاکردنه.

## منابع

رج:هلند تاریخ
رج:فرانسه قدیمی مستعمرات
رج:اروپا رقد بورده کشورون
آیلان کوردی

250px|thumb| اتا از عکسونی که منتشر بَیینه
**آیلان کوردی** یا **آلان کردی** اتا سه ساله ریکا بی‌یه که سوریه‌یی کورد بی‌یه.

ونه خانواده که کوبانی ِآدِم بینه، سوریه دله‌یی جنگ په مجبور بَیینه شه شهر جه فِرار هاکِنِن و خاستنه ترکیه جه اتا قایق جه فِرار هاکِنِن و بورِن یونان تا شاید بتونِن اونجه جه بورِن اروپا ولی وشون قایق مدیترانه دریا دله غرق بیّه. آیلان شه مار و اتا پنج‌ساله بـِرار ِهمراهی بمرده و فقط ونه پییر بتونِسته سالم جان دَربَوِره که بعداً بائوته وَرگِردِنه کوبانی. 

آیلان ِپییر شه خانواده وسّه کانادا جه پناهندگی بخاست بی‌یه چون ونه خاخِر سال‌ها ونکوور دله زندگی کانده اما وشون ِدرخاست ماه ژوئن رد بیّه. ترکیه‌یِ اداری مشکلات این مشکل ره باعث بَی بی‌یه.

آیلان ِقایق دله بیست و سه نفر دَیینه که نُه نفر نجات پیدا هاکردنه، نُه نفر دیگه هم آیلان و ونه مار-برار واری بمردنه و دِ نفر هم گوم بَیینه. سه‌تا وَچه دیگه هم آیلان واری این قایق دله جه بمردنه.

وقتی ئو آیلان ِجسد ره پَس بَزو و دِمبِدا ساحل دله، ات‌سری عکس و فیلم ونه جسد جه بَییتنه و اینترنت دله تَنِک هاکردنه که دِنیا دله خله مردِمون ره بجوش بیارده. خله اروپاییون این اتفاق ِپه شه کشورون جه درخاست هاکردنه که پناهندگون وسّه امکانات تهیه هاکِنِن و وشون ره شه سامون دله راه هادِن. 

## منابع

رج:سوریه دله‌یی جنگ
رج:سال ۲۰۱۵ بمرده‌ئون
رج:پناهندگون
نیکلاس رریخ

**نیکلاس رریخ** (; ۹ اکتبر ۱۸۷۴ – ۱۳ دسامبر ۱۹۴۷) – اتا روسی نقاش، نویسنده، باستان‌شناس و... بی‌یه.

وی روسیه‌یِ سن پترزبورگ دله دِنیا بمو و خله شهرون دله زندگی هاکرده و آخر هند دله بمرده.  

## نگارخنه

File:Treasure of angels.jpg|*Treasure of angels*
Volok by Roerich.jpg


## پانویس

رده:روسیه نقاشون
رده:روسیه تاریخدونا
ایگور اول

**ایگور اول** یا **کییف ِایگور** (شرقی اسلاوی و روسی جه: Игорь; قدیمی نروژی جه: Ingvar; اکراینی جه: Ігор, Ihor) اتا کییفی شاه بی‌یه که روس‌ها سَر حکومت کارده. وه میون سال‌های ۹۱۳ و ۹۴۴ مازرون دریا ره حمله هاکرده.

## منابع

* 

رج:اکراین تاریخ
رج:روسیه تاریخ
رج:روسیه شائون
آزوف دریا

**آزوف دریا** (روسی جه: *Азо́вское мо́ре*) اتا دریا هسته که سیو دریایِ شمال دَره و کرچ تنگه جه سیو دریا ره وصل وانه. ونه شمال اکراین، شرق روسیه و غرب کریمه درنه.

## منابع

* [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sea_of_Azov&diff=84306624&oldid=84306420]

رج:دریا
رج:کریمه
رج:سیو دریا
سویاتوسلاو اول

**سویاتوسلاو اول کییفی** کییفی روسون ِاتا معروف ِشاهزاده بی‌یه. وه ایگور اول و اولگا ریکا هسته که جنگون زیادی داشته و خزرون و بلغارون اولین امپراتوری ره منقرض هاکرده. وه شرقی اسلاوون، آلانان و ولگا بلغارستون ره هم حمله هاکرده و شکست هِدائه و پچنگ‌ها و مجارون جه متحد بیّه.

## دپیته چرخه‌توئون

* روسیه شائون فهرست

## پانویس

## منابع

* Artamonov, Mikhail *Istoriya Khazar*. سن پترزبورگ, ۱۹۶۲.
* واسیلی بارتلد. "Khazar". *[[دانشنامه اسلام]]* (Brill Online). Eds. : P. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 1996.
* Chertkov A. D. **'. Moscow, 1843.
* Chlenov, A. M. (.) "." **' ("*) (Moscow, 1970).
* [[David Christian (historian)|Christian, David]]. *A History of Russia, Mongolia and Central Asia. * Blackwell, 1999.
* Cross, S. H. , and O. P. Sherbowitz-Wetzor. *The Russian Primary Chronicle: Laurentian Text*. Cambridge, Mass. : Medieval Academy of America, 1953.
* [[Dunlop, D. M.]] *History of the Jewish Khazars. * Princeton Univ. Press, 1954.
* Franklin, Simon and [[Jonathan Shepard]]. *The Emergence of Rus 750-1200. * London: Longman, 1996. ISBN 0-582-49091-X.
* [[Peter Benjamin Golden|Golden, P. B.]] "Rus." *دانشنامه اسلام* (Brill Online). Eds. : P. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel and W. P. Heinrichs. Brill, 2006.
* [[Boris Grekov|Grekov, Boris]]. *Kiev Rus*. tr. Sdobnikov, Y. , ed. Ogden, Denis. Moscow: Foreign Languages Publishing House, 1959
* 
* Kendrick, Thomas D. *A History of the Vikings*. Courier Dover Publications, 2004. ISBN 0-486-43396-X
* Logan, Donald F. *The Vikings in History* 2nd ed. Routledge, 1992. ISBN 0-415-08396-6
* Manteuffel Th. "". *. * Warsaw, t. 22, 1970.
* [[Alexander Nazarenko|Nazarenko, A. N.]] (). ** (**). Moscow, Russian Academy of Sciences, World History Institute, 2001. ISBN 5-7859-0085-8.
* [[Pletneva, Svetlana]]. *Polovtsy* Moscow: Nauka, 1990.
* [[Andrey Nikolayevich Sakharov|Sakharov, Andrey]]. *The Diplomacy of Svyatoslav*. Moscow: [[Nauka (publisher)|Nauka]], 1982. ([http://www.hrono.ru/libris/saharov00.html online])
* [[Orest Subtelny|Subtelny, Orest]]. *Ukraine: A History*. Toronto: University of Toronto Press, 1988. ISBN 0-8020-5808-6
* [[Vernadsky, G. V.]] *The Origins of Russia. '' Oxford: Clarendon Press, 1959.

رده:اکراین تاریخ
رده:روسیه شائون
رده:روسیه تاریخ
جبل طارق

**جَبَل طارِق** یا **جبل الطارق**  اتا کوهستونی مَله نوم هسته که ایبری دله دَره و ایسپانیایِ جنوب کـَته. این پچوک ِمنطقه بریتانیایِ کولونی هسته. جبل طارق ِساحل ره جبل طارق تنگه گانّه، این تنگه مدیترانه دریا ره وصل کانده اطلس اوقیانوس جه. این تنگه‌یِ اون وَر دَس هم مراکش ِکشور دَره.

## تقسيمات
350px|جبل طارق ِدقيق نقشه. گتته بيّن وسه ونه سر كليك هاكنين

## منابع


رج:اروپا کشورون
رج:بریتانیا
رج:انگلیسی‌زوون کشورون
رج:بریتانیا مستعمرات
رج:ایسپانیا مستعمرات
رج:ایبری
جزیره (شهر)

**جزیر**، **جیزره** یا **جزیره** یا **جزیره ابن عمر** (ترکی جه: *Cizre* تلفظ وانه: *جیزره*؛ کوردی جه: *Cizîra Botan* تلفظ وانه: *جزیرا بوتان*) اتا ترکیه‌یِ شهر هسته که شرناق اوستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۲۰۱۵ سرشماری گِدر، ۹۴۸۳۵ نفر جمیعت داشته. این شهر شمالی کوردستون دله کَته و ونه استان سوریه و عراق جه هم‌سامون هسته.

## دَپیته چرخه‌تو
* جزیره‌یِ محاصره خَوِری

## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:شرناق اوستان شهرون
رج:کوردستون شهرون
گلادیاتور (فیلم)

***گلادیاتور***  اتا فیلمِ نوم بی‌یه که ریدلی اسکات ونه کارگردان و نقش اول بی‌یه. این فیلم سال ۲۰۰۰ بساته بیّه. این فیلمِ موسیقی ره هانس زیمر بساته و بتترین فیلم ِموسیقیون جه هسته. راسل کرو این فیلمِ سَره اوسکار جایزه ره نقش‌اولی وسر بَییته. این فیلم پنج‌تا اوسکار داشته.

فیلم اتا گلادیاتور ِزندگی هسته. این مَردی اول روم ِارتش دله دَیّه و فرمانده بی‌یه. وقتی ولیعهد امپراتور ره بَکاشته، وه ره برده بَییتنه و ونه خانواده ره بَکاشتنه. وه آخرسر اَنده گلادیاتوری جنگ کانده تا اینکه شه ره جدیدِ امپراتور جه رِسِنِنده و ونجه انتقام گیرنه.

## منابع

* 

رج:گلادیاتور
رج:انگلیسی فیلمون
رج:بریتانیایی فیلمون
رج:آمریکایی فیلمون
رج:حماسه‌ای فیلمون
رج: تاریخی فیلمون‏
رج:روم دله فیلمون
سیلم

**کَوک** یا **سیلِم**  (علمی نوم: Perdicinae) اتا پرنده خانواده تیرنگون جا هسه. سیلِم اروپا، آسیا، آفریقا و خاورمیانه بومی هسّنه.

## منبع
* [فارسی ویکی‌پدیا: کبک](https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A8%DA%A9_(%D9%BE%D8%B1%D9%86%D8%AF%D9%87))

رج:پرنده
ترکمونی

**ترکمونی** (ترکمونی جه: *türkmençe*) ترکمونی مردمِ زوون و ترکمنستون ِرسمی زوون هسته. ونه گنش‌گرون ویشتر ترکمنستون و ایران شرقی‌شمال و افغانستون ِشمال زندگی کنّه.

## طبقه بندی
اینتا زوون ترکی خانواده زوونی و اغوز رج دله دره.

## بنویشتن
ترکمونی قبلن عربی خط جه بنویشت بی‌یه ولی 1928 سال دله لاتین ِخط ونه جا ره بییته و سال 1940 هم سیریلیک خط ونه جا ره بییته. 1991 سال دله ترکی لاتین خط (ایستانبولی) سیریلیک جایگزین بیّه. اینتا زوون ایرون دله عربی خط جه بنویشت وونه.

## منابع

رج:تورکی
۱ ژانویه

**۱ ژانویه** اولین روز سال، گریگوری و یولیانی تقویم دله، هسته. و این روز دله ۳۶۴ روز سال جه باقی بموندسته (۳۶۵ روز کبیسه سال دله).

## مناسبتون
* نو سال ِعیید خله کشورون دله
* اساسی قانون روز ایتالیا دله
* استقلال روز چک جمهوری، برونئی، هائیتی، کوبا و سودان دله
* جمهوری روز اسلواکی دله
* بساتن روز تایوان دله
* دار ِروز تانزانیا دله

## بزائه‌ئون

* ۱۴۳۱ - **[[ الکساندر شیشم]]** (بمرده‌ی ۱۵۰۳)
* ۱۴۴۹ - **[[لورنزو دو مدیچی]]**، ایتالیایی سیاست‌مدار (بمرده‌ی ۱۴۹۲)
* ۱۸۶۳ - **[[پیر دو کوبرتن]]**، المپیک ِسازنده (بمرده‌ی ۱۹۳۷)
* ۱۹۱۹ - **[[جروم دیوید سالینجر]]**، آمریکایی نویسنده
* ۱۹۵۳ - **[[فیلیپ دوست-بلازی]]**، فرانسوی سیاست‌مدار 
* ۱۹۵۹ - **[[عبدالاحد مهمند]]**، اولین افغانستونی فضانورد

## بمرده‌ئون
* ۳۷۹ - **[[باسیل قیصریه]]**، اتا اسقف آناتولی دله
* ۸۷۴ - **[[ایمام حسن عسگری]]** 
* ۱۳۸۷ - **[[چارلز دوم (ناوار)]]** ناوار ِشاه
* ۱۵۱۵ - **[[لویی دوازهم]]** فرانسه شاه 
* ۱۵۶۰ - **[[یواخیم دو بله]]** شاعر قرن شونزهم ، فرانسه جه
* ۲۰۰۹ - **[[هلن سوزمن]]** ضد-آپارتاید ِنماینده 

## دپیته چرخه‌تو
* ویکی‌پدیا:امروز واری روز/۱ ژانویه

## بریم بگردستن

* بی‌بی‌سی: در این روز
* امروز در تاریخ: ۱ ژانویه

رج:ژانویه
۲ ژانویه

**۲ ژانویه** سال ِدومین روز، گریگوری تقویم دله، هسته و این روز دله ۳۶۳ روز سال جه باقی بموندسته (۳۶۴ روز کبیسه سال دله). 

## اتفاقات
* ۵۳۳ - **[[پاپ ژان دوم]]** پاپ بیه.
* ۱۷۸۸ - **[[جورجیا]]** اتا ایالت بیّه و آمریکا وه ره بریتانیا جه سیوا هاکرده.
* ۱۸۳۳ - بریتانیا شه حکومت ره فالکلند دله قوی‌ته هاکرده.
* ۱۹۴۲ - فیلیپین ره جاپون ِارتش اشغال هاکرده. 
* ۱۹۴۵ - متفقون نورنبرگ آلمان ره چندین بار بمبارون هاکردنه. 
* ۱۹۴۹ - لوئیس مونوز مارین بطور دموکراتیک پورتوریکویِ اولین فرماندار بیه. 
* ۱۹۵۵ - خوزه آنتونیو رمون کانترا که پاناما رئیس جمهور بی‌یه ره ترور هاکردنه.
* ۱۹۶۷ - رونالد ریگان کالیفرنیا فرمانداری جه برسی‌یه.
* ۱۹۷۵ - سراج سيكدار بنگلادش ِمارکسیستی رهبر ره دستگیر هاکردنه و وه ره اتا بازداشتگا دله پلیس بکاشته.
* ۱۹۹۲ - اتا کودتا جه زفياد جامساخورديا، که گرجستون رئیس جمهور بی‌یه، سرنگون بیه.

## بزائه‌ئون
* ۱۹۵۲ - **[[نصرالله معین]]**، فارسی خونش‌کر

## بمرده‌ئون
* ۱۹۶۱ - **[[ارنست همینگوی|ارنِست میلر هِمینگویْ]]** آمریکایی نویسنده 

## دپیته چرخه‌تو
* ویکی‌پدیا:امروز واری روز/۲ ژانویه

## بریم بگردستن

* بی‌بی‌سی: در این روز
* امروز در تاریخ: ۲ ژانویه

۲
۳ ژانویه

**۳ ژانویه** سالِ سومین روز، گریگوری تقویم دله، هسته و این روز دله ۳۶۲  روز سال جه باقی بموندسته (۳۶۳ روز کبیسه سال دله). 

## اتفاقات
بندانگشتی|100 px|چپ|مارتین لوتر
* ۱۵۲۱ - پاپ لئو دهم **[[مارتین لوتر]]** ره کاتولیک کلیسا جه تکفیر هاکرده.
* ۱۷۴۹ -  **[[ورمونت]]** ِایالت نیویورک جه سیوا بیه.
* ۱۹۵۸ - دَه‌تا انگلیسی کشاورز که کارائیب دله دَیینه، **[[غربی هند کومپانی]]** ره بساتنه.
* ۱۹۹۰ -  ژنرال مانوئل نوریجا **[[پاناما]]** دله سلطنت جه دَکِته.

## بزائه‌ئون
* ۱۸۹۲ - **[[تالکین|رونالد روئل تالکین]]**، بریتانیایی نویسنده و زوون‌شناس.

## بمرده‌ئون
* ۱۹۴۵ - **[[ادگار کیسی]]**، آمریکایی پیشگو و شفادهنده.

## دپیته چرخه‌تو
* ویکی‌پدیا:امروز واری روز/۳ ژانویه

## بریم بگردستن

* بی‌بی‌سی: در این روز
* امروز در تاریخ

۳
۴ ژانویه

**۴ ژانویه** سالِ چارومین روز، گریگوری تقویم دله، هسته و این روز دله ۳۶۱ روز سال جه باقی بموندسته (۳۶۲ روز کبیسه سال دله). 

## اتفاقات
* ۱۶۹۸ - **[[وایتهال کاخ]]** لندن دله بسوته.
* ۱۸۹۶ - **[[یوتا]]** متحده ایالات آمریکا دله قرار بَییته.
* ۱۹۴۸ - برمه بریتانیا جه سیوا بیه.
* ۱۹۵۸ - سه ماه په، **[[اسپوتنیک-۱]]** بیش از ۶۰ میلیون کیلومتر حرکِت په زمین ِمِدار دله بورده و شه مامویت ره تموم هاکرده.
* ۲۰۰۴ - **[[میخائیل ساکاشویلی]]** گرجستون دله رئیس جمهور بیه.
* ۲۰۰۵ - **[[باراک اوباما]]** ایلینوی دله سناتور بیه.
* ۲۰۰۶ - آریل شارون، اسرائیل ِنخست وزیر، دومین بار وسّه سکته هاکرده و نتیجتاً قدرت ره هدا ایهود المرت دَس.
* ۲۰۱۰ - خلیفه برج، دنیایِ بلندترین ساختمون، رسماً افتتاح بیّه.

## بزائه‌ئون
* ۱۶۴۳ - **[[آیزاک نیوتن]]**، انگلیسی دانشمند.

## بمرده‌ئون
* ۱۹۶۰ - **[[آلبر کامو]]**، فرانسوی‌تبار نویسنده.
* ۱۹۶۱ - **[[اروین شرودینگر]]**، اتریشی فیزیکدون.

## دپیته چرخه‌تو
* ویکی‌پدیا:امروز واری روز/۴ ژانویه

## بریم بگردستن

* بی‌بی‌سی: در این روز
* امروز در تاریخ

۴
۵ ژانویه

**۵ ژانویه** سالِ پنجمین روز، گریگوری تقویم دله، هسته و این روز دله ۳۶۰  روز سال جه باقی بموندسته (۳۶۱ روز کبیسه سال دله). 

## اتفاقات
* ۱۸۹۶ - ویلهلم رونتگن، آلمانی فیزیکدون، **[[اشعه ایکس]]** ره کشف هاکرده.
* ۱۹۰۰ - **[[جان ریموند]]**، ایرلندی رهبر، بائوته ونه بریتانیا علیه ایرلند دله انقلاب بواشه.
* ۱۹۰۹ - کلمبیا رسما پاناما ره برسمیت بشناسی‌یه.
* ۱۹۱۹ - نازی حزب اولین بار آلمان دله تشکیل بیه.
* ۱۹۲۵ - نيلی تايلی بعنوان اولین فرماندار زن آمریکایِ وایومینگ دله کار ِسَر بورده.
* ۱۹۳۳ - گلدن گیت پل ره سانفرانسیسکو پَلی بساتنه.
* ۱۹۴۵ - شوروی رسما شه‌یِ په‌روو و کمونیستی دولِت ره لهستون دله برسمیت بشناسی‌یه.
* ۱۹۴۶ - سرخ خمرون رسما کمپوچیای دمکراتیک ره کامبوج دله اعلام هاکردنه.
* ۱۹۶۸ - الکساندر دوبچک بقدرت برسی‌یه و  **[[پراگ بهار]]** ِدوره اینتی چکسلواکی دله شروع بیّه که تا ۲۰ آگوست اون سال و اشغال این کشور بوسیله شوروی سرخ ارتش ادامه داشته.
* ۲۰۰۵ - **[[اریس]]**، گتترین کوتوله سیاره، کشف بیه.
* ۱۹۹۱ - گرجستون شه ارتش ره برسنی‌یه جنوبی اوستیا و 1991-92 جنگ این منطقه دله شروع بیه.

## بزائه‌ئون
بندانگشتی|150 px|چپ|شاه جهان
* ۱۵۹۲ - **[[شاه جهان]]**، هند شاه، لاهور دله دنیا بموئه.
* ۱۹۴۶ - **[[دایان کیتن]]**، آمریکایی بازیگر

## بمرده‌ئون

## دپیته چرخه‌تو
* ویکی‌پدیا:امروز واری روز/۵ ژانویه

## بریم بگردستن

* بی‌بی‌سی: در این روز
* امروز در تاریخ

۵
۶ ژانویه

**۶ ژانویه** سالِ شیشمین روز، گریگوری تقویم دله، هسته و این روز دله ۳۵۹ روز سال جه باقی بموندسته (۳۶۰ روز کبیسه سال دله). 

## اتفاقات
* ۱۲۷۰ ـ **[[اباقاخان]]** ایلخانون ِشاه که ایران سر حکومت داشته، این روز دِتا زن ره دِتا گتِ ایالت دله حکمران هاکرده. *آبش خاتون* فارس دله و *ترکان خاتون* کرمان دله.
بندانگشتی|120 px|چپ| ساموئل مورس
* ۱۸۳۸ - ساموئل مورس، نیویورکی نقاش، **[[تلگراف]]** ره بساته.
* ۱۹۱۲ - **[[نیومکزیکو]]** چل و هفتمین ایالتی بیّه که آمریکا دله قرار بَییته.

## بزائه‌ئون
* ۱۴۱۲ -  **[[ژاندارک]]** فرانسه‌یِ ملی قهرمان. 

## بمرده‌ئون

## دپیته چرخه‌تو
* ویکی‌پدیا:امروز واری روز/۶ ژانویه

## بریم بگردستن

* بی‌بی‌سی: در این روز
* امروز در تاریخ

۶