open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
နသန္နီယယ် ဟောသွန်း

နသန္နီယယ်ဟောသွန်းသည်နာမည်ထင်ရှားသော 
အမေရိကန်လူမျိုး စာရေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှ 
အမေရိကန်နိုင်ငံသို့နယ်သစ်တည်ရန် ရောက်ရှိလာကြသော 
ပျူရီတန်ဂိုဏ်းသားဘိုးဘေးမိဘတို့မှ ဆင်းသက် ပေါက်ဖွား 
လာသူလည်းဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် ဟောသွန်းသည်စည်းကမ်း 
ကြီးသောပျူရီတန်တို့၏ ဩဇာအောက်တွင်ကြီးပြင်း 
လာခဲ့ရလေသည်။ သို့ရာတွင်သူသည်လူတို့၏အတွင်းစိတ်နေ 
သဘောထားကိုမကွယ်မထောက်ဘဲနှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်ထုတ်ဖော် 
ရေးသားခဲ့သဖြင့်ကမ္ဘာကျော်စာဆိုတစ်ဦးအဖြစ်ထင်ရှားခဲ့ 
လေသည်။ 
နသန္နီယယ်ဟောသွန်းသည် ၁၈ဝ၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ 
၄ရက်နေ့တွင်မတ်ဆချူးဆက်ပြည်နယ်ဆေးလမ်းမြို့၌ဖွားမြင် 
သည်။ လေးနှစ်သားအရွယ်တွင် ဖခင်ကွယ်လွန်သဖြင့် 
မိခင်လည်းလူမမယ်သားငယ်နှင့်ပူဆွေးဒုက္ခရောက်ခဲ့ရလေသည်။ 
ဟောသွန်းသည်ငယ်စဉ်ကစ၍ဖတဆိုးသားတစ်ယောက် 
ဖြစ်ခြင်းကြောင့်အထီးတည်းသာနေလေ့ရှိသည်။ 
စာဖတ်ဝါသနာပါသဖြင့်ဂျွန်ဗန်ညန်၏ပီးလဂရင်းပရိုဂရတ် 
ရှိတ်စပီးယား၏ပြဇာတ်များ၊ မီလတန်၏ကဗျာများကို 
အထူးဖတ်ရှုလေ့လာသည်။
၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင်ဟောသွန်းသည်မိန်းပြည်နယ်ရှိ 
ဗိုးဒွိုင်းကောလိပ်ကျောင်းသို့တက်ရောက်၍ ပညာသင်ကြားခဲ့ရာ၊ 
၁၈၂၅ ခုနှစ်၌ကျောင်းထွက်ခဲ့သည်။ 
ကောလိပ်ကျောင်းတွင်နာမည်ကျော်ကဗျာစာဆို 
အိပ်ဒဗျူလောင်းဖဲလိုးနှင့်လည်းကောင်း၊နောင်အခါ 
အမေရိကန်နိုင်ငံ၏သမတဖြစ်မည့် ဖရန်ကလင်ပီးယား 
(စ)နှင့်လည်းကောင်းမိတ်ဆွေဖြစ်ခဲ့လေသည်။ ဟောသွန်းသည် 
ကျောင်းထွက်ပြီးနောက် ၁ဝနှစ်ကျော်မျှ ပြင်ပလောကနှင့် 
အဆက်အဆံကင်းလျက်နေထိုင်ခဲ့သည်။ 
ထိုကာလအတွင်းစာအမြောက်အမြားရေးသားခဲ့သော်လည်း 
မည်မည်ရရဟူ၍*ပုံတိုများ*စာအုပ် (၁၈၃၇) ကိုသာ 
ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့လေသည်။ 
ဟောသွန်းသည် ၁၈၃၉ ခုနှစ်မှ ၁၈၄၁ ခုနှစ် 
အထိဗော့စတန်မြို့ရှိအကောက်ရုံးတွင်ဝင်ရောက်အမှုထမ်းသည်။ 
ထိုနောက်နယူအင်္ဂလန်မှဒဿနိကဗေဒပညာရှင်တစ်စုနှင့် 
အတူ*ဗရွတ်ဖမ်း*ခေါ်အရပ်တွင် စုပေါင်းနေထိုင်မှုစံနစ်ကို 
တစ်နှစ်ခန့်လက်တွေ့စမ်းသပ်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် 
ဆိုဖီယာပီးဗော်ဒီဆိုသူနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ပြီးလျှင် 
မတ်ဆချူးဆက်ပြည်နယ်၊ ကွန်းကော့မြို့တွင် *အိုးမန့်(စ)* 
အမည်ရှိအိမ်၌နေထိုင်လေသည်။ ထိုအိမ်၌နေထိုင်စဉ် 
စာအုပ်များကိုရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သော်လည်းစီးပွားရေး 
မချောင်လည်သဖြင့်ဆေးလမ်းမြို့သို့ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီးနောက် 
အကောက်ရုံး၌ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းရလေသည်။ 
ဟောသွန်းသည် ပျူရီတန် ဩဇာအောက်တွင် ကြီးပြင်း 
ရသူဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ ၁၈၅ဝ ပြည့်နှစ်တွင် 
ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေသော *သည်စကားလက် လက်တား*ခေါ် 
ဝတ္ထုစာအုပ်တွင်လူ့လောကအဖြစ်အပျက်နှင့်စပ်လျဉ်း၍ 
မိမိ၏အယူအဆကို ပွင့်လင်းပြတ်သားစွာ ထုတ်ဖော်ရေးသားခဲ့ 
လေသည်။ ထိုဝတ္ထုသည်ဟောသွန်း၏ အကောင်းဆုံး 
လက်ရာဖြစ်၍ ထိုစာအုပ်ဖြင့်ပင်နာမည်ထင်ရှားလာလေသည်။ 
ထိုနောက်*မြင်းမိုရ်ခုနစ်ဖက်ပိတ်အိမ်*၊*တင်းဂဲဝုပုံပြင်များ* 
အစရှိသောထင်ရှားသည့်စာအုပ်များကိုဆက်လက်ရေးသား 
ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
၁၈၅၃ခုနှစ်တွင် သမတပီးယား(စ)ကဟောသွန်းကို 
ကောင်စစ်ဝန်ခန့်၍အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊လီဗာ ပူးမြို့သို့စေလွှတ်ခဲ့သည်။ 
ထိုရာထူးတွင်လေးနှစ်အမှုထမ်းပြီးနောက် ဣတလီနိုင်ငံ၌ 
တစ်နှစ်ကျော်မျှ နေထိုင်သည်။ ၁၈၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် 
အမေရိကန်နိုင်ငံသို့ပြန်လာသည်။ ထိုနောက်ကျန်းမာရေး 
ချွတ်ယွင်းလာရာ နသန္နီယယ်ဟောသွန်းသည် ၁၈၆၄ခုနှစ်မေလ 
၁၉ ရက်နေ့တွင် နယူးဟမ္ပရှိုင်းယားပြည်နယ်၊ 
ပလင်းမတ်မြို့၌ကွယ်လွန်လေသည်။
## ကိုးကား
ဟင်းမလား

**ဟိုင်းနရစ် ဟင်းမလား**သည် ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ နာဇီခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံ မျူးနစ်မြို့တွင် ၁၉ဝဝ ပြည့်နှစ် အောက်တိုဘာလ ၇ရက်နေ့၌ ဖွားမြင်၏။ ပထမ ကမ္ဘာစစ်အတွင်း အလံကိုင် အဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ဘူး၏။ ထိုနောက်တွင် အဲဒေါ့ဟစ်တလာ၏ နောက်လိုက်တစ်ဦး ဖြစ်လာ၍ မအောင်မမြင် ဖြစ်ခဲ့ရသော ဟစ်တလာ၏ မျူးနစ်တော်လှန်ရေးကိစ္စတွင် ရှေ့တန်းမှ ပါဝင် ခဲ့သည်။ ထိုနောက်တွင် မုန်တိုင်းတပ်ဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် ထိုတပ်ဖွဲ့ခေါင်းဆောင် ဖြစ်လာသည်။

ဟင်းမလားသည် ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် ဗာဗားရီးယန်းရဲအဖွဲ့၏ အကြီးအကဲဖြစ်လာပြီးလျှင် ၁၉၃၄ ခုနှစ် နာဇီတို့၏ လျှို့ဝှက်ရဲအဖွဲ့ဖြစ်သော ဂက်စတာပိုအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်လာလေသည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ဟစ်တလာက ဟင်းမလားကို ဂျာမန်အမျိုးသား ရဲအဖွဲ့၏ အကြီးအကဲအဖြစ် ခန့်ထားခဲ့သည်။ 
ဟင်းမလားသည် ဤသို့ ရဲအဖွဲ့ကို ကြိုးကိုင်လာနိုင်သောကြောင့် ဟစ်တလာနှင့်ပင် တန်ခိုးအာဏာအရာတွင် ပခုံးချင်းယှဉ်နိုင်သော အခြေသို့ ရောက်ခဲ့ရသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီး မဖြစ်မီကလည်းကောင်း၊ စစ်ကြီးအတွင်း၌လည်းကောင်း၊ ဂျာမန်တို့သည် မိမိတို့၏ ရန်သူများအပေါ် စက်ဆုတ်ဖွယ်ကောင်း 
အောင် လူမဆံပဲ ပြုမှုကျင့်ကြံခဲ့ကြပုံများမှာ သူ၏လက်ချက်ပင် ဖြစ်သည်ဟု အချို့က စွပ်စွဲခဲ့ကြလေသည်။ ဟင်းမလားသည် ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီ နိုင်ငံ၏ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်ထားခြင်း ခံရလေသည်။ ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ဝ ရက်နေ့၌ ဟစ်တလာကို သေကြောင်းကြံရန်အတွက် တပ်မတော်၏အစီအမံသည် မအောင်မမြင် ဖြစ်ခဲ့ရပြီးနောက် ဟင်းမလားသည် ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် တပ်စွဲလျက်ရှိသော တပ်များအားလုံး၏ အကြီးအကဲဖြစ်လာခဲ့၏။ ဟင်းမလားသည် ၁၉၄၄ 
ခုနှစ်တွင် ပြည်တွင်းကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဖြစ်လာခဲ့၍၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် စစ်ပြေငြိမ်း ရေးအတွက် လျှို့ဝှက်စွာ သွေးတိုးစမ်းကြည့်ခဲ့သေး၏။ ဂျာမန်တို့ စစ်ရှုံးပြီးနောက် မဟာမိတ်တပ်များ ဖမ်းဆီး ချုပ်နှောင်ထားခြင်းခံနေခဲ့ရစဉ် အတောအတွင်း ၁၉၄၅ ခုနှစ် မေလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ဟင်းမလားသည် မိမိ ကိုယ်မိမိ 
သတ်သေလိုက်လေသည်။

နာဇီမုန်တိုင်းတပ် အကြီးအကဲဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဂက်စတာပိုအဖွဲ့ အကြီးအကဲအဖြစ်လည်းကောင်း ဟင်းမလားဆောင်ရွက်နေသည့်အခိုက် ယင်း၏အမိန့်ဖြင့် လူသန်းပေါင်း များစွာအသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရ၏။ သူ၏အမိန့်ဖြင့် လူများကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများမှာ ၁၉၄၃ ခုနှစ် *သွေးဆိုးထုတ် 
ပွဲ* မှ အစပြုလျက် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်း သုံ့ပန်းစခန်းများတွင် စံနစ်တကျ သတ်ဖြတ်မှုများဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့လေသည်။

## ကိုးကား
မာကျူရီ ဆာလဖိုက်

မြန်မာနိုင်ငံတွင် လူသုံးများသော ဟင်းသ 
ပြဒါးကို ထုတ်လုပ်ယူရာဖြစ်သည့် ဟင်းသ ပြဒါးရိုင်းသည် 
စပိန်၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု (ကာလီဖိုးနီးယား)၊ ဣတလီ၊ 
ဆိုဗီယက်ဆိုရှယ်လစ် ပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံ၊ မက္ကဆီကိုနှင့် 
တရုတ်နိုင်ငံတို့တွင် ပေါများလေသည်။

ဟင်းသပြဒါးရိုင်းသည် တွင်းထွက်ဖြစ်ပြီးလျှင် ဓာတုဗေဒ သဘောအရ မာကျူရစ်ဆာလဖိုက် ဖြစ်သည်။ အရောင်မှာ အနီမှ နီညိုအထိရှိသည်။ ထိုတွင်းထွက်၌ မာကျူရီခေါ် ပြဒါးသည် ရာခိုင်နှုန်းအားဖြင့် ၈၆ ပါရှိ လေသည်။ ဟင်းသပြဒါးရိုင်း ပုံဆောင်ခဲများသည် များသောအားဖြင့် နနွင်းမကင်းပုံ ဖြစ်လေ့ရှိသည်။ ယင်း၏သိပ်သည်းဆသည် ၈ .၁ ဖြစ်သဖြင့် များသည်ဟု ဆိုရပေမည်။ ဟင်းသပြဒါးရိုင်းကို မြေကြီးထဲတွင် ပေ ၁၅ဝဝ မတိုင်မီ အနက်တွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ မီးတောင် 
ရရာဒေသများရှိ ရေပူစမ်းများအနီးအပါး၌လည်း တွေ့ရှိ တတ်သည်။

## ကိုးကား
ဟောင်ကောင်ကျွန်း

ဟောင်ကောင်ကျွန်း () သည် တရုတ် 
ပြည်တောင်ပိုင်း ကန်တုံမြစ်ဝအနီးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ တစ်ခု 
ဖြစ်သည်။ ကျွန်း၏ အနောက်မြောက်ထောင့်တွင် ဝိတိုရိယမြို့၊ 
သို့မဟုတ် ဟောင်ကောင်မြို့ တည်ရှိ၏။ မြို့၏လမ်းများမှာ 
ဝိတိုရိယ တောင်ထိပ်ကို ဝိုင်းရံရစ်ပတ်၍ တစ်ထစ်ပြီးတစ်ထစ် 
တက်သွား၏။ တောင်မှာ ၁၈၂၃ ပေ မြင့်လျက် တောင်ထိပ်မှ 
ကြည့်လျှင် ကျွန်းကို ပတ်လည်ဝန်းရံ၍ ဖောက်လုပ်ထားသော 
၂၂ မိုင် ရှည်လျားသည့် ကားလမ်းကြီးကို မြင်နိုင်ပေသည်။ 
ဟောင်ကောင်ကျွန်းသည် ၁၁ မိုင်ခန့် ရှည်လျား၍ အကျယ် 
ဆုံး နေရာတွင် ငါးမိုင်ခန့်ရှိရာ ကုန်းမကြီး ပေါ်တွင်ရှိသော 
*ကောင်းလွန်း*ကျွန်းဆွယ် နယ်မြေ အပါအဝင် ၄ဝ၃ ့၇ 
စတုရန်းမိုင်ရှိ၏။ လူဦးရေမှာ ခန့်မှန်းခြေ ၄ဝ၈ဝဝဝ ခန့် 
(၁၉၇၂)ရှိရာ ဗြိတိသျှလူမျိုး အနည်းငယ်သာ ပါဝင်၍ 
တရုတ်လူမျိုးက များ လေသည်။ ဤကျွန်းကို ၁၈၄၁ 
ခုနှစ်တွင် တရုတ်အစိုးရလက်မှ ဂရိတ် ဗြိတိန်က ရလိုက်၍ 
*ကောင်းလွန်း* ကျွန်းဆွယ်ကို ၁၈၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် 
ဟောင်ကောင်သို့ ပေါင်းစပ်လိုက်၏။ ဟောင်ကောင်မြို့သည် 
တရုတ် ပင်လယ်ဘက်တွင် ဗြိတိသျှရေတပ် စခန်းချရာ 
ဌာနချုပ်ဖြစ်လေသည်။

မြို့ပေါ်ရှိ လမ်းမကြီးများသည် အနောက်နိုင်ငံမှာကဲ့သို့ 
အကွက်ချ၍ လှပစွာ ဆောက်လုပ်ထားသောကြောင့် အလွန် 
သာယာသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်၏။ အလွန်ခိုင်ခံ့ကောင်းမွန်သော 
သင်္ဘောဆိပ်လည်း ရှိလေသည်။ သို့သော် တစ်ခါတစ်ရံ လေနီ 
ကြမ်းများဒဏ်ကို ခံရတတ်၏။ ဟောင်ကောင်ကျွန်းပေါ်တွင် 
သင်္ဘောတည်ဆောက်ခြင်း၊ ချည်ထည်ရက်လုပ်ခြင်း၊ ကြက်ပေါင် 
စေးဖိနပ်များ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ကြိုးကျစ်ခြင်း၊ သကြား ချက်ခြင်း၊ 
ကျောက်ခွဲခြင်းစသည့်လုပ်ငန်းများ ရှိသည်။ ဟောင်ကောင် 
သင်္ဘောဆိပ်မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးသော သင်္ဘောဆိပ် 
မြို့များထဲတွင် အပါအဝင် ဖြစ်ပြီးလျှင် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း 
နယ်၌ ကုန်စည်အမျိုးမျိုး သွင်းရာထုတ်ရာ နေရာဖြစ်၍ နိုင်ငံ 
အသီးသီးမှ သင်္ဘောကြီးများ ဝင်ထွက်သွားလာလျက်ရှိလေ 
သည်။

ဟောင်ကောင်ကျွန်းကို ဘုရင်ခံတစ်ဦးက အုပ်ချုပ်၍ အမှု 
ဆောင်ကောင်စီနှင့် ဥပဒေပြု အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့လည်း ထားရှိသည်။ 
ပညာရေးစံနစ်မှာ မသင်မနေရ မဟုတ်ချေ။ ဟောင်ကောင်ကျွန်း 
တွင် အစိုးရကျောင်း၊ အစိုးရ အထောက် အပံ့ခံကျောင်းနှင့် 
အလွတ်ပညာသင်ကျောင်းဟူ၍ သုံးမျိုးရှိသည်။ စာသင်ရာတွင် 
အင်္ဂလိပ်၊ သို့မဟုတ် တရုတ်ဘာသာဖြင့် သင်ကြားပေးသည်။ 
၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် စာသင်ကျောင်းပေါင်း ၂၈၆၁ ရှိရာ 
ကျောင်းသူကျောင်းသားပေါင်း ၁၂၆၈၆၆ဝ ရှိသည်။ ၁၉၁၁ 
ခုနှစ်မှ စဖွင့်သည့် ဟောင်ကောင် တက္ကသိုလ်၌ ဆေး၊ အင်ဂျင် 
နီယာ၊ ဗိသုကာပညာ၊ သိပ္ပံနှင့်ဝိဇ္ဇာ မဟာဌာနများ ရှိသည်။ 
ဆရာအတတ်သင် ကျောင်းလည်း ရှိသည်။ တရုတ်တက္ကသိုလ် 
ကျောင်းကိုလည်း ၁၉၆၃ ခုနှစ်မှ စတင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။

ဟောင်ကောင်မြို့သည် စစ်တပ်မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်သည့် 
အတိုင်း ဝိတိုရိယတောင်ရှိ ကျောက်ကမ်းပါး၊ ကျောက်နံရံ 
များတွင် အမြောက်ကြီးများ တပ်ဆင်ထားရှိ၏။ ပင်လယ် 
ကမ်းခြေရှိ အကွေ့အကောက် နေရာတိုင်းလိုလို၌ပင် လူများ 
နေထိုင်သည့် လှေအိမ်နှင့်ဖောင်များရှိရာ၊ ထိုလှေအိမ်များတွင် 
တရုတ်လူမျိုး တစ်သိန်း ခန့် နေထိုင်သည်။

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ၁၉၄၁ ခုနှစ်မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ်အထိ 
ထိုကျွန်းကို ဂျပန်က သိမ်းပိုက်ထားခဲ့ရာ ၁၉၄၅ နှစ် စက်တင် 
ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင်မှ ဂျပန်တို့သည် ဗြိတိသျှစစ်တပ်များ 
ထံ လက်နက်ချ အပ်ခဲ့လေသည်။

ဟောင်ကောင်ကျွန်းကို တရုတ်နိုင်ငံ ကုန်းမကြီးပေါ်ရှိ 
ကောင်းလွန်းနှင့် ရေအောက်မှ ဆက်သွယ်ထားသော တစ်မိုင် 
ရှည်လျားသည့် ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းလမ်းမကြီးကို ၁၉၇၂ ခုနှစ် 
ဩဂုတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ် လိုက်၏။ ယင်းသည် 
အာရှတိုက်တွင် အကြီးဆုံးသော ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းလမ်းဖြစ်၍ 
ပေါင်ပေါင်း ၂၄ဝဝဝဝဝဝ အကုန်အကျခံကာ သုံးနှစ်ကျော် 
ဖောက်လုပ်ခဲ့ရသည်။
## ကိုးကား
ဟင်းရိုင်း

{{Infobox mineral
| name = ဟင်းရိုင်း
| category = ဆာလဖိုက် တွင်းထွက်
| boxwidth =
| boxbgcolor =#B0120C
| boxtextcolor = #fff
| image = Cinnabarit 01.jpg
| imagesize = 260px
| caption = Cinnabar, Staatliches Museum für Naturkunde Karlsruhe, Germany
| formula = Mercury(II) sulfide, HgS
| IMAsymbol = Cin  
| molweight =
| strunz = 2.CD.15a
| system = တြိဂုံဆောင်
| class = Trapezohedral (32) (same H–M symbol)
| symmetry = *P*3121, *P*3221
| unit cell = *a* = 4.145(2)&nbsp;Å, *c* = 9.496(2)&nbsp;Å, *Z*&nbsp;=&nbsp;3
| color = Cochineal-red, towards brownish red and lead-gray
| habit = Rhombohedral to tabular; granular to massive and as incrustations
| twinning = Simple contact twins, twin plane {0001}
| cleavage = Prismatic {100}, perfect
| fracture = Uneven to subconchoidal
| tenacity = Slightly sectile
| mohs = 2.0–2.5
| luster = Adamantine to dull
| refractive = *n*ω = 2.905 *n*ε = 3.256
| opticalprop = Uniaxial (+); very high relief
| birefringence = *δ* = 0.351
| pleochroism =
| streak = Scarlet
| gravity = 8.176
| density =
| melt =
| fusibility =
| diagnostic =
| solubility =  water(*K*sp at 25&nbsp;°C = )
| diaphaneity = Transparent in thin pieces
| other = 
| references = 
}}

မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပြုလုပ်သော ယွန်းထည်များရှိ အနီရောင်မှာ အမှုန့်ကြိတ်ထားသည့် **ဟင်းရိုင်း** ခေါ် **ဟင်္သပဒါးရိုင်း** () မှ ရရှိသော ဟင်္သပဒါးနှင့်ခြယ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဘုရားကျောင်းကန်များရှိ အာရုံခံတန်ဆောင်းများရှိ သစ်၊ သို့မဟုတ် အုတ်တိုင်များ၌ မှန်စီရွှေချ ပြုလုပ်ရာတွင် အနီရောင် ပါရှိနေခြင်းသည်လည်း ဟင်္သပဒါးနှင့် ခြယ်ထားခြင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။

ဟင်္သပဒါးကို ဟင်္သပဒါးရိုင်းမှ ပြုလုပ်ယူလေ့ရှိကြသည်။ ထိုသို့ မပြုလုပ်လိုလျှင် ပြဒါးနှင့် ကန့်ကိုရော၍ ကြိတ်ရသည်။ တဖန် ကော့စတစ်ပိုတက် ဖျော်ရည်နှင့် ရောပေးပြီးလျှင် အပူတိုက်ပေးရသည်။ အပူတိုက်ပေးစဉ် မွှေပေး ရသည်။ ထိုသို့ မွှေပေးသောအခါ ဆာလဖိုက်အမည်း ဖြစ်လာသည်။ ထိုဆာလဖိုက် အမည်းကို ရေနွေးငွေ့ဖြင့် တာရှည်အပူတိုက်ပေးပြန်သောအခါတွင် ဟင်းသပြဒါးခေါ် ဆိုးဆေးတစ်မျိုး ဖြစ်လာလေသည်။

ရှေးမြန်မာလူမျိုးတို့သည် မင်ကြောင်များ ထိုးလေ့ရှိကြသည်။ မင်ကြောင်တွင် အနက်နှင့်အနီဟူ၍ အရောင်နှစ်မျိုးရှိရာ အနီရောင်ဖြင့် မင်ကြောင် ထိုးလိုသောအခါ ဟင်္သပဒါးကို အသုံးပြုကြသည်။ ဟင်္သပဒါးတွင် ဆေးထိုး ဟင်္သပဒါးမှာအကောင်းဆုံးဖြစ်သည်ဟု သိရသည်။

## အဆိပ်သင့်စေသော ဓာတ်သတ္တိ 
ယနေ့ခေတ်တွင် သိရှိထားသော ဟင်းရိုင်းနှင့်ပတ်သက်သည့် အသိပညာဗဟုသုတများသည် ရှေးရောမခေတ်အစောပိုင်းကာလများကတည်းက တွေ့မြင်သိရှိခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ဟင်းရိုင်း နှင့် ၎င်းမှတဆင့်ပြုလုပ်သော ဟင်္သပဒါးတို့တွင် ပါဝင်နေသည့် ပြဒါးဓာတ်သည် လူတို့ကို အဆိပ်သင့်စေသော ဓာတ်သတ္တိရှိ၏။ ရှေးခေတ် ရောမသားတို့သည် ပြဒါးကို အလွန်အကျွံထိတွေ့ကိုင်တွယ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်ပွားသော ပြဒါးအဆိပ်သင့်ခြင်း (mercury poisoning) ကို လုပ်ငန်းခွင်ရောဂါတစ်ခုအဖြစ်သာ ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ ရှေးခေတ် တောင်အမေရိကသားတို့သည် ဟင်းရိုင်းကို အနုပညာလက်ရာများစွာ၌ အသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း ပြဒါး၏ အဆိပ်သင့်စေတတ်သော ဂုဏ်သတ္တိများကို ကောင်းစွာသိရှိခဲ့ကြ၏။ ဟင်းရိုင်း ဓာတ်သတ္တုအား တူးဖော်ခြင်း၊ သန့်စင်ခြင်းလုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ကြသူများသည် အသိစိတ်ကင်းလွတ်ကာ ကယောင်ကတမ်းဖြစ်ခြင်း၊ သတိလစ်မေ့မျောခြင်းတို့ဖြစ်ပွားနိုင်ရုံသာမက အသက်သေဆုံးသည်အထိပါဖြစ်စေတတ်သော ပြဒါးအဆိပ်သင့်ခြင်း အန္တရာယ်ရှိလေသည်။

## ပြင်ပလင့်များ 
## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ပန်းချီ
ကဏ္ဍ:ဆိုးဆေးများ
ကဏ္ဍ:တွင်းထွက်များ
ကဏ္ဍ:တရုတ်တိုင်းရင်းဆေးပညာ
ကဏ္ဍ:အဂ္ဂိရတ်ပစ္စည်းများ
ဟိုင်ဒြာကောင်

ရေချိုကန်များတွင် ဟိုင်ဒြာကောင်များကို တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ဆဲလ်မြောက်မြားစွာရှိသော တိရစ္ဆာန်များအနက် ဟိုင်ဒြာကောင်သည် အရှင်းဆုံး တိရစ္ဆာန်တစ်မျိုး ဖြစ်လေသည်။
အပ်ချုပ်စက်တွင် အသုံးပြုလေ့ရှိကြသော ချည်များတွင် ချည်လုံးကြီးကြီး အရွယ်ရှိသော ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည် ရှိပြီးလျှင် တစ်လက်မ၏ လေးပုံတစ်ပုံနှင့် လက်မဝက်ခန့်ကြားအထိ ရှည်လေသည်။ ခန္ဓာကိုယ်၏ တစ်ဘက်စွန်းတွင် တုတ်များ၊ ကျောက်ခဲများနှင့် သစ်ရွက်များတွင် တွယ်ကပ်၍ နေနိုင်သော ခြေထောက်ရှိပြီးလျှင် အခြားတဘက်တွင် စမ်းလက်ဖမ်းလက်ခေါ် အမွေးကလေးများ ရှိသည်။ ထိုစမ်းလက်ဖမ်းလက်များသည် အရေအတွက်အားဖြင့် ငါးခုနှင့် ၁၂ ခုကြားတွင် ရှိလေသည်။

မိုက္ကရိုစကုပ်ဖြင့် ဟိုင်ဒြာကောင်ကို ကြည့်လျှင် ဟိုင်ဒြာကောင်သည် ယင်း၏ပုံသဏ္ဌာန်ကို အမြဲတစေ ပြောင်းလဲစေသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဟိုင်ဒြာကောင်သည် ယင်း၏ စမ်းလက်ဖမ်းလက်များကို ဆန့်ထုတ်လိုက်သဖြင့် ချည်မျှင်သေးကလေးများနှင့်တူသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင်မူ ယင်း၏ စမ်းလက် ဖမ်းလက်များကို ဆွဲယူထားသဖြင့် ဟိုင်ဒြာကောင်သည် ဥကလေးတစ်လုံးနှင်တူပြီးလျှင် အစွန်းတွင် အဖုကလေးများကို တွေ့ရသည်။ ဟိုင်ဒြာကောင်သည် ယင်း၏ ခြေထောက်ကို ကျုံ့ယူခြင်းဖြင့် တစ်ဖြည်းဖြည်း ရွေ့နိုင်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင်မူ ရေ၏မျက်နှာပြင်တွင် တီကောင်မျိုး ရွေ့ရှားသကဲ့သို့ ရွေ့ရှား၍ သွားသည်။

ဟိုင်ဒြာကောင်သည် ရေသတ္တဝါကလေးများကို မှီဝဲ စားသောက်ကာ နေထိုင်လေသည်။ ဟိုင်ဒြာကောင်၏ စမ်းလက်ဖမ်းလက်များ၌ အဆိပ်ဆဲလ်ကလေးများရှိရာ ထို ဆဲလ်ကလေးများတွင် မျှားထစ်ကလေးများနှင့် အဆိပ်မျှင်ကလေးများရှိသည်။ ထိုအဆိပ်မျှင်ကလေးများကို မှိန်းများအား ပစ်လွှတ်သကဲ့သို့ ရေသတ္တဝါ ကလေးများကို အဆိပ်မွှန်၍ မေ့သွားစေသည်။ ထိုသို့ မေ့သွားသောရေသတ္တဝါကလေးများကို စမ်းလက် ဖမ်းလက်များဖြင့် ပါးစပ်အတွင်းသို့ သယ်ဆောင်ယူလေသည်။

ဟိုင်ဒြာကောင်သည် သားဖွားရာတွင် အဖူးကလေးများထွက်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားလေ့ရှိကြသည်။ အမိ ဖြစ်သော ဟိုင်ဒြာကောင်၏ခန္ဓာကိုယ်ပေါ်တွင် အဖုကလေးနှင့်တူသော အဖူး 
ကလေးများ ထွက်လာသည်။ ထိုအဖူးကလေး ကြီးထွားလာသောအခါတွင် ယင်း၌လည်း စမ်းလက်ဖမ်းလက်များ ပေါ်ပေါက်လာပြီးလျှင် ကြီးပြင်းလာသောအခါတွင် ဟိုက်ဒြာကောင်အသစ်အဖြစ်နှင့် ခွဲထွက်ကာ သီးခြားနေထိုင်လေသည်။ သန္ဓေအောင်ပြီး ဥများမှလည်း ဟိုင်ဒြာကောင်ကလေးများ ပေါက်ဖွားတတ်သေးသည်။ ထိုဥများသည် ယာယီလိင် ဩဂင်အတွင်း၌တိုးပွား၍လာပြီးနောက် ဟိုင်ဒြာကောင်ကလေးများ ပေါက်ဖွားလာသည်။ ထို့ပြင် ဟိုင်ဒြာကောင်ကို အပိုင်းပိုင်းဖြတ်လိုက်လျှင် အစိတ်အပိုင်းတိုင်းမှ ဟိုင်ဒြာကောင်အသစ်များ ဖြစ်ပေါ်လာလေ့ ရှိသည်။ များသောအားဖြင့် ကမ္ဘာအနှံ့အပြားတွင်ရှိတတ်သော ဟိုက်ဒြာမျိုးစိတ် အနည်းငယ်သည် များများ ရှိလေ့ မရှိသည့်အပြင် ယင်းတို့ကို ရေချိုတွင်သာ တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ဟိုင်ဒြာသည် ဆီလင်တာရေးတီးမျိုးစုတွင် ဟိုင်ဒြီဒီမျိုးရင်း၌ ပါဝင်လေသည်။ အတွေ့ရ ပို၍များသော ဟိုင်ဒြာ မျိုးစိတ်နှစ်ခုမှာ ဟိုင်ဒြာဖတ်စကာနှင့် ဟိုဒြာဗစ်ရစ်ဒစ် အစိမ်းရောင်များဖြစ်ကြလေသည်။

ဂရိလူမျိုးတို့၏ ကိုးကွယ်မှုဗေဒအရဆိုလျှင် ဟိုင်ဒြာကောင်သည် ဦးခေါင်းခုနစ်လုံးရှိသော အလွန်ကြီးမားသည့် သတ္တဝါကြီးဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဦးခေါင်းတစ်လုံးကို ဖြတ်လိုက်လျှင် ထိုနေရာ၌ ချက်ချင်း ဦးခေါင်း နှစ်လုံး ပေါ်လာလေသည်။ ယင်း၏ အလယ်ဦးခေါင်းသည် မသေနိုင်ချေ။ ဟားကျူးလီးသည် အိုင်အိုလော၏ အကူအညီဖြင့် ထိုသတ္တဝါကြီးကို သတ်ပစ်လေသည်။ ဟားကျူးလီးက ဦးခေါင်းတစ်လုံးကို ဖြတ်လိုက်တိုင်းတွင် အိုင်အိုလောက လည်ပင်းကို မီးနှင့်ရှို့လိုက်လေသည်။ ယင်းတို့ နှစ်ဦးသည် မသေနိုင်သော ဦးခေါင်းကို ကျောက်တုံးတလုံးအောက်တွင် မြုပ်နှံလိုက်ကြလေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ကျောရိုးမဲ့သတ္တဝါများ
ကဏ္ဍ:ရေသတ္တဝါများ
ဂျိုးဇက် ဟိုင်းဒင့်

**ဖရန့်ဂျိုးဇက် ဟိုင်းဒင်**သည် ဆင်ဖနီဂီတ (တူရိယာသံစုံ တီးကွက်)ကို တီထွင်ခဲ့သူအဖြစ် ထင်ရှားသော ဩစတြီးယန်းအမျိုးသား ဂီတစာဆိုဖြစ်သည်။ ဂီတပညာကျော်များဖြစ်သော မိုးဇက်  နှင့် ဘီသိုဗင်တို့က နောင်အခါ၌ ဟိုင်းဒင်ဆင်ဖနီ ဂီတ (သံစုံတီးကွက်)ကို အချောကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ယခုခေတ် အနောက်တိုင်းတူရိယာတီးဝိုင်းသည် ဟိုင်းဒင်ဆင်ဖနီဂီတ (သံစုံ တီးကွက်)ကို အခြေခံ၍ ပေါက်ပွားလာသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဂီတပညာလောကမှ အပေါင်းအဖော်များသည် ဟိုင်းဒင်ကို ဖခင်ကြီးသဖွယ် ချစ်ခင်လေးစားကြသည်။ 

ဟိုင်းဒင်သည် ၁၇၃၂ ခုနှစ် မတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဩစတြီးယားနိုင်ငံ ရိုရောမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ သူ၏ ဖခင်သည် ဂီတဘက်တွင် ဝါသနာထုံသူဖြစ်၍ ညနေချိန်များ၌ မိသားစုတို့သည် ဝိုင်းဖွဲ့ကာ ဟန်ဂေရီအမျိုးသား ရိုးရာတေးသီချင်းများကို သီဆိုလေ့ ရှိကြသည်။ ဖခင်က စောင်းကိုတီး၍ မိခင်က သီချင်းများကို သီဆိုပြလေသည်။ ဟိုင်းဒင်သည်လည်း ငယ်စဉ်ကပင် ဂီတပညာဘက်၌ အစွမ်းအစ ထက်မြက်သူဖြစ်ရာ အသက်ရှစ်နှစ်အရွယ်တွင် ဗီယင်းနားမြို့ရှိ နာမည်ကျော် စိန်စတီဖင် ဘုရားရှိခိုးကျောင်း သံပြိုင် သီချင်းသည်အဖွဲ့၌ ပါဝင်သီဆိုခဲ့ရသည်။ အသက် ၁၇ နှစ်အရွယ်တွင် အသံကလည်းပျက်၊ သံပြိုင် သီချင်းသည်အဖွဲ့မှလည်း ထုတ်ပယ်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် ၁ဝ နှစ်တိုင်တိုင် ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ နေထိုင်ခဲ့ရသည်။ သို့ရာတွင် ဂီတပညာကိုမူကား လက်မလွတ်ပဲ သီချင်းများ စပ်ဆိုတီးမှုတ်ခြင်းအားဖြင့် အသက်မွေးခဲ့လေသည်။ ထိုခေတ်က  နာမည်ကျော် အဆိုနည်းပြဆရာ ဣတာလျံအမျိုးသား ပေါ်ပိုရာထံ၌လည်း တပည့်ခံခဲ့သည်။

ထိုနောက် ၁၇၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဟိုင်းဒင်သည် ဩစတြီးယားနိုင်ငံ၌ ထိပ်တန်းအကျဆုံးသော တူရိယာတီးဝိုင်း၏ ပိုင်ရှင် အက်စတာဟာဇီမင်းသားထံ၌ တီးဝိုင်းလက်ထောက် ဒါရိုက်တာအဖြစ် ဝင်ရောက် အမှုထမ်းသည်။ ဟိုင်းဒင်သည် ထိုတူရိယာတီးဝိုင်းတွင် ဒါရိုက်တာအဖြစ် နှစ်ပေါင်း ၃ဝ မျှ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်အတောအတွင်း တေးဂီတပေါင်းများစွာတို့ကို ရေးစပ်ခဲ့ရာ သူ၏ဂုဏ်သတင်းသည်လည်း လိုက်ပဆစ်မြို့၊ ပါရစ်မြို့၊ လန်ဒန်မြို့စသော မြို့ကြီးများသို့ ပျံ့နှံခဲ့ပေသည်။ ထိုအချိန်အတွင်းကပင် နာမည်ကျော် ဂီတစာဆိုဖြစ်သူ မိုးဇတ်နှင့်မိတ်ကျွမ်းဝင်ခဲ့သဖြင့် ဂီတာစာဆိုနှစ်ဦးတို့သည် ပညာချင်းဖလှယ်၍ ပေါင်းစပ်မိ ကြလေသည်။ 

မိုးဇတ်သည် ဟိုင်းဒင်၏ ပညာစွမ်းကို ချီးကျူးခဲ့သည့်နည်းတူ ဟိုင်းဒင်ကလည်း မိုးဇတ်ထံမှ တီးလုံးတီးကွက်ကို ထိမိအောင် စပ်ဆိုမှုပညာကို ရရှိခဲ့သည်။

အက်စတာဟာဇီမင်းသား ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၇၉၁ ခုနှစ် တွင် ဟိုင်းဒင်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ သွားရောက်၍*အော်ဖီယို*ခေါ်တေးသံစုံဇာတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဆင်ဖနီဂီတ(တူရိယာသံစုံတီးကွက်)ကိုးပုဒ်နှင့် အခြား တေးဂီတပေါင်းမြောက်မြားစွာကိုလည်းကောင်း ရေးစပ်ခဲ့လေသည်။ 

အင်္ဂလန် နိုင်ငံတွင် ဟိုင်းဒင်၏ တေးဂီတကို လူကြိုက်များသည်။ အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်ကလည်း သူ့အား ဂီတပါရဂူဘွဲ့ဖြင့် ဂုဏ်ပြု ချီးမြှင့်သည်။ ၁၇၉၈ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်းဒင်သည် သမ္မာကျမ်းစာကို အခြေခံ၍ *ဖန်ဆင်းခြင်းခေါ်* တေးသီချင်းကြီးကို စပ်ဆိုခဲ့သည်။ ဩစတြီးယားနိုင်ငံ အမျိုးသားသီချင်းကိုလည်း ရေးစပ်ခဲ့၏။ ဂီတစာဆို ဟိုင်းဒင်သည် တေးသီချင်းများကို စေ့စပ်သေချာစွာ ရေးစပ်လေ့ရှိသည်။ တီးဝိုင်းရှိဆိုင်ရာ တူရိယာနှင့် စပ်အပ်သော တေးသံကိုလည်း စီကုံးလေ့ရှိသည်။ ထို့ပြင် တေးသံဖြင့် ဟာသဂုဏ်ကိုလည်း ထုတ်ဖော်နိုင်စွမ်းရှိသည်။ ငယ်စဉ်က ကြားနာမှတ်သားခဲ့ရသော ရိုးရာတေးသီချင်းများကိုလည်း သီချင်းကြီး သီချင်းခန့်များအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲစပ်ဆိုခဲ့သည်။

ဂီတပညာသည်တို့က *ဖခင်ဟိုင်းဒင်*ဟု ကင်ပွန်းတပ် ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သော ဂီတစာဆိုကြီးသည် ၁၈ဝ၉ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ဝရက်နေ့တွင် ဗီယင်နားမြို့၌ ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဩစတြီးယား ဂီတပညာရှင်များ
ဟိုင်အီးနား

**ဟိုင်းအီးနား** သည် ဝံပုလွေနှင့် ခပ်ဆင်ဆင်တူသော တိရစ္ဆာန်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ဟိုင်းအီနာကောင်သည် စိတ်တက်ကြွသောအခါများတွင် ရူးသွပ်နေသူ၏ ရယ်သံကဲ့သို့သော အသံကို ပြုလုပ်တတ်လေသည်။ ဟိုင်အီးနားသည် ကြည့်၍ နှစ်မြို့ဖွယ်မကောင်းချေ။ ထိုတိရစ္ဆာန်သည် ကြောက်လည်းကြောက်တတ်သည်။ သို့သော် ယင်း၌ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော မျက်စိများ ရှိသည်။ ဟိုင်းအီနာကောင်၏ နားရွက်များသည် ရှည်၍ ထောင်နေကြလေသည်။ နောက်ခြေထောက်များသည် ရှေ့ခြေထောက်များထက် တိုသဖြင့် အကြည့်ရဆိုးပြီးလျှင် ကျောကုန်းနေပုံရလေသည်။ ခြေထောက်များတွင် ခြေချောင်းကလေးပေါင်း လေးချောင်းစီသာ ရှိသည်။ ငြိမ်သက်စွာ ရပ်၍နေသော တိရစ္ဆာန်တစ်ကောင်ကိုပင်ဟိုင်းအီနာကောင်သည် ကိုက်ခဲလေသည်။ သို့သော် မြင်းနှင့် ကျွဲ၊ နွားများသည် ယင်းအား တွေ့သောအခါ ကြောက်၍ အားကုန်ပြေးကြလေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အမောဆို့၍ သေကုန်ကြလေသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အသေကောင်များနှင့် အခြား တိရစ္ဆာန်များ ကိုက်သတ်ထားသည့် တိရစ္ဆာန်များကို ဟိုင်းအီးနားများ တွေ့သောအခါတွင် စားကြလေသည်။ 

ရှေးအခါက ထိုတိရစ္ဆာန်များသည် အာဖရိကတိုက်နေ လူများ၏အိမ်သို့ ညဉ့်အခါဝင်ရောက်ပြီးလျှင် မိဘများ၏ နံဘေးတွင် အိပ်ပျော်နေကြသော ကလေးငယ်ကို ကိုက်ချီ၍ သွားတတ်ကြသည်။ ထိုကြောင့် လူများက ထို ဟိုင်အီးနားများကို လွန်စွာကြောက်ရွံ့ကြလေသည်။ ထိုတိရစ္ဆာန်သည် နေ့အခါများတွင် ဂူနှင့်တွင်းများတွင် အိပ်၍ နေတတ်ကြပြီးလျှင် ညဉ့်အခါများတွင်သာ ထွက်၍ အခြားသားရဲတိရစ္ဆာန်များ ကိုက်သတ်၍ ထားခဲ့သော အသေကောင်များကို ရှာဖွေ စားသောက်ကြသည်။ 

ဟိုင်းအီနာကောင်၌ သန်မာသည့် မေးရိုးကြီးများနှင့်သွားများရှိသည်။ ထိုသွားများဖြင့် ကျွဲ၊ နွားတို့၏ ခြေထောက်ရိုးများကိုပင် ကွဲအောင် ကိုက်နိုင်လေသည်။ အသားမရှိတော့သော အရိုးများကိုသာ တွေ့ရသောအခါမျိုးတွင် ဟိုင်းအီနာကောင်သည် ထိုနည်းဖြင့် အရိုးတွင်းရှိ ချဉ်ဆီကို ထုတ်ယူ၍ စားသောက်လေသည်။ 

ဟိုင်းအီနာကောင် သုံးမျိုးရှိရာ ဟိုင်းအီနာအကျား၊ အညိုနှင့် အပြောက်ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ဟိုင်းအီနာအကျား၏အရောင်မှာ အညိုရောင်ဖြစ်ပြီးလျှင် ယင်း၏ ဘေးဘက်များ၌ အထက်နှင့်အောက် အမည်ကျားများ ရှိသည်။ ဟိုင်းအီနာအပြောက်နှင့် ဟိုင်းအီနာအညိုတို့သည် အာဖရိကတိုက်ရှိ ဆဟားရားသဲကန္တရ၏ တောင်ဘက်တွင် နေထိုင်ကြ၍ ဟိုင်းအီနာအကျားသည် အာဖရိကတိုက် အရှေ့ပိုင်းနှင့် အာရှတိုက်တောင်ပိုင်း၊  အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံမှ အိန္ဒိယနိုင်ငံအထိ ပြန့်နှံနေကြလေသည်။

ဟိုင်အီးနားသည် ဟိုင်ရေးနားမျိုးတွင်ပါဝင်၍ ဟိုင်အီးနားအကျားသည် ပါဏဗေဒအရ ဟိုင်ရေးနား ဟိုင်ရေးနား ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟိုင်အီးနားအညိုကို ဟိုင်အင်နီဒီးဗရွန်နီယာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟိုင်းအီနာအပြောက်ကို ကရိုလူတာ ကရိုလူတာဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်လေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ကြောင်အသွင်ရှိ တိရစ္ဆာန်များ
ဒေါက်ဂလပ် ဟိတ်

အားဘွဲ့ရ ဒေါက်ဂလပ် ဟိတ်သည် ပထမကမ္ဘာစစ် (၁၉၁၄-၁၈) အတွင်းက ပြင်သစ်နိုင်ငံရှိ ဗြိတိသျှ စစ်တပ်ကို ဦးစီး ကွပ်ကဲခဲ့သော သေနာပတိဖြစ်သည်။ ဟိတ်သည် ၁၈၆၁ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် စကော့တလန်ပြည် အက်ဒင်ဗာရာမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ အောက်စဖို့ တက္ကသိုလ်တွင် ပညာသင်ပြီးနောက် ၁၈၈၅ ခုနှစ်၌ ဆင်းဒဟတ်ဘုရင့်စစ်ကောလိပ်ကျောင်းသို့ ဝင်ရောက် သင်ကြားသည်။ ၁၈၈၉ ခုနှစ်၌ အမှတ် (၇) မြင်းတပ်တွင် ဗိုလ်ရာထူးဖြင့် စတင် အမှုထမ်းသည်။ ၁၈၉၁ ခုနှစ် တွင် ဗိုလ်ကြီးရာထူးတို့ တိုးတက်ချီးမြှင့်ခြင်း ခံရလေသည်။ ထိုနောက် ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် အာဖရိကတိုက် နိုင်းမြစ်ရိုး တိုက်ပွဲများ၌ ဗိုလ်ချုပ် လော့ကစ်ချနာအောက်တွင် ထူးချွန်စွာ အမှုထမ်းခဲ့ရာ ဗိုလ်မှူးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခြင်း ခံရသည်။ တစ်ဖန် ၁၈၉၉ ခုနှစ်မှ စတင်ဖြစ်ပွားသော အာဖရိကတောင်ပိုင်း ဗိုးဝါးစစ်ပွဲ၌လည်း ပါဝင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။

ဟိတ်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ၁၉ဝ၃ ခုနှစ်မှ ၁၉ဝ၆ ခုနှစ် အထိ မြင်းတပ် စစ်ဆေးမှူးချုပ်အဖြစ် လည်းကောင်း၊ ထိုနောက် အိန္ဒိယတပ်မတော်တွင် စစ်ဦးစီးချုပ်အဖြစ်လည်းကောင်း အမှုထမ်းခဲ့သည်။ ပထမ ကမ္ဘာစစ် စတင်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် ဟိတ်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၌ အကြီးဆုံး စစ်လေ့ကျင့်ရေးဌာနချုပ်ဖြစ်သော အောလဒါရှော့စခန်းတွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ၁၉၁၄ ခုနှစ်ဩဂုတ်လတွင် ဟိတ်သည် ဂျာမန်တပ်များကို တိုက်ခိုက်ရန် အမှတ် ၁ တပ်မကြီးကို ဦးစီး၍ ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ စစ်ချီခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ဟိတ်သည် တိုက်ပွဲများတွင် သူရသတ္တိရှိသော စစ်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်သာမက မိမိ လက်အောက်ငယ်သားတို့၏ စိတ်ဓာတ်ကြံ့ခိုင်ရအောင် စွမ်းဆောင်နိုင်သူလည်း ဖြစ်ပေသည်။ ထိုကြောင့် ၁၉၁၅ ခုနှစ် ဒီဇင်္ဘာလတွင် ဗိုလ်ချုပ်ဟိတ်ကို ဆာဂျွန်ဖရင့်၏နေရာ၌ ဗြိတိသျှတပ်ပေါင်းစု၏ သေနာပတိ 
အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ မဟာမိတ်တပ်များ၏ သေနာပတိချုပ် ဖာရှယ်ဖော့ဦးစီး၍ တိုက်စစ်ဆင်ရာ၌ ဗိုလ်ချုပ်ဟိတ် ကွပ်ကဲ သော တပ်များက ထူးချွန်စွာ ကူညီခဲ့ကြသည်။ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ဟင်ဒင်ဗတ် စစ်ကြောင်းကို ထိုးဖောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဟိတ်သည် ထိုအချိန်က အကြီးဆုံးသော ဗြိတိသျှတပ်ကို ဦးစီးရသောစစ်သူကြီး ဖြစ်သည်။ အနောက်စစ်မျက်နှာတွင် ဗြိတိသျှတပ်များ နောက်ဆုံး၌ စစ်ရေးသာခဲ့ရခြင်းသည် 
ဗိုလ်ချုပ်ဟိတ်၏ စွမ်းရည်နှင့် အမြော်အမြင်ကြီးမှုကြောင့်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရာသည်။

၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရက ဗိုလ်ချုပ်ဟိတ်ကို အားဘွဲ့ဖြင့် သူကောင်းပြု၍ ဆုငွေများ ပေးကမ်း ချီးမြှင့်သည်။ အခြားဘွဲ့ထူးများကိုလည်း အပ်နှင်းသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် စစ်မှုထမ်းအဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ပြီး နောက် စစ်ပြန်ရဲဘော်များ သက်သာချောင်ချိရေးအတွက် ကြိုးပမ်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှလီဂျင်ခေါ် စစ်ပြန်ရဲဘော်များပါဝင်သော အသင်းကို လည်း ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်၍ ထိုအသင်း၏ ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ ထိုပြင် နှစ်စဉ် စစ်ပြေငြိမ်း သည့် နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့၌ ပေါ်ပီပန်းများကိုရောင်း၍ အသင်းရန်ပုံငွေရှာခြင်းကိုလည်း အားပေးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ် ဟိတ်သည် ၁၉၁၈ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် လန်ဒန် မြို့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့ရာ ပုံတူမြင်းစီးကြေးရုပ် သွန်းလုပ်၍ ဝက် စမင်စတာအရပ်တွင် အထိမ်းအမှတ် အဖြစ် စိုက်ထူထားကြ လေသည်။

## ကိုးကား
ဟန်ကောင်မြို့

**ဟန်ကောင်မြို့** (တရုတ်အသံထွက် 黄冈 ဟွမ်ကန်းဟုဖတ်)သည် တရုတ်ပြည်သူ့ သမ္မတနိုင်ငံ ဟူပေ့ပြည်နယ်
အတွင်း ပင်လယ်ကမ်းခြေမှ မိုင် ၆ဝဝ အကွာတွင် တည်ရှိ၏။
ထိုမျှ ပင်လယ်နှင့် ဝေးကွာသော်လည်း အပြည်ပြည်မှ သင်္ဘော
များသည် ရှန်ဟဲမြို့ကို ကျော်ဖြတ်ကာ ယန်စီမြစ်တစ်လျှောက်တွင် 
ခုတ်မောင်းပြီးလျှင် ဟန်ကောင်မြို့ သို့ သွားနိုင်ကြလေသည်။

ဟန်ကောင်မြို့သည် ယန်စီမြစ်နှင့် ဟန်မြစ်တို့ ဆုံရာတွင် တည်ရှိ၏။
ဟန်မြစ်၏ တဘက်ကမ်း တွင် ဟန်ယန်မြို့ တည်ရှိ၍ ယန်စီမြစ်၏
တောင်ဘက်ကမ်း တွင် ဝူချန်မြို့ တည်ရှိသည်။ ထိုဟန်ကောင်၊ 
ဟန်ယန်နှင့် ဝူချန်မြို့ သုံးမြို့ကို စုပေါင်း၍ ဝူဟန်မြို့ဟု ခေါ်သည်။
ထိုသုံးမြွှာပူးမြို့သည် တရုတ်နိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း၏ စက်မှုနှင့် 
ကူးသန်းရောင်းဝယ်မှုဆိုင်ရာ မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်လေသည်။
ရှန်ဟဲမြို့မှ ရေစူးပေ ၃ဝ ရှိသော သင်္ဘောများသည် 
ဟန်ကောင်မြို့အထိ သွားနိုင်ကြသည်။ ကန်တုန်မြို့နှင့် ပီကင်း 
မြို့သွား မီးရထားလမ်း၏ အလယ်လောက်တွင် ဟန်ကောင်မြို့ 
တည်ရှိ၍ ထိုမြို့မှ ယန်စီလွင်ပြင် တစ်လျှောက်လုံးသို့ ကုန်း 
လမ်းနှင့် ရေလမ်းများ ဆက်သွယ်လျက် ရှိသည်။ ဟန်ကောင် 
မြို့ရှိ စက်ရုံများသို့ သားရေ၊ ဂျုံ၊ ဆေးရွက်၊ ဝါ၊ ပိုးမျှင်၊ ဆန် 
စပါး၊ ပဲ၊ လက်ဖက်ခြောက်၊ သံရိုင်း၊ ကျောက်မီးသွေးနှင့် 
ခနောက်စိမ်း(အင်တီမိုနီ)များ ရောက်လာကြသည်။

ထိုသို့ မြို့သုံးမြွှာပူး ရှိသည့်အနက် အရေးအကြီးဆုံးသော 
မြို့မှာ ဟန်ကောင်မြို့ ဖြစ်သည်။ ထိုမြို့၌ နိုင်ငံခြားနှင့် 
ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်းကို ၁၈၅၈ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့လေ 
သည်။ အဓိကလုပ်ငန်းမှာ ပြည်ပသို့ ကုန်များကို တင်ပို့ပေး 
ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှေးမြို့ဟောင်းဖြစ်သော ဝူချန်မြို့မှာ ပြည်တွင်း 
သို့ ကုန်များကို ဖြန့်ဖြူးပေးရန် ကုန်များကို လက်ခံသောမြို့ 
ဖြစ်သည်။ ဟန်ယန်မြို့မှာ စက်မှုလက်မှုကို တည်ထောင်သော 
မြို့ ဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံ၏ ပထမခေတ်မီ သံရည်ကျိုစက်ကို 
ထိုဟန်ယန်မြို့တွင် ၁၈၉ဝ ပြည့်နှစ်က တည်ထောင်ခဲ့လေသည်။ 
ထိုနောက် သံမဏိစက်ရုံတစ်ရုံကို တည်ဆောက်ပြန်သည်။ 

ထိုနောက် နှစ်အတော်ကလေး ကြာသည်အထိ ထိုမြို့မှ သံနှင့် 
သံမဏိ အမြောက်အမြားကို ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးလျှင် နောင် 
တွင်လည်း ထိုထက် ပိုမို၍ ထုတ်လုပ်နိုင်ကြလိမ့်မည်ဟု 
ထင်မှတ်ခဲ့ကြလေသည်။ သို့သော် ငွေကြေး အခက်အခဲနှင့် 
တွေ့လာသဖြင့် ထုတ်လုပ်မှုကို ရပ်ဆိုင်းထားလိုက်ရသည်။ 
၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့က ထိုသုံးမြွှာပူးမြို့ကို တိုက်ခိုက်ကြ 
သောအခါ လူဦးရေ ၁၅ဝဝဝဝဝ ခန့်သည် ထွက်ပြေးသွားကြ 
ရာ စက်ရုံ အမြောက်အမြားကို ဖျက်ဆီးသွားကြလေသည်။
နန်ကင်းမြို့ကို ဂျပန်တို့က သိမ်းပိုက်လိုက်သောအခါ 
ဟန်ကောင်မြို့သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယာယီမြို့တော် ဖြစ်ခဲ့ 
သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တပ်များသည် ဟန်ကောင်မြို့သို့ 
ဝင်ရောက်လာကြသောအခါ တရုတ် အစိုးရက ချုန်ကင်းမြို့သို့ 
ဆုတ်ခွာပေးလိုက်သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း မဟာမိတ် 
တပ်များက ဟန်ကောင် မြို့ကို လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခဲ့ 
သည်။ သို့သော် ဂျပန်တို့က ထိုမြို့ကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တိုင်အောင် 
ထိန်းသိမ်း ထားကြလေသည်။ ဂျပန်တို့ စစ်ရှုံးသောအခါမှ 
တရုတ်တို့က ထိုမြို့ကို ပြန်လည် သိမ်းပိုက်နိုင်ကြလေသည်။ 

တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ လက်ထက်တွင် ဟန်ကောင်မြို့ 
အစား သုံးမြွှာပူးမြို့ဖြစ်သည့် ဝူဟန်မြို့ အဖြစ်နှင့် လူသိများ 
သည်။ ဟန်ကောင်မြို့၏ ၁၉၄၈ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ 
လူဦးရေမှာ ၈ဝဝဝဝဝ ခန့် ရှိလေသည်။
## ကိုးကား
ဟိတ်မြို့တော်

**ဟိတ်မြို့**သည် နယ်သာလန်နိုင်ငံ အစိုးရ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံ၏ မြို့တော်သည် ကား အမ္မစတာဒမ်မြို့ ဖြစ်သည်။ 

ဟိတ်မြို့သည် မြောက်ပင်လယ် ကမ်းခြေမှ နှစ်မိုင် အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ မြို့တွင်း၌ လမ်းမကျယ်များတလျှောက် တစ်ဘက်တစ်ချက်တွင် သစ်ပင်များ ခြံရံလျက်ရှိသည့်အပြင် 
ထိုလမ်းမတို့ကို တူးမြောင်းများက ဖြတ်သန်းလျက် ရှိသဖြင့် သာယာသော မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်ပေသည်။ ဒပ်ချဗိသုကာနှင့် ပြင်သစ်ဗိသုကာတို့၏ လက်ရာဖြစ်သော ရှေးဟောင်း 
အဆောက်အအုံများ၊ ပါလီမန် လွှတ်တော်၊ အစိုးရရုံးများ၊ တရားရုံးချုပ်၊ နန်းတော်၊ အနုပညာပြခန်း စသည်တို့နှင့်တကွ ပန်းဥယျာဉ်တို့ဖြင့် စည်ကားတင့်တယ်သော မြို့ကြီးလည်း ဖြစ် 
ပေသည်။ ထို့ပြင် ဟိတ်မြို့သည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ညီလာခံများ ကျင်းပရာဌာနဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ဥရောပနိုင်ငံများနှင့်ဆိုင်သည့် အရေးကြီးသော စာချုပ်များ ချုပ်ဆိုသောဌာနဖြစ်၍ 
လည်းကောင်း ဥရောပတိုက်၏ နိုင်ငံရေးရာ မြို့တော်ကြီးအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့ပေသည်။

၁၈၉၉ ခုနှစ်ကတည်းက ဟိတ်မြို့တွင် အနုညာတစီရင်ရေး တရားခုံရုံးကို တည်ထောင်ဖွင့်လှစ်ထားခဲ့ကြသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် စစ်ကို တားဆီး၍ ငြိမ်းချမ်းရေးကို တည်ဆောက်ရန်အတွက် ပြည်ထောင်အချင်းချင်း အငြင်းပွားမှုများကို ထိုရုံးတော်သို့ တင်ပြ၍ ဆုံးဖြတ်စေခဲ့ကြသည်။ ထိုတရာရုံး ရုံးတည်ရှိရာ အဆောက်အအုံကို သူဌေးကြီး အင်ဒရူး ကာနက်ဂီ၏ အထောက်အပံ့ဖြင့် ဆောက်လုပ်ခဲ့ပြီးလျှင် ငြိမ်းချမ်းရေးနန်းတော်ဟု အမည်ခေါ်တွင်စေခဲ့ကြသည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အမြဲတမ်း တရားရုံးတော်ကိုလည်း ၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်မှစ၍ ဟိတ်မြို့တွင် တည်ထားခဲ့လေသည်။ တစ်ဖန် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂတရားရုံးကို ထိုမြို့တော်၌ ဖွင့်လှစ်ခဲ့ကြသည်။

ဟိတ်မြို့တွင် ထိုကဲ့သို့ အပြည်ပြည်ရေးရာဆိုင်ရာ ရုံးအဆောက်အအုံများအပြင် ရမ်းဗရန့်၊ ရူးဗင်၊ ဗန် ဒိုက်၊ ဗားမီးယား အစရှိသော နာမည်ကျော် ဒပ်ချ အမျိုးသား ပန်းချီဆရာတို့၏ 
လက်ရာများနှင့် ခေတ် ပန်းချီများကို ပြသထားသော ပန်းချီပြခန်းသည် အထူးထင်ရှားပေသည်။ 

ဟိတ်မြို့သည် ရှေးဦးအစတွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံမှ ကောင့်ဘွဲ့ခံ မင်းညီမင်းသားတို့၏ တောကစားရာ စခန်းဖြစ်၏။ ထိုအခါက မြို့သည် တောတွင်း၌ တည်ရှိသည်။ ၁၂၅ဝ ပြည့် 
နှစ်တွင် ဘုရင်တို့ စံမြန်းရာဌာန ဖြစ်လာသည်။ ထိုနောက် ဟိတ်မြို့သည် နိုင်ငံအချင်းချင်း မဟာမိတ်စာချုပ်များ ချုပ်ဆိုရာဌာနအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ငြိမ်းချမ်းရေး ညီလာခံများ 
ကျင်းပရာဌာနအဖြစ်လည်းကောင်း ထင်ရှားလာလေသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်းက ဂျာမန်တို့သည် ထိုမြို့ကို ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ် မေလ ၁၅ ရက်နေ့မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ် မေလ ၈ 
ရက်နေ့အထိ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဟိတ်မြို့ရှိ လူဦးရေမှာ ၇၁၉၄၂၆ ယောက် (၁၉၇ဝ) ဖြစ်လေသည်။

## ကိုးကား
ဟိုင်းနရစ် ဟိုင်းန်

thumb|Heine (1831)
ယဟူဒီ(ဂျူး) မိခင်နှင့် ဖခင်တို့မှ ပေါက်ဖွားလာသော ဟိုင်း နရစ် ဟိုင်းနသည် ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ ဒူဆဲလဒေါ့မြို့တွင် ၁၇၉၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ လ ၁၃ ရက်နေ့၌ ဖွားမြင်သည်။ သူဖွားမြင်၍ ကြီးပြင်းလာခဲ့သော ဒူဆဲလဒေါ့မြို့သည်
နပိုလီယန်နှင့် စစ်ဖြစ်နေချိန်တွင် ပြင်သစ်လူမျိုးတို့ အုပ်ချုပ်ခြင်းကို ခံနေရသဖြင့် စစ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ခံစားရချက်များသည် ဟိုင်းန၏ စိတ်ကို လွန်စွာ လွှမ်းမိုးခဲ့လေသည်။

ဟိုင်းနသည် သူ၏ခေတ်တွင် အတော်ဆုံး ကဗျာဆရာကြီး နှင့် စာရေးဆရာကြီးတစ်ဦး ဖြစ်လေသည်။ သူ ပျက်ရယ်ပြုကာ သီကုံးထားသော ကဗျာလင်္ကာများတွင် ထိုစဉ်က ဂျာမန်လူမျိုးတို့၏ စိတ်မကျေမနပ် ဖြစ်နေကြပုံနှင့် အငြိမ်မနေ နေထိုင်ကြပုံကို ဖော်ပြထားလေသည်။

ဟိုင်းနကို တစ်သက်တာလုံး ပြုစုစောင့်ရှောက်လာသူမှာ ဦးလေးတော်သူ ဆယ်လိုမွန် ဟိုင်းန ဖြစ်လေသည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကြီး၌ သမီးနှစ်ယောက်ရှိရာ နှစ်ယောက်လုံးကို ဟိုင်းနက ချစ်ခင်လေသည်။ သို့သော် သူ၏ ဝမ်းကွဲ နှမနှစ်ယောက်လုံးက သူ့အားပြန်၍ မချစ်ခင်ကြချေ။ ထိုသို့ သူ့အားပြန်၍ မချစ်ခင်ကြခြင်းက သူ၏ ကဗျာလင်္ကာများအတွက် အတွေးအခေါ်များ ဖြစ်စေလေသည်။ ထိုအတွေးအခေါ်များဖြင့် လွန်စွာကောင်းမွန်သော ကဗျာလင်္ကာများကို သီကုံးပြီးလျှင် ၁၈၂၂ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေလိုက်သောအခါ လူအများက သူ့ကဗျာ လင်္ကာများတွင် အတော်ပင် စိတ်ဝင်စားကြလေသည်။ ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်းနအား သူ၏ ဦးလေးက ဘွန်းမြို့၊ ဘာလင်မြို့နှင့် ဂူတင်ဂင်မြို့များတွင် ဥပဒေဘာသာရပ်ကို သင်ကြားစေသည်။ ၁၈၂၅ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်းနသည် ဥပဒေဘွဲ့ကို ရခဲ့သည်။ ဟိုင်းနသည် ဥပဒေထက် ကဗျာလင်္ကာ သီကုံးခြင်းတွင် ပို၍ စိတ်ဝင်စားခဲ့ လေသည်။

သူ့ခေတ်တွင် ယဟူဒီလူမျိုးနှင့် ဆန့်ကျင်သော ဥပဒေများရှိရာ ထိုဥပဒေများကို ကျော်လွန်နိုင်ပြီးလျှင် တရားခွင်သို့ တက်ရောက်နိုင်စေရန်အတွက် ဟိုင်းနလည်း ယဟူဒီ အယူဝါဒ ကို စွန့်လွှတ်လိုက်လေသည်။ သို့သော် သူ၏ တော်လှန်လိုစိတ်ရှိမှုနှင့် စပ်လျဉ်းသော ယုံကြည်ချက်များနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်အရ နပိုလီယန်ကို ကြည်ညိုစိတ်ရှိခြင်းတို့ကြောင့် သူ့အား ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် လူထုက မကျေနပ် ဖြစ်လာကြလေသည်။ ထိုကြောင့် ဟိုင်းနသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရစ်မြို့သို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ နေထိုင်လေသည်။ ထိုမြို့တွင် လူအများက သူ့ကို နှစ်ခြိုက်ကြသဖြင့် ဟိုင်းနသည် ထိုမြို့တွင် သူကွယ်လွန်သည့်တိုင်အောင် နေထိုင် လေသည်။

သူ၏ အကောင်းဆုံး ကဗျာလင်္ကာများကို တေးသီချင်းခေါ် စာအုပ်တွင် တွေ့နိုင်လေသည်။ ရောဗတ် ရှူးမန်းနှင့် ဖဲလစ်မင် ဒဲလဇုန်တို့က နောင်တွင် သူ၏ တေးသီချင်း အမြောက်အမြားကို တီးမှုတ်နိုင်ရန် ဖန်တီးပေးခဲ့ကြ လေသည်။ သူ၏ အရေးအသား ကောင်းမွန်ခြင်းကို *ဟာ့ခရီးစဉ်*ခေါ် စာအုပ်တွင် တွေ့နိုင်လေသည်။ ထိုစာအုပ်ကို ဟာ့တောင်တန်းများသို့ သွား ရောက်ပြီးသောအခါတွင် ရေးသားခဲ့လေသည်။ ထို စာအုပ်တွင် သူ၏ ပျက်ရယ်ပြုချက်များ၊ သူ၏ ဘဝအဖြစ်အပျက်များ၊ အယူဝါဒရေးရာနှင့် နိုင်ငံရေးရာများကို ဆွေးနွေးဖော်ပြထားလေသည်။ 

ဟိုင်းန၏ နောက်ပိုင်း အခြေအနေသည် လေဖြတ်ခံရခြင်းကြောင့် မကောင်းမွန်ချေ။ သို့သော် ကဗျာ လင်္ကာသီကုံးခြင်းနှင့် စာရေးခြင်းကား မပျက်ချေ။ ထိုအချိန်တွင် တေးသီးချင်း အသစ်များ၊ ဂျာမနီခေါ် ပြက်ရယ်ပြုထားသည့် နိုင်ငံရေးနှင့်ဆိုင်သော ကဗျာလင်္ကာများနှင့် အထွေထွေကိစ္စများကို ရေးသားထားသော စာအုပ်သုံးအုပ်ကို ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့လေသည်။ ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် ဟိုင်းန ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
ဟန်နိုဗာနယ်

ဟန်နိုဗာနယ်သည် ဂျာမနီနိုင်ငံ အနောက် မြောက်ပိုင်း၊
မြောက်ပင်လယ်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် တည်ရှိ သောနယ်ဖြစ်သည်။ 
နယ်တောင်ဘက်ပိုင်းသည် တောင်ထူထပ်၍အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ဘက် 
ပိုင်းတို့သည် မြေပြန့်ဖြစ်၏။ အဲလဗမြစ်၊ ဗေဇာမြစ်၊ အမ်းမြစ်များ
ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ အထူးသဖြင့် ဗေဇာမြစ်သည် ဟန်နိုဗာတွင် 
စီးပွားရေး အဓိကခရီးလမ်း ဖြစ်သည်။ နယ်အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် 
၁၄၉၇ဝ ရှိသည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်းတွင် ဟန်နိုဗာနယ်မင်းဆက်ဟူ၍
ရှိခဲ့ရာ ထိုမင်းတို့သည် အင်္ဂလိပ်နန်းထက်၌ နှစ်ပေါင်း ၁၂ဝ ကျော်မျှ 
စိုးစံခဲ့ကြသည်။
( ဟန်နိုဗာမင်းဆက်။) 

၁၇၁၄ ခုနှစ် တွင် ဟန်နိုဗာနယ်စား ဂျာမန်မင်းသားသည် ပထမဂျော့ဘုရင်ခံ၍ အင်္ဂလိပ်ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့လေသည်။ ဝိတိုရိယဘုရင်မ 
နန်းတက်သော ၁၈၃၇ ခုနှစ်အထိ ဟန်နိုဗာနယ်သည် အင်္ဂလိပ် 
ဘုရင်တို့ လက်အောက်တွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ ပရပ်ရှားနှင့် 
ဩစတြီးယားစစ်ပွဲပြီးဆုံးသည့် ၁၈၆၆ ခုနှစ်တွင် ဟန်နိုဗာ 
နယ်ကို ပရပ်ရှားက သိမ်းယူခဲ့သည်။ တစ်ဖန် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် 
(၁၉၃၉-၄၅) ပြီးသည့်နောက် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ဟန်နိုဗာနယ် 
ကို ဆက္ကဆွန်နီ အောက်ပိုင်းဟူသော နယ်သစ်ထဲသို့ ထည့် 
သွင်းခဲ့ကြသည်။ ဆက္ကဆွန်နီအောက်ပိုင်းနယ်သည် အနောက် 
ဂျာမနီနိုင်ငံ (ပြည်ထောင်စု ဂျာမနီနိုင်ငံ)၌ ပါဝင်သော နယ် 
တစ်နယ် ဖြစ်သည်။

ဟန်နိုဗာမြို့သည် ဆက္ကဆန်နီအောက်ပိုင်းနယ်၏ မြို့တော် 
ဖြစ်၍ ဗရီးမင်းဆိပ်ကမ်းမြို့ အရှေ့တောင်ဘက် မိုင် ၆ဝ ခန့် 
အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ စက်မှုလုပ်ငန်း ထွန်းကားသော မြို့ကြီးဖြစ်၍ လူဦးရေ ၄၉၄၅ဝဝ ယောက်ခန့် နေထိုင်သည်။

## ကိုးကား
ဟမ်းဗတ်မြို့

မိုင်ပေါင်းများစွာ ကုန်းတွင်းကျသော မြို့ တစ်မြို့ဖြစ်သော်လည်း ထင်ရှားသော ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်း မြို့တစ်မြို့မဟုတ်ဟု မဆိုနိုင်ချေ။ ဟမ်းဗတ်မြို့သည် ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်သော်လည်း မြောက်ဘက်ပင်လယ်ကမ်းခြေမှ ၇၅ မိုင်မျှ အတွင်းကျပြီးလျှင် အဲ့လဗမြစ် မြောက်ဘက်ကမ်းပေါ်၌ တည်ရှိသည်။ သောင်ခုတ်စက်ဖြင့် မြစ်ကိုနက်အောင် တူးယူထားပြီးလျှင် ရေအိုင်ကြီး နှစ်ခုကိုလည်း တမံများတုတ်၍ ဆိပ်ကမ်းကြီး ပြုလုပ်ထားသဖြင့် ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးများပင် ဒီရေတက်သောအခါ၌ မြို့တွင်းသို့ ကောင်းစွာ ဆန်တက်နိုင်လေသည်။

တဆဲ့နှစ်ရာစု နှစ်အတွင်းက ပထမ ဖရက်ဒရစ်ဘုရင်ကြီးသည် ဤမြို့ကို အဲ့လဗမြစ်အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ရေကြောင်းခရီးသွားလာခွင့်နှင့် နိုင်ငံခြားသင်္ဘောများမှ အခွန်အကောက်ယူနိုင်ခွင့် ပေးလိုက်သောအခါမှစ၍ အရောင်းအဝယ် တိုးတက်လာပြီးလျှင် တစ်ဖန် ဟန်ဆီယက်တစ်အသင်းကြီး၏ အခြေစိုက်မြို့ ဖြစ်လာပြန်သောအခါ ပိုမို စည်ကားလာပြန်၏။ ၁၈ဝ၆ ခုနှစ်မှစ၍ ၁၈၁၄ ခုနှစ်အထိ နပိုလီယန်လက်အောက်တွင် ပြင်သစ်တို့ပိုင် ဖြစ်ခဲ့ဘူး၏။

မြောက်ဘက်ပင်လယ်၏ အရှေ့တောင်ဘက် အစွန်ဆုံး၌ တည်ရှိသည့်အပြင် ဂျာမနီနိုင်ငံတွင်းသို့ ကုန်ပစ္စည်းများကို သယ်ယူရန်လည်း ရေလမ်း၊ ကုန်းလမ်းနှစ်ဘက်စလုံးမှပင် အလွန်လမ်းသာသောကြောင့် တစ်ကြောင်း၊ တစ်နှစ်လုံးလုံး ရေမခဲ့သဖြင့်တစ်ကြောင်း ဟမ်းဗတ်မြို့သည် ဂျာမနီနိုင်ငံ၌သာမဟုတ် ဥရောပ တိုက်တစ်ခုလုံး၏ အရေးကြီးသော ဆိပ်ကမ်းမြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်လာလေသည်။ မြို့၏ စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများမှာ သင်္ဘောတည်ဆောက်ခြင်း၊ စက်ကိရိယာများ ပြုလုပ်ခြင်း၊ သကြားချက်ခြင်း၊ ဓာတ်ဆေးများ ပြုလုပ်ခြင်းစသည်တို့ ဖြစ်၏။ ဆီကြိတ်ခြင်းနှင့် အထည်အဝတ် ရက်လုပ်သော လုပ်ငန်းများလည်း ရှိလေသည်။

မြင့်မားသော ဘုရားရှိခိုးကျောင်းကြီးများနှင့် ပြွတ်သိပ်စွာ ဆောက်လုပ်ထားသော အိမ်များကို နောက်ခံထားကာ ခုနစ် မိုင်မျှ ရှည်သော သင်္ဘောဆိပ်၏ ရှုမျှော်ခင်းမှာ အလွန်ကြီးကျယ် ခမ်းနားပြီးလျှင် သင်္ဘောကြီးငယ်တို့ဖြင့် ပြည့်နှက်လျက်ရှိ၏။ ထင်ရှားသော အဆောက်အအုံကြီးများမှာ စိန့်နိကောလပ် ဘုရားရှိခိုး ကျောင်းဖြစ်ရာ ၄၈၃ ပေမြင့်၍ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယ အမြင့်ဆုံးသော ကိုးကွယ်မှု အဆောက်အအုံ ဖြစ်၏။ အက်ပင်ဒေါ့အရပ်ရှိ ဆေးရုံမှာလည်း ဥရောပတိုက်တွင် အလှပဆုံး ဆေးရုံတစ်ရုံ ဖြစ်၏။ ထိုပြင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများထားရာ တိရစ္ဆာန်ရုံကြီး၌ ယခုခေတ်တွင် ပျောက်ကွယ်သွားပြီဖြစ်သော ရှေးခေတ် တိရစ္ဆာန် ရိုင်းကြီးများ၏ ပုံတူများကို ယင်းတို့၏ အသက်ရှင်စဉ်က အရွယ်အစားအတိုင်း ပြုလုပ်ထားရှိ၏။

ဟမ်းဗတ်မြို့သည် ယခုအခါတွင် ပြည်ထောင်စု သမ္မတဂျာမနီနိုင်ငံခေါ် အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံ ဟမ်းဗတ် ပြည်နယ် အတွင်း၌ တည်ရှိသည်။ ဟမ်းဗတ်ပြည်နယ်သည် မြေဩဇာလွန်စွာ ကောင်းမွန်သဖြင့် ရိုင်းစပါး၊ မုယော၊ ဂျုံနှင့် အာလူးကောင်းများ ထွက်သည်။

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း၌ ဟမ်းဗတ်မြို့သည် ကြိမ်ဖန်များစွာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်း ခံရ၍ အတော် ပျက်စီးခဲ့လေသည်။ လူဦးရေ ၁၈၁၇ဝ၇၃ (၁၉၆၉) ရှိလေသည်။

## ကိုးကား
ဂျွန် ဟမ္ပဒန်

**ဂျွန် ဟမ္ပဒန်** (; ခရစ် ၁၅၉၅-၁၆၃၄) သည် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ တိုင်းပြည်ပြု လုပ်ငန်း ၌လည်းကောင်း၊ စစ်ဆင်မှုရေးရာ၌
လည်းကောင်း အရည်အခြင်းနှင့် ပြည့်စုံလှသောကြောင့် သက်ဆိုးသာရှည်ခဲ့ပါမူ အင်္ဂလန်ပြည်၏ ဝါရှင်တန်တစ်ဦး ဖြစ်ကောင်းဖြစ်လာမည်ဟု ပြောဆို ချီးကျူးခြင်းခံရသူကား ဂျွန်ဟမ္ပဒန် ဖြစ်လေသည်။

ဟမ္ပဒန်ကား ကြွယ်ဝချမ်းသာသော မြေပိုင်ရှင်တစ်ဦး၏ 
သားဖြစ်၍ အော်လစ်ဗား ကရွမ်းဝဲနှင့် သားချင်း တော်စပ်သူ 
လည်း ဖြစ်၏။ သူသည် ၁၅၉၄ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ 
မွေးဖွားခဲ့ဟန်တူသည်။ သူသည် အောက်စဖို့ရှိုင်ယာနယ်ရှိ 
သဒ္ဒါကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားပြီးနောက် အောက်စဖို့ 
တက္ကသိုလ် မော့ဂဒါလင်း ကောလိပ်တွင် ဆက်လက် 
သင်ကြားခဲ့လေသည်။ ၁၆၂၁ ခုနှစ်၊ ၁၆၂၅ ခုနှစ်နှင့် ၁၆၂၆ 
ခုနှစ်များတွင် ဆင့်ခေါ်သည့် ပါလီမန်များသို့ အမတ်အဖြစ် 
တက်ရောက်ခဲ့၏။ ၁၆၂၇ ခုနှစ်တွင်ကား ပထမချားဘုရင်၏ 
ဥပဒေနှင့်လည်းမညီ အကြောင်းလည်း မလျော်ပဲ ငွေချေးသည် 
ကို ငြင်းဆန်လိုက်သဖြင့် ထောင်ချခြင်း ခံရသောကြောင့် 
လူသိများလာလေသည်။ ၁၆၃၅ ခုနှစ်တွင် ချားဘုရင်သည် 
သင်္ဘောအခွန်တော်ကို ကုန်းတွင်း ပိုင်းကျသော ဒေသများတွင် 
ကောက်ခံခဲ့ရာ၌ ပါလီမန် သဘောတူညီချက်လည်းမရ 
အကြောင်းလည်း မလျော်သဖြင့် အပြင်းအထန် ကန့်ကွက် 
ခဲ့လေသည်။ ထိုကြောင့် သူ့ကိုရုံးတင် တရားစွဲဆိုခဲ့သည်တွင် 
သူကိုယ်တိုင် ခုခံ လျှောက်လဲခဲ့သော်လည်း တရားသူကြီး ၁၂ 
ဦးအနက် ခုနစ်ဦးက သူ့ကို အရှုံးပေးလိုက်လေသည်။ သို့သော် 
ထိုဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပါလီမန်က ပယ်ဖျက်ခဲ့၏။

မည်သို့ဖြစ်စေ အာဏာရှင်ဆန်လွန်းသော ဘုရင်ကို မူအား 
ဖြင့် ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ကန့်ကွက်ပြောဆိုခဲ့သောကြောင့် လူထုက 
ကြည်ညို လေးစားခြင်း ခံလာရသည့်ပြင် ပါလီမန်ဂိုဏ်းတွင် 
ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်လာလေသည်။

သူသည် သက်တမ်းတိုပါလီမန်သို့လည်းကောင်း၊ သက်တမ်း 
ရှည် ပါလီမန်သို့လည်းကောင်း တက်ရောက်ခဲ့လေသည်။ သက် 
တမ်းရှည် ပါလီမန်သို့ တက်ရောက်ခဲ့စဉ်က ရဲရင့်လှသော ပျူရီ 
တန်တို့၏ ခေါင်းဆောင်ပင်း၏ ညာလက်ရုံးအဖြစ် ထင်ရှားလေ 
သည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလအတွင်း ချားဘုရင် ဖမ်းဆီး 
ရန် ကြံစည်ခဲ့သော အမတ်ငါးဦးတွင် ဟမ္ပဒန်လည်း တစ်ဦး 
အပါအဝင် ဖြစ်၏။

ပြည်တွင်းစစ်ပွဲဖြစ်ပွားသောအခါ ဟမ္ပဒန်သည် ကရွမ်းဝဲနှင့် 
အတူ ပါလီမန်စစ်တပ်တွင် ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့၍ ရက်ရက် 
ရောရော အကူအညီပေးခဲ့လေသည်။ ထို့ပြင် သူကိုယ်တိုင် 
အကုန်အကျခံပြီးလျှင် ခြေလျင်တပ် တစ်တပ် ဖွဲ့စည်းကာ 
ဘုရင့်ဂိုဏ်းသားများအား ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့လေသည်။ တိုက်ပွဲ 
များတွင်လည်း ရဲစွမ်းသတ္တိနှင့် ပြည့်စုံစွာ ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ တိုက် 
ခိုက်ခဲ့၍ စစ်တပ်များကို ကွပ်ကဲစီမံရာ၌ ထူးခြားလှသော 
အရည်အခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူဖြစ်ကြောင်းလည်း တွေ့ရှိရလေ 
သည်။ ယင်းသို့ ထူးခြားသော အရည်အခြင်းများနှင့် ပြည့်စုံသူ 
ဂျွန် ဟမ္ပဒန်မှာ ၁၆၄၃ ခု ဇွန်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ရှားလရို့ 
ကွင်းပြင်တိုက်ပွဲ၌ ရရှိသော ဒဏ်ရာဖြင့် ဇွန်လ ၂၄ ရက်နေ့ 
တွင် ကွယ်လွန်သွားရှာလေသည်။
## ကိုးကား
ဟုမ္မလင်းမြို့

**ဟုမ္မလင်းမြို့** သည် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ဟုမ္မလင်းခရိုင် အတွင်း ပါဝင်ခဲ့၍
ချင်းတွင်းမြစ်၏ လက်ဝဲဘက် ကမ်းပေါ်တွင် ကင်းတပ်မြို့မှ 
မိုင် ၁၃ဝ အကွာ၌ တည်ရှိသည်။ မိုးအခါတွင်ချင်းတွင်းမြစ် 
တစ်လျှောက် မီးသင်္ဘောများသည် ဟုမ္မလင်း အထိ ဆန်တက်
နိုင်ပေသည်။ မြစ်လမ်းအားဖြင့် ပခုက္ကူမြို့မှ ၃၉၇ မိုင်ကွာဝေးသည်။ 
ခန္တီးခရိုင်အတွင်းပါဝင်ခဲ့သည့် ဟုမ္မလင်းတိုင်းခွဲ၏ ရုံးစိုက်မြို့လည်း 
ဖြစ်ခဲ့သည်။ ယခုအခါ စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်း၌ ပါဝင်သော ဟုမ္မလင်း
မြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်။ 

၁၈၉၉ ခုနှစ်တွင် နောင်ပကျစ်ရွာအပါအဝင် ဟုမ္မလင်းရွာကို 
မြို့အဖြစ် အစိုးရက သတ်မှတ်ကြေညာခဲ့၏။ ဟုမ္မလင်း (ႁုင်းမၢၵ်ႇလၢင်း) ဟူသည် 
ရှမ်းဘာသာ ဝေါဟာရဖြစ်၍ ဗမာဘာသာဖြင့် *ညောင်ပိန္နဲ*ဟု အဓိပ္ပာယ်ရလေသည်။
ဟုမ္မလင်းမြို့တွင် မြို့နယ် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အကြီးအကဲ 
များ၏ ရုံးများ၊ မြို့နယ် ပညာရေးမှူးရုံး၊ ကုန်သွယ်ရေးရုံး၊ 
ပြည်သူ့ရဲတပ်ဖွဲ့စခန်း၊ သစ်တောရုံး၊ သမဝါယမမြို့နယ်မှူးရုံး၊ 
လူဝင်မှုကြီကြပ်ရေးမှူးရုံး စသည်တို့ ရှိသည်။
ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်၏ လူဦးရေမှာ ၁၉၇၂ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေ 
အရ ၉၁ဝဝဝ ဖြစ်၏။နယ်ပိုင်ဝန်ထောက်ရုံးကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ကာ အထက်ချင်းတွင်း ခရိုင်မြို့အဖြစ် ရုံးစိုက်ခဲ့သည်။

ပါလီမန်ခေတ် ၁၉၅၇ က ဆရာတော် ပုသိမ် ဦးဝိမလက နာဂတောင်တန်းသို့ သာသနာပြု ကြွရောက်စဉ် ချင်းတွင်း-ဟုမ္မလင်းသွား သင်္ဘောသည် မန္တလေးမှ ထွက်ကာ ပခုက္ကူ၊ မုံရွာ၊ ကနီ၊ မင်းကင်း၊ ကလေးဝ၊ မော်လိုက်၊ ဖောင်းပြင်၊ ဟုမ္မလင်း၊ တရက်စီ ခုတ်မောင်း၍ ညအိပ်သွားရကြောင်း မိန့်သည်။

## အထင်ကရပုဂ္ဂိုလ် 
* စာပေဆုရ စာရေးဆရာ နာဂတောင်တန်း မောင်ကြည်ဇင် (မောင်းခမ်းရွာ)

## ကိုးကား
အောဒပ် လီယိုနတ် ဟပ်စလေ

right|thumb|Huxley (1954)
အောဒပ် လီယိုနတ်ဟပ်စလေ(ခရစ် ၁၈၉၄ ဖွား)သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ ဆားရေးနယ်၌ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ အောဒပ်သည် ကမ္ဘာကျော် သိပ္ပံပညာရှင် တောမတ်ဟင်နရီ ဟပ်စလေ၏ သားဖြစ်သူ လီယိုနတ်ဟပ်စလေ၏ တတိယသား ဖြစ်သည်။ သူသည် အီတန်ကောလိပ်ကျောင်းနှင့် အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့လေသည်။ ဦးစွာ၌ သိပ္ပံပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း မျက်စိအားမကောင်းသဖြင့် ထိုရည်ရွယ်ချက်ကို ဖျက်ပြီးလျှင် စာရေးဆရာအလုပ်ကို လုပ်ကိုင်လေသည်။ သူ၏ ပထမဝတ္ထုများသည် ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးပြီး၍ မကြာမီအတွင်း၌ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ထိုဝတ္ထုများတွင် လူ့လောက ပျက်စီးယိုယွင်းနေပုံများကို ပေါ်လွင်စွာ ဖော်ပြထားလေသည်။ သူသည် စာမွန်များနှင့် ကဗျာများကိုလည်း ရေးသားခဲ့၏။

ဟပ်စလေသည် သူ့ခေတ်ကမ္ဘာကြီးကို မနှစ်မြို့သဖြင့် *ရဲရင့်သည့် ကမ္ဘာသစ်*ခေါ် ဝတ္ထုကို ရေးသားခဲ့၏။ ထိုဝတ္ထုတွင် စက်ဖြင့်ပြီး၍ ဝိဉာဉ်ကင်းမဲ့သည့် စိတ်ကူးယဉ် ကမ္ဘာကို ဖန်တီးထားလေသည်။ ၁၉၃ဝ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်းတွင် ဟပ်စလေသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ကာလီဖိုနီးယား ပြည်နယ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ နေထိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ သူသည် အယူဝါဒနှင့် ဒဿနိကဗေဒဘက်တွင် စိတ်ပါဝင်စားလာခဲ့ပေသည်။

## ကိုးကား
ဟန်းလူမျိုး

## ဟန်းလူမျိုး
အာရှတိုက်ဘက်မှ လေးရာစုနှစ်အတွင်း လာရောက်၍ ဥရောပတိုက်ကို ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသော လူမျိုးများအနက် လူတစ်မျိုး၏ အမည်မှာ ဟန်းဖြစ်သည်။ ထိုလူမျိုးသည် ယောက်ျားများကို ငယ်ရွယ်သည့် ကလေးဘဝမှ စတင်ကာ တင်းကျပ်၍ ရက်စက် ကြမ်းကြုတ်သော နည်းများဖြင့် အုပ်ချုပ်ပြီးလျှင် ကြီးပြင်းလာစေသည်ဟု ထိုခေတ်၊ သို့မဟုတ် ထိုခေတ်နောက်လူများ၏ မှတ်တမ်းများအရ သိရသည်။

အာရှတိုက် အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော မွန်ဂိုလီယန်၊ တူရန်နီယန်နှင့် တာတာအနွယ် လူမျိုးတို့ သည် အုပ်နှင့်ချီ၍ ဥရောပတိုက်အတွင်းသို့ အချိန်မှန်မှန် ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်လေ့ ရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အုပ်စုတစ်စုမှာ မွန်ဂိုအနွယ် ဟန်းလူမျိုးအုပ်စု ဖြစ်၏။ ယင်းတို့သည် အေဒီ ၄၇၄ ခုနှစ်တွင် အာရှတိုက် အလယ်ပိုင်းရှိ မိမိတို့ နေထိုင်ရာ ဒေသမှ ဥရောပတိုက်ကို ပထမအကြိမ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ကြပြီးနောက် ပင်လယ်နက်၏ မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်ရှိဒေသများကို သိမ်းပိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြလေသည်။ ထိုဒေသများတွင် နှစ်ပေါင်း ခုနစ်ဆယ်ကျော် နေထိုင်ကြပြီးနောက် ထိုလူမျိုးသည် ပထမအကြိမ်ထက် ပိုမို ပြင်းထန်သော ဒုတိယအကြိမ် တိုက်ခိုက်မှုကို စတင် ပြုလုပ်ကြပြန်သည်။ ၄၅၁ ခုနှစ်တွင် ယင်းလူမျိုးတို့သည် အတ္တီလာဆိုသူ၏ ခေါင်းဆောင်မှုဖြင့် ဂျာမနီနိုင်ငံကို ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ကြပြီးနောက် ရိုင်းမြစ်ကို ဖြတ်ကျော်လျက် ယခုအခါ ပြင်သစ်နိုင်ငံဟု ခေါ်တွင်သော ဒေသကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြလေသည်။

သို့ရာတွင် ရှာလွန်စစ်ပွဲ (၄၅၁ ခုနှစ်)၌ ဟန်းလူမျိုးတို့ ရှုံးနိမ့်သဖြင့် အီတလီနိုင်ငံဘက်သို့ ဆင်းသွားကြ ပြီးလျှင် ထိုနိုင်ငံကို ဖျက်ဆီးပစ်ကြလေသည်။ ပုပ်ရဟန်းမင်း ပထမ 
လီယိုသာ သတ္တိမဲ့ပြီးလျှင် အတ္တီလာနှင့် တွေ့ဆုံရာ၌ အတ္တီလာ အား မလွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့လျှင် ထိုဟန်းလူမျိုးသည် ရောမမြို့ကိုပင် သိမ်းပိုက်ကောင်း သိမ်းပိုက်ပေလိမ့်မည်။ သို့သော် ရဟန်းမင်းက ယင်းတို့၏ ခေါင်းဆောင်အပေါ် လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သဖြင့် သူတို့သည် ရောမမြို့ကို မသိမ်းပိုက်ရုံသာမက အီတလီနိုင်ငံမှပင် 
ဆုတ်ခွာထွက်သွားကြလေသည်။ ၄၅၃ ခုနှစ်တွင် အတ္တီလာ ကွယ်လွန်သွားရာ ဟန်းလူမျိုးတို့၏ အင်ပါယာကြီးသည်လည်း လျင်မြန်စွာ ပြိုကွဲလေတော့သည်။ ထိုအင်ပါယာကြီးတွင် 
ဗော်လဂါမြစ်မှ ရိုင်းမြစ်အထိရှိသော ဒေသများ ပါဝင်သည်။ ထိုကဲ့သို့ ပြိုကွဲကုန်သော ဟန်းလူမျိုးတို့သည်လည်း နောက် ဥရောပတိုက်ကို ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်လာကြသူများနှင့် 
ရောနှောကောင်း ရောနှောသွားကြပေလိမ့်မည်။

ယခုအခါတွင် ဟန်ဂေရီဟု ခေါ်တွင်လျက်ရှိသော နိုင်ငံ၌ နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ အကြာတွင် လာရောက် နေထိုင်ကြသည့် မက်ဂျာလူမျိုးတို့သည် ဟန်းလူမျိုး၏ အဆက်အနွယ်များ ဖြစ် 
ကြလေသည်။

## ကိုးကား
မုတ္တမ

မုတ္တမအမည်သည် အောက်ပါအမည်တို့အနက် တစ်ခုခု ဖြစ်နိုင်သည်။ 
* မုတ္တမမြို့
* မုတ္တမကွေ့
* မုတ္တမတိုက်ပွဲ
* မုတ္တမစဉ့်အိုး
## ကိုးကား
ဗြိတိသျှ ဟွန်ဒူးရပ်စ်

ဗြိတိသျှ ဟွန်ဒူးရပ်နယ်သည် အမေရိကတိုက် အလယ်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသော ဗြိတိသျှပိုင် ကိုလိုနီနယ် ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်တွင် ဂွာတီမာလာနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် ကာရစ်ဘီယံပင်လယ်တို့ အသီးသီးတည်ရှိကြသည်။ ၈၈၆၇ စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်း၍ လူဦးရေ၁၃ဝဝဝဝ ခန့် (၁၉၇၂)ရှိသည်။

ဗြိတိသျှ ဟွန်ဒူးရပ်နယ် ပင်လယ်ကမ်းခြေ မြေနိမ့်ပိုင်းဒေသသည် စိမ့်ဝှမ်းရပ်ဖြစ်၍ အနောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းတွင် တောင်များရှိသည်။ ကုန်းမြင့်ပိုင်းရှိ သစ်တောများမှ မဟောဂနီ၊ ဆီဒါနှင့် အခြားအဖိုးတန် သစ်များထွက်သည်။ ထင်ရှားသော ထွက်ကုန်များမှာ ငှက်ပျော၊ ကြံ၊ ရှောက်မျိုးဝင် သီးနှံများ ဖြစ်သည်။ အဓိက ထုတ်ကုန်များမှာ သကြား၊ ရှောက်မျိုးဝင် သီးနှံများ၊ မဟောဂနီနှင့် အခြားသစ်မာများ၊ ပုဇွန်နှင့်ငါးတို့ ဖြစ်၏။ ရာသီဥတုမှာ များသောအားဖြင့် ပူပြင်း စိုစွတ်သည်။ ဗဲလမိုပန်မြို့သည် မြို့တော် ဖြစ်သည်။ ၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ် ခန့်မှန်းခြေအရေ လူဦးရေ ၃ဝဝဝ ခန့် နေထိုင်လျက် ရှိ၏။ ယခင်က မြို့တော်ဖြစ်ခဲ့သော ဗဲလဇ္ဇမြို့သည် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်၍ ၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ် ခန့်မှန်းခြေအရ လူဦးရေ ၃၈ဝဝဝ နေထိုင် လျက် ရှိသည်။

တစ်ဆယ်ခုနစ်ရာစုနှစ်အတွင်းက ဂျမေကာကျွန်းမှ သစ် ခုတ်သမားများသည် ဗြိတိသျှ ဟွန်ဒူးရပ်သို့ လာရောက်၍ အခြေစိုက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်၊ ၁၈၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှ အစိုးရက ထိုနယ်ကို ဂျမေကာကျွန်း အုပ်ချုပ်ရေးအောက်၌ ထားရှိခဲ့သည်။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် သီးခြား ကိုလိုနီနယ် ဖြစ် လာသည်။ ထိုနောက် ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံ စည်းမျဉ်းသစ်အရ လူထုက ဥပဒေပြုလွှတ်တော်အတွက် ကိုယ် စားလှယ်များကို ရွေးကောက်တင်မြေ|ာက်ခွင့် ရရှိခဲ့လေသည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ပြည်တွင်း အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ရရှိခဲ့သည်။ ယခု အခါ ဘလိဇ်နိုင်ငံဟု ခေါ်တွင်လေသေည်။

## ဆက်စပ်လေ့လာရန်
ဘလိဇ်နိုင်ငံ

## ကိုးကား
ကြောင်

သံတူကြောင်းကွဲများ 
* ကြောင် (တိရစ္ဆာန်)
* ကြောင် (ကြိယာ)
* ကြောင် (ကျောက်)
အော်လစ်ဗာ ဝင်းဒဲ ဟုမ်း

အမေရိကန် စာရေးဆရာကြီး အော်လစ်ဗာ ဝင်းဒဲဟုမ်း 
သည် ၁၈ဝ၉ ခုနှစ်တွင် မက်ဆချူးဆက်ပြည်နယ်ကိမ်း
ဗရစ်မြို့၌ မွေးဖွားလေသည်။ ဟုမ်းသည် စာရေးဆရာအ
ဖြစ်နှင့်သာမက ဆရာဝန်အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကထိက
အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ကျောင်းဆရာအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း
နာမည်ကျော်ကြားခဲ့လေသည်။ ဟားဗတ်ကောလိပ်ကျောင်းမှ 
ဒီဂရီရပြီးသောအခါတွင် တစ်နှစ်ကြာမျှ ဥပဒေပညာကို 
သင်ကြားပြီးမှ ဆေးပညာကို ပြောင်း၍ သင်ကြားလေသည်။
ပြင်သစ်နိုင်ငံ ပါရစ်မြို့သို့လည်း သွားရောက်ကာ သုံးနှစ်ကြာမျှ
ဆေးပညာကို ဆည်းပူးခဲ့လေသည်။ ထိုနောက် အမေရိကန်
ပြည်ထောင်စုသို့ပြန်ကာဆေး ပညာကို ဆက်၍ သင်ကြား
ပြန်ရာ ၁၈၃၆ ခုနှစ်တွင် အမ်ဒီဘွဲ့ ကို ရရှိလေသည်။

ဟုမ်းသည် ဒါ့တမောက်ကောလိပ်တွင်အနာတမီ ပညာရပ်များ
ပို့ချသော ပါမောက္ခအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဟားဗတ်ဆေး
ကျောင်းတွင် အနာတမီ ပညာဘက် ဆိုင်ရာ အကြီး
အမှူးအဖြစ် လည်းကောင်း အမှုထမ်းခဲ့ဘူးလေသည်။
ဆေးပညာဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း နေရသော်လည်း 
ဟုမ်းသည် စာရေး ဆရာအလုပ်ကိုလည်း လက်မလွှတ်ချေ။
ဟုမ်း၏ နာမည်ကျော်ကြားဆုံးသော စာအုပ်မှာ *ထမင်း 
စားပွဲဝိုင်းက အရှင်သခင်*ဖြစ်သည်။ ရှေးဦးစွာ မဂ္ဂဇင်းတစ်ခု 
တွင် ဆောင်းပါးတိုများအဖြစ်ဖြင့် ပါရှိရာ လူကြိုက်များခဲ့လေ 
သည်။ ထိုစာအုပ်မှာ ဟာသဉာဏ် ရွှင်သော ပညာရှိကြီး၏ 
စပ်မိစပ်ရာ ပြောဆိုချက်များကို စုဆောင်းထားသည့် စာများ 
ဖြစ်သည်။ ထိုစာအုပ်မှာ ထွေရာလေးပါး အကြောင်းအမျိုးမျိုး 
တို့ကို ရေးသားထားသည့်အထဲတွင် စဉ်းစားဖွယ်ရာ ပညာရှိ 
စကားများ ပါရှိလေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကဗျာဆံသော 
စာသားကလေးများ ကြားညှပ်ကာ စာဖတ်သူတို့၏ စိတ်ကို 
ကြည်နူးစေလိုက်သေးသည်။

ဟုမ်း၏ စာသားများတွင် ဖြတ်ထိုးဉာဏ်ကောင်းပုံ၊ စဉ်းစား 
ဉာဏ်ရှိပုံ၊ ဟာသဉာဏ် ကွန့်မြူးပုံတို့မှာ ထင်ရှား ပေါ်လွင်လေ 
သည်။ စာရေးရာတွင် ရယ်ရွှင်ဖွယ်ရာ အခန်းကလေးများပါ 
အောင် ရေးတတ်ပုံမှာ ဟုမ်း၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ 
အသက် ၂၁ နှစ်အရွယ်တွင် ဟုမ်းသည် ကဗျာတစ်ပုဒ်ကို စ၍ 
ရေးခဲ့၏။ ထိုနောက် ဆေးပညာနှင့် သက်ဆိုင်သော စာများ 
လည်း ရေးသားခဲ့သေး၏။ စိတ်ပညာရပ်နှင့်ဆိုင်သည့် 
ပြဿနာအမျိုးမျိုးကို သုံးသပ်ထားသောဝတ္ထုများလည်း 
ရေးသားခဲ့လေ၏။

ဟုမ်းသည် အခြားဝတ္ထုများအပြင် ဥရောပနိုင်ငံသို့ လှည့် 
လည်သွားလာသည့် အကြောင်းများကိုလည်း ရေးသားခဲ့လေ 
သည်။ အမေရိကန် စာရေးဆရာကြီး အီမာဆင်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ 
ကိုလည်း ရေးခဲ့သည်။ ဟုမ်းသည် ၁၈၉၄ ခုနှစ် အသက် ၈၅ 
နှစ်ကျော်တွင် ကွယ်လွန်သွားလေသည်။
## ကိုးကား
ငန်း

**ငန်း** သည် အောက်ပါတို့မှတစ်ခုခုကို ရည်ညွန်းနိုင်သည်-
* ငန်းငှက်
* ငန်းမြွေ
* ငန်း (အတိုင်းအတာ)
* ငန်း (ရောဂါ)
ငါး

**ငါး** ဆိုသည်မှာ အောက်ပါတို့အနက် တစ်ခုခု ဖြစ်နိုင်သည်။

* ငါး (တိရစ္ဆာန်)
* ငါး (ဂဏန်းသင်္ချာ)
စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)

**ဗိုလ်စောအောင်** (၁၉၁၄ - ၁၉၄၂) သည်  ရဲဘော်သုံးကျိပ်ဝင် တစ်ဦးဖြစ်သည်။  ရဲဘော်သုံးကျိပ်ထဲတွင် ပထမဆုံး **ကျဆုံး** ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။ အမည်ရင်းမှာ ကိုငွေ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုး ဖြစ်သည်။ တို့ဗမာအစည်းအရုံး သို့ ဝင်သောအခါ သခင်ငွေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဂျပန်အမည်မှာ ကတ်ဆုရာ ဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ ဗန်ကောက်မြို့တွင် ရဲဘော်သုံးကျိပ်ဝင်များ ဗိုလ်အမည် ခံယူရာတွင် ဗိုလ်စောအောင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

မြန်မာနိုင်ငံကို အင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ရန် မြန်မာအမျိုးသားတိုင်း၏ မိဘ၊ညီအကို ဆွေမျိုးသားချင်းများသာမက တနိုင်ငံလုံး က ကြိုးစားခဲ့ကြရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ သမိုင်းဝင် ရဲဘော်သုံးကျိပ်တွင် ညီအကိုတော်သူ ၂ ဦးပါဝင်ခဲ့ရာ အကိုမှာ ဗိုလ်စောအောင် ဖြစ်ပြီး ညီဖြစ်သူမှာ ဗိုလ်စောနောင် ဖြစ်သည်။ 

## ကျောင်းသားဘဝ နှင့် ပညာရေးရာ
ဗိုလ်စောအောင် ကို ၂၈ ဧပြီ ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် ကမာရွတ် ရှမ်းစုရွာ၌ ဦးဘိုးညွန့်၊ ဒေါ်ရွှေမှတ် တို့မှ ဖွားမြင်သည်။ ရှမ်းလူမျိုး ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ဖြစ်သည်။ အမည်ရင်းမှာ ကိုငွေ ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်မြို့ ကမာရွတ်တွင် အင်္ဂလိပ် မြန်မာ သတ္တမတန်း အထိ ပညာ သင်ကြားခဲ့သည်။ ညီဖြစ်သူမှာ ရဲဘော်သုံးကျိပ်ဝင် ဗိုလ်စောနောင် ဖြစ်သည်။

## လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှု 
 (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)  |alt=]]
၁၉၃၄ ခုနှစ်တွင် တို့ဗမာအစည်းအရုံး သို့ ဝင်ရောက်၍ နိုင်ငံရေး ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ် တို့ဗမာအစည်းအရုံး နှစ်ခြမ်း ကွဲသွားသော အခါ သခင်ထွန်းအုပ်၊ သခင်ဗစိန် တို့ဗမာအစည်းအရုံး တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံသို့ စစ်ပညာ သင်ကြားရန် ရွေးချယ် စေလွှတ်ခြင်း ခံရသည်။

သခင်ငွေသည် တိုင်းပြည်နှင့် လူမျိုး လွတ်လပ်ရေးအတွက် မိခင်ကြီးနှင့် တကွ ဇနီးနှင့်သား သံယောဇဉ်များအား ဖြတ်တောက်၍ ၈ ဇူလိုင် ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် မြန်မာမျိုးချစ်လူငယ် စတုတ္ထ အသုတ်နှင့်အတူ ကိုရီယူမာရူး သင်္ဘောဖြင့် ရန်ကုန်မြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့ရာ ၂၂ ဇူလိုင် ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ရှန်ဟိုင်းသို့ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၂၄ ဇူလိုင် ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ရှန်ဟိုင်းမှ လေယာဉ်ပျံဖြင့် ဂျပန်နိုင်ငံ ကျူရှူးကျွန်း နာဂါစကီးမြို့ အနီးရှိ ရေတပ်စခန်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုမှတဆင့် ဟာကိုနီ တောင်ပေါ်စခန်းမြို့သို့ သွားရောက်ကာ အပန်းဖြေခဲ့ကြသည်။ ၈ ဩဂုတ် ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် တိုကျိုမှ ဟိုင်နန်ကျွန်း သို့ လေယာဉ်ပျံဖြင့် သွားရောက်ရာ ၁၁ ဩဂုတ် ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဟိုင်နန်ကျွန်းနှင့် တိုင်ဝမ်ကျွန်းတွင် စစ်ပညာများ သင်ကြားခဲ့သည်။

ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (ဘီအိုင်အေ) စစ်ဌာနချုပ်နှင့် မော်လမြိုင်စစ်ကြောင်းဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင်း ချီတက်ကာ ဗြိတိသျှတပ်များကို ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်စောအောင်သည် ဗြိတိသျှတပ်များ စခန်းချထားသော ရွှေကျင်မြို့ကို ချီတက်တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်စဉ် ကျဆုံးခဲ့သည်။

## ဘဝနိဂုံး
ရွှေကျင်မြို့သိမ်း တိုက်ပွဲဆင်နွှဲစဉ် ၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၄၂ ခုနှစ် နေ့လယ် ၁၁ နာရီတွင် ကျဆုံးခဲ့သည်။ ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် စစ်ဌာနချုပ်နှင့် မော်လမြိုင် စစ်ကြောင်းဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင်း ချီတက်ကာ နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှတပ်များကို တိုက်ခိုက်ရာ၌ စစ်မြေပြင်တွင် အာဇာနည် သူရဲကောင်း ပီသစွာ ပထမဆုံး ကျဆုံးသွားသော ရဲဘော်သုံးကျိပ်ဝင် ဖြစ်သည်။

## ဆုတံဆိပ်ရေးရာ
၂၇ မတ် ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ့ လွတ်လပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုနောက်ဆုံး ကဏ္ဍ၌ ကိုယ်ကျိုးမငဲ့ဘဲ တိုင်းပြည်နှင့် လူမျိုး လွတ်လပ်ရေးအတွက် သက်စွန့်ဆံဖျား ကြိုးပမ်း ဆောင်ရွက်ခဲ့မှုကြောင့် နိုင်ငံတော်က ကျေးဇူးဆပ်ခြင်း အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် လွတ်လပ်ရေးမော်ကွန်းဝင် (တတိယဆင့်) တံဆိပ် ချီးမြှင့်ဂုဏ်ပြုခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

## ကိုးကား