မဂ်

မဂ္ဂဟူသော ပါဠိစာလုံးမှ အဓိပ္ပါယ်များမှာ
* (၁) လမ်းခရီး။ 
* (၂) အကြောင်း။  သံ၊၃၊၂၄၁-၌ အဘိညာဉ်၏ အခြေခံ အကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် စတုတ္ထဈာန်ကို မဂ္ဂေါဟု ဆိုသည်။  ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ။ အဘိ၊ဓ၊၄၄-၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဈာနစေတနာနှင့် သမ္ပယုတ္တဓမ္မတို့ကို မဂ္ဂဟု ဆိုသည်။  နေတ္တိ၊၇-၌ အလုံးစုံသော ကိလေသာမှ စင်ကြယ်သော အရိယာမဂ်၏ (သို့မဟုတ်) စင်ကြယ်သောနိဗ္ဗာန်၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာကို မဂ္ဂေါဟုဆိုသည်။ 
* (၃) မဂ်၊ အရိယာမဂ်၊ မဂ္ဂင်၊ မဂ္ဂသစ္စာ။ 
* (၄) ကျင့်စဉ်။ ပါရမီ ၁၀-ပါးလမ်းစဉ်ကို မဂ္ဂဿ ဟုဆိုသည်။
* (၅) မဂ္ဂပစ္စည်း။ 
* (၆) နိဗ္ဗာန်။ 
* (၇) (မဂ်။ ဝစ္စမဂ်စသည်)။  (ဝစ္စမဂ်-ကျင်ကြီးလမ်းကြောင်း၊ ပဿာဝမေ= ကျင်ငယ်လမ်းကြောင်း၊ မုခမဂ် = ခံတွင်း။ လူမ၊ နတ်မ၊ တိရစ္ဆာန်မ၊ လူဥဘတောဗျည်း, နတ်ဥဘတောဗျည်း, တိရစ္ဆာန် ဥဘတောဗျည်းတို့၌ မဂ် ၃-ခုစီရှိသောကြောင့် ၁၈-မဂ်။ လူယောကျ်ား နတ်ယောကျ်ား တိရစ္ဆာန်ယောက်ျား၊ လူပဏ္ဍုက် နတ်ပဏ္ဍုက် တိရစ္ဆာန်ပဏ္ဍုက်တို့၌ ဝစ္စမဂ် မုခမဂ် ၂-ခုစီရှိသောကြောင့်၁၂-မဂ် ။ စုစုပေါင်း မဂ် ၃၀ ဖြစ်သည်။  
* (၈) အပြား (ဘေဒ)။ 
* (၉) အစဉ်အဆက်။ 
* (တ) (၁၀) မဂ်–လမ်းခရီး-နှင့်တူသော။
## မဂ္ဂင် ရှစ်ပါး
အရိယာမဂ်သည် သောတာပတ္တိမဂ် = ပဌမမဂ်၊ သကဒါဂါမိမဂ် = ဒုတိယမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ် = တတိယမဂ်၊ အရဟတ္တမဂ်-စတုတ္ထမဂ် ဟု လေးမျိုးရှိ၏၊ 

ယင်းမဂ်လေးမျိုး၌ ယှဉ်သော စေတသိက်များတွင် သမ္မာဒိဋ္ဌိ = ပညာ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ = ဝိတက်၊ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝ၊ သမ္မာဝါယာမ = ဝီရိယ၊ သမ္မာသတိ = သတိ၊ သမ္မာသမာဓိ=ဧကဂ္ဂတာဟု စေတသိက်ရှစ်လုံးပါဝင်ရာ ယင်းစေတသိက်ရှစ်လုံးကို မဂ္ဂင် ရှစ်ပါးဟု ခေါ်၏၊ 
## မဂ်
ထိုမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးအပေါင်းကိုပင် ပါဠိသက် မြန်မာဝေါဟာရအားဖြင့် မဂ်ဟု သုံးနှုန်း ခေါ်ပေါ်က်ခြင်းဖြစ်သည်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိစသော တစ်ပါးစီကို မဂ္ဂင်ဟု ခေါ်၍ ယင်းရှစ်ပါး အပေါင်းကို မဂ်ဟုခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟူလို။ မဂ္ဂပုဒ်၏ အကြောင်းဗျုပ္ပတ်ကို ဖော်ကြရာ၌-ကိလေသာတို့ကို သတ်လျက် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သောကြောင့်မဂ်၊ နိဗ္ဗာန်ကိုရှာမှီး တတ်သောကြောင့်မဂ်၊ နိဗ္ဗာန်ကိုအလိုရှိသော သူတို့သည် ကျင့်အပ်သောကြောင့် မဂ်စသည်ဖြင့် အဋ္ဌကထာဋီကာများ၌ အမျိုးမျိုးပင် ဖော်ပြကြ၏  ။ အနုသယကိုပယ်ခြင်း**ကိစ္စ**ရှိ၏ ။ ။ ။ ။ 

ဝရဇိန်မိုးကြိုးသွားဖြင့် မဖောက်ခွဲ မဖျက်ဆီးနိုင်သော ကျောက်တောင်ကျောက်ခဲမည်သည်မရှိ၊ ဝရဇိန်မိုးကြိုး သွားကျရာအရပ်သည် ထုတ်ချင်းပေါက်သွားသည်သာဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် မပယ်သတ်နိုင်သော ကိလေသာမည်သည်မရှိ၊ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပယ်ပြီး ကိလေသာများ ပြန်လည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမည်သည် မရှိ ။ ၌) ဆိုထား၏၊ ယင်းသို့ ဆိုခြင်းကား ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပဟာန် အစွမ်းဖြင့် ပယ်စွန့်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

သမုစ္ဆေဒပဟာန် (အကြွင်းမဲ့ပယ်စွန့်ခြင်း)အားဖြင့်ကား အရဟတ္တမဂ်ကပင် အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထကို အကြွင်းမဲ့ပယ်သည်ဟုယူရမည်။ ၌ အကျယ်ပြထား၏။ ။ ။ ။ 

မဂ်ကဆိုင်ရာ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏ်ကိုချုပ် ပျောက်ပေ၏ ဟူရာ၌ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏ်သည် မဂ်ဉာဏ်က သတ်အပ်သော တရား မဟုတ်၊ အဘယ်နည်းဖြင့်အဘိသင်္ခါရဝိညာဏ်ကို ချုပ်ပျောက်စေသနည်းဟု မေးဖွယ်ရှိ၏၊

အဖြေကား-အဘိသင်္ခါရဝိညာဏ်သည် တဏှာ အဝိဇ္ဇာဟူသော အဖော် သဟာယ်ကိုရမှ အကျိုးကို စီမံနိုင်၏၊ အကျိုးပေးနိုင်၏  

တဏှာအဝိဇ္ဇာတို့ကး မဂ်ကပယ်သတ်အပ်သောတည်းများတည်း။ မဂ်ကအကြောင်း ဖြစ်သော တဏှာ အဝိဇ္ဇာကို သတ်လိုက်လျှင် အဘိသင်္ခါရ ဝိညာဏ်ကိုလည်း ပယ်သတ်ရာ ချုပ်ပျောက်စေရာ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် အကြောင်းအဝိဇ္ဇာတဏှာ၏ ချုပ်ပျောက် ခြင်းကိုပင် ကာရဏူပစာအားဖြင့် “အဘိ သင်္ခါရဝိညာဏ်၏ ချုပ်ပျောက်ခြင်း” ဟုဆို သည်။ 

သုတ္တနိပါတ်ပါဠိတော် ရတနသုတ်(သုတ္တနိ၊၃၁၃)၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်များသည် အရိယာဖြစ်ပြီးနောက်ရှစ်ခုမြောက်ဘဝကို မယူဟု ဆိုထားရာ၌ ကာမဘဝကို ရည်ရွယ်၍သာ ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်၊ သံသရာ ကျင်လည်ရာ၌ ကာမဘုံဝယ် ခုနစ်ဘဝထက်အလွန် မနေကြတော့ဟု ဆိုလိုသည်၊ မဟဂ္ဂုတ် ဘဝအတွက်ကား အပိုင်းအခြားမရှိ၊ မဟဂ္ဂုတ်များစွာပင် ဖြစ်နိုင်ကြသည်ဟု ( ၌)ဆို၏။ 

သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ (၁၊၂၈၆) ပရိတ္တ၊ ဋီ (၅၀)တို့၌ကား အရိယာများသည် သတ္တမ ဘဝ၌ ဝိပဿနာအားထုတ်၍ ရဟန္တာ ဧကန် ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆို၏။ ယင်း ဋ္ဌ, ဋီ-တို့အလို အရိယာများသည် ခုနစ်ဘဝထက် အလွန် သံသရာမကျင်လည်ကြတော့ဟု မှတ်ရမည်။ ။ 

မဂ်ဖြင့်ကိလေသာ အနှောင်အဖွဲ့မှ လွှတ်သောကြောင့် မဂ်ကို သတ္တဝါတို့၏ **နိမောက္ခ** (လွတ်မြောက်ရေး) တရားဟုခေါ်သည် ။ 

ကာယဝင်္ကစသည် မရှိသောကြောင့်မဂ်ကို **ဥဇုက** (ဖြောင့်မတ်သော) တရားဟုလည်း ခေါ်၏ ။ 

ဘုရားကင်းဆိတ်သော ကမ္ဘာလောက၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သန္တာန်ဝယ် မဖြစ်ပေါ် မဖြစ်ပေါ် မဥပါဒ်သောကြောင့်အရိယမဂ်ကို ပဝါရဏာသုတ် ၌ **အနုပ္ပန္နမဂ်**ဟု ဟောတော်မူခဲ့၏။

ရှေးဘုရားရှင်တို့ ကျင့်ကြံအပ်သော အရိယာမဂ်ကို ဘုရား မပွင့်သော ကြားကာလ၌ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ အသုံးမပြု (ဖြစ်ပေါ် အောင် မလုပ်)သောကြောင့် “**ပုရာဏမဂ္ဂ = အသုံးမပြုသောလမ်းဟောင်း**” ဟု နဂရသုတ် ၌ ဟောတော်မူ၏ ။ 

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓ, သာဝကဗုဒ္ဓတို့သည် ဘာဝနာသေဝန ဂေါစရာသေဝနအားဖြင့် မဂ်တရားကို မှီဝဲကြ၏၊ မစွန့်လွှတ်ကြ၊ ထို့ကြောင့်မဂ်ကို “**ဗုဒ္ဓနိသေဝိတ = ဘုရားရှင်တို့ မှီဝဲအပ် မစွန့်လွတ်အပ်သောတရား**”ဟု ခေါ်၏ ။ 

အင်္ဂုတ္တိုရ်ပါဠိတော် ဒသကနိပါတ် အရိယသုတ် ၌ သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်မှု (ပါဏာတိပါတာဝေရမဏိ) စသည်ကို အရိယာမဂ်၊ သူ အသက်သတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတ)စသည်ကို **အနရိယမဂ်**ဟု ဟောတော်မူ၏။ ။ 

(မှတ်ချက်-သင်္ဂဟ၊ ဝိဘာဝိနီဋီကာ။ ဝီထိလက်ရိုးကျမ်းများ၌ ဖိုလ်တစ်ကြိမ်သာ ဖြစ်သော မန္ဒပညာပုဂ္ဂိုလ်၏မဂ္ဂဝီထိကို မပြကြ။ မဟာပညာ, မဇ္ဈိမပညာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မဂ္ဂဝီထိကိုသာ ပြကြသည်။ အဋ္ဌသာလိနီယောဇနာ (၁၄၄) ဆရာက မန္ဒပညာပုဂ္ဂိုလ်၏ မဂ္ဂဝီထိသည် ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသအလိုမဟုတ်၊ ပေါရာဏ အဋ္ဌကထာ၌ လာသောနည်းသာ ဖြစ်သည်ဟု မှာ၏။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အဋ္ဌကထာ (၂၊၃၁၅)၌လည်း မန္တပညာပုဂ္ဂိုလ်၏ မဂ္ဂင်ထဲကို အနှစ်သာရအားဖြင့် မယုံကြည်အပ် = (န သာရတော ပစ္စေတဗ္ဗံ ဟုပယ်ထား၏)။ 

**မဇ္ဈိမပညာပုဂ္ဂိုလ်**၏ မဂ္ဂဝီထိ၌ ကိလေသာ အမိုက်တိုက်ကို ဖျက်ဆီးပုံ, နိဗ္ဗာန်မြင်ပုံ ဥပမာကား-မျက်စိအမြင်နှင့်ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် လ၏ နက္ခတ်နှင့်ယှဉ်ခြင်းကို သိအောင် ပြုအံ့ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ညဉ့်၌ လကိုမော့ကြည့်စဉ် တိမ်တိုက်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေသောကြောင့် လသည်မထင်ရှားခဲ့၊ ထိုအချိန်တွင် ပဌမအကြိမ် တိုက်ခတ်လာသော လေသည် ထူထပ်သော တိမ်တိုက်များကို မှုတ်လွှင့် ဖျက်ဆီးပစ်လိုက်၏၊ ဒုတိယ အကြိမ် တိုက်ခတ်လာသော လေသည် အလယ်အလတ်ဖြစ်သော တိမ်တိုက်တို့ကို မှုတ်လွှင့်ဖျက်ဆီးပစ်လိုက်၏၊ တတိယအကြိမ် တိုက်ခတ် လာသောလေသည် သိမ်မွေ့သော တိမ်တိုက်တို့ကို မှုတ်လွှင့် ဖျက်ဆီးပစ်လိုက်၏၊ ထို့နောင်မှ လ၏နက္ခတ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကို ကြည့်လို သိလိုသူသည် တိမ်တိုက်ကင်းသော ကောင်းကင်၌ လကိုကောင်းမှု မြင်ရတော့၏။ 

ဤဥပမာ၌ တိမ်တိုက်သုံးခုနှင့် သစ္စာကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော ကိလေသာ အမိုက်တိုက် သုံးခုတူသည်၊ လေသုံးခုနှင့် အနုလုံသုံးခု တူသည်။ မျက်စိအမြင်နှင့် ပြည့်စုံသောပုဂ္ဂိုလ် နှင့် ဂေါတြဘူဉာဏ်တူသည်၊ လနှင့်နိဗ္ဗာန် တူသည်တစ်ခုတစ်ခုသောလေ၏ အစဉ်အတိုင်း တိမ်တိုက်သုံးခုကို ဖျက်ဆီးခြင်းကဲ့သို့ တစ်ခု တစ်ခုသော အနုလုံစိတ်၏ သစ္စာကို ဖုံးလမ်းတတ်သော ကိလေသာအမိုက်တိုက်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းကို မှတ်အပ်၏။

တိမ်ကင်းသော ကောင်းကင်၌ စင်ကြယ်သောလကို မြင်ရခြင်းကဲ့သို့ သစ္စာကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော ကိလေသာ အမိုက်တိုက် ကင်း လတ်သော် ဂေါတြဘူဉာဏ်ဖြင့် စင်ကြယ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုခြင်း (မြင်ခြင်း)ကို မှတ်အပ်၏၊ တိုက်ခတ်လာသော လေသုံးခုသည် လကိုဖုံးလွှမ်းနေသော တိမ်တိုက်များကိုသာ ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ လကိုမြင်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ ထို့အတူ အနုလုံ စိတ်သုံးခုသည် သစ္စာကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော ကိလေသာ အမိုက်တိုက်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ လ၏နက္ခတ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကို သိလိုသူသည် လကိုသာမြင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ တိမ်တိုက်တို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ ထိုအတူ ဂေါတြဘူဉာဏ်သည် နိဗ္ဗာန်ကိုသာ အာရုံပြုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ကိလေသာ အမိုက်တိုက်ကို ဖျက်ဆီခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ အနုလုံဉာဏ်သုံးခုသည် ဝိပဿနာ၏ အာရုံဖြစ်သော ခန္ဓာတို့၌ အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တဟု လက္ခဏာရေးသုံးပါး ထင်မြင်၍ သစ္စာကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော ကိလေသာ အမိုက်တိုက်တို့ကို ဖျက်ဆီးသည် ။ ။။ ။ ၊ 

ပဋိဒါအဘိညာ-နှစ်မျိုးရောနှော၍ ဒုက္ခ ပဋိပဒါဒန္ဓာဘိညာမဂ်၊ ဒုက္ခပဋိပဒါခိပ္ပါဘိညာမဂ်၊ သုခပဋိပဒါဒန္ဓာဘိညာမဂ်၊ သုခပဋိပဒါခိပ္ပါဘိညာ မဂ်ဟု အမည်လေး မျိုးဖြင့်လည်း ခေါ်ဝေါ်ကြ၏ ။ 

ဘုရားရှင်နှင့် ရှင်သာရိပုတ္တရာတို့အား မဂ်လေးပါးစလုံး သုခပဋိပဒါခိပ္ပါဘိညာ သာတည်း။ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်အား ပဌမမဂ်သည် သုခပဋိပဒါခိပ္ပါဘိညာ၊ အထက်မဂ်သုံးပါးသည် ဒုက္ခပဋိပဒါဒန္ဓာဘိညာ ဖြစ်၏  ။ 

ဝိဘာဝိနီဋိကာနည်း ပဋိပဒါနှင့် မရောမယှက်သောအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ သုညတမဂ်, အပ္ပဏိဟိတမဂ် ဟု ၂-မျိုးရှိ၏။ ထို၂-မျိုးကိုတည်၊ ပဋိပဒါ လေးပါးဖြင့်မြှောက်၊ ၈-ပါးရ၏။ မူလ ၂-ပါး ပြန် ပေါင်း ၁၀-ပါးဖြစ်၏။ ယင်း ၁၀-ပါးကို တည်၊ ဈာနစသော နည်းကြီး ၂၀-ဖြင့် မြှောက်၊ နှစ်ရာဖြစ်၏။ ဤကား အဓိပတိ မဖက်သက်သက်သော သုဒ္ဓိကအတွက် နည်းပေါင်း နှစ်ရာဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အဓိပတိ လေးပါးအတွက် တစ်ပါးလျှင် နှစ်ရာစီရသောကြောင့် ရှစ်ရာဖြစ်၏။ မူလနှစ်ရာနှင့်ပေါင်း မဂ်လေးပါး တစ်ထောင်ဖြစ်၏။ မဂ် တစ်ပါးလျှင် နည်းတစ်ထောင်ရသောကြောင့် နည်းလေးထောင် ဖြစ်၏ ။ ။ (ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်လာ ဝီသတိမဟာနယနှင့် အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂-လာ ဈာနာဘိနိဝေသ စသော ဝီသတိ အဘိနိဝေသသည် သဘောတူပင် ဖြစ်၏။ သမ္မော၊သျ၊၁၊၃၁၄-၌ ဝီသတိ အဘိနိဝေသသရုပ် အပြည့်အစုံ ထုတ်ပြထားသည်)။ 
## သဂ္ဂကထာအခြားမဲ့၌ မဂ္ဂကထာဟောရခြင်း အကြောင်း 
နတ်ပြည်သည် ရာဂစသည်တို့ဖြင့် ညစ်နွမ်း၏။ အရိယာမဂ်သည်ကား ရာဂစသည်ဖြင့် မညစ်နွမ်း၊ ထို့ကြောင့် သဂ္ဂကထာ = နတ်ပြည် ရောက်ကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသောစကား၏ အခြားမဲ့၌ မဂ္ဂကထာ = မဂ်နှင့်စပ်လျဉ်းသော စကားကို ဟောတော်မူသည် ။ 

မဂ်လေးပါး၌ ဖြစ်သောဉာဏ်သည် ဉာဏဒဿန ဝိသုဒ္ဓိမည်၏ ။ 
## ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
* မဂ်ကိစ္စ
* မဂ္ဂင် ၈-ပါး
* လောကုတ္တရာ

### ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:သင်္သကရိုက်ဝေါဟာရများ