open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
کلارستاقی لهجه

**کلارستاقی لهجه** یا **کلارستاق تبری** یتا لهجه مازرونی زوون هسه که چالوس، کلاردشت و عباس‌آباد دله صحبت هاکُننه(کُننه). قدیم دَس (جا) این لهجه ره کلارستاقِ دله کلارستاقی تَوَری یا چالِس رستاقی گومَنه(گوتنه) که اسا کلارستاقی تبری لهجه معروف بَویه. کلارستاق دله امیری شعر ره تَوَری شعر گوننه. قدیم جا چالوسه دله مردمشون دو لهجه کلارستاقی و کجوری ره دونسنه و اسا همین حالت ادامه دارنه و مردمشون هردو تبری لهجه ره گپ زننه. رودیگر اشمیت چالوس لهجه ره مازرونی زوون لهجه دونه. حبیب برجیان کجور لهجه و کلار لهجه ره مازرونی زوون لهجه دونه. ایران کلباسی کلاردشتی لهجه ره مازرونی زوون لهجه دونه.  فرزاد بختیاری مرکیه چالوس لهجه و کلارستاق تبری ره مازرونی زوون لهجه دونه.
## ویشته بخوندین
* تبری زوون
## بن‌مایه

رج:مازرونی زوون
شیشم بکشی‌ین

بندانگشتی|''شیشم‌کَش ریکا''، این نقاشی شیشم بکشی‌ین ره سراق دنه.
**شیشم بکشی‌ین** ونگ تولید هاکاردن تگ جه، ره گننه.
## بن‌بنویشت
بیز

**بیز** ات‌تی دیمِ حالت هسته که سراق دنه ناراحتی، جاج‌بزه بی‌ین  یا ناخوش بی‌ین ره.

## نکات

## بن‌بنویشت

رج:بدن
ماقر

**ماقر بیموئن** یا **اعتراف هاکردن** اینتینه که مسیحیون شوننه روحانی‌ِ پی‌یر‌ِ یا عیسی مسیح‌ِ  عکسِ پلی و شه گناهون ره گننه.
## بن‌بنویشت

رج:دین
رج:مسیحیت
مافه

بندانگشتی|اتتا إسپه مافه
**مافه** یا **نَعش** (عربی جه بموئه) اتتا چویی جعبوئه که ونه جه بمرده‌ئون ره ورننه و یارننه.

ایسلام و یهودیت دله، بمرده‌ئون ره خاک دله چال کاننه و مافه ره فقط حمل‌ونقل وسه کار زننه، ولی مسیحیون شه بمرده‌ئون ره مافه جه یلننه خاک دله.

## ویشته بخوندین
* عهد مافه
## بن‌بنویشت
آراشت

**آراشت، اِراشت یا هِراشت،** بدِ دعا هاکردن ، شخصی یا چیزی وسه هسته.
## منبعون
* تبری گت کلمه‌نومه، آراشت خور.
رج:اراشت
اسکجه

بندانگشتی|alt=اسکجه‌ی ونگ|آدمیزاد‌ِ اسکجه‌ی ونگ
**اسکجه**، **إسکنجه**، **إسنکنجک**، **إشکنجه**، یا **اسکیجک** اتا اختلال نفس بکشی‌ین میون هسته.

اسکنجه اتی نخاستی (غیرارادی) نفس هکشی‌ین هسته که تونده نخش عواقب هم داره ولی معمولاً ات قالپ ئو بخردن، نفس حبس هاکردن، ترش لیمو بخردن یا ات‌که وقت بگذشته‌په، شه خار بونه. إسکنجه تونده چن‌جور دلیل داره، اپار (=بعضاً) هوایی که نفس کشمبی، کفایت نکنده و اسکیجه کفنه که هوا ره ویشته دله بکشه. 

## منابع

* عمومی تندرستی راهنما

رج:ناخشیون
تارتاری دریامونا

**تارتاری دریامونا** اتا دریامونا هسته که روسیه دله قرار دارنه و این کشورِ شرقی‌وَر دره. این دریامونا ره وونه جاپون دریای پیش‌روی دونستن.

## منابع

رج:دریامونا
رج:روسیه جوغرافی
هلندی

**هلندی** یا **هولندی** اتا ژرمنی زوون هسته که اروپای غربی وَر گپ بزه وانه. این زوون تا پیش از رونسانس ات‌جور آلمانی زوونون ِلهجه بی‌یه که کم‌کم شه خِد ره ادبیات دله پی‌‌دا هاکرده و چون اتی مستقل ِادبی جریان هلندیِ لهجه جا بساته بیّه، وه تدریجاً اتا مستقل زوون بشناسی‌یه بئی‌یه. هلندی ِگنش‌کرون ویشته هلند و بلجیک دله درنه و اتی هلندی مردمون هم درنه که مستعمراتی که هلند پادشاهی دنیا دله داشته میون، بکلست هستنه. فی‌المثل آفریکانس ات‌جور زوون هسته که هلندی ره موندنه و جنوبی آفریقای هلندی‌تبارون ونجه گپ زنّه یا میونی آمریکای قاره دله هنتا آروبا و آنتیل و چنتا جزیره‌ئون درنه که هلندِشنه و اینان ِرسمی زوون هم هلندی هسته.

## منابع
* پالمر. تاریخ جهان نو، جلد اول.

ه
گازی کلک

بندانگشتی
**گازی کلک**  اتا دسگا پجندگی وسه هسه  تش هاییر گازون جه طبیی گازون واری، پروپون یا بوتون سوختی جا کارگیرنه. با اونتا که خلی تمون نیه وه ره کار گیرننه ولی اسا وه یتا مهم ترین خنئی وسیلئون هسه و زندگونی بی وه، نونه.

رج:اشیا
فارس

**فارس** اتتا ایرانی‌تبار مردم‌نه که ایران، افغانستان و تاجیکستان دله درننه. وشون فارسی زوون جه گپ زننه. فارسون حدوداً ۷۸ میلیون نفرنه.

## زوون

## بن‌بنویشت

رج:ایران
رج:ایرانی‌تبار مردمون
بریتیش کلمبیا

**بریتیش کلمبیا** (انگلیسیج جه: British Columbia،)، ( فرونسویج جه: la Colombie-Britannique) کانادایِ غربی‌ترین استان هسه که راکی رشته کویی دله دره. بریتانیائیج کلمبیا که جور جه با جور سامونون(قلمروها) غرب و یوکان سامون از شرق باآلبرتایی ایولت ، جیر جه با واشنگتونی ایالت و از غرب آرومی گت دریاه همساده هسه. ونه نیشتینگا شهر ویکتوریا و ونه  گت‌ترین شهر  ونکوور هسه. اینتا  ایولت  ۱۸۷۱دله، به‌عنوان شیشمین ایالت، کاندایِ کونفدراسیون ره دماستوئه.
## منابع

رج:کاندا ایالتون
شازا ادواردی جزیره

**پرنس ادوارد آیلند** یا **شازا ادواردی اوخست** (انگلیسیج جه: Prince Edward Island) (فرونسویج جه: Île-du-Prince-Édouard) یتا کاندائی ایولت هسه که یتا  اوخست  همین نوم و چنتا دیر جه درست بیه .
ونه نیشتینگا نوم شارلوت تون هسه.
اینتا ایولت 1873 کاندائی کنفدرسیون ره بچسپیه. ونه دباش(جمعیت) ۱۴۱٬۵۵۱ دارنه.

## منابع

رج:کاندا ایالتون
سیبک

سیبک اتا روستا در اصفهانِ دله ،شهرستان فریدونشهر،هسه.
مردم اینتا روستا،گرجی،ارمنی،لر،ترک بیِین.

## نوم
گرجیون،اولین ساکنین اینتا  روستا هسن. وقتی وشون بیمونسن اینتا روستا،نومه روستا گذاشتِن واشلووانی بعد ترجمه هکردن و روستا ِ نوم،تغییر هکرده و بَیه سیبک.

## گرجیونِ زوون
گرجیون اینتا روستا،به فریدنیِ گرجی سخن گِنن(اینتا گرجی با گرجی اسا گرجستان فرق کنه)

## منبع

* مولیانی، سعید. *جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران*. اصفهان: انتشارات یکتا، ۱۳۷۹.
* رحیمی، ملک محمد. «گرجی‌های ایران». اصفهان:یکتا، ۱۳۷۹.

رج:اصفهان اوستان روستائون
رج:فریدون‌شهر شهرستان
مونترئال

**مونترئال** ( فرانسویج  جه: *Montréal*، انگایسیج جه: *Montreal*) کبک اوستان گت‌ترین شهر هسه  و کندا دله دومین گت شهر هسه و جور آمریکای دله پونزهم هسه ونه دباش (جمعیت) ۲۰۱۱ بداشتنیج (میلادی) ۱٬۶۴۹٬۵۱۹ و به همراه وی پیرامون (حومه) ۳٬۸۲۴٬۲۲۱ دباش دارنه . مونترئال جهان فرانسوی زوون (پس از پاریس) دومین گت شهر هسه. اینتا شهر  یتا گت جمعیت  کوچگرون(مهاجران) و انگلسیج زبونون جه دارنه.

## نگارخنه


پرونده:Montreal City Hall Jan 2006.jpg|مونترئال شهر تالار
پرونده:Le Stade Olympique de Montréal Nuit Arriere Edit 1.jpg|اتا عکس المپیک ورزشخنه جه مونترئال  شو دله مونترئال دله که گت ترین شهر  کبک استون در کانادا


## منابع

رج:کانادا شهرون
کترین لبوره

کاترین لابوره (فرونسئیج جه:؛ بزائن گادر ۲ مئی ۱۸۰۶ – بمردن گادر۳۱ سپتومبر ۱۸۷۶) راهبه و قدیس فرانسئیج بیه که وه و   سن ونسان پل نیکوکارخنه(خیریه) کیجائون انجومن بیه و ادها(ادعا) داشتا که مقدس مریم ره  د بار بدیه  ژوئیه و نوامبر ۱۸۳۰دله  پاریس خیابون یک دله کلسا دله بدیه.[۱] وه اینتا باور سر دئیه که مقدس مریم ونه جا خاسه که مقدس زنا مدال ره بساجه [۲]  که امرو تیتا گت اشمار کتلیکون جه اینتا مدال ره همرا دارننه.

## منبع
رج:فرانسه گت آدمون
صمد شونه مدرسه

رده:مقالات دارای جعبه اطلاعات

***صمد شونه مدرسه*** اتا فیلم هسه که ونه  کارگردان و نویشتگر پرویز صیاد هسه و  سال ۱۳۵۲ دله بسات بیه.

رده:مقالات دارای جعبه اطلاعات

رده:مقالات دارای جعبه اطلاعات

ا
رده:مقالات دارای جعبه اطلاعات

رده:مقالات دارای جعبه اطلاعات

بازیگرون:
* پرویز صیاد: صمد
* نوذر آزادی: مدیر
* حسین امیرفضلی: مشهدی باقر
* عبدالعلی همایون:سرکار استوار
* حسن رضیانی:عین اله باقرزاده
* فرخ لقا هوشمند:ننه آغا
* رضا شفیع: کدخدا
* مینو شفیع: لیلا
* محمود بهرامی: نمکی
* محمد گودرزی:ناظم
* علی زاهدی: قوچعلی
* باقر صحرارودی: معلم
* جهانگیر فروهر: خان باباخان
* قدرت اله انتظامی:
* محمد اسکندری:
* علی اوحدی:
* خسرو زنگباری:
* علیرضا قوامی:
* اسماعیل شیرازی:
* عباس نوروزی:
* نجف علی هادی:
* رضا هوشمند:
* منوچهر یکتاوثوقی:
* آپیک یوسفیان:
* عباس وثوق:
* مهدی حاجی صفاری:
* محسن سلیمی:
* لطفی:
* بشیر نصیری:
* عربی:
* محمد میرحسینی:
* محمد سوهانکی:
* پرویز جهرمی:
* محمدتقی شریفی:
* طاهرنیا:

رج:فارسی فیلمون
رج:ایرانی فیلمون
کورنی

**کُرنی** اتا زوون هسته که انگلیس دله کورن‌وال ِناحیه درون گپ بزه وونه. این زوون انگلیس دله برسمیت بشناسی بیّه و اتا از دِ زوونی هسته که انگلیس ِکشور دله رسمیت دارنه. البته عملاً فقط انگلیسی زوون استفاده وونه.

## منابع
* https://www.academia.edu/5323710/A_Brief_History_of_the_Cornish_Language_its_Revival_and_its_Current_Status

رج:انگلیسی زوون
رج:سلتی زوونون
وتو حق

**وِتو** (اینگلیسی جه: *Veto*) اتا حق هسته که پنج‌تا کشوری که امنیت شورا دله دائمی عضو هستنه، دارنه. این پنج‌تا کشور تونّه شه حق وتو جه استفاده هاکنن تا هر چی خانه تصویب بَوو دَم ره بَیرِن و نی‌یلِن که تصویب بوائه.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:امنیت شورا
ریگ

**ریگ** یا **ریک**  اتتا بافت هسته که کتار سر و تگ دله کته.

**هَری** یا **اهری** هم لوچه دله‌ی بافت خوری بهوت بونه. 

## مازرونی اصطلاحات
**ریگ نکن**: (سراق نده شه ریگ ره) یعنی خنده ناکن.

## منابع

رج:بدن
ارمنی مردمون

230px|بندانگشتی|چپ|ارمنی-آمریکایی مردمون
230px|بندانگشتی|چپ|ارمنستون پرچم
**ارمنی** (ارمنی جه: հայեր) اتتا قدیمی و بومی مردم‌نه که ارمنستون و غربی ِآسیا دله درننه. وشون ارمنیج زوون جه گپ زننه. ارمنیون حدوداً ١١ میلیون نفرنه.

## بن‌بنویشت

رج:ارمنستون
*
هومو ساپینس

**هومو ساپینس** (نام علمی: *Homo sapiens*) که ونه معنی **عاقل ِآدم** یا **آدمی که فکر کانده** وونه، اتی مرحله از آدمونِ تکامل هسته. اِما، آدم‌هایی که اسا زندگی کامبی، هومو ساپینس ِات جیرچله *(= زیرشاخه)* جا هستمی. غیر این آدم‌هایی که اسا درنه، ات‌جور آدم دیگه هم هومو ساپینس ِجیرچلّه بینه که اسا منقرض بَینه و وشون ره هومو ساپینس ایدالتو گاتنه.

## تاریخچه
تقریباً ۱۰ تا ۲۰ میلیون سال پیش کم‌کم شادی‌ئون تبدیل به آدمیزاد بَینه و انسان اولیه تکامل جه بوجود بمو. ولی اَی تقریباً ۱٫۸ تا ۰٫۲ میلیون سال پیش تکامل ویشته تأثیر هاکرده و هومو ارکتوس *(= آدمی که شه لینگ‌سر اِستائه)* تبدیل این آدمی بیّه که وه ره هومو ساپینس *(= آدمی که تونده فکر هاکنه)* گانّه. آدمی که تونسته فکر هاکنه، شه دِ چلّه بی‌یه که اتا ره هومو ساپینس ایدالتو گاتنه که ونه فسیل ره اتیوپی دله پیدا هاکردنه و شواهد سِراق دِنّه که وه ۱۶۰٫۰۰۰ سال پیش منقرض بیّه؛ اتا چلّه دیگه همین آدمونی هستنه که اسا درنه. اتی دیگه آدمون هم دَیینه که وشون تبار فرق داشته و وشون ره نئو آندرتال گانّه؛ اینجور آدمون هم ۳۰ هزار سال پیش منقرض بَیینه ولی وشون DNA انسان‌های امروزی جه تا ۵۰۰ هزار سال پیش ات‌جور بی‌یه و احتمالاً وشون با امه اجداد ارتباط داشتنه و وشون نسل ات‌که قاطی‌بزه بیّه چون وشون ژن انسان امروزی دله دره.

انسان‌های امروزیِ آناتومی جه قدیمی‌ترین فسیل‌هایی که کشف هاکردنه، آفریقا شنه و ۱۹۵ هزار سال قدمت دارنه. این زمونی هسته که انسان امروزی تموم دیگر گونه‌ها و جیرچلّه‌ئون مختلف جه سیوا بیّه. تحقیقات ثابت کانده که انسان‌های اولیه‌ کوچ جایی که اسا کشورون نامیبیا و آنگولا درنه جه شروع بیّه و آفریقا جه آدمون بمونه و دنیا دله تنک بَینه. البته انتخاب طبیعی تموم نیّه و همین‌جور تکامل آدمون دله دمباله دارنه. حدود ۱۵ هزار سال پیش تاسا تغییرات زیادی آدمون ِژن دله ایجاد بیی‌یه.

## منابع

رج:آدمون تکامل
رج:آدمیزاد
تکامل

**فرگشت** یا **اِوولیشن**  اتا علم هسته که بیولوژی جه هسته. تکامل ِنظریه ره سال ۱۸۵۸ میلادی، چارلز داروین تنظیم و منتشر هاکرده. تکامل اِسا اتی اثبات‌بیی علم هسته که نشون دِنه تموم زنده موجوداتِ تِبار ات‌جا جه رِسِنه و میّن کانده که چتی هر حیوون و گیاهی اتا حیوون و گیاه دیگه جه تغییر شکل هدائه. طبیعی انتخاب باعث وانه که بعضی ویژگی‌ها که موجوداتِ بقا و زنده بموندستن یا تولید مثل وسّه مفیدته هستنه، ویشته شانس پیدا هاکنن که اتا بازه‌ی زمانی بلند مدت دله تکثیر بَوون و اینتی تکامل اتا ژن یا دی‌ان‌ای تغییر هاکرد ره جایگزین نوع قبلی که شانس کمتری داشته تا باقی بمونده، کانده و این اتفاق ِاسم ره گانّه جهش هاکردن. این تغییرات البته خله طول کشنّه و میلیاردها سال طول بکشی‌یه تا پروتئین‌های اولیه تبدیل به فی‌المثل پستاندارون پیچیده‌ای بوون که تونّه فکر هاکنن.

## منابع
* یووال نوح هراری. «هومو ساپینس».

رج:تکامل
ویکتریا (بریتانیائیج کلمبیا)

ویکتریا (به انگلیسی: *Victoria*) بریتانیائیج کلمبیا نیشتینگا هسه.

اینتا شهری دباش (جمعیت)   ۲۰۰۶ دله  ۷۸٬۶۵۹ تن بیه و ونه گت شهر (کلان شهری) (ویکتوریا و ونه پیرامون) ۳۴۵٬۰۰۰ تن بیه.[۲]

ویکتوریا ونکوری اوخست (جزیره) دله جه درگا بموئه و حدودئا ۱۰۰ کلومتر ونکوور جه دوهری دارنه و  اینتا شهر همچنن حدود ۱۰۰ کیلومترسیاتل جه دوهری دارنه.

## بریمی لینک‌ئون
رج:کانادا شهرون
طبیعی انتخاب

**طبیعی انتخاب** اتا قانون هسته که تکامل دله بکار شونه. این قانون گانه که چتی موجوداتِ ژن جهش کانده و ژن‌هایی که موجودات وسّه مفیدته بائن، شانس ویشتری پیدا کانّه که باقی بموندن. 

چنتا مثال جه این قانون ره خامبی توضیح هادیم:
* فرض هاکنین اتا منطقه دله شوکا زیاد هسته و انده شوکا وچه هاکردنه که اون منطقه‌ی واش و گیاهون دیگه شوکائون ِکفاف ره نکانده و شوکا-کاته‌ئون وَشنی جه دَرنه تلف وانّه؛ ولی دار-دارِ سَر ولگ دره که شوکائون اگه دسترسی پیدا هاکنن، تونّه اون ولگ ره بخارن و زنده بموندن. مثل اگه اتا از این شوکائون پی‌دا بوو که ونه قد بلندته هسته و شه برار-خاخرون جه چن سانتی‌متر دراز-گردن‌ته هسته، تونده دارِ ولگ ره بخاره و ونه بقا حفظ بوو. طبیعتاً اون شوکاهایی که وشون گردن درازته بائه یا قد بلندته بائن یا بتونن دار جه مثال بالا بورن، شانس ویشتر دارنه که زنده بموندن و وچه‌دار بواشن. در حالی که پچیک-پچیک شوکا میرنه و وشون نسل هم بزه وانه. همینسه نسل بعدی که دنیا انّه، شه پییر-مار واری بلند قد کفنّه و اگه این روند چن میلیون سال طول بکشه، کم‌کم شوکا تبدیل وانه به زرافه.
* یا فرض هاکنین شما اتا کیجا هستنی که دِتا خاستگارچی دارنه که هیچ فرقی هِدی جا ندارنه که شمه وسّه مهم بائه، به جز این که اتاشون چاق‌ته هسته و اتاشون لاغرته هسته. شما هر کامین ره انتخاب هاکنی، دری ونه ژن چاقی یا لاغری ره فرصت دِنی که تولید مثل هاکنه و نسل بعدی ره دَری انتخاب کاندی که چاق بائن یا لاغر. اسا اگه تموم کیجائون شه اولین اولویت و مهمترین بخاستی ره این بدونن که وشون ِشی حتماً لاغر بائه، دیگه اون کسایی که چاق هستنه نتونّه وچه‌دار بَوون و وشون نسل هِکِت وانه و دیگر چاق‌وچون دنیا ننّه چون ژن چاقی اینتی تولید مثل نوونه. این روند البته ونه دمباله‌دار و بازه‌ی زمانی بلند مدت دله انجام بوو که شه اثر ره سِراق هاده.

رج:تکامل
بیگ بنگ

بندانگشتی|زمون که جلویی اِنه، جهون تنک‌ته وانه و گت‌ته وانه.
**بیگ بنگ**  معتبرترین نظریه‌ای هسته که فیزیک ِإساره‌شناسون کشف هاکردنه. بیگ‌بنگ تونده جهونی که ویمبی ره، قدیمی‌ترین زمان ممکن تاسا، توجیه هاکنه.
این تئوری توضیح دِنه که چتی بیّه که جهون اتا اولیه وضعیت، که دما و چگالی خله زیاد بینه، جه بساته بیّه و تَنِک بیّه. این تئوری تونده خله چیزهایی که وشون دلیل ره پیش‌ته ندونستمی وسّه دلیل بیاره و همینسه گانّه بتترین مدلی هسته که وجود دارنه.

مهمترین دلیلی که این تئوری ره پیش‌داشت هاکردنه، این بی‌یه که طبق اونچی هابل قانون کشف هاکرد بی‌یه، هرچی کهکشون‌ها زمین جه دورته بائن، وشون ِدور بیّن ِسرعت هم ویشته وانه. طبق این قانون، اگه فکر هاکنیم که قدیم‌ترها چتی وسته بائه، به این نتیجه رسمبی که تموم جهون اوائل وسّه اتا جا خله انبس بی‌بائن و اتا نقطه دله جمع بیی بائن و این نقطه ره گانّه «تکینگی». دانشمندون حساب-کتاب هاکردنه که حدود ۱۳.۸ میلیارد سال قبل تموم جهون تکینگی ِنقطه دله جمع‌بیی بینه؛ پس دنیایِ سن ره اینتی بدست بیاردنه.

اون نقطه که خله گرم و انبس بی‌یه، بترکسته و کم‌کم تَنِک بیّه و اینتی سرد هم بیّه. وقتی سرد در-بی‌یه، ذرات زیراتمی و بعداً ساده اتمون بوجود بمونه. تا اینجه فقط میاه یا ابری وجود داشته که ونه جنس هیدروژن، هلیوم و لیتیم بی‌یه. این ابرها جاذبه قانون جه هِدی جه جمع بَینه و اساره‌ئون و کهکشونها ره بساتنه. البته دانشمندون اتا تاریک ماده ناشناخته ره هم کشف هاکردنه که اون ابرهای پَلی دیّه.

## منابع

*
رج:فیزیک
رج:اساره‌شناسی
رج:مدرن فیزیک
زرچ

**زرچ**   یا **کوک** اتا پرندئه   پرندئئونی ترنگیون جیرخانواده جه هسنه. زرچون ویشتر کوچگر هسنه در جورین نصم کره  با میونین پیکر(اندازه متوسط) هسنه . زرچ اروپا، آسیا، آفریقا و میونین خورور(خاور میانه) دله بومی هسنه.

## منابع

رج:پرنده
ترکیه‌ی ویشه‌ئون تش بئیتن (۲۰۲۱)

**ترکیه‌ی ۲۰۲۱ ویشه‌ئون تش بئیتن**  ۱۰۰ حریق جه ویشته بی‌یه که ترکیه‌ی ویشتر جنوبی مناطق دله اتفاق دکته. حریق سانتی‌گراد ۳۷ درجه جه شروع بیّه.

## تلفات
این حریق په، ۸ نفر بمردنه و ۸۰۰ نفر جه ویشته مجروح بئینه.

## بن‌بنویشت
دهه ۱۵۳۰

**دهه ۱۵۳۰ تبری**، از سال ۱۵۳۰ تا ۱۵۳۹ تبری.

*
رج:سده ۱۶
رج:تبری تقویم
دوشنبه

**دوشنبه** اتا شهر هسته که تاجیکستان ِکشور ره نیشتگا هسته. دوشنبه نوم ره شوروی گدر «لنین آباد» گتنه. اینتا شهر دله شاه اسماعیل سامانی بنا کته.

## منابع

رج:آسیا نیشتگائون
رج:تاجیکستون شهرون
آسنیون آسنی

**آسنيون‌ِ آسني**  اتتا فیلم، یوری نورشتاین کارگردانی جه هسته که ۱۹۷۹ گادر تنک(=منتشر) بیّه. ونه کاکرون(=بازیگرون) جه تومبي هارشانیم الکساندر کالیاگین ره.این فیلم بَورده خله جوایز ره و منتقدان تحسین هاکاردنه وه ره. مختلف نظرخواهيم دله، وه به قلب هدانه «تمام اعصار بیتترین انیمیشن».
## بن‌بنویشت

رج:شوروی فیلمون
رج:روسی فیلمون
گسبلندی نشان

left|100px

**گسبلندی نشان** بی‌یه اتتا غيرنظامي نشان که پهلویون گادر تاسا دننه وه ره. ایران ایسلامیج انقلاب په، پهلوي تاج‌ِ نشان ره بئیتنه ونه سر جه.

## منابع

رج:ایران تاریخ
جهش

**جهش** یا **میوتیشن**  تغییری هسته که زنده موجوداتِ دی‌ان‌ای سَر بوجود إنه و باعث وونه تکامل شکل بَیره. چلیک که دِنیا إنه، ممکن هسته که ونه ژن ونه پییر-مارِ ژن جه فرق هاکنه و ونه دی‌ان‌ایِ پوروتوئین‌ها أتی دیگه وَر-به-وَر قرار بَیرِن. این گادِر سه حالت ممکن هسته پیش بئه:
# ویشته گادر جهش مضر هسته؛ یعنن ونه نتیجه این هسته که اون جهش‌هاکرد چلیکِ شانس زنده بموندستن و تولید مثل هاکردن وسّه کمته وانه. مثل وچونی که عقب‌دکت هستنه، أکثراً وشونِ جهش مضر بی‌یه که وشونِ ژن تغییری که نَوسته هاکنه، هاکرده و ناقص شکل بَیته.
# بعضی گادِر جهش خنثا هسته؛ این‌جور موقع شاید جهش‌هاکرد چلیکِ بدن تغییر هاکنه و این تغییر قابل أندازه بَئیتن هسته ولی تأثیری ونه تولید مثل ِشانس ِسَر ندارنه و همینسه شاید تغییر نسل بعدی جه إرث برسه و شاید هم إرث نرسه. بعضی جهش‌هایی که دلیل عقلی ندارنه، ولی موجودات دله نسل-به-نسل باقی بموندستنه، تونّه این نوع جا بی‌بوئن.
# بعضی گادِر هم جهش مفید هسته؛ اینتی تغییرات کمته پیش إنه ولی چون کسی که اینتی جهش هاکرده، شانس ویشته دانه که تولید مثل هاکنه و این تغییر ره شه وچون وسّه إرث بی‌یله، این جهش ونه نسل دله باقی موندنه و طبق اونچی طبیعی انتخاب ِقانون گانه، این جهش‌ها باعث هستنه که جدید-جدید موجودات بوجود إنّه.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:تکامل
ابراهیم رئیسی

**سید ابراهیم رئیس‌الساداتی** (بزائه‌ی ۱۴ دسامبر ۱۹۶۰ -بمرده‌ی ۱۹ مه ۲۰۲۴) اتا اسلامی محافظه‌کار و اصول‌گرا سیاستمدار و فقیه هسته که ایران ِهشتمین رییس‌جمهور بی‌یه. 

رییسی خله سال قوه قضایی دله کار کارده و ونه کارنومه دله کشورِ دادستانی کُل (2014–2016)، قوه قضایی ِریاست (2019–2021)، تهران دادستانی و معاونت (دهه‌ئون 50 و 60) دره. وه غیر قاضی‌کَری، آستان قدس رضوی دله هم دِ-سه سالی ریاست داشته. وه مجلس خبرگان دله جنوبی خراسان ِنمایندوئه و سال ۱۳۸۵ تاسا عضو هسته. وه علاوه بر این مشهد ِایمام جمعه، احمد علم‌الهدی، دوماد هم هسته. 

وه سال ۱۳۹۶ رییس‌جمهوری وسّه کاندید بیّه ولی رأی نیارده. رییسی تابستون ۱۳۶۷ سیاسی-عقیدتی زندونی‌های قتل‌عام دله دست داشته و *کمیته‌ی مرگ* دله عضو بی‌یه که هزارون نفر ره بکاشتنه. آمریکا و متحد ملل ِگزارش‌کرون وه ره جنایت علیه بشریت وسّه مقصر دونّه. سال 1400 انتخابات دله رییسی موفق بیّه 62.9% رأی جه رییس‌جمهور بوو. مردم وه ره بعنوان کاندیدایی دونستنه که علی خامنه‌ای ِدلوس بی‌یه.

رییسی سه سال، ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، ریاست‌جمهوری هاکرده و یک سال هنتا کار داشته که ونه دوره سر بوه ، اتا حادثه که ونه هلیکوپتر جىر هکته وسه، بمرده. ایران رژیم وه ره شهید اعلام هاکردنه.

## منابع
* انگلیسی ویکی‌پدیا

رییسی
فقیه ولایت

**ولایت فقیه** اتتا نظریوئه شیعه‌ی فقه دله که بیان کانده معصوم امام‌ِ غیبت دوره دله، مشروع‌ِ سیاسي نظام ره. نظام ایران ایسلامی جمهوری نظام این نظریه سر تأسیس بئی‌یه.

امامیه فقه دله، فقیه‌ِ محدود ولایت (یعنی فقط شرعی مسائل و امثاله وسه) همیشک مورد بحث بی‌یه، اما اما نظریه‌ای که خمینی هدا دله، فقیه‌ِ ولایت سیاسي هسته و فقیه تونده سیاسی امور دخالت هاکانه.

این عقیده دله فقیه معصوم امام واری نی‌یه؛ چون وه سیوا ونه جه که فقیه هسته، آدمیزاد هم هسته و مردمون واریه. فقیه‌ِ خاصیتون، عدالت، تقوا و ... واری باعث وانه وه خودرأی و مستبد و دیکتاتور نوو.

سید روح‌الله خمینی، و ونه په، سید علی خامنه‌ای، همون شرایطی که پیغومور و شیعه ائمه داشتنه ره جامع‌الشرائط فقیه وسه ثابت دوننه، و اینی که بائیتمی ره گننه «فقیه مطلقه ولایت»‌. ولی اتتا دیگه شیخ دئییه ونه نوم خوانساری، که وه مخالف بی‌یه «فقیه مطلقه ولایت» جه و گوته هیچ ولایتي فقیه وسه ننشنه بائه، جز فتوا هدائن. یعنی ونه نظر جه، فقیه ننشنه حکومت هاکانه و فقیه وسه فقط بنشنه فتوا هدائن.

## ویشته بخوندین

* ایران ایسلامی انقلاب

## بن‌بنویشت

رج:تشیع
او په‌هائیت بئیین

[بندانگشتی|300px|این تصویر دله سراق هداوانه چتی [او دله هیدروجن و اکسیجن سیوا وانّه هدی جه.]]
**او په هائیتن**   اتتا کلی عبارت هسته که هارشانیه(=اشاره کانده) اون شیمیایی عکس‌العملون ره که شیمایی تجزیه ره اوی دله باعث وانّه. یعنی اوی تشکیل‌هداکرون عناصر، اکسیجن و هیدروجن، هدی جه سیوا وانّه. نظربه‌اینکه امروزه خله هیدروجن ره بعنوان سوخت کار زنّه، خله دبون(=رَوِشون) هیدروجن‌ِ بئیتن او جه وسه اختراع بئی‌یه.

## بن‌بنویشت

رج:فیزیک
نظامی

**نظامی گنجوی** (بزائه‌ی ۵۳۵ ه‍.ق، گنجه – بمرده‌ی ۶۰۷ یا ۶۱۲ ه‍.ق) اتا فارسی‌زوون شاعر بی‌یه که قرن شیشم و قرن هفتمِ اوائل شعر گاته. ونه شعرون مثنوی ِسبک جه هستنه و وه فردوسی واری قدیمی داستان‌ها ره یمو شعر کارده و وشون ره آب-تاب دائه. نظامی پنج‌تا گتِ داستان بنویشته که وشون ره سرجمع گانه *[[خمسه]]* یا *پنج گنج*؛ این پنج‌تا کتاب *[[مخزن‌الاسرار]]*، *[[خسرو و شیرین]]*، *[[لیلی و مجنون]]*، *[[هفت‌پیکر]]* و *[[اسکندرنومه]]* هستنه. نظامی این کتابون ره محلی امیرون و حاکم‌های وسّه نوشته و وشون جه پول گیته ولی برخلاف دیگر شاعرونی که اون دوره دَیینه، خله دس‌مال‌کری جه خِشش نمو و خله شاهون وسّه چاپلوسی نکارده و حتا تا جایی که تونسته وشون پَلی نشی‌یه. وه خله گتِ شاعر بی‌یه و ونه داستان‌ها خله فارسی ِادبیات دله تأثیر بی‌یشته و خله شاعرون سعی هاکردنه ونه واری شعر باون و ونه واری *خمسه* بنویسن.

نظامی شه کتابون دله ات‌که ایرانی بی‌ینه افتخار کانده و وه ره برتری دنه؛ مثلاً شه *شیرین-خسرو* که ایرانی بینه ره *لیلی-مجنون* که عرب بینه جه بتتر دونده یا شه بتترین نقش‌ها ره داستان‌ها دله دِنه ایرانیون ره. ولی آذربایجون جمهوری چند سالی هسته که سعی هاکردنه که اتا کالیجار دله وه ره شه کشورِ ملی شاعر سراق هادن. خله کارها هم هاکردنه: ونه عکس ره شه پول سر چاپ هاکردنه بَی تا ونه قـَور که گنجه دله دره ره آباد هاکردن درحالی که وه  اگر ایرانی بیه وره خله خراب و نابود کردنهه ، مثالا بوردنه ونه آرامگاه شعر های فارسی نظامی وره که ونه آرامگاه دله بیه به زور کندنه و ترکی بنویشتن حتی بوردنه اتا کتاب تاریخی ره دستکاری هاکردنه و به جای کلمه  فارسی،   وره ترکی بونویشتن و شعر تغییر هادنهه تا وره   ترکی ،آذربایجانی معرفی هاکنن .

## منابع
* محمدرضا طاهری. نظامی ِپادکست کانال.


رج:فارسی شاعرون
انگیر

**انگیر**یا**انگٌر **یا**انگور** اتا نرم کول و شیردار هسه که انگیر دار جا عمل انه. . انگیر دار یتا جه قدیمی ترین دارون هسه که مردمون یاد بئیتنه بکارئن. خلی اسظرئون ومتله ئون و داستانئون و ایینی بنوشتگون(کتابون) دله ونه نوم بموئه. انگیر همه منطقئون که معتدل (وسار) و ملایم ووشن در انه. 20 جور جا ویشته انگیر دارمی امبا گِرد/دِشت و هگی خائر نزدیک انگیر  وجورین امریکایی انگیر جا بنواز بئیتنه. یگ باردا انگیر ره ممیج خار کاندنه. کرده خشک هاکرد انگیر ره ممیج گننه. انگیر جه ژله مویز و کشمیش و باده و عرق ساجنه. ونه کول جا هم محصول گیرنه. جایی که اینتا دار زیاد بو وه ره انگیرجار گننه. انگیر دار ره وانه گال به گال وجین هاکنیم تا قوی تر بووشه انگیرجار دله انه و ونه دور لیله النه که انگیر دار وشون دور تو بخره . خطرناک ترین بیماری اینتا داری وسه انگیر دار ریشه مرض هسه.
مهم ترین کشورئون که انگیر کارندنه و عمل یارنه وونه فرانسه و ایتالیا و امریکا جا نوم بباردن که اینتا کشورئون ویشتر انگیر ره می و باده وسه کارندنه.

## منبع

رج:میوه‌ئون
فرهنگ واژگان تبری
کهنه نورس

**کهنه نورس** اتا بمردئه زبون هسه که نورس مردمئون ونه همرا گپ زمبیه.
کهنه نورس یتا جورین آلمونی زبونئون جا هسه که واکینگون گادر دله اسکندینوی مردمئون ونه همرا گپ کمبینه . اینتا زبون تا ۱۳۰۰ بداشتی(میلادی) گپگر داشته.

اینتا زبون کهنه تر نورس زبون جا اینتا زبون نوشتئون پونزهمی سدئون دله بنویشت بئینه.
کهنه نور س ستا لهجه داشته: خاوری کهنه نورس، باختری کهنه نورس و کهنه گتلندی. 
## منبع

رج:ژرمنی زوونون
مهدیار آقاجانی

**مهدیار آقاجانی** ایرانی آهنگساز و تهیه‌کننده هسته که رپ‌کرون جه، سال ۱۳۸۳ تاسا، کایری کانده. وه اوائل جه هیچکس همراهی کار کرده و اسا دیگر خونش‌کرون جه هم کایری دارنه: قاف و فدایی واری. ونه سبک دله ایرانی سازها هم الکترونیک ِسازها جه قاطی وونه.

## دپیته چرخه‌تو
* ملتفت

## منابع
* فارسی ویکی‌پدیا

رج:ایرانی تنظیم‌کرون
رج:ایرانی رپ
طالبان

**طالبان** یا **طالبون** اتا نظامی و جهادی گروه هستنه که اسلام رادیکال اشش جه په‌رووی کانه و افغانستان دله درنه. سرد جنگ زمون، که جهادکَرون جمع بینه تا شوروی ِدَم ره افغانستان دله بَیرن، ات‌سری عرب ِملّائون و محلی جهادیون که افغانستان دله دَیینه، این گروه ره بساتنه. طالبان ره خله کشورون تروریست دونّه و این گروه ره ونه خشونت جه اشناسنّه. طالبان شه ره افغانستان اسلامی امارت نومنه. این گروه سال ۲۰۰۱ جه در جنگ کانده و دِ دوره قدرت ره بدست بَییته. اولین بار سال ۲۰۰۱ بی‌یه که ویشتر افغانستان ره بَییت بینه و حتا کابل ره اشغال هاکرد بینه ولی روز ۱۱ سپتامبر اتا تروریستی حمله ره آمریکا دله ترتیب هدانه که باعث بیّه ناتو افغانستان ره لشکرکشی هاکنه و طالبان ِمخالفون جه پشتی هاکنه. طالبان اون زمون جه شه جنگ ره دمباله هدانه و کوه-کوه دله جا خاردنه و چریکی جنگ و تروریستی حملات جه آمریکاییون و دولت ره حمله کاردنه و مردم ره کاشتنه. اونتی که حدس زنّه، وشون سال ۲۰۲۱ دله حدود ۷۵٬۰۰۰ جنگجو داشتنه و اینتی موفق بَیینه وقتی ناتویِ نیروها افغانستان ره ترک هاکردنه، سریعاً کشور ره اشغال هاکنن و تموم شهرون ره بَییرن. طالبان خله القاعده جه نزدیک روابط دارنه و وشون هِئی جه وفادارای دارنه.

## نگارخنه

Taliban execute Zarmeena in Kabul in1999 RAWA.jpg| اتا معروف عکس که اتا زنایِ اعدام ره کابل ِفوتوال‌زمین دله سِراق دِنه.
ANA soldier shows opium captured in an alleged Taliban safe house in Helmand.jpg| وشون ِمقر که تریاک مشت هسته.
Taller-Buddha-of-Bamiyan-before-and-after-destruction-2.jpg| بودای ِموجستمه که بعد بقدرت برسی‌ین، بترکانینه.
Taliban beating woman in public RAWA.jpg| اتا طالب که زنان ره خیابون دله شلاق زنده که تیناری بریم درنئن.


## منابع

* انگلیسی ویکی‌پدیا

رج:افغانستان
رج:تروریستی گروهون
میلیتوس

بندانگشتی|چپ|اتا آمفی‌تئاتر که میلیتوس ِخرابه‌ئون دله باقی بموندسته
**مایلیتوس** یا **میلیتوس** که وه **میلت** و **ملط** هم گانّه، اتا شهر بی‌یه که یونان باستان دله قرار داشته. این شهر جایی قرار داشته که اسا ترکیه‌ی غربی ساحل قرار دارنه.

شیش قرن پیش از میلاد، میلیتوس اتا ثروتمند شهر بی‌یه که ونه جوغرافی باعث بَی‌بی‌یه دریایی تجارتِ راه سر قرار بَیره و پول و دارایی اونجه تلمبار بوو و رفاه بوجود بیاره. شهر گت بیّه و ونه اهالی مستعمراتی شه شهر وسّه بساتنه.

اون گادِر هنتا علم و دانش وجود نداشته و آدمون هر چی که ندونستنه ره اساطیر و دین جه ربط دانه و توجیه کاردنه؛ تا این که تالس شروع هاکرده که مشاهده جه اتفاقاتِ دلیل ره بفهمه. اینتی بیّه که «میلیتوس مکتب» شکل بَیته و فلسفه بوجود بموئه. تالس شاگردون آناکسیماندر و آناکسیمنس بینه که ونه راه ره ادامه هدانه.

## منابع
* 

رج:یونان تاریخ
رج:یونان رقدبورده شهرون
تسوک

**تسوک**، **بکا** یا **البئو**  ات‌جور بئو هسته. تسوک تکامل دله، موریانه سر جه جهش هاکرده ولی وه ره اینتی طبقه‌بندی نکاردنه و اتی بند بند لینگون جا دونه. تسوک‌ها خله انواع مختلفی دارنه و دنیایِ پرجمعیت‌ترین حیوون‌ها جا هستنه. خله جور بئو درنه که تسوک حساب وانّه.

## منابع
* ویکی‌زیست

رج:تسوکون
رج:بئو
هیپاسوس

**هیپاسوس** اتا یونانی دانشمند بی‌یه که پیتاگوراس په‌روو بی‌یه. وه اتا ریاضی قانون ره کشف هاکرده ولی حاضر نیّه شه قانون ره پیتاگوراس جه نسبت هاده و این قانون ره شه اسم جه نشر هدا. همینسه ونه هم‌فرقه‌ئون ونجه جری بَینه و وه ره شه جرگه جه درهاکردنه.

## منابع
* 

رج:ریاضیدونا
رج:یونان گت آدمون
رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
پیتاگوراس

**پیتاگوراس** یا **فیثاغورس**  اتا عالم و فیلسوف و همه‌چی‌دون بی‌یه که یونان باستان دله زندگی کارده. وه ره بیش از هرچی، اسا فیثاغورس قانون جه اشناسنّه که قائم‌الزاویه‌یِ ضلع‌ها ره تونده میّن هاکنه.

پیتاگوراس ساموس جزیره دله دنیا بموئه که میلیتوس نزدیکی دیّه و اونجه‌ی حاکم ونه سفارش ره هاکرده تا شه اولین تحصیلات ره مصریون دله یاد بَیته. وه مصری و بابِلی دانشمندون جه خله تأثیر بَیته. گانّه که وقتی بابل دله دیّه، وه ره اسیر بَیتنه که داریوش، ایران شاه، وه ره نجات هدا و وه ره بَوِرده تخت جمشید ره سِراق هدا.

[بندانگشتی|راست|پیتاگوراسِ موجستمه که [وین|وی‌ین دله بساتنه.]]
پیتاگوراس وقتی وردگرسته یونان، ونه استقبال بوردنه. پیتاگوراس این گادِر فلسفه‌ی کلمه ره بساته. وه ات‌که بگذشته، همون حاکمی که وه ره کومِک هاکرد-بی‌یه جه فرار هاکرده بورده کروتون، که اسا ایتالیایِ دله دره. اونجه اولین سکه ره کروتونی‌ها وسّه بساته.

پیتاگوراس و ونه شاگردون شه اطلاعات و دونستنی‌ها ره طبقه‌بندی کاردنه و هرکس ره علم و دانش یاد ندانه که باعث وانه وشون بشناسی‌ین امه وسّه سخت بون. وشون اتی فرقه بساتنه و حالت اتا دین پیدا هاکرد بینه. پیتاگوراس فرقه‌باورون گاتنه که هرکس هر چی کشف هاکرده ره ونه باسم پیتاگوراس ثبت هاکنه و حق ندارنه شه کشف ره شه نوم جا نشر هاده؛ همینسه دقیقاً میّن نی‌یه که چی ره خادی وه کشف هاکرده و چی ره ونه شاگردون بفهمستنه. پیتاگوراسیون تناسخ و دِگانگی ره باور داشتنه. وشون اتی عجیب-غریب قانون هم داشتنه و مثال حبوبات و لوبیا نخاردنه.

پیتاگوراس دنیا ره بر اساس اعداد و ریاضیات دونسته. وه حتا هارمونیکِ تساعد و اوکتاو ره کشف هاکرده که موسیقی ره بر اساس ریاضی قانون‌بندی کانده. پیتاگورس اعداد ره کامل دونسته و چون ریاضیات قابل حس نینه ولی قابل فهم هستنه، اینان ره خله مهم دونسته. وه نتیجه بَیته جهون ابدی هسته و جهونی که عقل ره تونده حالی بوو، حس و مشاهده ره نتونده حالی بوه. پس اینتی گاته که اگه آدم ریاضی ره در-بَوِره، تونده دنیایِ قوانین ره متوجه بوو.

## منابع
* 

رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
رج:ریاضیدونا
تالس

**تالس** اتا یونانی عالم بی‌یه. وه اولین کسی هسته اِشناسمبی که سعی هاکرده اتفاقاتِ دلیل ره مشاهده جه بفهمه و اینتی علوم و دانش ره په هایته و فلسفه ره بساته. تالس شیش قرن پیش از میلاد، میلیتوس ِشهر دله زندگی کارده.

اتا داستان دره که گانه: تالس ره ونه همشهریون کتره زونه و گاتنه وه تنبلی کانده و جای کار هاکردن، نیشته فکر کانده. وه هم که دی‌یه هر سال چار فصل دارنه و این چار فصل تکرار وانّه، بورده زمستون دله که کسی زراعت نکارده، زارعون ِتموم ابزار ره بخری‌یه و امبار بزو. همین که زراعت فصل بیّه، کشاورزون بوردنه ونه پلی و ابزارون ره بخاه بیینه و اینتی ات‌خله پول بجیب بزوئه. وه اینتی اثبات هاکرده که اگه آدم عقلی بائه، دیگه لازم نی‌یه شه زور پشتی پول دربیاره.

تالس بورده مصر و اونجه درس بخوندسته. وه موفق بیّه اهرام ثلاثه ره اندازه بَیره؛ ظهر گادِر بورده آفتاب دله هرستا و بدی‌یه فلان ساعت ونه قدِ بلندی و ونه سایه‌ی قد ات‌قایده وانه. همین گادِر مثلثات جه هرمِ بلندی ره حیساب هاکرده که دقیق هم جواب ره درست دربیارده.

وه 525 سال پیش از میلاد، اتا کسوف ره پیش‌بینی هاکرده و اونتی که هرودوت باته، این کسوف زمونی که لیدیا و ماد در-جنگستنه، اتفاق دکته.

تالس چار عنصر ره بشناسی‌یه ولی گاته این چارتا میون ونه اتا عنصر دوو که تموم ِدنیایِ چیزون اونتا جه بساته بوون. وه گاته ئو تمومِ دنیای چیزها ره تشکیل دِنه و اصلی عنصر هسته. وه باور داشته ات‌جور نظم دنیایِ طبیعت دله وجود دارنه که وه ره گاتنه لوگوس. 

## منابع
* 

رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
رج:ریاضیدونا
آناکسیماندر

**آناکسیماندر** یا **آناکسیماندروس** (یونانی جه: Ἀναξίμανδρος) اتا میلیتوسی فیلسوف بی‌یه که قرن شیشم پیش از میلاد یونان دله دیّه. وه تالس شاگرد بی‌یه. ونجه خله اطلاعات ندارمی و فقط ارسطو ونه خوری چیزهایی بنویشته که امه دست برسی‌یه.

بندانگشتی|راست|ونه قیافه که اتا موزاییک سر دره
آناکسیماندر شه پلی فکر هاکرده که «اولین آدم چتی دنیا بمو؟» بعد بدی‌یه که آدم‌کاته‌ئون نتونّه حیوون ِکته واری وقتی دنیا اِنّه سریعاً شه مار جه سیوا بوون و تا خله مدت کشنه تا شه قوّت پی‌دا هاکنن که راه بورن و غذا پی‌دا هاکنن. همینسه حدس بزو که شاید اوائل آدمی‌زاد اتا ماهی ِاشکم دله دیی‌یه و ماهی ِاشکم ره پاره هاکرده و اینتی اولین آدم دنیا بمو. درواقع آناکسیماندر اساطیر و مشاهدات ره این فرضیه دله قاطی هاپیشته.

آناکسیماندر فکر کارده که زمین اتا از ات‌خله دنیایی هسته که وجود دارنه و بی‌نهایت دنیایِ جا بوجود بمو. وه گاته «زمونی که دنیا خاسته شکل بَیره، اتا تیم شه اصلی جوهر جه سیوا بیّه و ونجه غبار و بخار راست بیّه».

وه آفتابی ساعت ره بساته و اولین کسی بی‌یه که سعی هاکرده نقشه بکشه و جوغرافی ره دَر-بَوِره.

## منابع
* 

رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
هراکلیتوس

**هراکلیتوس**  اتا یونانی فیلسوف بی‌یه که ۵۳۵ تا ۴۷۵ پیش از میلاد زندگی کارده. وه جامعه و مردم جه خِش نداشته و گاته ملت ره هچی حالی نوونه. وه احتمالاً اتا کتاب طبیعت خـَوری بنویشته که اسا باقی نموندسته.

هراکلیتوس دِگانگی و اضداد ره لازم دونسته: روز-شب، خوب-بد، سیو-اسپه و… واری. همینسه گاته هر چیزی که اتفاق کفنه لازم هسته و عدالته. وه معتقد بی‌یه هیچ چی ثابت نی‌یه و همه چی در تغییر کانّه. اتا معروف جمله ونجه دره که «هیچ‌کی نتونده شه لینگ ره دِبار بی‌یله اتا روخنه دله»؛ چون نا اون آدم دیگه همون آدم هسته و نا اون روخنه همون روخنوئه. هراکلیتوس لوگوس ره باور داشته که طبیعتِ قانون و ات‌جور عقل کل هسته. این لوگوس خدا یا ثباتی هسته که تنها ثبات ره دنیا دله دارنه. 

## منابع
* 

رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
پارمنیدس

**پارمنیدس**  یونانی فیلسوف بی‌یه که ۵۴۰ پیش از میلاد، الئا دله، دنیا بموئه و ۴۴۶–۴۷۰ پیش از میلاد بمرده. وه الئایِ مکتب دله دیّه و شعر جه شه فلسفی چیون ره گاته.

پارمنیدس اتا باور اصلی که داشته، این بی‌یه که هیچ چیزی تغییر نکانده و تغییرات واقعیت ندارنه. وه گاته اونچی ره احساس کامبی و مشاهده جه فهممبی ره نتومبی اعتماد هاکنیم و فقط عقل پشتی ونه همه چی ره دَر-بَوِریم که این حرف پیتاگوراس جه تأثیر بَیته ره دیار کانده. اتا مثال که وه شه یارنه، این هسته: «اتا کرک ره درنظر بَیرین که خانه راه دکفه خیابون دله، تا اتا نقطه جه برسه. وه اگه خانه تا شه مقصد برسه، اول ونه تا نصف راه بوره. وقتی تا نصف راه بورده، اَی راهی که بموندسته شه اتا نقطه دارنه که نصف وانه. اگه تا بی‌نهایت هم پیش بوریم، باز نصف نصف نصف نصف… راه موندنه که کرک ونه طی هاکنه تا مقصد جه برسه و این نصفه‌ئون هیچ‌گادر تموم نوانه.» همینسه پارمنیدس نتیجه بَیته که ونه چش دره اشتباه وینده و اون کرک هیچ‌وقت نتونده خیابون جه رد بوو و تا شه مقصد برسه.

وه گاته هرچی که وجود دارنه، همیشک وجود داشته و دنیای قدیم بی‌ین جه باور داشته چون «هچی نتونده هچی جه بوجود بئه». پارمنیدس گاته اونچی دره نتونده بوجود بمو بوئه، چون اگه فرض هاکنیم این اتفاق دکته، یا اتا چی که وجود داشته سر جه بساته بیّه یا اتا چی که دنی‌بی‌یه جه بساته بیّه: اگه اولین حالت ره بَیریم که نوانه چون اگه چیزی وجود داره، دیگه نتومبی باویم بوجود بمو. دومین حالت هم نوانه چون ناموجود جه نتونده چیزی بوجود بئه.

## منابع
* 

رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
امپدوکلس

**امپدوکلس**  اتا یونانی فیلسوف و شاعر بی‌یه که سعی هاکرده هراکلیتوس و پارمنیدس نظرات ره قاطی هاکنه. وه گاته مشکل این هسته که پیش‌ته فقط اتا عنصر ره درنظر گیتنه. امپدوکلس گاته ونه چار عنصر ره هارشیم و وشون میون رابطه ره درک هاکنیم.

بندانگشتی|راست|امپدوکلس موجستمه
وه معتقد بی‌یه اتا خالص عنصر نتونده تغییر هاکنه ولی اگه چار عنصر هئی جه پشو بخارن، تونه تغییر هاکنن و هر چیزی چارتا عنصرِ ترکیب جه بساته بیی‌یه. امپدوکلس همینسه اتا «اصلی عنصر» جه باور نکارده و چار عنصر ره سیوا دونسته که دِتا نیروی «مهر» و «کینه» جه اعتقاد داشته که وقتی عناصر ترکیب وانه مهر وشون ره وصل کانده و وقتی سیوا وانه، کینه وشون ره هئی جا دیر کانده.

وه گاته هراکلیتوس نظر درست هسته که تجربه و مشاهده جه ونه اعتماد هاکنیم ولی پارمنیدس ره قبول دارنه که هچی تغییر نکانده و عناصر ثابت هستنه و بوجود ننه یا از بین نشونه. امپدوکلس آخرسری چون خاسته شه عقاید ره اثبات هاکنه، آزمایش‌هایی هاکرده که باعث بیّه بمیره.

## منابع
* 

رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
یونانی

**یونانی زوون** یا **هلنی زوون** (یونانی جه: Ελληνικά) اتا مستقل زوون هسته که هندواروپایی تبار جه هسته و اسا یونان و قبرس کشورون و اروپای اتحادیه دله رسمیت دارنه و مدیترانه‌ی وَر-تا-وَر ونجه گپ زنّه. این زوون طولانی‌ترین تاریخ مستند ره میون تموم زوون‌هایی که هنتا زنده هستنه، دارنه و حداقل ۳۵۰۰ سال هسته که بنویشته وونه. وشون الفبا یونانی خط هسته که فینیقی خط جه بَییت بیّه و خط‌های لاتین، سیریلیک، ارمنی، قبطی، و گوتی ونجه تقلید هاکردنه.

یونانی حداقل هزاره سوم پیش از میلاد جه بالکان دله گپ بزه بی‌یه. قدیمی‌ترین اثر مکتوبی که یونانی جه هسته، اتا رسی کتیبه هسته که سال ۱۴۵۰ تا ۱۳۵۰ پیش از میلاد شنه یونانی زوون دنیا و اروپایِ تاریخ دله خله اهمیت دارنه و ونه ادبیات باعث هسته که هنتا هم خله مردمون دل خانه که این زوون ره یاد بَیرن. هومر، سوفکلس و آیسخولوس جه بَی تا عهد جدید که مسیحیت اصلی کتاب هسته، این زوون جه بنویشته بَینه و این زوون فلسفه و تاریخ و علوم مختلف دله اولین آثار ره بوجود بیارده.

### الفبا
وشون الفبا ۲۴ حروف دارنه و اتا از کاملترین سامانه‌های الفبایی و نیز کهنه‌ترین الفبایی هسته که هنتا کار بزه وانه. چپ به راست بنویشت وانه و خله خط‌هایی که اسا درنه، ونه سر جه بساته بَینه. ونه حروف ره اینجه راست-به-چپ جه وینی:

تلفظ:

## منابع

رده:یونانی زوون
رج:هندو-اروپایی زوونون
لوگوس

[بندانگشتی| لوگوس کلمه، [الفبای یونانی|یونانی خط جه.]]
***لوگوس***  اتا فلسفی اصطلاح هسته که غربی فلسفه ، روان‌شناسی ، بلاغت و دین دله استفاده دارنه. این کلمه یونانی زوون جه إنه و تونده معانی مختلفی داره: "زمین"، "درخواست"، "نظر"، "انتظار"، "کلمه"، "بیان" ، "حساب" ، "دلیل" ، "تناسب" ، و "گفتمان" واری.   این اصطلاح ره فلسفه دله اولین بار هراکلیتوس (  ) بکار بَورده و ونه منظور دانشی بی‌یه که اصیل هسته. 

لوگوس پیشاسقراطیون گادِر اون نظم و عقلی که طبیعت دله وجود دارنه ره اشاره دانّه. یونانیون وقتی دینه که طبیعت شه وسّه ات‌سری قاعده و قانون دارنه که رعایت کانده، فکر هاکردنه پس اتی عقل طبیعت درون وجود دارنه ولی نتونستنه ونه دلیل ره دونن. همینسه لوگوس کلمه ره بساتنه که این عقلی که بدی‌یه نوونه ولی درک وانه ره سِراق هادن. لوگوس معنی کم‌کم تغییر هاکرده و رواقیون و نوافلاطونیون وه ره خدا جه برابر دونستنه. نوافلاطونی باورون کم‌کم سمتی بورده که اتا خدا ره دنیایِ سرچشمه دونسته و این دیدگاه مسیحیت سر تأثیر بی‌یشته و مسیحی فلسفه اینتی بساته بیّه.

## منابع
* 

رج:فلسفه
رج:دین تاریخ
رج:یونانی فیلسوفون
قناری جزیره‌ئون

**ایسلاس کاناریا** یا **قناری جزیره‌ئون**  ات‌سری جزیره هستنه که ایسپانیای ایالت هستنه ولی آفریقای غربی‌وَر و آتلانتیک اوقیانوس دله درنه. این جزایر مراکش ِبنه جه نزدیک‌ته هستنه تا ایسپانیا. این ایالتِ مرکز لاس پالماس هسته. قناری جزایر توریستی هستنه و خله خِجیر هوا دارنه که باعث وانه سالی دوازده میلیون توریست سر ره جمع هاکنن. 

سال ۲۰۱۹، قناری ۲٬۱۵۳٬۳۸۹ نفر جمعیت و ۲۸۷٬۳۹ نفر\کیلومترمربع جمیعت انبسی داشته که هشتمین انبسی ره ایسپانیایِ شه‌گردون نواحی دله دارنه. ونه جمعیت ویشته دِتا اصلی جزیره درون جا گیرنه: حدود ۴۳٪ تنریف جزیره و ۴۰٪ گران کاناریا جزیره دله.

## منابع

رج:ایسپانیا شه‌مختار بخشون
مانسکین

**مۆنِسکین** یا **مانسکین** (دانمارکی جه: Måneskin) اتا ایتالیایی موسیقی باند هستنه که راک سبک جه خونش کاندنه. 

گروه نوم دانمارکی زوون دله‌ ماه‌تو معنی ره دنه. دامیانو داوید این باند دله اصلی خونش‌کر هسته، توماس راجی گیتاریست و اتان ترکیو درامر و ویکتوریا دی آنجلیس بیسیست هستنه. این باندِ اعضا سال ۲۰۱۶ جه رم ِشهر دله جمع بَیینه و اوائل خیابون دله آهنگ زونه تا این که سال ۲۰۲۱، یوروویژن دله بعنوان ایتالیایِ کاندید شرکت هاکردنه و اول بینه.

مانسکین تا اسا دِتا استودیویی آلبوم هدا که *ایل بالو دلا ویتا* (2018) و *تئاترو د ایرا، ورژن یک* (2021) هستنه. علاوه‌برین نُه‌تا تک‌آهنگ و اتا بلندِ اجرا هم داشتنه که اکثراً ایتالیا و اروپایی چارت‌ها دله خارِ رتبه پیدا هاکردنه. یوروویژن دله اول بینه په، بیش از یک میلیون رکورد ره بَروتنه. وشون اولین ایتالیایی خونش‌کرونی هستنه که انگلیس ِچارت دله ده‌تای اول جه برسینه و آمریکا دله هم بتترین آهنگ‌های لیست دله دَیینه.

## منابع

* 

رده:یوروویژن بیته‌ئون
رده:ایتالیایی موسیقی
رج:ایتالیا خونش‌کرون
رج:موسیقی باندون
پنجشیر مقاومت

بندانگشتی|200px|فقط پنجشیر ولایت ره طالبان نئییته.
**پنجشیر مقاومت** یا **دوم مقاومت** یا **پنجشیر دکو**، 
توسط طالبان مخالفین، ۲۰۲۱ اون دله تأسیس بیّه.

امرالله صالح، رئیس‌جمهور‌ِ اول معاون، و بسم‌الله خان محمدی، دفاع وزیر، بمونه این حرکت دله. وشون مقر، پنجشیر دله دره که تینار منطقه‌ای هسته که طالبان هنتا نئییته وه ره.

۱۷ اوت ۲۰۲۱ دله، امرالله صالح مدعی بیّه که افغانستان‌ِ رئیس‌جمهور هسته.

## بن‌بنویشت
شکولاد

**شکولاد،** **شکولات** یا شکلات (فرونسئیج جه: Chocolat) اونتا خراکیئون کا ککائو جا بساته بئینه ره گننه.[۱] اینتا خاهون دار خراکی خلی ساده شیر، شکر، کره ککادو و کاکائو پوتر با جور و اجور  هدی هدئون (=مخلوط شدن) درست وونه.
رج:بخاردنی‌ئون
ارمنیج

بندانگشتی|upright=1.5|

**ارمنیج زوون** (ارمنی جه: *հայերէն*) اتا هندواروپایی زوون هسته که ارمنی مردمون ونجه گپ زنّه. ارمنیج ارمنستون و قره باغ جمهوری دله رسمی‌زوون هسته. ارمنی زوون ِجمیعت خور گانّه حدوداً پنج میلیون تا هفت میلیون نفر هستنه.

## بن‌بنویشت

رج:ارمنستون
رج:هندو-اروپایی زوونون
سرین

**سرین** اتا وسیله هسه چارگوش امبوم(کیسه) واری که وه ره نرم چزئون همرا  نمونئیسه ، پنبه، الیاف یا اسفنج پرکننه و خو تمان و اسوده بئین تمان وه جا استفاده کانه و سر بن النه .سرین دیمون گوناگون دارنه.

رج:سرین
رج:اشیا
افغانستان دموکراتیک جمهوری

**افغانستان دموکراتیک جمهوری** اتا حکومت نوم بی‌یه که میون سال‌های ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۶ شمسی، افغانستان دله قدرت داشته. این حکومت شوروی متحد بی‌یه و وشون کمونیستی روش ره اجرا کارده. این دوره شوروی سرخ ارتش هم دکلستنه افغانستان دله و مجاهدون جا جنگ دکتنه.

## روسای جمهور
افراد زیر به ترتیب رهبری جمهوری دموکراتیک افغانستان را به عهده داشتند:
* دگروال (سرهنگ) عبدالقادر
*نور محمد تارکی
* حفیظ الله امین
* ببرک کارمل
*حاجی‌محمد چمکنی
* محمد نجیب الله
*عبدالرحیم هاتف

## پرچم

پرونده:Flag of Afghanistan (1987–1992).svg
پرونده:Emblem of Afghanistan (1987-1992).svg
پرونده:Flag of Afghanistan 1974.svg
پرونده:Flag of Afghanistan (1978-1980).svg
پرونده:Flag of the People's Democratic Party of Afghanistan.svg


## منابع

* ویکی‌پدیای فرانسوی

رده:افغانستان تاریخ
رده:سوسیالیست کشورون
زنون، اهل الئا

**زِنون** *اهل اِلئا*  اتا یونانی فیلسوف بی‌یه که الئا دله گت بیّه و پارمنیدس په‌روو بی‌یه. وه خاسته پارمنیدسِ نظریه ره توضیح هاده که چتی دِنیایِ تموم چی ثابت هستنه و تغییر نکانه. وه چنتا پارادوکس بساته که هچکی نتونسته ونه جواب ره هاده. ارسطو گاته زنون کسی هسته که دیالکتیک ره بساته. زنون حدود چل‌تا اثبات بیارده که وجود و واقعیت واحد و اتا هستنه ولی ونجه بنویشته زیادی نموندستنه.

بندانگشتی|راست|زنون دیمِ نقاشی
زنون پارادوکس‌ها گاتنه واقعیت یا قابل اندازه بَیتن هستنه یا نینه: اگه اندازه ندارنه که پس وجود ندارنه ولی اگه اندازه دارنه، تومبی وه ره اتا خط واری تقسیم هاکنیم. اگه ات‌چی تقسیم‌پذیر بوئه، تونده تا بی‌نهایت وه ره تیکه-تیکه هاکردن. پس دنیایِ تموم چی بی‌نهایت جه تقسیم وانّه. وه اینتی نتیجه گیته که واقعیت وحدت دارنه و همه‌چی اتا اصل هستنه و حرکت اصلاً غیرممکن هسته و اِما فقط خیال کامبی که تغییر وجود دارنه و دَرمی حرکت کامبی. وه همین‌جور نتیجه گیته که پنج‌تایی حس‌ها جه نتومبی واقعیت ره درک هاکنیم و فقط عقل‌پشتی تومبی واقعیت ره دونیم.

زنون ِپارادوکس‌ها تا قرن‌ها بی‌جواب بموندسته و تا قرن اخیر که کوانتوم فیزیک و جدیدِ ریاضیات پیش بکشی بَینه، ونه جواب ره کسی نتونسته هاده. اِسا دومبی که همه‌چی سیوا-سیوا هستنه ولی وه همه‌چی ره پیوسته دونسته.

## پارادوکس
استدلال دله ات‌سری فرض اولیه دارمی که ونه وشون سر توافق هاکنیم، بعد استدلالِ روش هم ونه درست بائه تا نتیجه هم درست در بئه. اسا اگه مطمئن بائیم که امه فرضیات و استدلالِ روش صحیح هستنه، ولی نتیجه قابل قبول نوو، وه ره گانّه پارادوکس.

زنونِ پارادوکس هم اتی هستنه که اِما عیناً ویمبی که غلط هستنه ولی نتومبی ونه اشتباه بی‌ین ره اثبات هاکنیم:

## منابع
* 
 

رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
الئا

**الئا** اتا کهنه شهر نوم هسته که مگنا گراسیا منطقه دله دره و تیرنی ِدریایِ کناره دره. این شهر ره یونانیون حدود ۵۳۸–۵۳۵ پیش از میلاد بساتنه. این شهر دله اتا فلسفی مکتب راه دکته که پارمنیدس و زنون الئایی اونجه پرورش پیدا هاکردنه.

## تاریخ
اونتی که هرودوت گاته، سال ۵۴۵ قبل از میلاد ات‌سری یونانی که فوسیایِ شهر دله دَیینه، جایی که اسا ترکیه هسته، توسط هخامنشیون محاصره بَیینه و فرار هاکردنه و ئو راه بوردنه مدیترانه دله گوم بَینه. ئو وشون ره شه همراه تا ایتالیایِ سواحل بَورده و اونجه **هایلا** (Heyle) شهر ره بساتنه که بعدته **اله‌ئو** و **الئا** نوم ره بَیته.

## منابع

رده:ایتالیا شهرون
رده:یونسکو میراث
رج:یونان رقدبورده شهرون
آناکساگوراس

**آناکساگوراس** اتا فیلسوف بی‌یه که ۵۰۰ پیش از میلاد کلازومنا شهر دله دنیا بموئه و پولدار خانواده‌ئون جا بی‌یه. وه شه شهر جه تبعید بیّه و بورده آتن و وه ره کسی اشناسنه که فلسفه ره بَورده آتن دله. وه پریکلس جه رفخ بی‌یه و سی سال آتن دله دیّه تا این که وه ره آتنی‌ها *کافر* بنومستنه و چون پریکلس جه رفاقت داشته، وه ره این بهانه جه تبعید هاکردنه که بوره لامساکوس جزیره دله.

افلاطون خله ونه نجوم و اساره‌شناسی جه تعریف هاکرده. آناکساگوراس بائوته خورشید اتا اساره‌مونا هسته که خله گته و شه جه نور دِنه ولی خدا نی‌یه. همین‌جور گاته ماه خاک جه بساته بیّه و فکر کارده ماهِ سر آدمونی زندگی کانّه. حرف‌هایی که آناکساگوراس خورشیدِ خَوری بائوته ره پریکلس ِسیاسی مخالفون بهانه قرار هدانه تا وه ره تبعید هاکنن تا اینتی شهر دله جار بزنن که پریکلس اتا بی‌دین و ایمون فیلسوف جه رفخ هسته. وه وقتی تبعید بیّه، لامساکوسِ جزیره دله اتا مکتب بساته و درس دائه.

آناکساگوراس اولین حیات و زندگیِ شروع ره «رطوبت» (/شیری) جه دونسته که میلیتوسی‌ها نظر جه نزدیکی دارنه. وه معتقد بی‌یه «خلأ» وجود ندارنه چون نتومبی جایی داریم هوا نووئه. وه همینتی گاته «هیچ» وجود ندارنه چون هیچ ِدله ونه هیچ دوو!

آناکساگوراس امپدوکلس جه تأثیر بَیته و گاته عناصر «نظم» ِنیرو جه هئی تن پیوند خارنه و این نیرو ره لوگوس جه دونسته. وه گاته چار عنصر (ئو، وا، خاک، و تش) نتوندنه هسکا و خون جه تبدیل بوون. آناکساگوراس باور داشته که هرچی که طبیعت دله دره ره اگه تیکه-تیکه هاکنیم و ونه جزء جه برسیم، حکماً ات‌سری خصوصیات واحد دارنه که تموم چی ونه جا مشترک هستنه؛ فی‌المثل هوا دله همه چیِ بذر دره و اگه مثلاً هوا و ئو هئی جه پیوند بخارن، گیاهون بساته وانه یا گاته آدمون و تموم جانورون هم همین هوا جه بوجود بمونه.

آناکساگوراس اتا جدیدِ مطلب پیش بکشی‌یه که گاته بعضی چیزها «نوآس» دارنه که تومبی وه ره روح یا عقل کلمه جه دگاردنیم. هرچی که زندگی دارنه، نوآس دارنه. نوآس بی‌نهایت و آزاد هسته و دیگر عناصرِ جا قاطی نوونه. هر چیزی که نوآس نداره، مجموعی از اضداد هسته: گرمی-سردی، یخ-تش و… واری. این نظر خله بعدی فیلسوف‌ها ره تحت‌تأثیر قرار هدا بی‌یه. سقراط تا حدودی ونه جا موافق بی‌یه و ونه سر جه شه فلسفه ره پیش بَورد بی‌یه. ارسطو این نظر ره نقد هاکرده و آناکساگوراسِ نظرات ره اشتباه دونسته؛ وه گاته آناکساگوراس بموئه نوآس ره تعریف هاکرده ولی سعی دارنه همه چی ره مکانیکی توجیه هاکنه و هرکاجه ونه دلایل کم بیاردنه، نوآس جه شه ره توجیه کانده. بهرحال این «روح» ِتعبیر کم‌کم فلسفه دله رشد هاکرده و مذهب دله هم وارد بیّه.

## منابع
* 

رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
لئوکیپوس

**لئوکیپوس** (اینگلیسی جه: *Leucippus*) اتا فیلسوف بی‌یه که وه ره دموکریتوس ِاستاد دونّه و احتمال دارنه که اتم ِباور ره وه بوجود بیارد بائه. اطلاعات زیادی لئوکیپوس جه ندارمی و حتا بعضی فیلسوف‌های بعدی، اپیکور واری، گاتنه وه وجود نداشته. معلوم نی‌یه حتا لئوکیپوس کاجه دنیا بموئه. اتا دلیل این که وه ره خله کم اشناسنه شاید این بائه که وه مردم میون منبر نشی‌یه و فقط شه شاگردون ره درس دائه. افلاطون و پساسقراطی فیلسوف‌ها هم ونجه مخالف بینه و حتا بعید نی‌یه که ونه کتابون ره دوره‌های بعدی تش بزو بوئن.

## منابع
* 

رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
دموکریتوس

**دموکریت** یا **دموکریتوس**  یونانی فیلسوف بی‌یه که اتم ِسر باور داشته و گاته همه‌چی ره تومبی انده تیکه-تیکه هاکنیم که اتا بنیادی چیز جه برسیم و وه ره گاته «اتم».

[بندانگشتی|راست|دموکریت ره «ریک‌بکارد فیلسوف» دونّه چون مردمِ بی‌عقلی جه وه ره خنده گیته؛ برعکس [هراکلیتوس که مردم بی‌عقلی جه وه ره برمه گیته و «برمندیگ فیلسوف» جه معروف هسته.]]
دموکریتوس شه خَوری بائوته «اون گادر آناکساگوراس پیر بی‌یه، من جوون آدم بیمه» و حدس زنّه که حدود ۴۳۰ پیش از میلاد، آبدار ِشهر دله، دنیا بمو بائه. وه خله سفر شی‌یه و مصر، ایران، بین النهرین و حتا هند و آفریقا جه سفر هاکرده. وه ره لئوکیپوس ِشاگرد دونّه و کسی بی‌یه که شصت‌تا کتاب بنویشته و شه اتا جدیدِ مکتب ره بساته. دموکریتوس شی‌یه مردم میون و وشون جه گپ زوئه و اینتی شه نظرات ره ترویج کارده. زمونی که دموکریتوس بورده آتن، هچکی اونجه وه ره نشناسی‌یه و افلاطون هم خله ونجه بد داشته.

دموکریتوس گاته همونتی که صخره ره بکشنی، سنگ وانه؛ اَی سنگ ره بشکنی سنگ‌ریزه وانه؛ سنگ‌ریزه ره بشکنی خاک وانه و...، هر چیز دیگر هم اگه بشکنی تا حدی ریز وونه. این نظریه ره «اتمی نظریه» گاتنه و «اتم» ره پچوک‌ترین واحدی دونستنه که مواد ونجه تشکیل وانّه. دموکریت گاته البته اتم‌ها ره شاید بوو چنتا دسته جه رَسِد هاکردن و وشون شکل تونده فرق هاکنه. (مثل تش ِاتم وسته گِردی بائه که گرم‌ته بائن. یا بعضی اتم‌ها سنگین‌ته و بعضی سَوِک‌ته هستنه) اتم ره جاودونه دونستنه و گاتنه از بین نشونه و بوجود ننه ولی اتم‌ها مدام درنه حرکت کانّه و وشون میون فاصله‌ای وجود دارنه که خالی هسته و اتم‌ها دل ونه که پایینی سقوط هاکنن.
این نظریه اِسا، جدیدِ علم جه خله نزدیکی دارنه و ونه منطق ماده باوری جه شکل گیرنه و اسا دومبی که دموکریتِ نظریه‌یِ کلیات درست بی‌یه و بعداً که جدیدِ دوره دله، جان دالتون این باور ره دِباره زنده هاکرده، همون «اتم» کلمه جه دِباره استفاده هاکرده تا اونچی کشف هاکردنه ره توضیح هاده.

اتمیست‌ها ره متهم کاردنه که وشون تصادف جه باور دارنه؛ ولی وشون ویشته جبرگرا بینه و گاتنه همه چی طبق اتا طبیعی قانون، که لوگوس گاتنه، جه په‌رووی کانده. این نظر هم اسا جدیدِ دوره دله و اِسایِ اطلاعات جه، ویشته طرفدار دارنه.

## منابع
* 

رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
ایشان خاتر

**ایشان خاتر** (بزائن روج ۱۹۹۵) هندیج کاکر(بازیگر) هسه. راجش خاتر ریکا هسه ونیلیما عظیم ریکا هسه.وه اولین تمن اتا وچه نقش دله Vaah!Life Ho Toh Aisi! دله پیدار بویه که درآناونتا دله ونه ناتنی برار ناتنی شاهد کاپور سوسو هاکرده(درخشید). وه گتگی تمن مجید مجیدی فیلم دله به نوم (۲۰۱۷)که وه اونتا دله اتا مواد فروش نقش ره داشته  و همچنین در درام عاشقانه Dhadak (2018 سوسو هاکرده (درخشید).

## منبع
رج:هندی بازیگرون
رج:زننه آدمون
انگرزی مدیوم

**انگلیسی مدیوم** اتا هندی فیلم هسه. این فیلم سال ۲۰۲۰ محصول هسه و ونه کارگردون هومی آداجانیا هسه.

اینتا فلم کاکرون(بازیگرون) جا:
عرفان خان، کارینا کاپور، رادهیکا مادان، دیپاک دوبریال، دیمپل کاپادیا، رانویر شوری، پانکاج تریپاتی، ذاکر حسین، انوشکا شارما، کاترینا کایف، آلیا بات، جانوی کاپور، آنانیا پاندی، کریتی سانون، کیارا ادوانی و ... هسنه.

## منابع

رج:هندی فیلمون
رج:۲۰۲۰ فیلمون
اکو کشورون

**اقتصادی کایری‌هاکردن ِسازمان**  که ونه انگلیسی اختصاری نوم **اکو** هسته، اتا منطقه‌ای سازمان هسته که اوائل سه‌تا کشور (ایران، پاکستان و ترکیه) سال ۱۳۴۱ (۱۹۶۲)، بساتنه و اون گادر ونه نوم ره «آر سی دی» گاتنه. وقتی سال ۱۳۵۷ ایران دله انقلاب بیّه، این سازمان ِکار متوقف بیّه و اَی سال ۱۳۶۴ جه، «اکو» نوم جا، شه کار سر بَیته.

شوروی رِقِد بورده په، سال ۱۳۷۲ افغانستان، آذربایجون، قزاقستون، ترکمنستون، قرقیزستون، ازبکستون و تاجیکستون هم این سازمان دله عضو بَینه و اون گادرتاسا اکو دَه‌تا عضو دارنه.

این سازمانِ رسمی زوون انگلیسی هسته و ونه مقر تهران دله دره. اکو تمرکز ونه اقتصادی روابط سر دوو و انسانی و فرهنگی مسائل سر هم پیمون وندنه.

## دبیرکل‌ها

## وابسته جستارون
* سنتو
* شانگهای کایری سازمان

## منابع

* 
* اگر اکو ناکارآمد بود کشورها همکاری خود را قطع می‌کردند
* 
* دربارهٔ سازمان اکو


رج:بین المللی سازمان‌شون
سهم

بندانگشتی|ترس|جایگزین=
**سهم** (اینگلیسی جه: *Fear*) اتا ناخوشایند احساس، ولی طبیعی هسته که ات عکس‌العمل به واقعی یا غیرواقعی خطرات هسته.

## طبری دله
سهم بَوردن: کسی یا چیزی جه حساب بَوردن.
## بن‌بنویشت

رج:روان‌شناسی
اونگادر نیچه برمه هاکارده

**اونگادر نیچه برمه هاکارده** ات کتاب هسته که سال ۱۹۹۲ گادر توسط إروین د. یآلوم، انگلیسی زوون جه بنویشت بیّه. 

## بن‌بنویشت

رج:انگلیسی کتابون
رادکان

**میل رادکان** یا **رادکان ِبرج** اتا بنا هسته که کردکوی شهرستون دله دره و رادکان ِروستایِ ۴ کیلومتری جنوب‌شرقی و خادی کردکوی ِبازارِ ۴۲ کیلومتری جنوب نیائه. رادکان ِموقعیت البرز کوهستون میون و نکای روخنه وَر دره. این برج باوندیون گادر بساته بیّه و وه ره «ابوجعفر محمد بن وندا» دستور هدا بساتنه و ونه قَور هم هسته.

اتا کتیبه که گنبد بن دره، ونه بساتن شروع ره سال ۴۰۷ هجری قمری سِراق دِنه و گانه تا سال ۴۱۱ هجری طول بکشی‌یه تا اِستا «احمد بن عمر» وه ره بساجه. بنا شه دِتا قسمت دارنه که اتا بدنه و اتا گومبد هستنه. ونه گومبد مخروطی شکل هسته و بیش از ۳۵ متر بلندی دارنه. بدنه خله سادوئه و معمولی آجرچینی هاکردنه، بوردنه بالا و ونه سر ات‌که آجرکاری و گچ‌بری جه تزئین هاکردنه. ونه سر دِتا کتیبه هم بنویشت هسته که اتا کوفی خط و اتا دیگه پهلوی خط جه بنویشتوئه.

## نگارخنه

چشم انداز برج رادکان.jpg|پاناروما
چشم انداز برج رادکان2.jpg
Radkan Tower -golestan.jpg
Mil-e Radkan.jpg
Borj-e Radkan.jpg
145 برج رادکان کرد کوی گلستان.jpg


## منابع
* کردکوی سایت

رج:کردکوی تاریخی جائون
رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
بیابون

[بندانگشتی|خارشید‌ِ مار بوردن، مرکزی صأرائون دله (للانوس)، گوآریکو، [ونزوئلا]]
**بیابون** یا **صأرا** يا **دشت** (فارسی رسم‌الخط جه نویسنّه: *صحرا*) دشت یا جایی ره گانه که ات‌چی کشت کانّه. همینتی صحرا بیابون (فارسی جه: صحرا) خَوری هم بائوت وونه. البته، مازرونی دله عمدتاً دشت ره گوننه صحرا.

صحرا أتتا هموار و كم‌ارتفاع هسته که روخنه‌آی آبرفت جه بوجود إنه و دريو يا دريومونا ختم وانه. 

## منبع
* تبرستون لغتنومه: سرا

رج:جوغرافی