မန္တလေး (ကဗျာ)

"**မန္တလေး**"ကဗျာသည် ရတ်ဒ်ယတ် ကစ်ပလင် ဖွဲ့ဆိုခဲ့၍ ၁၈၉၀ တွင် စတင်ထုတ်ဝေခဲ့ကာ ၁၈၉၂ တွင် ထွက်ရှိသော "စစ်တန်းလျားမှ ဇာတ်လမ်းကဗျာများနှင့် အခြားကဗျာများ" (Barrack-Room Ballads, and Other Verses) တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ကဗျာသည် ရှေးယခင် ဗြိတိသျှ-အိန္ဒိယနယ်မြေ၏ အပိုင်းဖြစ်သော ကိုလိုနီခေတ်မြန်မာနိုင်ငံ (ယခင်အသုံး - ဗမာ) ကို ဇာတ်အိမ်တည်၍ ဖွဲ့ဆိုထားသည်။ ကဗျာတွင်ပါဝင်သော ဇာတ်ကောင်သည် လန်ဒန်အရှေ့ပိုင်းသား (Cockney- ကော့ခ်နီ) အလုပ်သမားလူတန်းစား စစ်သားတစ်ဦး၏ ငြီးငွေ့ဖွယ် ကျပ်ကျပ်တည်းတည်းဖြစ်နေရှာသော လန်ဒန်မြို့ကို ပြန်လည်ရောက်ရှိအပြီး မြန်မာ့မြေတွင် လွတ်လွတ်လပ်လပ်ရှိခဲ့ပုံ၊ မြန်မာမိန်းကလေးတစ်ဦးနှင့် ချစ်သူဖြစ်ခဲ့ပုံများကို ပြန်ပြောင်းအောက်မေ့သည့်ပုံစံ၊ ယခုတွင် အလွန်အလှမ်းကွာဝေး၍ မရောက်နိုင်တော့ပြီဖြစ်ကြောင်းကို ပုံဖော်ပြောပြသည့် ကဗျာဖြစ်သည်။ ကဗျာကို ကစ်ပလင်၏ ခေတ်ပြိုင်ပုဂ္ဂိုလ်များက နှစ်ခြိုက်ခဲ့ကြပေသည်။ သို့ရာ၌ အချို့သူများက ကဗျာတွင်ပါဝင်သော တည်နေရာများ၏ ကမောက်ကမဖြစ်မှုနေမှုကိုကား ကန့်ကွက်ပြောဆိုမှုများရှိကြ၏ ။

 အတွင်း ၁၈၈၅ နိုဝင်ဘာ ၁၈]] 

ကဗျာဆရာ ကစ်ပလင်သည် ထိုခေတ်အခါက မင်းမျိုးမင်းနွယ်များကို ဖော်ပြသုံးနှုန်းရာ၌ ''"An' 'er name was Supi-yaw-lat - - jes' the same as Theebaw's Queen."* (*သူ့ရဲ့အမည် စုဖုရားလတ်တွင်၊ သီပေါဘုရင် နန်းထိပ်ခေါင်တင်တဲ့*) ဆိုသည့် စာသားများဖြင့် သုံးစွဲထားသည်။ သီပေါမင်းသည် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးဘုရင်တစ်ပါးဖြစ်ပြီး မန္တလေးတွင် နန်းစိုက်သည်။ မင်းတုန်းမင်း၏ မိဖုရားခေါင် ဆင်ဖြူမရှင် ကြံစည်သော သွေးချောင်းစီးသည့် နန်းလုပွဲတွင် သီပေါမင်းသား ဘုရင်ဖြစ်လာသည်။ ထိုသို့ ဘုရင်မဖြစ်မီတွင် နှမဝမ်းကွဲတော်သူ(ဖအေတူအမေကွဲ) စုဖုရားလတ်နှင့် ၁၈၇၈ တွင် လက်ထပ်သဘင် ဆင်ယင်ခဲ့ကြသည်။ သီပေါဘုရင်သည် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုအတော်များများကို ဖော်ဆောင်ခဲ့သော်လည်း ၁၈၂၄ ကတည်းက ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းယူထားပြီးသည့် အောက်ပြည်ကို ပြန်လည်ရရှိရန်အတွက် ကြိုးပမ်းမှုအမှားတစ်ခု ပြုမိခဲ့လေသည်။ အဆုံးသတ်ရလဒ်သည်ကား ဗြိတိသျှတို့၏ ကျူးကျော်ခြင်းခံခဲ့ရ၍ သီပေါမင်းနှင့် စုဖုရားလတ်တို့အား အိန္ဒိယသို့ ပို့ဆောင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် သီပေါမင်းနှင့် စုဖုရားလတ်တို့၏ အမည်များသည် ကဗျာ၌ပါဝင်သော ဗြိတိသျှစစ်သားအတွက် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်ကြသည့် အမည်များပင်ဖြစ်သည်။

### ရေးသားခြင်း
ကစ်ပလင်၏ မန္တလေးကဗျာကို ၁၈၉၀ မတ် နှင့် ဧပြီကြားတွင် ရေးသားခဲ့ကာ ယင်းအချိန်၌ ကဗျာဆရာသည် အသက် (၂၄) နှစ်ရှိပြီဖြစ်သည်။ ၁၈၈၉ အောက်တိုဘာလ၌ အင်္ဂလန်သို့ ပြန်ရောက်ခဲ့ပြီး ယခင်က အိန္ဒိယတွင် ခုနစ်နှစ်ကြာနေထိုင်ခဲ့ဖူးသည်။ အိန္ဒိယ၌ရှိစဉ် အရှေ့ဘက်တလွှားသို့ သွားသည့်လမ်းကြောင်းကိုသုံး၍ ကာလကတ္တားမြို့မှ ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ထိုမှနေ၍ အမေရိကသို့ဖြတ်၍ အိမ်ပြန်ခရီးစဉ်ကို မိတ်ဆွေဖြစ်သူ အဲလက်စ်၊ တဒ်ဟီးလ် တို့နှင့်အတူ ရေနွေးငွေ့သင်္ဘောဖြင့် ခရီးနှင်ခဲ့ကြလေရာ ရန်ကုန်သည် ကာလကတ္တားမှ ပထမဆုံး ခေတ္တဆိုက်ကပ်သော ဆိပ်ကမ်းဖြစ်ခဲ့ကာ ထို့နောက် မော်လမြိုင်တွင် မစီစဉ်ထားသော ဆိုက်ကပ်ရပ်နားမှုတစ်ခု ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာတင်ပြရလျှင်

 ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

ကစ်ပလင်၏ခေတ်အခါ၌ ၎င်း၏ကဗျာပါ မတြာ၊ ကာရံတို့ကို ချီးချူးထောမနာပြုခြင်းခံခဲ့ရကာ ၁၉၁၅ ထွက် "ကဗျာဖွဲ့ခြင်း အနုပညာ" (The Art of Verse Making) စာအုပ်၌ မောဒတ်စ်တီ ဟန်းနစ် ဂျော်ဒန်က "ကစ်ပလင်မှာ မတြာ၊ ကာရံတွေအတွက် အံဩစရာ နားရှိပေတယ်။ ဖိဖော့သံတွေက ကွက်တိဝင်ပြီး သူ့ရဲ့နရီစည်းဝါးကလည်း ထစ်ထစ်ငေါ့ငေါ့ မဟုတ်သလို မသေချာမရေရာတဲ့ပုံစံလည်း မဟုတ်ဘူး။ သူ့မန္တလေးကဗျာဆိုရင်  ကာရံပိုင်း အလွန်တရာကောင်းမှကောင်းဆိုပြီး ကိုးကားယူချင် ယူနိုင်သဗျ၊ အရင်ကရေးဖွဲ့ခဲ့သလို သက်သက်သာသာ ချောချောမွေ့မွေ့နဲ့" ဟူ၍ ရေးသားဖော်ပြခဲ့သည်။

ကဗျာဆရာနှင့် ဝေဖန်ရေးသမား တီ အက်စ် အဲလိယတ်က ၁၉၄၁ ၌ "ကစ်ပလင်သည် ၎င်း၏ဘဲလဒ်အဖွဲ့များအတွက် တီထွင်ထုတ်ဖော်ခဲ့သော ပုံစံအမျိုးမျိုးသည် သာမန်နှင့်မတူ ထူးခြားလှသည်၊ တစ်ခုချင်းစီသည် ထင်ရှား၏ ၊ ကဗျာကပေးပို့သည့် ခံစားချက်၊ ကြောင်းရာနှင့် ကွက်တိဝင်သည်။" ဟူ၍ ရေးသားခဲ့သည်။ ရှေးယခင် စစ်သည်တော်များသည် ၎င်းတို့၏ဆောင်ရွက်ချက်များကို သီချင်းလုပ်ဆိုကြကာ စိတ်နှလုံးခံစားမှုကို တိုးမြင့်စေသည်။ ဤသို့ဖြင့် သီချင်းအမျိုးအစားတစ်ခုပေါ်ပေါက်လာရာ အမည်အားဖြင့် "နယ်စပ်စည်းရိုး ဘဲလဒ်သီချင်းများ" (border ballad) ဖြစ်လာသည်။ ဤရှေးရိုးရာ "နယ်စပ်စည်းရိုး ဘဲလဒ်သီချင်းများ" ထဲသို့ အံဝင်စေရန် ကစ်ပလင်က မန္တလေးကဗျာကို ထိုအမျိုးအစားထဲသို့ သွတ်သွင်းခြင်းဖြင့် အင်ပါယာချီးမြှောက် သီချင်းဖြစ်စေခဲ့သည်။ ဤသည်ကို သူမ (ဟာမီလ်တန်) က ဆက်လက်ပြီး ကစ်ပလင်သည် ဝိတိုရိယခေတ် စာဖတ်သူကို အင်ပါယာ(ဂုဏ်ပြု) သီချင်းတစ်ပုဒ်အဖြစ် ရှုမြင်တတ်စေရန် အရိပ်နိမိတ်ပြပေးသည်ဟုဆိုခဲ့သည်။ ဆက်(လ်သ်)ကလည်း ထိုသို့ပင် ရှုမြင်သုံးသပ်ထားသည်။ ဆက်(လ်သ်) က ကစ်ပလင်၏ ခေတ်ပြိုင်ပုဂ္ဂိုလ်များက များမကြာမီတွင်ပင် ကဗျာပါ ပထဝီအနေအထား ကမောက်ကမ၊ မမှန်မကန်ရေးထားသည်ကို သိမြင်ခဲ့ကြရာ နမူနာအနေဖြင့် မော်လမြိုင်မြို့သည် ပင်လယ်မှ ၆၁ ကီလိုမီတာ (၃၈ မိုင်) ဝေး၍ ပင်လယ်ကို မမြင်နိုင်၊ ပြီးလျှင်လည်း ကဗျာ၌ ပင်လယ်သည် အရှေ့၌ရှိသည်ဟု ရေးသားထားရာ အမှန်မှာ ပင်လယ်သည် အနောက်ဘက်တွင်သာရှိသည်။

### ချစ်မှုရေးရာအဖွဲ့
ဟာမီလ်တန်က ကစ်ပလင်သည် အိန္ဒိယမှ လန်ဒန်သို့ ပြန်ရောက်ရှိပြီး များမကြာမီတွင် ဤကဗျာကိုရေးသားခဲ့ကာ လန်ဒန်၌ ဂီတခန်းမဆောင်တစ်ခုအနီးတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်သည်။ ဂီတခန်းမမှ သီချင်းများသည် ပရိသတ်အများအပြား နားဆင်ခံစားနိုင်စေရန် စံချိန်ကိုက်အောင်ဖွဲ့ဆိုထားသော သီချင်းများဖြစ်ကြကာ နားဝင်ချိုသည့်အရည်အသွေးမျိုးလည်းရှိကြသည်ဟု မှတ်ချက်ပြုသည်။ နောက်ထပ်မှတ်ချက်တစ်ခု၌ ကဗျာသည် ချစ်မှုအဖွဲ့ကို အစပျိုးပေးသော်လည်း ပထဝီသဘောမှာ မမှန်ကန်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ စာရေးဆရာ ဆမ်းမားဆတ် မောန်(Somerset Maugham) က  မန္တလေးဆိုသော စကားရပ်တွင် သံနေသံထားအရ အချသံ (falling cadence) ရှိနေသည်။ ... ဤချစ်စရာစကားလုံး ကိုယ်တိုင်ကိုယ်က ချစ်မှုအာရုံ၏ အလင်းအမှောင် အနီးအဝေးစသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးစွဲယူထားပြီးသားဖြစ်သည်။  ခရီးသွားစာရေးဆရာမ အဲမာ လာကင် (Emma Larkin) က နိုင်ငံခြားသားများအဖို့ "မန္တလေး" ဆိုသည့်အမည်သည် "အရှေ့တိုင်းက ပျောက်ဆုံးနေသော မြို့တော်၏ ပုံရိပ်များနှင့် အပူပိုင်းဒေသ၏ ထည်ဝါသားနားမှု" တို့ကို မြင်ယောင်စေသည် ဖြစ်ကြောင်း သူမ၏ စာအုပ်တစ်အုပ်တွင်ရေးသားခဲ့သည်။

ဂျက်၏အမြင်တွင် ကဗျာသည် တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းအပေါ်၌ ဗြိတိသျှအင်ပါယာ၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို လှုံ့ဆော် သတိတရဖြစ်စေသည်။ ကစ်ပလင်က အလွန်အလှမ်းကွာဝေးလျက် ရှိသော မြန်မာမိန်းကလေးကို ကော့ခ်နီ လေသံ(လေယူလေသိမ်း)ဖြင့် ပြောဆိုနေသည်။ ကဗျာတွင် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော စာကြောင်းရေ (၅၁) ကြောင်းတွင် "လူမျိုး၊ အဆင့်အတန်း၊ လိင်၊ ကာမရမက်၊ တိုင်းတပါး ဆိုသည့်ဝေါဟာရအနက်များပါရှိပြီး မနုဿဗေဒပညာရှင်များနှင့် သမိုင်းဆရာများ သတ်မှတ်ကြသည့် "နယ်ချဲ့ဝါဒနှင့်သက်ဆိုင်သော အာသာဆန္ဒ" လည်းပါဝင်လျက် ရှိသည်။ ဂျက်ကပင် မှတ်ချက်တစ်ခုပြုခဲ့သေးရာ ထိုမှတ်ချက်တွင် ကစ်ပလင်ခေတ်ပြိုင်ပုဂ္ဂိုလ်များသည် ဤအချက်များကိုကား မကန့်ကွက်ကြ၊ သို့သော် ကစ်ပလင်၏ ဖော်ပြထားသော တည်နေရာအမှားဖြစ်သည့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်သည် အရှေ့ဘက်တွင်ရှိသည်ဟူသောအချက်၊ ထို့အတွက်ကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံသည် ထိုပင်လယ်အော်တွင် တည်ရှိမနေဟူသောအချက်ကိုသာ ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် : 

ဆက်(လ်သ်)က ကဗျာ၏အမည်သည် စီးပွားရေးနယ်ပယ်တွင်လည်း တန်ဖိုးရှိလာရာ စာအုပ်ပေါင်း (၃၀) ခန့်သည် ဤကဗျာခေါင်းစဉ်ကိုပင် အခြေပြု၍ အမည်ပေးခဲ့ကြပုံမှာ နမူနာအားဖြင့်*The Road from Mandalay* နှင့် *Red Roads to Mandalay* တို့ဖြစ်ကြသည်။ On the Road to Mandalay အမည်ဖြင့် ရေးဖွဲ့သီကုံးခဲ့ရာ လူသိအများဆုံးသီချင်းတစ်ပုဒ်ဖြစ်လာပြီး ပီတာ ဒေါဆန်က တဖန်လူကြိုက်များစေခဲ့သည်။ စပိ(ခ်စ်) က ဂီတကို ၄/၄ တိုင်မင်၊ E-flat major ကီးဖြင့် စစ်(ချီ)သီချင်းဟန်အဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

ဤသီချင်းသည် ယခင်ကထွက်ရှိခဲ့ဖူးသည့် ဂီတေးသွား (၆) ပုဒ်ကို အစားထိုးနိုင်ခဲ့ရာ ၎င်းတို့မှာ ဂျရာ့ဒ် ကော့ဘ် (၁၈၉၂) ၊ အာသာ သေးယာ (၁၈၉၂) ၊ ဟန်နရီ ထရာဗဲနီယန် (၁၈၉၈) ၊ ဗားလ်တာ ဒါးန်ရော့ရှ် (၁၈၉၈) ၊ ဝေါလ်တာ ဟက်ဂျ်ကော့ခ် (၁၈၉၉) ၊ အာသာ ဝိုက်တင်း (၁၉၀၀) တို့၏ "မန္တလေး" ဂီတတေးသွား (၆) ပုဒ်တို့ပင်ဖြစ်သည်။ ပါစီ ဂရိန်ဂျာသည်လည်း ၁၈၉၈ တွင် မန္တလေးတေးသွားကို စပ်ဆိုခဲ့သော်လည်း ဖြန့်ချိခဲ့ခြင်းမရှိပေ။

ဘားတော့(လ်တ်) ဘရက်(ချ်တ်) စာသားသွင်း၍ ကာ့တ် ဗာယီလ်က ဂီတသံစဉ်မှုပြုသော *မန္တလေးသီချင်း'' (Mandalay Song) သည်လည်း ကစ်ပလင်၏ကဗျာကို ရည်ညွှန်းသီဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး ဂီတဆိုင်ရာပြဇာတ်/ဇာတ်လမ်း Happy End နှင့် နိုင်ငံရေးသရော်အော်ပရာပြဇာတ် Rise and Fall of the City of Mahagonny တို့တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။

## မှတ်စု
## ကိုးကား
## ရင်းမြစ်
* 

## ပြင်ပလင့်ခ်များ
* Full text of the poem at Wikisource
* Full poem read by Charles Dance (YouTube)
* Full poem read by Fred Proud (YouTube)

ကဏ္ဍ:ကိုလိုနီခေတ်
ကဏ္ဍ:ကဗျာ