open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ဆင်ဖြူရှင်အရေးတော်ပုံ

## ဆင်ဖြူရှင်အရေးတော်ပုံ
မြန်မာသမိုင်း အမှတ်အသားတို့တွင် ဓညဝတီအရေးတော်ပုံ၊ ရာဇာဓိရာဇ်အရေးတော်ပုံ၊ ဟံသာဝတီဆင်ဖြူရှင်အရေးတော်ပုံ၊ အလောင်းမင်းတရားကြီးအရေးတော်ပုံ၊ ညောင်ရမ်းမင်းတရားအရေးတော်ပုံဟူ၍၊ အရေးတော်ပုံ ငါးစောင် 
ထင်ရှားခဲ့လေသည်။ ထိုအရေးတော်ပုံတို့မှာ ရခိုင်၊ မွန်၊ မြန်မာ 
ရှေးမင်းတို့သည် မိမိတို့၏ နိုင်ငံတော်ကို စည်းလုံးညီညွှတ် 
အောင် ကြိုးပမ်းသည့်အရေးတော်ပုံများ ဖြစ်သည်။ 

၁၉၂၃ ခုနှစ် သုဓမ္မဝတီတိုက်ထုတ် 'အရေးတော်ပုံ ၅ 
စောင်တွဲ'ကျမ်း၌ ဆင်ဖြူရှင် အရေးတော်ပုံကျမ်းကို သံတော် 
ဆင့် လက်ဝဲနော်ရထာ ရေးသားသည်ဟု ဖော်ပြပါရှိသည်။ 
သို့သော် ဦးကျော်ဒွန်း ပြုစုသော မြန်မာစာညွန့်ပေါင်းကျမ်း 
(တတိယတွဲ)၌မူကား၊ သံတော်ဆင့် လက်ဝဲနော်ရထာသည် 
အလောင်းမင်းတရားကြီး ၏ အရေးတော်ပုံကျမ်းကို ပြုစုသည် 
ဟုသာ ဆိုသည်၊ ဦးဖေမောင်တင်၏ မြန်မာစာပေ သမိုင်း၌ 
လည်း ပိဋကတ်သုံးပုံ စာတမ်းပုဒ်ရေ ၂ဝ၃၅ ၌ အလောင်းမင်း 
တရားကြီး၏ အရေးတော်ပုံကျမ်းကို သံတော်ဆင့် လက်ဝဲ 
နော်ရထာ စီရင်သည်ဟု ပါရှိကြောင်းကိုသာ ဖော်ပြထားသည်။ 
ဆင်ဖြူရှင် အရေးတော်ပုံကို မည်သူ စီရင်သည်ဟု မဖော်ပြ 
ထားချေ။

ဟံသာဝတီဆင်ဖြူရှင်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ဘုရင့်နောင် 
ဟူ၍လည်း ကျော်ကြားသည်။ ပုဂံခေတ် ကျန်စစ်မင်းသည် 
မြန်မာနိုင်ငံတော် စည်းလုံးခိုင်မြဲရေးကို လုပ်ဆောင်ဘိသကဲ့သို့ 
တောင်ငူခေတ်တွင် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရားသည် တစ်မျိုးသားလုံး 
ကို စည်းလုံးစေ၍၊ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ညီညွှတ်သော အင်အား 
တစ်ရပ်ဖြစ်စေအောင် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် 
၉၁၁ ခုနှစ်တွင် တစ်ပင်ရွှေထီး နတ်ရွာစံသောအခါ၊ ကျန်စစ်သားမင်းတည်ထောင်ခဲ့သော မွန်မြန်မာစည်းလုံးမှုသည် ထီးပြိုင် 
နန်းပြိုင်တို့ကြောင့် ပြိုကွဲအံ့သကဲ့သို့ ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင် 
ဖြူရှင်သည် ရာမညတိုင်း ဒလမြို့ကို ကိုယ်တော်တိုင်ချီတက်၍၊ 
မွန်မြန်မာတို့ကို လိုက်လိုသ၍ခေါ်ငင်ပြီးလျှင်၊ တောင်ငူမြို့ကို 
လက်ရသိမ်းပိုက်၍၊ တစ်ပင်ရွှေထီး ထီးနန်းကို ဆက်ခံသည်။ 

ထို့နောက် ပြည်ကိုအောင်မြင်ပြီးသော်၊ မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း 
ဒေသတို့ကို စည်းရုံးတော်မူလေသည်။ ထို့နောက် ဟံသာဝတီ 
ပဲခူးကို ချီတက်၍၊ သမိန်ထောရာမကို အောင်မြင်လေသည်။
ထို့နောက်၌ကား ကစဉ့်ကလျားဖြစ်နေသော အင်းဝကို 
ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းပြီးသော်၊ ရှမ်းပြည်တစ်ခုလုံးကို သိမ်းသွင်း၍၊ 
ဇင်းမယ်ပြည်၊ ကသည်းပြည်၊ လင်းဇင်း၊ ယိုးဒယား၊ ငသည် 
ဝီပြည်၊ ခန္တီပြည်စသည်တို့ကို အောင်မြင်တော်မူလေသည်။ 
ဤသို့ တိုင်းပြည်နိုင်ငံကို တစ်လုံးတစ်စည်းတည်းဖြစ်အောင် 
လွန်ကဲသော ဥဿဟဖြင့် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရား ကြိုးပမ်းခဲ့ 
သည်တို့ကို ဆင်ဖြူရှင်အရေးတော်ပုံသည် မှတ်တမ်းတင်လေ 
သည်။

## ကိုးကား
ဓညဝတီ အရေးတော်ပုံကျမ်း

ဓညဝတီ၊ ဟံသာဝတီ၊ ရတနာပူရ၊ ရတနာသီခ၊ နရသေဌ် နင်း၊ မင်းဆက်မင်းတို့၊ နှိမ်နင်းတိုက်ဖျက်၊ လက်နက်နိုင်ငံ စီမံချဲ့ထွင်ကြပုံများကို မှတ်တမ်းသဖွယ် တင်ထားအပ်သော အရေးတော်ပုံ ကျမ်းငါးစောင်အနက် **ဓညဝတီအရေးတော်ပုံ ကျမ်း**သည်လည်း တစ်စောင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ထိုကျမ်းကို သက္ကရာဇ် ၁၁၄၉ ခုနှစ်တွင် ဒွါရဝတီမြို့ သာသနာပြုဆရာတော် ကဝိသာရာဘိသီရိပဝရ အဂ္ဂမဟာဓမ္မရာဇာ ဓိရာဇဂုရု စီရင်ပြုစုခဲ့လေသည်။

ထိုကျမ်းတွင် ဓညဝတီဒုတိယမြို့တည် ကံရာဇာကြီးမင်းမှ ၂၈ ဆက်မြောက် မင်းသီရိရာဇာ လက်ထက်မှစ၍၊ မဟာ သမ္မတမင်းလက်ထက် (၁၁၄၆ ခုနှစ်)အထိ၊ ရခိုင်မင်းများ လက်ထက်တွင် ဖြစ်ပျက်ပုံများကို မှတ်တမ်းတင်ထားလေသည်။

ရခိုင်ပြည်သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့်တစပ်တည်း တည်နေသော် လည်း၊ ပထဝီဝင် အနေအထားအရ၊ ခရီး အထောက်အလှမ်း မသင့်ခြင်းကြောင့်၊ မြန်မာတို့က ရခိုင်ကို အတိုက်အခိုက် နည်း ပါးခဲ့သည်။ တိုက်ခိုက်ပြန်လျှင်လည်း၊ အရှည်အကြာ သိမ်းပိုက် မထားနိုင်ချေ။ ပုစံအားဖြင့်ဆိုရလျှင်၊ အင်းဝဘုရင်မင်းခေါင်၏ သားတော် မင်းရဲကျော်စွာသည် ရခိုင်ကိုတိုက်၍၊ ဘုရင် မင်းခေါင်၏ သားမက်တော် နော်ရထာကို လောင်းကြက်မြို့ တွင် နန်းတင်သည်။ သို့သော် သံတွဲစားသည် ပဲခူးမင်း ရာဇာ ဓိရာဇ်၏ အကူအညီဖြင့် ဘင်္ဂါလီကုလား တဆယ့်နှစ်မြို့ (ဘင်္ဂလား)သို့ ပြေးလေသူ နောင်တော် နရမိတ်လှမင်းအား ပြန်၍နန်းတင်လေသည်။ 

မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ခရီးအထောက်အလှမ်း မသင့်သော်လည်း ဘင်္ဂလားပြည်နယ်မင်းများနှင့် အဆက်အဆံရှိကြောင်း၊ ရခိုင်တို့ က သွား၍တိုက်ခိုက်သည့်အခါလည်းရှိ၍၊ ကုလားတို့က ထိပါး လာသည့်အခါလည်းရှိကြောင်းများ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ သက်လူမျိုးတို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်လာခြင်း၊ ယင်းတို့အား တိုက်ထုတ်ခြင်း အကြောင်းများလည်း ယင်းအရေးတော်ပုံ ကျမ်း၌ တွေ့ရသည်။

ထိုကျမ်းကြီးတွင် ရခိုင်မင်းတို့၏ စစ်မက်ရေးများ၊ တပ်ဆင် တပ်ခွဲပုံများ၊ စစ်ဆင် စစ်တက်ပုံများ ပါဝင်သော်လည်း ပညာရှိ အမတ်ကြီးဝိမလ၊ အမတ်ကြီး မဟာပညာကျော်တို့၏ လျှောက် ထားချက်များက ပိုမိုများ ပြားစွာပါဝင်သည်။ ယင်းသည့် လျှောက်ထားချက်များသည် ပြည်ရေးပြည်ရာ မင်းရေးမင်းရာ နန်းတွင်းရေး နန်းတွင်းရာများအတွက် အရေးသင့်ရာကို အမတ် ကြီးက မင်းတို့ ချင့်ချိန်ဝေဖန်ရန် လျှောက်တင်ချက်များ ဖြစ် သည်။

လျှောက်ထားချက်များတွင် ဗဟုသုတဖြစ်ဖွယ်ရာ မြန်မာ့ ထုံးတမ်းဓလေ့များ၊ အတိတ်နိမိတ်ဖတ်ပုံများ၊ မြန်မာ့ထုံးဟောင်း ပုံပြင်များ၊ စာကားပုံများလည်း အများအပြား ပါဝင်သည်။ ပုံစံဆိုရလျှင် ဒသရာဇာမင်း၏ ဘိသိက်ခံအခန်းတွင် ဘိသိက် ပွဲွကျင်းပပုံကို အဆောင်အယောင် အခမ်းအနားများနှင့်တကွ အသေးစိတ်ဖော် ပြထားလေသည်။

ရခိုင်ဘုရင် မဟာသမ္မတမင်း လက်ထက် ၁၁၄၆ ခုနှစ်တွင် အမရပူရပြည့်ရှင် ဘိုးတော်ဘုရားမင်းသည် သားတော်ကြီး အိမ်ရှေ့ဥပရာဇာအား ရခိုင်သို့ချီတက် သိမ်းပိုက် စေသည်တွင်၊ ဓညဝတီ၌ ရခိုင်မင်းဆက်ပြတ်၍၊ ဓညဝတီအရေး တော်ပုံကျမ်းသည် ထိုအကြောင်းဖြင့် အပြီးသတ်လေသည်။ ယင်းသည့်အရေးတော်ပုံကျမ်းသည် ပျို့လင်္ကာသမိုင်းတို့နှင့် အထွတ်ညီသော ရာဇဝင်ကြီးက ကောက်နုတ်၍ စကားပြေ အရေးအသားဖြင့်၊ ခန့်ညား ခမ်းနားစွာ ဖွဲ့နွဲ့ရေးသားထားသော ကျမ်းဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာရာဇဝင်ကျမ်းများ
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း
ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့

**ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့**သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ အောင်လံခရိုင်၊ ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်၏အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိ၏။ မြန်မာမင်းများရှိစဉ်အခါက ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့နယ်ကို မြေထဲစီရင်စုဟု ခေါ်ခဲ့သည်။ ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့နယ်၏ နယ်နိမိတ်မှာ မြောက်ဘက်၌ မကွေးခရိုင်၊ အရှေ့ဘက်၌ မကွေးနှင့် ရမည်းသင်းခရိုင်၊ တောင်ဘက်၌ အောင်လံမြို့နယ်၊ အနောက်ဘက်၌ ဧရာဝတီမြစ်ဖြစ်သည်။ ဧရိယာ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် ၁၈၇၃ မိုင်ခန့်ရှိသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့ပေါ်ရှိ လူဦးရေမှာ ၅,၀၈၉ ဦး ဖြစ်သည်။ ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့နယ်ကို မြန်မာမင်းများ အုပ်ချုပ်စဉ်အခါက မြို့မ၊ တပ်တော်ရာ၊ ခေါသမ္ဗီ၊ အောက်ဘက်ဟူ၍ တိုက်နယ် ၄ တိုက်ခွဲထားခဲ့သည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်၌ ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်တွင် တိုက်နယ် ၁ဝ ခုခွဲလိုက်သည်။

ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့၏ အောက်ဘက် ၁၉ မိုင်ခန့်အကွာတွင် ဆန်ပုံတောင်ရှိသည်။ အောက်ရပ်ဒေသမှ ဆန်တက်လာကြသော ကုန်လှေများသည် ထိုနေရာသို့ရောက်လျှင် ပါလာသောဆန် စသည့် ဝန်စည်များကို တောင်ခြေရင်းတွင်ပုံပြီးမှ လှေခွက်ချည်း ဤနေရာရှိရေစီးကို လွန်အောင်ဆွဲယူရသည်။ ဤသည်ကို အစွဲ ပြု၍ ဆန်ပုံတောင်ခေါ်သည်ဟု အဆိုရှိ၏။
ဟဟ

## ခေါ်တွင်ပုံ
ဆင်ပေါင်ဝဲဟူသောအမည်မှာ ဆင်ဖြင့်ပေါင်၍ ဆွဲယူရအောင် ကြီးသောဝဲရှိခြင်းကြောင့်ဟု အဆိုရှိသည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၄၅၅ ခုနှစ်၌ ပုဂံတွင်နန်းတက်ခဲ့သော ဘုရင် နရပတိစည်သူမင်းကြီးသည် ဖေါင်စကြာဖြင့် တိုင်းခန်းလှည့်လည်ရာမှ အပြန်တွင် ဤနေရာသို့ရောက်သောအခါ ဖေါင်တော်သည် ကြီးမားသော ဝဲတစ်ခုကို မကျော်လွန်နိုင်သဖြင့် ဆင်များဖြင့် ကုန်းပေါ်မှ ဆွဲယူခဲ့ရသည်။ ထိုသို့ဆွဲယူပြီးနောက် ဖေါင်တော်ဆိုက်ကပ်ရာဒေသ၌ ဖေါင်တော်ဦးအမည်ဖြင့် စေတီတစ်ဆူ တည်ထားခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။

ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့မှ အထက်တစ်မိုင်လောက်အကွာတွင်လည်း ရွှေစစ်အောင်ဘွဲ့တော်ချီ စေတီတစ်ဆူရှိ၏။ ထိုစေတီမှာ ဒွတ္တဘောင်မင်းကြီးသည် ပန်ထွာမင်းသမီးကို အောင်နိုင်ပြီး အပြန်တွင် တည်ထားသော ဘုရားဖြစ် သည်ဟု သမိုင်းကဆိုသည်။ အခြားတန်ခိုးကြီးဘုရားနှစ်ဆူမှာ ရှင်ပင်စာကြိုဘုရားနှင့် ရွှေမုဋ္ဌော ဘုရားများဖြစ်သည်။ ရှင်ပင်စာကြိုဘုရားမှာ ပုဂံပြည့်ရှင် အနော်ရထာစောဘုရင်သည် သထုံမှ ပိဋကတ်တော်များ ပင့်ဆောင်လာသော တပ်တော်များကို တွေ့ဆုံကြိုဆိုရာ၌ တည်ထားသည်ဟုဆို၏။ ရှင်ပင်စာကြိုဘုရားမှာ ဆင်ပေါင်ဝဲမှ အောက်ဖက် ၁ဝ မိုင်ကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ရွှေမုဋ္ဌောဘုရားမှာ ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့မှ အောက်ဖက် ၁ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ထိုစေတီကို သီရိဓမ္မာသောကမင်းကြီးတည်ထားသော ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဘုရားများတွင် ပါဝင်သော စေတီတစ်ဆူဟု ပြောဆိုကြသည်။

ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့သည် ကုန်းဘောင်ခေတ် ဒုတိယပိုင်း၌ ထင်ရှားသော စာဆိုတော် ဦးကြင်ဥ၏ ဖွားရာဇာတိလည်း ဖြစ်ပေသည်။

## ကိုးကား
ဆောင်တော်ကူးပန်းပင်

**ဆောင်တော်ကူးပန်း**ပင်သည် '*ကွန်ဗော်ဗျုလေစီအီး*' မျိုးရင်း တွင်ပါဝင်၍၊ ယင်းကို သိပ္ပံအမည်အားဖြင့် '*ပိုရာနာ ပန်နီကျူ လေးတား*'ဟု ခေါ်သည်။ အပင်မှာ သစ်ပင်ကြီးများကို နွယ်တက်သော ချုံပင်မျိုးဖြစ်သည်။ အသီးများသီး၍အပွင့်ပွင့်သည်။ အရွက်မှာ ညောင်ရွက်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိ၍၊ ရွက်ညှာပါသည်။ အသီးမာ၍ မအက်ကွဲတတ်ချေ။ ယင်း၌ အစေ့တစ်စေ့သာ ရှိသည်။ ပန်းအရောင်မှာ ဖြူသည်။ အောက်တိုဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလအတွင်း ပွင့်တတ်သည်။ ပန်းပွင့်ချိန်၌ သစ်ပင်ထိပ်တွင် ပန်းပွင့်များ ဝေဆာလျက်ရှိသည်။

ဆောင်တော်ကူးပန်းပင်များကို ယမုနာမြစ်အရှေ့ဘက် ပေ ၄၅ဝဝ ထိ မြင့်သော ဒေသများတွင်လည်းကောင်း၊ အာသံနယ်၊ ခါဆီနှင့် နာဂတောင်တန်းဒေသ၊ ဗီဟားနယ်၊ အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းနှင့် အထက်မြန်မာနိုင်ငံတို့ တွင်လည်းကောင်း တွေ့ရသည်။

## ကိုးကား
ဆင်းဟား ဆာစိတ်တျင်ဒြာပီ

## ဆင်းဟား ဆာစိတ်တျင်ဒြာပီ (ခရစ် ၁၈၆၄-၁၉၂၈)
ပထမဗဲရွန်ရိုင်းပူးဖြစ်သူ စိတ်တျင်ဒြာ ပရပ်ဆာနို ဆင်း 
ဟားသည် ဗင်္ဂလားပြည်နယ်၊ ဗီယာဗွမ်းစီရင်စု ရိုင်းပူးရွာ၌
၁၈၆၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ဖွားမြင်သည်။ ဆင်းဟားသည် 
ကလကတ္တားမြို့၊ ပရက်ဆီဒင်းစီး ကောလိပ်ကျောင်းတွင် ပညာ 
သင်ကြားခဲ့ပြီးနောက်၊ ထိုမှတစ်ဆင့် လန်ဒန်မြို့ လင်ကွန်းအင်း 
သို့ ၁၈၈၁ ခုနှစ်တွင် သွားရောက်သင်ကြားရာ၊ ပညာ၌ထူးချွန် 
သဖြင့် ဆုအမျိုးမျိုးရရှိလေသည်။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ဝတ်လုံ 
တော်ရဘွဲ့ကိုရရှိ၍ ဆင်းဟားသည် အိန္ဒိယပြည်သို့ပြန် လာပြီး 
လျှင်၊ ကလကတ္တားမြို့ တရားလွှတ်တော်၌ ဝတ်လုံတော်ရအဖြစ် 
ဖြင့် အသက်မွေးသည်။ ထို့နောက် ၁၉ဝ၃ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ 
အားအကြံပေးရသော အမြဲတမ်းအရာရှိဖြစ်လာ၏။ ၁၉ဝ၈ ခုနှစ် 
တွင် ဆင်းဟား သည် အိန္ဒိယအမျိုးသားများထဲမှ ပထမဆုံး 
အကြိမ် ဗင်္ဂလားနယ်အစိုးရ ရှေ့နေချုပ်ကြီးအဖြစ်၎င်း၊ အိန္ဒိယ 
အစိုးရ အဖွဲ့ဝင်အမှုဆောင် ကောင်စီလူကြီးအဖြစ်၎င်း ခန့်အပ် 
ခြင်းခံခဲ့ရလေသည်။

ထို့နောက် ၁၉ဝ၉ ခုနှစ် ဧပြီလမှ ၁၉၁ဝ ပြည့်နှစ် နိုဝင် 
ဘာလအထိ တရားရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီးလျှင်၊
ရာထူးမှနုတ်ထွက်ကာ ဝတ်လုံတော်ရအဖြစ် ပြန်လည်အသက် 
မွေးခဲ့လေသည်။

ဆင်းဟားသည် ၁၉၁၅ ခုနှစ်တွင် ဘုံဘိုင်မြို့၌ အိန္ဒိယ 
အမျိုးသားကွန်ဂရက်ညီလာခံတွင် သဘာပတိအဖြစ် ဆောင်ရွက် 
ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က သဘာပတိမိန့်ခွန်းမြွက်ကြားရာ၌ အိန္ဒိယ 
ပြည်တွင် ပါလီမန်အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် ထူထောင်ပေးရန်အလို့ငှာ 
ဗြိတိသျှတို့၏ ဝါဒကို ထုတ်ပြန်ကြေညာသင့်ပြီဖြစ်ကြောင်း 
တိုက်တွန်းခဲ့၏။ ထို့နောက် ဆင်းဟားသည် ၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် 
လန်ဒန်မြို့၌ကျင်းပခဲ့သော အင်ပီးရီးယဲစစ်ကွန်ဖရင့်အစည်း 
အဝေးတွင်၎င်း၊ ၁၉၁၈ ခုနှစ်အတွင်းက အင်ပီးရီးယဲစစ်ကက်ဗိ 
နက်အဖွဲ့တွင်၎င်း၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆောင် 
ရွက်ခဲ့ရလေသည်။ ၁၉၁၇ ခုနှစ်မှာပင် ဗင်္ဂလားပြည်နယ် ဘုရင် 
ခံ၏ အမှုဆောင်ကောင်စီ တွင် ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့ရသေး၏။
၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ပါရစ်မြို့ စစ်ပြေငြိမ်းရေး ညီလာခံကြီး 
ကျင်းပသောအခါ၊ ဆင်းဟားသည် စစ်ကက်ဗိ နက်အဖွဲ့ဝင် 
တစ်ဦးအနေဖြင့် အိန္ဒိယပြည်၏ ကိုယ်စားလှယ်တော်အဖြစ်ဖြင့် 
ဆောင်ရွက်ခဲ့ရသည်။

ဆင်းဟားသည် ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် ဆာဘွဲ့ချီးမြှင့်သူ 
ကောင်းပြုခြင်းခံရသည်။ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင်လည်း အိန္ဒိယအမျိုး 
သား ဝတ်လုံတော်ရများအား ပေးလေ့မရှိခဲ့သော ဘုရင့်အမိန့် 
တော်ရဝတ်လုံဂုဏ်ထူးကို ပေးအပ်ခြင်းခံရသည်။ ၁၉၁၉ ခုနှစ်၊ 
နှစ်ဦးတွင်ကား ဆင်းဟားသည် လွိုက်ဂျော့၏ အစိုးရအဖွဲ့တွင် 
အိန္ဒိယပြည်ဆိုင်ရာအတွင်းဝန်ကလေးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ရကာ 
ဗဲရွန် ရိုင်းပူးဘွဲ့ဖြင့် မှူးမတ်မျိုးနွယ်အဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရလေ 
သည်။ ထို့နောက် ပရီဗီကောင်စီအဖွဲ့ဝင် လူကြီးတစ်ဦးဖြစ်လာ 
သည်။ ၁၉၁၉ ခုနှစ်၌ ဆင်းဟားသည် အထက်လွှတ်တော်တွင် 
၁၉၁၉ ခုနှစ် အိန္ဒိယနိုင်ငံတော်အစိုးရ အက်ဥပဒေကို တင်သွင်း 
ခဲ့သည်။ ၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်ကုန်ဆုံးခါနီးတွင်မူကား ဗီဟားနှင့် 
ဩရိဿပြည်နယ်များ၏ ဘုရင်ခံအဖြစ် အိန္ဒိယအမျိုးသားများ 
ထဲမှ ပထမဆုံးအကြိမ် ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရလေသည်။ သို့သော် 
ဆင်းဟားသည် ကျန်းမာရေးချို့တဲ့မှုကြောင့် ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် 
ရာထူးသက်တမ်းမစေ့မီပင် ဘုရင်ခံရာထူးမှ နုတ်ထွက်လိုက် 
ရ၏။ တစ်ဖန် ၁၉၂၆ ခုနှစ်၌ ဆင်းဟားသည် ပရီဗီကောင်စီ၏ 
တရားရေးရာ ကောင်စီအဖွဲ့ဝင်လူကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရ 
ပြန်လေသည်။

အိန္ဒိယပြည်တွင် သဘောကွဲလျက်ရှိသည်ကိုထောက်ထား၍၊ 
၁၉၁၉ ခုနှစ် အိန္ဒိယနိုင်ငံတော်အစိုးရ အက်ဥပဒေတွင် ညွှန်း 
ထားသည်ထက်စော၍ စုံစမ်းရေးကော်မစ်ရှင်တစ်ရပ်ဖွဲ့စည်းခြင်း 
ကို ကန့်ကွက်ခဲ့သော်လည်း၊ ဖွဲ့စည်းရန်ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပြီးသည့် 
နောက်တွင်ကား ဆင်းဟားသည် ဆိုင်မွန်ကော်မစ်ရှင်ကို 
ကောင်းမွန်စွာ ပြုစုဧည့်ခံခဲ့ပေသည်။ ၁၉၂၈ ခုနှစ် မတ်လ ၅ 
ရက်နေ့တွင် ဆင်းဟားသည် ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်လေသည်။
## ကိုးကား
ဂျွန် ဆိုင်မွန်

ဗြိတိသျှခေတ် မြန်မာနိုင်ငံအုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲ ရန်ကိစ္စတွင် အမည်ထင်ရှားခဲ့သော ဆာ ဂျွန် ဆိုင်မွန်သည် ၁၈၇၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင်မန်ချက်စတာမြို့၌ ဖွားမြင်၍၊သူ၏အမည်အပြည့်အစုံမှာဂျွန် အောစဗရွတ် ဆိုင်မွန်ဖြစ်လေသည်။ငယ်စဉ်က အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်၌ ပညာသင်ယူပြီးနောက်၊၁၈၉၉ ခုနှစ်မှစ၍ဝတ်လုံတော်ရအဖြစ်ဖြင့် အသက်မွေးသည်။နောင်သောအခါ လစ်ဗရယ်ပါတီဝင်အဖြစ်ဖြင့် နိုင်ငံရေးကိုလိုက်စားခဲ့ရာ၊၁၉ဝ၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှပါလီမန်၏ အောက်လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်လာလေသည်။ ပါလီမန်သို့ အကြိမ်ကြိမ်အဖန်ဖန် အရွေးခံခဲ့ရသည်။ 

၁၉၁ဝ ပြည့်နှစ်၌ ပါလီမန်အဖွဲ့ဝင် ဥပဒေအရာရှိချုပ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်စဉ်၊ ဆာဘွဲ့ဖြင့် သူကောင်း ပြုခြင်းခံရသည်။ ၁၉၁၃ ခုနှစ်၌ နိုင်ငံတော်ရှေ့နေချုပ်ဖြစ်လာသည်၊ ၁၉၁၅-၁၆ ခုနှစ်အတွင်းတွင် ပြည်ထဲရေးဌာနဝန်ကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရာမှ အရွယ်ရောက်သူယောကျာ်းတိုင်း စစ်မှုထမ်းရမည်ဟူသောစနစ်ကို မထောက်ခံနိုင်သောကြောင့်၊ ရာထူးမှနုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်ရွေးကောက်ပွဲ၌ ရှုံးနိမ့်ပြီးလျှင်၊ ၁၉၂၂ ခုနှစ်သို့ရောက်သောအခါမှ ပြန်လည်အရွေးခံရသည်။ ထိုအခါမှစ၍ ပါလီမန်အမတ် အဖြစ်ဖြင့် အစဉ်တစိုက် ဆောင်ရွက်လာခဲ့ရာ၊ ၁၉၂၇-၃ဝ ပြည့်နှစ်အတွင်း၌ အိန္ဒိယပြည်အား ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး ပေးရန်ကိစ္စနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ပါလီမန် မှ ပြဋ္ဌာန်းဖွဲ့စည်းလိုက်သော စုံစမ်းရေးကော်မစ်ရှင်အဖွဲ့တွင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုအစီရင်ခံစာသည် ဆိုင်မွန်ကော်မစ်ရှင် အစီရင်ခံစာဟု အမည်တွင်လေသည်။ 

ထိုစဉ်က မြန်မာပြည်မှာ အိန္ဒိယဗဟိုအစိုးရ၏ ပြည်နယ်တနယ်မျှသာဖြစ်လေရာ၊ ဆိုင်မွန်ကော် မစ်ရှင်အစီရင်ခံစာတွင် မြန်မာပြည်အုပ်ချုပ်ရေးလည်း အကျုံးဝင်လေသည်။ မြန်မာပြည်ရှိ တိုင်းရင်းသားတို့၏ အယူအဆ၌ကား ဆိုင်မွန်ကော်မစ်ရှင် အစီရင်ခံစာတွင် ပါရှိသော အုပ်ချုပ်ရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုအတွက် လျာထားချက်များသည် မြန်မာတို့၏ အာသီသနှင့် မကိုက်ညီဟု ယူဆကြလသည်။ 

စုံစမ်းရေးကော်မစ်ရှင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်ဖြင့် အိန္ဒိယ၌ ရှိစဉ်၊ ဝတ်လုံလိုက်ခြင်း ဆက်လက်မပြုတော့ဟု ကြေညာခဲ့၏။ ဝတ်လုံလိုက်စဉ်က ဝင်ငွေတစ်နှစ်လျှင် စတာလင်ပေါင်ပေါင်း ၅ဝဝဝဝ မျှရှိသည်။ 

ဆာဂျွန်သည် ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရ၏ နိုင်ငံခြားရေးဌာနဝန်ကြီး ဖြစ်လာလေသည်။ ယင်းဝန် ကြီးအဖြစ်ဖြင့် ၁၉၃၅ ခုနှစ်အထိဆောင်ရွက်သည်။ ၁၉၃၅-၃၇ ခုနှစ်အတွင်း၌မူ ပြည်ထဲရေးဌာနဝန်ကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်၍၊ ၁၉၃၇-၄ဝ ပြည့်နှစ်အတွင်းတွင် ဘဏ္ဍာရေးဌာနဝန်ကြီး ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ချိန်ဗာလိန်နှင့်အတူ ဝန်ကြီးရာထူးမှ နုတ်ထွက်ရလေသည်။ ၁၉၃၁ ခုနှစ်မှစ၍ သူသည် လစ်ဗရယ်နေရှင်နယ်ပါတီ၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ်ဖြင့်ဆောင်ရွက်ခဲ့၏။ ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဗိုင်းကောင့်ခေါ် မှူးမတ်ငယ်အဖြစ် သူ ကောင်းပြုခြင်းခံရ၍၊ ဗြိတိသျှပါလီမန် အထက်လွှတ်တော်တွင် ပါဝင်ကာ၊ ယင်းလွှတ်တော်၏သဘာပတိ(လော့ချန်စယ်လာ) အဖြစ်ဖြင့် ၁၉၄၅ ခုနှစ်အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့၏။ယင်းအထက် လွှတ်တော်သည် ဗြိတိသျှနိုင်ငံ၏ အမြင့်မားဆုံးသောအယူခံတရားရုံးလည်းဖြစ်သဖြင့်၊အထက်လွှတ်တော်သဘာပတိမှာ နိုင်ငံတော်တရားဝန်ကြီးချုပ်ဟူ၍လည်းမည်ပေသည်။၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ညွန့်ပေါင်းအစိုးရပြုတ်ကျသောအခါ၊အထက်လွှတ်တော်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ်ဖြင့် ဆက်လက်နေခဲ့၏။ဗိုင်းကောင့်ဆိုင်မွန် သည် ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ ၁၁ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်၌ ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
ဆိုင်ဖွန်

**ဆိုင်ဖွန်**သည် ရေသွယ်ယူသောပြွန်တစ်မျိုးဖြစ်၍ ရကောက် 
ပြွန်ဟုလည်းခေါ်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် မော်တော်ကားသမား 
တိုင်းလိုလိုပင် မော်တော်ကားရှိဓာတ်ဆီလှောင်သောကန်ထဲမှ 
ဓာတ်ဆီကို အလွယ်တကူ ထုတ်ယူလိုသောအခါ၌ ဤပြွန်မျိုးကို 
လက်တွေ့အသုံးချလေ့ရှိသည်။ မော်တော်ကားသမားများ ပြုလေ့ 
ပြုထရှိသောနည်းမှာ အရွယ်တော် ရော်ဗာပိုက်လုံးတစ်လုံးကို 
ယူပြီးလျှင် ထိုပိုက်လုံး၏ အစတစ်ဖက်ကို ဓာတ်ဆီတိုင်ကီ 
အတွင်းရှိ ဓာတ်ဆီအောက်သို့ မြုပ်နေအောင်ထိုးထည့်၍ 
ကျန်အစတစ်ဖက်မှ ပါးစပ်ဖြင့် ဓာတ်ဆီကို စုတ်သွင်းသည်။

ပိုက်လုံးထဲသို့ ဓာတ်ဆီလိုက်သောအခါတွငထိုအစကို အောက် 
သို့ ခပ်နိမ့်နိမ့်နှိမ့် ပေးလိုက်သောအခါတိုင်ကီထဲရှိဓာတ်ဆီ 
သည် အဆက်မပြတ်စီးထွက်လာလေသည်။ ထိုဓာတ်ဆီကို 
ကြိုက်ရာ ပုံး သို့မဟုတ် ပုလင်းတို့ဖြင့် ခံယူရသည်။ ဓာတ်ဆီ 
ကို ဤကဲ့သို့ပါးစပ်ဖြင့်စုတ်မယူဘဲအခြားတစ်နည်းဖြင့်လည်း 
ယူနိုင်ပေသည်။ ထိုနည်းအရ၊ ရှေးဦးစွာရော်ဗာပိုက်လုံးထဲသို့ 
ဓာတ်ဆီအပြည့်သွင်းရမည်။ ထိုနောက်ပိုက်ထိပ်ဝနှစ်ခုလုံးကို 
ခေတ္တလက်ဖြင့်ပိတ်၍ပိုက်လုံးတစကိုတိုင်ကီထဲသို့နှစ်ပြီးလျှင် 
ကျန်အစကိုဓာတ်ဆီလှောင်ကန်ရှိဓာတ်ဆီမျက်နှာပြင်ထက် 
နိမ့်အောင်နှိမ့်၍ချထားရမည်။ ထို့နောက်ပိုက်လုံးနှစ်ဖက်စလုံး 
ပိတ်ထားသည်ကို ဖွင့်ပေးလိုက်လျှင်ဓာတ်ဆီလှောင်ကန်ထဲမှ 
ဓာတ်ဆီများသည် တောက်လျှောက် စီးဆင်းလာလိမ့်မည်။ 
ဓာတ်ဆီနှင့်တကွအရည်မှန်သမျှကို ဤနည်းဖြင့် 
ဖွဲထုတ်ယူရာတွင် အသုံးပြုသော မည်သည့် ပြွန်မျိုးကိုမဆို
ဆိုင်ဖွန်ပြွန်ဟူ၍ခေါ်လေသည်။

ရေစီးအားဖြင့်စက်လည်သည့် ရှေးကတီထွင်သော နာရီမျိုး 
တွင် ဆိုင်ဖွန်ပြွန်၏ဆောင်ရွက်တတ်ပုံသဘောမူကို အသုံးချ 
ခဲ့ဘူးကြောင်းသိရသည်၊တောင်ကမူနှင့်ချိုင့်ဝှမ်းများကို ကျော် 
ဖြတ်ဆက်သွယ်ထားသည့်အချို့သောရေသွယ်ပြွန်များမှာလည်း 
တစ်နည်းအားဖြင့် ဆိုင်ဖွန်ပြွန်အကြီးစားများပင်ဖြစ်လေသည်။
ဆိုင်ဖွန်၏ သဘောမှာ ဆိုင်ဖွန်၌ တိုသည့်အပိုင်းနှင့် ရှည် 
သည့်အပိုင်းနှစ်ခုရှိရာ၊ထိုအပိုင်းနှစ်ခုလုံးရှိ အရည်ကိုကမ္ဘာ့ဆွဲ 
အားကဆွဲချသည်။ သို့ရာတွင်ဆိုင်ဖွန်တိုသည့်အပိုင်းတွင် 
အရည်သည်အပေါ်သို့တက်ပြီးလျှင်ရှည့်သည့်အပိုင်းတွင် 
အောက်သို့စီးဆင်းသည်။ အရည်သည် ဤကဲ့သို့စီးဆင်းနိုင်သည် 
မှာ လေ၏ ဖိအားကြောင့်၎င်း၊ ဆိုင်ဖွန်၏ တိုသည့်အပိုင်းတွင်း 
ရှိအရည်နှင့် ရှည်သည့်အပိုင်းအတွင်းရှိအရည်တို့၏ အလေးချိန် 
ခြားနားခြင်းကြောင့်၎င်း ဖြစ်သည်။ ဆိုင်ဖွန်၏ ရှည်သည့် 
အပိုင်းရှိအပေါက်မှ အရည်စီးဆင်းချိန်တွင် ဆိုင်ဖွန်၏ထိပ်ပိုင်း 
တွင် ပလာနယ်ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုအခါ တိုသည့်အပိုင်းတွင်းရှိ 
အရည်သည် လေ၏ ဖိအားကြောင့် တက်လာပြီးလျှင် ထိုပလာ 
နယ်ကို ဖြည့်ပေးလိုက်သဖြင့် ရှည်သည့်အပိုင်းဖက်ရှိအပေါက်မှ 
အရည်သည် အလျင်အပြတ်စီးဆင်းလာသည်။ အကယ်၍ 
အရည်စီးဆင်းလာသည့်အပေါက်ကိုသာ တစ်ဖက်ရှိအပေါက်နှင့် 
တစ်ပြေးတည်းဖြစ်သည်အထိ မြှင့်တင်လိုက်လျှင် အရည်စီးဆင်း 
ခြင်း ရပ်စဲသွားပေမည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းသည် အရည်တက်ရ 
သည့်အကွာအဝေးနှင့် အရည်ဆင်းရသည့်အကွာအဝေးချင်း 
တူနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

ဆိုင်ဖွန်သည် လေ၏ဖိအားပေါ်တွင် အခြေတည်နေသဖြင့် 
ရေကို မည်သည့်အခါမှ ၃၄ ပေထက်ပို၍တက်အောင် ဆွဲတင် 
နိုင်ခြင်းမရှိပေ။ (လေထုဖိအားသည် ၃၄ ပေမျှမြင့်သော ရေထု 
၏အလေးချိန်နှင့်ညီမျှသည်။)
## ကိုးကား
ဆိုင်ယာနိုက်

ဟိုက်ဒရိုဆိုင်ယနစ်၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ပရပ်ဆစ်အက်ဆက် HCN ဟုခေါ်သော ဓာတ်၏ ဓာတ်ဆားများဖြစ်ကြသော **ဆိုင်ယာနိုက်** တို့သည် အလွန်အသုံးဝင်သော်လည်း အလွန်တစ်ရာ အဆိပ်ပြင်း၏။ အထူးသဖြင့် ပိုတက်ဆီယမ်ဆိုင်ယနိုက် KCN နှင့် ဆိုဒီယမ် ဆိုင်ယနိုက် NaCN တို့သည် အဆိပ်ပြင်းသည်။ အဝတ်စ တစ်စတွင် ပိုတက်ဆီယမ် ဆိုင်ယနိုက် အနည်းငယ်မျှကိုဆွတ်၍၊ နကျယ်အိတ် အပေါက်တစ်ခု၌ ဆို့ထားလိုက်လျှင် အိမ်အတွင်းရှိ နကျယ်ကောင်နှင့်တကွ အပြင်ဘက်မှ အိမ်သို့ပြန်လာသော နကျယ်ကောင်များပါ သေကုန်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် အထက်ပါအက်ဆစ်နှင့် ဓာတ်ဆားများကို လက်အိတ် လက်ဖုံး မပါဘဲ၊ လက်ချည်းသက်သက်ဖြင့် မကိုင်မတွယ်ရချေ။ ဆိုဒီယမ်ဆိုင်ယနိုက်နှင့် ပိုတက်ဆီယမ် ဆိုင်ယနိုက်ပျော်ဝင်ရည်တို့တွင် ရွှေသည် အလွယ်တကူပျော်နိုင်သောကြောင့် ဆိုင်ယနိုက်ကို ရွှေအရိုင်းတုံးများမှ ရွှေသန့်ထုတ်ယူရာ၌ များစွာအသုံးပြုကြသည်။ ရွှေနှင့် ငွေပျော်ဝင်နေသော ဆိုင်ယနိုက် ပျော်ဝင်ရည်ကိုလည်း ဓာတ်ရည်စိမ်ရာ၌ များစွာအသုံးပြုကြ၏။ ပိုတက်ဆီယမ်ဆိုင်ယနိုက်နှင့် အိုင်းယန်းဆိုင်ယနိုက်ဓာတ်ဆားနှစ်မျိုးပေါင်းဖြစ်သော ပိုတက်ဆီယမ် ဖယ်ရို ဆိုင်ယနိုက် K4Fe (CN)6 နှင့် ပိုတက်ဆီယမ် ဖယ်ရီ ဆိုင်ယနိုက် 2K3Fe(CN)6 တို့သည် ဆေးဆိုးလုပ်ငန်းများတွင် အလွန်အသုံးဝင်၏။ ဟိုက်ဒရိုဆိုင်ယနစ်အက်ဆစ်ရည်သည် အလွန်အဆိပ်ပြင်းထန်၏။ ချယ်ရီသီး၊ ဆီးသီး၊ မက်မုံသီး စသော သစ်သီးများ၏ အစေ့တွင်းရှိ အဆန်တွင် ဤအက်ဆစ်သည် အခြားပစ္စည်းများနှင့်ရော၍ပါတတ်၏။ ထို့ကြောင့် သစ်သီးစေ့တို့၏ အဆန်များကို မစားသင့်ချေ။ ဟိုက်ဒရိုဆိုင်ယနစ် ဓာတ်ငွေ့ကိုမူ အိမ်၊ သင်္ဘော၊ ကုန်လှောင်ရုံကြီးများနှင့် ကုန်အမျိုးမျိုးတို့ကို ပိုးမွှားကင်းအောင် မှိုင်းတိုက်ပေးရာ၌ အသုံးပြုကြလသည်။

## ကိုးကား 
## ပြင်ပလင့်များ 
ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ
ညောင်ရမ်းမင်းတရားအရေးတော်ပုံ

## ညောင်ရမ်းမင်းတရားအရေးတော်ပုံ
မြန်မာစာပေလောကတွင် ဓညဝတီအရေးတော်ပုံ၊ ရာဇာ 
ဓိရာဇ်အရေးတော်ပုံစသည်ဖြင့် မင်းဧကရာဇ်တို့ တိုင်းနိုင်ငံတည် 
ထောင်ရာ၌ တွေ့ကြုံရသော အဖြစ်သနစ်တို့အကြောင်းကို မှတ် 
တမ်းတင်ထာသော ကျမ်းများရှိလေသည်။ 

ညောင်ရမ်းမင်း တရားအရေးတော်ပုံသည်လည်း 
တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ဤအရေးတော်ပုံကို မြင်းခုံတိုင်မြို့ 
စား တရားသူကြီး မဟာအတုလဓမ္မိကရာဇာ ရေးသည်ဟုဆို 
သည်။ မည်သည့်မင်းလက်ထက် မည်သည့်သက္ကရာဇ်တွင် ရေး 
သည်ဟု မသိရ။ သို့သော်လည်း သက္ကရာဇ် ၉၇၇ ခုနှစ်တွင် 
ပြီးပုံရသော မင်းရဲဒိဗ္ဗဧချင်းကို ထုတ်ဆောင်ရေးထားသည်ဖြစ်၍ 
ဤသက္ကရာဇ်နောက်မှ ဤအရေးတော်ပုံကိုရေးသည်ဟု မှတ်ယူရ 
ပေမည်။ သက္ကရာဇ် ၁၁ဝဝ ဆီတွင်ပေါ်သော ဦးကုလားမဟာ 
ရာဇဝင်ကြီး၏ မှီခိုရာကျမ်းတစ်စောင် ဖြစ်သည်ဟုလည်း မှတ် 
ယူဖွယ်ရှိပေသည်။ အကြောင်းအရာမှာကား ညောင်ရမ်းမင်း 
တရားကြီး၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိနှင့် အနောက်ဘက်လွန်မင်းတရား၏ 
အတ္ထုပ္ပတ္တိတပိုင်းတို့ ဖြစ်လေသည်။

ညောင်ရမ်းမင်းတရား အရေးတော်ပုံကား တပင်ရွှေထီးနှင့် 
ဘုရင့်နောင်တို့တည်ထောင် ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံတော် 
သည် ငါးဆူဒါယကာမင်းလက်ထက်တွင် ပြိုကွဲအံ့ဆဲဆဲ ဖြစ် 
သည်တွင်၊ ညောင်ရမ်းမင်းတရားနှင့် သားတော်အနောက်ဘက် 
လွန်မင်းတရားတို့က မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြန်လည် စည်းရုံးညီ 
ညွတ်အောင် ကြိုးပမ်းသည်ကို ပြဆိုပေသည်။ သက္ကရာဇ် ၉၅၉ 
ခုနှစ်တွင် ဟံသာဝတီကို တောင်ငူဘုရင်နှင့် ရခိုင်ဘုရင်တို့ 
လုပ်ကြံ ကြလေသည်။ 

ထိုအချိန် တွင် ယိုးဒယားသည်၎င်း၊ ငစင်္ကာကြီးစိုးလျက်ရှိသော သံလျင် 
သည်၎င်း မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ညီညွတ်စည်းလုံးမှု အန္တရာယ် 
များဖြစ်ချေသည်။ ဤအန္တရာယ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန်အလို့ငှာ 
ညောင်ရမ်းမင်းတရားသည် မိုးကောင်း၊ မိုးည|င်၊ ဗန်းမော်၊ 
ညောင်ရွှေ၊ သိန္နီစသောနယ်တို့ကို ပထမသိမ်းသွင်း၍၊ စည်းလုံး 
မှုအခြေကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ညောင်ရမ်းမင်းတရားလွန်လ 
သော်၊ သားတော်ကြီးဖြစ်သော အနောက်ဘက်လွန်မင်းတရား 
သည် (မြန်မာ ၉၆၇-၉၉ဝ ခုနှစ်) ခမည်းတော်၏ လက်ငုတ် 
ဖြစ်သော နိုင်ငံတော်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့လေ 
သည်။ ညောင်ရမ်းမင်းတရား အရေးတော်ပုံကျမ်းတွင် ထို 
အချက်တို့ကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။

## ကိုးကား
ဆိုင်ကလိုထရွန်

ဆိုင်ကလိုထရွန်ဆိုသည်မှာ အက်တမ်ကိုဖြိုခွင်းရာ၌ အသုံး 
ပြုသော စက်ဖြစ်သည်။ ဆိုင်ကလိုထရွန်ကိုပထမဆုံးဆောက် 
လုပ်ခဲ့သူမှာကာလီဖိုးနီးယားတက္ကသိုလ်မှအားနက်လောရင့်ဆို 
သူ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးဖြစ်သည်၊ဆိုင်ကလိုထရွန်သည်အက်တမ် 
၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်ကြသောပရိုတွန်း၊ ဒျူတာရွန်နှင့် 
အယ်လဖာမှုန့်(နျူထရွန်း) စသည်တို့ကို လျှပ်စစ်သံလိုက် 
ပိုစွန်းနှစ်ခုကြားရှိ ပလာနယ်ဖြစသောသံလိုက်စက်ကွင်းတွင် 
လည်ပတ်စေ၍ အရှိန်လျင်မြန်သည်ထက်လျင်မြန်လာအောင် 
ပြုလုပ်ပေးသည်။ 

ဆိုင်ကလိုထရွန်တွင် အရေးကြီးသော 
အစိတ်အပိုင်းများမှာ အင်္ဂလပ် အက္ခရာ ီ ပုံရှိသော 
အခေါင်းရှိသည့် ချပ်ပြားခြမ်းနှစ်ခြမ်းဖြစ် သည်။ 
ဤချပ်ပြားခြမ်းတို့ကို 'ဒီ'ဟု ခေါ်သည်။ ဤ'ဒီ'ချပ်ပြား 
ခြမ်းတို့အတွင်း၌ လျှပ်စစ်ဓာတ်ရှိသော အက်တမ် အမှုန်များကို 
အလွန်မြန်သော အလျင်ဖြင့် သွားစေသည်။ ထိုအမှုန်များသည် 
သံလိုက်နယ်၏ အရှိန်ကြောင့် 'ဒီ'ချပ်ပြားများအတွင်းတွင် 
စက်ဝိုင်းပုံလမ်း အတိုင်း လှည့်ပတ်သွားကြသည်။ ချပ်ပြားနှစ်ခု 
ကို ဗို့အားထောင်ပေါင်းများစွာ ခြားနားခြင်းရှိစေရန် အနည်း 
ငယ်မျှသာ ခွာထားသည်၊ ခွာထားသည့်နေရာတွင် အက်တမ်း 
အမှုန်များ ဖြတ်သန်းသွားသည့်အခါတိုင်း အက်တမ်အမှုန်တို့ 
တွင် အလျင်တိုးလာစေရန် ဗို့ခြားနားမှုကို မကြာခဏပြောင်း 
ပေးသည်။ အက်တမ်အမှုန်တို့ ၏ အလျင်တိုးလာသောအခါ 
ထိုအမှုန်များလှည့်ပတ်သွားရာစက်ဝိုင်း၏ အချင်းသည်လည်း 
ကြီးလာသည်။ အက်တမ်ကိုဖြိုခွင်းရန် အသင့်ဖြစ်နေသောအချိန် 
တွင် အမှုန်တို့၏ အလျင်သည် တစ်စက္ကန့်လျှင် မိုင် ၂ဝဝဝဝ 
မျှရှိသည်။ ဤအလျင်ကား ရိုင်ဖယ်ကျည်ဆန်၏ အလျင်ထက် 
အဆပေါင်း ၃၅ဝဝဝ မျှပိုမြန်သည်။

အက်တမ်ကို ဆိုင်ကလိုထရွန်ဖြင့် ဖြိုခွင်းရာတွင် ဖြိုခွင်းခံ 
ရသောဒြဗ်စင်တစ်ခု၏ အက်တမ်များသည် အခြားဒြဗ်စင်တစ်ခု 
၏ အက်တမ်များအဖြစ်သို့ ပြောင်းသွားသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ 
ဖြိုခွင်းခံရသော ဒြဗ်စင်မှ အက်တမ်တို့သည် ရေဒီယမ်သတ္တိနှင့် 
ပြည့်စုံလာကြ၍ ရေဒီယမ်ကဲ့သို့ပင် ရောင်ခြည်များလွှတ်ကြ 
သည်။

ဖြိုခွင်းခံရသော 
အက်တမ်တို့မှ ထွက်လာသောအမှုန်အချို့သည် နျူးထရွန်းများ 
ဖြစ်ကြသည်။ ထိုနျူးထရွန်းများကို အခြားအက်တမ်များ ဖြိုခွင်း 
ရာ၌ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်သည်။ အကြောင်းမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်။ 
နျူးထရွန်းတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်မရှိချေ။ ထို့ကြောင့် အက်တမ်၏ 
နျူးကလီး ယပ်ပတ်လည်၌ရှိသည့် အလွန်အားကောင်းသော 
လျှပ်စစ်နယ်သည် ထိုနျူးထရွန်း၏အလျင်ကို နှေးသွားအောင် 
မလုပ်နိုင်ချေ။ အရှိန်ပြင်းသော နျူးထရွန်း၏အလျင်ကို အက် 
တမ်ဖြိုခွင်းရာ၌ အသုံးချ၍ရသည်။

ဒြဗ်စင်တစ်ခုသည် မည်သည့် အမျိုးအစားဖြစ်သည်ဟူသော 
အချက်မှာ နျူးကလီးယပ်တွင်ရှိသော ပရိုတွန်း၏ အရေအတွက် 
ပေါ်၌ အကြောင်းပြုလျက်ရှိသည်။ ဤပရိုတွန်း၏အရေအတွက် 
အလိုက် နျူးကလီးယပ်ပတ်လည်၌ လှည့်ပတ်သွားနေသော 
အီလက်ထရွန် အရေအတွက်သည်လည်း ပြောင်းလဲသည်။ ရူပ 
ဗေဒပညာရှင်တို့သည် ဒြဗ်စင်တစ်ခုကို ထိုဒြဗ်စင်ထက် အက် 
တမ်နံပါတ်ကြီးသော ဒြဗ်စင်သို့ ပြာင်းယူလိုလျှင် နျူးကလီးယပ် 
ထဲသို့ ပရိုတွန်း သို့မဟုတ် ဓာတ်ဖိုအစုများကို ပေါင်းထည့်ပေး 
သည်။ နျူးကလီးယပ်၏ အက်တမ်နံပါတ်ကို လျော့ပစ်လိုသော 
အခါ၌မူကား ဓာတ်ဖိုများကို ထုတ်ပစ်သည်။ ခဲပုပ်နျူးကလီး 
ယပ်မှ ပရိုတွန်းသုံးခုထုတ်ပစ်ခြင်းဖြင့် ခဲပုပ်ကို ရွှေဖြစ်အောင် 
လုပ်ယူနိုင်သည်။ ဤသို့ သာမန်သတ္တုများမှ ရွှေပြုလုပ်ယူနည်း 
ကို အဂ္ဂိယတ်ဆရာများသည် ရှေးအခါကပင် ကြံဆခဲ့ကြလေ 
သည်။

ဆိုင်ကလိုထရွန်စက်သည် အလွန်ကြီးမားသော စက်ဖြစ် 
သည်။ ထိုစက်တွင် အားကောင်းသော သံလိုက်စက်ကွင်းများကို 
အလွန်ကြီးသော လျှပ်စစ်သံလိုက်ဖြင့် ပြုလုပ်ယူကြ၏။ တစ်ခါ 
တစ်ရံ ဤသံလိုက်များသည် တန်ချိန် ၂၂ဝ အထိပင်အလေးချိန် 
စီးကြသည်။ 

## ကိုးကား
ဒိုင်စပရိုဆီယမ်

**ဒိုင်စပရိုဆီယမ်** () သည် တောက်ပ သောငွေရောင် ရှိသည့် သတ္တုတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ဓာတုဗေဒ သင်္ကေတမှာ Dy ဖြစ်သည်။ ၎င်းသတ္တုသည် အောက်ဆီဂျင်နှင့် နှေးကွေးစွာ ဓာတ်ပြုနိုင်သော်လည်း အခန်းအပူချိန်ရှိ လေထုထဲတွင် ဓာတ်ပြုခြင်းမဖြစ်ပဲ တည်ငြိမ်နေတတ်သည်။ ရေအေးနှင့် ဓာတ်ပြုပြီး အက်ဆစ်များ အတွင်း လျင်မြန်စွာ ပျော်ဝင်သည်။ တောက်ပ၍ အရောင်များစွာရှိသော ဆားဖြစ်နိုင်သည်။ ဒိုင်စပရိုဆီယမ် (Dysprosium) ၏ ဝိသေသလက္ခဏာ များသည် ညစ်ညမ်းမှုများ အနေဖြင့် ပြင်းထန်စွာ သက်ရောက်စေနိုင်သည်။

## အသုံပြုမှုများ
ဒိုင်စပရိုဆီယမ် (Dysprosium)ကို နျူကလီးယား ဓာတ်ပေါင်းဖိုများတွင် အပူဒဏ်ခံနိုင်သော ကြွေထည်ပစ္စည်းများ နှင့် ပေါင်းစပ်ပြုရာတွင် လည်းကောင်း၊ အပူဒဏ် ခံနိုင်သော သတ္တု အဖြစ်လည်းကောင်း၊ လေဆာ ပစ္စည်းများ ပြုလုပ်ရာတွင်လည်းကောင်း၊ နျူကလီးယားဓာတ်ပေါင်းဖိုတွင် Control Rods အပိုင်းတွင် လည်းကောင်း၊ ဓာတုဗေဒ ဓာတ်ပြုခြင်းများ လေ့လာရာတွင် အနီအောက်ရောင်ခြည် ထုတ်ပေးသော အရင်းအမြစ် အဖြစ်လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။ အခြား အသုံးပြုမှု အနေဖြင့် ရေဒီယို သတ္တုကြွခြင်းအပိုင်းတွင် ရေဒီယို ဓာတ်ရောင်ခြည် ထိသင့်မှုကို တိုင်းတာသော Dosimeters များတွင်သုံးသည်။

## သဘာဝမှာတွေ့ရှိမှုအခြေအနေ
ဒိုင်စပရိုဆီယမ် (Dysprosium)သည် သံဖြူထက် နှစ်ဆ ပိုမို ပေါများသော Lanthanide ဒြပ်စင်များ ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းကို များစွာသော သဘာဝသတ္တု အရင်းအမြစ် များတွင် တွေ့ရသော်လည်း သီခြား လွတ်လပ်စွာ မတွေ့ရှိရပါ။ Dy အဓိက ပါဝင်သော သတ္တုရိုင်းများမှာ Monazite နှင့် Bastnasite တို့ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ Dy ထုတ်လုပ်သန့်စင်မှု နှုန်းမှာ တစ်နှစ်လျှင် တန် ၁၀၀ ခန့်ရှိသည်။

## ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ
ဒိုင်စပရိုဆီယမ် (Dysprosium)သည် ဇီဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ တွင် ပါဝင်မှု မရှိပါ။ ပျော်ဝင် နိုင်သော ဒိုင်စပရိုဆီယမ် (Dysprosium) ဆားများသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ရောက်ရှိပါက အနည်းငယ် အဆိပ်အတောက်ဖြစ်နိုင်သည်။ ပျော်ဝင်နိုင်ခြင်းမရှိသော ဆားများမှာမူ အဆိပ်အတောက် မရှိပါ။ အဆိပ်အတောက် သင့်မှု ပမာဏကို ကြွက်များတွင် စမ်းသပ်တွက်ချက်မှုအရ Dy ပမာဏ ၅၀၀ ဂရမ်နှင့် အထက်သည် လူတစ်ယောက်၏ အသက်ကို အန္တရာယ် ဖြစ်စေနိုင်သည်။

## ပတ်ဝန်းကျင်သက်ရောက်မှုများ
ဒိုင်စပရိုဆီယမ် (Dysprosium) သည် အပင်များနှင့် သတ္တဝါများကို ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ မည်သည့် ထိခိုက်မှုမှ မဖြစ်စေပါ။

## ကိုးကား
ပတ်မကြီး

## ပတ်မကြီး 
ဆိုင်းဝိုင်း၏လက်ဝဲဘက်တွင် ပတ်မကြီးကို ထားရသည်။ ရှေးရိုးမူအတိုင်းမှာ ပတ်မကြီးကို သုံးချောင်းထောက် ဝက်ခွနှစ် ခုနှင့် ထမ်းပိုးထားသော တန်းတွင်ဆွဲသည်။ ယင်းကို ပတ်မ ထမ်းဟု ခေါ်၏။ မူလက ထိုပတ်မထမ်းမှာ ရိုးရိုးသစ်သားတန်း ဖြစ်သော်လည်း၊ နောင်သောအခါတွင် ထိုတန်းကို မှန်စီရွှေချ ပေးလေသည်။ ထိုနောက်၌ကား သက်သေတိုင်ဟုခေါ်သော လေးပေလေးလက်မခန့်မြင့်သည့် ပွတ်လုံးတိုင်တတိုင်ကို ဆိုင်း ဝိုင်း၌ကပ်၌ ချည်ပြီးလျှင်၊ မှန်စီရွှေချပတ်မထမ်းကို တစ်ဘက်၌ သက်သေတိုင်တွင်တင်၍၊ အခြားတစ်ဘက်၌ ဝက်ခွတွင်တင်ပြီး သော် ပတ်မကြီးကို ဆွဲထားသည်။ ထိုမှတစ်ဖန် ပတ်မထမ်း အတွက် အရင်းတုတ်၍ အဖျားရှူးသော ဝါးမင်းကိုအသုံးပြုလာ ကြပြန်သည်။ ထိုဝါးမင်း၏ အရင်းပိုင်းတွင် နဂါးခေါင်းကိုတပ် လေသည်။ ထိုမှတစ်ဖန် မှန်စီရွှေချ နဂါးခေါင်းဖြစ်လာပြီးသော်၊ နှောင်းအခါ၌ ပတ်မထမ်းမှာ နဂါးရုပ်၊ ပဉ္စရူပရုပ်၊ နရားရုပ် စသည်ဖြင့် တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ များသောအားဖြင့် ထို အရုပ်တို့မှာ မှန်စီရွှေချဖြစ်သည်။ နရားရုပ်၌ ခွာလေးဖက်၊ အတောင်၊ အစွယ်၊ နှာခေါင်းစသည်တို့ ရှိကြသည်။ ပတ်မ ထမ်းသည် အရှည် ခြောက်ပေခွဲရှိရသည်။

ပတ်မကြီးတီးသူကို ပတ်မထိန်းဟုခေါ်သည်။ ရှေးက ပတ်မထိန်းသည် ပတ်မကြီးတစ်ခုကိုသာ တီးရသည်။ ထိုစဉ် အခါက မင်းပေါက်၏လက်ဝဲပြင်ဖက်၌ ဒိုးတီးတစ်ယောက်သက် သက်ရှိသည်။ ထိုဒိုးတီးသမားသည် မင်းပေါက်ကိုလက်လျှို၍၊ ဆိုင်းဝိုင်းတွင်းရှိ လက်ရင်းပတ်လုံးကြီးဖြစ်သော ဒုန်းခဲကို သူ၏ ဒိုးနှင့်တွဲဖက်၍ တီးရသည်။ သက္ကရာဇ် ၁၂၆၃ ခုနှစ်ခန့် မှအစပြု၍၊ ဒိုးတီးကို ဖြုတ်လိုက်လေရာ၊ ပတ်မထိန်းသည် ပတ်မကြီးအပြင် ပတ်လုံးခြောက်လုံးကိုပါတီးရန် တာဝန်ယူရ သည်။ ထိုနောက် ပတ်မကြီးသည် ပတ်လုံးခြောက်လုံး အပြင်၊ ပတ်စာနှစ်ဘက်တပ် စခွန့်ကိုပါ တီးလာရသည်။
## ကိုးကား
ကြေးဝိုင်း

## ကြေးဝိုင်း
ဆိုင်းဝိုင်းဖွဲ့စည်းပုံကို ပိုင်းခြား၍ ကြည့်လျှင် ဆိုင်းဝိုင်း၌ ပတ်ဝိုင်း၊ ကြေးဝိုင်း၊ ပတ်မကြီး၊ နှဲဟူသည်တို့မှာ အဓိက အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်ကြသည်ကို တွေ့ရလိမ့်မည်။ 
အကျယ် တစ်ပေကိုးလက်မခန့်ရှိသော ပန်းပြားပေါင်း ရှစ် ပြားကိုစပ်၍၊ ကြေးဝိုင်းလုပ်လေ့ရှိသည်။ သို့သော် တစ်ခါတစ်ရံ ပန်းပြားခြောက်ခုဖြင့်သာ စပ်လုပ်ကြသည်။ ထိုသို့ပန်းပြား ခြောက်ခုဖြင့် လုပ်သောအခါ၊ ပန်းပြား တပြား၏အကျယ်မှာ နှစ်ပေလေးလက်မဖြစ်သည်။ ကြေးဝိုင်း၏ အဝန်းမှာ ၁၄ ပေ ခန့်ရှိသည်။ အမြင့်မှာ တစ်ပေလေးလက်မခန့် မြင့်သည်။ ကြေး ဝိုင်းတွင် ကြေးနောင်ပေါင်း ၁၈ လုံးဖြစ်စေ၊ ၁၉ လုံးဖြစ်စေ တပ်ဆင်ရသည်၊ ကြေးနောင်ကို လက်ခတ်နှင့် တီးရသည်။ ကြေးဝိုင်းကို ပတ်ဝိုင်းနည်းတူ မှန်စီရွှေချပြုလုပ် လေ့ရှိကြ သည်။ ရှေးရိုးမူအတိုင်းမှာ ကြေးနောင်ဝိုင်းကို ပန်းပြားကြီး များဖြင့် တပ်ဆင်လေ့ရှိသော်လည်း၊ နှောင်းအခါ၌ ပန်းပြား အစား ပွတ်လုံးများဖြင့် တပ်ဆင်ကြသည်။
## ကိုးကား
ဆစ်ကမိုးပင်

**ဆစ်ကမိုး**သစ်ပင်သည် ရုက္ခဗေဒအရ 'အက်စီရေးစီး အီး'မျိုးစုတွင် ပါဝင်သည်။ ထိုအပင်များကို အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် အတွေ့ရများသော်လည်း အင်္ဂလန်တွင် စတင်ပေါက်ရောက်သော အပင်မျိုးမဟုတ်ပေ။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅ဝဝ ခန့်ကမှ အင်္ဂလန်ပြည် မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် အများအားဖြင့် စိုက်ပျိုးကြသည်။ အသက်ရှည်သော အပင်မျိုးဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ဆစ်ကမိုးပင်ကို သစ်သားအတွက် စိုက်ပျိုးကြသည်။ အသားသည် မေပယ်ပင်မျိုး၏ အသားကဲ့သို့ ဝါဖျော့ဖျော့ အရောင်ရှိ၍၊ အရောင်တင်လိုက်ပါက ပြောင်လက်တောက်ပလာသည်။

ရွက်လွှာတွင် အဟိုက် ၅ ခုရှိသည်။ အရွက်အနားသည် လွှသွားကဲ့သို့ ထစ်နေသည်။ အပွင့်များအနှံလိုက်ပွင့်ကြသည်။ အရောင်မှာ အစိမ်း သို့မဟုတ် အဝါဖြစ်သည်။ အသီးတွင် အတောင် ၂ ခုပါရှိသည်။ လေတိုက်လျှင်အသီးကလေးများသည် လေထဲသို့ ဝဲပျံသွားပြီးနောက် မြေသို့ကျသည်။ ထိုနေရာ၌ပင် အညှောက်ထွက်၍ အပင်ပေါက်သည်။ အပင်ငယ် အများအပြား ပေါက်လာသော်လည်း၊ လောင်းရိပ်မိခြင်း၊ မြေဩဇာညံ့ခြင်း၊ ကြွက်များဖျက်ဆီးခြင်းတို့ကြောင့် အရွယ်မရောက်မီ အပင်အများအပြား သေကုန်ကြသည်။ အပင်အနည်းငယ်ခန့်သာ တဖြည်းဖြည်း ကြီးရင့်လာသည်။
## ကိုးကား
ဆတ်သွားဖူးပင်

ရုက္ခဗေဒအရ ဆတ်သွားဖူးပင်သည် 'ပန်ဒနေစီအီး'မျိုးစဉ် 
တွင်ပါဝင်၍၊ ယင်းကို 'ပန်ဒနေးနပ် တက်တိုးရီးယပ်'ဟု ခေါ် 
သည်။ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၅ဝ မကရှိသည်။ ဆတ်သွားဖူးပင်ကို 
အပင်ကြီး အနေနှင့်လည်းကောင်း၊ ချုံပင်အနေနှင့်လည်းကောင်း တွေ့ရသည်။ 
အချို့မျိုးစိတ်တွင် ပင်စည်သည်သေးသွယ်၏။ အချို့တွင်မူ 
ပင်စည်သည် တုတ်ခိုင်သည်။ ပင်စည်မှလေရှူမြစ်များထွက် 
လာကာ မြေကြီးထဲသို့ ရွှေစောင်းပြီး ထိုးဆင်းသွားသည်။ 
ပင်စည်အောက်ပိုင်း ဆွေးမြည့်လာသောအခါ၊ထိုလေရှူမြစ် 
တို့ကပင် အပင်ကိုဖေးမပေးသည်။ အပင်၏အမြင့်မှာ၁၅ပေမှ 
ပေ ၂ဝ အထိရှိသည်။ အချို့အကိုင်းအခက်တို့၏အဖျားတွင် 
ရှည်လျား၍ သွယ်မြောင်းသောအရွက်တို့သည်တစ်ခုနှင့်တစ်ခု 
သုံးပင်လိမ်ယှက်လျက်ထွက်ကြသည်။ အရွက်၏အလျားမှာ၃ 
ပေမှ ၅ ပေထိရှိသည်။ အရွက်တို့၏နံဘေးတစ်ဘက်တစ်ချက် 
၌၎င်း၊ ရွက်လယ်ကြော၌၎င်းဆူးများရှိသည်။ အပွင့်(ဆတ်သွား 
ဖူးပန်း)သည် အဝါနုရောင်ဖြစ်သည်။ အနံ့မှာ အလွန်မွှေးကြိုင် 
သည်။

အရည်ရွှမ်း၍ ထူထဲသောအရွက်တို့မှ လျှော်တစ်မျိုးကို 
ရသည်။ အရွက်များကို ခမောက်၊ ဦးထုပ်၊ တောင်း၊ ဖျာရက် 
လုပ်ရာတွင် အသုံးပြုရသည်။ ရွက်နုကလေးများကို စားသောက် 
ဖွယ်ရာတွင် အမွှေးအကြိုင်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ 

ဆတ်သွားဖူးပင်သည် အပူပိုင်းဒေသတွင် ပေါက်ရောက် 
သည်။ ဩစတြေးလီးယားတိုက်၊ မလ္လာယုကျွန်းစု၊ အရှေ့အိန္ဒိယ 
ကျွန်းစု၊ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာကျွန်းစုများတွင် ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်း 
တစ်လျှောက်နှင့် ညွှန်ထူထပ်သောဒေသများတွင် ပေါက်ရောက် 
သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် သဲပေါရာပင်လယ် ကမ်းရိုးတန်းတွင် 
ပေါက်သည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:စားနိုင်သော သစ်သီးများ
ဆိတ်ချေးပင်

**ဆိတ်ချေးပင်**ကို ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် 'ဗရိုက်ဒဲလီးယား 
ရီတျူဆာ'('''')ဟူ၍ခေါ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းနှင့် အောက် 
ပိုင်းတွင် အတွေ့ရများသည်။ အမြင့်ပေ ၄ဝ၊ ပေ ၅ဝ ခန့်ရှိ၍၊ 
လုံးပတ် ၃ ပေ၊ ၄ ပေခန့်ရှိသည်။

အသားမာ၏။ အရောင်ညိုသည်။ အိမ်တိုင်လုပ်ရာ၌ 
အသုံးများ၏။ ရေအောက်၌ တာရှည်ခံသည်။ ထွန်တုံး၊ ထွန် 
တံ၊ လှည်းအိမ်လုပ်ရန်ကောင်း၏။ အသားမှာကျစ်၍၊ ကုဗ 
တစ်ပေလျှင် ၅၂ ပေါင်စီး၏။ သစ်ခေါက်ကို သားရေနယ်ရန် 
အတွက် အသုံးချရသည်။

## ကိုးကား
ဆန်ကွဲပန်းပင်

ဆန်ကွဲပန်းပင်ဆိုရာ၌ အင်္ဂလိပ်လို 'ကန်ဒီတပ်'ပင်ကို 
ဆိုလိုသည်။ ဤပန်းပင်မျိုးသည် 'ကရူစီဖာရီး'မျိုးစဉ်တွင် 
ပါဝင်သည်။ ဥယျာဉ်စိုက်ပန်းပင်တစ်မျိုးဖြစ်၍ အဖြူ၊ အပြာနှင့် 
အနီရောင်အပွင့်များ ပွင့်သည်။ များသောအားဖြင့် အပင်ပုများ 
ဖြစ်၍၊ ၂ ပေခန့်မြင့်သည်။ ဥရောပတိုက်တောင်ပိုင်းနှင့် အာရှ 
တိုက်အနောက်ပိုင်းဒေသများတွင် အလေ့ကျပေါက်သည်။ 
မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း ထိုပန်းပင်မျိုးရှိသည်။ ထိုပန်းမျိုးများကို 
သာမန်ဥယျာဉ်မြေပေါ်တွင် စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် 
လောင်းရိပ်မရှိရန် အထူးဂရုပြုရသည်။ အပေါများဆုံး အမျိုး 
အစားမှာ 'အိုက်ဗီးရစ် အမ်ဗလေးတာ'ဖြစ်၍၊ ဥရောပတိုက် 
တောင်ပိုင်းဒေသတွင် ပေါက်ရောက်သည်။ အမျိုးကိုလိုက်၍ 
အရောင်အမျိုးမျိုး ပွင့်သည်။ အခြားတစ်မျိုးမှာ 'အိုက်ဗီးရစ် 
အမ္မရာ'ဖြစ်၍ အဖြူပွင့်များ ပွင့်ပြီးလျှင်၊ ပွင့်ခိုင်များမှာ လက် 
ချောင်းပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည်။ အထက်ပါ ပန်း ၂ မျိုးစလုံးပင်
တစ်နှစ်ခံပင်များ ဖြစ်ကြသည်။

## ကိုးကား
ဆန်စက္ကူ

## ဆန်စက္ကူ
ဆန်စက္ကူသည် စင်စစ်အားဖြင့် ဆန်မှပြုလုပ်ယူသော စက္ကူမဟုတ်ပေ။ ဖော်မိုဆားကျွန်းတွင် အလေ့ကျပေါက်သော တကြက်ပနက် ပက်ပီရီဖာပင်၏ အူမှ ပြုလုပ်ယူသော စက္ကူသာလျှင် ဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံတွင် ပေါက်သည့် အက်စခိနော မီနီပင်မှလည်း ဆန်စက္ကူလုပ်ယူနိုင်သေးသည်။

ဆန်စက္ကူပင်သည် 'အရေးလီယေးစီးအီး'မျိုးရင်းဝင် ချုံပင်မျိုးဖြစ်သည်။ ၈ ပေမှ ၁၅ ပေထိမြင့်သည်။ ထိုအပင်၌ အမွေးနုများရှိသောရွက်ခြားလက် အရွက်ကြီးများပေါက်သည်။ အစိမ်းရောင် ပန်းပွင့်များသည် အခိုင်လိုက် ငိုက်လျက်ပွင့်ကြသည်။ ဆန်စက္ကူ ပြုလုပ်ရာတွင် ဆန်စက္ကူပင်၏ အခေါက်နှင့် အပြင်အသားကိုခွဲ၍ အလယ်အူကို ထုတ်ယူရ လေသည်။ စက္ကူ ပြုလုပ်သောအခါ၊ ဓားထက်ထက်ဖြင့် အူကို ကျွမ်းကျင်စွာလွှာယူရသည်။ အလွှာများရသောအခါ ယင်းတို့ကိုလိုသလိုအရောင် ဆိုးပေးကြသည်။ ထိုနောက် မာသည့်မျက်နှာပြင် ချောချော ပေါ်တွင်တင်၍၊ ဖိအားကြီးကြီးနှင့် ဖိပေးရသည်။ ထိုနောက် အရွယ်ကို လိုသလို ဖြတ်ယူကြသည်။

ဆန်စက္ကူကို ပန်းလုပ်ရာတွင်ဖြစ်စေ၊ ပန်းချီကား ရေးရာတွင်ဖြစ်စေ အသုံးပြုကြသည်။ ထိုပြင် နေကာဦးထုပ်များလုပ်ရာတွင်လည်း အနည်းအကျဉ်း အသုံးပြုကြသေးသည်။
## ကိုးကား
ဆန်တီယာဂိုမြို့

**ဆန်တီယားဂိုမြို့** (; , US also ; )သည် တောင်အမေရိကတိုက်ရှိ ချီလီနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ အန်းဒီးတောင်တန်းအနောက်ဘက် သွယ်လျားသော ချီလီနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းတွင်ရှိသည်။ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် ၈ မိုင်မျှရှိ၍ လူဦးရေ ၆,၂၆၉,၃၈၄ ဦး (၂၀၁၇ သန်းခေါင်စာရင်း)ရှိ၏။ မြို့တည်နေပုံမှာ အန်းဒီး တောင်စဉ်တန်းနှင့် ပစိဖိတ်ကမ်းခြေ တောင်တန်းတို့အကြားရှိ သာယာလှပသောတောင်ကြားတွင် ပင်လယ်ရေပြင်ထက် ၁၇ဝ၆ ပေမျှမြင့်သော ကုန်းထက်၌ တည်နေသည်။ ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သော ဗယ်လပရိုက်ဇိုမြို့ အရှေ့တောင်ဘက် ၁၁၆ မိုင် အကွာတွင်ရှိသည်။

ဆန်တီယားဂိုမြို့တော်သည် တောင်အမေရိကတိုက်တွင် အလှဆုံးသော မြို့ဖြစ်၏။ တောင်အမေရိကတိုက်တွင် စတုတ္ထမြို့ကြီးတစ်မြို့လည်း ဖြစ်သည်။ မြို့ထဲတွင် ကြီးကျယ်လှပသော ဥယျာဉ်ပန်းခြံကြီးများရှိရာ၊ မြို့၏သာယာခြင်းကို ပိုမိုတင့်တယ်စေသကဲ့သို့ရှိသည်။ မိုးရွာနည်းပါးသောဒေသဖြစ်၍၊ ထိုဥယျာဉ်၊ ပန်းခြံများကို ဆည်မြောင်းစနစ်ဖြင့် ရေသွင်းပေးရလေသည်။ မြို့တော်တွင် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းကြီးများ၊ ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်သော ချီလီတက္ကသိုလ်၊ သမ္မတ အိမ်တော်၊ နိုင်ငံတော်ဥပဒေပြုအဖွဲ့ တည်ရာဌာန၊ နိုင်ငံတော်ပြတိုက်၊ နိုင်ငံတော်စာကြည့်တိုက်နှင့် အခြားအဆောက်အအုံကြီးများ ရှိ၏။ အကျယ်အဝန်းဖြောင့်တန်းသော လမ်းကျယ်ကြီးများလည်းရှိရာ၊ ထိုအထဲတွင် အလာမေဒါလမ်းမကြီးကား အကျော်ကြားဆုံးဖြစ်လေသည်။ ထိုလမ်းမကြီးမှာ အရှေ့နှင့် အနောက်ဖြတ်သန်းလျက်ရှိရာ၊ လမ်းဘေးတွင် သစ်ပင်ကြီးများစိုက်ထား၍၊ ရေတစ်သွင်သွင် စီးဆင်းနေသော တူးမြောင်းကလေး များလည်း ရှိ၏။ ရေပန်းများ၊ ရုပ်လုံး ရုပ်တုများလည်းရှိသေးသည်။ မြို့လယ်ခေါင်တွင် ဆန်တာလူရှာ တောင်ကုန်းရှိ၍၊ အရှေ့ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်တို့တွင်လည်း တောင်ကြီးများရှိသဖြင့် နေဝင်ချိန်တွင် အခြားမည်သည့်မြို့တွင်မျှ မမြင်မတွေ့နိုင်သော ကြည်နူးသာယာလှသည့် ရှုမျှော်ခင်းကို ဆန်တိယားဂိုမြို့၌ တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။

ယင်းဆန်တိယားဂိုမြို့ကို တောင်အမေရိကတိုက်ရှိ အခြား နာမည်တူ မြို့များနှင့်ကွဲပြားစေရန်၊ ဆန်တိယားဂို သေချီလေ (ဝါ) ချီလီရှိ ဆန်တိယားဂိုမြို့ဟူ၍လည်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:တောင်အမေရိကရှိ မြို့များ
ဆန်ချီ

ဆန်ချီသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ဗိုပါးစီရင်စု၊ ဗိုပါး မြို့၏ အရှေ့မြောက် ၂၃ မိုင်အကွာတွင်တည်ရှိသော ရွာကလေး တစ်ရွာဖြစ်သည်။ ယင်းဆန်ချီရွာကလေးသည် ရှေးခေတ် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်စပ်လျက်ရှိပေသည်။
သီရိဓမ္မာသောကမင်း (ဘီစီ ၂၇၃-၂၃၂) သည် ကလိင်္ဂ တိုင်းကို အောင်မြင်ပြီးနောက်၊ အသက်အိုးအိမ် စည်းစိမ်ဥစ္စာ အမြောက်အမြား ဆုံးရှုံးပျက်စီးကြရသည်ကို မြင်၍၊ တရား သံဝေဂရယူကာ စစ်ဖြင့်အောင်နိုင်ခြင်းကိုစွန့်လွှတ်လျက်၊ တရား ဓမ္မဖြင့် အောင်နိုင်ခြင်းသို့ ရှေးရှုခဲ့လေသည်။ ထိုမှစ၍ အိန္ဒိယ နိုင်ငံတော်အဝှန်း၌ ရေတွင်းရေကန် တူးခြင်း၊ ဘုရားပုထိုးစေတီ ဂူကျောင်းတည်ဆောက်ခြင်းအစရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် စပ်လျဉ်း သည့်အမှုများကိုပြုလုပ်ခဲ့၏။ ဗုဒ္ဓသာသနာသည်လည်း မင်းကြီး ၏လက်ထက်၌ တိုးတက်ထွန်းကား၍ လာခဲ့လေသည်။ ယင်း သို့ ဗုဒ္ဓဘာသာထွန်းကား တိုးတက်ခဲ့သည်နှင့်အမျှ၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ နှင့် ဗုဒ္ဓသာသနာကို ကြည်ညိုစိတ်ထက်သန်သော သူတို့သည် 
အိန္ဒိယနိုင်ငံအဝှန်း၌ များစွာပေါ်ပေါက်ခဲ့လေသည်။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသည့်နောက်တွင်ကား၊ ဗုဒ္ဓ အယူဝါဒီတို့သည် ဘုရား၏ဓာတ်တော် မွေတော်များကို ခိုင်ခံ့ လုံခြုံသော ထူပါရုံစေတီတော်ကြီးများ၌ ဌာပနာကြ၏။ ယင်း 
ထူပါရုံ စေတီတော်ကြီးများကို လည်း ကြည်ညိုဖွယ်ဖြစ်အောင် အဆန်းတကြယ် တည်ထားဆောက်လုပ်ခဲ့ကြလေသည်။ ဤသို့ ဖြင့် သီရိဓမ္မာသောကမင်း၏ ခေတ်လောက်မှစ၍ ထူပါရုံစေတီ တော်ကြီးများသည် ဆန်ချီရွာတစ်ဝှန်း၌ ပေါ်ထွန်းခဲ့ကြရာ ထို အကြောင်းကိုမှီ၍ ဆန်ချီရွာသည် ရာဇဝင်တွင် ထင်ရှားကျော် စော၍လာခဲ့ပေသည်။ ထူပါရုံစေတီတော်ကြီးများကို ဗီတွာမြစ်၏ လက်ဝဲဘက် ကမ်း၊ ပေ ၃ဝဝ အမြင့်ရှိသော သဲကျောက်တောင်ကုန်းငယ် 
တစ်ခုတွင် တည်ထားဆောက်လုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဆန်ချီတောင်ကုန်း ပေါ်၌ကား ထူပါရုံစေတီတော်ကြီးပေါင်း ၁ဝ ဆူမျှ ရှိခဲ့လေ သည်။ ယင်းတို့အနက် စေတီတော်ကြီးတစ်ဆူမှာ အချင်းအား ဖြင့် ၁ဝ၃ ပေခန့်ရှိ လျက်၊ ဉာဏ်တော်အားဖြင့် ၄၂ ပေခန့် ရှိ၏။

ပုံပန်းမှာ အခြေ၌ ပစ္စယာ အဆင့်ဆင့်ခံထား၏။ ပစ္စယာ ပေါ်၌ ဥသဏ္ဌာန်စေတီပုံတည်၍၊ အထက်ဆုံး၌ အချင်း ၃၄ ပေရှိသော ပလ္လင်နှင့် ထီးတို့ရှိလေသည်။ ပစ္စယာသို့ လှေကား ဖြင့်တက်ရ၏။ ပစ္စယာပတ်လည်တွင်လည်း ကျောက်လက်ရန်း ရှိလေသည်။ ထူပါရုံစေတီတော်ကြီး တစ်ခုလုံး၏ပတ်လည် ၌ကား အရံတံတိုင်းရှိ၏။ ယင်းတံတိုင်းလေးမျက်နှာတွင် ၁၈ ပေစီရှိသော မုတ်ပေါက်လေးပေါက်ရှိ၍၊ မုတ်ပေါက်တိုင်းတွင် တုရိုဏ်တစ်ခုစီရှိလေသည်။ ယင်းမုတ်ပေါက်နှင့် ကျောက်လက် ရန်းများ၌ကား၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ဖြစ်စဉ်များ၊ နိပါတ်တော်များကို ပန်းတမော့ပညာ လက်ရာမြောက်စွာဖြင့် ကျောက်ရုပ်ကျောက် ပန်းများထု၍၊ ကျောက်စာများကိုလည်း ရေးထိုးမော်ကွန်းတင် 
ထားရစ်ခဲ့ကြလေသည်။ အဆိုပါထူပါရုံစေတီတော်ကြီးများအနက် ထူပါရုံတစ်ခု၏ ဌာပနာတိုက်အတွင်းမှ ရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့် ရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့၏ ဓာတ်တော်များကို ၁၈၅၁ ခုနှစ်တွင် တူးဖော်ရရှိသည်။ ထိုသို့ 
ရရှိသောဓာတ်တော်တို့ကို ဗြိတိသျှအစိုးရတို့က လန်ဒန်မြို့သို့ ပင့်ဆောင်၍ သွားလေသည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံလွတ်လပ်ရေးရသော အခါ ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ထိုဓာတ်တော်တို့ကို အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ ပြန်ပို့သဖြင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံအစိုးရသည် ၁၉၅၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃ဝ ရက်နေ့တွင် မူလထူပါရုံအနီး၌ တည်ဆောက်ထားသော ဝိဟာရအသစ်၌ ဓာတ်တော် တို့ကို ပြန်လည်ဌာပနာလေသည်။ 
## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာနေရာများ
ဆစ်ဒနီဆာဖိလစ်

၁၅၅၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃ဝ ရက်နေ့၌ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ ကင့်နယ်၊ ပင်းဇဟတ်မြို့တွင် ဆာ ဖိလစ် ဆစ်ဒနီအား ဖွား မြင်ခဲ့သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ကဗျာစာဆိုတစ်ဦး အနေဖြင့်လည်းကောင်း၊ စစ်မှုထမ်းကောင်းတစ်ဦးအနေဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားကျော်ကြားသည်။ အောက်စဖို့ တက္ကသိုလ် နှင့် ကိန်းဘရစ်ချ် တက္ကသိုလ် တို့တွင်ပညာ သင်ကြားခဲ့ပြီးနောက်၊ အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ်မှစ၍ခရီးထွက် ခဲ့ရာ၊ ပြင်သစ်၊ ဟန်ဂေရီနှင့် အီတလီနိုင်ငံများသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၅၇၅ ခုနှစ်၌ဂျာမနီနိုင်ငံနှင့်ဖလန်းဒါးခရိုင်တို့မှဖြတ် ၍ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့အရောက်တွင် အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မ၏ ချီးမြှင့်ခြင်းကိုခံရ၍၊ ၁၅၇၆ ခုနှစ်၌ ဂျာမနီသို့ သံတမန်အဖြစ် စေလွှန်ခြင်းခံရလေသည်။ ၁၅၈ဝ ပြည့်နှစ်တွင် နှမဖြစ်သူ ပင်းဗရုတ်မြို့စားကတော်နေထိုင်ရာ ဝီလတန်နေအိမ်၌ အနားယူကာ'အာကေးဒီးယား'အမည်ရှိသော ချစ်တေးကဗျာတစ်ပုဒ်ကို စပ်ဆိုခဲ့လေသည်။

၁၅၈၃ ခုနှစ်တွင် ဆာဖရန်စစ် ဝေါလ ဆင်းဂမ်၏ သမီး နှင့်လက်ထပ်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ဆာဘွဲ့ချီးမြှင့် သူကောင်းပြုခြင်းခံရ၏။ ဆစ်ဒနီသည်မာတင် ဖရိုးဗစ်ရှား၊ရတ်ချတ်ဟက်ကလွတ် နှင့် ဆာဝေါ်လတာရော်လီတို့၏ နယ်သစ်ထူထောင်ရေး စီမံ ကိန်းများတွင် များစွာစိတ်ပါဝင်စားခဲ့သူ ဖြစ်လေသည်။
ထိုနောက်ဆစ်ဒနီသည် အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မအား စပိန်နိုင်ငံနှင်စစ်ခင်းရန်တိုက်တွန်းခဲ့ပြီးလျှင်၊ကိုယ်တိုင်လည်း ပါဝင် တိုက်ခိုက်ခဲ့လေသည်။ စစ်ပွဲအတွင်းနယ်သာလန်ပြည်နယ်၊ ဖလပ်ရှင်းဘရင်ခံအဖြစ် ဆောင်ရွက်နေရခိုက် တိုက်ပွဲ တစ်ခုတွင် ကျည်သင့်၍ကျဆုံးခဲ့လေသည်။ ယင်းတိုက်ပွဲ၌ပင် သူ၏ ရဲရင့်မြင့်မြတ်သောစိတ်ထားကိုပြင်းထန်သောဒဏ်ရာ နှင့် လဲနေစဉ် ရေငတ်လှသောကြောင့် ရေတောင်းလေသည်။ ထိုအခါ သူ့အတွက် ယူလာသောရေကို သောက်မည်အပြုတွင် အခြားသော သေအံ့ဆဲဆဲစစ်သားတစ်ယောက်သည် သူ့ထံမှ ရေကို မွတ်သိပ်တောင့်တသော မျက်စိများဖြင်ကြည့်နေသည် 
ကို မြင်ရလျှင် ဆစ်ဒနီလည်းသူသောက်မည့်ရေကို ရေငတ်နေသော စစ်သားအားပေးလိုက်သည်ဟူ၏။

ဆာ ဖိလစ်၏ ရုပ်အလောင်းကို အခမ်းအနားဖြင့် စိန်ပေါ ကသီဒရယ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းဟောင်းကြီးတွင်မြှုပ်နှံသဂြိုဟ် ခြင်း ပြုကြလေသည်။ 

## ကိုးကား
ဆန်းကျမ်း

## ဆန်းကျမ်း
ဆန်းကျမ်းဟူသည်ကား လောကီဗေဒင်ကျမ်းများတွင် 
အပါအဝင်ဖြစ်သော အစိတ်အပိုင်း ကျမ်းတစ်မျိုးဖြစ်၍၊ ပါဠိ 
ဂါထာ သီကုံးရေးသားရာ၌၎င်း၊ ကဗျာလင်္ကာ သီကုံးရေးသားရာ 
၌၎င်း၊ အပြစ်ဒေါသလွတ်ကင်းစေရန် ဂိုဏ်း၊ ဂရု၊ လဟုထားပုံ၊ 
မတြာထားပုံနှင့် ယတိထားပုံစသော သီကုံးရေးသားပုံစည်းကမ်း 
နည်းလမ်းတို့ကို ညွှန်းပြသောကျမ်းဖြစ်သည်။

ကျမ်းဂန်၌ ကျနသည်၊ ကျွမ်းကျင် လိမ်မာသည်၊ တတ် 
မြောက်သည် ဆိုရာဝယ်၊ ကျနခြင်း၊ ကျွမ်းကျင်လိမ်မာခြင်း၊ 
တတ်မြောက်ခြင်း အကြောင်းရင်းဖြစ်သော သဒ္ဒါကျမ်း၊ 
အဘိဓာန်ကျမ်း၊ ဆန်းကျမ်း၊ အလင်္ကာကျမ်းဟူ၍ ကျမ်းလေး 
မျိုးရှိသည်။ ယင်းလေးမျိုးအနက် ဆန်းကျမ်းသည် တစ်မျိုး 
အပါအဝင်ဖြစ်၍၊ စာရေးဆရာ ပညာရှိ ကဝိသုခမိန်တို့ လေး 
စားအပ်သော ကျမ်းဖြစ်ကြောင်းထင်ရှား၏။

ယင်းဆန်းကျမ်း၌ သက္ကဋဆန်းကျမ်း၊ မဂဓဆန်းကျမ်းဟူ၍ 
နှစ်မျိုးရှိရာ၊ (၁) ပိင်္ဂဆန်းကျမ်း (၂) ဝုတ္တရတနာကရဆန်း 
ကျမ်း (၃) ဝုတ္တရတနာဝလိဆန်းကျမ်း (၄) ဝုတ္တပစ္စယကောမုဒိ 
ဆန်းကျမ်း (၅) ဝုတ္တစန္ဒြိတာဆန်းကျမ်း (၆) ဆန္ဒောမဉ္စရီဆန်း 
စသော ကျမ်းပေါင်း ဆယ့်ခုနစ်ကျမ်းတို့မှာ သက္ကဋအရာလိမ်မာ 
ကျွမ်းကျင် သော ပိင်္ဂလစသော ဆရာကြီးများစီရင်ရေးသားခဲ့ကြ 
သည်။
(၁) ဝုတ္တောဒယဆန်းကျမ်းနှင့် (၂) ဆန္ဒောမဉ္စရီဆန်း 
ကျမ်းတို့မှာ မဂဓဆန်းကျမ်းများဖြစ်ကြသည်။
ဝုတ္တောဒယဆန်းကျမ်းကို သီဟိုဠ်ကျွန်း ပရက္ကမဗာဟု 
မင်းလက်ထက် တောင်ကြားတောရကျောင်းနေ၊ သီလမည်သော 
မထေရ်၏တပည့် အရှင်သံဃရက္ခိတ မဟာသာမိမထေရ်စီရင် 
ရေးသားတော်မူသည်။

ဆန္ဒောမဉ္စရီဆန်းကျမ်းကို မန္တလေးရတနာပုံ ပထမမြို့တည် 
နန်းတည် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးလက်
ထက် ဒုတိယရွှေကျင်သာသနာပိုင် မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံ ဆရာတော် 
ဘုရားကြီး စီရင်ရေးသားတော် မူသည်။

ဝုတ္တောဒယဆန်းကျမ်း၌ ဆန်းတို့သည် (၁) မတြာတို့ဖြင့် 
မှတ်၍ဖွဲ့စီးထားသော မတ္တာဝုတ္တိဆန်း၊ (၂) ဂရု၊ လဟုအက္ခရာ 
တို့ဖြင့် မှတ်၍ဖွဲ့စီးထားသော ဝဏ္ဏဝုတ္တိဆန်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ 
သည်။ ယင်းနှစ်မျိုးတို့အနက် မတ္တာဝုတ္တိဆန်းသည်လည်း (၁) 
အရိယဆန်း၊ (၂) ဂီတိဆန်း၊ (၃) ဝေတာလီဆန်း၊ (၄) မတ္တ 
သမကဆန်း ဟူ၍ လေးမျိုးရှိသည်။ ဝုဏ္ဏဝုတ္တိဆန်းသည်လည်း 
(၁) သမဆန်းဆယ့်ခုနစ်မျိုး၊ (၂) အဒ္ဓသမဆန်းဆယ့်တစ်မျိုး၊ 
ဤသို့လျှင် ဆန်းကျမ်းအမျိုးမျိုး၌ ဆန်းအမျိုးများစွာပင်ရှိ၏။
နှစ်ပေါင်းများစွာ ရှေးအခါကပင် ယင်းဆန်းကျမ်းများတွင် 
ညွှန်ပြထားသော စည်းကမ်းနည်းလမ်းအတိုင်း ပါဠိဂါထာကဗျာ 
လင်္ကာများကို သီကုံးရေးသားလေ့ရှိကြသည်။ 

မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပါဠိဘာသာ 
ဒေသနာများ၌လည်း (၁) ပဇ္ဇဗန္ဓ၊ (၂) ဂဇ္ဇဗန္ဓ၊ (၃) ဝိမိဿဗန္ဓ 
ဟူ၍ ဒေသနာသုံးမျိုးရှိသည်။ ယင်းဒေသနာ သုံးမျိုးအနက်၊ 
မင်္ဂလသုတ်၊ ရတနသုတ် စသော ဒေသနာမျိုးကား ဂါထာသက် 
သက်ဖြစ်၍၊ ပဇ္ဇဗန္ဓဒေသနာမျိုးဖြစ်သည်။ ဗြဟ္မဇာလသုတ်၊
မဟာသတိ ပဌာနသုတ်စသော ဒေသနာမျိုးကား စုဏ္ဏိယ 
သက်သက်ဖြစ်၍၊ ဂဇ္ဇဗန္ဓဒေသနာမျိုးဖြစ်သည်။ ဓဇခသုတ်၊ 
အာဋာနာဋိယသုတ်စသော ဒေသနာမျိုးကား ဂါထာစုဏ္ဏိယ 
နှစ်မျိုးဖြစ်၍၊ ဝိမိဿဗန္ဓဒေသနာမျိုးဖြစ်သည်။ (ဦးကြီးဖေ)
## ကိုးကား
ဆံခြည်ပြွန်လျှောက်သတ္တိ

မင်နှိပ်စက္ကူပေါ်၌ မင်ပျံ့သွားပုံ၊ မီးစာတစ်လျှောက်ကို ဆီ 
သို့မဟုတ် ရေနံဆီတက်လိုက်လာပုံ၊ ရေကို မျက်နှာသုတ်ပဝါက 
စုတ်ယူပုံစသော အခြင်းအရာများမှာ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ တွေ့ကြုံ 
နေရသော ကိစ္စဖြစ်သည့်အလျောက်၊ များသောအားဖြင့် ကျွန်ုပ် 
တို့သည် ဤကိစ္စကို ထွေထွေထူးထူး ဂရုမပြုကြတော့ပေ။ သို့ 
ရာတွင် သိပ္ပံပညာမျက်စိရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်များက ဤကိစ္စကို 
သာမညအနေဖြင့် လျစ်လျူရှုကာ ပစ်မထားဘဲ၊ အဘယ်ကြောင့် 
ဤသို့ဖြစ်ရသနည်းဟူသော အကြောင်းရင်းကို လေ့လာရှာဖွေခဲ့ 
ကြသည်။ ဤသို့လေ့လာရာတွင်၊ မင်နှိပ်စက္ကူ၊ မီးစာ၊ မျက်နှာ 
သုတ်ပဝါနှင့်တကွ ဆား၊ သကြား၊ ကော်မှုန့်၊ သစ်ပင် ဝါးပင် 
ရှိအမျှင်ကလေးများ စသော အရည်ကို စုတ်ယူတတ်သည့် 
ပစ္စည်း မှန်သမျှတို့၌ အလွန်သေးငယ်သော ပြွန်ချောင်းသဏ္ဌာန် 
ခေါင်းပွနေရာ အမြောက်အမြားပါရှိသည်ကို တွေ့ရှိကြလေ 
သည်။ ဆံခြည်ပေါက်နီးပါးမျှ သေးငယ်သော ထိုပြွန်ချောင်း 
ကလေးများကို အရည်များထဲသို့ ထိုးနှစ် စမ်းသပ်ကြည့်ရာတွင် 
အဆိုပါ ပြွန်ချောင်းကလေးများအတွင်း၌ အရည်သည် အလို 
အလျောက်တက်ကြွလာရုံမက၊ ပြွန်ချောင်းပေါက် သေးလေလေ၊ 
ပို၍မြင့်အောင် တက်လေလေ ဖြစ်သည့်အခြင်းအရာကို တွေ့ရ 
လေသည်။ ဆံခြည်ပေါက် ပြွန်ကလေးများဖြင့် ဦးစွာပထမ 
စတင်စမ်းသပ်ခဲ့ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍၊ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့ 
သော အရည်စုတ်ယူတတ်သည့်သတ္တိကို ဆံခြည်ပြွန်လျှောက် 
သတ္တိဟူ၍ ခေါ်စမှတ်ပြုကြလေသည်။

လယ်ယာခြံမြေတို့တွင် အပေါ်ယံမြေလွှာသို့ မြေလွှာ 
အတွင်းရှိ ရေတက်လာနိုင်ခြင်းမှာ အဆိုပါ ဆံခြည်ပြွန်လျှောက် 
သတ္တိကြောင့်ပင်ဖြစ်သည်။ အပင်တို့၏ ရှင်သန်ဖွံ့ဖြိုးမှုသည် ထို 
မြေလွှာအတွင်းရှိ ရေအပေါ်တွင် အမှီပြုလျက်ရှိသည်ဖြစ်ရာ၊ 
ဆံခြည်ပြွန်လျှောက်သတ္တိသဘောနှင့် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်း ဆက် 
စပ်လျက်ရှိသည့်အချက်ကို တောင်သူလယ်သမားတိုင်း ကောင်း 
စွာသတိပြုရသည်။

ဤနေရာ၌ ရေကိုစုတ်တင်ပေးသောအရာမှာ မြေမှုန့်က 
လေးများပင်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဆံခြည်ပြွန် ကလေးများနှင့် 
စမ်းသပ်ကြည့်ရာတွင် ပြွန်ပေါက်သေးလေလေ၊ ရေအတက် 
မြင့်လေလေဖြစ်သည့်အတိုင်း၊ ကျွန်ုပ်တို့စိုက်ပျိုးမည့်မြေကွက်ရှိ 
မြေကို သေးငယ်နိုင်သမျှ သေးငယ်အောင် အမှုန့်ပြုလုပ်ပေးရန် 
နှင့် ထိုမြေ မှုန့်များကို သိပ်သည်းနိုင်သမျှ သိပ်သည်းအောင်
ပြုလုပ်ပေးရန်လိုအပ်ပေသည်။

မြေမှုန့်များ သိပ်သိပ်သည်းသည်းရှိသောနေရာ၌ အပေါ်သို့ 
ရေတက်လာခြင်းသည် မြေမှုန့်သိပ်သိပ်သည်းသည်းမရှိဘဲ၊ ပွ 
လျက်နေသောနေရာ၌ ပလျက်နေသောနေရာ၌ရေတက်ခြင်းထက်
လျင်မြန်လွယ်ကူသည်။ ထိုကြောင့် အခြောက်စိုက်ပျိုးနည်းဟု
ခေါ်သော မိုးရာသီ ကုန်ပြီးမှ စိုက်ပျိုးရသည့် လုပ်ငန်းမျိုးတွင်
စိုက်ပျိုးမည့်မြေကို ရှေးဦးစွာ ထယ်ဖြင့် ခပ်နက်နက်ထိုးဆွ
ပေးရသည်။ ထိုနောက် မြေကိုသိပ်သည်းအောင် ကျမ်းတုံးရိုက်
ပေးရသည်။ ဤကဲ့သို့ပြု လုပ်ပေးခြင်းမှာ စိုက်ပျိုးမည့်အပင်တို့၏
အမြစ်များရှိရာသို့ မြေလွှာအတွင်းရှိရေ လွယ်လင့်တကူ တက်လိုက်
လာစေရန်ဖြစ် သည်။ ဤသို့တက် လိုက်လာသောရေကို ရေခိုး
ရေငွေ့အဖြစ် ပျံ့လွင့်သွားခြင်းမရှိအောင် အပေါ်ယံတွင် ခြောက်
သွေ့သော မြေမွဖြင့် ဖုံးအုပထိန်းထားပေးရန် လိုအပ်သည့်အတိုင်း
အပေါ် ယံမြေလွှာကို ထွန်ဖြင့်ထွန်ယက်ပေးရလေသည်။
## ကိုးကား
ဆန်းဒျူးပင်

**ဆန်းဒျူးပင်**သည် 'ဒရော့ဆီရာ'မျိုးစုတွင် ပါဝင်သည်။ 
ထိုမျိုးစုတွင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၉ဝ ရှိသည်။ မြောက်အမေရိက 
တိုက်တွင် ထိုအပင်မျိုးစိတ် ၄ မျိုးရှိ၍၊ ဥရောပတိုက်တွင် ၃ 
မျိုးခန့်ရှိသည်။ အားလုံးသော မျိုးစိတ်များမှာ ပိုးမွှားစားပင်မျိုး 
ဖြစ်ကြသည်။ ပိုးမွှားများကို ရွက်လွှာပေါ်ရှိ အမျှင်အင်္ဂါဖြင့် 
ဖမ်းယူသည်။ ဖမ်းယူပုံမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်။ ရွက်လွှာများမှာ 
ရွက်ဝိုင်းကလေးများဖြစ်သည်။ ရွက်လွှာ၏ အပေါ်ယံတွင် 
အမျှင်အင်္ဂါများရှိသည်။ ထိုအမျှင်အင်္ဂါများ၏ အဖျားတွင်း 
အစေးရှိ၍၊ နေရောင်အောက်တွင် အမြဲပြောင်လက်နေသည်။ 
ပိုးမွှားကောင်များသည် နေရောင်အောက်တွင် တလက်လက် 
တောက်နေသော ဆန်းဒျူးရွက်လွှာများကို မျက်စိကျမိသည်။ 
ထိုကြောင့် အနီးသို့ပျံသန်းလာကြ၍၊ အစေးပေါ်တွင် နားကြ 
သည်။ ဝတ်ရည်များကို လောဘကြီးစွာ စုတ်ယူရန် ဟန်ပြင်ကြ 
သည်။ သို့ရာတွင် အမျှင်အင်္ဂါများသည် ပိုးမွှားကောင်၏ ထိ 
ခိုက်မှုကြောင့် ကွေးညွတ်လာပြီးလျှင် ပိုးမွှား၏ ကိုယ်အင်္ဂါနှင့် 
ခြေလက်များကို ဖိညှပ် လိုက်ကြသည်။ ထိုအခါ၌ ပိုးမွှားသည် 
မလှုပ်မရှားနိုင်တော့ဘဲ၊ ညပ်၍မိနေတော့သည်။ လွတ်အောင် 
ရုန်းသော်လည်း ပို၍သာတင်းကြပ်လာပြီးလျှင် နောက်ဆုံးတွင် 
ပိုးမွှားမှာ ထိုနေရာ၌ပင် အသက်ပျောက်တော့သည်။

ပိုးမွှားသည် အသက်မပျောက်မီ ရုန်းကန်သောအခါ ရွက် 
လွှာအတွင်းမှ အရည်များထွက်လာသည်။ ထိုအရည်သည် ပိုး 
မွှားကောင်ကို ချေဖျက်သည်။ ထိုနောက်ရွက်လွှာက ကြေပျက် 
နေသော အစာကို စုတ်ယူသည်။ ဤနည်းဖြင့် ဆန်းဒျူးပင် 
သည် ပိုးမွှားများကိုစားသည်။ ယင်းသို့စားပြီးသောအခါ အမျှင် 
အင်္ဂါများသည် အပေါ်သို့ မတ်ထောင်လာ၍၊ နောက်တစ်ဖန် 
ပိုးမွှားတစ်ကောင်ကို ချေဖျက်ရန် အသင့်စောင့်နေပြန်သည်။
ပိုးမွှားသေများ၌ ပရိုတင်းရှိခြင်းကြောင့် ဆန်းဒျူးပင်တို့ 
သည် နိုက်ထရိုဂျင်ကို အများအပြားရနိုင်သည်။ နိုက်ထရိုဂျင်မှာ 
ပိုးမွှားစားပင်များအတွက် အရေးကြီးဆုံးဖြစ်၏။

ရွက်လွှာတစ်ခုပေါ်တွင် အမျှင်ပေါင်း ၂ဝဝ နီးပါးမျှရှိ၏။ 
ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတွင် ဆန်းဒျူးပင်၏ အမျိုးအနွယ်ဖြစ်သော ပိုးမွှား 
စားပင် တစ်မျိုးရှိသည်။ ကျေးရွာများတွင် ကျေးတောသားများ 
သည် ပိုးမွှားများဘေးမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ထိုအပင်မှ 
အကိုင်းအခက်များကို တဲအိမ်များတွင် ချိတ်ဆွဲထားလေ့ရှိကြ 
သည်။

အင်္ဂလန်ပြည်တွင် မျိုးစိတ် ၃ မျိုးကို တွေ့ရသည်။ ယင်း 
တို့မှာ ရွက်ဝိုင်းမျိုး၊ ရွက်ရှည်မျိုး၊ အင်္ဂလိပ်ဆန်းဒျူးမျိုးများဖြစ် 
ကြသည်။ ထိုအပင်များသည် စိုစွတ်သော မြေရိုင်းကွင်းပြင်များ 
တွင် ပေါက်ရောက်လေ့ရှိသည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အသားစား အပင်များ
ဆပ်ကပ်ပွဲ

## ဆပ်ကပ်ပွဲ
ဆပ်ကပ်ပွဲဆိုသည်မှာ ဆင်လိမ်မာ၊ ခြင်္သေ့လိမ္မာ၊ ကျားလိမ္မာ၊ ခွေးလိမ္မာ စသည်ဖြင့် ယဉ်ပါးလိမ္မာအောင် သင်ထားသော တိရစ္ဆာန်များနှင့် ကစားပြခြင်း၊ မြင်းများကို စီးပြခြင်း၊ ဓား၊ သေနတ် စသည်တို့ကို ကျွမ်းကျင်စွာ ပစ်ပြခြင်း၊ မြေစိုက်ဘား၊ ကောင်းကင်ဘားများပေါ်၌ ရှေ့ကျွမ်း၊ နောက်ကျွမ်းအမျိုးမျိုးကို ကျင်လျင်စွာ ကစားပြခြင်းတို့ဖြင့် ပရိသတ်ကို ဖြေဖျော်ပြသသည့်ပွဲ ဖြစ်သည်။ လူတို့သည် အထူးအဆန်းကို ကြည့်လိုမြင်လိုမြဲ ဖြစ်သည့်အတိုင်း ဆပ်ကပ်ပွဲဟုဆိုလျှင် ကလေးလူကြီးမရွေး မနှစ်သက်သူ ဟူ၍မရှိပေ။ ဆပ်ကပ်ပြပွဲ၌ရုံအတွင်း ဘေးပတ်လည်တွင်ပရိသတ်ထိုင်နိုင်ရန် စင်မြင့်များဆောက်လုပ်၍ အလယ်တွင်ကွက်လပ်တစ်ခု ထားလေ့ရှိသည်။ 

ဆပ်ကပ်ပြပွဲကို ရှေးရောမလူမျိုးများကစတင်တီထွင်ခဲ့၍ ရောမတို့၏ အကျော်ကြားဆုံး ဆပ်ကပ်ပြပွဲရုံကြီးမှာ **ဆပ်ကပ်မက်ဆီးမပ်** ဟု တွင်လေသည်။ ထိုရုံကြီးကို အကြိမ်ကြိမ် ထပ်မံချဲ့ထွင်ပြင်ဆင်လာခဲ့ကြရာ၊ ၄ ရာစုနှစ်အတွင်းသို့ ရောက်သောအခါ၊ ထိုရုံကြီးမှာ အရှည်တစ်မိုင်ကျော်၊ အကျယ်သုံးဖာလုံ နီးပါး၊ အမြင့်ပေ ၃၀၀ မျှရှိ၍၊ ပရိသတ် ၄၀၀၀၀၀ နီးပါး 
ဆံ့အောင်ပင် ကြီးကျယ်သည်ဟု ဆိုလေသည်။ နောင်သော် နယ်လှည့်ဆပ်ကပ်ပွဲ၊ ကမ္ဘာလှည့်ဆပ်ကပ်ပွဲများ ပေါ်ပေါက်လာကြသည်။

ဆပ်ကပ်အဖွဲ့များတွင် တိရစ္ဆာန်လိမ္မာများ၊ ကျွမ်းဘားသမားများ၊ စက်ဘီးစီးသမားများ၊ ကြိုးတန်းလျှောက်သမားအပြင် တစ်ခါတစ်ရံ လူရှည်၊ လူပု၊ လူဝ၊ ဗလကြီးသူစသော 
အထူးအဆန်းများလည်း ပါဝင်တတ်သည်။ ဆပ်ကပ်ပွဲ၌ လူပျက် ပါစမြဲပင်ဖြစ်သည်။ ဆပ်ကပ်လူပျက်မှာ မျက်နှာကို ဆေးခြယ်၍၊ ရောင်စုံအဝတ်အစားကို ဝတ်ဆင်ကာ၊ ပရိသတ်များ 
မငြီးငွေ့စေရန် ရယ်အောင်ပြုလုပ်ပေးရသည်။
## ကိုးကား
အဲ့စ်ဝါတီးနီနိုင်ငံ

အာဖရိကတိုက်တောင်ပိုင်း၌ တည်ရှိသော ဗြိတိသျှ ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင် ဘုရင်အုပ်ချုပ်ခံနိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဆွာဇီလန် နိုင်ငံ၏ မြောက်ဘက်၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်တို့တွင် တောင်အာဖရိက ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် ပေါ်တူဂီ နိုင်ငံ မိုဇမ်ဗစ်နယ်ကြားတို့ အသီးသီးတည်ရှိသည်။
ဆွာဇီလန်နိုင်ငံ၏ အကျယ်အဝန်းမှာ ၆,၇ဝ၄ စတုရန်းမိုင် ဖြစ်၍ လူဦးရေမှာ ၁၉၇၂ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေအရ ၄၃ဝ,ဝဝဝ ဖြစ်၏။

ကျွဲနွားမွေးမြူရေးသည် တိုင်းရင်းသားတို့၏ အဓိကလုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် မြေဩဇာကောင်းသည့်ပြင် ရေအလုံ အလောက်ရရှိသဖြင့် ပြောင်း၊ ဝါ၊ ဂွမ်း၊ စပါး၊ မြေပဲ၊ ဆေး ရွက်၊ ကြံ၊ နာနတ် စသည်တို့ကို စိုက် ပျိုးလုပ်ကိုင်သည်။ ဆွာဇီလန်နိုင်ငံသည် သယံဇာတပစ္စည်း ပေါကြွယ်ဝသော နိုင်ငံလည်းဖြစ်၏။ ကျောက်ဂွမ်း၊ သံ၊ ရွှေ၊ သံဖြူ၊ မီးသွေးနှင့် လချေး အစရှိသည့် သတ္တုများထွက်၏။ များမကြာမီနှစ်များက အစပြု၍ သစ်လုပ်ငန်းနှင့် သစ်ပျော့ဖတ်လုပ်ငန်းတို့ကို သန်း ပေါင်းများစွာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံ၍ တိုးချဲ့လုပ်ကိုင်လျက်ရှိသည်။ ရေအား လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများကိုလည်း ထိုနည်း တူ လုပ်ကိုင်လျက်ရှိ၏။ နိုင်ငံ၏အဓိက ထုတ်ကုန်များမှာ 
ကျောက်ဂွမ်း၊ သံရိုင်း၊ အမဲသား၊ ရှောက်မျိုးဝင်း သီးနှံများနှင့် သကြားတို့ ဖြစ်လေသည်။

ဆွာဇီလန်နိုင်ငံ၏ မြို့တော်မှာ အမ်ဗာဗာနီမြို့ဖြစ်၏။ တစ်ဆယ့်ခြောက်ရာစုနှစ်တွင် မိုဇမ်ဗစ်နယ်ပယ်သို့ ဗန္တူလူမျိုး များ လာရောက်နေထိုင်ခဲ့ရာမှ လူမျိုးစုကလေး အချို့သည် ၁၈ ရာစုနှစ်တွင် ယခု ဆွာဇီလန်နိုင်ငံ တည်ရာဒေသသို့ ပြောင်းရွေ့ အခြေစိုက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းတို့သည် ဇူလူတို့နှင့်မကြာ 
ခဏ တိုက်ခိုက်နေရသောကြောင့် တဆယ့်ကိုး ရာစုနှစ်တွင် လူမျိုးစုကြီးအဖြစ် စည်းလုံးမိခဲ့ကြ၏။ ယင်းတို့ကို အုပ်ချုပ်သူ အမ်ဆွာ ဇိသည် ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်လွန်နှစ်များတွင် ဇူလူတို့၏ ရန်မှ ကာကွယ်ပေးရန်အတွက် ဗြိတိသျှတို့ထံ အကူအညီ တောင်းခံခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှအစိုးရနှင့် ထရန်စဗားပြည်နယ် အစိုးရတို့က ၁၈၈၁ ခုနှစ်တွင် ဆွာဇီလန်နယ်၏ လွတ်လပ်မှု အတွက် အာမခံချက်ပေးခဲ့၏။ ၁၈၉ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဆွာဇီလန်၊ ဗြိတိသျှနှင့် ထရန်စဗားတို့ကို ကိုယ်စားပြုသည့် ယာယီအစိုးရ 
အဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းထူထောင်ခဲ့၏။

ဆွာဇီလန်သည် ၁၈၉၄ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၄ ခုနှစ်အထိ တောင်အာဖရိက ပြည်ထောင်စု၏ အစောင့်အရှောက်ခံနယ် ပယ်ဖြစ်နေခဲ့သော်လည်း ဗိုးဝါးစစ်ပွဲအပြီး ၁၉ဝ၂ ခုနှစ်တွင် 
ဗြိတိသျှတို့ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ လွဲပြောင်းရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ဗြတိသျှအစောင့်အရှောက်ခံ နယ်ပယ်အဖြစ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် အိမ်နီးချင်းလည်း ဖြစ်၍ ယခင်က ဗြိတိသျှပိုင်နက်နယ်ပယ်များလည်းဖြစ်သော ဗက်ချူအာနာလန်နယ်နှင့် ဗာဆူတိုလန်နယ်တို့သည် ဗော့ဆွာနာ 
နိုင်ငံနှင့် လီဆိုသိုနိုင်ငံဟူ၍ လွတ်လပ်သောနိုင်ငံများ ဖြစ်လာ သည်ကိုအားကျ၍ ဆွာဇီလန်နယ်ကလည်း လွတ်လပ်ရေး အတွက် ကြိုးပမ်းလာခဲ့၍ ၁၉၆၈ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိသျှ ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့၏။

နိုင်ငံ၏ အကြီးအကဲမှာ ဒုတိယမြောက် ဆိုဘူဇာဘုရင် ဖြစ်သည်။ ဆွာဇီလန်နိုင်ငံသည် ကုလသမဂ္ဂအဖွဲ့ ဝင်နိုင်ငံဖြစ် ၏။
## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အဲ့စ်ဝါတီးနီနိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ