ဝိပါက်စိတ်

ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အဘိဓမ္မာတရားတော်တွင် **ဝိပါက်စိတ်** ဆိုသည်မှာ အတိတ်ဘဝများ သို့မဟုတ် ယခုဘဝ၏ အစောပိုင်းအချိန်များက ပြုလုပ်ခဲ့သော ကုသိုလ်ကံနှင့် အကုသိုလ်ကံတို့၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်အမျိုးအစားကို ခေါ်ဆိုသည်။ ဤစိတ်များသည် အကြောင်းတရားဖြစ်သော "ကံ" ၏ အကျိုးတရား သက်သက်သာဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ်ကံအသစ်ကို မဖြစ်ပွားစေနိုင်ပေ။

ဝိပါက်စိတ်သည် သတ္တဝါတို့၏ ဘဝဖြစ်စဉ်တွင် အလွန်အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်း၊ ဘဝတစ်လျှောက် အာရုံများကို ခံစားသိရှိခြင်း၊ ဘဝအဆက်မပြတ် တည်ရှိနေခြင်း (ဘဝင်စိတ်) နှင့် ဘဝတစ်ခု၏ နိဂုံးချုပ်ခြင်း (စုတိစိတ်) တို့သည် ဝိပါက်စိတ်တို့၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများ ဖြစ်ကြသည်။

အဘိဓမ္မာအရ ဝိပါက်စိတ် စုစုပေါင်း **(၃၆) ပါး** ရှိသည်။

### ဝိပါက်စိတ်များ၏ သဘောတရား
ဝိပါက်စိတ်၏ အခြေခံသဘောတရားမှာ "အကျိုးတရား" ဖြစ်ခြင်းပင်။ ကံကောင်းသူတို့သည် ကုသိုလ်ကံ၏အကျိုးကြောင့် ကောင်းမွန်သော ဝိပါက်စိတ်များ (ဥပမာ- လူ၊ နတ်ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေစိတ်) ကို ရရှိပြီး၊ ကံညံ့သူတို့သည် အကုသိုလ်ကံ၏အကျိုးကြောင့် အနိဋ္ဌာရုံ ဝိပါက်စိတ်များ (ဥပမာ- အပါယ်ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေစိတ်) ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ ဘဝအခြေအနေနှင့် ခံစားမှုများ ကွဲပြားခြားနားခြင်းသည် ဤဝိပါက်စိတ်များ ကွဲပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 

### ဝိပါက်စိတ်များ၏ အမျိုးအစားများ
ဝိပါက်စိတ် (၃၆) ပါးကို အဓိကအားဖြင့် အပိုင်းသုံးပိုင်းခွဲ၍ လေ့လာနိုင်သည်။

၁။ **ကာမာဝစရ ဝိပါက်စိတ် (၂၃) ပါး**
၂။ **မဟဂ္ဂုတ် ဝိပါက်စိတ် (၉) ပါး**
၃။ **လောကုတ္တရာ ဝိပါက်စိတ် (၄) ပါး**

### ၁။ ကာမာဝစရ ဝိပါက်စိတ် (၂၃) ပါး
ကာမဘုံသားများ (လူ၊ နတ်၊ အပါယ်ဘုံသားများ) ၏ သန္တာန်တွင် ဖြစ်လေ့ရှိသော ဝိပါက်စိတ်များဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့ကို သုံးမျိုးထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည်။

 (က) အဟိတ် အကုသလဝိပါက်စိတ် (၇) မျိုး

အကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးကြောင့်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိတ်သုံးပါး (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) ကင်းမဲ့သော စိတ်များဖြစ်သည်။ မနှစ်မြို့ဖွယ် အာရုံ (အနိဋ္ဌာရုံ) များနှင့် တွေ့ကြုံသည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။

၁။ **စက္ခုဝိညာဏ်စိတ်** = မနှစ်မြို့ဖွယ်အဆင်းကို မြင်သိစိတ်
၂။ **သောတဝိညာဏ်စိတ်** = မနှစ်မြို့ဖွယ်အသံကို ကြားသိစိတ်
၃။ **ဃာနဝိညာဏ်စိတ်** = မနှစ်မြို့ဖွယ်အနံ့ကို နံသိစိတ်
၄။ **ဇိဝှါဝိညာဏ်စိတ်** = မနှစ်မြို့ဖွယ်အရသာကို သိစိတ်
၅။ **ကာယဝိညာဏ်စိတ်** = မနှစ်မြို့ဖွယ်အတွေ့အထိကို သိစိတ် (ဒုက္ခဝေဒနာ)
၆။ **သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းစိတ်** = ထိုမနှစ်မြို့ဖွယ်အာရုံကို လက်ခံသောစိတ်
၇။ **သန္တီရဏစိတ်** = ထိုမနှစ်မြို့ဖွယ်အာရုံကို စုံစမ်းသောစိတ်

 (ခ) အဟိတ် ကုသလဝိပါက်စိတ် (၈) မျိုး

အားနည်းသော ကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးကြောင့်ဖြစ်ပြီး၊ ဟိတ်သုံးပါးကင်းမဲ့သော စိတ်များဖြစ်သည်။ နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ) များနှင့် တွေ့ကြုံသည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်သည်။

၁။ **စက္ခုဝိညာဏ်စိတ်** = နှစ်သက်ဖွယ်အဆင်းကို မြင်သိစိတ်
၂။ **သောတဝိညာဏ်စိတ်** = နှစ်သက်ဖွယ်အသံကို ကြားသိစိတ်
၃။ **ဃာနဝိညာဏ်စိတ်** = နှစ်သက်ဖွယ်အနံ့ကို နံသိစိတ်
၄။ **ဇိဝှါဝိညာဏ်စိတ်** = နှစ်သက်ဖွယ်အရသာကို သိစိတ်
၅။ **ကာယဝိညာဏ်စိတ်** = နှစ်သက်ဖွယ်အတွေ့အထိကို သိစိတ် (သုခဝေဒနာ)
၆။ **သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းစိတ်** = ထိုနှစ်သက်ဖွယ်အာရုံကို လက်ခံသောစိတ်
၇။ **သန္တီရဏစိတ် (သောမနဿ)** = ထိုနှစ်သက်ဖွယ်အာရုံကို ဝမ်းမြောက်စွာ စုံစမ်းသောစိတ်
၈။ **သန္တီရဏစိတ် (ဥပေက္ခာ)** = ထိုနှစ်သက်ဖွယ်အာရုံကို လျစ်လျူရှု၍ စုံစမ်းသောစိတ်

 (ဂ) မဟာဝိပါက်စိတ် (၈) မျိုး

မဟာကုသိုလ်စိတ် (၈) ပါး၏ အကျိုးဆက်များဖြစ်ပြီး လူနှင့် နတ်တို့၏ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိကိစ္စများကို ဆောင်ရွက်သည်။ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်ခြင်း၊ မယှဉ်ခြင်း၊ တိုက်တွန်းမှုပါခြင်း၊ မပါခြင်း စသည်ဖြင့် (၈) မျိုးကွဲပြားသည်။

### ၂။ မဟဂ္ဂုတ် ဝိပါက်စိတ် (၉) ပါး
ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရ ကုသိုလ်ကံများ၏ အကျိုးဆက်ဖြစ်ပြီး ဗြဟ္မာဘုံများတွင် ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိကိစ္စများကို ဆောင်ရွက်သည်။

* **ရူပါဝစရ ဝိပါက်စိတ် (၅) ပါး:** ပထမဈာန် မှ ပဉ္စမဈာန် အထိ ရူပါဝစရကုသိုလ် (၅) ပါး၏ အကျိုးဖြစ်သော စိတ်များ။
* **အရူပါဝစရ ဝိပါက်စိတ် (၄) ပါး:** အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန် မှ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန် အထိ အရူပါဝစရကုသိုလ် (၄) ပါး၏ အကျိုးဖြစ်သော စိတ်များ။

### ၃။ လောကုတ္တရာ ဝိပါက်စိတ် (၄) ပါး
ဤစိတ်များကို **ဖိုလ်စိတ်** ဟုလည်း ခေါ်သည်။ အရိယာမဂ်စိတ် (၄) ပါး၏ အကျိုးတရားများဖြစ်ပြီး မဂ်စိတ်ဖြစ်ပြီးနောက် ချက်ချင်း ဖြစ်ပေါ်ကာ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသည်။

၁။ **သောတာပတ္တိဖိုလ်စိတ်**
၂။ **သကဒါဂါမိဖိုလ်စိတ်**
၃။ **အနာဂါမိဖိုလ်စိတ်**
၄။ **အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်**

### ဝိပါက်စိတ်တို့မှ ကောက်နုတ်ချက်
ဝိပါက်စိတ်များသည် ဘဝဖြစ်စဉ်တွင် အောက်ပါ အဓိကလုပ်ငန်း (ကိစ္စ) များကို ဆောင်ရွက်သည်။

 ၁။ ပဋိသန္ဓေကိစ္စ 

ဘဝတစ်ခုကုန်ဆုံးပြီးနောက် နောက်ဘဝအသစ်ကို ဆက်စပ်ပေးသည့်ကိစ္စဖြစ်သည်။ ဝိပါက်စိတ် (၁၉) ပါး (အကုသလဝိပါက် သန္တီရဏစိတ် ၁၊ ကုသလဝိပါက် သန္တီရဏစိတ် ၁၊ မဟာဝိပါက် ၈၊ ရူပဝိပါက် ၅၊ အရူပဝိပါက် ၄) တို့သည် ပဋိသန္ဓေကိစ္စကို ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။

 ၂။ ဘဝင်ကိစ္စ 

စိတ်ဝီထိများ (ဥပမာ- မြင်စိတ်၊ ကြားစိတ်ဖြစ်စဉ်) မဖြစ်ပေါ်သည့်အခါ (ဥပမာ- အိပ်မောကျနေချိန်) တွင် ဘဝအစဉ်ကို မပြတ်တောက်စေရန် ထိန်းသိမ်းပေးသော စိတ်ဖြစ်သည်။ ပဋိသန္ဓေစိတ်သည်ပင် ဘဝင်စိတ်အဖြစ် ဆက်လက်စီးဆင်းသည်။

 ၃။ စုတိကိစ္စ 

ဘဝတစ်ခု၏ နောက်ဆုံးအချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်ဖြစ်သည်။ ထိုဘဝ၏ နောက်ဆုံးဘဝင်စိတ်ကိုပင် စုတိစိတ်ဟု ခေါ်သည်။ ဤစိတ်ချုပ်သည်နှင့် ဘဝတစ်ခု ကုန်ဆုံးသည်။

 ၄။ အာရုံခံစားမှု ကိစ္စများ

နေ့စဉ်ဘဝတွင် အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အတွေ့အထိဟူသော အာရုံငါးပါးကို ခံစားသိရှိခြင်း (ဒဿန၊ သဝန၊ ဃာယန၊ သာယန၊ ဖုသန)၊ ထိုအာရုံကို လက်ခံခြင်း (သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း)၊ စုံစမ်းခြင်း (သန္တီရဏ) နှင့် ဇောစိတ်တို့၏အာရုံကို မှတ်သားခြင်း (တဒါရုံ) ကိစ္စများကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ဝိပါက်စိတ်များက ဆောင်ရွက်သည်။

ဤသို့လျှင် ဝိပါက်စိတ်များသည် သံသရာတစ်လျှောက် သတ္တဝါတို့၏ ဘဝဖြစ်စဉ်နှင့် ကံ၏အကျိုးပေးကို ဖော်ပြနေသော အဓိကကျသည့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေခံတရားများပင် ဖြစ်ပေသည်။

ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
* ဝိပါက်
* ဝိပါက်တော်

ပြင်ပလင့်များ
* အဗျာကတစိတ်
* [အဟိတ် အကုသလဝိပါက်စိတ် (၇) မျိုး](https://my.wikisource.org/wiki/နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ-ဒုတိယတွဲ/စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ_သိမှတ်စရာ#အဟိတ်_အကုသလဝိပါက်စိတ်_(၇)_မျိုး)
* [အဟိတ် ကုသလဝိပါက်စိတ် (၈) မျိုး](https://my.wikisource.org/wiki/နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ-ဒုတိယတွဲ/စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ_သိမှတ်စရာ#အဟိတ်_ကုသလဝိပါက်စိတ်_(၈)_မျိုး)
* [မဟာဝိပါက်စိတ် (၈) မျိုး](https://my.wikisource.org/wiki/နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ-ဒုတိယတွဲ/စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ_သိမှတ်စရာ#မဟာဝိပါက်စိတ်_(၈)_မျိုး)
* ပဋိသန္ဓေကိစ္စ
* ဘဝင်ကိစ္စ
* စုတိကိစ္စ

### ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ