open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خاویار

**خاویار** ماهیون خاویاری تیم و از گرون‌ترین غذائون جهون هسته مازرون دریو به عونوان گت‌‌ترین منبع اینان ماهی‌ئون جهون دله ویشته از ۹۰٪ خاویار جهون ره تأمین کانده.
فیل‌ماهی ، تاس‌ماهی روسی ، قره‌برون، ماهی شیب و ماهی اوزون‌برون ، گونه‌ئون اصلی ماهیون خاویاری مازرون دریو هسنه.
ئیران ِکرانه‌ئون شرقی مازرون دریوی دله بویژه سواحل بندر ترکمون (از خلیج حسنقولی تا میونکاله جزیره مونا) موهم‌ترین محل ماهی خاویاری بیتنه که سِوا از بقیه نصف خاویار ئیران اینجه  بی‌یت وانه.

## خاویار نوم
بعضی گننه که خاویار ِنوم ِریشه ونه خاگ‌آور یعنن «تیم‌یار» هسته. دهخدا شه کتاب دله گنه که: خاویار کلمه که ویشته زوونای اوروپایی - باستثنای روسی دله اتائه - ظاهراً ونه تورکی یا تاتاری ریشه جه بییت‎بائه ولی تورکون شه اسا وه ره خاویاه گننه که کاویالا ایتالیائی جه بیته بیّه).

## انواع خاویار
ماهیون خاویاری یا استورژون، از خانواده‎ئون تاس‌ماهیون، از جومله گونه‌ئون او‌زی«فارسی:آبزی» کم نظیری هسنه که از تاریخی چن‌صد میلیون ساله که به عصر ژوراسیک باز گردنه برخِردارنه و از این رو ماهیون خاویار ره نمرده فسیل‌ئون‌ جهون گنّه که همراء با تکامولی فیلوژنی تا به امروز بموندسته. اینان ماهیون به ۲۷ گونه و زیرگونه جهون دله تخسیم وانّه که از این تیعداد ۶ گونه مازرون دریو دله زندگی کانّه. ارزش ماهیون خاویاری نه به جهت ایستیفاده‌ی وشون ِگوشت بلکه برای بَیتن وشون تیم هسته که به خاویار یا سیو مروارید مشهوره. خاویار انوائ گوناگونی دانـّه چون طلایی خاویار و سِرخ و سیو که البته وشون میون سیو خاویار گرون قیمت ته‎ره.
مازرون دریو سِوا از بقیه ۹۳ در صد از خاویارئون و ماهیون خاویاری جهون رها شه دله جا هدائه. همینتی ۵ گونه از ماهیون خاویاری مومتاز جهون هم این دریو دله دَرنه که به ترتیب کیفیت عبارتنه از «فیل ماهی»، «قره برون – ئیران دله»، «ماهی خاویاری گلد – روس دله»، «ماهی شیپ»، «ماهی ازون برون».

## چـِتی بخِردِن
خاویار شه سِوا از بقیه اشرافیشائی‌‌ترین ناشتایی جهون حیساب وانه. خله از مردمون وه ره به شیکل خام یا همراه با زرده‌ی مرغِنه یا خورده پیاز خارنّه و گروئی هم به اندازه نوک قاشوقی از وه ره همراه با سبزی خِش‎بو یا ات تیکه نون و کـَره خارنه. بعضی علاقمندون خاویار، وه ره سرد و اتاخورد  قاشق و بدون نون جه خارنه. بعضیا بوی تند ماهی مثل وه و ونه شوری ره خله دوست دارنه هرچن طعم و بوی خاویار مومکنه برای خله اصلاً خِش نَبوه.

## کم بَروتِن
با توجه به سِرخِ خط اینقیراض اینتا ماهی روز به روز ارزش خاویار و قیمت وه ویشته وانه، با اینکه  خله از کشورون به پرورش مصنوئی وه ایقدام هکردنه ولی کماکان، گونه‌ئون آزاد وه ارزش ویشتری دارنه. تیجارت خاویار خله پرسوده اما با این همه صید قاچاق و آلوده هکردن مازرون دریو از جانب کشورون حوزه دریو و بی توجهی به نشونه‌گوذاری و سرپیچی از کنوانسیون سایتیس کم بیّن گونه‌ئون ماهیون خاویاری خله تأثیر گوذار بی‎یه. به طور میثال آذربایجون وِنه گونه‌ئون نشونه‌گوذاری بیی ره ریها هکنه اما نه تنها این کار ره انجام نکانده بلکه با شیوه‌ئون ایبتیدایی فقط ونه گوشت ره گنّه بقیه ره دِم‌دنه.

## بیرون بگردستن
خجیرجائون

رج:مازرونی بخردنی
رج:مازرون ایقتیصاد
رج:مازرون دریا
۸ آبان

**۸ آبان** هجری شمسی، مساوی **۹ تیر ما** تبری.

## دکته کارون

## بزابئی یون

## بمردون

رج:آبان
۱۷ آبان

**۱۷ آبان** هجری شمسی، مساوی **۱۸ تیر ما** تبری.

## دکته کارون

## بزابئی یون

## بمردون

رج:آبان
عبدالمالک ریگی

**عبدالمالک ریگی** (بزائه ۱ ژانویه ۱۹۸۳) رهبر گروئی بونیادگیرا و سنّی‌مذهب به نوم جنبش مقاومت میلی ایران (جندالله) هسته که منطقهٔ سیستان و بلوچستان دله به مبارزهٔ تِفِنگ جا با حکومت جمهوری اسلامی ایران مشغول بی‌یه. این گروه از سوی جمهوری اسلامی ایران،دولت پاکستان و آمریکا و ... به عنوان اتا «گروه تروریستی» بشناسی بینه. سخنگوی ویزارت امور خارجه جمهوری اسلامی وه ره متهم به «قاچاق مواد مخدر، آدم دِزدی و بَکشتَن بعضی از نظامیون ایرانی به ویژه سیپاه پاسدارون» هاکرده.

## وه ره بیتنه

نِواشسَر ِسه شنبه، ۴ اسفند ۱۳۸۸، رادیو دولتی ایران به نقل از روابط عمومی ویزارت اطلاعات جه‌مهوری اسلامی خَوِر هدائه که مامورون این وزارتخانه عبدالمالک ریگی ره بتنه.

## منابع

* وب‌گاه بی‌بی‌سی فارسی
* زاهدان بعد از ناآرامی؛ «آرامش همراه با وحشت» رادیو فردا

رج:ایران سیاستون
نوشاد عالمیان

**نوشاد عالمیان** اتا مازرونی بابلی ۲۰ سال ورزشکار هسه پینگ-پونگ دله هسه. جهان جوونون قهرمونی مسابقات دله که اسپانیا برگوزار بیه پنجوم بیه. وه مسابقات لندن اولمپیک دله هم حضور داشته و در دور سوم به نفر هقتم جهان دباخته. وه و ونه برار، نیما عالمیان، آسیایی کائون دله هم خار-خار نتیجه بیتنه و ۲۰۲۴ پاریس المپیک هم شرکت هکردنه. ۲۰۲۵ جهونی مسابقات که چک دله بی‌یه، نوشاد انفرادی ره قهرمون بیه و دِ نفری هم برارون دوم بینه.

## منابع

رج:زننه آدمون
رج:مازرونی ورزشکارون
رج:بابل گت آدمون
بابا طاهر

**باباطاهر** اتا همدانی شاعر بیه که فارسی زوون دله شعر گته ونه بعضی شعرون لهجه لوری دارنه. ونه لقب عریان بیه. وه طغرل اول دوره زندگی کرده. ونه شعر ویشتر دبیتی بیه.
رج:فارسی شاعرون
همدان

**همدون** یا **همدان** اتا شهر نوم هاسه که ایران غربی میون دله جا بییته.
اتا اوستان نوم که ونه نیشتگا همین تا شهر هسه، همین نوم همرا دره.

## په‌نویس

رج:ایران اوستانون ره نیشتگاهون
رج:همدان اوستان شهرون
مسیح سلیم بهرامی

**سید مسیح سلیم بهرامی** (۱۳۳۴ ساری دله) نماینده دوره شیشم مجلس شورای ایسلامی از حوزه اینتیخابی شهرستون ساری بی‌یه.

## کارئون
*بخشداری نیشتنگائئ و موعاون فرموندار ساری
*موعاون تحقیقات سازمون موحیط زیست
*مودیر عامل شیرکت جنگل‌ئون قودس
*فرموندار قائمشهر
*فرموندار ساری
*مشوور اوستاندار مازرون

## منابع
‎

رج:ساروی سیاستمدارون
ابوسهل کوهی

**ابوسهل بیژن بن رستم کوهی** یا **ابوسهوهی آملی** ریاضی‌دون و اساره‌شیناس سدهٔ دهوم ئیرانی و مازرونی بی‌‍یه. وه کیتابی درمورد نواقص مسائل ارشمیدس بنویشته و ابّـِلین بار شروء هکرده تا نیصف النیهار ره پیدا هکنه .

## کاره‎ئون
ریاضی‌دون و اساره‌شیناس مئروف ئیرانی ( نزدیکای ۴۰۵ )این ریاضی‌دون دراصل از مردمون تبرستون بی‌یه و در لاریجان دله دنیا بموئه و زمون شائی عضدالدوله و شرف الدوله بغداد دله دیّه. در سنه ۳۷۸ به دستور شرف الدوله رصدخِنِه‌ئی بغداد دله دِرِست هکرده و ونه دله شروء به اساره بدی‌یـِن هکرده . جوونی دله از شاگردون ابوحامد صاغانی بی‌یه . ونه بمردن زمون ره چه‌کوت‌دونون ۴۰۵ یا ات‌کم بعد ازوه دونّه.
کوهی علاوه به اون که مونجّمی دقیق و ماهر بی‌یه، ریاضی و هیندسه دله میقامی بِلِند و بالا داشته. سارتن بنویشته : " کوهی علاوه به اونکه مونجمی دقیق و زیبردست بی‌یه ، ریاضی دله ، خصوصأ هیندسه دله گت میقامی داشته. " . سارتن بنویشته که : " کوهی هم شه‌ره دکش ِعده‌ئئ از مسائلی هکرده که ارشمیدس و آپولونیس طرح هکرد بینه و مونجر به موعادیلات بالاته از درجه دیّم بی‌یه و بعضی از وشون ره حل هکرده و شرایط قابل حل بی‌ین وشون ره مورد گپ قیرار هدائه ."
تحقیقائ وه اینتا موضوء دله ز بهترین گپ‎ئون دوره ایسلامی‌یه.
از بگردستن توی آثار ریاضی " کوهی " دله ، معلوم وانه که وه ریاضی دله خار ِشخصیت داشته و بخصوص در هیندسه اوستاد و بی‌یه و عده‌ئی از گت‌ترین ریاضیدونای دوره ایسلامی به آثار و بنویشته‌ئون وه ایستیناد و اشاره هکردنه.
بیرونی کیتاب قانون مسعودی ِدله " کوهی " ره از موبارزون زمون خادش تو هیندسه ایسم بَوّرده و کیتاب" تحدید نهایات الاماکن" دله بنویشتوئه که " شرف الدوله ، ابوسهل کوهی ره به تجدید رصد مامور هکرده و وه بغداد دله بنایی بساته که قاعده اش قطعه کوره‌ئی به قوطر ۲۵ ذوراع ( تقریبا ۵/ ۱۲گز) بی‌یه و ونه نیشتنگا دله سوراخی سقف دله قرارداشته و شوعاع‌ئون خارشید از وه سوراخ وارد بنا بی‌‍یه ... "
عومِر ِخیام در ریساله " جبر و موقابله " خادش بنویشته : " مساله‌ئی که ابوسهل کوهی ، ابوالوفای بوزجانی ، ابو حامد صاغانی و جیماعتی از رفخ‌ئون وشون از حل وه عاجز بموندستنه، این هسته که خامبی عدد۱۰ ره به دو پاره تقسیم هکنیم که مجموع مربعین وشون به ایضافه خارج قیسمت پاره گت‌ته بر پاره خورد‌ته ۷۲ بوّه. "
چون ترجومه احوال ابوسهل کوهی کیتاب " تاریخ الحکما " دله موفصل‌ته از جائون دیگه بموئه. الآن قیسمتی از وه ره عینا از روی ترجومه فارسی کیتاب = اینجه نویسمبی :
" منجمی است فاضل و کامل و به هیات و به صنعت آلات ارصاد خبیر و عالم . در دولت آل بویه و ایام عضد الدوله و بعد از آن ، تقدم و تفوق وی بر اقران مسلم بود.
چون شرف الدوله وارد بغداد گردید و برادرش صمصام الدوله را از عراق بیرون کرده خود برآن مستولی شد. درسال ۳۷۸ امرکرد به آنکه کواکب سبعه را رصد کنند ، به حسب مسیرات ایشان و به حسب انتقالات ایشان در بروج، بر همان مثال که مامون در ایام خود فرموده بود . ابوسهل ویجن بن رستم بود به هندسه وهیات معرفتی به کمال داشت و درآن دو فن ، کار به نهایت رسانیده بود. لاجرم خانه ای در دارالمملکة ، در آخر بستانی نزدیک دروازه حطابین، بنا نهاد و کمال اهتمام و اعتنا به استحکام اساس و قواعد آن رعایت کرد، تا مبادا بنیان حرکتی کند یا دیوارها نشستی بنمایند. و آلتها که خود استخراج نموده بود نصب کرد... "

## منابع
* *صفا،ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ئیران(جلد ابّل)، اینتیشارات فردوسی، چاپ هفتِم*
* تبرستون ِفارسی

رج: مازرون نویسندگون
رج:ناجمون
لوئیس کارول

**لوئیس کارول** (۱۸۹۸-۱۸۳۲) اینگیلیسی نویسنده، ریاضیدون و کشیش هسته که داستان مشهور **[[آلیس عجیب سرزمین دله]]** ره بنویشته. کارول این داستان ره سال ۱۸۶۵ مونتشر هکرده. ونه اثر طول سال‌ئون پس از انتشار عرصه‌ئون موختلف ادبیات و هونر دله الهام بَییته و تاثیرگوذار بی‌یه.
## منابع

رج:بریتانیا نویسندگون
اردشیر دوم (باوندی شاء)

حسام الدوله اردشیر شائ تبرستون که سنه ۵۷۶-۶۰۲ هجری عومر هکرده. وه ابّلین شا دوره کینخواریه بی‌یه که سال ۱۲۳۸میلادی دله باوندیون ،که ۱۲۰۹ میلادی (زمون شهریار سیّم ،دارا ریکا) سلطون ممّد خوارزم شاء جه شیکست بخارد بینه ،ره دِباره سَرپا هکرده.

## ونه دوره ایتیفاق ئون
### ایتفاق‌ئون فرنگی
وه خله به شعر علاقه داشته و خله از شاعرایی که ونه زمون دَینه ونسه شعر گاتِنه. که چنتا ره ایشاره کامبی:
* ونه دوره اتا شاعر به ایسم ظهیر فارابی بموئه ونه پَلی و ونه وسّه ات خله شعر بائوته.

#### نمونه شعرون درباره اردشیر:
شعری که پادوسبانیون قصر دله درباره اردشیر کینخوار بنویشته بی‌یه:

### ایتفاق‌ئون سیاستی

### ایتفاق‌ئون ایجتیمائی

رج:باوندیون شائون
ظهیر فارابی

ضهیرالدین ابولفضل طاهر بن محمد فارابی **فاریاب** ِ**[[بلخ]]** دله کنارهکته.
وه ئیران دله دور بزوئه و شائون وسّه شعر بائوته اتا از اون شاعرون اردشیر دوم (باوندی شاء) هسته چنتا دیگه از این شائون **ممد بن ایلدگز** و **قزل ارسلون** و **نصره‌الدین ابوبکر اتابکی** آذربایجون دله بینه.

رج:شاعرون
.ir

## بیرون بگردستن
* قوانین اختصاص دادن این دامنه
* وبگاه ثبت دامنه ir.
شروين دوم

**شِروین، [[رستم اول|رستم]] ریکا** (بمرده حدود ۳۱۸ (قمری)/۹۳۰ (میلادی)) اتا باوندیون ره اسپهبد بی‌یه که تبرستون سر حکومت داشته.

اون توم که رستم اول بمرده، ونه ریکا شروین زندون دیه تا که رافع بن هرثمه و عمرولیث هئی جه جنگ دکتنه و این قارشمیش وضعیت دله، شروین دکته اسماعیل سامانی دست‌په. امیر سامونی، اتا لشکر ره هادا «محمد ،هارون ریکا» دست تا لشکر هکشن و محمد بن زید که علویون ره داعی بی‌یه ره سرکوتن بزنن. محمد بن زید به سنه ۲۸۷ قمری (۹۰۰ میلادی) شکست بخرده و بمرده و شروین زندون جه دربورده و با ایطاعت از سامانیون، شه پییری ارث جه برسی‌یه و سامانیونِ متحد بمونسته.

زمونی که محمد بن هارون با «داعی کبیر» هم‌داستان بیه و بر امیر سامونی حمله هکرده، شروین به یاری «ابو العباس عبدالله بن محمد نوح» که از سوی سامانیون امارت طبرستون ره بییت بیه، راس بیه. ات جنگ دله که ۲۹۰ قمری (۹۰۳ میلادی) انجوم بیه ، عبدالله بن محمد ابل شکست بخارده ، اما آخرسری محمد بن هارون و داعی کبیر ره عقب دمبدا. این کار، ایرتیباط شروین ره با امیرون سامونی ایستیحکام ویشتری هدائه، اونتیکه وقتی همون «ابوالعباس عبدواله»، بخاسته به احمد سامونی بتوشه (به سال ۲۹۷ ق/۹۱۰ م)، شروین وه ره از اینتا کار دور هاکرده. بعد از بمردن ابوالعباس (۲۹۸ ق/۹۱۱ م) و شیکست جانشین وه - «محمد بن صعلوک» - از سیپاه داعی کبیر، شروین از «نصر بن احمد سامونی»، سپاه بخاسته تا به جنگ داعی بوره. نصر بن احمد ، سیپائی به رئیسی «الیاس بن الیَسَع» به تبرستون برسنیه، اما اینتا سیپاه در برابر داعی کبیر تاب نیارده و کار به صولح تموم بیه (۳۰۱ ق / ۹۱۴ م) و طبرستون به تصرف داعی کبیر دربموئه.

شروین هم به ناچار و از ترس داعی کبیر با وه صولح هکرده و پیمون خادش ره تا روزگار «حسن بن قاسم»، داعی صغیر و جانشین داعی کبیر، همینتی داشته. اما داعی بر اون بیه که شروین ره از میون بیره و بر سرتاسر طبرستون چیره بوّه. از سوی دیگه، ابوالحسین - پسر داعی کبیر - که با داعی صغیر پنهونی دشمنی کارده ، شروین ره از خواستئون داعی مطلع بساته. شروین دربورده و داعی به ولایت وه رو بیارده و خرابیئون زیادی به بار بیارده. جالب اونه که زمونی که ماکان بن کاکی به یاری ابوالقاسم و ابوالحسین - وچون داعی کبیر - بر داعی صغیر بتازینه، شروین جانب داعی ره بیته .
با این همه، بعد از بمردن داعی صغیر (۳۱۶ ق/۹۲۸ م) به ماکان کاکی دربمو تا قلمرو خادش ره حفظ هکنه.

آخربار از شروین در وقایع سنه ۳۱۷ قمری (برابر با ۹۲۹ میلادی) اون زمون که «ابو زکریا یحیی سامونی» از زندون دربورده و بر «نصر بن احمد» بتازیه ، یاد بیه، اما تاریخ درست بمردن شروین معلوم نیه.

## منابع

رج:باونديون شائون
هندئوک

**هندئوک** یا **خرد دریومونا ** یا **پچیک دریومونا** دریو پیش بوردن خوشکی دله هسه امبا هندئو جه پچیکتر و خردتر هسه . 
بندانگشتی
ریگی

**ریگی** اتا بلوچی طایفه نوم هسه که سیستان و بلوچستان دله زندگی کننه. وشون فامیلی ویشتر ریگی هسه. وشون دله گت آدمون زیادی دینه که ایران و پاکستان بلوچستان دله زندگی کننه.

## ریگی‌ئون مازرون دله
بلوچون مهاجرونی که مازرون دله بمونه میون ریگی هم درننه. وشون میون، اتا ریگی دانش‎آموز شه نوم ره به خاطر اینکه هم نوم عبدالمالک ریگی بی‎یه تغییر هدائه. 

## منبع


رج:ایرانی‌تبار مردمون
ابوسلیک گرگانی

**ابوسَلیک گُرگانی** از اولین شاعرونی بی‌یه که پارسی دری ِزوون جه شعر بائوته. وه عمرو لیث صفاری جه هم‌دوره بی‌یه. این شعر وِنه شِنه:

## منبع
* 
* 

رج:شاعرون
رج:گرگان گت آدمون
هشتر

بندانگشتی|رستم هشتر ره کشنه. شا اسماعیل دیم شاهنومه جه.
**هشتر** یا **ایژدیها** یا **ثعبان** اتا از حیوون‌ئون افسانه‌ئی در فرنگ‌ئون جهون هسته. ایژدیها اساطیر جهون دله جایگاه ویژه‌ئی دانّه.
## اساطیر و ادبیات جهون دله
ایژدیها جونوری هسته که کوهن‌ترین فرنگ‌ئون دله هم نشونه ویرانکاری و هم خِشی و عومران بی‌یه.
thumb|260px|کوهن ترین تصویر موجود ایژدیها واقع دروازه ایشتار دله
thumb|260px|اتا اژدها سنگاپور دله
رابطه میون اصل و شروء جهون و ایژدیها در کیهون‌شیناسی بابـِـل مئلومه. این کیهون‌شیناسی دله، تیامات یا ایژدیهائی که نیماد ظلمت آغازین هسته غالباً بصورت ات مَر خشمگین دکشیه بیّه و مردوک یا قهرمون خارشیدی به وه چیره وانه. بدینگونه جهون روشن پدرسالاری جهون آغازین مارشائی ره تسخیر کانده.

## در اساطیر و ادبیات ئیران
300px|farme|thumb|left|رستم در حال بکوشتن '''اژدها''' اثر عادل عدیلی
شاهنومه دله مازرون راه دله اتا ایژدیها ره ویمبی که روستم وه ره کاشنه اینتا ایژدیها داهون جه تَش درنه.
در ضیمن هرکی ره خانّه بائوئن وه قوی هسته گانِه ایژدیها ره موندنه.
بقیه شاعرون ئیران هم درباره ایژدیها گپ زنّه میثل نیظامی.
--------------------------------------------------------------------------------
په‌ئى نوشت‌ئون:

۱- محمدحسین، خلف تبریزى، برهان قاطع. به کوشش دکتر معین، تهران، ۱۳۳۰.
۲- محمدپادشاه، آنندراج. به کوشش دکتر دبیرسیاقى، تهران، ۱۳۳۵.
۳- به مناسبت نقش اژدها بر رایت و درفش:
گشاده دهان اژدهاى علم / که شیر فلک را درآرد به دم
۴- پورداوود، یسنا. جلد اول، برگ ۱۶۳.
۵- جى.سى. کویاجى، آیین‌ها و افسانه‌هاى ایران و چین باستان. ترجمهٔ جلیل دوستخواه، تهران، ۱۳۵۳، برگ ۷۷. همچنین ر.ک مهرداد بهار، استوره‌های ایران. برگ ۵۰.
۶- کرسیتن سن، کارنامه شاهان. برگ ۹. همچنین مهرداد بهار، پژوهشى در استوره‌های ایران، که حکایتى مانند این را از یشت ۱۹نقل مى‌کند.
۷- بهار، مهرداد، پژوهشى در اسطوره‌های ایران. برگ ۱۵۳، تهران، ۱۳۶۲.
۸- گریمال، پیر، فرهنگ اسطوره‌های ایران و روم. ترجمه‌ى بهمنش، جلد اول، برگ‌های ۱۵۱و ۲۶۹، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۶.
۹- پروفسور هلمهارت کانوس کرده، مقاله «فردوسى و اسکندر، استوره و تاریخ در حماسه ملى ایران، فردوسى و ادبیات حماسى»، برگ ۱۵۸، تهران، ۱۳۵۵.
۱۰- Dictionary of Mythology, Folklore and Jobes Symboles, ۱۹۶۲, New york, p.p ۴۶۷
--------------------------------------------------------------------------------
دکتر منصور رستگار فسایى
از: مقالهٔ «نگاهى به اسطوره‌های ایران» از کتاب «اژدها در اسطوره ها»، نوشته شده در روزنامهٔ اطلاعات، ۲۴تیر ماه ۱۳۸۳، برگ ۶
تنظیم : بخش ادبیات تبیان
بالای صفحه

### خون ایژدیها
در نزدیکی شهر دهلران ِاوستان ایلام چشمه قیری دره که به پایه گفته‌ئون مردمون اونجه، این چشمه، خون ایژدیهایی بی‌یه که جنگ با پهلوونی اساطیری دله، اسفندیار رویین‌تن، بمرده.

در نزدیکی شهر قروه در استان کوردستون هم چشمه او معدنی سِرخ رنگ کینار صخره‌ئی ایژدیها شیکل، به ایسم باباگورگور وجود دانه که به گفته مردمون این چشمه خون این ایژدیها هسته.

## منابع
* ستّاری، جلال، *رموز قصّه از دیدگاه روانشناسی اژدها و مار و شاخ*.
* رستگار فسایی، منصور، *اژدها در اساطیر ایران*، تهران ۱۳۷۹، انتشارات توس.
* رضی، هاشم، *دانشنامه ایران باستان: عصر اوستایی تا پایان دوران ساسانیان*، تهران ۱۳۸۱، انتشارات سخن.

رج:ایران اسطوره‌ئون
هنرمند

بندانگشتی|هنرمند
** آرتیست** اتا اینگلیسی واژه هسه که ونه معنی هنرمند هسه. اینتا ایصطلاح ره اتا کس ره گنه که تیاتر یا فیلم دله گت تقش ره داره.
رده:هونر
دلب (اساره‌وینی)

**دلب (اساره وینی)** یا دلب بورج ( فارسی جه :رج دلو) ،  منطقةالبروج یازیّومی بورج هسه .

رج:اساره‌شناسی
توکلائو

**توکلائو** اتا نوزلاند مستعمره هسه که سه تا مرجانی جزیره جاآروم اوقیانوس دله تشکیل بیه. سازمان ملل مجمع عمومی ونه سر اتا جور خدگردونی طراحی هکرده. تا میلادی ۱۹۷۶ ونه رسمی نوم ‘‘توکلائوی جزایر ‘‘بیه. قدیمی اروپائیون اتی موقع توکلائو ره جزایر اتحادیه گننه.
## نوم اشناسی
توکلائوی نوم پولی نزیکی شون زوون دله شمالی وا معنی دننه. چون توکلائوی اولین ساکنون ساموآیی بینه و جنوب ور جا بمونه اینتا نوم ره ونه رو بشتنه. بعدن تر در سال ۱۹۷۶ میلادی جزایر توکلائو تبدیل به توکلائو بیه.
## جوغرافی

توکلائو سه تا مرجانی جزیره جا درس بیه که وشون نوم فاکائوفو، آتافو و نوکونونو هسه. اینتا کشور ۱۰ کیلومتر مربع گتی و نزدیک به ۱۴۰۰ نفر جمعیت دارنه. توکلائو نیشتگا نارنه ولی به صورت سنتی فاکائوفو ونه نیشتگا به شمار انه. اینتا کشور مدعی هسه که سوآیم جزیره که آمریکایی ساموآی دله دره ونه شه نه.
### تاریخ

اولین ساکنون توکلائو مهاجرونی بینه که ساموآی جا بمونه و در حدود ۱۰۰۰ سال پیش ونه دله ساکن بینه. اروپائیون اولین بار میلادی ۱۸ قرن دله اینتا کشور ره بدینه. در اواسط قرن نوزدهوم ونه مردم توسط مسیحی مبلغون مسیحی بینه. وه در اواخر قرن نوزدهوم بریتانیای مستعمره بیه. بعد از جهانی اول جنگ اینتا کشور سرپرستی به نوزلاند واگذار بیه و تا اسا دتا رفراندوم برگوزار بیه تا ونه خدگردونی ویشتر بوو که رای نیاردنه.
## سیاست
توکلائوی حکومت وابسته نوزلاند هسه. اینتا کشور اتا ۲۰ نفره پارلمان دارنه که ونه اعضا هر ۳ سال اتا بار توسط مردم انتخاب بوننه و ونه حاکم بریتانیای ملکه هسه که ونه نماینده مدیر هسه و مدیر ره نوزلاند وزیر امورخارجه معلوم کننه. دولت رئیس هم توسط پارلمان و ونه اعضای میون جا انتخاب بونه. 
## ایقتصاد
توکلائو کچیک‌ترین ایقتصاد دنیا ره دارنه. ونه ایقتصاد ویشتر به کشاورزی و ماهیگیری وابسته هسه. ونه مهم‌ترین کشاورزی محصولات موز، نارگیل مغر، نارگیل، هندی عنبه هسنه. مهم‌ترین حیوونونی که ونه دله پرورش هدا بوننه هم بز، خی و کرک و طلا هسنه. توکلائوی ایقتصاد کاملا به کایری از طرف نوزلاند وابسته هسه. از دیگه ونه صادرات هم تمبر هسه. وه شه ملی اینترنتی دامنه ره هم روشنه و از این راه هم اتی درآمد دارنه.
## مردم اشناسی
توکلائوی مردم از نظر نژادی پولی نزیکی هسنه و به زوون توکلائویی که اینتا کشور رسمی زوون هسه صوحبت کننه. وشون دین مسیحی هسه و هم پروتستان و هم کاتولیک وشون دله پیدا بونه. اینتا کشور ویشتر مردم به نوزلاند مهاجرت هکردنه و اونجه زندگی کننه. 
## ورزش
توکلائوی ملی ورزش راگبی هسه. 
## بهداشت آموزش
توکلائوی هر سه تا جزیره شه سر مدرسه دارنه اما با این حساب خله از توکلائویی دانش آموزون شونه نوزلاند درس خوننه. اینتا کشور شه پزشکی و بهداشت نیرو ره هم ساموآ و نوزلاند جا ایارنه. 

## منابع

رج:توکلائو
رج:اوقیانوسیه کشورون
رج:نیوزلند
رج:جزیره ئون
مکرمه قنبری

**مکرمه قنبری** که *'ننه مکرمه* نوم جه بشناسته بیی‌یه سال ۱۳۰۷ بابل ِهیرکنده دله دنیابموئه و  ۲ آبان ۱۳۸۴ بمرده. وه نقاش سبک پست مودرنیسم بی‌یه. 

نقاشی‌ئون وه موجب بیّه تا به عونوان *بانوی سال نقاش در سنه ۲۰۰۱میلادی* توسط دبازدهومین کونفیرانس ایران‌اِشناسی دانشگاه دولتی سوئد دله، معرفی بوّه. 

وه تحصیلات دانشگائی و سواد بخوندستن و بنویشتن نداشته و دوره‌ علمی هم نگذروندس‌بی‌یه، وه به خاطر نقاشی‌ئونش شوهرت جهونی جا برسی‌یه. اولین‌بار 67 سالگی گادِر، اتا سنگ ِسَر نقاشی دکشی‌یه و ونه په، کیی سَر، دیفار رو و... ره نقاشی هاکرده. ونه نقاشیون دله امیر و گوهر، شاهنومه، لیلی و مجنون و... عکسون هم پیدا وونه. اسا ونه بمردِن په، ونه سِره ره موزه هاکردنه.

*موکرمه، خاطرات و رویائون* عونوان فیلمی موستند هسته که ابراهیم موختاری درباره زندگی وه بساته.

## بن بنویشت
‎

## منابع
* زندگی نامه مکرمه، مکرمه رسمی سایت

* Wikipedia contributors, "Mokarrameh Ghanbari," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mokarrameh_Ghanbari&oldid=181096897 (accessed March ۳, ۲۰۰۸).

## پیوند به بیرون
* وب‌گاه رسمی بانو مکرمه
* مازندنومه (مکرمه؛این دیوار دل است که فرو می ریزد)
* بانویی که هیچ گاه بیکار ننشست، پیوند
* بهمن نصرالهی، مجله تندیس
* مکرمه قنبری در PBS
* نقاشی که از ۶۴ سالگی شروع به کار کرد، تهران آوین یو
* دومین یادواره مکرمه قنبری، وب‌گاه بی بی سی فارسی
* بزرگداشت مکرمه قنبری در موزه هنرهای معاصر تهران، وب‌گاه کارگاه
* ثبت خانه مکرمه در فهرست آثار ملی؛ همراه با گفتگویی با پرویز کلانتری، نقاش، وب‌گاه رادیو فردا
* فروش نقاشی‌های مکرمه، تا ۳هزار دلار در کولومبیا، خبرگزاری میراث فرهنگی

رج:بابل گت آدمون
رج:مازرون نقاشون
مازرونی نوم رج

اینان مازرونی ایسم‌ئون هستنه که مازرون مردمون شه وچون سر یلنه یا اینکه قدیما یشتنه.

## کیجائون نوم
* بدری
* به مونی (معنی به فارسی: تشابه به زیبایی)
* تِرنه (جذاب)
* تساپه (بی‌مونند،بی‌رقیب)
* دلوسه (معنی به فارسی: دلخواه)
* دوکا
* راشر
* روجا (ات اساره ایسم هسته)
* سرگل
* شبره (شبنم)
* شوکا
* شهربانو (شمشاد خانم)
* گیلان
* ماهتو (مهتاب)
* مسل
* نجمه (ایسم نوئی ساز مازندرانی)
* نیشا (غونچه)
* وندای
* ونوشه (بنفشه)
* ناتکا (گلابی)

## ریکائون نوم
* پیشداد
* خورشید (اسپهبود خِرشید جه بیته بیّه)
* دادمهر (محبت ایزدی)
* دامون (یاور مردمون)
* دیاکو (ابّلین شائ ماد)
* زرمهر (از نوادگون کاوه آهنگر؛ اسپهبود تبرستانی)
* شروین (ایسپهبود شروین جه بیته بیّه)
* شوپه (پرنده‌ئی خِشگل)
* فرورتیش
* کارن (ایسپهبود کارن جه بیته بیّه)
* کارو ( ایسپهبود کارو جه بیته بیّه )
* کایر (یاور)
* مازیار (مازیار ات مازرونی شاء بی‌یه)
* مرداویج (حاکم طبرستان و ری)
* ونداد (اسپهبد ونداد هرمز جه بیته بیّه)
* هورموند
رج:مازرون
رج:نوم
جومبوری

**جوموری** یا **جومبوری** یا **جامهاری** نوعی حکومت هسته که ونه دله ریاست کشور مردمون ِموستقیم یا غیر موستقیم رای جه انتخاب وانه و حکومت هاکردن زمون محدود هسته. جمهوری ِمفهوم *مردم‌سالاری* جه اِنه اما خله دیکتاتوریون غیرسلطونی هم ممکنه این کلمه ره شه نوم سَر دارِن و اینتی جائون جمهوری *غیرسلطنتی حکومت* معنی دِنه.

رج:سیاسی نظریه‌ئون‏
کوردستون

[راست|200px|thumb|نقشه کوردستون مربوط به سال ۱۸۹۳ میلادی که ونه دله کوردون ایالات غربی [ایران و ولایات موصل و دیاربکر عوثمانی دله دَیینه.]]
200px|راست|thumb|نقشه تقریبی کوردستون خاورمیونه دله.

**کوردستون** ایسمی هسته مناقشه‌انگیز با تعاریف موختلف که سال‌ئون اخیر دله اشاره به مناطق کوردنشین غرب خاورمیونه وسّه، به‌کار بَورده وانه. این نوم منابع تاریخی دله از سال ۱۱۵۰ میلادی دره که محدوده‌ئی هسته، غرب خاورمیونه دله که اون زمون کاربرد داشته.

هم‌زمون با روی کار بموئن ترکمن‌ئون سلجوقی (۵۱۱ ق.) و پادشائی سلطون سنجر اولین‌بار وسّه ایالتی به نوم کوردستون محدوده ایالت کوهستون(جبال) ایران دله تأسیس بیّه و نوم کوردستون اولین‌بار وسّه بساته و استفاده بیی‌یه.

## منابع
‎

## جستارهای وابسته
* کوردی
* کوردستون تاریخ

## پیوند به بیرون

* کردستان باستان
* تصاویری زیبا از آثار باستانی کردستان از وب‌گاه Saradistrbution

رده:کوردستون
رج:تقسیم‌بیی مناطق
کوردستون (گجگجی بیری)

**کوردستون** تونده اینان بائه:
* **[[کوردستون]]** اتا منطقوئه:
** ایران کوردستون، ایران دله اتا استانه.
*** جنوب‌شرقی کوردستون، ایران ِچنتا استان و بخش هستنه.
** جنوبی کوردستون، عراق ره اتا خودمختار ِمنطقوئه
** شمالی کوردستون، ترکیه دله اتا غیررسمی بخش هسته
** سوریه کوردستون، سوریه دله اتا بخشه.
* کوردستون بنشنه اتا منطقه اسم هم نواشه:
** روزنومه کوردستون اتا روزنومه بی‌یه که مصر دله چاپ بی‌یه.
جوزف کانی

**جوزف کانی**( به انگلیسی: *Joseph Kony*) (بزائه 1961) رهبر اتا شبه نظامی به نوم ارتش مقاومت پروردگار هسه. جوزف کانی درصدد دمبدائن حکومت اوگاندای دله و استقرار اتا دینی رژیم بر مبنای ده فرمون هسه. 

## نظامی فعالیتون
جوزف کانی شه نظامی مبارزه‌ئون ره ۱۹۹۲ سال دله اتا دینی حکومت تاسیس هدف جا اوگاندای دله شروع هکرده. ونه گوروه خشونت ره مجاز دوننه و تجاوز جنسی، شکنجه و مخالفون از بین بوردن و مردم بترسین و وشون مجبور هکردن همکاری سه شه جه هم کانّه. 

## صدور حکم بازداشت بین‌المللی
دیوان بین‌المللی کیفری که لاهه دله دره ۶ مه ۲۰۰۵ دله دستور دستگیری جوزف کانی و چار تا از رهبرون ارتش مقاومت پروردگار ره به اتهام ارتکاب «جنگی جنایات» و «جنایت علیه بشریت» صادر هکرده.

## منابع


رج:اوگاندا گت آدمون
رج:گت مردمون مسیحی
۶ فروردین

**۶ فروردین** هجری شمسی، مساوی **۱ ارکه ما** تبری تقویم.

## دکته کارون

## بزابئی یون

## بمردون

رج:فروردین
۲۳ فروردین

**۲۳ فروردین** هجری شمسی، مساوی **۱۸ ارکه ما** تبری تقویم.

## دکته کارون

## بزابئی یون

## بمردون

رج:فروردین
ابواسحاق جویباری

**ابواسحاق ابراهیم بن ممد بخاری جویباری** یا **ممدابراهیم بن ممد** از پیشگامون بوئتن شعر به فارسی بی‌یه. ونه کار ابل زرگری بی‌یه. وه زمون سامانیون دیّه. شعر زیر ونجه هسته:

## منبع
* ممد دبیر سیاقی ، پیش‌آهنگون شئر پارسی ، شیرکت اینتیشارات عیلمی و فرنگی
* لوغتنامه دِهخِدا

رج:فارسی شاعرون
سراج قمری

**سراج‌الدین قُمری آمُلی** مئروف به" **سراج قمری**" یا" **قمری آملی**" (بزائیٔ میونه‌ئون سدهٔ شیشوم قمری آمل دله- بمردهٔ ۶۲۵ ق.)، از شاعرون فارسی زوون نیمه دویّم سدهٔ شیشوم و ابائل سدهٔ هفتوم هسته. بعضیا وه ره خوارزمی و بعضی گرگانی دونّه ولی ویشته گانّه وه آملی بی‌یه. وه با عمادی شهریاری و کمال اسماعیل هم‌دوره بی‌یه و مداحی سلطان غیاث‌الدین ملکشاه خوارزمی وسّه شعر گاته.
دیوان سراج قمری سیزده هیزار بیت دانّه و گوینده هجوگو و بذله‌پرداز هسته. سراج قمری جه حدود ۲۰۰ روباعی به‌جا بموندسته که بعضی از اونان خمریات هستنه. شعرون وه از جوملهٔ قصیده‌ئون و قطعات و روباعیا هسته و اتا «کارنومه» هم دانّه که قالب مثنوی هسته. بعضی منابع دله، وه ره شاگرد امام فخر رازی و خواجه نصیرالدین طوسی مئرفی هکردنه. سراج آملی قصیده‫ئی هم درباره سیتایش صوفی روزگار خادش، سیف‌الدین باخرزی، دانّه و وه آرزوی دیدار سیف باخزری ره هکرده.
## کیتاب
دیوان سراج الدّین قمری آملی سال ۱۳۶۸ به تصحیح دوکتور یدالله شکری چاپ بیّه که اساس وه دسنویسی هسته که عمر بن ممد لالای مروزی وه ره جمادی الاول سال ۷۱۶ ق دله بنویشته و الآن کیتابخِنه چستربیتی ایرلند دله دره. این کیتاب ۷۰۰۰ بیت شعر دانّه. بخش روباعیا این دیوان، ۱۴ روباعی از ایمامی هروی هم بنویشته بیّه.
### نیمونه شعر

## منابع
#سراج الدین قمری آملی، تصحیح کننده: یدالله شکری، تهرون: اینتیشارات امیرکبیر، چاپ سیّم ۱۳۷۹، شابک: ۹۶۴۰۰۰۵۸۷۸
#لوغتنومهٔ دهخدا، به نقل از مجمع‌الفصحاء ج ۱ ص ۴۷۷.
#کویر، م. تاریخ طنز ئیران دله، استکهلم، اینتیشارات آرش، ۱۹۹۷. ص۴۰. شابک: ۹۱۸۷۵۲۸۷۴۶

رج:مازرون شاعرون
رج:آمل گت آدمون
سنجر سلطون

**احمد سَنجَر** معروف به **سلطون سَنجِر**، ملکشاء وچه بی‌یه. ونه زمون هرج و مرج سلجوقیون میون خله زیاد بی‌یه. وه خاسته ات بار دیگه ایران ره موتحد هکنه ولی نتونسته؛ چون سه قدرت شومال‌شرقی ایران دله دیّه که خاسته سلجوقی‌ئون ره رِقِد هادن:
* غزئون
* قراختاییون
* خوارزمشاهیون

## منبع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:سلجوقیون
هزارجریب

**بخش هزارجریب،** منطقه‌ئی هسته کوئستونی که اوستان ِمازرون و گلستون میون دَره. . 
کیشوری تقسیمات دله، این واژه جه فقط در نامگذاری یکی از دو بخش شهرستان نکا استفاده بَیّه.

## جمعیت
بنابه سرشوماری مرکز آمار ئیران، جمعیت بخش هزار جریب شهرستون نکا سال ۱۳۸۵ برابر با ۱۴۴۳۶ نفر بی‌یه . 
 
## منابع
‎

رج:مازرون اوستان
جاوااسکریپت

جاوااسکریپت اتا اسکریپت نویسی زوون کامپیوترون سر هسه. وه ویشتر وب مرورگر برنومه ئون دله اجرا بونه و اجازه دنه که پویا محتوائون مثل پیغام، باز واشو پنجره و ساعت وشون دله استفاده بوو. وه جاوای برنومه نویسی زوون جا فرخ دارنه. وه اچ تی ام ال دله بنویشت بونه. 
## مثال
وه اتا مثال از جاوااسکریپت هسه:


/**/

جاوا اسکریپت میون دتا تگ  و  بنویشت بونه و مرورگر هر چیزی ره که میون این دتا تگ دوو به عنوان جاوااسکریپت در نظر گیرنه. 
## دیگه ولگون
* اچ تی ام ال
* آجاکس (برنومه نویس زوون)

## دیگه سایتون

* موزیلای رسمی مستندات جاوااسکریپت سر

رج:برنومه نویسی زوونون
رج:اینترنت
رج:وب طراحی
بیروت

**بیروت** لبنان نیشتگا هسه. اینتا شهر بندر هسته و مدیترانه پَلی دره. سال ۲۰۰۷ میلادی ۲٫۱ میلیون نفر ونه دله دَیینه.

## وابسته جستارون
* لبنان شهرون فهرست
* لبنان

## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:آسیا نیشتگائون
رج:لبنان شهرون
كارن (کوه)

کارن‌کوه یا شهریارکوه ایسم کوئی هسته که شومال مهدیشهر ِاوستان سمنون دله و محدودهٔ دهستون چاشم که سمت شومال وه فریم و غرب وه سوادکوه جا دانّه.
رج:کوهون
رو پاپلی

رو پاپلی اتا جور پاپلی هسته که ونه بال ِرنگ، بسوته قهوه‌ای هسته. رو پاپلیون ات‌تی گت ِپاپلی محسوب وانّه.

مازرون ِمردمون اعتقاد دارنّه که وه بمرده‌ئون روح هسته و بمرده‌ئون و زنده‌ئون ِارتباط حیساب وانه و بمرده‌ئون ِدنیا جه امه پَلی بی‌یَموئه. همینسه معمولا ونه پلی اتا دَییل ئو یـِلنه و وه ره احترام کنّه. وه اته جور توتمیست هسته که خله دیر گدر جا اما ره برسیه. 

## ونه احتمالی منشأ
یونان و روم ِباستون باورون دله، پاپلی ره روح نماد دونستنه و ونه دلیل بتونده این بوئه که پاپلیون دگردیسی دارنه.

## مازرونی لهجه‌ئون دله وه ره چچی گانّه

## منبع
* روح پاپلی: تبرستون کانال ِسایت

رج:مازرون فرهنگ
رج:بئو
گیلان تاریخ

گیلون و مازرون دِتا سرزمین هسته که ئیران شومال دره. گیلون و مازرون تاریخ خله همدیگه ره ربط دانّه و چه‌کوت نویسا این دِتا سرزمین ره اتا دونّه و وشون تاریخ ره با هم نویسنّه.
## پیش از تاریخ

## گیلون ِمردمون ِتبار
thumb|left|300px|مردمون گیلون
### کاسپی‌ئون
اتا از مئروفترین و قدیمی‌ترین مردمونی که به عونوان ساکنای گیلون موعرفی بَینه، قوم کاس هستنه که از دِتا تیره‌ی کاسپی و کاس‌سی تشکیل بینه. پی به معنای ئو هسته و کاسپی یعنی کاسی‌ئونی که دریو کینار درنه و سی هم به معنای سنگ و کلوخ هسته و به کاس‌سی یعنی کاسی‌ئونی که کوئی بینه.
### کادوسی‌ئون
درباره وشون بنه‌وار، تبارو گوستره‌ی زندگی کادوسیون ایطیلاعات دنی‌یه و هرکی ات چی گانه – وشون از مردمون باستونی گیلون به شومار شونه بعضیا وشون ره همون تالش مردمون دونّه.
به اساس گزارشای چه‌کوت‌دونون دوره‌ی باستون، کادوسیا مردمونی جنگجو بی‌نه. وشون زمونی که جنگ نداشتنه شه شینه و بقیه قبائل ره کومک کاردنه تا جنگ ره بَورِن. جنگجویون کادوسی به شرح چه‌کوت‌نویسا باستونی (کتزیاس و گزنفون) با مادا، آشوریون و بابـِلی‌ئون خله جنگ هکردنه. وشون هخامنشیون ره خله کومک کاردنه وشون وسّه سرباز رسنینه.
### آمردون
آمردون یا مردون اتا تیره بینه که مازرون غرب و گیلون شرق دله دینه. وشون ابل میونی آسیا دله دینه ولی مرویون وشون ره اونجه جا در بکردنه و وشون بمونه ماتزرون دله وشون نیشتنگا آمل شهر بی‌یه. آمل نوم ابل آمرد بی‌یه و کم‌کم که آمردون شه زوون ره یادهاکردنه و ایرانیج زوون‌ئون ره گنش کردنه اینتا نوم هم امروزی جور دربمو. بعد ایکه آریاییون بمونه ئیران دله وشون جنگ هکردنه ئو وشون اینتا وسر که اتا کچیک طایفه این جنگ ئون دله شکست بخردنه ئو ارمنستون، آذربایجان ئو پارس دله پخش بینه.

## گیلون رج‌ئون
### کاکی‌ئون

کاکی‎ئون ابّل تبرستون علویون جا حیمایت کاردنه ولی کم‎کم شه اتا موستقلی حکومت را دمبدانه. وشون ویشته گیلون دله حکومت کاردنه .
### گیلون علویون

## موعاصر ِتاریخ
### جنگل ِنهضِت
ئیران دولت خله مازرون ئو گیلون جا نرسیه ئو ایجاهان دله روسیه خله نفوذ داشته. روسون هم ایجاهان خانون جا مونند ممدولی خان تنکابونی جا پشتیبونی کردنه تا وشون روسیه منافع ره ئیران شمال دله حفظ هکنن. وختی که جهانی اول جنگ سر بیته روسون گیلون ئو مازرون ره دکلسنه. ولی تهرون دولت هیچ کاری نکرده همینا وسر میرزا کچیک خان جنگلی اتا از مشروطه اینقلاب موبارزون اتا حزب درست هکرده که ونه نوم جنگل نهضت بیه. اینتا حزب اتا نظامی شاخه داشته که ونه جا بتونسه روسون جا جنگ هکنه اتی مودت که بیه روسیه دله کومنیستی اینقلاب بیه. ئو روسیه دولت شه ارتش ره ایران شمال دله در بورده. جنگلیون هم گیلون ئو مازرون غرب ره شه دس دله بیتنه . وشون اونجاهان دله اتا جه موری که ونه نوم گیلون جه موری بی‌یه درست هکردنه.ولی بعدن وشون میون اختلاف دکته ئو رضاخان که ئیران سربازون فرمونده بیه وشون ره سرکوب هکرده. رضاخان شه اتا مازرونی بیه وه بعدن ایران شاه بیه. بعد جنگلیون سرکوب هکردن اتا از مازرون گت آدمون که ونه نوم امیر موید سوادکوهی بیه مازرون دله اتا گوروه که ونه نوم تبرستون انجومن بیه درست هکرده ئو قیام هکرده ولی رضاخان ونه قیام ره هم سرکوب هکرده.

## منبع
* می گیلان

رج:گیلون تاریخ
حمیده خیرآبادی

**حمیده خیرآبادی** (۱۴۳۵-۱۵۲۱ مازرونی) ملقب به *نادره* و معروف به **ایران سینمای مار ایران** سینمای کاکر بیه. وه بزابئی رشتگیلاناوستان دله بیه. وه ثریا قاسمی مار ایران سینمای اتا دیگه کاکر هسه. اینتا هنرمند با سابقه سینمای ایران سالون پیش از انقلاب دله نادره هنری نوم جا هنرنمایی کرده. وه در سوی سری ۲۶ ارکه ما ۱۵۲۱ تبری ۸۶ سالگی سن دله پیری سر بمرده. وه ویشتر از ۱۵۰ فیلم دله بازی هکرده. وه وختی ۱۳ ساله بیه شی بکرده و شه تحصیلات ره ادامه هدا. ۱۴۵۸ سال دله وارد تئاتر بیه ۱۴۶۴ میهن پرست فیلم دله که ونه اولین فیلم بیه. بازی هکرده. left|thumb|راست|حمیده خیرآبادی،ونه کیجا ثریا قاسمی و ونه وچه زا

ونه دیگه فیلمون اینا هسنه:
*پرسالار
*تل و شیرین
*سبز خنه
*مه همه وچون
*پرخونده

ونه خاکسپاری مراسم ۲۶ ارکه ما ۱۵۲۱ تبری دله خوری سکوت همراه برگوزار بیه.

## منابع

رج:ایران بازیگرون
رج:گیلان گت آدمون
شریف دونشگا

**شریف دونشگا (اینگلیسی جه: ''Sharif University of Technology'')** اتا تخنیکی دونشگا نوم هسه که ئیران دله دره.

رج:دانشگائون
مازرون دونشجار

**مازرون دانشگاه** اتا سراسری دانشگاه نوم بابلسر، مازرون استان دله هسه. سال ۵۷ انقلاب نئی په، این دانشگاه **گت رضاشاه دانشگاه** نوم داشته.
## گت رضاشاه دانشگاه (انقلاب ۵۷ نئی په)
اولین شابون این دانشگاه ایجاد سر سال 1349 دله هاروارد دانشگاه نظارت و همکاری جا بئیت بیه.این مؤسسه طراحون جا بنشنه دکتر کن بینبریج (انگلیسی دله:Ken Bainbridge) جا ره هاروارد جا نوم بوردن.اتا خله علمی هیئت اعضا و این دانشگاه روسای جا ره هاروارد آمریکایی اساتید تشکیل دانه.نمونه‌ی سر این دانشگاه اجتماعی علوم دانشکده‌ی ریاست بر عهده دکتر کاترین ماری بیتسون (انگلیسی دله:Mary Catherine Bateson) خانم نوم بی‌یه.
## منابع

رج:مازرون دانشگاهون
رج:ایران دانشگاهون
مرجانه ساتراپی

**مرجانه ساتراپی** (اشناسنه وه ره: میریجانه ساتراپی) (بزایی مازرونی ۱۴۸۰ تیرما رشت دله) نویسنده و انیماتور هارشایی داستان‌ئون هسته. وه ره مجموعه پرسپولیس هارشایی داستان‌ئون سر خله اشناسنه که ونه اولین جلد سال ۲۰۰۰ میلادی دله فرانسوی زوون جه چاپ بیه.
## منابع

رج:زننه آدمون
رج:ایران نویسندگون
رج:امریکا نویسندگون
گت فرخان

**گت فرخان** اتا دابویی اسپهبد بی‌یه. وه ۷۱۱ میلادی شه پییــِر جا ره بیته.
ونه زمون مازرون دله خله کارا انجوم بیّه.
## کارون
* بساتن ساری : وه شهر ساری کونونی ره با ایسم سارویه بساته.(سارویه ونه ریکا بی‌یه)
* موبارزه با یزید ابن مهلب :یزید اتا متجاوز بی‌یه که چن‌ کَش مازرون بیتن وسه هجوم بیارده. ولی با تهدید یا شکست بخاردن توی جنگا مجبور بیّه وردگرده.
* بند گرگان : وه اتا گت دیوار گرگان دله بساته تا تورکا نتونن حمله هاکنن. این دیوار بعد از چین دیوار، گت‌ترین دیوار دونیا هسته.
## هم زمون‌ئون
وه باو (ابلین شاء باوندیون) جه هم زمون بی‌یه و وشون با هم موتحد بینه.
## بمردن
وه بعد از ۱۲سال شاء بی‌ین آخرسری شه جا ره هدائه شه ریکای دست.
وه سه تا ریکا داشته: سارویه - دازمهر - خورد فرخان
رج:گاوباریون
دابویه

**دابویه** دومین اسپهبدی هسته که گاوباریون ِسلسله جه تبرستون و گیلان دله حکومِت هاکِرده و اگه این سلسله ره دِتا چـِلّه (=شاخه) جه تقسیم هاکِنیم؛ وه «دابویگون» ِچله‌ی ِاولین اسپهبد حیساب وانه. 

## حکومِت بَرِسی‌یِن

دابویه اتا اصیل ِخاندان جه بی‌یه که وشون ِتیر و تِبار ساسانیون جه رِسِنه. وه گیل گیلانشاه ِاولین ریکا بی‌یه، همینسه وقتی سال ۶۸۱ میلادی دله گیل گیلانشاه بَمِرده، ونه کشور دابویه جه ارث بَرِسی‌یه و وه تبرستون و گیلان ِحاکم بیّه. 

## داخلی مسائل
گاوباریون ِدوره ات‌تی بی‌یه وشون ِسلسله تبرستون و گیلان دله تمام ِپچوک‌پچوک سلسله‌ئون ِریاست ره داشته ولی پچوک ِسلسله‌ئون اتی شه وسّه شه‌مختاری (=خودمختاری) داشتنه و تونِستنه شه وسّه سِوا ارتش دارِن. وشون حتی وقتی خارجی دِشمنون حمله کاردنه، اول شه تیناری دِشمِنون جه جنگِستنه و دفاع کاردنه، بعد گاوباریون ِاسپهبد جه چـِک‌پـِرسی کاردنه و مشورت گیتِنه یا کومِک خاستنه.

وقتی گیل گیلانشاه، دابویه‌ی ِپییر، حکومِت داشته، شه پچوک‌ته ریکا، پادوسپان، ره رویان ِمنطقه دله حکومِت هِدائه و این آدِم دابویه‌ی ِحکومِت گادِر هم رویان دله بَموندِست بی‌یه و برار جه اطاعِت کارده. پادوسپان ِزک و زا اتا جدید ِسلسله ره تشکیل دِنّه که ونه نوم پادوسپانیون هَسته. 

اتا خاندان که تبرستون ِشرقی مناطق دله دَیینه و گاوباریون جه دستور گیتنه، کارنوندیون بینه. اینتی که *چراغعلی اعظمی سنگسری* شه کتاب درون بَنویشته، دابویه همون اولین سال حکومِت وشون ِاسپهبد که سوخرا چاروم بی‌یه ره کنار بی‌یِشته. سوخرا که الندای ِریکا بی‌یه بعد اینکه عزل بیّه، تا سال ۷۲۵ میلادی دَیی‌یه و این سال گادِر بَمِرده.

ات نفر دیگه که تبرستون ِشرقی مناطق دله دابویه جه هم‌زمون حکومِت داشته، ولاش بی‌یه. وه زرمهر و آذرولاش ِخاندان جه بی‌یه و باو ره گیل گیلانشاه ِحکومِت گادِر بَکاشت بی‌یه. وه باو ره بَکاشته په، هشت سال حکومِت کارده که این مدت جه سه سال ره گیل گیلانشاه په‌روو بی‌یه و پنج سال دیگه ره دابویه جه هم‌زمون بَیّه.

## خارجی مسائل
[220px|بندانگشتی|[عربون فتوحات|مسلمون ِعربون که تموم ایران و مصر و... ره بَییت بینه، تا عباسیون ِدوره نتونستنه تبرستون و گیلان ره بَیرِن]]

## بمردِن

## شجره‌نومه

## وابسته جستارون

## یادداشت‌ها

## پانویس

## منابع
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 

## بریم بگردِستِن

رج:گاوباریون
کجور بخش

**کجور** مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که نوشهر شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳٬۱۲۰ نفر جمیعت داشته.

## تاریخ
کجور ایسم منطقه‌ای تبرستون دله هسته که قدیما ونه نوم رویان بی‌یه.این منطقه قصبۀ مرکزی دهستون بلده بخش مرکزی شهرستون نوشهر دله هسته.

سال ۷۴۰ هجری برابر با ۱۲۴۰ میلادی استاندار جلال الدوله اسکندر بن زیاد شروء به دباره بساتن بنای قلعه شهر کجور هکرد بی‌یه و چون اینتا شهر با حمله موغولئون رِقِد بورد بی‌یه وه خاسته اینتا شهر ره دباره بسازه.
## جوغرافی
از نظر جوغرافی این منطقه میون دِتا کوئ دماوند و علم کوه دَره.این منطقه گلای زینتی و میوه‌ئون فصلی خله زیاده. تنوع جونوری این منطقه دله خلوئه که شامل جونوران اهلی و غیر اهلی وانه. مردمون اینجه ویشتر کشاورزی و گوداری کانّه.
## مردمون
دین ویشتر مردمون این منطقه ایسلام و مذهب تشیع هسته. مردمون منطقه ره هم گِلکا و خواجه‌وندون دِرِس کانّه. منطقه کجور به عیلت داشتن وسعت مراتع دارای پراکندگی نسبتی هسته و ویشته روستائون از هم فاصله دارنه. منطقه کجور ۱۴ تابعه دانّه که هر کدوم شامل دهستونا و روستائون موختلفی هسته.
## ایمکنات
منطقۀ کجور آموزش و پرورش،بخشداری،ثبت احوال،کومیته ایمداد و موزۀ مردیم شیناسی کندلوس و بیمارستان و ... ره دارنه.

## په‌نویس

رج:نوشهر شهرستان
رج:مازرون اوستان شهرون
دارکلا (ساری)

**دارابکلا** یا **دارکلا** اتا روستا هسته که میان‌دورود ساری دله دره.

اینتا روستا با گتی ۲۸۰۰ میتر مربع بدون احتساب زمینای زراعتی شومال شر قی  شهرستون ساری بخش میاندرود، با طول  جوغرافیایی  ۱۵   ۵۳ و عرض جوغرافیایی ۳۳   ۳۶ که جنوب وجنوب غربی به جنگلای خزون دار، شرق به ارتفاعات نزدیک به روستائون پیله کوه ، جامخِنه و غرب جه به دامنه‌ئون مشرف به روستا و روستائون لالیم ، کیاپی و اسبوکلا و شومال جه به جاده ترانزیتی ساری - گرگان و شهر سورک وصل وانه این روستا به عونوان مرکز دهستون کوهدشت که حدودد  ۱۳روستا ره شامل وانه محسوب وانه.

## منابع

رج:ساری شهرستون روستائون
رباط

**رباط** اتا شهر هسته که مراکش یا مغرب ِکشور ره نیشتگا هسته. فتح‌الله ولعو اینتا شهر ره بساته.

## منابع

رج:آفریقا نیشتگائون
رج:مغرب شهرون
کازابلانکا

**کاسا بلانکا** یا **الدار البیضاء** (ونه نوم ِمعنی وونه *اسپه سِره*) آتا شهر نوم هسه که مراکش گت‌ترین شهر هسه. اینتا شهر ره قائد جوهر محمد حلاب بساته.
## منبع

رج:مغرب شهرون
کارخنه

**کارخنه** اتا ساختمان هسه که کارگرون ونه دله کالائونی ره بروتن سر سازننه. کارخنه ئون متعلق به تولیدی شکرتون هسنه که هر کمین کالائون متفاوتی ره تولید کننه.

رج:تیکنولوژی
رج:صنعت
مایا

بندانگشتی|چپ|250px|دیوارنگاره‌ئی بونامپاک دله، آثار باستونی مایا جه هسته.
**مایا** نوم مجموعه‌ئی از اقوام سرخپوست جنوب مکزیک و شومال آمریکای مرکزی دله هسته.
مایا‌ون از مشهورترین قبایل بینه.وشون شهرها ره جنگلای وارشی دله ساتنه. وشون وچون هنوز هم همونجه درنه.
قوم مایا از جومله تمدونای بسیار پیشرفته آمریکای مرکزی بی‌یه.دست آوردای مایا هنر ، معماری ، نجوم و ریاضیات دله خله خار بی‌یه.

## منبع
کتاب دانشنامه کلید دانش،چاپ سوم:بهار ۱۳۸۶

رج:سرخ پوستون
اساشعر

**اساشعر** (گیلکی: هساشعر) اته مدرن سبک هسّه گیلکی و بعداً مازرونی شعر دله. اینتا سبک ره گیلک شاعرون از جمله محمد بشرا، رحیم چراغی و محمد فارسی از اوایل دهه هفتاد پایه‌ریزی هاکردنه. اساشعر موجز و کوتاه هسّه و علی‌رغم مدرن بوئن، از لحاظ زبان و بیان، ون فضا عموماً طبیعت محض خارج از شهر فضا هسّه. هساشعر ره اغلب نزدیک به ژاپون هایکو و تأثیربئیت از اونتا دوننه. 

## تاریخچه
از قدیم، گیلان موقعیت خاص بیه روشنفکرونسّه چون که شورویِ پَلی بیه و کمونیستون خله اونجه فعّال بینه. در شهریور ۱۳۷۴ اساشعرِ بیانیه که توسط رحیم چراغی بنویشت بی بوئه در نشریه‌ی محلّی گیله‌وا منتشر بیّه. بعد اینتا سبک دله خله شعر بئوت بیّه و نشریات محلّی گیلان و سپس مازرون اوهانِ چاپ هاکردنه. تا همین اسائی چند کتاب اساشعر ایران دله منتشر بیّه.

## چند نمونه از هساشعر
*مِئوه اَره

:ای وار ده ـ

:دار.

:او روز ِ ره

:کی چئن ـ

:می دسفارس ـ

:نیه.

:Mevə are/ i vär de/ där./ U ruzə re/ ki chen/ mi dəs-färəs/ niyə.

:فارسی ترجمه: دیگربار/ درخت میوه میآورد/ روزی که/ چیدن/ در دسترس من/ نیست.

:(محمد بشرا)


*ورف ِ لاچهلاچه

:لِخت ِ دارِ سر،

:برسِی میوَه کلاجه.

:Varfə lächə lächə/ lextə därə sar,/ barsey mivə kaläje.

:فارسی ترجمه: برف گلوله گلوله میبارد/ بر درخت لُخت/ کلاغان میوههای رسیدهاند.

:(جلیل قیصری- به زبان مازرونی)


*تو روخؤنه او طرف،

:مو ای طرف.

:اگه ایتا پورد نها بی!

:Tu ruxownə u taraf,/ mo i taraf./ Agə itä purd nahä bi!

:فارسی ترجمه: تو در آنسوی رود،/ من در اینسو./ اگر پلی میبود!

:(هوشنگ عباسی)

## شاعران هساشعر
* محمد بشرا
* رحیم چراغی
* کامبیز صدیقی
* فریدون سلیمی
* جلیل قیصری (به زبان مازرونی)

## پانویس
‎

## منابع
#  نوذری، سیروس. «کوته سرایی». تهران» ققونس ۱۳۸۸

رج:مازرون فرهنگ
هفت کوه تشفشونی

thumb|مکون این هفتا کوه روی نقشه جهون
هفت کوئ تشفشونی اصطلاحا به هفتا‌ تشفشونی بائوت بونه که ویشترین ارتفاع ره هفت قاره جهون دله دارنه. 

## رج کوهون

رج:کوهون
پچوک فرخان

وه نایب السلطنه ایسپهبود خارشید بی‌یه. و فرخان خورد ریکا هم بی‌یه.
رج:گاوباریون
تورکیه

**تورکیه** (ترکی جه: Türkiye) اتا کشور هسه که هم آسیا هم اروپا دله دره. این کشور آذربایجون، ئیرون، گورجسّون، ارمنسّون، عیراق، سوریه، بولغارسّون و یونان جه سامون دانّه.

## جغرافیا
تورکیه گتی ۷۷۹۰۰۰ کیلومتر مربع هسّه. اینتا کشور ۵۱ میلیون نفر جمعیت دانّه و ونه نیشتنگا نوم آنکارا هسّه. تورکیه دِتا قاره‌ی آسیا و اروپا دله دَره و همینتی هسته که خانه اروپای اتحادیه دله عضو بَواشه که هنتا این اجازه ره نَییته. ترکیه‌ی ِآسیایی بخش اتا جزیره‌مونا (=شبهه جزیره) دله دره که وه ره آناتولی گانّه. ترکیه‌ی دِتا معروف روخنه دجله و فرات هسّنه.

## فرهنگ
تورکیهِ مردم ویشته ترکی زوون جه گپ زنّه. ولی وشون میون اتی کوردی و ارمنی هم درنه. ترکیه‌ی اساسی قانون ناسیونالیسم سَر بنویشته بیّه و همینسه این اقلیتون ره ونه «ترک» نوم هِدائِن؛ یعنی وشون ِقانون گانه هرکی ترکیه دله زندگی کانده و این کشور ِآدِم هسته، ونه نوم وانه «ترک»؛ نا «ترکیه‌یی». اقلیتون این کشور دله نتونّه شه ماری زوون ره مدرسه دله یاد بَییرن و ماری زوون جه گپ بزوئن عمومی اماکن دله ممنوعه. ترکیه‌ی ِگت‌ترین اقلیت کوردها هستنه که این مسائل وسّه، دولت جه درگیرنه. کوردها دله پ‌ک‌ک بقیه جه ویشته معروف هسته که شه چندین چلّه (=شاخه) دانّه. ونه اتا چلّه صلح و دموکراسی حزب هسته که ترکیه ِپارلمون دله هم دَره.

ترکیه مردِم ویشته مسلمون هسنه ولی وشون دله ارمنیون و مسیحیتِ دین ِپه‌رو هم درنه. مسلمون‌‎ها هم ویشته تسنن په‌روو هستنه ولی علویون ِپه‌روو هم خله این کشور دله دَکلِستونه.

## ایقتصاد
ترکیه‌ی ِپیل ِیکا نوم لیره هسه. اینتا کشور توریست جا خله درآمد دَریانّه. ونه ایقتصادی نیشتنگا نوم استامبول هسه. ونه توریستی‌ترین جائون جه آنتالیا هسته که اتا ساحلی شهره و غربی مناطق دله دره.

## تاریخ و سیاست
ترکیه قدیم یونان ِاتا بخشون جا بی‌یه ولی بعد اونکه ترکون بمونه ایران دله وشون بتونسنه که یونانیون ره اِسایی ترکیه دله جا دَربکانن و شه اونجه عثمانی ِامپراطوری ره بساتنه. آتاتورک جهونی جنگ اول په اینتا کشور دله جمهوری ایعلام هکرده و سکولاریسم ره رسمی بنومسته.

## نگارخنه

Celsus-Bibliothek2.jpg|افسوس تاریخی شهر 
Bosphorus University.jpg|بغازیچی دانشگا
Istanbul University cropped.JPG|استامبول دانشگاِ لوش
Maiden tower.JPG|کیزکوله سی، استامبول
Cibril Village Espiye Giresun Turkey.jpg|سیو دریا
MountArarat.jpg|آرارات (آغری)، ترکیه ِگتِ کوه
Adampol Polonezkoy 7261 Nevit.JPG|پولونزکوی، لهستونی‌ون ِقصبه، استامبول ِپَلی
Blaue moschee 6minarette.jpg|سلطون احمد مسجد، استامبول دله
Izmir coast.jpg|ازمیر
|ترکی سما
Selimiye Camii.jpg|سلطون سلیم مسجد، ادیرنه
Whirling Dervishes, Konya, Turkey, RMO.jpg|سماع
Alanya Turkey.JPG|آلانیا
Pamukkale00.JPG|پاموک کاله


## دپت چرخه‌توئون
* شمالی کوردستون
* لیدی


رج:آسیایی کشورون
رج:اروپا کشورون
رج:ناتو
رج:ترک کشورون
رج:جی بیست
اوکراید اول

[left|thumb|220px|سکهٔ طلای اوکراتید اول، گت ترین سکهٔ ضرب بیّه دورهٔ باستون. این سکه ۱۶۹٫۲ گرم وزن و ۵۸ میلیمتر ضخامت دانه. این سکه [بخارا دله پیدا بیّه.]]
اوکراتید اول (یونانی جه: Ευκρατίδης) اتا از گت‌ترین شائون دولت یونان غربی بی‌یه که میون سالای ۱۷۰-۱۴۵ پیش از میلاد فرمون‌روا بی‌یه. وه شائی وچون اوتیدم اول ره رقد هدائه و خادش جاشون تخت سر هنیشته و تِبار خادش ره سر کار هنیشنی‌یه.

حدود ۱۶۰ (پیش از میلاد) مهرداد اول برای ویشته هاکردن سامون اشکانیون به جنگ اوکراتید بورده و تبرستون و تراکسیان ره ونجه بیته.

اوکراتید به دست اتا از ریکائون خادش (شاید دمتریوس دوم) بکوشته بیّه. ونه ریکا از روی پیکر پی‌یر گردونه رد هاکرده و اجازه ندائه تا وه ره چال هاکنن.

رج:یونان شاهون
رج:سلوکیون شاهون
موسسه فرنگی ساری اشناسی

[200px|LEFT|thumb|لوگوی مؤسسه فرنگی [ساری اِشناسی]]
پژوهشکده فرنگی ساری اشناسی ات جا هسته که توسط حوسن ایسلامی بساته بیّه. ونه دله پر از کیتابایی با موضوعات موختلف مربوط به مازرون دره همینتی با کومک رونمائون اینتا موسسه بنشنه پایون‌نومه یا تحقیق ره بنویشتن.

## ویژگیا
* اینتا موسسه دله فقط ونه مازرونی گپ بزوئن.
* فقط تموم کیتابا درباره اتا موضوعه که اینتی جا حداقل مازرون دله دنی‌یه.
* برتن کیتاب‌هایی که اثر خاد ِدوکتور ایسلامی هسته.

## مکون
ساری ، خیابون قارن ، 
## منبع
* موسسه ساری اشناسی

رج:ساری
راکون

**راکون** اتا متوسط اندازه حیوون هسه که شمالی آمریکای بومی هسه. میلای بیستوم قرن دله وشون اروپا، قفقاز و جاپون دله هم پخش بینه. وشون اصلی زندگی جا ولگ شن و مخلوط جنگلون هسه ولی وشون توننه کوهستانی منطقه ئون، ساحلی منطفه ئون و شهری منطقه ئون دله هم زندگی هکنن. وشون درازی ۴۱ تا ۷۲ سانتی متر و وشون وزن ۲.۶ تا ۹ کیلو هسه. حدود ۹۰ درصد راکون شون رنگ خری هسه. وشون درباره افسانه ئونی میون آمریکایی سرخپوستون دره. راکون شون به خاطر شه هوش معروف هسنه. مطالعات نشون دنه که وشون توننه تا سه سال اتا مسئله ره یاد دارن. راکون شون همه چی خار هسنه و معمولاً شوسری در اننه. وشون خراک شامل ۴۰ درصد بی مهره‌ئون ، ۳۳ درصد علف و ۲۷ درصد بندپائون هسنه. وشون اتی موقع شه خراک ره قبل از بخردن اوی دله شورننه. بعد از اتا حاملگی دوره که ونه طول ۶۵ روز هسه هر ماده راکون بین ۲ تا ۵ تا وچه بهار دله دنیا ایارنه. شکار و تصادف با ماشین دتا راکون شون اصلی بمردن دلیل هسه.

## منابع

رج:کاله‌دارون
سقانفار

[بندانگشتی|[هندوکلا سقانفار ]]
**سقانفار**، **سقانپار** یا **سقاتالار** آلونک یا اتاقک‌ئونی هستنه که مازرون دله بساته وانه.
سقانفارون که ویشته در کینار حسینیه‌ئون، مساجد یا اطراف گورستونا بساته وانه معمولاً وقف ابوالفضل هستنه که ثروتمندا از وه برای شرکت توی مراسم عزاداری استفاده کاردنه. 
قسمت بالای این مکون محل قرارگیری نوحه‌خوون بی‌یه و قسمت پایین مردم ره چایی دانه. به این وسیله متولی مراسم عزاداری سعی کارده به این وسیله شرایط دی‌ین مردم بیرون مسجد و حضور وشون برای برگوزاری مراسم ره به نوعی فراهم بسازه . طبقه پایین بعضی وختا دوسته و بعضی وختا هم بساته از چو پایه‌ئون کلفته. 
سقانفارون با مواد و مصالح چویی بساته وانه و عمده کارکرد این بنائون که به یاد ابوالفضل بساته بینه. ایام ماه محرم و عزاداریای مربوط به این ماه شنه. سقانفارا که معمولاً دِ طبقونه، پلکانای چویی جه از پایین به بالا راه دارنه. طبقه اول اون مکونی هسته که معمولاً زنان محلی ونه دله جمع وانه و عزاداری کانه. و طبقه دوم دله هم مردا طول شوئون عزا و دهه اول محرم عزاداری کانده. 
گونه‎ئی از این بنا که ساده و بدون تزئینات هسته، کشتزارا دله بساته وانه و محل نگهبونی از محصولات هسته. این نوع خاص به «ساق‌نفار» معروف هسته و نگهبون که «شوپه» ایسم دانه، ونه سر نیشنه و انده ونگ دنه تا خی و دیگه حیوونای مضر دور دکفن. 
## بن بنویشت

رج:مازرون فرهنگ
رج:سقانفارون
امری

اتا گته روستای نوم هسته که ۲۰ کیلومتر ساری جه فاصله دانّه و جزو بخش مرکزیه کلیجارستاق ساری هسته.
روستای امره(امری)  طبق آخرین سرشماری بالغ بر ۲۵۰۴ (۱۲۲۱ مرد , ۱۲۸۳ زن)نفر جمعیت دانّه . وسعت روستا حدودا" ۱۲۴ هکتار هسته که ۵۵۰ هکتار مردم زمین‌های کشاورزی ونه دور دره و از نظر موقعیت مکانی کوهستانی هسته که اینتا اتتو گت مشکل روستا وسته هسته.
 

منبع:
لینک ره نوم
وندا امید پادوسپانی

**وندا امید پور شهریار** اتا از پادوسبانیون اسپهبدون بی‌یه که مازیار جه همزمون بی‌یه. وه اولین شاء پادوسبونی بی یه که ایسلام ره قبول هکرده. وه تبرستون علویون پشت بی یه و وشون ره حیمایت کارده. وه حدود ۴۰سال حکومت هکرده.

## منابع

* چراغعلی اعظمی سنگسری. «گاوباریان پادوسپانی». ص ۱۹-۲۰.

رج:پادوسپانیون اسپهبدون
پاشا‌کلا بیش‌محله

**پاشاکلابیش محله**، روستائی هسه از توابع بخش مرکزی شهرستان آمل در استان مازندران ایران.

## جمعیت
اینتا روستا، دهستان هرازپی جنوبی دله قرار داینه و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، ونه جمعیت ۲۹۱ نفر (۷۱خانوار) هسه.

## منابع

رج:آمل شهرستان روستائون
افسانه‌سرا

**افسانه‌سرا** اتا روستای نوم هسه که بالا لاریجان دهستون دله دره. اینتا روستا لاریجان بخش دله،آمل شهرستون دله دره.

## جمعیت
اینتا روستا، دهستان بالالاریجان دله قرار داینه و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، ونه جمعیت ۱۸۹ نفر (۴خانوار) هسه.

## منابع

رج:آمل شهرستان روستائون
هولار

هولار به‌تونده دو تا جا نوم بوئه:
* هولار (مازرون)
* هولار (کوردوئون)  *اربیل هم گنه وه ره*
اطاق‌سرا (آمل)

**اطاق‌سرا**، روستائی هسه از توابع بخش لاریجان شهرستان آمل در دهستان نمارستاق.

## جمعیت
اینتا روستا، دهستان نمارستاق دله قرار داینه و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، ونه جمعیت زیر سه خانوار هسه.

## منابع

رج:آمل شهرستان روستائون
کارچی‌کلا

**کارچی کلا**، روستائی هسه از توابع بخش مرکزی شهرستان آمل در استان مازندران ایران.

آدرس: آمل بلوار شیخ فضل‌الله نوری بعد میدان فجر جنب شرکت کاله روستای کارچی کلا

## جمعیت
اینتا روستا، دهستان بالاخیابان لیتکوه دله قرار داینه و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال 1395، ونه جمعیت 399 نفر (124 خنه وار) هَسه.https://www.amar.org.ir/%D8%B3%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%D9%88-%D9%85%D8%B3%DA%A9%D9%86/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B3%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C/%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D9%81%DA%A9%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1395

## امکانات:

# پست بانک روستایی _کد شعبه 46646
# نانوایی
# سوپر مارکت
# تاکسی تلفنی
# جاده آسفالته (در حال اجرای طرح هادی)
# زمین ورزشی
# ساختمان دهیاری و پایگاه بسیج

# فروشگاه مبل

## دهیاری و شورای اسلامی
روستای دهیار الان روح الله طالشی هسه و آقایون محمد و علیرضا حسین پور و روح الله اسکو مقدم اعضای پنجمین دوره ی شورای اسلامی  هسننه.

## اماکن مذهبی
این روستای دله امام زاده محمد طاهر (علیهم اسلام) قرار داینه و هر ساله زایرین زیادی از راه دور و نزدیک این مکان مقدسسه انننه.

## منابع

رج:آمل شهرستان روستائون
ترک‌کلا

**ترک کلا**، روستائی هسه توابع مرکزی بخش جه؛ کا شهرستان آمل و استان مازندران و کشور ایران دله قرار دارنه.

## جمعیت
اینتا روستا، دهستان بالاخیابان لیتکوه دله قرار داینه و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، ونه جمعیت ۱۰۳۲ نفر (۲۷۰خانوار) هسه.

## منابع

رج:آمل شهرستان روستائون