အီရန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး

**အီရန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး** သည် အစ္စလာမ်ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များ၏ ဩဇာအာဏာနှင့် ဒီမိုကရေစီဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ထူးခြားသော စနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ လက်ရှိအစိုးရစနစ်သည် ၁၉၇၉ ခုနှစ် အီရန်တော်လှန်ရေးအပြီးတွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ပယ်လဝီမင်းဆက်ကို ဖြုတ်ချကာ အစ္စလာမ့်သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ် ပြောင်းလဲတည်ထောင်ခဲ့သည်။

## သမိုင်းကြောင်း 
ပယ်လဝီမျိုးနွယ်စုတို့သည် ၁၂၉၉ ခုနှစ် တတိယအကြိမ် အရေးအခင်းနှင့် ၁၃၀၄-ရှမ်စီး မွရ်ဒါးဒ်လ ၂၈ ရက် အရေးအခင်းများအပြီးတွင် အာဏာရရှိခဲ့ပြီး ၁၃၅၇ ခုနှစ်အထိ အီရန်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။

၁၃၄၁ ခုနှစ် ဘဟ်မန်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ရှားဘုရင်၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အား “တရားမျှတမှု” ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်မှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အီရန်အစိုးရကလည်း အခြေခံမူခြောက်ချက်ကို အခြေခံသည့် “အဖြူရောင်တော်လှန်ရေး” ကို ကြေညာခဲ့သည်။

၁၃၅၇ ခုနှစ် (၁၉၇၉ ခုနှစ်) အီရန်တော်လှန်ရေးသည် နိုင်ငံ၏သမိုင်းတွင် အရေးပါသော အချိုးအကွေ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပြည်သူလူထုနှင့် နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းများ ပူးပေါင်းကာ ရှားဘုရင်၏ အုပ်ချုပ်ရေးကို ဖြုတ်ချနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၃၅၇ ခုနှစ် ဘဟ်မန်လ ၂၂ ရက်နေ့ (ဖေဖော်ဝါရီ ၁၁ ရက်) တွင် တော်လှန်ရေး အောင်မြင်ခဲ့ပြီး ပယ်လဝီမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၃၅၈ ခုနှစ် ဖှဲရ်ဝဲရ်ဒီးန်လ ၁၂ ရက်နေ့ (ဧပြီ ၁ ရက်) တွင် ကျင်းပသည့် ဆန္ဒခံယူပွဲ၌ မဲဆန္ဒရှင် ၉၈ ရာခိုင်နှုန်းကျော်က အစ္စလာမ့်သမ္မတနိုင်ငံတည်ထောင်ရေးကို ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ ယင်းနောက် အစ္စလာမ့်သမ္မတနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေကို ရေးဆွဲအတည်ပြုခဲ့သည်။

၁၃၆၈ ခုနှစ်တွင် ဥပဒေပြင်ဆင်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးကို ဖျက်သိမ်းကာ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို ပိုမိုခိုင်မာစေခဲ့သည်။

## နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးပုံစံ 
လက်ရှိ အီရန်နိုင်ငံသည် အစ္စလာမ့်သမ္မတနိုင်ငံစနစ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ ၁၉၇၉ ခုနှစ် တော်လှန်ရေးနှင့် ပြည်သူလူထု၏ ထောက်ခံမှုဖြင့် ဤစနစ်ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

အစ္စလာမ့်သမ္မတနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေအရ နိုင်ငံတော်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် (ရဟ်ဘရ်) နှင့် သမ္မတသည် ရှီအာဟ် မဇ်ဟဘ် (ဂိုဏ်းခွဲ) ကို လက်ကိုင်ထားသူဖြစ်ရမည်။ ရဟ်ဘရ်သည် အစ္စလာမ်ဘာသာရေးပညာရပ်တွင် မြင့်မားသော ပညာအဆင့် (အစ်ဂျ်သေဟာဒ်) ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး လူမျိုး၊ နွယ်စုအလိုက် ခွဲခြားမှုမရှိပေ။

## အဓိကအဖွဲ့အစည်းများ 
#### ဦးဆောင်သူများနှင့် ခန့်အပ်မှုများ 
နိုင်ငံတော်၏ အဖွဲ့အစည်းအားလုံးတွင် အမြင့်ဆုံးနှင့် သြဇာအကြီးဆုံးရာထူးမှာ ရဟ်ဘရ် (အကြီးအကဲခေါင်းဆောင်) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံတော်၏ မူဝါဒများကို လမ်းညွှန်ပြီး စစ်တပ်၊ တရားစီရင်ရေးနှင့် မီဒီယာများအပါအဝင် အဓိကအဖွဲ့အစည်းများအပေါ် ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲခွင့်ရှိသည်။

ရဟ်ဘရ်ကို မဂျလစ်စေ ခွဗ်ရဂါးန် (Experts Assembly) က ရွေးချယ်တင်မြှောက်သည်။ လက်ရှိ ရဟ်ဘရ်မှာ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ရာထူးတာဝန်ယူခဲ့သော အာယသွလ္လာ စိုင်ယိဒ် အလီ ခါမေနာအီ ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ရှေ့ဆက်သူမှာ အစ္စလာမ့်သမ္မတနိုင်ငံကို တည်ထောင်သူ အာယသွလ္လာ ရူဟွလ္လာ ခိုမိုင်နီ ဖြစ်သည်။

မဂျလစ်စေ ခွဗ်ရဂါးန် (Experts Assembly) သည် အထူးဘွဲ့ရ သာသနာ့ပညာရှင် ၈၈ ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အဖွဲ့ဝင်များကို ပြည်သူ့မဲဆန္ဒဖြင့် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ရပြီး ၎င်းတို့၏ အရည်အချင်းများကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုရသည်။ လက်ရှိ ဥက္ကဋ္ဌမှာ အဟ်မဒ် ဂျန်နသ်သီ ဖြစ်သည်။

#### တရားစီရင်ရေး 
ဥပဒေဆိုင်ရာ လွှတ်တော် (Guardian Council) သည် သာသနာ့ပညာရှင် ၆ ဦးနှင့် ဥပဒေပညာရှင် ၆ ဦး စုစုပေါင်း ၁၂ ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ သာသနာ့ပညာရှင် ၆ ဦးကို ရဟ်ဘရ်က ခန့်အပ်ပြီး ဥပဒေပညာရှင် ၆ ဦးကို တရားသူကြီးချုပ်၏ အဆိုပြုချက်ဖြင့် လွှတ်တော်က ရွေးချယ်သည်။ ဤအဖွဲ့သည် လွှတ်တော်မှ အတည်ပြုသည့် ဥပဒေများသည် အစ္စလာမ်ဥပဒေနှင့် အခြေခံဥပဒေနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိမရှိ စိစစ်ရသည်။

#### ဥပဒေပြုရေး 
အစ္စလာမ့်လွှတ်တော် (Majlis) သည် နိုင်ငံ၏ ဥပဒေပြုရေးအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များကို လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ပြည်သူ့မဲဆန္ဒဖြင့် ရွေးချယ်တင်မြှောက်သည်။ ကိုယ်စားလှယ်လောင်းများသည် ရွေးကောက်ပွဲမတိုင်မီ ဥပဒေဆိုင်ရာလွှတ်တော်၏ ထောက်ခံမှုကို ဦးစွာရယူရသည်။ လက်ရှိဥက္ကဋ္ဌမှာ အလီ လာရ်ယေဂျာနီ ဖြစ်သည်။ ခရစ်ယာန်၊ ဂျူး၊ ဇိုရိုအက်စတာရီယန်နှင့် အခြားဘာသာစုများအတွက်လည်း လွှတ်တော်တွင် နေရာခွဲဝေပေးထားသည်။

#### ပဋိပက္ခဖြေရှင်းရေး 
မဂျ်မာအေ သရှ်ခီးစေ မပ်္စလေဟသ်သေ နေဇာမ် (Expediency Discernment Council) သည် အစ္စလာမ့်လွှတ်တော်နှင့် ဥပဒေဆိုင်ရာလွှတ်တော်တို့ကြား ဥပဒေပြုရေးဆိုင်ရာ ကွဲလွဲမှုများကို ဖြေရှင်းပေးသော အဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ရဟ်ဘရ်က ခန့်အပ်သော အဖွဲ့ဝင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ်များကိုလည်း အကြံပေးသည်။

#### အုပ်ချုပ်ရေး 
သမ္မတ သည် နိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးတာဝန်ကို ဦးဆောင်သည်။ သမ္မတကို လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ပြည်သူ့မဲဆန္ဒဖြင့် ရွေးချယ်တင်မြှောက်သည်။ သမ္မတလောင်းများသည် ရွေးကောက်ပွဲမတိုင်မီ ဥပဒေဆိုင်ရာလွှတ်တော်၏ အရည်အချင်းစစ်ဆေးခြင်းကို ခံယူရသည်။ အခြေခံဥပဒေအရ သမ္မတလောင်းသည် “ရဂျွလ်စယာစီး” (နိုင်ငံရေးပုဂ္ဂိုလ်) ဖြစ်ရမည်ဟု ပြဌာန်းထားပြီး ယင်းကို အမျိုးသားဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသောကြောင့် ယနေ့အထိ အမျိုးသမီးသမ္မတလောင်းကို အတည်ပြုခြင်း မရှိသေးပေ။ လက်ရှိသမ္မတမှာ ဟစန်ရူဟာနီ (၂၀၁၃-၂၀၂၁ သက်တမ်း) ဖြစ်သည်။

တရားသူကြီးချုပ် ကို ရဟ်ဘရ်က ခန့်အပ်သည်။ ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များ (မြို့တော်ကောင်စီ) ကိုလည်း ပြည်သူ့မဲဆန္ဒဖြင့် ရွေးချယ်တင်မြှောက်သည်။

## နိုင်ငံရေးအုပ်စုများနှင့် လှုပ်ရှားမှုများ 
အီရန်နိုင်ငံရေးလောကတွင် အုပ်စုများကို အကြမ်းဖျင်းအားဖြင့် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော အုပ်စုများနှင့် အတိုက်အခံအုပ်စုများဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။

#### တရားဝင်အုပ်စုများ 
တရားဝင် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများသည် အစ္စလာမ်၊ အစ္စလာမ့်သမ္မတနိုင်ငံစနစ်နှင့် ဝေလာယသ်သေ ဖှကီးဟ် (ရဟ်ဘရ်၏ အုပ်ချုပ်မှုစနစ်) ကို လက်ခံသည့် မူဘောင်အတွင်း၌သာ လုပ်ဆောင်ခွင့်ရှိသည်။ ဤအုပ်စုများကို ရှေးရိုးစွဲ (ညာယိမ်း) နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမား (လယ်ယိမ်း) ဟူ၍ ခွဲခြားလေ့ရှိသည်။

* ရှေးရိုးစွဲအုပ်စုများ- ဤအုပ်စုများသည် တော်လှန်ရေး၏ အခြေခံမူများကို တင်းတင်းကျပ်ကျပ် လိုက်နာသူများဖြစ်ကြသည်။ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များတွင် မိုဟမ္မဒ် သကီ မစ်္စဘာ ယဇ်ဒီ ပါဝင်သည်။
* ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအုပ်စုများ- ဤအုပ်စုသည် လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို လိုလားသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် မိုဟမ္မဒ် ခါတက္မိ အနိုင်ရရှိပြီးနောက် ဤအုပ်စု၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု သိသိသာသာ ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ခါတက္မိ၏ အောင်ပွဲကို “ခွရ်ဒါဒ် ၂” လှုပ်ရှားမှုဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်း၏ ထောက်ခံသူများကို “ခွရ်ဒါဒ် ၂ အုပ်စု” ဟုလည်း ခေါ်သည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်း ရွေးကောက်ပွဲများတွင် ဤအုပ်စု၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ကျဆင်းလာခဲ့သည်။

#### အတိုက်အခံအုပ်စုများ (တရားမဝင်) 
အစ္စလာမ့်သမ္မတနိုင်ငံစနစ်ကို ဆန့်ကျင်သော အုပ်စုများကို ဥပဒေအရ တရားမဝင်ဟု သတ်မှတ်သည်။ ဤအုပ်စုများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်းသည် ပြင်းထန်သော ပြစ်ဒဏ်များ ချမှတ်ခံရနိုင်သည်။

* ဘုရင်စနစ်လိုလားသူများ- ပယ်လဝီမင်းဆက် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကို လိုလားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးဘုရင် မိုဟမ္မဒ် ရေဇာ ပယ်လဝီ၏ သားတော် ရေဇာ ပယ်လဝီ သည် ဤလှုပ်ရှားမှု၏ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ လော့စ်အိန်ဂျလိစ်မြို့ကို ဗဟိုပြုလေ့ရှိသည်။
* ပြည်သူ့ မဂျာဟစ်ဒ် အဖွဲ့အစည်း (MEK)- အီရန်အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန် လက်နက်ကိုင်တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့သော အုပ်စုဖြစ်သည်။ အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲအတွင်းက အီရတ်ဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ အီရန်အစိုးရက ဤအဖွဲ့အား အကြမ်းဖက်အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။
* ကွန်မြူနစ်အုပ်စုများ- အီရန် ဝါယမကွန်မြူနစ်အုပ်စု (Tudeh Party of Iran မှ ခွဲထွက်လာသော အဖွဲ့များ) သည် ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို ထောက်ခံအားပေးပြီး အစ္စလာမ့်အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆန့်ကျင်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အီရန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး