ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး

**ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး** (လက်တင်: papa) သည် **ရောမမြို့၏ ဂိုဏ်းအုပ်ဆရာတော်** (Bishop of Rome) ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ကက်သလစ်အသင်းတော်များ၏ နာယကဆရာတော်လည်း ဖြစ်သည်။ သူသည် အမြင့်မြတ်ဆုံးသောပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး၊  ရောမပုပ်ရဟန်းမင်း၊ သို့မဟုတ် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးဟုလည်း လူသိများသည်။  

အေဒီ ၈ ရာစုမှ ၁၈၇၀ ခုနှစ်အထိ၊ ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးသည် Papal States ခေါ် ပုပ်ရဟန်းမင်းမြို့ပြနိုင်ငံများ၏ နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ သို့မဟုတ် အချုပ်အခြာအာဏာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၉ ခုနှစ်မှစ၍ ပိုမိုသေးငယ်သော ဗာတီကန်မြို့ပြနိုင်ငံ၏ ဦးသျှောင် ဖြစ်သည်။ 

## ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး၏ ဩဇာအာဏာအခြေခံမူ (Papal Primacy) 
ရိုမန်ကက်သလစ်အသင်းတော်၏ အဆိုအရ ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ ဩဇာအာဏာသည် စိန့်ပေတရု၏ ဆက်ခံသူအဖြစ်မှ အခြေတည်သည်။ ဤအယူအဆကို ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ အထွတ်အထိပ်ဩဇာ (Papal Primacy) ဟုခေါ်ပြီး ကက်သလစ်သီအိုလိုဂျီ၏ အခြေခံအယူအဆတစ်ခုဖြစ်သည်။

### သမ္မာကျမ်းစာဆိုင်ရာ အထောက်အထား 
မဿဲခရစ်ဝင်ကျမ်း ၁၆:၁၈-၁၉ တွင် ယေရှုခရစ်တော်က ရှင်ပေတရုအား:

* "ငါ၏ အသင်းတော်ကို ဤကျောက်ပေါ်တည်ဆောက်မည်"
* "ကောင်းကင်နိုင်ငံတော်၏သော့များ သင့်အားငါပေးမည်"
* "မည်သည့်အရာကိုမဆို မြေပေါ်၌ ချည်နှောင်ခြင်း (သို့) ဖြေခြင်းသည် ကောင်းကင်၌လည်း ချည်နှောင်/ဖြေလိမ့်မည်"

ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။

ကက်သလစ်ထုံးတမ်းစဉ်လာအရ ရောမမြို့သာသာနယ် (episcopal see of Rome) ကို ပထမရာစုတွင် စိန့်ပေတရုနှင့် စိန့်ပေါလ်တို့က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တည်မြဲဆုံးသောအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး လူ့သမိုင်းတွင် အထင်ရှားဆုံးသောအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ရှေးခေတ်ပုပ်ရဟန်းမင်းများသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာကို ပြန့်ပွားအောင် ကူညီခဲ့ပြီး အယူဝါဒဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုများကို ဖြေရှင်းပေးခဲ့သည်။ 

အလယ်ခေတ်တွင် ၎င်းတို့သည် အနောက်ဥရောပ၌ ဩဇာကြီးမားစွာ ပါဝင်ခဲ့ကာ ခရစ်ယာန်ဘုရင်များအကြား ခုံသမာဓိလူကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ်ပုပ်ရဟန်းမင်းများသည် ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းပေါင်းစုံညီညွတ်ရေး (ecumenism)၊ ဘာသာပေါင်းစုံဆွေးနွေးပွဲများ၊ ပရဟိတလုပ်ငန်းများနှင့် လူ့အခွင့်အရေးကာကွယ်ရေးတို့တွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။

### **ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ အာဏာဖွံ့ဖြိုးမှု** 
အချိန်နှင့်အမျှ ပုပ်ရဟန်းမင်းသည် **ဘာသာရေး**နှင့် **လောကီအာဏာ** ပိုမိုရရှိလာခဲ့ပြီး၊ တစ်ချိန်က နယ်မြေအုပ်ချုပ်သူများနှင့်ပင် အာဏာပြိုင်ခဲ့ရသည်။ သို့သော် မကြာသေးမီ ရာစုနှစ်များအတွင်း ၎င်း၏ **လောကီအာဏာ** လျော့နည်းလာကာ ယခုအခါ **ဘာသာရေးကိစ္စများကိုသာ** အဓိကဦးစားပေးလာသည်။[၁]

#### **ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ အာဏာ တိုးမြင့်လာမှု** 
၁၈၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပုပ်ရဟန်းမင်းသည် **"ယုံမှားသံသယဖြစ်ဖွယ်မရှိသော ဩဇာအာဏာ"** (Papal Infallibility) ကို တရားဝင်ကြေညာခဲ့သည်။ ဤအယူအဆအရ ပုပ်ရဟန်းမင်းသည် **"စိန့်ပေတရု၏ ပလ္လင်မှ"** (ex cathedra) ယုံကြည်ချက်နှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို ထုတ်ပြန်သောအခါ ဘုရားသခင်၏ ဉာဏ်တော်ဖြင့် ကာကွယ်ထားသဖြင့် ယုံမှားသံသယဖြစ်ဖွယ် မရှိနိုင်ဟု ယူဆကြသည်။

#### **ကမ္ဘာ့ဩဇာအရှိဆုံး ခေါင်းဆောင်များထဲမှ တစ်ဦး** 
ပုပ်ရဟန်းမင်းသည် **ကက်သလစ်ဘာသာဝင် ၁.၃ ဘီလီယံ၏ ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်**ဖြစ်ရုံသာမက၊ **သံတမန်ရေး**၊ **ယဉ်ကျေးမှု**နှင့် **လူမှုရေး**ကဏ္ဍများတွင်ပါ ကြီးမားသော လွှမ်းမိုးမှုရှိသည်။ ထို့အပြင် ကက်သလစ်အသင်းတော်သည် **ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး အစိုးရမဟုတ်သော ပညာရေး**နှင့် **ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု** ကွန်ရက်များကို ဦးဆောင်နေသဖြင့် ၎င်း၏ လူမှုရေးဩဇာလည်း ကျယ်ပြန့်သည်။

## **သန့်စင်မြင့်မြတ်သောဂိုဏ်းချုပ်သာသာနာနယ်** 
ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး ဦးဆောင်သော သာသနာနယ်မြေကို **ရောမသာသနာနယ်** (သို့မဟုတ်) **သန့်စင်မြင့်မြတ်သော ဂိုဏ်းချုပ်သာသနာနယ်** (Holy See) ဟုခေါ်ပြီး၊ လက်တင်ဘာသာဖြင့် Sancta Sedes ("**သန့်စင်မြင့်မြတ်သော သာသာနာ့ပလ္လင်**") ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤစကားလုံးသည် လက်တင် sede ("ပလ္လင်") မှ ဆင်းသက်လာကာ အထူးသဖြင့် ပုပ်ရဟန်းမင်းအဖြစ် ရွေးချယ်ခံရသူ၏ အာဏာစက်နှင့် ဌာနချုပ်ကို ရည်ညွှန်းသည်။

### ကက်သလစ်အသင်းတော်၏ သာသနာ့ဖွဲ့စည်းပုံ 
* သာသနာပိုင်ဆရာတော်များ (ဂိုဏ်းအုပ်များ) တွင် **ကက်သီဒြယ်** (လက်တင် - *cathedra* / ပလ္လင်) ရှိသော ဘုရားကျောင်းတစ်ခုစီ ရှိသည်။
* **ရောမမြို့၏ ဂိုဏ်းအုပ်ဆရာတော်** (Bishop of Rome) ဖြစ်သော ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးသည်လည်း **ကက်သီဒြယ်ဘုရားကျောင်း** (ပလ္လင်) တစ်ခုကို ပိုင်ဆိုင်သည်။
* ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး၏ ပလ္လင်သည် **Lateran Basilica** (အရပ်အခေါ် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး၏ ကက်သီဒြယ်ဘုရားကျောင်း) တွင် တည်ရှိသည်။ ဤဘုရားကျောင်း၏ အဓိကအရေးပါမှုမှာ ရောမမြို့၏ ဂိုဏ်းအုပ်ဆရာတော် (ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး) ၏ ပလ္လင် (*cathedra*) ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးသည် ဗာတီကန်မြို့ရှိ *စိန့်ပီတာဘုရားကျောင်း* (St. Peter’s Basilica) ၌ အများအားဖြင့် နေထိုင်လေ့ရှိသောကြောင့် Lateran Basilica တွင် သူ့ကို မကြာခဏ မတွေ့ရပေ။

ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ရုံးသည် **ဗာတီကန်စီးတီး**အတွင်း တည်ရှိသော်လည်း ယင်းမှာ သီးခြားလွတ်လပ်သောနိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် **လတာရန်စာချုပ်**အရ တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤစာချုပ်သည် ဖက်ဆစ်အီတလီအစိုးရနှင့် ဟောလီစီတို့အကြား သဘောတူညီမှုတစ်ခု ဖြစ်ကာ ဗာတီကန်အား အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။

ဟောလီစီသည် နိုင်ငံတကာဥပဒေအရ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး အောက်ပါတို့နှင့် ဆက်ဆံရေးရှိသည်။ 

* ကုလသမဂ္ဂတွင် အမြဲတမ်းလေ့လာသူအဆင့်အတန်း
* နိုင်ငံပေါင်း ၁၈၀ ကျော်နှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး
* အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာသဘောတူညီချက်များတွင် ပါဝင်ခြင်း။

## သမိုင်း 
### ပုပ်နာမည် ဆင်းသက်လာပုံ 
"ပုပ် - Pope" ဟုခေါ်သောအမည်သည် အရှေးဂရိဘာသာစကား *páppas* မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ၎င်းသည် "ဖခင်" ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၏ အစောပိုင်းတွင်၊ အထူးသဖြင့် အရှေ့တိုင်းကက်သလစ်၌ ဤစကားလုံးကို ဘိရှော့ဆရာတော်များနှင့် အကြီးတန်းဓမ္မဆရာတော်များ အားလုံးအတွက် အသုံးပြုခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အနောက်တိုင်းကက်သလစ်၌ ဤအမည်ကို ရောမမြို့၏ ဂိုဏ်းအုပ်ဆရာတော် (Bishop of Rome) ရာထူးအတွက် သီးသန့်အသုံးပြုလာခဲ့ပြီး၊ ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး **လီယို ၁** (အေဒီ ၄၄၀–၄၆၁) လက်ထက်တွင် ထင်ရှားလာသည်။  

ဤ ဘွဲ့နာမတော် သီးသန့်အသုံးပြုမှုသည် ၁၁ ရာစုတွင် တရားဝင်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ "**ပုပ်**" ဟုခေါ်သော ဘွဲ့နာမကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့သည်ဟု သိရှိရသောသူမှာ အလက်ဇန္ဒြားမြို့၏ ဘာသာရေးခေါင်းဆာင်ကြီး **ဟီးရာကလပ်** (အေဒီ ၂၃၂–၂၄၈) (Heraclas of Alexandria) ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာတွင် "ပုပ်" ဟုခေါ်သောအမည်ကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့သည်ဟု သိရှိရသောအချိန်မှာ ၁၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို ရောမမြို့သား ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး ဗီတာလီယန် (Pope Vitalian) ကို ကိုးကား၍ ဘုန်းတော်ကြီး Bede ရေးသားခဲ့သော *အင်္ဂလိပ်လူမျိူးများ၏ သာသနာရာဇဝင်* (*Ecclesiastical History of the English People* ) စာအုပ်ကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ဘာသာပြန်သောအခါတွင် တွေ့ရှိရသည်။ 

### ကက်သလစ်အသင်းတော်အတွင်း ရပ်တည်ချက် 
ကက်သလစ်အသင်းတော်သည် တမန်တော်များအဖွဲ့နှင့် စိန့်ပေတရု၏ဆက်ခံမှုကို အခြေခံထားပြီး၊ ယေရှုခရစ်တော်က ပေတရုအား "ငါ၏သိုးများကို ထိန်းကျောင်းလော့" (ယောဟန် ၂၁:၁၇) ဟု မှာကြားခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ယနေ့အခါတွင် ဤရာထူးကို ရောမဘိရှော့ (ပုပ်ရဟန်းမင်း) ဆက်ခံထားသည်ဟု လက်ရှိ ကက်သလစ်အသင်းတော်က ယူဆထားသည်။

ပုပ်ရဟန်းမင်းအား "မြင့်မြတ်သောပုပ်ရဟန်းမင်း" (Pontifex Maximus) နှင့် "စိန့်ပေတရု၏ ဆက်ခံသူ" အပါအဝင် ဘွဲ့များစွာဖြင့် သိရှိကြသည်။ ၁၉၆၅ ခုနှစ်ထုတ် Lumen Gentium တရားသေလက်ခံထားသော အယူဝါဒ စာတမ်းတွင် တမန်တော်များနှင့် ဘိရှော့များ၏ ရှင်းလင်းသော ကွဲပြာမှုကို သေချာစွာ ဖော်ပြထားပြီး၊ ဘိရှော့ဆရာတော်များသည် ယေရှု၏ တမန်တော်များကို ဆက်ခံသူများ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။​ ထို့ကြောင့် စိန့်ပီတာသည် တာမန်တော်များ၏ ခေါင်းဆောင်အကြီးအကဲ ဖြစ်ခဲ့သည်အလျောက် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး (ဘိရှော့များ၏ ခေါင်းဆောင်)သည် စိန့်ပီတာ၏ ဆက်ခံသူအဖြစ် ယုံကြည်ကြသည်။​ ရှင်မဿဲခရစ်ဝင်ကျမ်း ၁၆:၁၈-၁၉ တွင် "သင့်အား ငါကျောက်ဖြစ်စေမည်" ဟူသော ကျမ်းညွှန်းသည် ဤအယူအဆ၏ အခြေခံဖြစ်သည်။

သို့ရာတွင် သမိုင်းပညာရှင်အချို့က စိန့်ပီတာ၏ ရောမမြို့တွင်း ရှိနေမှုနှင့် ပထမဘိရှော့အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်မှုတို့ကို မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ ရောမမြို့၏ ခရစ်ယာန်သာသာနယ်မြေ ရှိနေမှုကို ၃ ရာစု မတိုင်မီက သာလျှင် သမိုင်းအထောက်အထားရှိပြီး ယင်းမတိုင်းမီ အေဒီကာလအတွက် အထောက်အထား မရှိကြောင်း သူတို့က ထောက်ပြကြသည်။

အေဒီ ၁၈၀ ဝန်းကျင်တွင် ချာ့ချ်ဖခင်ကြီး အီရီနေးယပ်စ် (Ireneaus) ၏ ရေးသားချက်များသည် ပေတရုသည် ရောမမြို့၌ အသင်းတော်အား "တည်ထောင်ပြီး စည်းရုံးခဲ့သည်" ဟူသော ယုံကြည်ချက်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ အီရီနေးယပ်စ်သည် အစောပိုင်း ရောမအသင်းတော်တွင် ပေတရု ရောက်ရှိနေသည့်အကြောင်းကို ပထမဆုံးရေးသားသူ မဟုတ်သော်လည်း၊ သူ၏ အရေးအသားများက ဤအချက်ကို အတည်ပြုပေးသည်။

ရောမအသင်းတော်သည် ကောရိန္သုလူမျိုးများထံ စာတစ်စောင်ရေးခဲ့သည် (အစဉ်အလာအားဖြင့် ပုပ်ရဟန်းမင်း ကလေမန့် (Clement of Rome c. 96) က ရေးသားခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်)။ ရောမမြို့ရှိ ခရစ်ယာန်များကို နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ "ကျွန်ုပ်တို့ခေတ်တွင် ရုန်းကန်မှုများ" အဖြစ် ကောရိန္သုမြို့သားများအား ရည်ညွှန်းခဲ့သည်။ အန္တိအုတ်မြို့မှ အီဂနေးရှပ်စ်သည် အန္တိအုတ်ပြီးနောက် မကြာမီ ရေးသားခဲ့ပြီး၊ ရောမလူမျိုးတို့ထံ ပေးသောစာတွင် ပေတရုနှင့် ပေါလုတို့ကဲ့သို့ သူတို့ကို အမိန့်ပေးမည် မဟုတ်ကြောင်း ပြောခဲ့သည်။

ရောမခရစ်ယာန်အသိုက်အဝန်းက ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် စိန့်ပီတာသင်္ချိုင်း တည်နေရာတွင် ဧကရာဇ်ကွန်စတင်တိုင်း၏ ယခင် စိန့်ပီတာဗိမာန်ကြီး တည်ထောင်ထူခြင်းကဲ့သို့သော အခြားအထောက်အထားများကြောင့်၊ ပေတရုသည် နီရိုလက်အောက်တွင် ရောမမြို့တွင် အသေခံခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။

သမိုင်းဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပထမရာစုခရစ်ယာန်အသိုင်းအဝိုင်းများတွင် ဒေသဆိုင်ရာချာ့ခ်ျများကို ဦးဆောင်သော ဓမ္မဆရာ-ဘိရှော့အဖွဲ့များ ရှိခဲ့သည်ဟု သိရသည်။ တဖြည်းဖြည်း မြို့ပြဒေသများတွင် ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းချုပ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး၊ အန္တိအုတ်မြို့သည် ရောမမြို့မတိုင်မီကပင် ထိုကဲ့သို့သော အုပ်ချုပ်ရေးပုံစံကို စတင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။

အီရီနေးယပ်စ်က စိန့်ပေတရုမှ သူ၏ခေတ်ပြိုင် ပုပ်ရဟန်းမင်း Victor အထိ ဘိရှော့များ၏ အဆက်ဆက်သော ဆက်ခံမှုစာရင်းကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ပညာရှင်အချို့က ၂ ရာစုအလယ်ပိုင်းအထိ ရောမမြို့တွင် တစ်ပါးတည်းသော ဘိရှော့တစ်ဦးတည်း ပေါ်ပေါက်ခြင်းမရှိဟု ငြင်းဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့၏ အမြင်အရ လိုင်းနပ်စ်၊ ကလီးတပ်စ်နှင့် ကလီမင့်တို့သည် အရေးပါသော ဆရာတော်များဖြစ်နိုင်သော်လည်း ဂိုဏ်းချုပ်ဘိရှော့များ မလိုအပ်ဟု ဆိုကြသည်။

၁ ရာစုနှင့် ၂ ရာစုအစောပိုင်း စာရွက်စာတမ်းများတွင် Bishop of Rome သည် အခြားချာ့ခ်ျများထက် ပိုမိုထင်ရှားသည်ဟု ဖော်ပြထားသော်လည်း၊ အန္တိအုတ်မြို့မှ ရှေးဟောင်းစာတစ်စောင်တွင် Bishop of Rome ကို "တန်းတူညီမျှသူများထဲက ပဌမလူ (first among equals)" အဖြစ် ရည်ညွှန်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

### အစောပိုင်းခရစ်ယာန်ဘာသာ (  ) 
မီလန်အမိန့်ပြန်တမ်း (Edict of Milan, ၃၁၃) တွင် ရောမအင်ပါယာ (Roman Empire) ရှိ ဘာသာတရားအားလုံးကို လွတ်လပ်ခွင့်ပေးခဲ့ပြီး [51] "ငြိမ်းချမ်းသောအသင်းတော်ခေတ် (Peace of the Church)" ကို စတင်ခဲ့သည်။ ၃၂၅ ခုနှစ်တွင် ပထမနိုင်ကူးယားကောင်စီ (First Council of Nicaea) သည် အာရီယန်ဝါဒ (Arianism) ကို ရှုတ်ချကာ တြိဂုဏ်တော်ဝါဒ (Trinitarianism) ကို အခြေခံသဘောတရား (dogma) အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဆဋ္ဌမနိယာမ (sixth canon) တွင် ရောမ (Rome)၊ အလက်ဇန္ဒြီးယား (Alexandria) နှင့် အန်တီအုပ်ချုပ်ရေးဌာနများ (Sees of Antioch) ၏ အထူးအခန်းကဏ္ဍကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။[52] 

တြိဂုဏ်တော်ဝါဒ (Trinitarian faith) ၏ အဓိကကာကွယ်သူများတွင် ပုပ်ရဟန်းမင်းများ (popes) (အထူးသဖြင့် လီဘေးရီးယပ်စ် (Liberius) — သူ၏ တြိဂုဏ်တော်ယုံကြည်ချက်ကြောင့် ကွန်စတန်တီးယပ်စ် II (Constantius II) မှ ဘီရီယာ (Berea) သို့ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခံခဲ့ရသူ)[53]၊ ဒမါးဆပ်စ် I (Damasus I) နှင့် အခြားသော ဘုန်းတော်ကြီးများ (bishops) ပါဝင်သည်။[54]

၃၈၀ ခုနှစ်တွင် သီဆာလိုနီကာအမိန့်ပြန်တမ်း (Edict of Thessalonica) က နိုင်ကူးယားခရစ်ယာန်ဘာသာ (Nicene Christianity) ကို အင်ပါယာ၏ နိုင်ငံတော်ဘာသာ (state religion) အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး "ကက်သလစ်ခရစ်ယာန်များ (Catholic Christians)" ဟူသော အမည်ကို ထိုယုံကြည်ချက်ကို လက်ခံသူများအတွက်သာ သီးသန့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။[55][56]

* အရှေ့ရောမအင်ပါယာ (Eastern Roman Empire) တွင် အစိုးရအာဏာက အသင်းတော်ကို ထိန်းချုပ်ပြီး မြို့တော် ကွန်စတန်တီနိုပယ် (Constantinople) �ေါင်းဆောင် ဂိုဏ်းအုပ်ဘုန်းတော်ကြီး (patriarch) က အာဏာအများအပြားရရှိခဲ့သော်လည်း[57]
* အနောက်ရောမအင်ပါယာ (Western Roman Empire) တွင် ရောမမြို့၏ ဘုန်းတော်ကြီးများ (bishops of Rome) သည် ၎င်းတို့၏ ဩဇာနှင့်အာဏာကို ပိုမိုခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။[57]

အနောက်ရောမအင်ပါယာ ပြိုလဲပြီးနောက် ဗာဗာရီးယန်းလူမျိုးစုများ (barbarian tribes) ကို အာရီယန်ခရစ်ယာန်ဘာသာ (Arian Christianity) သို့မဟုတ် နိုင်ကူးယားခရစ်ယာန်ဘာသာ (Nicene Christianity) သို့ ကူးပြောင်းစေခဲ့သည်။[58]

* ဖရန့်လူမျိုးများ (Franks) ၏ဘုရင် ကလိုဗစ် I (Clovis I) သည် အာရီယန်ဝါဒထက် အဓိကခရစ်ယာန်ဘာသာ (mainstream church) ကို လက်ခံသော ပထမဆုံးအရေးပါသော ဗာဗာရီယန်းခေါင်းဆောင် (first important barbarian ruler) ဖြစ်လာပြီး ပုပ်ရဟန်းမင်း၏အာဏာ (papacy) နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သည်။
* ဗီဆီဂိုးသလူမျိုးစု (Visigoths) ကဲ့သို့သော အခြားလူမျိုးစုများသည် နောက်ပိုင်းတွင် အာရီယန်ဝါဒကို စွန့်လွှတ်ကာ တည်ရှိပြီးသောအသင်းတော် (established church) ကို လက်ခံခဲ့ကြသည်။

----

### Nicaea မှ အရှေ့-အနောက် Schism (325-1054) 
313 တွင် မီလန်အမိန့်စာသည်  အင်ပါယာရှိ ဘာသာတရားအားလုံးကို လွတ်လပ်ခွင့်ပေးခဲ့ပြီး ချာ့ခ်ျ၏ငြိမ်းချမ်းရေးကို အစပြုခဲ့သည်။ 325 တွင် Nicaea ၏ပထမကောင်စီသည် Arianism ကို ရှုတ်ချခဲ့ပြီး သုံးပါး တစ်ဆူဝါဒ ကို အယုံအကြည်မရှိကြေညာခဲ့ပြီး ၎င်း၏ဆဋ္ဌမမြောက်ကျမ်းဂန်တွင် ရောမ၊ အလက်ဇန္ဒြီးယားနှင့် အန္တိအုတ်မြို့တို့၏ အထူးအခန်းကဏ္ဍကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။  သုံးပါးတစ်ဆူယုံကြည်ခြင်း၏ ကြီးမြတ်သောခုခံကာကွယ်သူများတွင် ပုပ်ရဟန်းမင်း၊ အထူးသဖြင့် လီဘေရီးယပ်စ် ၊ ၎င်း၏သုံးပါးပေါင်းတစ်ဆူယုံကြည်ခြင်းအတွက် Constantius II မှ Berea သို့ ပြည်နှင်ခံခဲ့ရသော ပုပ်ရဟန်းမင်း၊  Damasus I နှင့် အခြားဂိုဏ်းအုပ်အများအပြားပါဝင်သည်။ 

380 တွင် သက်သာလိုနီကာ၏အမိန့်တော်တွင် နိနင်းခရစ်ယာန်ဘာသာအား အင်ပါယာ၏နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ထိုယုံကြည်ခြင်းကိုလက်ခံသူများအတွက် "ကက်သလစ်ခရစ်ယာန်များ" ဟူသောအမည်ဖြင့် သီးသန့်ထားခဲ့သည်။   အရှေ့ရောမအင်ပါယာ ရှိ အရပ်ဘက်အာဏာသည် ချာ့ခ်ျကို ထိန်းချုပ်ထားပြီး၊ မြို့တော် ကွန်စတန်တီနိုပယ်၏ ဘိုးဘေးများ သည် အနောက်ရောမအင်ပါယာ တွင်  ကို ကိုင်စွဲထားသော်လည်း ရောမမြို့မှ ဂိုဏ်းအုပ်များသည် ၎င်းတို့ပိုင်ဆိုင်ထားပြီးဖြစ်သော ဩဇာအာဏာကို စုစည်းနိုင်ခဲ့သည်။  Franks ၏ဘုရင် Clovis I သည် papacy နှင့် သူ့ကိုယ်သူ မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ Arianism ထက် ပင်မချာ့ခ်ျသို့ ကူးပြောင်းသည့် ပထမဆုံးသော လူရိုင်းများထဲမှ အရေးကြီးသော အုပ်ချုပ်သူဖြစ်သည်။ Visigoths ကဲ့သို့သော အခြားမျိုးနွယ်စုများသည် နောက်ပိုင်းတွင် Arianism ကို တည်ထောင်ထားသော ဘုရားကျောင်းကို မျက်နှာသာပေးကာ စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။ 

အမျိုးမျိုးသော အန္တိပေါ့များသည် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး၏ အခွင့်အာဏာကို အထူးသဖြင့် အနောက်တိုင်းအယူဝါဒ (၁၃၇၈-၁၄၁၇) အတွင်း စိန်ခေါ်ခဲ့သည်။ Concilliarism ၏မြင့်မားသောအချက်တွင် Constance of Constance ကောင်စီသည် ပုပ်ရဟန်းမင်းတရားခံများကြားတွင် ဆုံးဖြတ်သောအခါ နီးကပ်လာသည်။ အရှေ့ဘက်ချာ့ခ်ျသည် အရှေ့ရောမ (ဘိုင်ဇန်တိုင်း) အင်ပါယာနှင့်အတူ ဆက်လက်ကျဆင်းခဲ့ပြီး ကွန်စတန်တီနိုပယ်၏ ရောမနှင့် တန်းတူညီမျှရေးတောင်းဆိုမှုကို လျှော့ကျစေသည်။ အရှေ့ဧကရာဇ်သည် အရှေ့ချာ့ခ်ျအား အနောက်နိုင်ငံများနှင့် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရန် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ကြိုးစားခဲ့သည်။ ပထမအချက်မှာ လိုင်ယွန်၏ဒုတိယကောင်စီ (1272-1274) နှင့် ဒုတိယမှာ Florence ကောင်စီ (1431-1449) တို့ဖြစ်သည်။ ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး၏ သာလွန်မှုကို ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေးတွင် အတားအဆီးဖြစ်စေသည့်အချက်မှာ မည်သည့်ကိစ္စရပ်တွင်မဆို မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ 15 ရာစုတွင် အော်တိုမန်အင်ပါယာသည် ကွန်စတန်တီနိုပယ်ကို သိမ်းပိုက်ပြီး ဘိုင်ဇန်တိုင်းအင်ပါယာကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ 

### ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး (၁၅၁၇ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ)၊ 
thumb| ကက်သလစ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့် Pope Paul III (1534-1549) သည် ပရိုတက်စတင့်များနှင့် ပြန်လည်သင့်မြတ်ရန် ကြိုးပမ်းသူများ သို့မဟုတ် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး၏ တောင်းဆိုချက်များကို ဆန့်ကျင်သူများအပေါ် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး၏ အောင်မြင်မှုကို တည်ထောင်ပေးသည့် Trent (1545-1563) ကောင်စီကို စတင်ခဲ့သည်။
ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမားများက ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးအား ပုပ်ရဟန်းမင်းအဖြစ် ဝေဖန်ခဲ့ပြီး ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးအား အန္တိခရစ် အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။     ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးသည် ပရိုတက်စတ  ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး၏ စိန်ခေါ်မှုများကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းကာ ပြည်တွင်းပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို စတင်လုပ်ဆောင်သည့် ကက်သလစ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး (1560–1648) ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး Paul III သည် Trent (1545-1563) တွင် အယူဝါဒ၏အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်များနှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများသည် ပရိုတက်စတင့်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပုပ်ရဟန်းမင်းနှင့် ဆန့်ကျင်သော ပုပ်ရဟန်းမင်း၏တောင်းဆိုချက်များကို ခရစ်ယာန်အသင်းတော်အတွင်း ပါလီမန်၏အောင်မြင်မှုကို တံဆိပ်ခတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ 

ခိုင်လုံသော ဥရောပနိုင်ငံများတွင် လောကအာဏာကို တဖြည်းဖြည်းစွန့်လွှတ်ရန် အတင်းအကျပ်ဖိအားပေးခံနေရသော ပုပ်ရဟန်းမင်းများသည် ဝိညာဉ်ရေးဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များကို အာရုံစိုက်ခဲ့ကြသည်။ 
* *Umbraculum* (အီတလီပုံစံ *ombrellino* တွင် ပိုသိသာသည်) သည် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးအပေါ် စီတန်းလှည့်လည်လေ့ရှိသော အနီရောင်နှင့် ရွှေအစင်းကြောင်းများ ပါဝင်သော ခေါင်မိုး သို့မဟုတ် ထီးတစ်ခုဖြစ်သည်။ 
* *Sedia gestatoria* ၊ ခြေလျင် တပ်သား တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ( *palafrenieri* ) အနီရောင်ဝတ်စုံဖြင့် သယ်ဆောင်လာသော လက်ကိုင်ပလ္လင်တစ်ခု *၊ flabella* (အဖြူရောင်ငှက်ကုလားအုတ်အမွေးများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် ပရိသတ်များ) နှင့် တစ်ခါတစ်ရံ အခြွေအရံ ရှစ်ဦးဖြင့် လိုက်ပါသွားသော အနီရောင် ယူနီဖောင်း ဖြင့် သယ်ဆောင်သွားပါသည်။ *Flabella* အသုံးပြုမှုကို Pope John Paul I မှ ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။ *Sedia gestatoria* ကို ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး John Paul II မှ ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။ 

## ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် 
* မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရိုမန်ကက်သလစ် ခရစ်ယာန်ဘာသာ

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတော် အကြီးအကဲများ
ကဏ္ဍ:ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်မှု အဆင့်များ
ကဏ္ဍ:ပုပ်ရဟန်းမင်းများ
ကဏ္ဍ:CS1: long volume value
ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links
ကဏ္ဍ:လက်တင်ဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ
ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ