open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ဟဲလဗတ်ငါး

ကမ္ဘာတွင် ငါးအများအပြားရှိရာ ထိုငါးများအနက် ဟဲလဗတ်ငါးသည်အကြီးဆုံးနှင့် အရေးအကြီးဆုံးငါးဖြစ်လေသည်။ ထိုငါးမျိုးကို အမေရိကန်နိုင်ငံ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့မြောက်ဘက် နယူယော့နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းရှိ ပင်လယ်များတွင် တွေ့နိုင်သည်။ ထိုငါး၏ မျက်စိများသည် ဦးခေါင်း၏ လက်ယာဘက်တွင်ရှိသည်။ ထိုလက်ယာဘက် အရောင်မှာ အညိုရင့်ရောင်ဖြစ်၍ လက်ဝဲဘက်၏အရောင်မှာ အဖြူရောင်ဖြစ်သည်။ ဖမ်းမိသမျှဟဲလဗတ်ငါးများအနက် ငါးမတို့ ၏အလေးချိန်သည်ပေါင် ၃ဝဝမှ ၄ဝဝအထိရှိကြ၍ ငါးထီးတို့၏အလေးချိန်မှာမူ ပေါင်ငါးဆယ်ကျော်လွန်ခဲလေသည်။ ဟဲလဗတ်ငါးများကို ဖမ်းရာတွင် ခိုင်ခံ့သည့်ငါးမျှားချိတ်ကြီးများကို အသုံးပြုကြသည်။ ထိုငါး မျှားချိတ်ကြီးများကို  ကြိုးရှည်ရှည်ကြီးများတွင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ပေအနည်းငယ်ခန့်စီ ခွာချည်ပြီးလျှင် ငါးစာများကိုတပ်၍ ပင်လယ်အောက်ခြေသို့ချပေးကြသည်။ ဟဲလဗတ်ငါး၏အနံ့အရသာမှာ နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းလေသည်။ ထိုငါး၏အသည်းဆီသည် 
ကော့ဒငါး၏အသည်းဆီထက်ပင်ပို၍ ဗီတာမင်အေ ကြွယ်ဝသေးသည်။ ထိုငါး၏အသည်းကို ဗီတာမင်ရရှိရေးအတွက် စီမံသောအခါ ဗီတာမင်ဒီကိုအနည်းငယ်ထည့်ပေးလေ့ရှိကြသည်။
ဟဲလဗတ်ငါးသည် များသောအားဖြင့် လေးပေမှငါးပေအထိ ကြီးလေ့ရှိသော်လည်း ခုနစ်ပေကျော်အထိကြီးသော ဟဲလဗတ်ငါးများလည်းရှိသေးသည်ဟု သိရလေသည်။ ထိုကဲ့သို့သောငါးမျိုး ကိုပေပေါင်း ၆ဝဝ အထိနက်ပြီးလျှင် ပင်လယ်ကမ်းခြေနှင့်အနည်းငယ်ဝေးကွာရာ ဒေသများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည်ဟုဆိုလေသည်။ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာအတွင်းနေဟဲလဗတ်ငါးကို 
ပါဏဗေဒအလိုအရ ဟစ်ပိုဂလောဆပ်ဟစ်ပိုဂလောဆပ်ဟုခေါ်၍ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအတွင်းနေ ဟဲလဗတ်ငါးကိုမူ ဟစ်ပိုဂလောဆပ် စတီနိုလက်ပစ်ဟုခေါ်သည်။

## ကိုးကား
ဟဲသားပင်

**ဟဲသားပင်**အမျိုးပေါင်းလေးရာမျှရှိရာ 
ယင်းတို့သည် များသောအားဖြင့် အာဖရိကတိုက်၌ 
မူလပေါက်ရောက်ကြသည်။ ဂရိတ်ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ 
မြေရိုင်းများတွင် ပေါက်ရောက် လေ့ရှိသော 
အမြဲစိမ်းချုံပင်မျိုးဖြစ်သည်။ ဥရောပတိုက်ရှိ 
အချို့အစိတ်အပိုင်းများနှင့် အာဖရိကတိုက်တို့၌လည်း 
ပေါက်ရောက်သေးသည်။ 
ထိုအပင်မျိုး၏ပင်စည်သည်တို၍မွဲပြာရောင်ရှိပြီးလျှင် 
အမွေးများရှိလေသည်။ ထိုအပင်၏အကိုင်းများသည် 
တံမြက်စည်းနှင့်တူပြီးလျှင် အရွက်များမှာအပ်များနှင့် 
တူကြသည်။ ထိုအပင်၏ပန်း ရောင်အပွင့်သေးကလေးများသည် 
ခေါင်းလောင်းငယ်များနှင့်တူပြီးလျှင် အခိုင်ရှည်များအဖြစ်နှင့် 
ပွင့်ကြလေသည်။
ဥရောပတိုက်အချို့ဒေသများ၌ထိုဟဲသားပင်မျာုး 
ပေါက်ရောက်လျက်ရှိရာထိုအပင်များကိုတံမြက်စည်းများနှင့် 
ဝက်မှင်ဘီးများ ပြုလုပ်ကြလေသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် 
ပေါက်ရောက်သောဟဲ သားပင်များ၏ အမြစ်များကို 
ဆေးတံများပြုလုပ်ရန် အသုံးပြုကြသည်။ 
စကော့တလန်ပြည်တွင် အချို့ဆင်းရဲသားများသည် သူတို့၏ 
နေအိမ်များကို မိုးရာတွင်ဟဲသားပင်မှရရှိသည့်ပစ္စည်းများကို 
အသုံးပြုကြသည်။ အချို့နေရာများတွင် ဟဲသားပင်ကို 
ကျိုချက်ပြီးနောက် ရရှိသောအရည်ဖြင့် သားရေများကို 
နယ်လေ့ရှိကြသည်။ အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များကို ဟဲသားပင်၏ 
အညှောက်များကိုကျွေးမွေးကြသည်။ ဟဲသားပင်၏ 
အစေ့များကိုငှက်များကလည်း ကြိုက်နှစ်သက်ကြသည်။ 
ဟဲသားပင်သည် အဲရစ်ကေဆီအီးမျိုးစဉ်၌ပါဝင်၍ 
ရုက္ခဗေဒအမည်အားဖြင့် ကယ်လူနာ ဗာလဂါရစ်ဟုခေါ်သည်။ 
အချို့အပင်များသည်လက်မအနည်းငယ်သာမြင့်ကြသော်လည်း 
အချို့အပင် များကမူ သုံးပေသို့မဟုတ် သုံးပေမက 
မြင့်တတ်ကြလေသည်။

## ကိုးကား
ဟဲရဒ်ဘုရင်

## ဟဲရဒ်ဘုရင်
ဟဲရဒ်(ဟေရုဒ်)ဟူသောအမည်သည် 
ခရစ်တော်မပေါ်ထွန်းမီနှစ်၄ဝခန့်မှစ၍ ပယ်လက်စတိုင်ပြည်တွင် 
အုပ်စိုးခဲ့သောမင်းဆက်၏အမည်ဖြစ်သည်။ ဟဲရဒ်မင်းဆက်တွင် 
ဘီစီ ၃၇ ခုနှစ်မှ ဘီစီ ၄ ခုနှစ်အထိ ဂျူဒါပြည်ကိုအုပ်စိုးခဲ့သော 
ဟဲရဒ်•သ•ဂရိတ်သည်အထင်ရှား ဆုံးဖြစ်သည်။ 
ဟဲရဒ်•သ•ဂရိတ်(ဘီစီရ၃ခန့်•ဘီစီ၄)။ ။ 
ဟဲရဒ်•သ•ဂရိတ်သည် ဂျူဒါပြည်ဘုရင်ခံအန္တီပေတာ၏ 
ဒုတိယသားဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၄ဝပြည့်နှစ်တွင် 
ရောမဆီနိတ်ကဟဲရဒ်ကို ဂျူဒါပြည်ဘုရင်အဖြစ်ခန့်အပ်သည်။ 
သို့ရာတွင်ဘီစီ၃ရခုနှစ်သို့ရောက်မှ ဂျရူးဆလမ်းမြို့တော်ကို 
ရန်သူများလက်မှ သိမ်းပိုက်နိုင်သည်။ ဟဲရဒ်ဘုရင်သည် 
ရောမတို့နှင့်ပူးပေါင်း၍ နိုင်ငံကိုချဲ့ထွင်တည်ထောင်ရာ၌ 
အတိုက်အခံပြုသူများကိုပြင်းထန်စွာနှိပ်ကွပ်သည်။
ဂျရူးဆလမ်းမြို့ရှိ ဘုရားဝတ်ကျောင်းကို 
အသစ်ပြန်ဆောက်၍မြို့သစ်များ၊ကပွဲရုံ၊ကစားရုံ၊ခံတပ်များကို 
လည်း နေရာအနှံ့ ဆောက်လုပ်သည်။ ခရစ်ယန်တို့၏ 
ဓမ္မသစ်ကျမ်းအလိုအရဟဲရဒ်ဘုရင်သည်ခရစ်တော်ယေရှု 
ဖွားမြင်ချိန်တွင် ယဟူဒီတို့ကိုအုပ်စိုးမည့်ရှင်ဘုရင်တစ်ပါး 
ပေါ်ထွန်းကြောင်းကြားရသဖြင့် ကလေးများကို 
သတ်ပစ်သည်ဟုဆိုသည်။ 
(ခရစ်တော်ယေရှု။)

ဟဲရဒ်အန္တီပတ်။ ။ဟဲရဒ်အန္တီပတ်သည် 
ဟဲရဒ်•သ•ဂရိတ်၏သားတော်ဖြစ်၍ ဂယ် လီလီနယ်ကို ဘီစီ 
၄ ခုနှစ်မှ အေဒီ ၃၉ ခုနှစ်အထိ အုပ်စိုးသောမင်းဖြစ်သည်။ 
ဓမ္မသစ်ကျမ်းတွင် ဖော်ပြသောဟဲရဒ်မင်းသည် များသောအားဖြင့် 
ဟဲရဒ်အန္တီပတ်ပင်ဖြစ်သည်။ ရောမဘုရင်ခံ ပွမ်းရှပ် 
ပိုင်းလတ်မင်းက ခရစ်တော်ယေရှုကို စီရင်ရန် 
လွှဲအပ်ခြင်းခံရသူလည်းဖြစ်သည်။
ဟဲရဒ်အန္တီပတ်သည် ညီအစ်ကိုဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ 
ဟဲရဒ်ဖီးလစ်၏ဇနီး ဟီရောဒီးယပ်ကိုသိမ်း ပိုက်လိုသဖြင့် 
ပထမဇနီးကိုကွာရှင်းပစ်သည်။သူတော်စင်ဂျွန်•သ•ဗက်ပတစ် 
ဆိုသူက ဟဲရဒ်၏ အပြုအမူကိုပြစ်တင်ရှုတ်ချခဲ့ရာ 
ဟီရောဒီးယပ်သည်ပရိယာယ်ဆင်၍ သမီးဆလိုမီအား 
မင်းကြီးထံ၌ဂျွန်၏ဦးခေါင်းကိုတောင်းခံစေသည်။ မင်းကြီး 
ကလည်းဆလိုမီတောင်းဆိုသည့်အတိုင်းဂျွန်၏ဦးခေါင်းကိုဖြတ်၍
ပေးစေသည်။ နောင်အခါတွင် ဤအကြောင်းအရာကို 
ကဇာတ်ကပြခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ပန်းချီကားရေးဆွဲခြင်း 
အားဖြင့်လည်းကောင်း သရုပ်ဖော်ခဲ့သည်။

ဟဲရဒ်အဂရစ်ပါ(ပထမ)။။ပထမဟဲရဒ်•သ•ဂရိတ်၏ 
မြေးတော်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၄၁ ခုနှစ်တွင်ရောမဧကရာဇ် 
ကလောဒီးယပ်ကဂျူဒါပြည်အပါအဝင်ပယ်လက်စတိုင်တစ်ခုလုံး
ကိုဘုရင်အဖြစ်အုပ်စိုးစေသည်။ အေဒီ ၄၄ နှစ်တွင်ကွယ်လွန် 
လေသည်။

ဟဲရဒ်အဂရစ်ပါ(ဒုတိယ)။ ။ပထမဟဲရဒ်အဂရစ်ပါ၏ 
သားတော်ဒုတိယ ဟဲရဒ်အဂရစ်ပါသည် ဟဲရဒ်မင်းဆက်တွင် 
နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သည်။ ယဟူဒီတို့က ရောမအာဏာပိုင်တို့ကို 
ပုန်ကန်ကြသောအခါ ဟဲရဒ်သည် ရောမတို့ဘက်မှ 
ကူညီတိုက်ခိုက်နှိမ်နင်းခဲ့သူဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁ဝဝ 
ပြည့်နှစ်တွင်ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
ဟဲရဝဒ်၊ သ ဝိတ်

## ဟဲရဝဒ်, သ ဝိတ်
အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ဟဲရဝဒ်ဟူသော အမည်သည် ကျောင်းသားသူငယ်တို့အတွက် မျိုးချစ်စိတ်ထက်သန်ခြင်း၊စွန့်စာခြင်း၊ ရဲစွမ်းသတ္တိရှိခြင်း၊ ကိုယ်ကျိုးစွန့်ခြင်းစသည်ဖြင့်သူရဲကောင်းတို့၏အရည်အချင်းများ ကို ထုတ်ဖော်နိုင်စွမ်းရှိသော အမည်ဖြစ်၍ ၁၁ရာစု နှစ်အတွင်းက နော်မန်ဘုရင်၏ ကြီးစိုးမှုအောက်မှ လွတ်မြောက်ရန် နောက်ဆုံးကြိုးပမ်းခဲ့သော အင်္ဂလိပ်မျိုးချစ်ခေါင်းဆောင်၏ အမည်လည်းဖြစ်သည်။ ၁၈၆၆ခုနှစ်တွင် နာမည်ကျော် စာရေးဆရာ ချားကင်းစလေက လူစွမ်းကောင်းဟဲရဝဒ်၏  စွန့်စားခန်းများကို *ဟဲရဝဒ်, သ ဝိတ်*အမည်ဖြင့်  သမိုင်းဝတ္ထုတစ်ပုဒ် ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့ လေသည်။ 

ဟဲရဝဒ်၏ မိဘမျိုးရိုးကို အသေအချာမသိရချေ။ အချို့က သူ၏ဘခင်သည် အက်ဒွပ် သ ကွန်ဖက်ဆား ဘုရင်လက်ထက်က အင်္ဂလန်နိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ နေရာအားလုံးနီးပါးမျှကိုပိုင်သောအားဘွဲ့ရ လီယိုဖရစ်ဆိုသူ ဖြစ်သည်ဟုဆိုကြသည်။ အချို့ကလည်းဟဲရဝဒ်သည် လင်းကွန်းရှိုင်ယာနယ်မှမြေပိုင်ရှင်ကလေးတစ်ယောက်ဖြစ်သည် ဟုဆိုကြသည်။ မည်သို့မဆို အီလီကျွန်းတွင်အင်္ဂလိပ်တို့ သည် နော်မန်တို့ကိုခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့စဉ်က သူ၏လက်အောက်တွင် အားဘွဲ့ရပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ကြသော အက်ဒွင်နှင့်မော်ကားတို့ ပါဝင်ကြခြင်းကိုထောက်၍ သူသည်မြေပိုင်ရှင် သူကောင်းမျိုးရိုးမှဆင်းသက်လာသည် ဖြစ်မည်ဟုယူဆနိုင် ပေသည်။  အက်ဒွပ်•သ•ကွန်ဖက်ဆားဘုရင်လက်ထက်တွင် ပြင်သစ် အမျိုးသားတို့ကို ရာထူးကြီးများ၌ ခန့်ထား၍  ခြီးမြှင့်မြှောက်စားခဲ့သည်။ ဟဲရဝဒ်သည်ပြင်သစ်တို့အား ထိုကဲ့သို့ မျက်နှာသာပေးထား ခြင်းကိုမလိုမုန်းတီးသဖြင့်  ဘုရင်ကိုအတိုက်အခံ ပြုမိသောကြောင့် ပြည်နှင်ဒဏ်ခံရသည်။ 
သူသည် မျိုးချစ်စိတ်ပြင်းထန်သူဖြစ်၍ ငယ်စဉ်ကတည်းက ဆက္ကဆန်သူရဲကောင်းတို့၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိနှင့်စစ်ချီ တေးသံများကို စိတ်ဝင်စားစွာနားထောင်လေ့ရှိသည်။မိခင်ကသူ့ကိုဘုန်းကြီး ဖြစ်စေချင်၏။သို့ရာတွင်သူသည် လွတ်လပ်မှုကို နှစ်သက်သဖြင့် စည်းကမ်းအချုပ်အချယ်များသော ဘုန်းကြီးဘဝ၌ မနေလိုချေ။ ဟဲရဝဒ်သည်  နော်မန်တို့ကို အလွန်မုန်းတီးသူဖြစ်ရာ၊ မိမိ၏မိခင်ပိုင် နေရာတို့ကိုသိမ်း၍ နော်မန်တစ်ဦးအားပေးအပ်ကြောင်း ကြားသိရလျှင်သိရခြင်း အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ပြန်ခဲ့သည်။ 

၁ဝ၆၉ခုနှစ် တွင်ဒိန်းလူမျိုးတို့သည် ကနွတ်ဘုရင်၏တူတော်ကို အင်္ဂလိပ်ထီးနန်း၌ တင်ရန်ရည်ရွယ်၍ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့နောက်ဆုံး အကြိမ်ချီတက်တိုက်ခိုက်ကြသည်။ ဟဲရဝဒ်နှင့် တကွ အင်္ဂလိပ်မျိုးချစ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကလည်း နော်မန်တို့ကို မောင်းထုတ်နိုင်ရန် ဒိန်းတို့နှင့်ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်ကြသည်။ ထိုသို့တိုက် ခိုက်ကြရာမှ ဟီတာဗာရိုမြို့ကို ဖျက်ဆီး၍ ဘုန်းကြီးကျောင်းကိုလုယူကြသည်။ ထိုနောက်ဒိန်းတို့ သည်လုယူရရှိသော ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ယူဆောင်၍ မိမိတို့နိုင်ငံသို့ပြန်ကြလေသည်။ထိုကြောင့် ဟဲရဝဒ်နှင့် နောက်ပါလူစုတို့သည် အီလီကျွန်းသို့ပြေး၍ အခိုင်အမာ တပ်စွဲနေရလေသည်။  ၁ဝရ၁ ခုနှစ်တွင် နော်မန်ဘုရင်ပထမ ဝီလျံသည်အီလီရှိခံတပ်ကို ချီတက်တိုက်ခိုက်ရာ ဟဲရဝဒ်တို့မခံနိုင်၍ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။ ထိုနောက်တွင်ဟဲရဝဒ်၏အကြောင်းသည် တိမ်မြုပ်ပျောက် ကွယ်သွားခဲ့လေသည်။ 

 
## ကိုးကား
ဟော့ပင်

ဟော့ပင်၏အသီးများကိုဗြစ်ရည်ချက်ရာတွင် 
အသုံးပြုကြသည်။ ထိုအခါတွင်ဗြစ်ရည်သည် 
အနံ့အရသာနှင့်ပြည့်စုံလာလေသည်။ သော့ပင်သည်နွယ်ပင်ဖြစ်၍
ဘယ်မှညာသို့လိမ်၍သွားလေသည်။ ထို့ပြင်ဟော့ပင်သည်နှစ်တိုင်း 
ပွင့်လေသည်။ ထိုအပင်ကိုနှစ်ကြာခံပင်ဟုသတ်မှတ်ကြသည်။
ဟော့ပင်များကိုစိုက်ပျိုးသောအခါရှေးဦးစွာအသားများ
သည့်အမြစ်များကို ရွေးချယ်ရသည်။ ထိုနောက် ခြောက်လက်မမှ 
ရှစ်လက်မအထိအရှည်ဖြတ်၍ စိုက်ပျိုးလေ့ရှိကြသည်။
ဟော့ပင်များမှကတော့ပုံကဲ့သို့သောအပွင့်များ 
အခိုင်လိုက် ပွင့်လာပြီနောက် အစိမ်းရောင်မှအဝါရောင် 
သန်းလာသောအခါတွင် ဟော့ပင်စိုက်ပျိုးသူများသည် 
ဟော့သီးခူးသူများကိုဟော့ပင်များ စိုက်ပျိုထားရာ ခြံသို့ 
ပို့ပေးကြရလေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 
ဟော့သီးများကိုအချိန်တော်ခူးယူနိုင်မှ ယင်းတို့တွင်ပါရှိသော 
လူပူလင်ခေါ် ဆေးဖက်ဝင်သည့်အစေးကိုကောင်းစွာရရှိ၍ 
ဗြစ်ချက်ရာ၌လည်းအရေးပါခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။
ရှေးအခါကအိပ်မပျော်သူများကိုဟော့သီးများ 
သွတ်ထားသည့်ခေါင်းအုံးနှင့်အိပ်စေခြင်းဖြင့်အိပ်ပျော်စေနိုင် 
ခဲ့လေသည်။ ဟော့သီးများတွင် အခါးဓာတ်ပါရှိသဖြင့် 
ထိုအသီးကိုအစာကြေရင်ချောင်ဆေးဖော်စပ်ရာတွင် 
အသုံးပြုလေ့ရှိကြလေသည်။
ဟော့ပင်သည် နှစ်တိုင်း ၁၅ ပေမှ ပေ ၂ဝအထိရှည်၍ 
လိမ်နေသောပင်စည်အမြောက်အမြား ကိုဖြစ်ပေါ်စေသည်။ 
ဟော့ပင်၌ ရွက်ခြားလက်ညောင်ရွက်ပုံ အရွက်များရှိသည်။ 
အပင်တိုင်းသည်အဖိုသော်လည်းကောင်း၊အမသော်လည်းကောင်း 
ဖြစ်နိုင်သည်။ အဖိုနှင့်အမတို့၏ အပွင့်များသည် 
တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုးမတူကြချေ။ အဖိုပွင့်များသည် 
သေးငယ်ပြီးလျှင် အကိုင်းများတွင်အခိုင်လိုက်ပွင့်ကြလေသည်။ 
အမပင်မှ အပွင့်များကမူ ပွင့်ညှာမဲ့ ရေစီမို့များအဖြစ် 
ပွင့်ကြပြီးလျှင် ယင်းတို့အား အကြေးခွံများနှင့်ဖုံးအုပ်လျက် 
ရှိကြသဖြင့် ကြောင်မြီးများကဲ့သို့ ဖြစ်နေကြလေသည်။ 
ဟော့နွယ်သည် အပေါ်ဘက်သို့ တက်လေ့ရှိသည်။ 
မပြုမပြင်ဘဲထားလျှင် ခြံစည်းရိုးအဖြစ် စိုက်ထားလေ့ရှိသော 
အပင်များကိုနွယ်၍တက်လေ့ ရှိကြသည်။ စီးပွားရေးအဖြစ် 
စိုက်ပျိုးသောအခင်း၌ ဟော့ပင်များနွယ်၍တက်နိုင်ရန်အချို့နေရာ 
များတွင် ဆယ့်လေးပေမှ ဆယ့်ရှစ်ပေအထိမြင့်သော 
တိုင်များစိုက်ထူထားလေ့ရှိကြသည်။ 
ဟော့သီးများကို ဩဂုတ်လနောက်ပိုင်းနှင့် 
စက်တင်ဘာလ အလယ်လောက်တွင် ဆွတ်ခူးလေ့ရှိကြသည်။ 
ဟော့သီးများမှည့်လျှင်မှည့်ချင်း ခူးကြရခြင်းမှာ မှည့်ပြီးနောက် 
မခူးဘဲထားလျှင်လျင်မြန် စွာပုပ်သွားတတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။ 
ဥရောပတိုက်ရှိစီးပွားရေးအတွက်ဟော့ပင်များကို 
စိုက်ပျိုးလေ့ရှိကြသောနိုင်ငံများတွင် အင်္ဂလန်၊ ပြင်သစ်၊ 
ဂျာမနီနိုင်ငံများပါဝင်ပြီးလျှင်အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌မူ 
ကာလီဖိုးနီးယား၊ အိုရီဂွန်၊ ဝါရှင်တန်နှင့် 
နယူးယော့ပြည်နယ်များပါဝင်လေသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံတွင်မူ 
ဟော့ပင် ကိုအလှအပအတွက်စိုက်ပျိုးကြလေသည်။
ဟော့ပင်သည် နက်တဲမျိုးရင်းတွင်ပါဝင်ပြီးလျှင် 
ရုက္ခဗေဒအလိုအရ ဟူမူလပ် လူပူလပ်ဟု ခေါ်လေသည်။

## ကိုးကား
ဂျွန် ဟောကင်း

**ဆာ ဂျွန်ဟောကင်း** () သည် ပထမ အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မ လက်ထက်က နာမည်ထင်ရှားသော အင်္ဂလိပ် ရေတပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးဖြစ်သည်။ ၁၅၃၂ ခုနှစ်တွင် ဒက်ဗွန်ရွိုင်ယာနယ်၊ ပလင်းမတ်မြို့၌ ဖွားမြင်၍ ပင်လယ်တွင်သွားသော ကျက်စားသူ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့အကြား၌ ကြီးပြင်းလာခဲ့ရသည်။ နာမည်ကျော် ရေတပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆာဖရန်းစစ်ဒရိတ်နှင့် ခေတ်ပြိုင်ထင်ရှားခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ ပထမ အယ်လစ်ဇဘက် ဘုရင်မ လက်ထက်တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံနှင့် စပိန်နိုင်ငံတို့သည် ပင်လယ်ပြင်၌ ရေတပ်ချင်း အင်အားပြိုင်လျက်ရှိကြရာ ဆာ ဂျွန်ဟောကင်း၏ သူရသတ္တိကြောင့် စပိန်ရေတပ်ကို နှိမ်နင်းနိုင်ခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် အာဖရိကတိုက်မှ ကပ္ပလီလူမျိုးများကို အမေရိကတိုက်သို့ ယူဆောင်ခဲ့၍ ကျေးကျွန်အဖြစ်ရောင်းချကာ စီးပွားရှာသူဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရှုံ့ချပြစ်တင်ဖွယ်ရာဖြစ်သည်။ ၁၅၆၂ ခုနှစ်တွင် ဟောကင်းသည် သင်္ဘောသုံးစင်းဖြင့် အာဖရိက အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းသို့ သွားရောက်၍ ကပ္ပလီအမျိုးသားများကို တင်ဆောင်ခဲ့ပြီးလျှင် အမေရိကတိုက် အလယ်ပိုင်းရှိ စပိန်ပိုင်နယ်များ၌ ကျေးကျွန်အဖြစ်ရောင်းချခြင်း၊ သကြား၊ ဂျင်၊ ပုလဲစသော ကုန်စည်တို့ဖြင့် ဖလှယ်ခြင်းကို လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ထိုလုပ်ငန်းဖြင့် စီးပွားလမ်းဖြောင့်လာသောအခါ ၁၅၆၄ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယအကြိမ်ပင်လယ်ခရီးထွက်၍ ကျွန်အရောင်းအဝယ်လုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ပြန်သည်။ ဟောကင်း စီးပွားရေးတိုးတက်ပုံကို အားကျသော အင်္ဂလိပ် မှူးမတ်မျိုးနွယ်တို့နှင့် ဘုရင်မကြီးကိုယ်တိုင် ထိုလုပ်ငန်းကိုအားပေးကြသည်ဟု ဆိုသည်။ သို့ရာတွင် ၁၅၆၇ ခုနှစ်၌ နောက်တစ်ကြိမ် ကျွန်ကုန်ကူးရန် အမေရိကတိုက်သို့ ခရီးထွက်လာသောအခါ မက္ကဆီကို ကမ်းခြေရှိ ဗေရကရုဆိပ်ကမ်း၌ စပိန်ရေတပ်က တိုက်ခိုက်ခြင်းခံရလေသည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် ဟောကင်းတို့ဘက်မှ သင်္ဘောနှစ်စင်းသာ လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ ကျန်သင်္ဘောများနှင့်တကွ အဖိုးတန်ကုန်ပစ္စည်းများဆုံးရှုံးရလေသည်။ လွတ်မြောက်ခဲ့သော သင်္ဘောနှစ်စင်းအနက် တစ်စင်းသည်လည်း ပင်လယ်ထဲတွင် နစ်မြုပ်သွားလေရာ ဟောကင်းသည် ကျန်သင်္ဘောတစ်စင်းဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ပြန်ခဲ့ရသည်။ ၁၅၇၉ ခုနှစ်တွင် ဟောကင်းကို အင်္ဂလိပ်ရေတပ်မတော်၌ ဘဏ္ဍာရေးမှူးခန့်သည်။ မကြာမီအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ရာထူးသို့ တိုးမြှင့်ပေးခြင်းခံရသည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ရေတပ်ကြီးသည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံကိုတိုက်ခိုက်ရန် ချီတက်လာသောအခါ ဟောကင်းအား ရေတပ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးခန့်၍ ရန်သူ ရေတပ်ကို ခုခံစေသည်။ ဟောကင်းသည် ဆာဖရန်းစစ်ဒရိတ်နှင့်အတူ စပိန်ရေတပ်ကြီးကို အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့ အောင်ပွဲရအောင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သဖြင့် ဆာဘွဲ့ ချီးမြှင့်၍ သူကောင်းပြုခြင်းကို ခံရလေသည်။ ၁၅၉၅ ခုနှစ်တွင် ဟောကင်းနှင့် ဒရိတ်တို့ပူးပေါင်း၍ အနောက်အိန္ဒိယကျွန်းစုရှိ စပိန်တို့၏ စခန်းများကို တိုက်ခိုက်ရန် ပင်လယ်ခရီးထွက်လာစဉ် ပေါ်တိုရီးကိုးကျွန်းအနီး၌ အဖျားရောဂါဖြင့် ၁၅၉၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အနိစ္စရောက်သည်။

## ကိုးကား
ဆုံးရှုံးမှုအများဆုံးမြန်မာ့သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ

၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် အတွင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ အနက် ဆုံးရှုံးမှုအများဆုံးဖြစ်ပွားခဲ့သော သဘာဝဘေးအန္တရာယ် ၁၀ ခုစာရင်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ် ၁၀ ခုတွင် မုန်တိုင်းက ဖြစ်စဉ် ရှစ်ခုဖြင့် အများဆုံးဖြစ်ပြီး ငလျင်တစ်ကြိမ်နှင့် ရေကြီးမှုတစ်ကြိမ်စီ ပါဝင်သည်။

## ဆုံးရှုံးမှုအများဆုံး သဘာဝဘေးဖြစ်စဉ် ၁၀ ခု 
## စာရင်းထုတ်ပြန်သူ 
အဆိုပါစာရင်းကို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များနှင့် ပတ်သက်၍ နိုင်ငံတစ်ခုချင်းစီအလိုက် သတင်းအချက်အလက် များကို ထုတ်ပြန်ပေးနေသည့် International Disaster Database (emdat.be) တွင် ထုတ်ပြန်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

## အခြေပြုအချက်အလက်များ 
ဖော်ပြထားသည့် အချက်အလက်များသည် သဘာဝဘေးကြောင့် လူ ၁၀ ဦးနှင့် အထက်သေဆုံးမှု၊ လူ ၁၀၀ နှင့်အထက် သက်ရောက်ခံစား ရမှု၊ နိုင်ငံတကာမှ အကူအညီများ လက်ခံရမှု၊ နိုင်ငံတွင်အရေးပေါ် အခြေအနေအဖြစ် ထုတ်ပြန်ရမှု စသည်တို့ အပေါ်တွင် အခြေခံထားခြင်းဖြစ် သည်ဟု သိရှိရသည်။

## သဘာဝဘေးဖြစ်စဉ်များ၏အဓိကအကြောင်းရင်းများ 
မြန်မာနိုင်ငံ၌ ကြုံတွေ့လာရသော သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ်များ၌ ရေကြီးမှုဖြစ်စဉ်မှာ အများဆုံးကြုံတွေ့လာရကြောင်း၊ သစ်ပင်သစ်တောများ ပြုန်းတီးလာမှု၊ မြေဆီလွှာပြုန်းတီး လာမှုတို့သည် မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းမှုဖြစ်ပေါ်ချိန်တိုင်း ရေကြီး ရေလျှံမှုများကို အလွယ်တကူဖြစ်ပေါ် စေလာကြောင်း သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပညာရှင်များက သုံးသပ်ကြသည်။

မြန်မာနိုင်ငံသည် ယခုနှစ်များ အတွင်း ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများ ကို ရင်ဆိုင်လာရကာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်အတွင်း ခြောက်နှစ်ဆက်တိုက် မုန်တိုင်းဝင်ရောက်ခြင်း၊ လျှပ်တစ်ပြက်ရေကြီးမှုများ ကြုံတွေ့ လာရခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့ကြောင်း Eleven Media Group မှ ဆိုထားသည်။ 

## ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် 
*၂၀၁၁ ပခုက္ကူရေကြီးမှု
*၂၀၁၁ ကျောက်ဆည်ရေကြီးမှု
*၂၀၁၁ ပုဂံညောင်ဦးမိုးကြီးမှု
*၂၀၁၁ မုံရွာရေကြီးမှု
*၂၀၁၁ မြစ်သာမြစ်ရေကြီးမှု
*၂၀၁၁ ဆင်ဖြူကျွန်းရေကြီးမှု
*ဆုံးရှုံးမှုအများဆုံးမြန်မာ့သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ
*၂၀၁၁ မြန်မာ ငလျင်
*နာဂစ်မုန်တိုင်း

## ကိုးကား
ဟော်လီပင်

တောက်ပသည့်အရွက်စိမ်းများနှင့် အနီရောင်ဗဲရီသီးများသီးသော ဟော်လီပင်များသည် သမပိုင်းရာသီဥတုရှိသော တိုင်းပြည်များတွင်ပေါက်လေ့ရှိသည်။ ဟော်လီပင်တွင်မျိုး စိတ်အများအပြားရှိရာ အမေရိကန်နိုင်ငံ၌ မူလပေါက်ရောက်သော ဟော်လီပင်သည်များသောအားဖြင့်ပေ လေးဆယ်မှငါးဆယ်အထိရှိ၍အမြင့်ဆုံးမှာပေတစ်ရာအထိ မြင့်လေသည်။ သို့သော်အမေရိကန်နိုင်ငံတွင်သာမန်ပေါက်သော ဟော်လီပင်၏ အရွက်နှင့်အသီးများ၏ အရောင်တို့သည် ဥရောပတိုက်တွင်ပေါက်ရောက်လေ့ရှိသောဟော်လီပင်၏ အရွက်နှင့် အသီးများလောက်မတောက်ပတတ်ချေ။ဥရောပဟော်လီမျိုးသည် ဂရိတ်ဗြိတိန်နိုင်ငံတွင် မူလပေါက်ရောက်လေသည်။ နိုင်ငံခြားဟော်လီမျိုး များကိုမြောက်အမေရိကတိုက်တွင် ၁၇၂၆ 
ခုနှစ်ခန့်က စတင်၍သွင်းယူစိုက်ပျိုးခဲ့ကြသည်။

ဟော်လီရွက်များနှင့်အသီးများကို နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသည့်နာတာလူးပွဲတော် (ခရစ္စမတ်)ပန်းခွေများအဖြစ်ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။ ရှေးကနာတာလူးပွဲတော်အခါတွင် ထိုအပင်ကို အိမ်နှင့်ဘုရား ဝတ်ပြုကျောင်းများ၌ အသုံးပြုလေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ဟော်လီရွက်တွင် အနားစောင်းတစ်လျှောက်၌ဆူး များရှိသည်။ ဟော်လီပင်များသည် ဆောင်းကူးရာသီနှင့် ဆောင်းရာသီတွင် အသီးများသီးကြသည်။ သော်လီပွင့်များသည်သေး၍ဖြူကြသည်။ နှစ်အစ လောက်၌ပင် ပန်းများပွင့်လေ့ရှိကြသည်။ အသီးများသည် အခြားအသီးများ ကဲ့သို့ပင် ဆောင်းကူးရာသီ၌ မှည့်တတ်ကြ သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံနွေကူးရာသီရောက်သည့်တိုင်အောင် အပင်ပေါ်၌ရှိနေတတ်ကြသေးသည်။

အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင်ပေါက်ရောက်သောဟော်လီပင်ကို သာပစ်ထားမည်ဆိုလျှင်ထိုအပင်သည် ကြီးမားသည်အထိ ပေါက်ရောက်ပေလိမ့်မည်။ သို့သော်ထိုအပင်များကို များသောအားဖြင့် ခြံစည်းရိုးအတွက် ချိုင်၍ ပစ်လေ့ရှိကြသည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၌ ပေါက်ရောက်သော ဟော်လီပင်သည် ဟော်လီပင် များတွင်များသောအားဖြင့် အကြီးဆုံးဖြစ်လေသည်။ ထိုအပင်များသည် ဝက်သစ်ချနှင့်သင်းဝင်တော များအတွင်း၌ အထူးသဖြင့်ကောင်းမွန်စွာပေါက်ရောက်ကြလေသည်။ ထိုဟော်လီပင်များသည် နှေးကွေးစွာ ကြီးထွားကြသဖြင့် အသားမှာမာပြီးလျှင်ကျစ်လေသည်။ အသား၏အရောင်မှာ အဖြူဖြစ်သည်။ ထိုအသားဖြင့်ရှေးအခါကအိမ်ထောင်ပရိဘောဂ 
များကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါ တွင်မူမပြုလုပ်ကြ တော့ချေ။ လက်ကိုင်တုတ်များပြုလုပ်ရာတွင်လည်း ဖြောင့်မတ်သည့် ဟော်လီကိုင်း ကလေးများသည် 
အကောင်းဆုံးနှင့်အခိုင်ခံ့ဆုံးဖြစ်ကောင်းဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ တူရိယာပစ္စည်းများပြု လုပ်ရန်လည်းဟော်လီသားသည် ကောင်းမွန်လေသည်။

တောင်အမေရိကတိုက်တွင် ပေါက်ရောက်သော ဟော်လီမျိုးစိတ်တစ်ခုမှအရွက်များကိုလက်ဖက်ရည် ကဲ့သို့ကျို၍သောက်နိုင်လေသည်။ ဟော်လီပင် မျိုးစိတ် အားလုံးသည် အိုင်းလက်မျိုးစိတ်ဝင် များ ဖြစ်ကြပြီးလျှင် အက်ကွီဖောလီ ယာစီအီးမျိုးရင်း()ဝင်များ ဖြစ်ကြလေသည်။ အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် သာမန်အားဖြင့် 
ပေါက်ရောက်လျက် ရှိသောဟော်လီပင်ကို အိုင်းလက်အိုပေးကား('**)ဟုခေါ်၍ဥရောပတိုက်တွင် ပေါက်ရောက်သောဟော်လီပင်ကိုအိုင်လက်အက်ကွီဖိုလီယမ်(**')ဟုခေါ်
လေသည်။ 

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ခရစ္စမတ်ပင်များ
ဟောရေ့

## ဟောရေ့ (ဘီစီ ၆၅-ဘီစီ၈)
ဟောရေ့သည် ရှေးနှစ်ပေါင်း ၂ဝဝဝကျော်က ထင်ရှားပေါ်ထွန်းခဲ့သော 
ရောမကဗျာစာဆိုဖြစ်သည်။ နာမည်အပြည့်အစုံမှာ ကွင်းတပ်ဟိုရေးရှပ်ဖလက် ကပ်ဟောရေ့ဖြစ်၍ ဘီစီ ၆၅ ခုနှစ် ဒီဇင်္ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဣတလီနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ဗင်နူးရှားမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ သူ၏ဖခင်မှ ာသာမန်လူတန်းစားထဲမှ ဖြစ်သော်လည်း မိမိ၏သားကိုခေတ်ပညာတတ်တစ်ယောက် 
ဖြစ်မြောက်လာစေချင်သည်။ ထိုကြောင့်ဟောရေ့ကို ရောမမြို့တော်ကြီး၌ ခြောက်နှစ်မျှ ပညာဆည်းပူးစေပြီးနောက် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်တွင် အက်သင်းမြို့သို့ပညာဆက်လက် 
သင်ရန်စေလွှတ်ခဲ့လေသည်။ မိမိ၏သားသည်အခြားသော လူကုံထံသားတို့နှင့် တန်းတူနေနိုင်ရန်အတွက်ကိုယ်တိုင် ခြိုးခြံ၍နေထိုင်သည်။ သားဖြစ်သူသည် ပညာတတ်ရုံမျှသာမဟုတ် 
အကျင့်စာရိတ္တ ကောင်းမွန်ရန်အတွက်ကိုလည်း 
ပြုပြင်ပေးလေသည်။ ဟောရေ့သည်ဖခင်၏ မွန်မြတ်သောစေတနာကို မိမိရေးသောစာပေတို့တွင်ဖော်ပြခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးဆပ်ခဲ့ပေသည်။
ဘီစီ ၄၄ ခုနှစ်တွင် ရောမစစ်သူကြီးဂျူးလယပ်ဆီဇာ လုပ်ကြံခြင်းကိုခံရပြီးနောက် ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ပွားလာရာ 
ဟောရေ့သည် ဗရူးတပ်ဘက်မှဝင်ရောက်၍စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။ 
ဗရူးတပ်တို့အရေးနိမ့်သောအခါ ဟောရေ့သည်ရောမမြို့သို့ ပြန်ခဲ့ပြီးလျှင် စာရေးအလုပ်ကိုလုပ်ကိုင်နေစဉ် ကဗျာများကို 
စပ်ဆိုလေသည်။ စာပေလောကတွင် ဟောရေ့၏နာမည်သည် ထွက်လာရာ ကဗျာစာဆိုတော်ဗာဂျီ၏ အကူအညီဖြင့် 
သဌေးကြီးမီစီးနပ်ဆိုသူနှင့်ဆက်သွယ်မိသည်။ မီစီးနပ်သည် ရောမအနုပညာနှင့်စာပေတို့ကို အားပေးခြီးမြှောက်သူ ပုဂ္ဂိုလ် ကြီးဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ ဟောရေ့ကိုလည်း ခြီးမြှင့်မြှောက် 
စားခဲ့လေသည်။
( ဗာဂျီ•။)
ဟောရေ့သည် ကဗျာများကို စပ်ဆိုရာ၌ထိမိသော စကားလုံးများကို ချက်ကျနိုင်နင်းစွာသုံးစွဲနိုင်သည့်အပြင် လူတို့၏အပြစ်အနာတို့ကို ယထာဘူတကျကျ 
ဝေဖန်နိုင်စွမ်းလည်းရှိပေသည်။ ထိုကြောင့်သူ၏ 
လစ်ရစ်ကဗျာများသည် ခန့်ညား၍ ယခုထက်တိုင် 
ဂန္ထဝင်စာပေအဖြစ်လေ့လာလျက်ရှိကြရသည်။ 
ဟောရေ့၏ကဗျာများကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆို 
ခဲ့ကြသည်။ မူလစာဆို၏ အာဘော်ကိုမိအောင်ဘာသာပြန်နိုင်ရန် 
ခဲယဉ်းသော်လည် းပါမောက္ခဂျွန်ကိုနင်တန်(ခရစ်၁၈၂၅•၆၉) နှင့်
ဆာသီအိုဒိုးမာတင်(ခရစ်၁၈၁၆•၁၉ဝ၉)တို့၏ ဘာသာပြန်ချက်များသည် အကောင်းဆုံးဟုဆိုရပေမည်။ 
ဟောရေ့သည် ဘီစီ ၈ ခုနှစ် နိုဝင်္ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ရောမမြို့၌ ကွယ်လွန်လေသည်။
 

## ကိုးကား
ဟန်းဇ် ဟောလဗိုင်း

**ဟန်းဇဟောလဗိုင်း**(ခရစ်၁၄၉၇-၁၅၄၃)သည် ပုံတူပန်းချီကားရေးဆွဲခြင်း၌ ထင်ရှားသော ဂျာမနီပန်းချီကျော်ဖြစ်သည်။ သူ၏ဘခင်အမည်သည်လည်း ဟန်း ဇဟောလဗိုင်းဟူ၍ပင်ဖြစ်သည်သာမက၊ နှစ်ဦးစလုံး ပန်းချီဆရာများဖြစ်သောကြောင့် ဘခင်ကို ဟန်းဇ ဟောလဗိုင်း (အကြီး)၊ သားကိုဟန်းဇဟောလဗိုင်း (အငယ်)ဟု တစ်ခါတစ်ရံခွဲခြားဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ ဟောလဗိုင်းသည် ၁၄၉၇ ခုနှစ်တွင်ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ အော့ကစဗူးမြို့၌ဖွားမြင်ခဲ့၍ ဖခင်ထံ၌ ပန်းချီပညာကိုဦးစွာသင်ကြားခဲ့သည်။ 

၁၅၁၄ ခုနှစ်တွင် ဟောလဗိုင်းသည် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံဗားလမြို့သို့ သွားရောက်၍ ပုံနှိပ်စာအုပ် များ၌သရုပ်ပြပုံများရေးဆွဲသည့်လုပ်ငန်းဖြင့်စီးပွားရှာခဲ့လေသည်။ ထိုမြို့တွင်ဒပ်ချ်အမျိုးသားပညာရှိကြီးအီရက်ဇမပ်နှင့် မိတ်ကျွမ်းဝင်ခဲ့ရာထိုပုဂ္ဂိုလ်ရေးသောစာအုပ်၌ သရုပ်ပြပုံများကို ရေးဆွဲခဲ့ရသည်။ ဟောလဗိုင်းသည် အခြားစာရေးဆရာတို့၏ စာအုပ်များအတွက် ရုပ်ပုံများကိုလည်း ရေးဆွဲခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့်ဂျာမနီနိုင်ငံခရစ်ယန်သာသနာ့အရေးပုံခေါင်းဆောင် မာတင်လူသာ ကိုယ်တိုင် ဂျာမန်ဘာသာပြန်ဆိုသော သမ္မာကျမ်းစာအုပ်တွင် သရုပ်ပြပုံများကို ရေးဆွဲပေးခဲ့သည်။ ဟောလဗိုင်းသည် ပုံတူပန်းချီကား၊ အယူဝါဒဆိုင်ရာ ပန်းချီကားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရောင်စုံပြတင်းမှန်ပုံစံနှင့် အမျိုးသမီးအဝတ်အစားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ရေးဆွဲထုတ်လုပ် ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ပုံတူပန်းချီကားရေးဆွဲရာ၌ လက်စွမ်း ထက်သည်။ 

၁၅၂၆ခုနှစ်တွင် ဟောလဗိုင်းသည် အီရက်ဇမပ်ထံမှ မိတ်ဆက်စာဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံရှိ ဆာတောမတ်မိုးထံသို့ သွားရောက်ခဲ့လေသည်။ ဆာတောမတ်မိုးသည် အဋ္ဌမဟင်နရီဘုရင်နှင့်သင့်မြတ်သော နိုင်ငံခေါင်းဆောင်ကြီး ဖြစ်သည့်အပြင် စာရေးဆရာတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ ဟောလဗိုင်းသည် ဆာတောမတ်မိုး၏ ဧည့်သည်အဖြစ်ဖြင့် လန်ဒန်မြို့တွင် နှစ်နှစ်မျှနေထိုင်ပြီးနောက် ဗားလမြို့သို့ပြန်ခဲ့သည်။ တစ်ဖန် ၁၅၃၁ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ ပြန်ခဲ့၍ ဟင်နရီဘုရင်၏ မှူးမတ်မျိုးနွယ်တို့၏ ပုံတူပန်းချီကားများကို ရေးဆွဲသည်။ ထိုပုံတူပန်းချီကားများကို အင်္ဂလန်နိုင်ငံရှိ ဝင်ဆာရဲတိုက်တွင်တွေ့မြင်နိုင်သည်။ အဋ္ဌမဟင်နရီဘုရင်၏ ပုံတူပန်းချီကားကိုလည်း ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ဘုရင့်အရွယ်တူပန်းချီကားမှာအသက်ဝင်လျက် ရှိသောဟောလဗိုင်း၏လက်ရာကောင်းတစ်ခုဖြစ်၍ ထိုပုံကိုကြည့်လျှင် ဦးခေါင်းနှင့်ကိုယ်လက်အင်္ဂါတို့ လှုပ်ရှားနေဘိသကဲ့သို့ တွေ့မြင်ရသည်ဟု ခြီးကျူးဖော်ပြကြလေသည်။ ၁၅၃၆ခုနှစ်တွင် ဟင်နရီဘုရင်က နန်းတွင်းပန်းချီဆရာအဖြစ် မြှောက်စားခြီးမြှင့်ခြင်းကိုခံရသည်။ ပန်းချီကျော်ဟန်းဇဟောလဗိုင်းသည် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ နှင့်အင်္ဂလန်နိုင်ငံတို့တွင်သာများသောအားဖြင့် နေထိုင်ခဲ့သော်လည်း ဂျာမန်ပန်းချီကျော် တစ်ဦးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြလေသည်။ ( ဂျာမန်အနုပညာ။) 

ဟောလဗိုင်း ရေးဆွဲခဲ့သော ပန်းချီလက်ရာများကို အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် လန်ဒန်မြို့ နေရှင်နယ်ပန်းချီပြတိုက်၊ ဝင်ဆာရဲတိုက်တို့၌လည်းကောင်း၊ဥရောပတိုက်တွင် ဟိတ်မြို့တော်၊ဘာလင်မြို့၊ဗီယင်နားမြို့၊ ပါရစ်မြို့၊ မျူးနစ်မြို့၊ ဗားလမြို့တို့၌ရှိသောပန်းချီပြတိုက်များ၌လည်းကောင်း တွေ့မြင် နိုင်သည်။ အထူးသဖြင့်နေရှင်နယ်ပန်းချီပြတိုက်တွင်ရှိသော *မီလန်မြို့စားကတော်ခရစ္စတီးနား*၏ပုံတူကားသည်ဟောလဗိုင်း၏ လက်စွမ်းမြောက်သောပန်းချီကားဖြစ်ပေသည်။ သောလဗိုင်းသည် ၁၅၄၃ခုနှစ် နိုဝင်္ဘာလတွင် ပလိပ်ကပ်ရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
ဟက်စ၊ ရူးဒေါ့

## ဟက်စ်, ရူးဒေါ့ (ခရစ်၁၈၉၄ -ဖွား၊ ခရစ်၁၉၈၇ သေ)
ရူးဒေါ့ဟက်စ်၏ဖခင်သည် 
ဘာဗေးရီးယန်းလူမျိုးကုန်သည်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ သက်စ်သည် 
အီဂျစ်နိုင်ငံအယ်လက်ဇန္ဒြီးယားမြို့၌၁၈၉၄ခုနှစ်တွင် 
ဖွားမြင်သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်တွင်ဟက်စ်သည် 
ဘာဗေးရီးယန်းစစ်တပ်၏ ခြေလျင်တပ်တွင်ဗိုလ်အဖြစ် 
ထမ်းဆောင်ခဲ့၍ နောင်တွင်လေတပ်သို့ ကူးပြောင်းကာ 
အမှုထမ်းခဲ့လေသည်။
စစ်ပြီးသောအခါဟက်စ်သည်နိုင်ငံရေးဘက်သို့ 
ကူးပြောင်းပြီးလျှင် အမျိုးသားဆိုရှယ်လစ်ပါတီသို့ ၁၉၂ဝ 
ပြည့်နှစ်တွင်ဝင်ရောက်ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် 
မြူးနစ်မြို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ဆူပူမှုတွင်ပါဝင်ခဲ့သဖြင့် 
ဟစ်တလာနှင့်အတူအကျဉ်းချထားခြင်းကိုခံခဲ့ရသည်။ 
ထိုစဉ်ကသူသည် ဟစ်တလာ၏အတွင်းဝန်လည်းဖြစ်သည်။ 
ကိုယ်ရံတော်လည်းဖြစ်သည်။ ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် သူသည် 
အမျိုးသားဆိုရှယ်လစ်ပါတီ၏ နိုင်ငံရေးဌာနမှူးဖြစ်လာသည်။ 
၁၉၃၄ ခုနှစ်တွင်ဖွဲ့စည်းသော အစိုးရအဖွဲ့၌ 
ဌာနလက်ကိုင်မရှိဝန်ကြီးတစ်ဦးဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၉ ခုနှစ်၌ 
စစ်ဖြစ်လာသော အခါတွင် ဟက်စ်သည် ဟစ်တလာအား 
ဆက်ခံမည့်သူအဖြစ်ကျေညာခြင်းခံခဲ့ရသည်။ 
၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင်ဟက်စ်သည်ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် 
အချက်အလက်များကိုယူဆောင်ပြီးလျှင်မေလအတွင်း၌ 
စကော့တလန်ပြည်သို့လေကြောင်းဖြင့်သွားခဲ့သော်လည်း 
ဟစ်တလာကမူဟက်စ် ထိုသို့သွားခြင်းသည် 
သူ၏အမိန့်အရသွားခြင်းမဟုတ်ဟုဆိုလေသည်။ 
ဗြိတိသျှတို့ကလည်းဟက်စ်၏ပြောဆိုချက်များကိုနားမထောင်ဘဲ 
စစ်အကျဉ်းသားအဖြစ်ချုပ်ထားလိုက်ကြလေသည်။ ထိုအချိန်တွင် 
ဟက်စ်သည်ရူးဟန်ဆောင်နေခဲ့သည်။ သို့သော ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် 
သူ့အား ရာဇဝတ်သားအဖြစ် နျူးရမ်းဗပ်(နုရင်ဘတ်) မြို့၌ 
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စစ်ခုံရုံးကစစ်ဆေးသောအခါ ထိုအချိန်က 
ရူးဟန် ဆောင်ခဲ့ကြောင်းဝန်ခံခဲ့လေသည်။ ထိုခုံရုံးကသူ့တွင် 
အပြစ်ရှိကြောင်းထင်ရှားသဖြင့်ထောင်ဒဏ် တစ်သက်တကျွန်း 
အပြစ်ပေးလိုက်လေသည်။ ဘယ်လင်မြို့  (လိပ်-ဘာလင်မြို့ ) သျှပန်းဒေါင်းရပ် မဟာမိတ်တို့၏ ထောင်၌ ခရစ်နှစ် ၁၉၈၇ ဩဂုတ်၁၇ ရက်တွင်မိမိကိုယ်မိမိ အဆုံးစီရင်ခဲ့သည်။  

## ကိုးကား
ဟောသွန်းပင်

မွှေးကြိုင်သည့်အဖြူ၊ပန်းရောင် 
သို့မဟုတ်အနီရောင်ပန်းပွင့်များပွင့်လေ့ရှိသောဟောသွန်းပင်သည် 
ဆူးရှိသောချုံပင်၊ သို့မဟုတ် သစ်ပင်ဖြစ်လေသည်။ 
အင်္ဂလိပ်ဟောသွန်းပင်ရိုးရိုးသည် ခြံစည်းရိုးအလုပ်များသည့် 
အပင်ငယ်ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် မေလ၌ဟောသွန်း 
ပင်များပန်းပွင့်ကြသဖြင့် လှပသောကြောင့် လူကြိုက်များသည်။ 
မြို့ကြီးများရှိ ဆင်ခြေဖုံးရပ် ကွက်များသည်ထိုအချိန်၌ 
ဟောသွန်းပန်းပွင့်များကြောင့် ဖြူဖွေးလျက်ရှိတတ်လေသည်။ 
မေလအ တွက်ဟောသွန်းပန်းပွင့်များသည် အထူးပန်းများ 
ဖြစ်ကြလေသည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှ စာဆိုတော်ကြီး 
များကဟောသွန်းပင်ကိုအမျိုးမျိုးစာဖွဲ့ကြလေသည်။
ဥရောပတိုက်တစ်တိုက်လုံး၊အာဖရိကတိုက် 
မြောက်ပိုင်းနှင့်အာရှတိုက်အနောက်ပိုင်းတို့တွင်ဟောသွန်းပင်များ
သည်အလေ့ကျပေါက်လေ့ရှိကြလေသည်။ ထိုအပင်သည် 
များသောအားဖြင့် ၂၅ ပေအထိမမြင့်တတ်သဖြင့် သစ်ပင် 
ကြီးထက်ချုံပင်နှင့်ပို၍နွယ်လေသည်။ လှပသည့်အရွက်များ 
ထူထပ်စွာပေါက်လေ့ရှိပြီးလျှင် နွေကူးရာသီစောစောပိုင်း၌ 
မွှေးကြိုင်သည့်ပန်းပွင့်များကို ပွင့်လေ့ရှိကြသည်။ များသော 
အားဖြင့် အဖြူရောင်ဖြစ်သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံတွင် 
ပန်းရောင်သန်းနေသည်ကိုတွေ့ရတတ်သည်။
အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ပေါက်ရောက်သည့် ဟောသွန်းပင်မှ 
ဆောင်းကူးရာသီ၌ များသောအားဖြင့် အနီရောင်ရှိသော 
အသီးများသီးလျက်ရှိသည်မှာ ကြည့်ရှု၍ ကောင်းလေသည်။ 
အသီးများတွင်အ စေ့မာများရှိကြလေသည်။ ပန်းများကမူ 
နွေကူးရာသီတွင်သာပွင့်ကြသည်။ အလေ့ကျပေါက် သော 
ဟောသွန်းပင်များအပြင် ဥယျာဉ်များတွင် စိုက်ပျိုးယူသည့် 
ဟောသွန်းပင်များလည်းရှိသေးသည်။ ထိုအပင်များသည် 
ခရစ္စမတ်(နာတာလူး)ပွဲတော်အချိန်တွင် ပန်းများပွင့်လေ့ရှိသည်။
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဟောသွန်းပင် 
မျိုးစိတ်ပေါင်း မြောက်မြားစွာရှိရာ မျိုးစိတ်တစ်ခုမှာလှပသည့် 
မွေးနုများရှိသော ဟောသွန်းပင်ဖြစ်သည်။ ထိုအပင်သည် 
အပင်ငယ်ဖြစ်ပြီးလျှင်ယင်း၌ကွေ့ကောက်ကာဖြာထွက်နေသည့် 
အကိုင်းများရှိသည်။ ပန်းပွင့်တို့၏ အရောင်မှာအဖြူ 
ရောင်ဖြစ်သည်။ အသီးများ၏အရောင်မှာတောက်ပသည့် 
လိမ်မော်ရောင်သန်းနေသော အနီရောင်ဖြစ်သည်။ 
နွေရာသီနောက်ပိုင်းတွင်အသီးမှည့်ကြပြီးလျှင်စက်တင်ဘာလတွင် 
အောက်သို့ကြွေကျကုန်ကြသည်။ ထိုအသီးများတွင် 
ကောင်းမွန်သည့် အနံ့အရသာရှိကြသဖြင့် တစ်ခါတစ်ရံ 
ထိုအသီး များကိုယိုထိုးရာတွင် အသုံးပြုကြလေသည်။ 
ထိုအပင်မျိုးသည် ပိုးကောင်တို့၏ဖျက်ဆီးခြင်းကို 
ရုတ်တရက်မခံရသည့်အပြင် လှပသည့်အပွင့်များ၊ 
အရွက်များနှင့်အသီးများရှိသဖြင့်မြက်ခင်းများတွင် 
စိုက်ပျိုးရန်အတွက် အကောင်းဆုံးသော 
အပင်တစ်မျိုးဖြစ်လေသည်။ 
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပေါက်ရောက်သည့် 
အခြားဟောသွန်းပင်တစ်မျိုးမှာ ကော့စပါး၊ သို့မဟုတ် 
ကော့စပါးသွန်းဖြစ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ထိုအပင်သည် 
၂၅ပေမြင့်တက်ပြီးလျှင်ယင်း၌ရှည်ပြီးလျှင်ဖြောင့်သည့် 
ဆူးများရှိလေသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအရှေ့ဘက် 
ပိုင်းနှင့်ဥရောပတိုက်တို့တွင် ဟောသွန်းပင်မျိုးကို 
အလှအပစိုက်ပျိုးကြသည်။
ဟောသွန်းပင်သည် ရိုဇေးစီအီးခေါ် 
နှင်းဆီမျိုးရင်းဝင်ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် 
ပေါက်ရောက်သည့်ဟောသွန်းပင်မျိုးကို ရုက္ခဗေဒအမည်အားဖြင့် 
ကရေတီးဂပ်အောက်ဆိယကန်သာ ဟုခေါ် ၍မွေးနုများရှိသော 
ဟောသွန်းပင်မျိုးကိုမူကရေတီးဂပ်မောလစ္စဟုခေါ်သည်။ 
ကော့စပါးဟောသွန်းမျိုးကိုမူကရပ်ဂယ်လီဟူ၍ခေါ်ကြလေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ပန်းပွင့်သောအပင် မျိုးစုများ
ကဏ္ဍ:စားသုံးနိုင်သော အပင်များ
ကဏ္ဍ:ဆေးဖက်ဝင် အပင်များ
ဂျွန် ဘာဒန် ဆန်ဒါဆန် ဟောလဒိန်း

ဂျွန်ဗာဒွန်ဆန်ဒါဆင်ဟောလဒိန်း(၁၈၉၂ခုဖွား)သည်မျိုးပွားခြင်းနှင့်ဆိုင်သောပညာဘက်တွင် ထင်ရှားသော ဗြိတိသျှအမျိုးသား သိပ္ပံပညာရှင်ဖြစ်သည်။ သူ၏ဖခင်ပါမောက္ခဂျွန်စကော့ဟောလဒိန်း (၁၈၆ဝ •၁၉၃၆) သည်လည်း နာမည်ကျော်သိပ္ပံပညာ ရှင်တစ်ဦးဖြစ်၍ ဦးရီးတော်လော့ဟောလဒိန်း (၁၈၅၆•၁၉၂၈)သည်လည်း ထင်ရှားသောဗြိတိသျှနိုင်ငံခေါင်းဆောင်ကြီးတစ်ဦးဖြစ်လေသည်။ ဂျွန်ဗာဒွန်ဟောလဒိန်းသည် ငယ်စဉ်ကစ၍ ဇီဝဗေဒပညာ ကိုလေ့လာခဲ့ရသည့်အပြင်သုတေသနလုပ်ငန်း၌အလွန်စိတ်ဝင်စာသူဖြစ်ခြင်းကြောင့်ဖခင်ကဲ့သို့ပင်ထိုပညာရပ်တွင် နာမည်ထင်ရှားခဲ့ပေသည်။ ဂျွန်ဗာဒွန်ဟောလဒိန်းသည် ၁၈၉၂ ခုနှစ်နိုဝင်္ဘာလ၅ ရက်နေ့တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံအောက်စဖို့မြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ အီတန်ကောလိပ်ကျောင်းနှင့်အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီးနောက် ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်းက စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှစ၍ ကိန်းဗရစ်တက္ကသိုလ်တွင်ဇီဝဓာတုဗေဒကထိက အဖြစ်ဆောင်ရွက်သည်။ ထိုတက္ကသိုလ်၌ အမှုထမ်းနေစဉ် ဟောလဒိန်းသည် သိပ္ပံပညာရပ်ဆိုင်ရာ လက်တွေ့စမ်းသပ်ချက် အမျိုးမျိုးတို့ကို စွန့်စွန့်စားစား ပြုလုပ်၍ သိပ္ပံပညာဘက်တွင် အသစ်တွေ့ရှိချက်များကို ထုတ်ဖော်နိုင်ခဲ့သဖြင့် နာမည်ကျော်ကြားလာလေသည်။ ဟောလဒိန်းသည် ၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ်မှ ၁၉၃၂ ခုနှစ်အထိ ရွိုင်ယယ်အင်စတီကျူးရှင်း ခေါ် လန်ဒန်မြို့ရှိသိပ္ပံပညာပြန့်ပွားရေးအဖွဲ့တွင် ဇိဝကိစ္စဗေဒဆိုင်ရာ ပါမောက္ခအဖြစ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုနောက် ၁၉၃၃ခုနှစ်မှ ၁၉၃ရ ခုနှစ်အထိ လန်ဒန်တက္ကသိုလ်တွင် မျိုးပွားခြင်းပညာဆိုင်ရာပါမောက္ခအဖြစ်အမှုထမ်းခဲ့သည်။ ဟောလဒိန်းသည် မျိုးပွားခြင်းဆိုင်ရာပညာတွင် လက်တွေ့စမ်းသပ်မှုများကို အောင်မြင်စွာ လုပ်ကိုင်နိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့်ဗြိတိသျှကျွန်းစု၌တိရစ္ဆာန်မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းသည်လည်း များစွာတိုးတက်ခဲ့သည်ဟုသိရသည်။ ဟောလဒိန်း၏ဘခင်သည်လည်းသိပ္ပံပညာရပ်နှင့် ဆိုင်သောသီအိုရီများကိုလက်တွေ့စမ်းသပ်ကြည့်ရမှ ကျေနပ်သူဖြစ်သောကြောင့် အသက်ရှစ်နှစ်အရွယ်မျှသာရှိသော သားငယ်ကိုကျောက်မီး သွေးတွင်းထဲသို့ချ၍ မီးငွေ့အန္တရာယ်နှင့်စပ်လျဉ်းသည့် အသိပညာကို လက်တွေ့ဆည်းပူးခဲ့သည်။ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် *သီးတစ်* အမည်ရှိသောဗြိတိသျှရေငုပ်သင်္ဘောပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရာ ဟောလဒိန်း ကိုယ်တိုင် ဓာတ်ငွေ့အမျိုးမျိုးတို့၏ ဘေးအန္တရာယ်သက်ရောက်ပုံကို သက်စွန့်ကြိုးပမ်းစမ်းသပ်လေ့လာခဲ့လေသည်။ ဟောလဒိန်းသည်ဇီဝဗေဒပညာရပ်နှင့်သက်ဆိုင်သော စာအုပ်စာတမ်းများစွာတို့ကို ရေးသားပြုစုခဲ့သည်။ ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ဂျူလီယန်ဟပ်စလေနှင့်တွဲဖက်၍ *သတ္တဇီဝဗေဒ*စာအုပ်ကိုရေးသား ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်မှစ၍ *ဒေးလီးဝပ်ကား*ခေါ် နေ့စဉ်သတင်းစာ အယ်ဒီတာအဖွဲ့ တွင်သဘာပတိအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့လေသည်။ 

## ကိုးကား
ဟိန်းနရစ်ချ် ဟက်ဇ်

နှစ်ဆယ်ရာစုနှစ် အတွင်းတွင် လူများသည် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မိုင်ပေါင်းများစွာ ဝေးကွာလျက်နှင့် ဝိုင်ယာလက်ဖြင့် ဆက်သွယ်စကားပြောနိုင်ခြင်းမှာ ၁၉ ရာစုနှစ်အတွင်းက သိပ္ပံပညာရှင်များ၏ 
အသစ်တွေ့ရှိခြင်းများကြောင့် ဖြစ်လေသည်။ ထိုသိပ္ပံပညာရှင်များတွင် ဟိုင်းနရစ်ရူးဒေါ့ဟက်ဇလည်း တစ်ဦးအပါအဝင်ဖြစ်သည်။

ဟက်ဇသည် ဂျာမန် ရူပဗေဒပညာကျော်တစ်ဦးဖြစ်၍ သူသည် ဂျာမနီနိုင်ငံ ဟမ်းဗတ်မြို့၌ ၁၈၅၇ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင်ဖွားမြင်သည်။ သူသည် ကျောင်းမှထွက်သောအခါအင်ဂျင်နီယာအတတ်ကို လေ့လာဆည်းပူးသည်။ သို့သော် သူစိတ်ထက်သန်သော ပညာရပ်မှာ သိပ္ပံပညာရပ် ဖြစ်သဖြင့် အင်ဂျင်နီယာအတတ်ကို စွန့်လွှတ်လိုက်လေသည်။ ထိုနောက် ဟက်ဇသည် မျူးနစ် တက္ကသိုလ် ရူပဗေဒပါရဂူကြီး ဟင်းမတိုး၏ လက်အောက်၌ ရူပဗေဒပညာရပ်များကို သင်ကြားသည်။ ၁၈၈၃ ခုနှစ်တွင် ကီးအရပ်သို့ သွားရောက်ကာ မက္ကဆွဲ၏ လျှပ်စစ်အားနှင့် သံလိုက်အားတို့ ဆက်သွယ်ပုံကို လက်တွေ့စမ်းသပ် လေ့လာကြည့်သည်။ ထိုအခါ သူသည် လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းများသည် အလင်းလှိုင်းများနှင့် သဘောချင်းအတူတူပင် ဖြစ်ကြောင်းကို လက်တွေ့ပြသနိုင်ခဲ့သည်။ ဟက်ဇသည် အဆိုပါ လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းများ၏သဘောနှင့် ယင်းတို့တည်ရှိပုံကို သိပ္ပံလောကသို့ တင်ပြလိုက်သဖြင့် သူ၏နာမည်ကိုအစွဲပြု၍ ထိုလှိုင်းများကို ဟက်ဇီးယန်လှိုင်းများဟု မှည့်ခေါ်ခဲ့ကြလေသည်။

လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းများကို အခြေပြု၍ ဝိုင်ယာလက် ကြေးနန်းဆက်သွယ်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာလေသည်။ အီသာထဲ၌ အလင်းလှိုင်းများရှိနေသကဲ့သို့ လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းများလည်း ရှိသေးကြောင်းကို လက်တွေ့ပြသလိုက်သောအချိန်၌ ဟက်ဇမှာ အသက် ၃ဝ မျှသာရှိသေး၏။ ဟက်ဇသည် လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းများ၏ အရှည်နှင့်အမြန်ကို တိုင်းတာနိုင်ခဲ့ပြီးလျှင် ထိုလှိုင်းများသည် အလင်းလှိုင်းများကဲ့သို့ တစ်က္ကန့်တွင် မိုင်ပေါင်း ၁၈၆ဝဝဝ သွားနိုင်ကြောင်း ပြနိုင်လေသည်။ ထို့ပြင် ထိုလှိုင်းများသည် အလင်းလှိုင်းများနည်းတူ လှိုင်းပြန်ခြင်း၊ လှိုင်းယိုင်ခြင်းများ ရှိပုံတို့ကိုပါ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့လေသည်။ 
၁၉ ရာစုနှစ်အတွင်း၌ ဟက်ဇတွေ့ရှိခဲ့သော ရူပဗေဒပညာသစ်အားဖြင့် မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ သတင်းစုံကို စက္ကန့်ပိုင်းလောက်ခြား၍ ရေဒီယို၊ ဝိုင်ယာလက်တို့ဖြင့်ကြား နိုင်ကြ၏။ သတင်းပို့နိုင်ကြ၏။ 

သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးဟက်ဇသည် သက်ဆိုးမရှည်ဘဲ နာတာရှည်ရောဂါဖြင့် ၁၈၉၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့ အသက် ၃၇ နှစ်အရွယ်တွင် အနိစ္စရောက်သွားလေသည်။ 

## ကိုးကား
ဟိုက်ဂရိုမီတာ

### လေထု၏ စိုထိုင်းမှုတိုင်း ကိရိယာ
လေထု၏ စိုထိုင်းမှုကို တိုင်းတာသော ကိရိယာမျိုးဖြစ်သည့် 
ဟိုက်ဂရိုမီတာသည် ဆိုက်ကရိုမီတာ၊ ကက်ဘာသာမီမိုတာ 
စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး အစားစားရှိသည်။ အောက်ပါ 
အကြောင်းရပ်တွင် ဟိုက်ဂရိုမီတာ အစားစားရှိပုံနှင့် ယင်းတို့ကို 
မည်သို့ အသုံးပြုရပုံကို ဖော်ပြထားသည်။

## ဟိုက်ဂရိုမီတာ
လေထု၏ စိုထိုင်းမှုအဆကို သိလိုသောအခါ 
ဟိုက်ဂရိုမီတာခေါ် ကိရိယာတစ်မျိုးကို အသုံးပြုကြလေသည်။ 
စိုထိုင်းမှု (လေထု၏ ရေငွေ့ပမာဏ)သည် မိုးလေဝသဌာနမှ 
မိုးလေဝသ အခြေအနေ ကို ကြိုတင်၍ ခန့်မှန်းရာ၌ အရေးကြီး 
သော အကြောင်းတရပ် ဖြစ်လေသည်။

ဟိုက်ဂရိုမီတာ အမျိုးမျိုးရှိရာ အသုံးအများဆုံး ဟိုက်ဂရို 
မီတာမျိုးမှာ ဆိုက်ကရိုမီတာ၊ သို့မဟုတ် အစိုနှင့် အခြောက် 
ဖန်သီးဟိုက်ဂရိုမီတာ ဖြစ်သည်။ ဟိုက်ဂရိုမီတာမျိုးတွင် သာမို 
မီတာနှစ်ခုကို အတံတစ်ခုတွင် တစ်ဘက်တစ်ချက်စီ ဆင်ထား 
သည်။ ထိုသာမိုမီတာနှစ်ခုသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု တသွေမတိမ်း 
တူသော်လည်း သာမိုမီတာတစ်ခု၏ ဖန်သီးကို ပိတ်ပါးစိုဖြင့် 
ဖုံးအုပ်ထားလေသည်။ ထိုနောက် သာမိုမီတာများကို ဝှေ့ယမ်း 
ပေးသည်။ သို့မဟုတ် လေယပ်ပေးသည်။ ပိတ်ပါးရှိ ရေငွေ့များ 
အငွေ့ပျံသွားသောအခါ ဖန်သီးအစိုရှိသော သာမိုမီတာ၏ 
အပူချိန်ဒီဂရီသည် ကျသွားလေသည်။ ထိုသို့ အပူချိန်ကျရာ 
တွင် ထိုနေ့သည် သွေ့ခြောက်နေလျှင် အပူချိန်ကျခြင်း 
လျင်မြန်၍ ထိုနေ့သည် စိုထိုင်းထိုင်း ဖြစ်နေလျှင် အပူချိန် 
ကျခြင်း နည်းပါးလေသည်။ ဖန်သီးအခြောက်ရှိသော သာမို 
မီတာကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် လေထု၏ အပူချိန် အစစ်အမှန်ကို 
သိနိုင်လေသည်။ ထိုသာမိုမီတာနှစ်ခုရှိ အပူချိန်များကို နှိုင်းယှဉ် 
၍ ကြည့်ခြင်းဖြင့် လေထု၏ စိုထိုင်းမှုအဆကို သိနိုင်လေသည်။ 
ထိုသို့ သိနိုင်ရန် အသင့်တွက်ချက်ထားသည့် ဇယားတစ်ခု 
ရှိလေသည်။ 

ဇီဝကိစ္စဗေဒပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သော အဂ‡လိပ်လူမျိုး ဆာ 
လီယိုနတ်ဟီးဆိုသူ (၁၈၆၆ ခုနှစ်ဖွား) တီထွင်ခဲ့သည့် ကက် 
တာသာမိုမီတာလည်း ရှိသေးသည်။ ထိုသာမိုမီတာဖြင့် စိုထိုင်းမှု 
ကို တိုင်းတာနိုင်ပေသည်။ ထိုသာမိုမီတာတွင် သာမန် သာမို 
မီတာများ၌ ရှိလေ့ရှိသော ဖန်သီးထက် ပို၍ကြီးသော ဖန်သီး 
ရှိသည်။ ထိုသာမို မီတာကို ရေနွေးတွင် ၉၈ံ ဖာရင်ဟိုက်သို့ 
အပူချိန်တက်လာသည်အထိ ထားပြီးနောက် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ 
လေက ယင်း၏ အပူချိန်ကို ကျစေသည့်အချိန်ကို မှတ်သားရ 
သည်။ ထိုနောက် ပိုးစဖြင့် ဖန်သီးကို အုပ်၍ *ဖန်သီးအစို* 
အမှတ်အသားများကို ပြုလုပ်ရသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ပိုးစကို 
ရေဆွတ်ပြီးလျှင် လေယပ် ပေးခြင်းဖြင့် ရရှိသည့် အပူချိန်ကို 
မှတ်သားခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအမှတ်အသားများနှင့် အချိန် မှတ် 
သားချက်များမှ လေအေးလာသည့် အကျိုးသက်ရောက်မှုကို 
ခန့်မှန်းနိုင်ပေသည်။

အထည်လုပ်ငန်း၊ စီးကရက်နှင့် ဆေးတန်သောက်ဆေး 
လုပ်ငန်းကြီးများအတွက် လေထု၏ စိုထိုင်းမှုကို သိရှိ မှတ်သား 
ထားရန် အထူးလိုအပ်သဖြင့် ထိုလုပ်ငန်းကြီးများရှိရာ စက်ရုံ 
အလုပ်ရုံကြီးများနှင့် ကျောင်းများ၊ ရုံးများစသည့် အဆောက် 
အအုံများတွင် ဟိုက်ဂရိုမီတာကို တပ်ဆင်ထားရှိကြသည်။ 
ဤသို့အားဖြင့် အပူလွန်၍ လေသွေ့ခြောက်လွန်းနေသောအခါ 
များတွင် လေထု စိုထိုင်းမှုအဆကို လိုအပ်သလို ပြုပြင်ပေးနိုင် 
ရန် အလို့ငှာ ရေငွေ့များကို သွင်းပေးနိုင်လေသည်။
## ကိုးကား
ဟက်ဒဂ်ငါး

**ဟက်ဒဂ်** သည် ရေငန်ငါးတမျိုးဖြစ်ပြီး ဂက်ဒီဒီးမျိုးရင်းတွင် ပါသည်။ မြောက်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာနှင့် ဆက်စပ်သောပင်လယ်များတွင် တွေ့ရပြီး ငါးလုပ်ငန်းအတွက် အရေးပါသော ငါးမျိုးစိတ်တခုဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် ဥရောပမြောက်ပိုင်းတွင် အစိမ်းကိုဖြစ်စေ၊ ရေခဲရိုက်၍ဖြစ်စေ၊ ကျပ်တင်၍ဖြစ်စေ ဈေးကွက်သို့ တင်ပို့၏။ 

## ဟက်ဒဂ်ငါး
ဟင်းလျာအဖြစ်အရေးကြီးသော 
ငါးတစ်မျိုးဖြစ်သည့် ဟက်ဒဂ်ငါးသည် ကော့ဒငါးပါဝင်သည့် 
ဂက်ဒီဒီးမျိုးရင်း၌ပင်ပါဝင်သည်။ ထိုငါး အမြောက်အမြားကို 
ဗြိတိသျှ ကျွန်းစုတစ်ဝိုက်နှင့် 
မြောက်ပင်လယ်အတွင်း၌တွေ့နိုင်၍ နွေအခါတွင် 
အမေရိကန်နိုင်ငံမက်ဆချူး ဆက် ပြည်နယ်၏ 
ကမ်းခြေတစ်လျှောက်တွင် တွေ့နိုင်သည်။ များသောအားဖြင့် 
နှစ်ပေပင်မပြည့် တတ်သော်လည် တစ်ခါတစ်ရံတွင် 
သုံးပေအထိကြီးသော ဟက်ဒဂ်ငါးများကိုတွေ့ရတတ်သည်။ 
ဟက်ဒဂ်ငါးနှင့်ကော့ဒငါးတို့ခြားနားခြင်းမှာ ဟက်ဒဂ်ငါး၌ ထူးခြားသည့်အမည်းစင်းတစ်စင်းသည် ဦးခေါင်းမှ အမြီးတိုင်အောင်ရှိနေခြင်း၊ ပါးစပ်သေးငယ်ခြင်းနှင့် ကျောပေါ်ရှိ ပထမငါးဆူး တောင်ပို၍ရှည်ခြင်းဖြစ်သည်။  ဟက်ဒဂ်ငါးများသည် အုပ်ဖွဲ့၍ ရွှံ့နွံ၊ သို့မဟုတ် သဲထူထပ်သော ပင်လယ်အောက်ခြေတွင်နေထိုင်တတ်ကြသည်။ အစာကိုပင်လယ်၏အောက်ခြေ၌စားသောက်ကြသည်။ ဟက်ဒဂ်ငါးကိုပါဏဗေဒအလိုအရမီလန်နိုဂရမ်မပ်အီးဂလီဖီနပ် ဟုခေါ်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ငါး
ဟိုက်ဒရိုမီတာ

thumb|upright=0.6|လက်တွေ့ရူပဗေဒတွင် အသုံးပြုသော ဟိုက်ဒရိုမီတာ
**ဟိုက်ဒရိုမီတာ**ဆိုသည်မှာ အရည်များ၏ သိပ်သည်းခြင်းကို သတ်မှတ်
ပေးသည့် ကိရိယာ ဖြစ်သည်။ ထိုကိရိယာမျိုးကို အားခီးမီးဒီး၏ မူလ
သဘောတရားပေါ်တွင် အခြေပြု၍ ပြုလုပ်ထားလေသည်။ ထိုမူလ
သဘောတရားအရ ပစ္စည်းတစ်ခုကို အရည်တစ်ခုတွင် ထည့်လိုက်
သောအခါ ထိုပစ္စည်းသည်ပို၍ ပေါ့လာပုံရရာ လျော့သွားသော အလေးချိန် 
သည် ထိုပစ္စည်းက ဖယ်ထုတ်လိုက်သောအရည်၏ အလေးချိန် 
နှင့် တူညီလေသည်။

ဟိုက်ဒရိုမီတာသည် များသောအားဖြင့် ဖန်ပြွန်သေးသေး 
တချောင်း ဖြစ်လေ့ရှိပြီးလျှင် ထိုဖန်ပြွန်၏ အောက်ခြေတွင် 
လေးသော ပစ္စည်းတစ်မျိုးမျိုးကို ထည့်ထားလေ့ရှိသည်။ အရည် 
တစ်မျိုး၏ သိပ်သည်းခြင်းကို သိလိုသောအခါ ထိုအရည် 
အတွင်းသို့ ဖန်ပြွန်ကလေးကိုထည့်၍ ကြည့်ရလေသည်။ 
ဖန်ပြွန်ကလေး၏ ဘေးပတ်လည်တွင် အတိုင်းအတာ စကေး 
များကို ရေးမှတ်ထားသည်။ သာဓကအဖြစ်ဖြင့် ထိုကိရိယာကို 
ရေထဲသို့ ထည့်၍ကြည့်လျှင် ခြောက်စင်တီမီတာ ရောက်သည် 
အထိ နစ်သွားသည်ဟု ဆိုကြပါစို့။ တစ်ဖန် ထိုကိရိယာကိုပင် 
အခြားအရည်တစ်မျိုးအတွင်းသို့ ထည့်၍ကြည့်ပြန်ရာ ရှစ်စင်တီ 
မီတာရောက်သည်အထိ နစ်သွားသည်ကို တွေ့ရလျှင် ဒုတိယ 
အရည်၏ သိပ်သည်းခြင်းသည် ရေ၏ သိပ်သည်းခြင်းနှင့်စာက 
၆/၈ Ó ့၇၅ ရှိ သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ သို့မဟုတ် ရေ 
သိပ်သည်းခြင်း၏ လေးပုံသုံးပုံရှိသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ 
တိုင်းတာရမည့် အရည်များ၏ သိပ်သည်းခြင်းများကို နှိုင်းယှဉ် 
၍ ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ရောစပ်ထားသည့် အရည်များ၏ 
ပမာဏ များကို သတ်မှတ်နိုင်လေသည်။

ပစ္စည်းတစ်ခု၏ သိပ်သည်းခြင်းသည် ယင်း၏ အလေးချိန် 
ကို ထိုနေရာယူသော ပစ္စည်းထုထယ်ဖြင့် စားခြင်းနှင့် ညီမျှ 
သည်။ သိပ်သည်းဆမှာ ပစ္စည်းတစ်ခု၏ အလေးချိန်ကို 
ထုထယ်တူ ရေအေး၏ အလေးချိန် ဖြင့် ရောစပ်ထားသည့် 
အရည်များ၏ ပမာဏာများကို သတ်မှတ်နိုင်လေသည်။
ပစ္စည်းတစ်ခု၏ သိပ်သည်းခြင်းသည် ယင်း၏ အလေး 
အချိန် ထုထယ်တူတာရာ၌ အသုံးပြု၍ အယ်လကိုဟောလို 
မီတာမျိုးကို အယ်လကိုဟောကို စမ်းသပ်ရာ၌ အသုံးပြုကြ 
သည်။ ပင်လယ်ကူးသဘေ‡ာများ၏ ဗွိုင်လာများရှိ ဆားရည်၏ 
အပြင်းအပျော့ကို ဆယ်လီနိုမီတာမျိုးဖြင့် တိုင်းလေ့ရှိကြသည်။ 
လျှပ်စစဓာတ်အား သိုလှောင်သည့် ဗက်ထရီများကို 
စမ်းသပ်ရန် အထူးစီမံပြုလုပ်ထားသော ဟိုက်ဒရို မီတာမျိုးကို 
အက်ဆီဒီမီတာဟု ခေါ်သည်။ ထိုဟိုက်ဒရိုမီတာမျိုးကို ဗက်ထရီ 
များအတွင်းရှိ အက်ဆစ်၏ ပမာဏကို သတ်မှတ်ရန် အသုံးပြု 
ကြလေသည်။ ဗက်ထရီအတွင်းရှိ အက်ဆစ်ရည်သည် ပြင်း 
လေလေ အလေး ချိန်ပိုလာလေလေ ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဓာတ်ခွဲခန်း ကိရိယာ
ပေါဖွန် ဟင်ဒင်ဗတ်

thumb|ပေါဖွန် ဟင်ဒင်ဗတ်
ပေါဖွန်ဟင်ဒင်ဗတ်သည် ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ထင်
ရှားသော ဂျာမန်စစ် သူကြီးဖြစ်သည့်အပြင် စစ်ပြီးခေတ်၌ 
ဂျာမနီနိုင်ငံ သမ္မတအဖြစ် နှစ်ကြိမ်တိုင် ဆက်၍ ရွေး
ကောက် တင်မြေ|ာက်ခြင်း ခံရသော နိုင်ငံခေါင်းဆောင်ကြီး
လည်း ဖြစ်သည်။

ဟင်ဒင်ဗတ်သည် ပရပ်ရှင်း သူရဲကောင်းမျိုးရိုးထဲမှ ဖြစ်၍ 
၁၈၄၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ 
ပိုဇန်မြို့၌ ဖွားမြင်သည်၊ အသက် ၁၁ နှစ်အရွယ်တွင် စစ် 
ပညာကို သင်ကြားပြီးနောက် ပရပ်ရှားနှင့် 0x100သစတြီးယား
စစ်ပွဲ၊ ဂျာမနီနှင့် ပြင်သစ်စစ်ပွဲစသော စစ်ပွဲ အသီးသီးတို့
တွင် ထူးချွန်စွာ စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။ စစ်ဘက်၌ အမှုထမ်း
နေစဉ် ဗိုလ်ချုပ် ရာထူးသို့တိုင်အောင် ရာထူးအဆင့်ဆင့်
တိုးတက်ခန့်အပ်ခြင်း ခံရသည်။ ဗိုလ်ချုပ် ဟင်ဒင်ဗတ်
သည် ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် စစ်ဘက်မှ အနားယူ၍ ဟန်နု
ိဗာမြို့၌ အေးချမ်းစွာ နေထိုင်ခဲ့ လေသည်။
ပထမကမ္ဘာစစ်ဖြစ်ပွားသည့် ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် ရုရှားစစ်တပ် 
များသည် ပရပ်ရှားနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းသို့ ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက် 
လေသည်။ ထိုအခါဂျာမန်စစ်ဌာနချုပ်က အသက် ၆၇ နှစ် 
အရွယ်ရှိ အငြိမ်းစား ဗိုလ်ချုပ် ဟင်ဒင်ဗတ်ကို အရှေ့စစ် 
မျက်နှာတွင်ကွပ်ကဲရန်တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့လေသည်။ ဗိုလ်ချုပ် 
ဟင်ဒင်ဗတ်သည် ရုရှားတပ်များကို မဆူရီယန်အိုင်ဒေသ၊
တင်နင်ဗတ်တိုက်ပွဲတွင် တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းခဲ့သည်။ 
ထိုနောက်စစ်သူကြီး ရာထူးသို့ တိုးမြှင့်ပေးပြီးလျှင် 
အရှေ့ဘက်ရှိ ဂျာမန် တပ်များ၏ စစ်သေနာပတိအဖြစ် 
ခန့်အပ်ခြင်း ခံရသည်။ 

တစ်ဖန် ၁၉၁၆ ခုနှစ်တွင် ဟင်ဒင်ဗတ်သည် ဂျာမန်စစ်တပ် 
အားလုံးအတွက် သေနာပတိချုပ် ဖြစ်လာလေသည်။
၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် ဟင်ဒင်ဗတ်သည် အနောက်ဘက်စစ် 
မျက်နှာ၌ ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်သော မဟာမိတ်တပ်များကို 
လည်း *ဟင်ဒင်ဗတ်စစ်ကြောင်း*ဟု အမည်တွင်သည့် 
ခံတပ် ကတုတ်ကျင်းများမှ ကြံ့ကြံ့ခံခဲ့လေသည်။ ၁၉၁၈
ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီနိုင်သည် မဟာမိတ်နိုင်ငံများနှင့် 
စစ်ရပ်စဲလိုက်ရသဖြင့် ပထမကကမ္ဘာစစ် ပြီးဆုံးလေသည်။
စစ်သူကြီး ဟင်ဒင်ဗတ် သည်လည်း ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် 
ဒုတိယအကြိမ် အနားယူလေ သည်။

၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ ပထမဦးဆုံး သမ္မတ 
အီဗတ် ကွယ်လွန်သောအခါ ဂျာမန် ကွန်ဆားဗေး တစ် 
ပါတီဝင်တို့က ဟင်ဒင်ဗတ်ကို သမ္မတအဖြစ် ဝင်ရောက် 
အရွေးခံရန် တိုက်တွန်းကြသည်။ ထိုအချိန်တွင် သူသည် 
အသက် ၇၈ နှစ်အရွယ်ရှိပြီး ဖြစ်၏။ ဟင်ဒင်ဗတ်သည် 
ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရသဖြင့် သမ္မတအဖြစ် နိုင်ငံ၏ 
တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်ရလေသည်။

သမ္မတ ဟင်ဒင်ဗတ်သည် ဘုရင်အုပ်ချုပ်မှု စံနစ်ကို 
လိုလားသူဖြစ်သော်လည်း ဟိုအင်ဆောလန်း မင်းဆက်ကို 
ဂျာမန်ထီးနန်း၌ ပြန်လည် ဆက်ခံစိုးစံနိုင်ရန် မကြံစည်ခဲ့
သည် သာမက ဂျာမနီနိုင်ငံ ဖွဲ့စည်း အုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥ
ပဒေကို သစ္စာရှိစွာ စောင့်ထိန်းခဲ့သူဖြစ်ပေသည်၊ ၁၉၃၂ 
ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အဲဒေါ့ဟစ်တလာနှင့်ပြိုင်
၍ အရွေးခံရာအနိုင်ရရှိသဖြင့် ဒုတိယအကြိမ် သမ္မတ
အဖြစ် ဆောင်ရွက်ရ ပြန်သည်။ ထိုအချိန်၌ ဟစ်တလာ
ခေါင်းဆောင်သော နာဇီပါတီခေါ် အမျိုးသား ဆိုရှယ်
လစ် အလုပ်သမားပါတီသည်အင်အားကောင်းလျက်
ရှိသည်။ ထိုကြောင့် သမ္မတ ဟင်ဒင်ဗတ်သည် ၁၉၃၃
ခုနှစ်တွင် ဟစ်တလာကို ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်ရသည်။

ဟစ်တလာခေါင်းဆောင်သော နာဇီအဖွဲ့သည် နိုင်ငံအုပ်ချုပ် 
ရေး အာဏာကို တဖြည်းဖြည်း သိမ်းယူခဲ့ရာ နောက်ဆုံး၌ 
ဂျာမနီသည် အာဏာရှင်အုပ်စိုသောနိုင်ငံအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိ 
လေသည်။ ဟင်ဒင်ဗတ်သည်လည်း
နိုင်ငံ၏တာဝန်ကို စွန့်လွှတ်၍ နျူးဒက်မြို့တွင် နေထိုင် 
ခဲ့ရာ ၁၉၃၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင်ကွယ်လွန်လေ 
သည်။ သူ၏ရုပ်အလောင်းကို အောင်မြေဖြစ်သော တင်နင် 
ဗတ်မြို့တွင် မြှုပ်နှံခဲ့ကြလေသည်။
## ကိုးကား
ဟိုနိုလူလူမြို့

## ဟိုနိုလူလူမြို့
ဟိုနိုလူလူမြို့သည် 
ဟာဝိုင်ယီကျွန်းစု၏ မြို့တော်ဖြစ်၍ ထိုကျွန်းစုတွင် 
အပါအဝင်ဖြစ်သော အိုအားဟူးကျွန်း အနောက်တောင်ဘက် 
ကမ်းခြေ၌တည်ရှိသည်။ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာဘက်တွင် 
ဖြတ်သန်းသွားလာလျက်ရှိသော သင်္ဘောအားလုံးနီပါးမျှ 
ဟိုနိုလူလူဆိပ်ကမ်း၌ဝင်ရောက်ဆိုက်ကပ်ကြသည် 
ဖြစ်သောကြောင့် ဟဝိုင်းယန်းကျွန်းစုတွင် အကြီးဆုံး 
ဆိပ်ကမ်းမြို့လည်းဖြစ်သည်။ သိုနိုလူလူမြို့အနောက်ဘက် 
ခြောက်မိုင်ခန့်အကွာတွင် အမေရိကန်ရေတပ်စခန်း 
တည်ရာဖြစ်သော ပုလဲဆိပ်ကမ်း(ပါးလ်ဟာဗာ) ရှိသည်။ 

ဟိုနိုလူလူမြို့သည် အမေရိကတိုက်ရှိ မြို့ကြီးများနှင့်မခြား ခေတ်မီအဆောက်အအုံများ၊လမ်းမကျယ်များ၊ 
သပ်ရပ်သောလူနေရပ်ကွက်များဖြင့် စည်ကားသောမြို့ကြီး 
ဖြစ်သည်။ ရေကြောင်းခရီးနှင့်လေကြောင်းခရီးဆုံရာ 
ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လူအမျိုးမျိုးကိုတွေ့ရှိနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် 
သဘာဝရှုခင်းသာယာ၍ ရာသီဥတုသင့်တင့်ကောင်းမွန်သော 
မြို့ဖြစ်ရာ နိုင်ငံအများမှဧည့်သည်များလာရောက် 
လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ ဝိုင်ကီကီကမ်းခြေသောင်ပြင်သည် 
ထင်ရှားသောအပန်းဖြေစခန်းဖြစ်သည်။ 
ထိုကမ်းခြေတွင်ရေကူးခြင်း၊ ရေလွှာပြင်လျှောစီးခြင်းစသော 
ရေပြင်ကစားနည်းတို့ကိုလေ့ကျင့်ကစားကြသည်။ ဧည့်သည်များ 
တည်းခိုရန်အတွက် ခေတ်မီဟိုတယ်ပေါင်းများစွာရှိသည်။
ဟာဝိုင်ယီကျွန်စု၏ အဓိကထွက်ကုန်များဖြစ်သော 
သကြားနှင့်နာနတ်သီးတို့ကိုဟိုနိုလူလူ ဆိပ်ကမ်းမှ နိုင်ငံခြားသို့ 
တင်ပို့ရောင်းချသည်။ မြို့တွင်း၌လည်း သကြားစက်နှင့် 
နာနတ်သီးစည်သွပ်စက်ရုံများရှိသည်။ ရှေးအခါက ဟာဝိုင်ယီ
ကျွန်းစုကို တိုင်းရင်းသားဘုရင်တို့က အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ 
၁၈၉၈ခုနှစ်မှစ၍အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌နယ်တစ်နယ်အဖြစ် 
ပါဝင်ခဲ့၍ဘုရင်ခံတစ်ဦးကအုပ်ချုပ်ခဲ့ရသည်။ သိုနိုလူလူမြို့တွင် 
လူဦးရေ ၂၉၄၁၉၄ ယောက်(၁၉၆ဝ)တွင်ရှိသည်။ 
( ဟဝိုင်းယန်းကျွန်းစု•။)

## ဓာတ်ပုံ

File:George Henry Burgess - 'Queen Street, Honolulu', watercolor over graphite painting, 1856, Honolulu Academy of Arts.jpg|
File:Honolulu-Hale-frontcornerview.JPG|
File:Honolulu - NASA.jpg|
File:Hawaii State Capitol, Honolulu.jpg|
File:HNL reef runway.jpg|
File:Honolulu09.JPG|

## ကိုးကား
ဟင်းဂလာ

**ဟင်းဂလာ**သည် ပင်ပျော့မျိုး ဖြစ်သည်။ အကြမ်းအားဖြင့်
အယဉ်နှင့်အရိုင်းဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။ အယဉ် 
မျိုးမှာ အထူးစိုက်ပျိုးယူရ၍ အရိုင်းမျိုးမှာ အလေ့ကျပေါက် 
သောအပင်မျိုး ဖြစ်သည်။ ရုက္ခဗေဒ အလိုအားဖြင့် ဟင်းဂလာ 
အမျိုးမျိုးရှိသည်။

ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် ကွမ်ပိုဇီတီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်ပြီး 
လျှင် စပီလန်သီး အက်မဲလားဟုခေါ်သော ဟင်းဂလာ အယဉ် 
မျိုးတစ်မျိုးရှိသည်။ ယင်းကို ဟင်းချက်ပြုတ်စားလေ့ရှိသည်။ 
ချဉ်ဖတ်ပြုလုပ်၍လည်း စားကြ သည်။ ဆေးဘက်လည်းဝင်၏။ 
ဂျီနန်ဒရော့ဆစ်ပင်တာဖိုင်လားနှင့်ကလီအိုမီးဗစ္စကိုးဆားဟုခေါ် 
သော ဟင်းဂလာမျိုးမှာ ကက်ပရီဒေးစီအီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင် 
လေသည်။ ပထမ ဟင်းဂလာမျိုးကို ချက်ပြုတ် စားကြသည်။ 
အရွက်များကို အရည်ညှစ်၍ နားကိုက်ပျောက်ဆေးအဖြစ်လည်း 
သုံးကြသည်။ ယင်းတို့မှ အစေ့များရရှိရာ ငါး အဆိပ်ခတ်ရာ၌ 
လည်းကောင်း၊ သန်ချဆေး အဖြစ်လည်းကောင်း အသုံးပြုကြ 
သည်။ ဒုတိယပင်မျိုးမှ မုန်ညှင်းစေ့ကဲ့သို့သော အစေ့များရရှိ 
သည်။ ထိုအစေ့များကို ဟင်းချက်ပြုတ်ရာ၌ အမွှေးအကြိုင်အဖြစ် 
အသုံးပြုကြသည်။ အရွက်နှင့် အစေ့များကို ဆေးဝါးများ၌ 
လည်း သုံးကြသည်။ ထို့ပြင် ဂီစီကီယာ ဖာနာကွိုက်ဒီးခေါ် 
ဟင်းဂလာပင် မျိုးတစ်မျိုးလည်းရှိသေးရာ ထိုဟင်းဂလာတို့ သည် အေအိုင်ဇိုအေးစီအီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်လေသည်။ 
ထိုအပင်မျိုးကို ဂန့်ဂလာဟူ၍လည်း ခေါ်သည်။ ဟင်းရွက်အဖြစ် ချက်ပြုတ်စားနိုင်သည်။ အရသာ ခါးသည်။ သန်ချ
ဆေး အဖြစ်လည်း သုံးနိုင်သည်။

ဟင်းဂလာပင်များ၌ ပင်ရိုးနှင့်အရွက်များရှိရာ အရွက် များတွင် အနီရောင်ရှိသည်။ အရွက်ကလေးများမှာ သေးငယ်၍ 
ရှည်မျောမျောပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည်။ အချို့ ဟင်းဂလာမျိုးများ၏ 
အရသာမှာ ခါးသည်။ ယင်းတို့ကို မြန်မာနိုင်ငံ အရပ်ရပ်တွင် 
တွေ့ကြရသည်။

## ကိုးကား
ဟင်နရီ (ရေကြောင်းလမ်းပြသူ)

**ဒွန် အန်းနရစ်၊ ဗစ်ဇယူးနယ်စား၊ ပေါ်တူဂီ** () သည် ပေါတူဂီအင်ပါယာခေတ်၏ အစောပိုင်းနေ့ရက်များနှင့် ၁၅ ရာစု ဥရောပတိုက်သားတို့၏ ရေကြောင်းနယ်ပယ်ချဲထွင်ခြင်း၊ ရှာဖွေစူးစမ်းခြင်းနယ်ပယ်တို့တွင် အဓိကအခရာကျသောသူတစ်ဦးဖြစ်သည်။ **ရေကြောင်းပြ ဟင်နရီ** (**Henry the Navigator**) ဟူသောအမည်ဖြင့် အသိများလေသည်။ ၎င်း၏စီမံပေးမှုများမှတဆင့် ဟင်နရီကို "စူးစမ်းရှာဖွေရေးခေတ်" (Age of Discovery) ၏ စတင်ဆောင်ရွက် ကမကထပြုသူဟူ၍ သတ်မှတ်ကြသည်။ အေဗစ်အိမ်တော်(နန်းဆက်) ကိုတည်ထောင်ခဲ့သော ပထမမြောက် ဂျွန် (ပေါ်တူဂီ) ၏ စတုတ္ထသားတော်တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။

၁၄၈၅ ခုနှစ်တွင် ဂျီဗရောတာနှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင် အာဖရိကကမ်းခြေပေါ်ရှိ စူးတားမြို့ကို တိုက်ခိုက် သိမ်းယူရာ၌ နာမည်ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ အာဖရိကတိုက်၌ မူးအားလူမျိုးများနှင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရစဉ်က သူသည် ထိုခေတ်က လူသူအရောက်အပေါက် နည်းပါးသော အနောက်ဘက်ရှိ သမုဒ္ဒရာကြီး အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ အာဖရိကတိုက်ကြီးအကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပိုမိုသိရှိလိုသော ဆန္ဒပြင်းပြခဲ့လေသည်။ 

သို့ဖြစ်၍ အသက် ၂၄ နှစ်အရွယ်တွင် နန်းတော်ကြီးမှ ထွက်ခွာခဲ့၍ စိန့်ဗင်ဆင်အငူအနီးတွင် နက္ခတာရာကြည့်မျှော်စင်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ပညာရှိများ၊ မြေပုံရေးဆွဲ သူများနှင့်အတူ မြေပုံများ ရေးဆွဲခြင်း၊ နယ်ပယ်သစ်များ လှည့်လည် ရှာဖွေရန် စီစဉ်ခြင်း စသည်တို့နှင့်သာ အချိန်ကုန်စေခဲ့သည်။ ထိုနောက် ရေကြောင်း အတတ်သင်ကျောင်း တစ်ကျောင်း ဖွင့်လှစ်၍ လူငယ်များကို စုရုံးကာ ရေကြောင်းအတတ်ကို ကျကျနနန သင်ပေးပြီးလျှင် နယ်ပယ်သစ်များကို ရှာဖွေရန် သင်္ဘောများနှင့် စေလွှတ်ခဲ့သည်။

သူ့လူများသည် တစ်စုပြီးတစ်စု အရဲစွန့်၍ သင်္ဘောလွှင့်သွားကြရာ၌ အဇိုး၊ မဒီးယားနှင့် ကနေရီကျွန်းစုများကို တွေ့ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ကိပ်ဗတ်(ဒ)ကျွန်းများကို ကျော်လွန်၍ အာဖရိက ကမ်းခြေတလျှောက်တွင် ဆီးယားရားလေအွန်းအထိ ရောက်ခဲ့ကြသေးသည်။ သူတို့သည် နယ်ပယ်သစ်များ ရှာဖွေရုံသာမက ခရီးသွားဟန်လွဲ ဆိုသလို အာဖရိတိုက်ရှိ တိုင်းရင်းသားများကို ဖမ်းဆီးကြပြီးနောက် ရောင်းဝယ်ခြင်းဖြင့် ကျွန်ကုန်ကူးခဲ့ကြလေသေးသည်။

ဟင်နရီမင်းသားသည် သူကိုယ်တိုင် စွန့်စားသွားလာခြင်း မပြုခဲ့သော်လည်း အခြားသူများကို စွန့်စား သွားလာစေရန် ငွေအား လူအားဖြင့် အမြဲကူညီခဲ့၏။ သူငွေကုန်ကြေးကျခံ၍ ဆောင်ရွက်ခဲ့သော လုပ်ငန်းများမှ ဟင်နရီသည် အကျိုးကျေးဇူး ခံစားမသွားခဲ့ရချေ။ သူကွယ်လွန်ပြီးနောက်မှ ဒီအတ်၊ ဗက်စကိုဒါဂါးမ စသော သင်္ဘောသားများသည် အိန္ဒိယသွားပင်လယ်ခရီးလမ်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့၍ သူ၏ ရည်မှန်းချက်များ အကောင်အထည်ပေါ်ခဲ့လေသည်။ သူကသာ အားပေးကူညီခြင်း မပြုခဲ့လျှင် ပေါ်တူဂီ သင်္ဘောသားတို့သည် အရှေ့တိုင်းသို့ ရေကြောင်းမှ တောက်လျှောက် ရောက်နိုင်ကြမည် မဟုတ်ချေ။ သို့ဖြစ်၍ ဟင်နရီမင်းသားမှာ သူတို့၏ ကျေးဇူးရှင်ကြီး ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရပေမည်။ ၁၄၆ဝ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ဟင်နရီ မင်းသား ကွယ်လွန်လေသည်။ 

## မှတ်စု
## ကိုးကား
ဝီလျံ ဟိုးဂတ်

ဝီလျံဟိုးဂတ်သည်ရုပ်ပြောင်ပန်းချီရေးဆွဲခြင်း၌လက်စွမ်း ထက်သော အင်္ဂလိပ်အမျိုးသား ပန်းချီကျော်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ 
သို့ရာတွင်ဟိုးဂတ်သည် လူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ချွတ်ယွင်းချက်ကို ချဲ့ထွင်၍ သီးခြားထုတ်ဖော်ခြင်းမပြုဘဲ လူလောကတစ်ခုလုံး၏အပြစ်အနာအဆာကို ပန်းချီကားပေါ်တွင် ဖော်ကာသရော်တတ်လေသည်။ ထို့ကြောင့်အလှအပနှင့် ခံ့ညားထယ်ဝါမှုကို အားပေးသောထိုခေတ်တွင် သူ၏ပန်းချီကားများကိုရုန့်ကြမ်းသည်ဟူ၍ အများက ဝေဖန်ခဲ့ကြ၏။ ယခုအခါတွင်မူကား အင်္ဂလိပ်ပန်းချီပညာသမိုင်းတွင်ဟိုးဂတ်၏လက်စွမ်းကို ချီးကျူးဖော်ပြထားကြသည်။ အထူးသဖြင့် လူ၏မျက်နှာထားကို သရုပ်ဖော်ရာ၌ ထူးချွန် ပြောင်မြောက်သူဖြစ်ပေသည်။ ဝီလျံဟိုးဂတ်သည် ၁၆၉ရ ခုနှစ်နိုဝင်ဘာလ ၁ဝ ရက်နေ့တွင်လန်ဒန်မြို့၌ ဖွားမြင်၍ ငယ်စဉ်ကတည်းက ပုံဆွဲပညာတွင်ထူးချွန်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်အသက် ၁၅ နှစ် 
အရွယ်တွင်ငွေပန်းထိန်ဆရာတစ်ဦးထံ၌ အလုပ်ပညာသင်အဖြစ် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်သည်။ အသက် ၂၂ နှစ်တွင်ကိုယ်ပိုင် 
ပန်းထိမ်လုပ်ငန်းကိုတည်ထောင်သောအခါစိတ်ကူးပုံစံထုတ်သူ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ပုံထွင်းသူအဖြစ်လည်းကောင်း၊ 
နာမည်ထွက်ပေါ်လာလေသည်။ ထိုနောက်စာအုပ်များတွင် သရုပ်ပြပုံများရေးဆွဲသည်။ လူပုံတူ များကိုလည်း ရေးဆွဲသည်။ 
၁၇၂၉ ခုနှစ်တွင်ဟိုးဂတ်သည် နာမည်ကျော်ပန်းချီဆရာကြီး ဆာဂျိန်းသွန်းဟီး၏သမီးဂျိန်းနှင့်တိတ်တဆိတ် ထွက်ပြေးပြီးနောက် လက်ထပ်၍ပေါင်းသင်းနေထိုင်သည်။

ဝီလျံဟိုးဂတ်သည် လူ့လောကတွင်တွေ့ကြုံရသော ဟန်ဆောင်မှု၊ အဂတိလိုက်စားမှု၊ အသုံး အဖြုန်းလွန်ကဲမှု၊ တိရစ္ဆာန်ညှဉ်းပန်းမှု အစရှိသည့် မကောင်းမှုတို့ကို မကြိုက်နှစ်သက်သူဖြစ်သည့်အလျောက် ပန်းချီကားများဖြင့် ထိုမကောင်းမှုများကိုသရုပ်ဖော်ခဲ့လေသည်။ သူသည်လူ့ လောက အဖြစ်အပျက် ဇာတ်လမ်းကိုပန်းချီကားအချပ်ချပ်တို့ဖြင့် ပေါ်လွင်စေခဲ့သူဖြစ်ရာ လန်ဒန် မြို့ တိတ်အနုပညာပြတိုက်ရှိ *အထက်တန်းစားတို့၏ အိမ်ထောင်ရေး* ပန်းချီကားများသည် ၁၈ ရာစုခေတ် လူမှုရေးစံနစ်ကို သရော်ထားသော ပုံများပင်ဖြစ်သည်။

ဟိုးဂတ်သည် ရှေးပန်းချီကျော်တို့၏စံနစ်ကို အတုမယူဘဲ မိမိ၏ထိုးထွင်းဉာာဏ်ဖြင့် စံနစ်သစ်ထွင်၍ ပုံများကိုသဘာဝကျကျရေးဆွဲခဲ့သည်။ ထိုကြောင့်သူရေးဆွဲသော ပန်းချီကားများတွင်အသက်ဝင်လျက်ရှိပေသည်။ ဟိုးဂတ်သည် မိမိရေးဆွဲသော ပန်းချီကားများမှတစ်ဆင့် ပုံထွင်းထုလုပ် လေ့ရှိသည်။ ပုံတူပန်းချီကားများကိုလည်း ရေးဆွဲခဲ့သည်။ 
ဟိုးဂတ်ရေးဆွဲခဲ့သော မိမိ၏ပုံတူပန်း ချီလက်ရာများအနက် လန်ဒန်မြို့ နေရှင်နယ်ပန်းချီပြတိုက်တွင်ရှိသော ပုံတူပန်းချီကားသည် အကောင်းဆုံးလက်ရာ ဖြစ်ပေသည်။ ဝီလျံဟိုးဂတ်သည် ၁၇၆၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်သည်။ သူ၏လက်ရာ ပန်းချီကားများကို လန်ဒန်မြို့ရှိဆုန်းပြတိုက်၊ နေရှင်နယ်ပန်းချီပြတိုက်၊ နေရှင်နယ်ပုံတူ ပန်းချီပြတိုက်၊ တိတ်အနုပညာပြတိုက်၊ ဝင်ဆာရဲတိုက်၊ လမ်းဗက်နန်းတော်တို့တွင်တွေ့မြင်နိုင်လေသည်။

## ကိုးကား
ဟင်းမလုပ်ပင်

**ဟင်းမလုပ်ပင်**သည် နှစ်ပေမှ ခြောက်ပေ အထိမြင့်သော
အဆိပ်ပင်ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ဆေးဝါးဘက်တွင် 
အသုံးပြုကြလေသည်။ ဟင်းမလုပ်ပင်၌ အကိုင်းများစွာရှိပြီးလျှင် 
ပင်စည်များသည် ခေါင်းပွ များ ဖြစ်ကြသည်။ အပွင့်ဖြူကလေး 
အမြောက်အမြားသည် အခိုင်လိုက် ပွင့်ကြသည်။ ယင်း၏ 
အရွက်များသည် ကရဝေးရွက်များနှင့် အလွန်တူကြသဖြင့် 
တပင်နှင့်တပင် မှားတတ်သည်။ သို့သော် ဟင်းမလုပ်ပင်၌ 
မနှစ်မြို့ဖွယ်သော အနံ့ရှိလေသည်။ အထူးသဖြင့် အရွက်နှင့် 
ပင်စည်များတွင် အနာတရဖြစ်သောအခါတွင် ပို၍ ဆိုးရွားလေ 
သည်။ ထိုအချက်ဖြင့် ကရဝေးနှင့်ဟင်းမလုပ်ပင်ကို ခွဲခြားနိုင် 
လေသည်။ ထို့ပြင် ဟင်းမလုပ်ပင်၏ တောက်ပသော ခေါင်းပွ 
ပင်စည်တွင် အနီ၊ သို့မဟုတ် ပန်းရောင်အစက်များနှင့် အကွက် 
များ ပါရှိသည်။ ဟင်းမလုပ်ပင်၏ အစိတ်အပိုင်း အားလုံး 
သည် အဆိပ်ကို ဖြစ်စေသည်။

ဟင်းမလုပ်သီးသည် တလက်မ၏ ရှစ်ပုံတပုံမျှသာ ရှည်ပြီး 
လျှင် ကြက်ဥပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ အသီးများသည် ဩဂုတ်လ၊
သို့မဟုတ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် မှည့်ကြသည်။ ဟင်းမလုပ်ပင်သည် ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ ဥရောပတိုက်နှင့် အာရှတိုက်၏ အချို့ 
အစိတ်အပိုင်းများတွင် မူလပေါက်ရောက်သည်။ ထိုဒေသများမှ 
မြောက်အမေရိကတိုက်နှင့် ချီလီနိုင်ငံတို့သို့ ယူဆောင်၍ 
စိုက်ပျိုးယူကြသည်။ ဟင်းမလုပ်ပင်သည် နိမ့်ရာနှင့် မြေဩဇာ ကောင်းရာတွင် အထူးသဖြင့် ပေါက်ရောက်လေသည်။
ဟင်းမလုပ်ပင်မှ အရွက်နှင့်အသီးများတွင် အထူးသဖြင့် 
သက်သာရာရစေမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည့် ဆေးဝါးများ ပါရှိ 
လေသည်။ ရှေးဂရိလူမျိုးတို့သည် သေစေရန် စီရင်ချက်ချထား 
ပြီးသူများကို ဟင်းမလုပ်ပင်မှ ချက်ယူထားသည့်အရည်တစ်မျိုးကို သောက်‌စေခြင်းဖြင့် သေစေကြသည်။ ဒဿနိကဗေဒပညာရှင် 
ဆိုကရေးတီးသည် ထိုအရည်မျိုးကို သောက်၍ သေသွားခြင်း ဖြစ်သည်။

ဟင်းမလုပ်ပင်သည် အမ်ဗဲလစ်ဖဲရီး မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် ကိုနီယမ် မက်ကျူလေတမ်ဟုခေါ်သည်။

## ကိုးကား