open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ရုံးပတီပင်

**ရုံးပသီပင်** () အား အင်္ဂလိပ်စကားပြောသော နိုင်ငံအများစုတွင် ''ladies' fingers'' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ပန်းပွင့်သော အပင်မျိုးဖြစ်သည်။ ရုံးပသီပင်၏ မူလဒေသများမှာ အနောက်အာဖရိက၊ အီသီယိုပီယားနှင့် တောင်အာရှတို့ ဖြစ်သည်။
ယင်းအပင်သည် ပူနွေးစိုစွတ်သော ရာသီရှိသည့် ကမ္ဘာအနှံ့တွင် ပေါက်ရောက်သည်။ရုံးပတီပင်ကို ရုက္ခဗေဒ အလိုအရ ဟိဗိစကပ် အက်စကူလင်တပ်ဟု ခေါ်သည်။ ရုံးပတီစေ့များကို မိုးမစမီ မေလ၊ သို့မဟုတ် ဇွန်လဆန်းစလောက်တွင် စိုက်ပျိုးသင့်သည်။ အစေ့များကို မစိုက်ပျိုးမီ မြေများကို ဆွ၍ မြေပေါင်ဖြစ်အောင် ပြုပြင်ပေးသင့်သည်။ ထိုမြေပေါင်၏ အကျယ်ကို နှစ်ပေမျှ ထားသင့်၍ မြေဘောင်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုကို တစ်ပေစီ ခြားထားသင့်သည်။ သို့မဟုတ် ခြောက်လက်မနက်သည့် ကျင်းများကို တူး၍ စိုက်ပျိုးသင့်သည်။ အစေ့များကို ဆွထားသည့် မြေကြီးတွင် တင်ရုံသာသာမျှ ထားရသည်။ တစ်စေ့နှင့် တစ်စေ့ကို နှစ်ပေမျှစီ ခြား၍ စိုက်သင့်သည်။ ထိုနောက် အစေ့များပေါ်တွင် မြေဆီလွှာ၊ သို့မဟုတ် နွားချေး မြေဩဇာဖြင့်ဖုံး၍ ရေလောင်းပေးရသည်။ ထိုနောက်တွင် ရေကို ရက်သတ္တပတ်အတွင်းနှစ်ကြိမ်၊ သို့မဟုတ်သုံးကြိမ်မျှသာ လောင်းပေးရလေသည်။ ရုံးပတီသီး ၁ဝဝ ရှိ အစေ့များကို မြေဧက တစ်ဧကတွင် စိုက်ပျိုးနိုင်လေသည်။ အပင်ကလေးများ သုံးလက်မခန့် ကြီးမြင့်လာသောအခါ တစ်ပင်နှင့်တစ်ပင် တစ်တောင်ခန့် ကွာ၍ ပေါက်နိုင်စေရန်နှင့် သန်စွမ်းကြီးထားသော အပင်များသာ ကျန်ခဲ့စေရန် အပင်များကို ပါးပေးရသည်။ ရုံးပတီပင်ကလေးများ ရှစ်လက်မခန့် မြင့်လာကြသောအခါတွင် အပင်ကလေးများ၏ အခြေတွင် ပြာများဖြစ်စေ၊ နွားချေးများ ဖြစ်စေ၊ ထိုနှစ်မျိုး ရောထားသည်ကို ဖြစ်စေ ဖြူးသိပ်၍ ပေးရသည်။ အပင်ကလေးများ နှစ်ပေမျှ မြင့်လာကြသောအခါတွင် အပင်ကလေးများ၏ ခေါင်ညွန့်များကို နှိမ်ပေးရသည်။ အပွင့်များ ပွင့်လာသောအခါတွင် ရေများများ လောင်းပေးရသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် ပိုးကောင်များ ကျရောက်လာတတ်သည်။ ပိုးကောင်များ ကျရောက်လာသည်ကို တွေ့လျှင် ပြာများဖြင့် ဖြူးပေးလျှင် အပင်များ ကောင်းလာသည်ကို တွေ့နိုင်ပေသည်။ ငှက်စာသော်ဖြစ်သော လက်ဦးသီးများသည် စိုက်ပြီးနောက် သုံးလခန့် ကြာသည်တွင် ခူးယူစားသုံးနိုင်လောက်အောင် ကြီးထွားလာကြသည်။

ရုံးပတီသီးကို မီးကင်၍လည်းကောင်း၊ ရေနွေးဖျော၍လည်းကောင်း ငါးပိရည်နှင့် တို့စားကြ၏။ သနပ်လုပ်၍လည်း စားကြ၏။ ကြော်ချက် ချက်၍လည်း စားကြ၏။ ထို့ပြင် ဟင်းချိုချက်၍လည်းကောင်း ခရမ်းသီး၊ အာလူး၊ ပဲသီး စသည်တို့နှင့် ရောနှောကာ ချဉ်ရေဟင်းချက်၍လည်းကောင်း စားကြသည်။

မြန်မာဆေးကျမ်းအလိုအားဖြင့် ရုံးပတီသီးသည် ကျိချွဲ၏။ လေ၊ သလိပ်ကို ပျက်စေတတ်၏။ အကြောအခြင်တို့ကို လေးလံတောင့်တင်းစေတတ်၏ဟု ဆိုလေသည်။ 

ရခိုင်လို ချောတောက်သီးဟု ခေါ်သည်။ 

## ဓာတ်ပုံများ 
## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အာရှ ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ
ကဏ္ဍ:အမျှင်ပါသော အပင်များ
ရုံးပင်

**ရုံး**(Yon) ၏ ရုက္ခဗေဒ အမည်မှာ *Terminalia phillyreifolia* ဖြစ်သည်။ ရုံးပင် နှစ်မျိုးနှစ်စားရှိရာ တစ်မျိုးကို ရုက္ခဗေဒအလိုအား 
ဖြင့် အေနိုဂျီးဆပ်အကျူမီနာတာ('**)ဟု ခေါ်၍ တစ်မျိုးကို အေနိုဂျီးဆပ် ဖီလီရီအီးဖိုလီယာ(**')ဟု ခေါ်သည်။ သို့သော် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင်သိပ္ပံနည်းကျဆောင်းပါးတစ်ပုဒ်ကို '''' ဟုသတ်မှတ်ပြီးမျိုးစိတ်နှစ်ခုလုံးကိုတစ်မျိုးတည်းအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံတွင် မိုးများ၍ နွေအခါ၌ အရွက်ကြွေသော 
သစ်တောများတွင် ရုံးပင်ကို တွေ့နိုင်သည်။ ရုံးပင်နှစ်မျိုးရှိရာ 
တွင် တစ်မျိုးသည် အမြင့်ပေတစ်ရာထိရှိ၍ ပင်စည်လုံးပတ် 
ရှစ်ပေ ကိုးပေခန့်ရှိလျက် ကျန်တစ်မျိုးမှာ ထိုအပင်ထက် 
အနည်းငယ် ငယ်သည်။ ထို့ပြင် အပင်၏အရွက်နှင့် အခေါက် 
တို့သည်လည်း တစ်မျိုးနှင့် တစ်မျိုး မတူကြသဖြင့် ခွဲခြားရန် 
မခဲယဉ်းချေ။

ရုံးပင်နှစ်မျိုးလုံး၏ အသားရောင်မှာ ဝါကြန့်ကြန့်ဖြစ်၍ 
အတော်အသင့် မာသည်။ ရုံးသားသည် ပြုပြင်ရ ခက်၏။ 
သို့သော် ပုဆိန်၊ တူ အစရှိသည်တို့၏ လက်ကိုင်ရိုးများ ပြု 
လုပ်ရန် အကောင်းဆုံးသစ်သား ဖြစ်သည်။ ရုံးသားသည် 
အသားသေအောင် ပြုပြင်ပေးရာတွင် ကောက်ကွေး ကွဲအက် 
တတ်သဖြင့် မိုးတွင်းအခါ၌ ထိုသစ်ကို ခွဲဖြတ်စိတ်ဖြာပြီးလျှင် 
ဂရုစိုက်၍ တဖြည်းဖြည်း ခြောက်သွေ့လာစေရသည်။ ရုံးသား 
သည် အကြမ်းထည် အဆောက်အအုံများ ဆောက်လုပ်ရာတွင် 
အသုံးချနိုင်သဖြင့် ယခင်ကထက် ပို၍ ယခုအချိန်တွင် ရုံးသား 
ကို အသုံးများလာကြလေသည်။ ထို့ပြင် အဆောက်အအုံများကို 
ဒိုင်းကန်မြားထောက်ရန်လည်း အသုံးပြုလုပ်ရန် သင့်တော်သော 
အသားဖြစ်လေသည်။ သို့သော်လေးသဖြင့် အသုံးနည်းကြသည်။ 
လှည်းသန်နှင့် ရထားသန်များ ပြုလုပ်ရန်လည်း သင့်တော်သော 
အသားဖြစ်သည်။ 

တနင်္သာရီ တောင်ဘက်ပိုင်း၌ ပေါက်ရောက်သော အနန်း 
ဖိုပင်သည် အမှန်အားဖြင့် ရုံးပင်အငယ်မျိုး ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:သစ်ပင်များ
ရွေးပင်

**ရွေးပင်**သည် ရွေးကြီးပင်နှင့် ရွေးငယ်ပင် (ချင်ရွေးပင်) ဟူ၍ရှိရာ ရွေးကြီးပင်ကို ရုက္ခဗေဒအလို အရ အန်ဒီနန်သီရာ ပါဗိုနီနာ() https://en.wikipedia.org/wiki/Adenanthera_pavonina ဟု ခေါ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရွှေ၊ ငွေ၊ ဘယဆေး အစရှိသည်တို့ကို ချိန်တွယ်ရာ၌ ရွေးစေ့အကြီးအငယ်(ရွေးကြီးစေ့နှင့် ချင်ရွေးစေ့) တို့ကို ပဲ၊ မူး၊ မတ်၊ ကျပ် စသည့်အလေးငယ်တို့နှင့် ပေါင်းဖက်၍ ယနေ့တိုင် အသုံးပြုလျက် ရှိကြလေသည်။ ရွေးစေ့နှစ်မျိုးစလုံးသည် ကြက်ဥပုံ ဖြစ်၍ ကြက်သွေးရောင်တွင် အစွန်းတစ်ဖက်၌ အမည်းစက်များဖြင့် လှပသော အစေ့များဖြစ်သည်။ ရွေးငယ်၊ သို့မဟုတ် ချင်ရွေးနှစ်စေ့သည် ရွေးကြီးတစ်စေ့နှင့် ညီမျှ၍ ရွေးကြီးစေ့ ခြောက်ဆယ်သည် တစ်ကျပ်သားနှင့် ညီမျှလေသည်။

ရွေးငယ်ပင် (ချင်ရွေးပင်)များသည် နွယ်ပင်များ ဖြစ်ကြ၍ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းတွင် အတွေ့ရများသည်။ ရွေးကြီးပင်များကို မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်သစ်တောများ၌ တွေ့ရှိရသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့် သစ်တောများ၌ တွေ့ရှိရသည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံမှာထက် ကပ္ပလီကျွန်းစုတွင် ပို၍တွေ့ ရသည်။ အမြင့်ပေ ၆ဝ ခန့်နှင့် တည့်မတ်သောပင်စည်ရှိ၍ အရိပ်ကောင်းပေးနိုင်သည့် အခက်အရွက်တို့ဖြင့် လှပသောသစ်ပင်ဖြစ်သည်။ ဆောင်းဥတု၌ ရွက်ဟောင်းကြွေ၍ နွေခါတွင် ရွက်စုံထွက်လျက် ရှိသဖြင့် လမ်းနံဘေး၌ စိုက်ပျိုးရန်သင့်သောအပင်မျိုး ဖြစ်သည်။ အကိုင်းဖြတ်စိုက်နည်းဖြင့် အပင်သစ်ပွားအောင် ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ထို့ပြင် အကြီးမြန်သော 
သစ်ပင်လည်း ဖြစ်သည်။ ရွေးပင်များသည် စိုထိုင်းသောရာသီကို နှစ်သက်ကြသည်။

ရွေးပင်၏ အခေါက်သည် ညိုမဲရောင်ဖြစ်၍ ကြမ်းတမ်းသည်။ အလျား တစ်လက်မခန့်ရှိသော အရွက်များသည် ရိုးတံတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် မျက်နှာချင်းဆိုင် ထွက်ကြသည်။ အနံ့သင်းသော ပန်းပွင့်အဝါကလေးများ ပွင့်၍ ရှစ်လက်မခန့် ရှည်သော အသီးတောင့်များသည် ကောက်ကွေးလျက် ရှိသည်။ အသီးတောင့်များ မှည့်လာလျှင် အသီးခွံ ထက်ခြမ်းကွဲသွားပြီးလျှင် နီရဲရဲအစေ့များ ထွက်ကျလာကြသည်။ 

ရွေးပင်၏ အသားသည် နီ၍မာသည်။ အကြောအမျှင်များသိပ်သည်း၍ အရောင်တင်၍ရသော သစ်သား ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် စားပွဲ၊ ဗီရို၊ ကုလားထိုင် စသော အိမ်အသုံးအဆောင်များနှင့် အဆောက်အအုံများ ဆောက်လုပ်ရာ၌ အသုံးဝင်သည်။ သို့သော် အနှစ်သား ကောင်းကောင်းရရှိရန် လွန်စွာခဲယဉ်းလေသည်။ ရွေးစေ့များကို အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း ချိန် တွယ်ရာ၌ အသုံးပြုနိုင်သည့်အပြင် အနာအုံဆေး အဖြစ်ဖြင့်လည်း အသုံးချနိုင်သည်။ ရွေးကြီးပင်ကို တနင်္သာရီတောင်ပိုင်းရပ်များတွင် ရွေးနီပင်ဟု ခေါ်ကြသည်။

## ကိုးကား
အားဝင်း ရွမ်းမဲ

မာရှယ်**အားဝင်း ရွမ်းမဲ**သည် ဟစ်တလာ၏ လက်စွဲ စစ်သူကြီး တစ်ဦးဖြစ်၍ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ဂျာမန် စစ်တပ်များကို ဦးစီးအုပ်ချုပ်ကာ မြောက်အာဖရိကနှင့် ဥရောပတိုက်တို့တွင် တိုက်ပွဲအမြောက်အမြားကို ဆင်နွဲခဲ့လေသည်။ ရွမ်းမဲသည် ရဲစွမ်းသတ္တိနှင့် ပြည့်စုံ၍ အသက်ဆံဖျား စွန့်စား တိုက်ခိုက်ရခြင်းကို နှစ်သက်သူ ဖြစ်ပေသည်။

ရွမ်းမဲသည် ၁၈၉၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ ဆွားဗီးယားပြည်နယ် ဟိုက်ဒင်ဟိုင်းမြို့၌ ဖွားမြင်ခဲ့လေသည်၊ ၁၉၁ဝ ပြည့်နှစ်တွင် စစ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့ပြီးလျှင် ပထမကမ္ဘာစစ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့ ပြီးလျှင် ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ဒုဗိုလ်အဖြစ် စစ်မျက်နှာများစွာတို့တွင် ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ စစ်အပြီးတွင် ဂျာမန် စစ်အမှုထမ်း အမြောက်အမြား အလုပ်လက်မဲ့ ဖြစ်သွားလေရာ ထိုအထဲတွင် ရွမ်းမဲလည်း တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ရွမ်းမဲသည် တူးဗင်းဂျင်တက္ကသိုလ်ကျောင်းတွင် ခေတ္တမျှ တက်ရောက် သင်ကြားပြီးနောက် ဟစ်တလာ တန်ခိုးကြီးလာ သောအခါ နေရှင်နယ်ဆိုရှယ်လစ်ပါတီ (နာဇီပါတီ)သို့ ဝင်လေသည်။ မကြာမီ မုန်တိုင်းတပ် ဗိုလ်မှူးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဟစ်တလာ၏ သက်တော်စောင့်ဗိုလ်မှူးအဖြစ်လည်းကောင်း ခန့်ထားခြင်း ခံရလေသည်။

ဂျာမန်တို့သည် ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယားနိုင်ငံကို ချီတက် သိမ်းပိုက်စဉ်ကလည်းကောင်း၊ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယားနှင့် ပိုလန်နိုင်ငံတို့ကို သိမ်းပိုက်စဉ်ကလည်းကောင်း ရွမ်းမဲသည် ဟစ်တလာ၏ ဌာနချုပ်တွင် ရှိနေခဲ့၏။ ထိုအချိန်လောက်တွင် ရွမ်းမဲသည် တင့်ကားဖြင့် တိုက်စစ်ဆင်ရာတွင် အထူးကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်နေလေပြီ။

၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ရွမ်းမဲသည် ပြင်သစ်တိုက်ပွဲ၌ သံချပ်ကာကားတပ်ကို ကွပ်ကဲ၍ အောင်မြင်စွာ တိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ဟစ်တလာက ရွမ်းမဲအား မြောက်အာဖရိကတိုက်သို့ ဂျာမန်အာဖရိကတပ်များ၏ သေနာပတိချုပ်အဖြစ် စေလွှတ်လိုက်သည်။ ရွမ်းမဲသည် သံချပ်ကာကားတိုက်ပွဲများတွင် အံ့ဩလောက်အောင် အောင်မြင်စွာ တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ် မေလတွင် အီဂျစ်ပြည်ရှိ ဗြိတိသျှတပ်များသည် ရွမ်းမဲ၏ ထိုးစစ်ဒဏ်ကို မခံနိုင်ဘဲ အားလမိန်းအထိထွက်ပြေးဆုတ်ခွာကြ ရလေသည်။ သို့သော် နောင်အခါတွင် ဗိုလ်ချုပ်ရွမ်းမဲသည် ဗိုလ်ချုပ်မောင်ဂိုမာရီ ကွပ်ကဲဦးစီးသော ဗြိတိသျှတပ်များက ထိုးစစ်ဆင်ကာ တိုက်ခိုက်ခြင်းကြောင့် သဲကန္တာရကြီးကို ဖြတ်ကျော်ကာ တျူနစ်ဇီးယားအထိ ဆုတ်ခွာခဲ့ရလေသည်။ ထိုသို့ သဲကန္တာရကြီးကို ဖြတ်ကျော်ကာ အောင်မြင်စွာ ဆုတ်ခွာနိုင်ခဲ့သောကြောင့်ပင် သူ့ကို *သဲကန္တာရမြေခွေး* ဟူ၍ အမည် တပ်ခေါ်ကြသည်။ သို့သော် နောင်အခါတွင် ရွမ်းမဲ၏တပ်များသည် တျူနစ်ဇီးယားတွင် လက်နက်ချ အညံ့ခံလိုက်ရလေသည်။ အာဖရိကမြောက်ပိုင်းတွင် အရေးမလှကြောင်း သိရှိရသောအခါ ဟစ်တလာသည် ရွမ်းမဲအား ဘာလင်သို့ ပြန်လည်ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် ရွမ်းမဲသည် အီတလီရှိ ဝင်ရိုးတန်း တပ်များကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံ နော်မန်ဒီကမ်းခြေသို့ မဟာမိတ်တပ်များ တက်ရောက်ပြီးနောက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံရှိ ဂျာမန်တပ်များကို ကွပ်ကဲဦးစီးခဲ့ရလေသည်၊ ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ရွမ်းမဲသည် ကားတစ်စင်းဖြင့် ခရီးသွားခဲ့စဉ် မဟာမိတ်လေယာဉ်ပျံတစ်စင်းက တိုက်ခိုက်သဖြင့် ဒဏ်ရာများ ရရှိခဲ့သောကြောင့် ထိုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်သွားပြီဟု ကျေညာခဲ့လေသည်။ သို့သော် အချို့က ဟစ်တလာအား လုပ်ကြံမှုတွင် ပါဝင်သဖြင့် အဖမ်းခံခဲ့ရသည်တွင် သူ့ကိုသူ သတ်သေခဲ့သည်ဟုဆိုလေသည်။

## ကိုးကား
ရှရီမန်ဂျုံပင်

**ရှရီမန်ဂျုံပင်**သည် အမြင့်သုံးပေခန့် ရှိ၍ နှလုံးပုံအရွက် 
များ ထွက်သည်။ ထိုအပင်၏အပွင့်များ၌ ဝတ်ရည်များ ရှိ 
သဖြင့် ပျားများလာရောက်ကြသည်။ ရှရီမန်ဂျုံပင်မှ ရရှိသော 
ပျားရည်သည် လူကြိုက်အများဆုံး ဖြစ်သည်။ အရောင်မှာ နက် 
၍ အနံ့ကောင်းသည်။

ရှရီမန် ဂျုံပင်၏ အသီးရောင်မှာ အမည်း၊ သို့မဟုတ် 
ညိုမှိုင်းရောင်ဖြစ်၍ သုံးမျက်နှာရှိသည်။ ဂျုံ၊ ပြောင်းနှင့် စပါး 
တို့သည် ကောက်နှံများ ဖြစ်ကြပြီးလျှင် မြက်မျိုးရင်းဝင်များ 
ဖြစ်ကြ၏။ ရှရီမန် ဂျုံမှာမူ ထိုကောက်နှံများနှင့် အဆက် 
အသွယ် မရှိသော်လည်း ယင်းအား ကောက်နှံဟူ၍ပင် ယူဆကြ 
လေသည်။

ရှရီမန်ဂျုံပွင့်တစ်ပွင့်မှ အစေ့တစ်စေ့ ရရှိနိုင်သည်။ ထို 
အစေ့များကို စုဆောင်းပြီးလျှင် မုန့်အဖြစ်နှင့်ဖြစ်စေ၊ ကြက်ငှက် 
များအတွက် အစာအဖြစ်နှင့်ဖြစ်စေ အသုံးပြုကြသည်။ ရှရီမန် 
ဂျုံတွင် စတာ့(ကစီ) အမြောက်အမြား ပါရှိသော်လည်း ဂျုံနှင့် 
စပါးတို့ကဲ့သို့သော ကောက်နှံစစ်များမှာကဲ့သို့ အဆီနှင့် ပရို 
တင်းများ မရှိလှချေ။

ရှရီမန်ဂျုံပင်သည် အာရှတိုက် အလယ်ပိုင်းတွင် မူလ 
ပေါက်ရောက်သည်။ ထိုနောက်တွင် တရုတ်ပြည်သို့ ယူဆောင် 
သွားပြီးလျှင် စိုက်ပျိုးယူကြသည်။ တရုတ်ပြည်၌ ရှရီမန်ဂျုံပင် 
ကို နှစ်ရာပေါင်းများစွာ စိုက်ပျိုးခဲ့ကြလေသည်။ ထိုနောက် 
အာရှတိုက်မှတစ်ဖန် ဥရောပတိုက်သို့ ယူဆောင်၍ စိုက်ပျိုးကြ 
သည်။ ထိုနောက်မှ ရှရီမန်ဂျုံပင်ကို အမေရိကတိုက်သို့ ယူ 
ဆောင်ပြီးလျှင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ တစ်ခါက ရှရီမန်ဂျုံသည် 
အရေးပါခဲ့သော်လည်း ယခုအခါတွင်မူ ရှေးကကဲ့သို့ အရေး 
မပါလှတော့ချေ။

ရှရီမန်ဂျုံကို ကမ္ဘာက ရှေးကကဲ့သို့ ဂရုမမူကြသော်လည်း 
ထိုအပင်ကို အမြောက်အမြားပင် စိုက်ပျိုးလျက် ရှိကြပေသေး 
သည်။ ထိုသို့စိုက်ပျိုးကြသည်မှာ ထိုရှရီမန် ဂျုံသည် ခံနိုင်ရည် 
ရှိပြီးလျှင် အပင်၌ ရောဂါကျရောက်ခြင်း နည်းပါးသောကြောင့် 
ဖြစ်သည်။ စိုက်ပျိုးရာ၌လည်း မြေကြီးကို ဂရုတစိုက် ပြုပြင် 
ပေးရန် မလိုချေ။ ရှရီမန်ဂျုံသည် မြေဩဇာ ညံ့ဖျင်းသော မြေ၌ 
လည်း ပေါက်နိုင်သည်။ ထို့ပြင်အခြားကောက်နှံမျိုးများအတွက် 
ရေများလွန်းသော နေရာများတွင်လည်း ပေါက်နိုင်သည်။ နှင်း 
ပေါက်ခဲနှင့် အခြားအဖျက်အဆီးများရှိသော နေရာမျိုးတွင် 
စိုက်ပျိုးလေ့ရှိကြသည်။ ရှရီမန်ဂျုံသည် အပွားလွယ်သဖြင့် 
အစေ့များကို ကျဲကျဲ စိုက်ရသည်။ ပေါက်ရာတွင် သိပ်သည်းစွာ 
ပေါက်သဖြင့် အခြားမလိုလားအပ်သည့် အပင်များကို ပျက်စီး 
သွားနိုင်စေသည်။ 

အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ရှရီမန်ဂျုံပင်ကို အမဲအဖြစ်နှင့် မွေးမြူ 
ထားသော ငှက်များရှိရာ ဒေသတွင် နယ်နိမိတ်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ 
ငှက်စာအဖြစ်လည်းကောင်း စိုက်ပျိုးလေ့ ရှိကြသည်။
ရှရီမန်ဂျုံ၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ဖက်ဂိုပိုင်ရမ် 
အက်စကူလင်တမ် ဖြစ်သည်။ 

## ကိုးကား
ဆမိုးအားနိုင်ငံ

**ဆမိုးအားနိုင်ငံ**ကို တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် လွတ်လပ်သော ဆမိုးအားနိုင်ငံဟု ခေါ်ပြီး ယခင်က အနောက်ဆမိုးအား သို့မဟုတ် ဂျာမန် ဆမိုးအားဟု သိရှိခဲ့ကြသည်။ ဆမိုးအားနိုင်ငံမှာ တောင်ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ ရှိ ဆမိုးဝါးကျွန်းများ တွင် တည်ရှိသည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် နယူးဇီလန်မှ လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ ဆမိုးအားနိုင်ငံ၏ အဓိကကျွန်း နှစ်ကျွန်းမှာ အူပိုလူးကျွန်းနှင့် ပိုလီနီးရှားတွင် အကြီးဆုံး ကျွန်းတစ်ကျွန်းဖြစ်သော ဆာဗိုင်းကျွန်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြို့တော် အပီယာမြို့နှင့် ဖာလီယိုလို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့သည် အူပိုလူးကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိကြသည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဆမိုးအားနိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကျွန်းနိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:အိုရှန်းနီးယားရှိ နိုင်ငံများ
ဆီနီဂေါနိုင်ငံ

**ဆီနီဂေါနိုင်ငံ**၏ တရားဝင်အမည်မှာ ဆီနီဂေါ သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အနောက်အာဖရိကရှိ ဆီနီဂေါမြစ်၏ တောင်ဘက်တွင် ရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက် နယ်နိမိတ်ဖြစ်သော ဆီနီဂေါမြစ်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆီနီဂေါနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၊ မြောက်ဘက်တွင် မော်ရီတေးနီးယားနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် မာလီနိုင်ငံ၊ တောင်ဘင်တွင်း ဂီနီနိုင်ငံ နှင့် ဂင်းနီဘစ်ဆောနိုင်ငံ တို့က ဝိုင်းရံ ထားကြသည်။ ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံအား မြောက်ဘက်၊ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်တို့မှ ဝိုင်းရံထားပြီး ဂမ်ဘီယာ၏ တိုတောင်းသော အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ ကမ်းရိုးတန်းသာလျှင် ကျန်ရှိသည်။ ဆီနီဂေါနိုင်ငံသည် မြေနေရာ အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၁၉၇,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၇၆,၀၀၀ စတုရန်းမိုင်) မျှ ရှိပြီး ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေအားဖြင့် ၁၄ သန်းခန့် ရှိသည်။ ရာသီဥတုမှာ မုတ်သုံ ရာသီဥတုဖြစ်ပြီး နွေရာသီ နှင့် မိုးရာသီ ဟူ၍ ရာသီဥတု ၂ မျိုး ရှိသည်။

## ကိုးကား
ဆန်မာရီနိုနိုင်ငံ

**ဆန်မာရီနိုနိုင်ငံ**သည် အီတလီကျွန်းဆွယ်၌ ဒေဒြီယက် တစ် ပင်လယ်ကမ်းခြေအနီး အီတလီပိုင် ရီမီနီမြို့နှင့် မဝေး ကွာလှပေ။ စတုရန်းမိုင် ၃၈ မိုင်မျှသာ ကျယ်ဝန်းလျက်၊ ကမ္ဘာ ပေါ်တွင် အသေးငယ်ဆုံးသော သမ္မတနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံဖြစ်၏။ ထိုသို့အရွယ်အားဖြင့် သေးငယ်သော်လည်း၊ ဥရောပတိုက်၌ ရှေးအကျဆုံး နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ၁၈၉၇ ခုနှစ်တွင် အီတလီနိုင်ငံနှင့် ချစ်ကြည်ရေး စာချုပ်ချုပ်ခဲ့၍၊ ၁၉၅၃ ခုနှစ် တွင် တစ်ကြိမ်ထပ်မံ ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ယင်းနိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ၁၃၅ဝဝ ယောက်ဖြစ်သည်။

ထိုနိုင်ငံကို ၄ ရာစုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု အဆို ရှိ၏။ ၁၆၃၁ ခုနှစ်တွင် ရောမရဟန်းမင်း အဋ္ဌမအာဗန်က လွတ်လပ်သော တိုင်းပြည်အဖြစ်ဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခဲ့၏။ ထို နိုင်ငံ၏ မြို့တော်မှာ ဆန်မာရီ နိုမြို့ဖြစ်သည်။ တောင်တန်း တစ်ခု၏ တောင်စောင်းတွင် မြို့တည်ထားသည်။ ဆန်မာရီနိုမြို့ရှိ ကောက်ကွေ့၍ မညီမညာရှိသော ရှေးလမ်းငယ်ကလေး များမှာ အလွန်ပင်ကျဉ်းမြောင်းလှသဖြင့် အများအားဖြင့် 
ယာဉ်များ၊ ရထားများပင် သွား၍မဖြစ်နိုင်ချေ။ လမ်းဘေးရှိ ကျောက်ဖြင့် ဆောက်လုပ်ထားသော လူနေအိမ်များမှာလည်း ယိုင်နေသဖြင့် လမ်းပေါ်သို့ပြို၍ ကျမည်ကိုပင် အထူးစိုးရိမ်ရ တော့၏။ ဆန်မာရီနိုမြို့၏ လူဦးရေမှာ ၄ဝဝဝ ခန့်ရှိသည်။ ဘဏ္ဍာရေးအတွက် အစိုးရက စာပို့တိုက်တံဆိပ်တော်အခွန်များ စည်းကြပ်ကောက်ခံ၏။ တိုင်းသူပြည်သားမှာ အီတလီတို့နှင့် သွေးနီးစပ်သူများဖြစ်ကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဆန်မာရီနိုနိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ဥရောပတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:သမ္မတနိုင်ငံများ
ရောဘတ် ရှူးမန်း

ရောဗတ်ရှူးမန်းသည် ဂျာမန်လူမျိုး ဂီတအနုပညာရှင် တစ်ဦးပေတည်း။ တေးဂီတရေးစပ်သည့်ဘက်တွင် ရှူးဗတ်နှင့် တစ်တန်းတည်း ထားရ၍ စန္ဒရားအတီးနှင့် စန္ဒရားတီးကွက် တီးလုံး ရေးသားရာတွင် ဂီတပါရဂူကြီးများဖြစ်ကြသော ဖရက် ဒရစ်ရှိုပန်နှင့်လည်းကောင်း၊ ဖရန့်လဇ္နှင့်လည်းကောင်း တန်းတူထားရသော ဂီတ ပါရမီရှင်ကြီး ဖြစ်ပေသည်။

အနောက်တိုင်းဂီတလောက၏အဖိုးတန်ပတ္တမြားကြီးများ ဖြစ်ကြသော ရှိုပန်၊ ရှုးဗတ်၊ ဗရမ်းယိုဟန်းနက်၊ ဗေးရလီအိုးနှင့် မင်ဒယ်ဇုန်တို့ နွံထဲ နစ်နေခဲ့ခြင်းကို ရှူးမန်းက ဖော်ထုတ်အရောင်တင် အကွက်ဖော်ပေးခဲ့ရာ ထိုအချက်တစ်ခုတည်းနှင့်ပင် ရှူးမန်းအား ဂီတလောကကို ကျေးဇူးပြုသော ဂုဏ်ထူးဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးအဖြစ် နေရာထား လေးစားကြရပေ သည်။ 

ရှူးမန်းသည် ဂျာမနီနိုင်ငံ ဆက်ဆွန်နီပြည်နယ်၊ ဆဗစ်ကောင်းမြို့သားဖြစ်သည်။ ၁၈၁ဝ ပြည့်နှစ် ဇွန်လ ၈ ရက်နေ့တွင် မွေးဖွားခဲ့၏။ မိဘများသည် စာအုပ်ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေသူများ ဖြစ်ကြ၍ ပစ္စည်းဥစ္စာ ကုံလုံကြွယ်ဝသည်။ ရှူးမန်းသည် ငယ်စဉ်ကပင် ဂီတဝါသနာထုံခဲ့သည်။ ဖခင်ကြီးကွယ်လွန်ပြီးနောက်တွင် မိခင်၏အလိုဆန္ဒအရ ဟိုင်ဒယ်ဗတ် တက္ကသိုလ်၌ ဥပဒေပညာကို နှစ်နှစ်မျှ ဆည်းပူးခဲ့ရသည်။ သို့သော် ရှူးမန်းသည် ဂီတဘက်သို့ ပို၍ စိတ်အားသန်နေသဖြင့် မိခင်က အလျှော့ပေး ရလေသည်။

ရှူးမန်းတွင် စန္ဒရားအတီးကျော်တစ်ဦး ဖြစ်လာရန် ရည်မှန်းချက် ရှိခဲ့သည်၊ ငယ်စဉ်ကပင် စန္ဒရားတီး ကျွမ်းကျင်သည်။ ထိုကြောင့် လိုက်ပဆစ်မြို့မှ နာမည်ကျော်စန္ဒရားဆရာကြီး ဖရက်ဒရစ်ဗိ၏ထံတွင် ပညာဆည်းပူးသည်။ ပညာဆည်းပူးနေစဉ် စန္ဒရားတီးသည့် လက်အနေအထား စံနစ်သစ်တစ်ခုကို တီထွင်ရာမှ ယာဘက်လက်ကို ထိခိုက်အနာတရ ဖြစ်သွားသောကြောင့် သူ၏ဘဝလမ်းကြောင်းသည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲ ခဲ့လေသည်။

ယာဖက်လက် မသန်တော့သဖြင့် မြော်မှန်းချက်အတိုင်း စန္ဒရားအတီးကျော် မဖြစ်နိုင်တော့သော်လည်း ဂီတဝါသနာကို မစွန့်နိုင်သော ရှူးမန်းသည် တေးဂီတများ ရေးစပ်ခြင်းပြုသည်။ ၁၈၃၄ ခုနှစ်တွင် ဂီတ မဂ္ဂဇင်းတစ်စောင်ကို တည်းဖြတ်ထုတ် ဝေသည်။ ထိုမဂ္ဂဇင်းမှတစ်ဆင့် ရှိုပန်၊ ဗရမ်း၊ မင်ဒယ်ဇုန်၊ ဗေးရလီအိုး စသော နွံနစ်ပတ္တမြား ဂီတပါရမီရှင်များ၏ အရည် အသွေးကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ထိုမဂ္ဂဇင်းမှ ရှူးမန်း၏ ဂီတဆောင်းပါးများသည် သူ့ခေတ်က ဂီတလောကကို အတော်ပင် လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့လေသည်။

ရှူးမန်းရေးစပ်သော တေးဂီတများသည် များသောအားဖြင့် စန္ဒရားတေးဂီတများ၊ စန္ဒရားတီးလုံးတီးကွက်များ ဖြစ်သည်၊ ယင်းတို့သည် အနောက်တိုင်းဂီတလောက၌ လူကြိုက်များ၍ ထင်ရှားသော တေးဂီတများ ဖြစ်ကြပေသည်။ ၁၈၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ရှူးမန်းသည် မိမိ၏စန္ဒရားဆရာ ဖြစ်သော ဗိ၏သမီး ကလာရာနှင့် လက်ထပ်လိုက်သည်၊ ဗိကသဘောမတူသဖြင့် တရားတပေါင်ဖြစ်ကြရသေးသည်။ ကလာရာသည် ဥရောပ တိုက်၌ အတော်ဆုံးသော စန္ဒရားအတီးကျော်တစ်ဦးဖြစ်၍ ရှူးမန်း၏ တေးဂီတများကို ပွဲထုတ်ပေးသည်။ ရှူးမန်းသည် သူတို့နှစ်ဦး လက်ထပ်ကြသည့်နှစ်မှ ၁၈၅၄ ခုနှစ်အတွင်း ဇနီးသည်၏ အားပေးမှုကြောင့် တေးဂီတအပုဒ်ပေါင်း ၂၅ဝ ကျော်ကို ရေးစပ်ခဲ့သည်။ ရှူးမန်းသည် အလုပ်ဇွဲကောင်းသူဖြစ်ရာ ကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်လာသည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်ဂယောင်ချောက်ချား ဖြစ်တတ်သည့်ဝေဒနာ ပေါ်ပေါက်လာတတ်သည်။ ဇနီး ဖြစ်သူကလည်း ဂရုတစိုက် ပြုစုကုသရှာသည်။ သို့သော် တဖြည်းဖြည်း ရောဂါရင့်လာသဖြင့် ၁၈၅၄ ခုနှစ်တွင် သတိလက်လွတ်ဖြစ်ကာ ရိုင်းမြစ်ထဲ ခုန်ချသည်။ သို့သော် ကယ်သူဦး၍ အသက်မသေခဲ့သော်လည်း မကြာခဏ စိတ် ဖောက်ပြန်လာသဖြင့် စိတ္တဇဆေးရုံတစ်ခုသို့ ပို့ထားရသည်။ နှစ်နှစ်မျှအကြာ ၁၈၅၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ထိုဆေးရုံ၌ပင် ကွယ်လွန် အနိစ္စရောက်သွားရှာလေသည်။ 

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဂျာမန် အမျိုးသား ဂီတပညာရှင်များ
ထန်းရည်

**ထန်းရည်** (Palm wine) သည် ထန်းပင်မှ ထွက်ရှိလာသော အရည်ဖြစ်ပြီး သောက်သုံးနိုင်သည်။ ၎င်းအရည်ကို သောက်သုံးလျှင် ဆေးဘက်ဝင်သကဲ့သို့ လူကို မူးဝေစေတတ်သည်။ ထန်းပင်ပေါက်သော မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ဂါနာနိုင်ငံနှင့် အာဖရိကဒေသတွင် အများဆုံး တွေ့ရသည်။ အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတွင် အများဆုံးတွေ့ရသည်။ 

"'ထန်းရည်နဲ့ ငပိ လူမသိစေနဲ့"' ထိုစကားသည် ထန်းရည်၏ စွဲမက်ဖွယ်အရသာ ကောင်းမွန်မှုကို အမွန်းတင်သော စကား၊ ငပိသည်လည်း မြန်မာအများစု အလွန်နှစ်သက်သောကြောင့် ထမင်းဝိုင်းတွင် မပါမဖြစ်သောအရာ၊ ထိုနှစ်ခုကို အမွှမ်းတင် တွဲစပ်ပြောလေ့ ရှိခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ထန်းရည်အကြောင်း တစ်ဖွဲ့တနွဲ့ သီကုံးစပ်ဆိုထားသည့် သီချင်းများ။ ကဗျာများပင် ရှိသည်။

ထန်းရည်ကို သောက်သုံးရန်၊ ထန်းလျက်၊ သကာပြုလုပ်ရန်အတွက် စီးပွားဖြစ်စိုက်ပျိုးကြသည်။ ထန်းရည်၌ အချို၊ အခါးဟူ၍ (၂) မျိုးရှိသည်။ ထန်းရည်အချိုကို သောက်လျှင် သကြားရည်ကဲ့သို့ ချို၏။ သို့သော် ရင်ခံတတ်သည်။ အခါးရည်ကိုသောက်လျှင် အရသာခါး၍ အရက်ကဲ့သို့ မူးယစ်စေသည်။ အချိုရည်သည် ကဇော်မပေါက်မီ ဆက်ကရင်း သကြားပါသော အရည်တစ်မျိုးပင်ဖြစ်၏။ ယင်းကို နေမွန်းတည့်ကျော်သည်အထိထားလျှင် အခါးရည်ဖြစ်သွားသည်။ လတ်ဆတ်သော အချိုရည်ကိုသောက်လျှင် ဝမ်းပျော့စေသည်။

ထန်းရည်ခံယူပုံမှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ ဦးစွာ၌ အဖိုပွင့် သို့မဟုတ် အမပွင့် ပွင့်သော ထန်းနို့ကို ထုချေပစ်ရ၏။ ထိုနောက် ထိပ်ဖျားကို ဓားဖြင့်လှီးဖြတ်ရ၏။ ဤကဲ့သို့ နေ့စဉ်လှီးပေး ခြင်းဖြင့် ထန်းနို့မှ ထန်းရည်များလိုက်လာသည်။ ထန်းရည်ကို မြေအိုး သို့မဟုတ် ဝါးကျည်တောက်ဖြင့် ခံယူကြသည်။ ထန်းရည်မှ ထန်းလျက်ကို ချက်ယူကြသည်။ ထန်းဖိုပင်နှင့် အမပင် (၂) မျိုးစလုံးမှ ထန်းရည် ရနိုင်၏။ ထန်းရည်လှိုင်သော ရာသီမှာ ဆောင်းတွင်းနှင့် နွေဦးပေါက်ရာသီဖြစ်၏။ အမပင်များမှ ထန်းရည်ကို မိုးတွင်း၌ပင်လျှင် ရရှိနိုင်သည်။ အမပင် သည် အဖိုပင်ထက် ထန်းရည် ၁ ဆ သို့မဟုတ် ၁/၂ ဆမျှ ပိုထွက်၏။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အရက်
ကဏ္ဍ:ယမကာ
ရှင်မင်း၊ မိဖုရားကြီး

## ရှင်မင်း၊ မိဖုရားကြီး(မြန်မာ ၁၁၄၃ လွန်)
ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် အမျိုးသမီး နန်းတွင်းစာဆိုတော် 
အမြောက်အမြား ပေါ်ထွန်းခဲ့ရာ ယင်းတို့အနက် မိဖုရားကြီး 
ရှင်မင်းသည် အဦးအဖျား ဖြစ်လေသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် 
ပထမပိုင်းတွင် ပေါ်ထွက်ခဲ့သူ ဖြစ်၍ မိဖုရားမမြကလေး၊ 
လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင် မင်းသမီး တို့ထက် ပို၍ အလျင်ကျသည်။ 
ရှင်မင်းသည် အမျိုးသမီး နန်းတွင်းစာဆို ဖြစ်သည်သာမက 
စဉ့်ကူးမင်း၏ မိဖုရားခေါင်ကြီးလည်း ဖြစ်လေသည်။

မိဖုရားကြီးရှင်မင်းသည် အင်းဝဆင်ဖြူရင် မင်းတရားကြီး 
လက်ထက်တွင် နန်းတွင်းစာဆိုဖြစ်သော မြင်းစုဝန်ကြီးသမီး 
စန္ဒာဒေဝီဘွဲ့ခံ ရှင်ဖွားနှင့် ကျီအတွင်းဝန် နန္ဒကျော်ထင်ဘွဲ့ခံ 
မောင်ထွန်းတို့၏ သမီး ဖြစ်သည်။ စဉ့်ကူမင်းသား နန်းတက် 
သော သက္ကရာဇ် ၁၁၃၈ ခုနှစ်၌ ရှင်မင်းအား *မဟာရတနာ 
စန္ဒာဒေဝီ*ဘွဲ့ဖြင့် မိဖုရားခေါင်ကြီး မြေ|ာက်တော်မူသည်။
ရှင်မင်းသည် အဖြည့်ခံ ရတု၊ လေးဆစ်ကဗျာနှင့် တေး 
ထပ်များကို အများအပြား ရေးသားသည်။ ရတုတွင် မိဖုရားကြီး 
ရှင်မင်းသည် နဝဒေးကြီး၏အာဘော်ကိုလည်း မလိုက်ဘဲ 
တစ်သီးတစ်ခြား ပင်ကိုနည်းဖြင့် ဖွဲ့နွဲ့သည်။ သို့သော် ဆိုလို 
ရင်းကို တိုက်ရိုက်မဆိုဘဲ အသွယ်အဝိုက် များနေ၍ ဖွဲ့နွဲ့ပုံသည် 
ပြေပြစ်သင့်သလောက် မပြေပြစ်ပေ။ မိုးဖွဲ့ ရတုများတွင်မူ 
ရှင်မင်း၏အဖွဲ့သည် အတော်ပင် ကောင်းပေသည်။ မိန်းမသား 
လည်းဖြစ်၊ နန်းတွင်းသူလည်း ဖြစ်ရကား ရှင်မင်း၏ အဖွဲ့အနွဲ့ 
များသည် လွန်စွာ ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့၍ သုတိသာပေသည်။ 
အထူးသဖြင့် အလွမ်းကို ပိုင်နိုင်စွာဖွဲ့ဆိုနိုင်သည်။ အသုံးအနှုန်း 
များသည်လည်း သိမ်မွေ့ နူးညံ့သည်။ မိုးအဖွဲ့အနွဲ့တွင် ရှင်သံခို 
နှင့် နတ်ရှင်နောင်တို့၏ ဖွဲ့နွဲ့ပုံကို အတုယူဟန် ရှိသော်လည်း 
ယင်းစာဆို တော်များ၏ အသုံးအနှုန်းကဲ့သို့ စကားလုံးနည်း 
နည်းနှင့် အဓိပ္ပာယ် ကျယ်ဝန်းနက်နဲခြင်း၊ ကျစ်လျစ်သိပ်သည်း 
ခြင်း မရှိချေ။

မိဖုရားကြီး ရှင်မင်းသည် တေးထပ်နှင့် လေးဆစ်ကဗျာ 
များကိုလည်း ရေးသားခဲ့သေးသည်။ ရှင်မင်းသည် အခြား 
ကဗျာများထက် တေးထပ်အရေးအစပ်တွင် ပို၍ ထက်သန်ပုံ 
ရကာ အဖွဲ့အနွဲ့ ပို၍ ကောင်းသည်ကို တွေ့ရသည်။
*ဆံခွေကို ဖြန့်ကျင်းလို့၊ ပြတင်းက မယ်မျှော်၊ ရွှေလမင်း 
စန္ဒော်ငယ်၊ ထွက်ပေါ်လာမူနိုး၊ စောင့်စားလို့ တာရှည်သည်၊ 
နေခြည်မှာ ပန်းကဲ့သို့ညှိုး။ ချနေကျ မှန်စာကို၊ အခါခါ 
မယ်ထိုး၊ စနဲပုံ ရွှေကြက်ရိုး ရယ်က၊ အကျိုးငယ် မထင်။ 
ရွှေတိုင်ထူ နတ်ကိန်းက၊ တိမ်းယိမ်းလို့ မမှန်လေကျင်။ ဘယ် 
ကျွန်းသူ့ သခင်ရယ်၊ ထိပ်တင်ကို ချော့ပါလိမ့်၊ မေ့လျော့နေ 
သည့်နှယ်၊ ရှိပြန်ရတယ်။ ပူလွန်းလို့ ပြန့်ကျယ်တယ်၊ ဘုန်း
ကြွယ်ကြွယ် ဘုရာ့ကြောင့်လေး*

အထက်ပါ တေးထပ်သည် မိဖုရားကြီး၏ အကောင်းဆုံး 
အမျှော်စိုက်တေးတပ် ဖြစ်သည်။စဉ့်ကူးမင်းသည် အခြားမိဖုရား 
များ၊ ကိုယ်လုပ်တော်များနှင့်သာ ပျော်မွေ့နေကာ မိမိထံတော်သို့ 
ကြွမြန်းတော်မမူလာသဖြင့် မိမိမှာ အပူမီး ငြိတွယ်ပုံကို 
တေးထပ်စာကိုယ်က ထင်ရှားစွာ ပြဆိုထားလေသည်။
မိဖုရားကြီး ရှင်မင်း၏ လေးဆစ်သဖြန်များသည် အဖွဲ့အနွဲ့ 
အဆင့်အတန်း မမြင့်လှသော်လည်း ရှေးကျသောသည်။ မိဖုရား
ကြီး ရှင်မင်းသည် ၁၁၄၃ ခုနှစ် ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) 
ထီးနန်းကို လုပ်ကြံ၍ အောင်မြင်ရာတွင် စဉ့်ကူမင်းနှင့်အတူ 
ဖျောက်ဖျက်ခြင်း ခံရလေသည်။ မင်းရွှေနှစ်အမည်ရှိ သမီးတော် 
တစ်ပါး ထွန်းကား၍ ခမည်းတော် မယ်တော်တို့နှင့်အတူ ဆုံးခဲ့ 
ရှာသည်။ မိဖုရားကြီးရှင်မင်း၏ ကုသိုလ်တော်မှာ စစ်ကိုင်းမြို့ရှိ 
ရတနာစံလွတ် ကျောင်းတော်ကြီးဖြစ်၍ မင်းဘူး ဆရာတော်အား 
ဆောက်လုပ် လှူဒါန်းခဲ့လေသည်။

## ကိုးကား
အုန်းနို့

အုန်းနို့ဟု မြန်မာနိုင်ငံတွင် ခေါ်ဆိုသည့် အုန်းသီး၏ အဖြူရောင် အတွင်းသားမှ ညှစ်ယူရရှိသည့် အရည်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး မလေးရှားနိုင်ငံတွင် စန်တန်ဟုလည်းကောင်း၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် ပေါ ကီရီ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ၎င်းနို့ရည်သည် အရောင်၊ အရသာရှိသည့်အပြင် အဆီပါဝင်မှုနှုန်းမြင့်မားသည့်အတွက် ဆီအဖြစ် ထုတ်ယူနိုင်သေးသည်။ ကမ္ဘာ့ဒေသအတော်များများတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် coconut milk ဟူသည့်အသုံးနှုံးကို သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်နေသော အုန်းသီးအတွင်းရှိ အုန်းရည်အဖြစ် ရည်ညွှန်းသုံးစွဲသည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။ 

အထူ(အရင့်) နှင့် အပါး(အနု)ဟူ၍ အုန်းသီးအမျိုးအစားကို နှစ်မျိုး ခွဲခြားနိုင်သည်။ အုန်းသီးအရင့်ကို အုန်းနို့ပြုလုပ်ရန်အတွက် ပထမဦးစွာ အုန်းခြစ်ဖြင့် ခြစ်ယူရသည်။ ထို့နောက် အဝတ်ပါးပါးတွင် ထည့်သွင်းထုပ်ရသည်။ ထို့နောက် ရေနွေးနွေးကို စုပ်ယူနိုင်ရန်အတွက် အဝတ်ပါးပေါ်တွင် လောင်းချပြီးနောက် လက်ဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ စက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ညှစ်ယူခြင်းဖြင့် အုန်းနို့ကို ရရှိသည်။ အုန်းသီးရင့်၏ နို့ရည်ကို ကျိုချက်၍ ဆီအဖြစ်သော်လည်းကောင်း၊ အနှစ်ကို ဆော့စ်အဖြစ်လည်းကောင်း အခြားမုန့်အချိုပွဲများနှင့် တွဲဖက်စားသုံးနိုင်သည်။ အုန်းသီးနု၏ နို့ရည်ကိုမူ စွပ်ပြုတ်များနှင့် အခြားဟင်းများ ချက်ရာတွင်အသုံးပြုသည်။ အနောက်နိုင်ငံများတွင် အုန်းနို့ကို သံဗူးအတွင်း စည်သွတ်၍ ထုတ်လုပ်ရောင်းချကြသည်။ ၎င်းအုန်းနို့သံဗူးများကို အုန်းသီးအနု၊ အရင့်များအားလုံးပေါင်းပြီးလျှင် ရေဖြင့် ရောသေးသည်။ ထို့နောက် အထူးစီစဉ်ကာ ထုတ်လုပ်ရောင်းချကြသည်။

အုန်းနို့သည် အာယုဗ္ဗေဒ တိုင်းရင်းဆေးဝါးပညာနှင့်အတူ တွဲ၍တည်ရှိနေသည်မှာကြာလေပြီ။ ရမ်းနေကျွန်း၊ ဆော်လမွန်ကျွန်းနှင့် အခြားအိမ်တွင်းမှုလုပ်ငန်းများတွင် အုန်းနို့ကို တဆေး၊ သကြားတို့နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ အပင်ပု၊ ချုံပုတ်များတွင်း တစ်ပတ်ခန့်သိမ်းဆည်းထားစေခြင်းဖြင့် အချဉ်ပေါက်စေသည်။ ၎င်းအုန်းနို့ရမ်အရက်အကြောင်းကို သည်ဆွိတီးဝိုင်း(The Sweet Band)မှ ပေါ့ပါ ဂျိုး သီဆိုသည့် သီချင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘရာဇီးနိုင်ငံတွင် အုန်းရည်နှင့် သကြားပေါင်းစပ်ကာ Batida de Côco ဟုခေါ်သည့် ကော့တေးတစ်မျိုးကို ပြုလုပ်ရောင်းချကြသည်။
ရွှေငါး

**ရွှေငါး**ဟူသည်မှာ အသွေးအရောင်လှပသည့် ယဉ်ပြီးဖြစ်သော အိမ်မွေးငါးငယ်ကလေးများ ဖြစ်သည်။ ငါးမွေးကန်ထဲ၌ ရွှေရောင်တလက်လက်နှင့် လူးလာပျော်ပါး ကူးခတ်သွားလာနေသော ရွှေငါးကလေးတို့သည် ကရပ်စီးယပ်ဩရတပ် (ခေါ်) ငသိုင်းတစ်မျိုးမှ ပေါက်ပွားလာကြောင်းကိုမူ လူတိုင်းမသိကြချေ။

ရွှေငါးသည် အာရှတိုက်အရှေ့ပိုင်းမှ စ၍ မျိုးပြန့်ပွားလာသည်ဟု ဆိုသည်။ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာကပင် တရုတ်နိုင်ငံ၌ ရွှေငါးမွေးမြူမျိုးစပ်မှု ပြုခဲ့ကြလေသည်။ 
သို့ရာတွင် ယခု ကျွနု်ပ်တို့ တွေ့မြင်နေကြရသော ရွှေငါးကို ဂျပန်နိုင်ငံမှ များသောအားဖြင့် ဖောက်၍ ရောင်းကြသည်။ အချို့ရွှေငါးသည် အလွန်လှပ၍ အချို့သည် အကြည့်ရ ဆန်းသည်။ အချို့ရွှေငါးသည် နှစ်လက်မမှ သုံးလက်မခန့်သာရှိ၍ အချို့မူ တစ်ပေအထိပင် ရှည်ကြသည်။ အချို့တွင် အလွန်ပါးသော အကြေးခွံပါသော်လည်း အကြေးမပါသကဲ့သို့ပင် မှတ်ထင်ရသည်။

ရွှေငါးအရိုင်း၏ အဆင်းသည် ညိုပုပ်၏။ သို့ရာတွင် အချို့ရွှေငါးအရိုင်း၏ အရောင်သည် တောက်ပြောင်သော လိမ္မော်ရောင်၌ အမဲစက် အညိုစက်များ ပါသည်။ ရွှေငါးအရိုင်းကောင်များကို လူတို့ ကြိုက်သလို မျိုးစပ်မွေးမြူခဲ့သဖြင့် ယခုခေတ်တွင် တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့ အရောင်အမျိုးမျိုး အရွယ်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ရရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်ရာ ငွေကွက်ကလေးများဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံး ဆွတ်ဆွတ်ဖြူသော ငါးကလေးမျိုးများပင် မျိုးပွားလာခဲ့လေသည်။ ရွှေငါးအမျိုးပေါင်း ၂ဝ ခန့် ရှိလေသည်။ အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း ကဲ့သို့ ပြူးထွက်နေသော မျက်လုံးရှိ၍ ကျောဆူးတောင်မရှိသော ရွှေငါးမျိုးလည်း ရှိသေးသည်။ ယင်း၏အမြီးတောင်သည် အခြားငါးများကဲ့သို့ နှစ်ခွမဟုတ်ဘဲ သုံးခွဖြစ်နေ၏။ ရွှေငါးတိုင်းသည် ရွှေရောင်ချည်း ရှိသည်မဟုတ်ချေ။ အနီ၊ လိမ္မော်၊ ကြေးညို၊ မီးခိုး၊ အနက်၊ အဖြူရောင်တို့ပင် ရှိကြသည်။ မွေးစရွှေငါးသည် အရောင် မတောက်လှသော်လည်း ကြီးလာသည်နှင့်အမျှ ချစ်စဖွယ် တင့်တယ်သောအရောင်များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။

ရွှေငါးများသည် ပိုးမွှားနှင့် အပင်ကလေးများကို စားသောက်ကြသဖြင့် သူတို့အား မွေးမြူသောကန်တွင် ရေညှိပင်များ ထားပေးရသည်။ ရေကိုလည်း သန့်ရှင်းအောင် လဲလှယ်ပေးရသည်။ နွေးလွန်းသော ရေ၊ အေးလွန်းသောရေများ၌ မနေနိုင်ကြချေ။ ရွှေငါးတို့အတွက် အစာပြုပြင်စီမံရောင်းချကြသဖြင့် ရွှေငါးကို အလှမွေးမြူသူတို့သည် ယင်းအစာဘူးကိုဝယ်၍ ရက်ခြား အစာကျွေးရသည်။ ရွှေငါးကို မွေးမြူသည့်အခါ အဝကျဉ်းသော ဖန်ဘူးထက် အဝကျယ်သော မှန်သေတ္တာနှင့် ထည့်မှ ပိုကောင်းသည်။

ရွှေငါးပြပွဲကို ဂျပန်နိုင်ငံ တိုကျိုမြို့၌ နှစ်စဉ် ကျင်းပကြ၍ တစ်ကိုယ်လုံး နီလွင်သောငါးများကို ပထမတန်း ထားကြသည်။ ကိုယ်လုံးဝိုင်းဝိုင်း၊ ဦးခေါင်းပြားပြားပေါ်တွင် အချွန်အထစ်များ ထွက်လျက် ကျောဆူးတောင် မရှိသော ရွှေငါးမျိုးကို လူများ အလွန်နှစ်သက်ကြ၍ တစ်စုံလျှင် ငွေ ၃ဝဝ မှ ၄ဝဝ အထိပင် ပေးဝယ်လေ့ ရှိကြသည်။

အလှမွေးမြူသည့် ရေကန် ရေအိုင်များမှ လွတ်ထွက်ကာ မြစ်ချောင်းများသို့ ရောက်ရှိပေါက်ပွားကြသော ရွှေငါးများကို မပြုပြင်ဘဲ အရိုင်းလွှတ်ထားသောအခါ နဂိုညိုပုပ်ရောင် ပြန်ဖြစ်၍ ခြောက်လက်မမှ ၁၂ လက်မအထိပင် ကြီးလာတတ်သည်။ အချို့ဒေသတို့၌ ရွှေငါးအများအပြား ပေါက်ပွားနေကြသောကြောင့် ဟင်းလျာအဖြစ်ပင် ဖမ်း၍ ရောင်းချကြလေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ရွှေငါး
ရွှေစာရံ ဘုရား

*ရွှေစာရံ စေတီတော် (သထုံ) - မွန်ပြည်နယ်၊ သထုံမြို့
*ရွှေစာရံ စေတီတော် (မန္တလေး) - မန္တလေးခရိုင်
တိုင်းလူမျိုး

မိမိတို့ကိုယ်ကို တိုင်းဟု ခေါ်သော ရှမ်းလူမျိုးတို့သည် မြန်မာ 
နိုင်ငံရှိ အခြားတိုင်းရင်းသား အများစုတို့ကဲ့သို့ပင် မွန်ဂိုလွိုက် လူမျိုးအနွယ်တွင် ပါဝင်သည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ပေါက်နှင့် ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့တွင် ရှမ်းနှင့် မြန်မာတို့သည် အနည်းငယ်သာ ကွာခြား၏။ ရှမ်း(တိုင်း)တို့သည် မြောက်ဘက်တွင် တရုတ်နိုင်ငံ ယန်ဆီကျန်မြစ်ဝှမ်း၏ အထက်ပိုင်းဒေသမှ တောင်ဘက်တွင် မလ္လာယုကျွန်းဆွယ်အထိ၊ အနောက်ဘက်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ အာသံနယ်မှ အရှေ့ဘက်တွင် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ကွမ်တုန်၊ ကွမ်ဆီနယ်များနှင့် တရုတ်ပင်လယ်တွင်းအရှိ ဟိုင်နန်ကျွန်းအထိဖြစ်သော ဒေသတစ်ဝန်းတွင် တသီးတခြားသော်လည်းကောင်း၊ အခြားလူမျိုးများနှင့် ရောနှော၍သော်လည်းကောင်း နေထိုင်လျက်ရှိကြ၏။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု
ရွှေဆံတော်ဘုရား

*ရွှေဆံတော်စေတီ (ပုဂံ)
*ရွှေဆံတော်ဘုရား (ပြည်)
*ရွှေဆံတော်ဘုရား (တောင်ငူ)
*ရွှေဆံတော်ဘုရား (တွံတေး)
ရွှေတောင်နန္ဒမိတ်

## ရွှေတောင်နန္ဒမိတ်
ပိဋကတ်သမိုင်း၌ နေမျိုးနန္ဒမိတ်ဟု ပါသော ရွှေတောင် 
နန္ဒမိတ်သည် ကုန်းဘောင်ခေတ် ပထမပိုင်း (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၅ 
မှ ၁၁၄၃)တွင် ထင်ရှားသောစာဆို ဖြစ်သည်။ မွေးသက္ကရာဇ်၊ 
မိဘ မည်ရည်တို့ကို မသိရသော်လည်း သက္ကရာဇ် ၁၁၄၃ ခုနှစ် 
တွင် နန်းတက်တော်မူသော ဘိုးတော်မင်းတရားကြီး မင်းသား 
ဘဝနှင့် ရှိစဉ် အပါးတော်၌ခစားထမ်းရွက်သော ဘကြီးတော်၏ 
သားဖြစ်ကြောင်းကို သိရသည်။ ရွှေတောင်နန္ဒမိတ်၏ ငယ်မည် 
မှာ မောင်သူဟူ၍လည်းကောင်း၊ မောင်ဘူးကလေးဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်သည် 
ဟု ဆိုသည်။

ရွှေတောင်နန္ဒမိတ်သည် အလောင်းမင်းတရားကြီး လက် 
ထက် ထိုမင်း၏ ရဲဘက်တော်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ အင်းဝ 
မြို့တွင် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား စိုးစံသည့်ကာလ ဆင်ဖြူရှင်မင်း 
၏ လက်အောက်တွင် ဝင်ရောက် အမှုထမ်းသည်။ ငစဉ့်ကူးမင်း 
အထွတ်အမြတ်သို့ ရောက်သောအခါ ရွှေတောင်နန္ဒမိတ်အား 
သံတောင်ဆင့်အရာ၊လှော်ကား ၃ဝဝဝ မှူးအရာနှင့် အတွင်းဝန် 
အရာတို့တွင် ထမ်းရွက်ရန် ခန့်ထားတော်မူသည်။ ဘိုးတော်မင်း 
တရား လက်ထက်တွင် အနိစ္စရောက်ကြောင်း သိရသည်။ 

ရွှေတောင်နန္ဒမိတ်တွင် သားတစ်ယောက် ထွန်းကားရာ ရွှေမင်း 
ဘုန်း ဆင်တော်မော်ကွန်းဖွဲ့ဆိုသူ အတွင်းဝန်ဦးညို ဖြစ်သည်။ 

ရွှေတောင်နန္ဒမိတ်သည် ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက်တွင် 
ဧချင်းခြောက်စောင်၊ စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တွင် ဧချင်းခြောက် 
စောင်၊ စဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တွင် ပျို့သုံးစောင်နှင့် စညကုမ္မာ 
ဇာတ်ချင်းများ၊ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်တွင် ဧချင်းတစ်စောင် 
စပ်ဆိုခဲ့သည်။ စပ်ဆိုခဲ့သော ဧချင်းများမှာ (၁) ဆင်ဖြူရှင်မင်း 
၏သားတော် စလင်းစားမောင်ပေါင်းချောင်ဧချင်း၊ (၂) ဆင်ဖြူ 
ရှင်မင်းနှင့် အလယ်နန်းမိဖုရားတို့မှ ဖွားမြင်သော သားတော် 
သခင်ကြီးဧချင်း၊ (၃) သားတော်လတ်သခင်လတ်ချောင်း၊ (၄) 
သားတော်ငယ် သခင်ငယ်ဧချင်း၊ (၅) သမီးတော် မြို့လုလင်စား 
မင်းသမီးဧချင်း၊ (၆) ဆင်ဖြူရှင်နှင့် တောင်နန်းမတော်ကြီးတို့မှ 
ဖွားမြင်သော ငစဉ့်ကူးမင်းသား၏ နှမတော်၊ နောင် ပုဂံမင်း 
မိဖုရား ဖြစ်လာသော မင်းရွှေနန်း ဧချင်း၊ (၇) ဘိုးတော်ဘုရား 
၏ သမီးတာ်၊ ဘကြီးတော်၏ မယ်တော်ဖြစ်မည့် အိမ်ရှေ့မင်း 
မိဖုရား ဧချင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းဧချင်း ခုနစ် စောင်အနက် 
မင်းရွှေနန်း ဧချင်းနှင့် စလင်းစားမောင်ပေါင်းချောင် ဧချင်းတို့မှ 
တစ်ပါး ကျန်ဧချင်းတို့ကို ရှာဖွေမတွေ့ရပေ။ ရွှေတောင်နန္ဒမိတ် 
ရေးသားသော ပျို့တို့မှာ ဥမ္မာဒန္တီပျို့၊ ကုသပျို့၊ မယ်တော်မာယာ 
ပျို့တို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကိုလည်း ယခုတိုင် ရှာဖွေမတွေ့ရ 
သေးချေ။ ဥမ္မာဒန္တီပျို့ကို ဆီမီးခုံရွာစား ဦးရွှန်းက ထပ်မံ၍ 
ပျို့သစ်ရေးပြီး ကုသပျို့ကို ရွှေကျောင်းရဲရွာ ဦးပုနှင့် မုံရွေး 
ဇေတဝန် ဆရာတော်တို့က တစ်စောင်စီ ရေးကြသေးသည်။ 

## ကိုးကား
ပဲခူးရိုးမတောင်

**ပဲခူးရိုးမတောင်တန်း** သည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း၊ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၁၇ ဒီဂရီမှ ၂ဝ ဒီဂရီ အတွင်း မြောက်မှ တောင်သို့ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် စစ်တောင်းမြစ်အကြားတွင် တည်ရှိသော တောင်တန်းဖြစ်သည်။ ပဲခူးရိုးမတောင်တန်းသည် မြောက်ဘက်စွန်း ပုပ္ပားတောင်မှ တောင်ဘက် သိင်္ဂုတ္တရကုန်းတော် အထိ ရှည်လျားသည်။  ယင်းတောင်တန်းသည် ဧရာဝတီမြစ်နှင့် စစ်တောင်းမြစ်အကြား ရေဝေ ကုန်းတန်းကြီး ဖြစ်ပြီး ပဲခူးမြစ်နှင့် စစ်တောင်းမြစ်တို့သည် ပဲခူးရိုးမတွင် မြစ်ဖျားခံသော မြစ်နှစ်စင်း ဖြစ်သည်။

တောင်ဘက်စွန်းသည် ရန်ကုန်မြို့ မြောက်ဘက်နားတွင် ပြတ်သွားပြီးနောက် ရန်ကုန်မြို့တွင်း၌ တောင်ပူစာလေးများအဖြစ် ဖြာဆင်းလာသည်။ ရွှေတိဂုံဘုရားတည်ရာ သိင်္ဂုတ္တရကုန်းတော်သည် ပဲခူးရိုးမတောင်၏အဆွယ် တောင်ပူစာဖြစ်သည်။ ပဲခူးရိုးမတောင်သည် မြောက်မှတောင်သို့ မိုင် ၂ဝဝ ကျော် ရှည်သည်။ အမြင့်မှာမူ ပေ ၂ဝဝဝ ထက် ပိုမမြင့်ချေ။ သို့ရာတွင် စောက်၍ ကျောက်ထူထပ် ပေါများသည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်တို့သို့ တောင်စွယ်များဖြာ၍ ဆင်းသွားကြသည်။ ပဲခူးရိုးမတောင်၏ အရှေ့ဘက်တွင် ရမည်းသင်း၊ တောင်ငူနှင့် ပဲခူးခရိုင်များရှိ၍၊ အနောက်ဘက်တွင် မကွေး၊ သရက်၊ ပြည်နှင့် သာယာဝတီခရိုင်များ ရှိသည်။ အရှေ့ဘက် တောင်စောင်းမှ စစ်တောင်းမြစ်၏ မြစ်လက်တက်များနှင့် ပဲခူး မြစ်တို့ မြစ်ဖျားခံ၍ စီးဆင်းသည်။ အနောက်ဘက် တောင်စောင်းမှမူ၊ ပင်းချောင်း၊ ယင်းချောင်းနှင့် နဝင်းချောင်း တို့သည် ဧရာဝတီမြစ်တွင်းသို့ စီးဝင်ကြ၍၊ တောင်ဘက်၌ မူကား မြစ်မခမြစ်၊ သို့မဟုတ် လှိုင်မြစ်ထဲသို့ စီးဝင်သော ချောင်းပေါင်းများစွာသည် ယင်းတောင်၏တောင်ဘက်ဖျား တောင်တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံကြသည်။

ပဲခူးရိုးမတောင်၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတွင် မြောက်ဘက် ပိုင်းထက် မိုးများသဖြင့်၊ တောင်ဘက်ပိုင်းတွင် အမြဲ စိမ်းလန်း သော သစ်တောများ ပေါက်ရောက်ပြီးလျှင်၊ မြောက်ဘက် ပိုင်းတွင် နွေအခါအရွက်ကြွေသော မုတ်သုန်သစ်တောများ ဖုံးလွှမ်းနေသည်။ ပဲခူးရိုးမတောင်သည် နေရာတိုင်း၌လိုပင် အဖိုးတန်သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံထွက် အဖိုးတန် ကျွန်းသစ်အများဆုံး ပေါက်ရောက်ရာ ဒေသဖြစ်သည်။ အရှေ့ဘက် တောင်စောင်းမှ သစ်များကို စစ်တောင်းမြစ်၏ လက်တက်များဖြင့် ထိုမြစ်ထဲသို့ မျှောချ၍ ပဲခူး-စစ်တောင်း တူးမြောင်းမှတစ်ဆင့် ရန်ကုန်မြို့သို့ တင်ပို့ကြသည်။ အနောက်ဘက် တောင်စောင်းမှ သစ်များကို မြစ်မခမြစ်၊ လှိုင်မြစ်များထဲသို့ စီးဝင်သော ချောင်းများမှ တစ်ဆင့် လှိုင်မြစ်ကို မျှောချကာ၊ ရန်ကုန်မြို့သို့ တင်ပို့ကြသည်။

ပဲခူးရိုးမတောင်တန်းဒေသတွင် အများအားဖြင့် ကရင်များ ရွာတည်ထောင်၍ နေထိုင်ကြသည်။ သို့ရာတွင် အလွန်လူဦးရေ ပါးသည်။ ယင်းတို့သည် ရွာ၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ ရှင်းလင်း ခုတ်ထွင်၍ တောင်ယာများတွင် အိမ်သုံးအတွက် ကောက်ပဲသီးနှံ စိုက်ပျိုးနေထိုင်ကြသည်။ ပြည်၊ မကွေး၊ တောင်ငူနှင့်သရက်ခရိုင် အစပ်ဘက်ရှိ ပဲခူးရိုးမတောင်တန်းဒေသတွင်မူ ချင်းရွာငယ်များ ရှိသည်။ ယင်းတို့သည် ရခိုင်ရိုးမတောင်ကို ကျော်၍ ဧရာဝတီမြစ် အရှေ့ဘက်သို့ မည်သည့်အချိန်ကစ၍ ပြောင်းရွှေ့ နေထိုင်ကြသည်ကိုမူ အတိအကျ မသိရချေ။ ပဲခူးရိုးမတောင်တန်းကို ပျဉ်းမနားမှ တောင်တွင်းကြီးသို့ သွားသော မီးရထားလမ်းတစ်ခုသာ ဖြတ်သန်း၍ ဖောက်ထားလေသည်။ လမ်းအဖြစ်ကား တောင်ငူမြို့မှ၊ ပြည်မြို့သို့ ပဲခူးရိုးမကို ဖြတ်၍ ကားလမ်း ဖောက်လုပ်ရန် စီစဉ်ဆဲဖြစ်၍ ယခု စတင်ဖောက်လုပ်နေချေပြီ။

## တောင်ထွတ် 
# ပုပ္ပါးတောင်မကြီး ၄၅၀၀ ပေ၊ ကျောက်ပန်တောင်းမြို့နယ်

## ထင်ရှားသောတောင်ထွတ်များ 
# ဆင်နှာမောင်းတောင် ၂၆၉၃ပေ၊ ကြို့ပင်ကောက်မြို့နယ်
# ကန့်ဘလူတောင် ၂၆၃၃ပေ၊ သာယာဝတီမြို့နယ်
# ရွှေနပေတောင် ၂၆၃၁ပေ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်
# စောဖြူတောင် ၂၁၄၉ပေ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်
# တခလောက်တောင် ၂၀၃၄ပေ၊ ကြို့ပင်ကောက်မြို့နယ်
# ဝိဇ္ဇာတောင် ၁၇၇၁ပေ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်

## ကိုးကား
ရှံမွားဆိတ်

ခွာရှိသော ခြေလေးချောင်းသတ္တဝါများအနက် ရှံမွားဆိတ် (Chamois) သည်လည်း တစ်မျိုးအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ဗိုဗီဒီးမျိုးရင်း တွင် ပါဝင်၍ တိရစ္ဆာန်ဗေဒအမည်အားဖြင့် ရူးပီးကေး ပရထရေးဂတ်ဟု ခေါ်သည်။ ထိုတိရစ္ဆာန်တို့ကို တစ်ခါတစ်ရံ ဆိတ်ဟု ခေါ်၍ တစ်ခါတစ်ရံဒရယ်ဟု ခေါ်ကြသည်။ တောင် ထူထပ်သောဒေသ၌ ကျက်စားလေ့ရှိသဖြင့် တောင်ဆိတ်တစ်မျိုး ဟုလည်း ခေါ်ကြသေးသည်။ စင်စစ် ယင်းတို့သည် ဆိတ်နှင့် တူသော ဒရယ်ငယ်မျိုး ဖြစ်လေသည်။

ရှံမွားတို့သည် ယခင်က ဥရောပတိုက် မြေပြန့်ဒေသများ၌ ကျက်စားခဲ့ကြသေးသည်။ သို့သော် နောင်အခါ တောင်ထူထပ် သော ဒေသများသို့နေရာ ပြောင်းသွားကြသည်။ ယင်းတို့ကို ဥရောပတိုက်နှင့် အာရှတိုက်အနောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသ များ၌ တွေ့ကြရသည်။ တစ်ခါက ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ အဲ့လပတောင်များ၌ အများအပြား တွေ့ကြရသည်။ သို့ရာတွင် ယခုမူ အတွေ့ရနည်းပါးသွားလေပြီ။ ယင်းတို့သည် ဆောင်းရာသီ ကျရောက်လာလျှင် တောင်ခြေသို့ဆင်း၍ အုပ်ဖွဲ့ကာ သစ်တောများအတွင်း လှည့်လည်နေထိုင်ကြပြီးလျှင် အပင်ငယ်များကို စားသောက်လေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတုပူနွေးလာလျှင်မူ အုပ်စုခွဲ၍ တောင်ပေါ်သို့ ပြန်တက်ကြသည်။ တခါတရံ ရေခဲဖုံးနေသည့် အမြင့်ဆုံး တောင်ထိပ်အထိ တက်ရောက် နေထိုင်ကြလေသည်။

ရှံမွားတို့သည် ဆိတ်နှင့် အရွယ်တူလောက် ရှိတတ်သည်။ အရပ်အမောင်းအားဖြင့် ပခုံးအထိ လက်မ သုံးဆယ်ခန့် မြင့် သည်။ အမွေးရောင်သည် နီညိုရောင်ဖြစ်၍ အမြီးနှင့်ဦးချိုတို့ နက်သည်။ ဆောင်းအခါတွင် အမွေးရောင်သည် အညိုရင့် ရောင်သို့ ပြောင်း၍ နွေအခါတွင် အရောင်မွဲမွဲ ဖြစ်လာသည်။ ကျောရိုးတစ်‌လျှောက် ‌အောက်ဘက်သို့ အမည်း‌ရောင်အစင်းများရှိသည်။ 

ဦးခေါင်းတွင် အမွေးရောင်သည် ဝါဖျော့ဖျော့ဖြစ်၍ မျက်စိ တစ်ဝိုက်၊ ပါးစပ်မှ နားရွက်အထိ အနက်ကွက် ပါရှိသည်။ ခြောက်လက်မ၊ သို့မဟုတ် ခုနစ်လက်မခန့် ရှည်၍ ချောမွတ် လုံးဝန်းသော ဦးချိုနှစ်ချောင်း ရှိသည်။ ထိုဦးချိုတို့သည် အရင်းပိုင်းတွင် ဖြောင့်၍အဖျားသို့ ရောက်လျှင် ရုတ်တရက် နောက်ပြန်ကော့သွားကာ ချိတ်သဖွယ်‌ကွေး လျက်ရှိသည်။

ယင်းတို့၏ ခွာများသည် သေးငယ်၍ ခပ်ခွက်ခွက် ဖြစ် နေသဖြင့် ကျဉ်းမြောင်းမတ်စောက်သော ကျောက်ဆောင် ကျောက်ကမူ တစ်ခုမှ တစ်ခုသို့၎င်း၊ အစွန်းတစ်ခုမှ တစ်ခု သို့၎င်း လျင်မြန်ပေါ့ပါးစွာ ခုန်လွှားသွားနိုင်ကြသော အလွန် ခြေမြဲသည့် တိရစ္ဆာန်မျိုးဖြစ်သည်။ 

ရှံမွားတို့သည် အလွန်အကင်းပါး၍ အလွန်လူကြောက်ကြ သည်။ မျက်စိအလွန်ရှင်၍ အနံ့ခံ အလွန်ကောင်းကြသည်။ အုပ်နှင့်နေသော အခါမျိုးတွင် တစ်အုပ်တွင် အကောင်နှစ်ဆယ် သုံးဆယ်ခန့် ပါရှိတတ်၍ အစာစားနေကြစဉ် တစ်ကောင်က အစောင့်အဖြစ်ဖြင့် နေလေ့ရှိသည်။ အစောင့်သည် ရန်သူလာကြောင်း သိလျှင် ခွာကိုဆောင့်၍ လေချွန်သကဲ့သို့ အသံပြုကာ အချက်ပေးလိုက်သောအခါ ရှံမွားတစ်အုပ်လုံးသည် လျင်မြန် ပေါ့ပါးလှသော အဟုန်ဖြင့် လူမလိုက်နိုင်သော နေရာများသို့ ခုန်လွှားကွယ်ပျောက် သွားတတ်ကြလေသည်။ ယင်းသို့ အတိမ်း အရှောင် ကောင်း၍ လျင်မြန်ပေါ့ပါးစွာ ပြေးလွှားကွယ်ပျောက် နိုင်ကြ၍၎င်း၊ တောတောင်များအကြား ခက်ခက်ခဲခဲနေရာများ၌ နေထိုင်ကျက်စားလေ့ ရှိကြ၍၎င်း ရှံမွားတို့ကို အမဲလိုက်ရသော အလုပ်သည် အန္တရာယ်များ၍ ခက်ခဲပေသည်။ တစ်ခါက ယင်း တို့အား အမဲလိုက်သည့်အလုပ် ခေတ်စားခဲ့ဘူးသော်လည်း ယခု အခါ ရှံမွားများ ရှားပါးလာပြီ ဖြစ်သဖြင့် ယင်းတို့ကို မပစ် ခတ်ရန် ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ကာကွယ်ပေးရလေသည်။ ရှံမွားတို့၏အသားသည် အလွန်စားကောင်းသည်ဟု ဆိုကြ သည်။ သို့သော် ယင်းတို့၏ ပျော့ပျောင်းနူးညံ့သော သားရေ သည် ပို၍အဖိုးတန်သည်။ ရှံမွားသားရေကို ယခင်က ယင်းတို့ ၏ သားရေဖြင့် ပြုလုပ်ရောင်းချကြသည်။ နောင်အခါတွင်မူ ဆိတ်သားရေ အနုစားကို ရှံမွားသားရေအဖြစ် ပြုလုပ်ရောင်းချကြသည်။ သို့သော် ရှံမွားသားရေးအစစ်၏ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းမှု ကိုကား မမှီချေ။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ခွာစုံပါသော တိရစ္ဆာန်များ
ရွှေတောင်သီဟသူ

## ရွှေတောင်သီဟသူ
ဘုရားဟော နိပါတ်ကျမ်းဂန် ဝတ္ထုများကို မှီငြမ်းမပြုဘဲ 
စိတ်ကူးဉာာဏ်သက်သက်ဖြင့် ရေးသားသော ပထမဆုံးဝတ္ထု 
ရတနာ ကြေးမုံကို ရေးသားခဲ့သူမှာ ရွှေတောင်သီဟသူ ဖြစ် 
သည်။ မြန်မာ စာပေသမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ကုန်းဘောင် 
ပထမခေတ်အထိ ယင်းသို့သော ဝတ္ထုမျိုး တစ်ခါမျှ မပေါ်ခဲ့ 
ဖူးချေ။ (ရတနာကြေးမုံဝတ္ထု-လည်းရှု။) ရွှေတောင်သီဟသူ၏ 
မွေးဖွားရာအရပ်၊ မွေးဖွားသည့်ခုနှစ်သက္ကရာဇ်၊ မျိုးရိုးဇာတိတို့ကို 
ယခုတိုင် မတွေ့ရသေးချေ။အလောင်းမင်းတရားကြီးလက်ထက် 
(မြန်မာ ၁၁၁၅-၁၁၂၁ ခုနှစ်)တွင် ပေါ်ပေါက်သောစာဆိုတော် 
ဖြစ်ကြောင်းသာ သိရသည်။

## ကိုးကား
ရွှေမုဋ္ဌောဘုရား

မြန်မာနိုင်ငံ တန်ခိုးကြီးဘုရားများအနက် တစ်ဆူအပါအဝင်ဖြစ်သော **ရွှေမုဋ္ဌောဘုရား** သည် ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး ပုသိမ်မြို့လယ် ဈေးအနီးတွင် တည်ရှိသည်။ မြေပေါက်စေတီဖြစ်သည့်ပြင် ပုသိမ်မြို့၏ အထင်ရှားဆုံးဘုရား ဖြစ်သည်။

စေတီတော်သမိုင်းအဆိုအရ ရွှေမုဋ္ဌောဘုရားကို သာသနာ သက္ကရာဇ် ၂၁၈ ခုနှစ် တပေါင်းလပြည့်နေ့ လငပုပ်ဖမ်းသောအခါတွင် သီရိဓမ္မာသောကမင်း တည်သည်ဟု ဆိုသည်။ သီရိဓမ္မာသောကမင်းလက်ထက် တည်စက ရွှေအာဏာစေတီဟုတွင်၍ ၄၅၇ ခုနှစ်တွင် အလောင်းစည်သူမင်းကြီး ပြန်လည် ပြုပြင်ပြီးသောအခါ ထူပါရုံစေတီဟု သမုတ်သည်။ ၆၂၅ ခုနှစ်တွင် သမုဒ္ဒဃောသမင်းနှင့် ဥမ္မာဒန္တီ မိဖုရားတို့ တိုးချဲ့တည်ပြီး သောအခါမှ ရွှေမုဋ္ဌောဟု အမည်တွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်လေသည်။

သီရိဓမ္မာသောကမင်းသည် စေတီပေါင်း ၈၄ဝဝဝ တည်သည့်အနက် ဘုရားအလောင်း ရွှေငါးကြင်း ဖြစ်စဉ် တစ်ကြိမ်၊ ဝက်မင်းဖြစ်စဉ်တစ်ကြိမ် နေထိုင်ကျက်စားဘူးရာ ပုသိမ်မြို့ထိပ်ကမ်းနဖူး တောင်ဦးအခင်း ကျောက်သလင်းအမြင့်ပုံပေါ်တွင် ဘုရားတစ်ဆူ တည်သည်။ တည်စဉ်က ဒက္ခိဏသာခါမိုက်ပြည့် တစ်ဆူလျှင် ရွှေမယ်န လေးဌာနစီ စွဲ၍ ဓာတ်တော်၊ မွေတော်၊ အံတော်၊ ဆံတော်၊ ညှပ်ရိုးတော်များပါ ဌာပနာသည်။ လုံးပတ် သုံးတောင်၊ အမြင့် ငါးတောင်ရှိသည်။

သက္ကရာဇ် ၄၅၇ ခုနှစ်တွင် အလောင်းစည်သူမင်းသည် တိုင်းခန်းလှည့်လည်ရာမှအပြန် ပုသိမ်မြို့သို့ ဝင်ရာတွင် သီရိ ဓမ္မာသောကမင်းကြီး တည်ထားခဲ့သော ရွှေအာဏာဘုရားကို ထပ်မံ မြှင့်မြှောက်ပြီးလျှင် ထူပါရုံဟု သမုတ်သည်။ ထိုအခါ စေတီတော်၏ လုံးပတ် ၁၂ တောင်၊ အမြင့် ၁၅ တောင်ရှိ၏။ ထီးနှင့် တော် ၂၄ တောင် ရှိသည်။

တစ်ဖန် ပုသိမ် ၃၂ မြို့ကို စိုးမိုးအုပ်ချုပ်တော်မူသော သမုဒ္ဒဃောသမင်းနှင့် ဥမ္မာဒန္တီမိဖုရားကြီးတို့လက်ထက် သက္ကရာဇ် ၆၂၅ ခုနှစ်တွင် မွေတော်တစ်ဆူ၊ ဆံတော် ရှစ်ဆူ၊ သွားတော် လေးချောင်း၊ ဘုရားပွင့်တော်မူရာ ဗောဓိညောင်ပင်မှ ဥသျှစ်သီးခန့် ပမာဏရှိ ညောင်သီးတို့ကို ရွှေကြုပ်၌ထည့်၍ လုံးပတ် သုံးတောင်၊ အမြင့်ခုနစ်တောင်ရှိသော ပတ္တမြားစေတီတော်တွင် သွတ်သွင်းပြီးလျှင် ထိုပတ္တမြားစေတီတော်ကို ဌာပနာလျက် အလောင်းစည်သူမင်းတည်ခဲ့သော ထူပါရုံစေတီကို ပြုပြင်မွမ်းမံ တည်ထားတော်မူသည်။ ဘုရားဘွဲ့တော်ကို သီရိဓမ္မာသောက မင်းကြီး အမိန့်ဖြင့် ရွှေစေတီမိုက်ပြည့် ၈၄ဝဝဝ အနက်မှ တစ်ဆူ ဌာပနာရင်းစွဲ ရှိသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ရွှေမုဋ္ဌောဟု သမုတ်တော်မူသည်။ မိုက်ကို ပါဠိဘာသာ၌ မုဋ္ဌိခေါ်သဖြင့် မုဋ္ဌိသဒ္ဒါမှ မုဋ္ဌော ဖြစ်လာသည်။

ရွှေမုဋ္ဌောဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း တောင်ဘက်အရပ်တွင် ဘုရားပူဇော်ရန် ပန်းဆေးရသောချောင်းကို ပန်းဆေးချောင်းဟု ခေါ်သည်။ ယခု ဈေးချောင်းတွင်၏။ ဥမ္မာဒန္တီ မိဖုရားကြီး ဘုရားအား ပန်းပူဇော်ရန် တင်သည့်ကုန်း(မီးရထားဘူတာရုံ ကုန်း)ကို ပန်းတင်ကုန်းဟု ခေါ်လေသည်။

သမုဒ္ဒဃောသမင်းနှင့် ဥမ္မာဒန္တီမိဖုရားကြီးတို့ နောက်တွင် စစ်ကိုင်းမင်း (ဘကြီးတော်ဘုရား)သည်၎င်း၊ ပုဂံမင်းသည်၎င်း၊ မင်းတုန်းမင်းသည်၎င်း ထီးတော်တင်လှူခြင်း၊ ရွှေလုံးတော်ပြည့် ကပ်လှူခြင်းနှင့် အခြားပူဇော်သက္ကာပြုခြင်းတည်းဟူသော ကောင်းမှုတော်တို့ကို အဆက်ဆက် ပြုခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ပုသိမ် မြို့ဝန် အဆက်ဆက်ကလည်း စေတီကြီးအား ထိန်းသိမ်းစောင့် ရှောက် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။

ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲပြီးဆုံးသွား၍ ပုသိမ်မြို့သည် ဗြိတိသျှတို့လက် ရောက်ရှိသွားပြီးနောက် ဗြိတိသျှအစိုးရ ခန့် စစ်ကဲတော်မင်းများသည်၎င်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြို့မိမြို့ဘတို့ သည်၎င်း ဆက်လက်ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်ကိုးကွယ်ခဲ့သည်။ ယခုတည်ရှိသည့်အတိုင်းဖြစ်သော မြေမှ ခရားသီးအဆုံးထိ ၇၇ တောင်၊ ထီးရပ် ၂၃ တောင်၊ နှစ်ရပ်ပေါင်း တစ်ရာ၊ လုံးပတ် တော် ၂ဝ၇ တောင်နှင့် ဖိနပ်တော် ၂၇၂ တောင် အသီး အသီး ရှိသော ဉာဏ်တော်၊ လုံးဝန်းပမာဏတော်တို့ကို ဆောင်စေ လျက် စိန်ဖူးတော်၊ ရွှေထီးတော်၊ ငွေထီးတော်အပြင် ရတနာ အပေါင်းဖြင့် စီခြယ်အပ်သော ရွှေသားငှက်မြတ်နားတို့ဖြင့် ခမ်းနားထည်ဝါ ကြည်ညိုဖွယ်ရာ တိုးမြှင့် တည်ထားနိုင်ခဲ့လေသည်။

## ကိုးကား
ဆီရာလီယွန်နိုင်ငံ

**ဆီရာလီယွန်နိုင်ငံ** (; ) ၏ တရားဝင် အမည်မှာ **ဆီရာလီယွန် သမ္မတနိုင်ငံ** ဖြစ်ပြီး အနောက်အာဖရိကတွင် ရှိသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် ဂီနီနိုင်ငံ၊ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် လိုက်ဘေးရီးယားနိုင်ငံ၊ နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ တို့က ဝန်းရံထားသည်။ ဆီရာလီယွန်နိုင်ငံသည် အပူပိုင်းရာသီဥတုရှိပြီး ဆာဗားနား မှ မိုးသစ်တောများအထိ ကွဲပြားသော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ဧရိယာမှာ  ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၇,၀၇၅,၆၄၁ (၂၀၁၅ သန်းခေါင်စာရင်း) ရှိသည်။ သမ္မတနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး တိုက်ရိုက်ရွေးကောက်တင်မြှောက်သော သမ္မတနှင့် ဥပဒေပြုလွှတ်တော်တစ်ရပ် ရှိသည်။

## ကိုးကား
ဝါးကျည်တောက်

ဝါးကျည်တောက်ဟုခေါ်သည့် ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ထည့်တစ်စတစ်မျိုးသည် ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းကရှိသော လူ့အသုံးအဆောင်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ဝါးတစ်ပင်တွင် အဆစ်ပေါင်းများစွာရှိသည်။ ၎င်းအဆစ်တွင် ဝါးရင်းပိုင်း၏ အဆစ်အောက်မှ ဖြတ်၍အပေါ်တွင် အဝဖြစ်အောင်ပိုင်းဖြတ်ထားသော ဝါးပိုင်းတစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းကိုအမျိုးမျိုးအဖုံဖုံ အသုံးပြုကြသည်။ ရှေးလက်နက်ကိရိယာတစ်ခုဖြစ်သော လေးမြားအတွက် မြားထည့်စရာအဖြစ်အသုံးပြုသည်။ ရေ၊ ဆား၊ ဆန်၊ ဆီ ကြိုက်နှစ်သက်ရာ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနိုင်သည်။ 

## ကိုးကား
မြစ်ကျိုးအင်း

မြစ်ကျိုးအင်း ဆိုသည်မှာ မြစ်မှ ဂငယ် ပုံစံ ကွေ့ကောက် စီးဆင်းနေသော အပိုင်း ပြတ်ထွက်သွားပြီး သီးသန့် ရေထုထည် အဖြစ် ဖြစ်သွားသော အပိုင်းကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

ကဏ္ဍ:မြစ်များ
ရွှေတောင်နန္ဒသူ

## ရွှေတောင်နန္ဒသူ
စလင်း နဝဒေးဟု ကျော်ကြားသော ရွှေတောင်နန္ဒသူသည် 
၁၁၂၅ ခုနှစ်တွင် အင်းဝ ရွှေနန်းကို ထပ်မံဖန်ဆင်း ကြငှန်းဖွင့် 
တော်မူသော ဆင်ဖြူရှင်လက်ထက် ကျော်ကြားသော စာဆို 
တော်ကြီး ဖြစ်သည်။ စလင်းနဝဒေးဘွဲ့မှာ မင်းပေးဘွဲ့မဟုတ် 
ချေ။ နဝဒေးကြီးကဲ့သို့ ကဗျာဉာာဏ်အာဘော် ထက်မြက်သူ ဖြစ် 
သဖြင့် သူ၏အရည်အချင်းသိသူများက ခေါ်ဟန်တူလေသည်။
ရွှေတောင်နန္ဒသူ၏ ငယ်မည်ကို မောင်လှဟူ၍လည်းကောင်း၊ မောင် 
တရုတ်ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုကြသည်။ မွေးသက္ကရာဇ်နှင့် မိဘမည်ရည် 
တို့ကို အသေအချာမသိရချေ။ ဆင်ဖြူရှင်လက်ထက်တော်၌ 
ဦးလှသည် စလင်းမြို့တွင် အမှုဆောင် ရှေ့နေဖြစ်၏။ အမှု 
လိုက်ရာတွင် အထူးအောင်မြင်သဖြင့် အင်းဝနေပြည်တော်သို့ 
တက်၍ လွှတ်တော်တွင် ရှေ့နေလိုက်လေသည်။ ယင်းသို့ 
ရှေ့နေလိုက်စဉ် နာမည်အလွန်ထွက်၍ ကျော်စောလာသဖြင့် 
အင်းဝရှိ သူ့အား မလိုလားအပ်သော ရှေ့နေရှေ့ရပ်များက 
ဦးလှသည် ပညာအရည်အချင်းလည်း နုနယ်၊ အမိန့်တော်ရ 
လည်း မခန့်အပ်ရသေးသဖြင့် လွှတ်တော်၌ လျှောက်လဲသင့် 
မလဲသင့် စာတင်သွင်းကြ၏။ သို့ရာတွင် ဘုရင်မင်းမြတ် ကိုယ် 
တိုင်က ဦးလှအား အမိန့်တော်ရ ခန့်လိုက်သဖြင့် လွှတ်တော် 
တွင် လျှောက်လဲနိုင်လေသည်။ ငစဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တွင် 
ဆင်ချေးတိုက်ဝန် ခန့်၏။ မကြာမီ အနောက်ဝန်ထောက်ခေါ် 
ဆင်ချေးဝန် ထောက် ဖြစ်လာသည်။ ရွှေတောင်နန္ဒသူဘွဲ့ကို 
မည်သည့်မင်းလက်ထက်တွင်ပင် ရသည်ကို သေချာစွာ မသိရ 
ချေ။ ငစဉ့်ကူးမင်းလက်ထက်တွင်ပင် ရဟန်တူသည်ဟု သုတေ 
သီတို့က ယူဆကြသည်။

ရွှေတောင်နန္ဒသူသည် ရကန်ဆရာဖြစ်၏။ မွန်ပုံပြင် ဖြစ် 
သော ရှင်မွေ့နွန်းနှင့် မင်းနန္ဒာတို့၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိကို မှီငြမ်းပြု၍ 
ရေးသည့် မွေ့နွန်းရကန်သည် ရွှေတောင်နန္ဒသူ၏ လက်ရာဖြစ် 
သည်။ ရွှေတောင်နန္ဒသူသည် ရှေ့နေရှေ့ဆောင်အဖြစ်ဖြင့် ဝါရင့် 
ခဲ့သူ ဖြစ်သောကြောင့် သူရေးသားသော ရကန်တွင် စကားအိမ် 
ဖွဲ့ပုံ၊ ဆင်ခြေ ဆင်လက်တက်ပုံတို့သည် ရှေ့နေတို့၏ အာဘော် 
နှင့် တူလှပေသည်။ မွေ့နွန်းရကန်ကို ဖွဲ့နွဲ့ရာ၌ မည်သူ့အာဘော် 
ကိုမျှ အတုမယူ၊ မည်သူ့နည်းကိုမျှ မလိုက်ဘဲ ပင်ကိုဉာာဏ် 
အလျောက် အချို့အခန်းများကို ထည့်သွင်းဖွဲ့နွဲ့ထားရာ စာဆို 
သူ၏ ထိုးထွင်းဉာာဏ်ကို သိနိုင်သည်။ စကားအချေအတင် 
ပြောခန်းများ၌ စကားအရာ နိုင်နင်းလှသည်။ မွေ့နွန်းရကန်ကို 
မရေးမီ ရွှေတောင်နန္ဒသူသည် ငွေတောင် ရကန်သစ်နှင့် အင်းဝ 
မြို့ဘွဲ့ ရကန်ကိုလည်း ရေးသားသေး၏။ ငွေတောင်ရကန်ကို 
ဆင်ဖြူရှင်လက်ထက် ရေး၍ မွေ့နန်းရကန်နှင့် အင်းဝမြို့ဘွဲ့ 
ရကန် ဧကပိုဒ်တို့ကို ငစဉ့်ကူးမင်းလက်ထက် ရေးသည်ဟု 
အဆိုရှိသည်။ သို့ရာတွင် မွေ့နွန်းရကန်လောက် မထင်ရှားချေ။ 
အချို့က ရွှေတောင်နန္ဒသူသည် မဟာသုတသောမပျို့ ငါးအင်္ဂါ 
ခန့်ကိုလည်း ရေးခဲ့သေးသည်ဟု ဆိုကြသည်။

## ကိုးကား
ပြာထုပ်

ပြာထုပ်သည် ကောက်ညှင်းဆန်ကို ဝါးရွက်အတွင်း ထည့်သွင်းကာ ပေါင်းအိုးတွင် ပေါင်းထားသည် စားစရာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဝါးပိုးဝါးရွက်သည် ပြာထုပ် ထုပ်ရန်အသင့်တော်ဆုံးဖြစ်သည်။ ဝါးပိုးပင်မှ ခူးယူရရှိသည့် ဝါးရွက်အကြီးများကို ပြောင်စင်အောင် သုတ်၍သော်လည်းကောင်း၊ ဆေးကြော၍သော်လည်းကောင်း သန့်စင်ရသည်။ ဝါးရွက်များ ကွဲမသွားအောင် သတိပြုရသည်။ ထို့နောက်ကောက်ညှင်းကိုထည့်၍ ပေါင်းအိုးတွင် နာရီဝက်ခန့် ပေါင်းရသည်။ ထို့နောက် အုန်းသီးအနေတော်တစ်လုံးကို ခွဲ၍အတွင်းရှိ အသားများကို ခြစ်ယူရပြီးလျှင် ပေါင်း၍ရရှိလာသော ပြာထုပ်နှင့် တွဲ၍စားရသည်။ အမွှေးအကြိုင်အဖြင့် နှမ်းကို ဆားအနေတော် ရောကာ ထောင်းထားသည့် **နှမ်းထောင်း**နှင့် တွဲဖက်စားသုံးနိုင်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင် ပြာထုပ်ကို တွေ့ရသည်။ အချို့ဒေသများတွင် **ပြာရည်ထုပ်**ဟု ခေါ်ကြသည်။

## ကိုးကား
ရွှန်း၊ ဦး

## ရွှန်း၊ ဦး(မြန်မာ ၁၁၄၄ ဖွား)
ကုန်းဘောင်ခေတ် ဒုတိယပိုင်းတွင် ပျို့ကဗျာရေးဖွဲ့မှု၌ 
အထူးပင်ကျော်ကြားသော ပုဂံဝန်ဆီမီးခုံရွာစား ဦးရွှန်းသည် 
ဗန့်ကျီတိုက် ဆားလင်းကြီးရွာ ဇာတိ၊ လေးထပ်ကျောင်းနှင့် 
တကွ ရွှေမုဋ္ဌောဘုရားကြီး ဒါယကာအမိန့်တော်ရ ဦးသူရမနု၏ 
သားဖြစ်သည်။ မိခင်မှာ ဆင်ဖြူရှင်ဘုရားလက်ထက် အနောက် 
ဘက်တိုက်ဝန် ပုခန်းကြီးမြို့စား ဆားလင်းကုန်းမင်းကြီး 
မဟာရာဇသင်္ကြန်၏ သမီး ဖြစ်သည်။ 

ဦးရွှန်းကို ၁၁၂၇ ခုနှစ်တွင် ဗန့်ကျီတိုက် ဆားလင်းကြီး 
ရွာ၌ ဖွားမြင်သည်ဟု အချို့က ဆိုကြသည်။ သို့ရာတွင် ဦးရွှန်း 
ကိုယ်တိုင်ရေးသားသည့် သုတသောမပျို့နိဂုံး၌ *ဘုရား 
သာသနာ၊ နှစ်ထောင်သာ၍၊ သုံးရာလွန်ရောက်၊ နှစ်ဆယ့် 
ခြောက်ဝယ်* ဖွားသည့်အကြောင်း ဖော်ပြထားရာ တွက်စစ် 
လိုက်သည့်အခါ ဘိုးတော်ဘုရား နန်းတက်၍ အမရပူရမြို့ကို 
တည်ထောင်သည့် ၁၁၄၄ ခုနှစ်တွင် ဖွားကြောင်း သိသာသည်။
ဦးရွှန်းသည် ငယ်စဉ်ကပင် ဗေဒင်ကျမ်းများကို ဆည်းပူး 
လေ့လာ၍ ဘကြီးတော်ဘုရား မင်းသားဘဝနှင့် ရှိစဉ် စန္ဒကျော် 
ခေါင်ဘွဲ့နှင့် ခစားထမ်းရွက်၍ ဗေဒင်များ သင်ကြားပြသရ 
သည်။ ဘကြီးတော်ဘုရား အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူ 
သောအခါ အစု ၄ဝ တော် သူရရွှေတောင် သွေးသောက်မှာ 
ဖွဲ့တော်မူသည်။ ထိုနောက် ဆီမီးခုံရွာ၊ သာထွန်းရွာ၊ ငနန်ရွာ၊ 
မြစ်ကိုင်းရွာများကို ရာဇဝတ်ရေးနှင်တကွ ရွာစားသနားတော် 
မြတ် ခံရသည်။ ဗောင်းကတ္တီပါနီ၊ ရွှေသားဘွဲ့ သင်းကျစ်တပ် 
ဝတ်လုံဘဲရံ၊ စလွယ်သွယ်ပျောင်း အဆောင်အရွက်ကြီး ရွှေxD; 
သနားတော်မြတ် ခံရသည်။ ထိုနောက် ကသည်းစစ် ကုလားစစ် 
များမှာ အမှုတော်ကို ရဲရင့်မြဲမြံစွာ သက်စွန့်ကြိုးပမ်းထမ်းရွက် 
သောကြောင့် ပုဂံမြို့ကို အစည်းအကြပ်ဗိုလ်ဝန် ခန့်တော်မူ 
သည်။ မဟာမင်းလှ မင်းခေါင်ကျော်ဟူသော ဘွဲ့ကိုလည်း 
ပေးသနားတော်မူခြင်း ခံရသည်။ ညီတော် သာယာဝတီမင်း 
လက်ထက်တွင်လည်း ထိုဘွဲ့နှင့်ပင် ပညာရှိ စာဆိုအရာနှင့် 
တကွ သားမယား အခြွေအရံများပါ သူကောင်းပြုသည်ကို 
ခံရသည်။ သားတော် ပုဂံမင်း လက်ထက်တွင်လည်း ထိုနည်းတူ 
ချီးမြှင့် သူကောင်းပြုခြင်း ခံရသည်။

ဦးရွှန်းသည် မည်သည့်ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ကြောင်း အတိအကျ မသိရသော်လည်း ၁၂၁၁ ခုနှစ်တွင် ရေးသားပြုစု 
ပြီးစီးသော ဓမ္မဓဇပျို့သည် ဦးရွှန်း၏ နောက်ဆုံးလက်ရာပင် 
ဖြစ်သောကြောင့် ၁၂၁၁ ခုနှစ် နောက်မှ ကွယ်လွန်သည်ဟု 
ယူသင့်သည်။

ပုဂံမင်းလက်ထက် စာဆိုပညာရှိများ စာရင်းတွင် ဦးရွှန်း 
အမည်ပါရှိသော်လည်း မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး လက်ထက် 
စာရင်းတွင်မူ ဦးရွှန်းအမည် မပါတော့သည်ကို ထောက်၍ 
ပုဂံမင်းလက်ထက်တွင်ပင် လွန်သည်ဟု ကောက်ယူနိုင်သည်။
ဦးရွှန်းရေးသားပြုစုခဲ့သော စာများမှာ တောင်ငူဆိုရတုအဖြေ 
(၁၁၉၅ ခုနှစ်)၊ ဘကြီးတော်၏သားတော် နားတော်သွင်း 
(၁၁၉၆)၊ ဘကြီးတော်၏ သမီးတော် ဧချင်း (၁၁၉၆)၊ 
မဟာသုတသောမပျို့ (၁၂ဝ၁)၊ မဟော်ဥမင်ခန်းပျို့ (၁၂၁၂)၊ 
မဟော်ပြဿနာခန်းပျို့ (၁၂ဝ၃)၊ သရဘင်္ဂပျို့ (၁၂ဝ၄)၊ 
အာယုဒီဃ ဆေးကျမ်းလင်္ကာ (၁၂ဝ၆)၊ ဘုရားတိုင်အတွက် 
ရတု (၁၂ဝ၇)၊ ဂါမဏိစန္ဒပျို့ (၁၂ဝ၈)၊ မဟာဇနကပျို့ 
(၁၂ဝ၉)၊ ဥမ္မာ ဒန္တီပျို့ (၁၂၁ဝ)၊ ဓမ္မဓဇပျို့ (၁၂၁၁)တို့ ဖြစ် 
သည်။ 

ယင်းတို့အနက် မဟာသုတသောမပျို့နှင့် ဥမ္မာဒန္တီပျို့တို့ 
သည် ဦးရွှန်း၏ အကောင်းဆုံးလက်ရာများ ဖြစ်ကြသည်။ 
သူယုတ်မာတို့နှင့် ပေါင်းခြင်း၏အပြစ်၊ သူတော်ကောင်းတို့နှင့် 
ပေါင်းခြင်း၏အကျိုးတို့ကို ဖော်ထုတ်လို၍ မဟာသုတသောမ 
ပျို့ကို စပ်ဆိုပြီးလျှင် စိတ္တဇနာကို ပညာဖြင့် ကုစားမှသာ 
ချမ်းသာနိုင်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးစကားကို မိမိကိုယ်ပိုင် ဉာာဏ်ဖြင့် 
အဖန်ဖန် စဉ်းစားချင့်ချိန်ပြီးမှသာ ယုံကြည်ထိုက် ခြင်းတို့ကို 
ပြလို၍ ဥမ္မာဒန္တီပျို့ကို စပ်ဆိုသည်။ ဦးရွှန်း၏ အစပ်အဆိုများ 
သည် ပြေပြစ်ချောမော၍ အဓိပ္ပာယ်ပေါ်လွင်သည်။ ခက်ခဲနက်နဲ 
သော စကားများကို မသုံးဘဲ လွယ်ကူ၍ အနက်မထောင့်သော 
စကားလုံးမျာကို ရွေးကောက်သုံးစွဲတတ်သူ ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
လဗင်ဒါပင်

**လဗင်ဒါပင်**သည် လာဗီအားတီ မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ လဗင်ဒူလာဗီရာ ဖြစ်သည်။ 
လဗင်ဒါပင်သည် ချုံပင်ငယ်မျိုး ဖြစ်၍ အပွင့်နှင့် အရွက်များတွင် မွှေးကြိုင်သော အနံ့များ ရှိကြသည်။ ယင်း၏ မူလပေါက်ရာ အရပ်များမှာ မြေထဲပင်လယ်ဒေသများနှင့် အာရှ 
တိုက် အနောက်တောင်ဘက်ရှိ တိုင်းပြည်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုဒေသများတွင် အလေ့ကျပေါက်၍ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂ဝ ခန့်ရှိသည်။

လဗင်ဒါပင်၏ အရွက်များသည် သေးသွယ်ရှည်လျား၍ အပင်ရင်းနားတွင် စု၍ထွက်ကြသည်။ အပင်၏အမြင့်မှာ ၁၈ လက်မ ကျော်ကျော်လောက်သာ ရှိသော်လည်း အရွက်များ
အကြားမှ ထိုးထွက်လာသော အပွင့်တံများသည် နောက်ထပ် ၁၈ လက်မခန့် ရှည်သောကြောင့် အပွင့်နှင့်တကွ တစ်ပင်လုံး၏ အမြင့်မှာ သုံးပေနှင့် လေးပေ အကြားတွင် ရှိသည်။ ခရမ်းနု 
ရောင် အသွေးရှိသော အပွင့်များသည် ပွင့်တံတလျှောက် ပတ်၍ ပွင့်ကြသည်။ အပွင့်များတွင် လွင့်ပြယ်လွယ်သော အဆီတစ်မျိုး 
ပါရှိရာ အပွင့်များကို ရေနှင့် ပေါင်းခံ၍ ထိုအဆီကို ထုတ်ယူကြသည်။ ထိုအဆီအတွက် လဗင်ဒါပင်များကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ 
လဗင်ဒါအဆီများကို အဓိကအားဖြင့် ရေမွှေး၊ ပေါင်ဒါ၊ ဆပ်ပြာမွှေးလုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ အားဆေး၊ အစာကြေ 
ဆေးများတွင်လည်း ဘယဆေးအဖြစ်ဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ 
လဗင်ဒါပွင့်နှင့် ပွင့်တံများကို နေပူသည့်အခါတွင် 
ဆွတ်ခူးရသည်။ သို့မှသာ ထိုအပွင့်များ ခြောက်သွားသည့်အခါ အမွှေးနံ့သာလုံးလုံး ရရှိနိုင်သည်၊ အဝတ်အစားများကို ဗီရိုများ၊ 
သေတ္တာများတွင် ထည့်၍ သိမ်းဆည်းရာ၌ လဗင်ဒါပန်းပွင့် အခြောက်များကိုပါ ထည့်၍ ထားတတ်ကြသည်။ သို့ဖြင့် အဝတ်အထည်များတွင် လဗင်ဒါပန်းနံ့ မွှေးနေပြီးလျှင် ပိုးဟတ်၊ ခြစသော ပိုးကောင်များ၏ ဘေးမှလည်း ကင်းလွတ်သည်။

ဆိုင်ကြီးများတွင် ရောင်းချလျက်ရှိသော လဗင်ဒါရေမွှေး မှာ လဗင်ဒါဆီနှင့် အရက်ပျံ ရောစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 
လဗင်ဒါပင်များသည် နေရောင်ကောင်းစွာရရှိ၍ ခြောက်သွေ့ ကြေမွသော မြေများတွင် ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်းသည်။ စိုက်ပျိုးရန် အကောင်းဆုံးနည်းမှာ တစ်နှစ်သားအပင်များမှ အကိုင်းများကို ဖြတ်၍ ပြန်စိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်လေသည်။

## ကိုးကား
လဟုဘဏ်

## လဟုဘဏ်
လဟုဘဏ်ဟူသည် ရဟန်းတော်များအတွက် ပေါ့ပါးသော 
အသုံးအဆောင်များ ဖြစ်၍ ခွဲဝေ ပေးကောင်းသော ပစ္စည်းများ 
ဖြစ်သည်။ ဒါယကာတို့က ပစ္စည်းတစ်ခုခု ပေးလှူလျှင် လဟု 
ဘဏ် ပရိက္ခရာဖြစ်က မိမိကိုယ်တိုင် ပုဂ္ဂလိကအဖြစ် သုံး 
ဆောင်လိုက သုံးဆောင်နိုင်သည်။ သံဃာများအတွက် သံဃိက 
ပစ္စည်းအဖြစ် ထားလိုကလည်း ထားနိုင်သည်။ အခြားသံဃာ 
များအား ခွဲဝေပေးလိုကလည်း ပေးဝေနိုင်သည်။ ထိုကြောင့် 
ပေါ့ပါးသော အသုံးအဆောင် ဟုခေါ်သည်။

ဂရုဘဏ်ကား ဤကဲ့သို့ မဟုတ်ပေ။ မဝေဖန်ကောင်းသော 
ပစ္စည်းများ ဖြစ်သည်။ အချို့က ဂရုဘဏ်ပစ္စည်းများသည် 
မိမိရသော်လည်း စောင့်ရှောက်ရုံသာ စောင့်ရှောက်နိုင်သည်။ 
မိမိလည်း မယူနိုင်၊ သံဃာလည်း မပိုင်ဆိုင်။ အချို့ ဂရုဘဏ် 
ပစ္စည်းများသည် မိမိအား လှူသော်လည်း မိမိမပိုင်၊ သံဃာနှင့် 
သာ ဆိုင်၏။ အချို့ ဂရုဘဏ်ပစ္စည်းများသည့် လူ့ဥစ္စာအဖြစ် 
ဖြင့်သာ သုံးဆောင်ရ၏။ မည်သူမျှ မပိုင်ဆိုင်။ အချို့ ဂရုဘဏ် 
ပစ္စည်းများသည် ကျောင်းအသုံးအဆောင် အဖြစ်ဖြင့်သာ အမှတ် 
ထား၍ သုံးဆောင်ရ၏။ မည်သူမျှ မပိုင်ဆိုင်။

လဟုဘဏ် ပစ္စည်းများကား အထက်ပါ ဂရုဘဏ် ပစ္စည်း 
များကဲ့သို့ ခွဲဝေမပေးကောင်းသောပစ္စည်းများ မဟုတ်၊ ပေါ့ပါး 
သောပစ္စည်းများ ဖြစ်သောကြောင့် ခွဲဝေပေးကောင်းသော ပစ္စည်း 
များဟု ဆိုလိုသည်။ ဂရုဘဏ်ပရိက္ခရာ ၂၅ ပါးမှတစ်ပါး 
အခြားသော သင်္ကန်း၊ သပိတ်၊ ခါးပန်းကြိုး၊ စိတ်ပုတီး၊ ထီး၊ 
ဘိနပ်၊ ခြင်ယပ်၊ မွေးညပ် စသော ရဟန်းပရိက္ခရာ ဟူသမျှမှာ 
လဟုဘဏ်ပရိက္ခရာများဖြစ်သည်။ 

## ကိုးကား