open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ကကတိုး

**ကကတိုးငါး**သည် နှုတ်ခမ်းမွေးပါသော ငွေရောင်တောက်သည့် ရေချိုငါးငယ်တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ တနည်းအားဖြင့် ငါးနုသန်း ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။
Part of Speech ( ဝါစင်္က−၉ပါး) တွင် − အများသုံးနာမ် (common noun) ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
လောင်းကြက်မြို့

**လောင်းကြက်မြို့**သည် ရှေးရခိုင်ပြည် ဘုရင်များ မင်းနေပြည်တော်အဖြစ် ထီးနန်းစိုက်ထူစိုးစံတော်မူခဲ့ဖူးသော မြို့တော်ဟောင်း တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ ယင်းမြို့သည် စစ်တွေခရိုင် မြို့ဟောင်းမြို့(မြောက်ဦးမြို့) အနီးလေးမြို့ မြစ်ကမ်းအနောက်ဘက် လောင်းကြက်ချောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ယခုအခါ ပျက်စီးသွားပြီဖြစ်ရကား အစအနလောက်သာရှိတော့သည်။

## သမိုင်းကြောင်း 
သက္ကရာဇ် ၄၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပဉ္စာမင်းဆက်၏ ၁၂ ဆက်ဖြစ်သော မင်းဘီလူးအား သင်္ခယာအမတ်(ဝရောင်ငှက်)က လုပ်ကြံ၍ မင်းပြု၏။ မင်းဘီလူး၏သားတော် မင်းရဲဘယသည် မိဖုရားနှင့်တကွ ပုဂံ သို့ခိုဝင်ရာ ကျန်စစ်သားမင်းက ကောင်းစွာပြုစုစောင့်ရှောက်ထားသဖြင့် ၂၅ နှစ်မျှကြာခဲ့လေသည်။ မင်းရဲဘယ၏ မိဖုရားတွင် နောင်ရခိုင်ရာဇဝင်တွင် လက်ယာမင်းနန် ဟုတွင်သော မင်းသားတစ်ပါးကို ဖွားမြင်ခဲ့၏။ ကျန်စစ်သား၏မြေးတော် အလောင်းစည်သူမင်းကြီးသည် လက်ယာမင်းနန်အား ရခိုင်ထီးနန်းကို စိုးစံစေလိုတော်မူရကား အလုံးအရင်းကြီးစွာဖြင့် ရခိုင်ပြည်သို့ ချီတက်တိုက်ခိုက်ရာ သင်္ခယာအမတ်၏ မြေးတော် မင်းပတိ(မင်းဝတီး)က ကြံ့ကြံ့ခံသော်လည်း အောင်မြင်သဖြင့် လက်ယာမင်းနန်းကို ထီးနန်းအပ်နှင်းခဲ့လေသည်။ ထို့နောက် လက်ယာမင်းနန်သည် လောင်းကြက်မြို့ကို မင်းနေပြည်တော်အဖြစ် သက္ကရာဇ် ၄၆၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး စတင်တည်ထောင်သည်။ သို့ရာတွင် မြို့တည်၍ နှစ်မလည်မီ ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်သဖြင့် ယင်းမြို့ကို စွန့်၍ မြောက်ဘက်ချောင်းကိုကူးပြီးလျှင် လေးမြို့မြစ် အနောက်ဘက်ကမ်းတွင် ပရိန်မြို့ဟုသမုတ်ကာ မြို့နန်းတည်သည်။ ထိုပရိန်မြို့တွင် လက်ယာမင်းနန်နှင့် သားတော်၊ မြေးတော်တို့သည် သက္ကရာဇ် ၅ဝ၄ ခုနှစ်တိုင်အောင်စိုးစံခဲ့လေသည်။

သက္ကရာဇ် ၆၁၃ ခုနှစ်၊ နယုန်လဆန်း ၂ ရက် စနေနေ့တွင် အလောမာဖြူမင်းသည် လောင်းကြက်မြို့ကို မင်းနေပြည်တော်အဖြစ် အသစ်တစ်ဖန်တည်ထောင်၍ စိုးစံတော်မူခဲ့ရာ ထိုမင်းမှစ၍ မင်းပေါင်း ၁၆ ဆက် ဣန္ဒသူမင်းအထိနှစ်ပေါင်း ၁၅ဝ ကျော်ကျော် မင်းနေပြည်တော် ဖြစ်ခဲ့ပြန်လေသည်။ သက္ကရာဇ် ၇၆၆ ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ဘုရင် ထောရာကြီး(ဣန္ဒသူ)သည် မြန်မာနိုင်ငံကို ထိပါးလာသည်နှင့် မင်းခေါင်ဘုရင်၏ သားတော် မင်းရဲကျော်စွာက ရခိုင်ပြည်ကို အလုံးအရင်းနှင့် ချီတက်တိုက်ခိုက်ပြီးလျှင် မင်းခေါင်း၏သားမတ်တော် အနော်ရထာစောကို လောင်းကြက်မြို့တွင် နန်းတင်ခဲ့လေသည်။ ထောရာကြီး၏သား နရမိတ်လှသည် ရခိုင်မှပြေး၍ ဟံသာဝတီ ရာဇာဓိရာဇ်ထံသို့ ခိုဝင်လာသည်။ သက္ကရာဇ် ၇၆၈ ခုနှစ်တွင် ရာဇာဓိရာဇ်သည် ရခိုင်ကိုတိုက်၍ အနော်ရထာစောကို သတ်ပြီးလျှင် နရမိတ်လှအား လောင်းကြက်မြို့တွင် နန်းတင်ခဲ့သည်။ နရမိတ်လှကား မင်းစောမွန်ဟုလည်းတွင်သည်။ သက္ကရာဇ် ၇၇၂ ခုနှစ်တွင် အင်းဝမင်းခေါင် သားတော်မင်းရဲကျော်စွာသည် ဟံသာဝတီမှလှည့်၍ ရခိုင်ကိုတက်ပြန်ရာ နရမိတ်လှ (မင်းစောမွန်) စစ်ရှုံး၍ အနောက်ဘင်္ဂလားသို့ အနှစ် ၂ဝ 
ခန့်တိမ်းရှောင်၍နေခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရခိုင်တွင်ကျန်ရစ်ခဲ့သော ညီတော် နရနုမင်းလည်း နောင်တော်နရမိတ်လှရှိရာသို့ လူစေလွှတ်၍ချီပင့်ရာ သက္ကရာဇ် ၇၉၂ ခုနှစ်တွင် ရခိုင်သို့ပြန်ရောက်၍ လောင်းကြက်ထီးနန်းကို စိုးစံတော်မူပြန်၍ မင်းစောမွန်ကြီးအမည်ကို ခံယူတော်မူလေသည်။

လောင်းကြက်မြို့သည် ရန်သူများအဘက်ဘက်မှ နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးခြင်း ခံရသောကြောင့် မြို့အနေအားဖြင့် မကောင်းဟုယူဆကာ မင်းစောမွန်သည် လောင်းကြက်မြို့မှပြောင်း၍ မြို့ဟောင်းမြို့(မြောက်ဦးမြို့)ကို သက္ကရာဇ် ၇၉၂ ခုနှစ်တွင်တည်သည်။ သို့သော် ထိုနှစ်မှာပင် မင်းစောမွန် နတ်ရွာစံလေသည်။ သို့ဖြင့် လောင်းကြက်မြို့သည် မင်းနေပြည်တော်မြို့အဖြစ် နှစ် ပေါင်း ၂ဝဝ နီးပါးခန့် တည်တံ့လာခဲ့သည်။ မြို့ဟောင်းမြို့ကို မင်းနေပြည်တော် သတ်မှတ်ပြီးသည့်နောက်တွင် လောင်ကြက်မြို့သည် တဖြည်းဖြည်း တိမ်ကောလာခဲ့ရာမှ နောက်ဆုံး ပျက်စီးခဲ့လေသည်။

## ကိုးကား
ကက်ဆက်

ကက်ဆက်သည် တိတ်ခွေထည့်၍အသံသွင်းနိုင် ဖွင့်နိုင်သောစက် ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
လင်းဆွဲ

**လင်းဆွဲ** (Megabat) သည် လင်းနို့အကောင်ကြီးမျိုးပင်ဖြစ်သည်။ ဦးခေါင်းနှင့် ကိုယ်ထည်သည် တစ်ပေခန့်ရှည်၍ အတောင်နှစ်ဖက်စွန်းကို ဖြန့်၍ တိုင်းထွာကြည့်လျှင် လေးပေမှ ငါးပေအထိ ရှည်လျားသည်ကို တွေ့ရသည်။ လင်းဆွဲသည် ခြံဥယျာဉ်များ၌ လူတို့စိုက်ပျိုးထားသော သစ်သီးဝလံများကို ညဉ့်အချိန် လိုက်လံစားသောက်ဖျက်ဆီးတတ်၍ လင်းနို့မှာမူ ကား ပိုးမွှားများကိုသာ လိုက်လံစားသောက်လေ့ရှိသည်။ ဤခြားနားချက်မှ လွဲ၍ လင်းဆွဲနှင့် လင်းနို့တို့သည် အလေ့အထချင်း အစစတူညီကြသည်။ လင်းဆွဲသည် တာရိုပီဒီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ပါဏဗေဒအလို အားဖြင့် တာရိုပပ် အီဒူလစ်ဟုခေါ်သည်။ မျက်နှာနှင့် နှာတံသည် မြေခွေး နှင့်တူသည်။ လင်းဆွဲကို အာရှတိုက်၊ ဩစတြေးလျတိုက်၊ မက်ဒါဂက်စကာကျွန်းရှိ အပူပိုင်းဒေသများနှင့် ဆမိုးအကျွန်း အရှေ့ပိုင်းတို့တွင်သာ တွေ့နိုင်သည်။ လင်းဆွဲအမျိုးမျိုးရှိရာ မလေးကျွန်းစုများတွင် အမျိုးပေါင်း အတော်များများကိုတွေ့ရှိနိုင်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌လည်း လင်းဆွဲများကို အမြောက်အမြားတွေ့ရှိရသည်။ သို့သော် အကြီးစားမျိုးမဟုတ်ပေ။ ရွာထိပ်သစ်ပင်ကြီးများ၏ အကိုင်းများတွင် ဦးခေါင်းစောက်ထိုး ထား၍ချိတ်ကာ တွဲလဲဆွဲနေသော လင်းဆွဲများကို တွေ့ရသည်မှာ သစ်သီး များ ပင်လုံးပြည့်မျှ သီးနေဘိသကဲ့သို့ထင်ရ၍ အတော်ပင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် ကောင်းပေသည်။ တစ်နေ့လုံး တွဲလဲဆွဲ၍ အိမ်နေကြရာမှ မှောင်စပျိုး သည်နှင့် အစာထွက်ရှာရန် အုပ်လိုက်ချီ၍ ပျံသန်းထွက်သွားကြလေသည်။ လင်းအားကြီးလောက်မှ မိမိတို့နေရာ သစ်ပင်အသီးအသီးသို့ ပျံလာကြပြန် သည်။ လင်းဆွဲများသည် ခြံဥယျာဉ်များ၌ စိုက်ပျိုးထားသော သစ်သီးသစ် ရွက်များကို ဖျက်ဆီးစားသောက်ကြသောကြောင့် လူတို့ အလွန်မုန်းတီးကြ ရာ ညဉ့်အချိန်များတွင် ပိုက်ကွန်များဖြင့်ထောင်၍ ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ကြ သည်။ လင်းဆွဲအသားသည် ယုန်သားကဲ့သို့ နူးညံ့သဖြင့် လူတို့စားကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးရင်းများ
ကဏ္ဍ:လင်းနို့များ
ကဏ္ဍ:အသုံးများသော နို့တိုက်သတ္တဝါ အမည်များ
အာဖရိက တောခွေး

**အာဖရိက တောခွေး** (*Lycaon pictus*) သည် အာဖရိကတွင်သာ တွေ့ရသော ခွေးမျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန် ဖြစ်ပြီး အရွယ်အစား ကြီးမားသည်။ ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်များနှင့် တောအုပ်ပါးလျသော နေရာများတွင်သာ တွေ့ရသည်။ ကိပ်အမဲလိုက်ခွေး၊ ဆေးရောင်ခြယ်ခွေး၊ ဆေးရောင်ခြယ် ဝံပုလွေ၊ ဆေးရောင်ခြယ် အမဲလိုက်ခွေးစသည်ဖြင့် အမည် အမျိုးမျိုး ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။
အရွယ်ရောက်ပြီးသော အာဖရိက တောခွေး အကောင်ရေ ၆၆၀၀ ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ အာဖရိက တောခွေးများသည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်ကတည်းက IUCN ၏ မျိုးသုဉ်းရန်အန္တရာယ်ရှိသော မျိုးစိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခံထားရသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ခွေးမျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ
ကဏ္ဍ:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ
ကက်ကင်းဓာတ်

ကက်ကင်းဓာတ်ဆိုသည် ဗေဒင်သဘောအရ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော နံဓာတ် ဖြစ်သည်။

ကဏ္ဍ:ဗေဒင်

Title: ကက်ကင်း/ကပ်ကင်း
 ကက်ကင်း [အသံထွက် အမှန်အရ ရေးသားရမည် ဆိုလျှင်မူ(ကပ်ကင်း)ဟု ရ၏။]
 ကပ်ကင်း ၏ မူလ အဓိပ္ပါယ် မှာ 
[ ("ကပ်" = သက်ရှိ၊သက်မဲ့ 
ဖြစ်သည့် ကမ္ဘာမြေ လောကရှိ 
အရာခပ်သိမ်း ဟူသမျှ တို့ကို ပျက်စီးစေတတ်သော အကြောင်း ၏ ဖြစ်မှု 
ပျက်မှု ဟု အဓိပ္ပါယ် ရသည်။) ("ကင်း" = ထိ၊တွေ့ ဆက်ဆံမှု မရှိခြင်း ဟု အဓိပ္ပါယ် ရသည်။)
 ပျက်စီးစေတတ်သော အကြောင်းတို့ကို  ထိ၊တွေ့ ဆက်ဆံမှု မဖြစ်စေခြင်း ဟု  အဓိပ္ပါယ် ရသည်။ ]

ပျက်စီးစေတတ်သော အကြောင်းတို့ကို  ထိ၊တွေ့ ဆက်ဆံမှု မဖြစ်စေရန် 
ဓာတ် ဂုဏ်သတ္တိအား ပြုပြင်စီစဉ် ဖန်တီးဖြစ်တည်စေခြင်း(ဖြစ်တန်စွမ်း တို့ကို ပြောင်းပြန် လှည်အောင် 
တန်ပြန် တိုက်ခိုက်ခြင်း) ဟု အဓိပ္ပါယ်
ရသည်။
 သာဓက ပြဆိုရသော် ။ ။
ညအချိန်တွင် အိပ်မရဖြစ်၍ 
နေ့အချိန်တွင်သာ အိပ်မိနေခြင်း ကို ပြောင်းပြန် လှည်အောင် တန်ပြန်ခြင်း(ကပ်ကင်းရိုက်)လိုလျှင် အိပ်သည့်နေရာအား ပြောင်းပြန်လှည့်၍ 
တစ်ညတာ အိပ်ရပါမည်။ထိုသို့ ခေါင်းရင်းပိုင်း နှင့် ခြေရင်းပိုင်း ပြောင်းပြန် လှည့်အိပ်မှု ပြုလုပ်မှုသည်
ဓာတ်ဂုဏ်သတ္တိ ကို ပြန်ပြောင်း လည်စေခြင်း ဖြစ်သည့်အကြောင်းကြောင့် ညအချိန်တွင် အိပ်၍ပြန်ရခြင်း
ဖြစ်သည့် အကျိုးထူးကို ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်စေပါသည်။

 ဤ မြေ၊ ဤ ကမ္ဘာ၊ ဤ လောက ကိုဖြစ်တည်လှည့်ပတ်စေနိုင်သော 
(ပထဝီဓာတ်=မြေဓာတ်)၊
(တေဇောဓာတ်=မီးဓာတ်)၊
(အာပေါဓာတ်=လေဓာတ်)၊
(ဝါရောဓာတ်=ရေဓာတ်) စသော
ဓာတ်လေးမျိုးတို့၏ အကြောင်းအထောက်အပံ့ဖြင့် ဓာတ်ဂုဏ်သတ္တိ
ဖြစ်စဉ် ဖြစ်သည့် ဥတုရာသီကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
လောင်းရှည်မြို့

**လောင်းရှည်မြို့**သည် ယောနယ်အတွင်းတွင် ပါဝင်သည်။
လောင်းဗတ်လူမျိုး

လောင်းဗတ် လူမျိုးတို့သည်ကား ခရစ် ၅၆၈ 
ခုနှစ်ခန့်က ဥရောပတိုက် အီတလီပြည်တွင်းသို့ ပိုးမြစ်ဝှမ်းမြောက်ဘက် 
အရပ်မှ နောက်ဆုံးချင်းနင်းဝင်ရောက်လာသော ဂျာမန်အနွယ် လူရိုင်းများ 
ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဝင်ရောက်လာသော အချိန်မှာဧကရာဇ် ဂျပ်စတင်းနီးယန်း 
သည် အရှေ့ဂေါ့သလူမျိုးတို့အား နှင်ထုတ်ပြီးနောက် ၁၅ နှစ်အတွင်း ဖြစ် 
လေသည်။ အီတလီကျွန်းဆွယ်ရှိ ရောမမြို့တော်ကဲ့သို့ အခိုင်အခန့်ကာကွယ် 
ထားသော မြို့များမှအပ အခြားမြို့ရွာတို့သည် လောင်းဗတ်တို့လက်တွင်းသို့ 
ကျရောက်ခဲ့လေသည်။ သို့သော် လောင်းဗတ်လူမျိုးတို့သည် မိမိတို့သိမ်းပိုက် 
ထားသောဒေသများကို တစ်အုပ်တစ်ချုပ်တည်းအေက်တွင် အညီအညွတ် 
ထိန်းသိမ်း၍ မထားနိုင်သဖြင့် အီတလီကျွန်းဆွယ်တွင် သူတစ်လူ ငါတစ် 
မင်းနှင့် နယ်စားချင်းအပြိုင်အဆိုင်အုပ်စိုးလျက်ရှိလေသည်။
လောင်းဗတ်လူမျိုးတို့သည် ပိုးမြစ်ဝှမ်းကို နှစ်ပေါင်း၂ဝဝ ကျော်မျှ 
သိမ်းပိုက်အုပ်စိုးထားလေသည်။ သို့သော် ၇၇၃ ခုနှစ်တွင် ဖရန့်နိုင်ငံဘုရင် 
ရှားလမိန်းသည် ပုပ်ရဟန်းမင်း၏ တောင်းဆိုချက်အရ လောင်းဗတ်နယ်ကို 
ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်လေသည်။ ၈ဝဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပုပ်ရဟန်းမင်း 
သည် ရှားလမိန်းအား ရောမဧကရာဇ်အဖြစ် ဘိသိက်မြှောက်လေသည်။ 
ရှားလမိန်းသည် လောင်းဗတ်သံသရဖူကိုဆောင်းလျက် ဘိသိက်ခံလေသည်။ 
ထိုသံသရဖူတွင် ရွှေသားအောက်၌ သံခွေတစ်ခုရှိ၏။ ထိုသံခွေသည် ခရစ် 
တော်ကို လက်ဝါးကပ်တိုင်၌ တင်ရိုက်ခဲ့စဉ်က အသုံးပြုခဲ့သော သံမှို 
တစ်ချောင်းဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်ဟုဆို၏။ ထိုကြောင့် သံသရဖူဟုတွင် 
လေသည်။ 

ရှားလမိန်း၏ နိုင်ငံတော်ကြီး ယိုယွင်းပျက်စီးပြီးသည့် နောက် 
တွင် လောင်းဗတ်လူမျိုးတို့သည် အီတလီကျွန်းဆွယ်ရှိ အခြားသောလူမျိုး 
များနှင့် တဖြည်းဖြည်း သွေးနှောသွားလေသည်။ သို့ရာတွင် အီတလီ 
ကျွန်းဆွယ်မြောက်ပိုင်းတွင် မြေဩဇာထက်သန်သော ပိုးမြစ်ဝှမ်းကိုမူကား 
လောင်းဗတ်လူမျိုးကိုအစွဲပြု၍ လောင်ဗာဒီအရပ်ဟု ယနေ့တိုင် ခေါ်တွင် 
လျက်ရှိသည်။ ယင်းကဲ့သို့ တောင်ပိုင်းလက်တင်လူမျိုးနှင့် မြောက်ပိုင်းတျူ 
တန်လူမျိုးတို့ သွေးနှောရောစပ်၍ ပေါ်ပေါက်လာသော လူမျိုးသစ်သည် 
လုံးလဝီရိယရှိသော လူမျိုးဖြစ်သဖြင့် ၁၃ ရာစုနှစ်မှ ၁၆ ရာစုနှစ်တိုင် 
စီးပွားအရှာကောင်းသော ကုန်သည်ကြီးများနှင့်ငွေချေးစားသူများအဖြစ်ဖြင့် 
သမိုင်းတွင်ထင်ရှားလေသည်။ ထိုသူတို့သည် လန်ဒန်မြို့သို့လည်းကောင်း၊ 
ဥရောပတိုက်ရှိ မြို့ကြီးများသို့လည်းကောင်း အမြောက်အမြား သွားရောက် 
နေထိုင်ကြလေ၏။ သို့ဖြစ်၍ အဲ့လပတောင်တန်းမြောက်ဘက်တွင် အီတာလျံ 
လူမျိုးများကို လောင်းဗတ်အမည်ဖြင့် မှည့်ခေါ်ကြလေသည်။ နောက်ဆုံး၌ 
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ချစ်တီးယားလူမျိုးဆိုလျှင် ငွေချေးစားသူများဟု အသိ 
အမှတ်ပြုထားကြသည့်နည်းတူ ထိုအခါကလည်း ငွေချေးစားသူများကို 
လောင်းဗတ်လူမျိုးဟူ၍ အသိအမှတ်ပြုခေါ်ဝေါ်ကြလေသည်။ လန်ဒန်မြို့တွင် 
ထိုငွေချေးစားသူများ နေထိုင်ခဲ့ဘူးသောလမ်းကို လောင်းဗတ်လမ်းဟူ၍ပင် 
အမည်မှည့်ထားကြလေသည်။

## ကိုးကား
ချား လင်းဗတ်

အမေရိကန်လူမျိုး ကမ္ဘာ့လေကြောင်းသူရဲကောင်း **ချား ဩဂတ်စတပ် လင်းဗတ်**ကို ခရစ် ၁၉ဝ၂ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု မီချီဂန်ပြည်နယ်၊ ဒက်ထရွိုက်မြို့တွင် ဖွားမြင်သည်။ သူ၏ဖခင်ကား မင်နီဆိုးတာပြည်နယ်မှ ကွန်ဂရက်အမတ်တစ်ဦးဖြစ်၏။ ငယ်ရွယ်စဉ်က လစ်တယ်ဖောမြို့ရှိ အထက်တန်းကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီးနောက် ဝစ္စကွန်းဆင်း တက္ကသိုလ်တွင် အင်ဂျင်နီယာအတတ်ကို ဆက်လက်သင်ကြားခဲ့သည်။ ယင်းတက္ကသိုလ်မှ တတ်မြောက်အောင်မြင်ခဲ့ပြီးနောက် လင်ကွန်းလေကြောင်း အတတ်သင် ကျောင်းသို့ ဆက်လက်တက်ခဲ့ပြန်သည်။ လေကြောင်းဆိုင်ရာနှင့် စက်ကိရိယာ ဆိုင်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်လှသောကြောင့် ခရစ် ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုလေတပ်သို့ ဝင်ခွင့်ရခဲ့သည်။ သူ၏ အရည်အချင်းများကြောင့် ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်တမ်းဝင်အရာရှိ အဆင့်အတန်းသို့ တိုးမြှင့်ခန့်ထား ခြင်းခံရ၏။

၁၉၂၇ ခုနှစ်၊ မေလ ၂ဝ ရက်နေ့ နံနက် ၇ နာရီ ၅ မိနစ် အချိန်တွင် လောင်းအိုင်လင်းရူးဇဗဲ့ လေယာဉ်ပျံကွင်းမှ တက်ခဲ့၍ နောက် တစ်ရက် (မေလ ၂၁ ရက်နေ့)တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရစ်မြို့ လဗူဇေးလေ ယာဉ်ပျံကွင်း၌ ည ၁ဝ နာရီ ၂၁ မိနစ်အချိန် သက်ဆင်းခဲ့သည်။ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာကို တစ်ယောက်တည်း ရှေးဦးစွာ ပျံသန်းဝံ့သူ ဖြစ်၍ လင်းဗတ်သည် လေယာဉ်ပျံ ကွင်းသို့ ဆင်းသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ပြင်သစ် ပြည်သူပြည်သားများက ဆီးကြိုဂုဏ်ပြုကြလေသည်။ မိုင်ပေါင်း ၃၆ဝဝ ကျယ်သောပင်လယ်ကို ၃၃ နာရီ ၂၉ မိနစ်နှင့်အရောက် ဖြတ်သန်း၍ မောင်းနိုင်သော လေသူရဲကောင်းကြီးဖြစ်လေသည်။ ဥရောပတိုက်မှ ထိပ်သီး ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးမားကပင် မြှောက်စားချီးကျူးခြင်း ခံရလေသည်။ ပါရစ်မြို့မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ ပြန်ရောက်သောအခါ၌လည်း အမေရိကန်သမ္မတ ကယ်လဗင်ကူးလစ်က နိုင်ငံတော်အစိုးရ၏ ချီး ကျူးပွဲတစ်ရပ် ကျင်းပပြီးလျှင် သူရဲကောင်းဆုတံဆိပ်ပင် ပေးအပ်ခဲ့လေ သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု လေတပ်မတော်၌ပင် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့် အတန်းအထိ တိုးမြှင့်ခန့်ထားခြင်းခံရသည်။

လင်းဗတ်၏ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာကိုဖြတ်၍ ပျံသန်းသော လေ ကြောင်းခရီး အဖြစ်အပျက်ကို နယူးယောက်တိုင်း သတင်းစာက ဒေါ်လာပေါင်း နှစ်သိန်းငါးသောင်းနှင့်ဝယ်သည်။ သူ၏ *ကျွန်ုပ်တို့* ဟူသော စာအုပ်သည် တစ်ခါက အရောင်းရဆုံးစာအုပ်ဖြစ်ခဲ့၏။ ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဆိုင်ရာ မက္ကဆီကို သံအမတ်ဟောင်း၏ သမီးအန်းမောရိုးနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်၏။ အန်းမောရိုး မှာလည်း အသံဖမ်းစက်(ရေဒီယို)အတတ်ကို ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်၍ လေကြောင်း၌လည်း တွဲဖက်ပါဝင်နိုင်သူ ဖြစ်ရုံမက စာရေးဆရာလည်းဖြစ်၏။ လင်းဗတ်ဇနီးမောင်နှံတို့သည် နယူးယောက်မှ တရုတ်နိုင်ငံသို့ မြောက်ဘက် 
လမ်းမှ ပျံသန်းခဲ့ကြသည်။

၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် သူတို့၏ကလေးကို လူဆိုးများကပြန်ပေးဖမ်း၍ သတ်ဖြတ်လိုက်ကြ၏။ ထိုအခါမှစ၍ လင်းဗတ်ဇနီးမောင်နှံတို့လည်း စိတ်နှလုံးမချမ်းမသာဖြစ်ကာ ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွှေ့နေ ထိုင်ခဲ့ကြလေသည်။ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ ပြန်လာကာ အလုပ်ဟောင်းတွင် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် အလုပ်မှနုတ်ထွက်ပြီးနောက် ဖို့ဒ်မော်တော်ကား ကုမ္ပဏီတွင် ဝင်ရောက်လုပ် ကိုင်လေသည်။ ၁၉၇၄ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၆ ရက်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ 
## ကိုးကား
လောင်းလုံးမြို့

**လောင်းလုံးမြို့**သည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်ခရိုင် လောင်းလုံးမြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်၏။ မြို့နယ်မှာ ထားဝယ်မြစ်ဝကျယ်နှင့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်၊ ကပ္ပလီပင်လယ်အကြားရှိ ကျွန်းဆွယ်အပိုင်းအပါအဝင်ဖြစ်သော မြို့နယ်ဖြစ်သည်။ ထားဝယ်မြစ်ဝနှင့် မိုင် ၂၀ သာ ကွာသည်။ လောင်းလုံး မြို့နယ်သည် မြောက်လတ္တီတွဒ် ၁၃ဒီဂရီ ၂၃မိနစ်မှ ၁၄ဒီဂရီ ၈မိနစ် ၃၀ စက္ကန့် နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၈ဒီဂရီ ၃မိနစ် ၃၀ စက္ကန့်မှ ၉၈ဒီဂရီ ၁၃မိနစ်အကြားတွင် တည်ရှိပြီး အကျယ်အဝန်းမှာ (၃၅၅.၉၂)စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်းပါသည်။ အရှေ့မှအနောက်သို့ (၁၂)မိုင် ရှိပြီး တောင်မှ မြောက်သို့ (၄၄)မိုင် ရှည်လျားပါသည်။ 

## ပထဝီဝင်အနေအထား 
လောင်းလုံးမြို့နယ်၏ အရှေ့ဘက်တွင် ထားဝယ်မြစ်၊ အနောက်ဘက်တွင် ကပ္ပလီပင်လယ်၊ တောင်ဘက်တွင် မြန်မာ့ပင်လယ်၊ မြောက်ဘက်တွင် ရေဖြူမြို့နယ်တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်လျက်ရှိသည်။

လောင်းလုံးမြို့နယ်သည် မြေညီရပ်ဝန်းမဟုတ်ဘဲ တောင်ကုန်း ချိုင့်ဝှမ်းများအတွင်း မြစ်ချောင်းဖြတ်သန်းစီးဆင်းလျက် ရှိသည်။ မြို့နယ်အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် တောင်တန်းမှာ မြောက်မှတောင်သို့ ကာဆီးလျက်ရှိသည်။ ထင်ရှားသော တောင်တန်းများမှာ မြင့်မိုရ်လက် ခတ်တောင်၊ တောမိုးတောင်၊ ရန်ကင်းတောင်၊ ကြည့်မျှော်တောင် တို့ဖြစ်သည်။ 

လောင်းလုံးမြို့နယ်တွင် မြစ်ချောင်းများ ပေါများသည့် ဒေသတစ်ခု ဖြစ်ပြီး မြစ်ချောင်းများသည် အနောက်မှအရှေ့သို့ စီးဆင်းလျက်ရှိသည်။ ထင်ရှားသောမြစ်(သို့မဟုတ်)ချောင်းမှာထားဝယ်မြစ်ဖြစ်ပြီး ထားဝယ်မြို့နယ် မှ လောင်းလုံးမြို့နယ်အကြားဖြတ်၍ မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်းပါသည်။ ထားဝယ်မြစ်မှာ နွေရာသီတွင် ရေအနက် သာမန်ခန့်သာရှိ၍ သင်္ဘော စက်လှေများ သွားလာနိုင်သည်။ 

လောင်းလုံးမြို့နယ်သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက်ပျမ်းမျှအမြင့် (၁၅၀)ပေအထက်တွင် တည်ရှိသည်။ အမြင့်ဆုံးတောင်မှာ မြင့်မိုရ်လက်ခတ်တောင်ဖြစ်၍ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် (၂၂၉၈၀)ပေအမြင့်တွင် ရှိသည်။ မြို့ပေါ်ရှိ လူဦးရေမှာ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ၅,၃၃၄ ယောက်ဖြစ်ပြီး၊ လောင်းလုံးဒေသ အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန ၂၀၁၉-စက်တင်ဘာလကုန် စာရင်းအရ ၁၄၈,၄၅၄ယောက် ဖြစ်သည်။

## ထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ် 
လောင်းလုံးဇာတိ
# ဗိုလ်မှူးကြီးဗထူး(လေးသွန်းခံရွာ)
# ပန်းပုဆရာကြီး ဦးဟန်တင်(ညင်းမော်ရွာ)
# မောင်မွန်နွယ်(ရွှေဝယ်)
#မီးပုံးပျံဦးကျော်ရင်
# သူရမချစ်ပို အမျိုးသမီး

## ကိုးကား
လိုင်ဇိုလူမျိုး

**လိုင်ဇိုလူမျိုး**သည် မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရမှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသည့် တိုင်းရင်းသား (၁၃၅)မျိုးထဲတွင် ပါဝင်လေသည်။ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးကြီး (၈)မျိုးအနက်၊ ချင်းတိုင်းရင်းသားထဲမှ လူမျိုးစု တစ်စုဖြစ်သည်။
လိုင်ယာငှက်

**လိုင်ယာငှက်**ဆိုသည်မှာ **မဲန်နူရီဒေး** (**Menuridae**) မျိုးရင်းမှ **မဲန်နူရာ** (**Menura**) မျိုးစုဝင် မြေကြီးပေါ်တွင်နေသော ဩစတြေးလျတိုက်တွင် တွေ့ရှိရသည့် ငှက်မျိုးစိတ်နှစ်ခုမှ မည်သည့်ငှက်ကိုမဆို ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ မဲန်နူရာ နိုဗီဟော်လန်ဒီး (Menura novaehollandiae) နှင့် မဲန်နူရာ အယ်လ်ဘာတီ (Menura alberti) ဟူ၍ လက်ရှိမျိုးစိတ်နှစ်ခု ရှိသည်။

## တည်ရှိဆဲ မျိုးစိတ်နှစ်ခု
## အမည်ရလာပုံ
ဩစတြေးလျတိုက်တွင် တွေ့ရှိရသည့် လိုင်ယာငှက်သည် အသွင်အားဖြင့် ထူးခြားလှသောငှက်ဖြစ်သည်။ ခေါင်းပိုင်းနှင့် ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည်မှာ အခြားငှက်များနှင့် 
မခြားနားလှသော်လည်း အမြီးမှာ မည်သည့်ငှက်မြီးနှင့်မျှ မတူချေ။ သူ၏အမြီးသည် အနောက်နိုင်ငံ ရှေးစောင်းများ(Lyre)နှင့် တူသဖြင့် လိုင်ယာငှက်ဟု အမည်တွင်ခြင်းဖြစ်လေသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 
'စောင်းသဏ္ဌာန်အမြီးရှိသော ငှက်' ဟုဖြစ်ပေသည်။ ညိုမည်းသောအရောင်တွင် အစိမ်းမှတ်များဖြင့် တန်ဆာဆင်လျက် ရှိသည်။ အမြီးအတောင်များသည် နှစ်ပေခန့်ရှည်၍ ဥဒေါင်း၏ အမြီးကဲ့သို့ နောက်တွင် တွဲကျလျက် ရှိသည်။ အမြီးကိုထောင်၍ ဖြန့်လိုက်သောအခါ အနောက်တိုင်းစာပေတွင် ထင်ရှားသော 'အပိုလို' ၏ စောင်းနှင့် သဏ္ဌာန်တူလေသည်။ ထိုအမြီးကြောင့်လျှင် ထင်ရှားသောငှက်မျိုး ဖြစ်လာလေသည်။ ထူးခြားချက်မှာ ငှက်ဖို၏အမြီးသာ စောင်းနှင့်သဏ္ဌာန်တူခြင်း ဖြစ်သည်။

## ဖော်ပြချက်
လိုင်ယာငှက်သည် တေးဆိုတတ်သောငှက်များတွင် အရွယ်အကြီးဆုံး ငှက်မျိုး ဖြစ်သည်။ အသံမှာ နူးညံ့ပျော့ပြောင်းသည်။ 
အခြားငှက်များနှင့် တိရစ္ဆာန်များ၏ သီချင်းများကိုလည်း အတုခိုး၍ ဆိုတတ်သည်ဟုဆိုသည်။ 
မိတ်လိုက်ချိန်များ၌ ငှက်ဖိုသည် ငှက်မအားချစ်ရေးဆို သောအခါများတွင် သူ၏စောင်းသဏ္ဌာန်အမြီးကို တောင်ပူစာကလေးပေါ်မှနေ၍ အလှပြနေတတ် လေသည်။
လိုင်ယာငှက်သည် အသိုက်ကို မြေကြီးပေါ် သစ်ပင်ရင်းတွင်ဖြစ်စေ၊ ကျောက်ဆောင်ရင်းတွင်ဖြစ်စေ ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။ 
အသိုက်ပြုလုပ်ရာတွင် သန်မာသော သစ်မြစ်များကို ရက်ထား၍ ဘေးပတ်လည်တွင် အမွှေးအတောင်များဖြင့် ကာရံထားသည်။ အသိုက်၏အနားပတ်လည်တွင် 
တုတ်ချောင်းများ၊ ရေညှိများနှင့် သစ်ရွက်များကိုစုပုံထားပြီးလျှင် ဘေးပေါက် တစ်ခုဖောက်ထား၏။ 
အသိုက်ထဲတွင်ကား တစ်ခုတည်းသောဥကိုသာ တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ငှက်ငယ်သည် သုံးလေးနှစ်ကြာမှ အမွေးအတောင်စုံလေသည်။

လိုင်ယာငှက်သည် ကြောက်ရွံ့တတ်၍ အနှောင့်အယှက်တွေ့သောအခါ ထူထပ်သော သစ်ပင်များအောက်သို့ ထွက်ပြေးလေ့ရှိသည်။ အပြေး လျင်မြန်၏။ ကောင်းစွာပျံသန်းနိုင်သော 
ငှက်များမဟုတ်သဖြင့် တစ်ခါတစ်ရံတွင်သာ သစ်ပင်ထက်၌ နေကြသည်။ စားသောက်သောအစာမှာ ပိုးမွှားများနှင့် ခရုများဖြစ်သည်။ ဩစတြေးလျတိုက် နယူးဆောက်ဝေး၊ 
ကွင်းစလန်တောင်ပိုင်းနှင့် ဝိတိုရိယပြည်နယ်များတွင် လိုင်ယာငှက်မျိုးကို တွေ့နိုင်သည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:စာကလေးနှင့် အလားတူငှက်များ
ဖရန့် လဇ္ဇ

**ဖရန်စ် လစ်(စ်)တ်** ( ) သည် ဟန်ဂေရီလူမျိုး တေးရေးဆရာ၊ စန္ဒရားတီးခတ်သူ၊ ဂီတအသင်ဆရာနှင့် အော်ဂန်တီးခတ်သူဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သူသည် ပရဟိတသမားနှင့် စာရေးဆရာအဖြစ်နှင့်လည်း လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ သူအား သမိုင်းတစ်လျှောက် အကျွမ်းကျင်ဆုံးသော စန္ဒရားဆရာဟု ပညာရှိတို့ကဆိုကြသည်။

## ဘဝအကြောင်း
ဖရန့် လဇ္ဇသည် ၁၈၁၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ ရေဒင်မြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ရာ ငယ်စဉ်ကချူခြာလှသည်။ တစ်ခါက သူ့အားသေပြီဟုထင်ကြ၍ လက်သမားများကို ခေါ်ငင်လျက် ခေါင်းစပ်ရန် တိုင်းထွာသောအခါမှပင် မသေသေးကြောင်းသိကြရ၏။ သူ၏ဖခင်မှာ စာရင်းကိုင်အလုပ်ကို လုပ်ကိုင်နေသော်လည်း တူရိယာပညာကို အတော်အတန် တတ်မြောက်သဖြင့် ငယ်စဉ်ကပင် သူ့အား ဂီတပညာကို သင်ပေးခဲ့လေသည်။ လဇ္ဇသည် အသက် ကိုးနှစ်အရွယ်က ပွဲသဘင်တစ်ခု၌ အသုံးတော်ခံခဲ့ရရာ ကမ္ဘာကျော် ဂီတဆရာကြီး ဘီသိုဗင်ပင်လျှင် များစွာနှစ်သက်လှသဖြင့် လဇ္ဇအား ပွေ့ဖက်နမ်းရှုတ်ခဲ့ဖူးလေသည်။

ထိုနောက် ဟန်ဂေရီမှူးမတ်များက ငွေကြေးစုဆောင်း၍ အကုန်အကျခံကာ ဂီတပညာ သင်ယူစေရန် ဗီယင်းနားမြို့သို့ စေလွှတ်ခဲ့လေသည်။ ဗီယင်းနားမြို့တွင် ခြောက်နှစ်တိုင်တိုင် ပညာဆည်းပူးနေစဉ်အတွင်း၌ ပွဲပေါင်းများစွာတွင် ပါဝင်သီဆိုတီးပြခဲ့ရာ လူတိုင်းနှစ်သက်၍ ချီးကျူးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သူ၏ ပါရမီကြောင့် သူ့အား ဟန်ဂေရီပြည်ဖွား အံ့ဖွယ်တစ်ပါး ဟုပင် အမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ ၁၈၂၈ ခုနှစ်တွင် သူ၏ဖခင် ကွယ်လွန်သောအခါ လဇ္ဇသည် ၁၇ နှစ်မျှသာရှိသေးသော်လည်း နာမည်ကျော်ကြားလှသဖြင့် သူ၏မိခင်အား သူတတ်သောပညာဖြင့် လုပ်ကျွေးရန် မခဲယဉ်းတော့ပေ။ အီတလီနိုင်ငံမှ ကမ္ဘာကျော်တယောဆရာကြီး ပါဂါနီနီသည် တယောပညာတွင် သူမတူအောင်ထွန်းပေါက်ကျော်ကြားသကဲ့သို့ပင် လဇ္ဇသည် စန္ဒရားပညာတွင် တစ်ဖက်ကမ်းခတ် တတ်ရမည်ဟု စိတ်ပြဋ္ဌာန်းလျက် မနေမနားအားထုတ်သင်ကြားလေသည်။ သူ၏ဝီရိယဇွဲကြောင့် ယခုတိုင်စန္ဒရားပညာတွင် လဇ္ဇကို မှီသူမရှိခဲ့သေးချေ။ နောက်နှစ်များတွင် ၁၅ နှစ်ပတ်လုံး သူအသုံးတော်ခံရာ အရပ်တိုင်း ဩဘာသံမစဲတော့ပေ။ တစ်ခါသော် ဗီယင်းနားမြို့သို့ သွားရောက်အသုံးတော်ခံခဲစဉ်က ဩစတြီးယားဧကရာဇ်ထံမှ မှူးမတ်ဘွဲ့ထူးတစ်ခုကိုပင် ရရှိခဲ့လေသည်။ ထိုအချိန်အတွင်းတွင် ကမ္ဘာကျော် ဂီတဆရာကြီးများဖြစ်ကြသော ရှိုပန်၊ ရောဗတ်ရှူးမန်းစသည့် ပညာရှင်ကြီးများနှင့် ရင်းနှီးသော မိတ်ဆွေဖြစ်ခဲ့လေသည်။ 

လဇ္ဇသည် အပေးအကမ်း ရက်ရောသူဖြစ်သဖြင့် သူ၏မိတ်ဆွေ ပညာသည်များအား အဘက်ဘက်က ကူညီခဲ့လေသည်။ ၁၈၄၇ ခုနှစ်မှစ၍ သူရသမျှ ဝင်ငွေများအားလုံးလိုလိုကိုပင် ပေးလှူပစ်ခဲ့လေသည်။ ဂီတဆရာကြီးဗေးထိုးဗင်၏ အထိမ်းအမှတ် ရုပ်တုဖြစ်မြောက်ရေးတွင် ငွေလိုနေသော အခါ သူ၏အိတ်ထဲကပင် စိုက်ထုတ်ပေးလှူခဲ့သည်။ သူ၏မွေးဖွားရာဇာတိအရပ်တွင် ဆင်းရဲသားများအား ထောက်ပံ့ရန် အမြဲတမ်းရန်ပုံငွေ ဖွင့်လှစ်၍ ကူညီထောက်ပံ့ခဲ့ပေသည်။ ၁၈၄၈ ခုနှစ်တွင် ပြပွဲအလုပ်များကိုစွန့်၍ နန်းတော်တွင် ဂီတညွှန်ကြားသူအဖြစ် အမှုထမ်းပြီးလျှင် ငယ်ရွယ်သူ ဂီတပညာရှင်များအား အစစအရာရာ အကူအညီပေး၍ ချီးမြှင့်ခဲ့လေသည်။ လဇ္ဇသည် သူ့ခေတ်က တေးသီချင်းစပ်ဆိုသီကုံးသူများကဲ့သို့ မထင်ရှားခဲ့သော်လည်း သာယာနာ ပျော်ဖွယ်ဖြစ်သည့် တီးကွက်များကို ထားခဲ့နိုင်လေသည်။ ဟန်ဂေရီ ပြည်သူပြည်သားများနှင့်လိုက်အောင် သူသည် စန္ဒရားတူရိယာ တီးကွက်ဆန်းများကို သာမန်တတ်ရုံနှင့် မတီးနိုင်၊ စန္ဒရားကို တကယ်နိုင်နင်းစွာ တတ်မြောက်သူ များသာလျှင် တီးနိုင်ကြ၏။ လဇ္ဇသည် အယူဝါဒဆိုင်ရာတွင် အထူးရိုသေ ကိုင်ရှိုင်းသူဖြစ်သည့်အတိုင်း ၁၈၆၅ ခုနှစ် အသက် ၅၄ နှစ် အရွယ်တွင် သာသနာ့ဝန်ထမ်းအဖြစ် ဘုန်းကြီးဝတ်ခဲ့၍ မသေမီ ၂၁ နှစ်ပတ်လုံး ရောမ ကက်သလစ်ဂိုဏ်းကြီးတွင် ကျောင်းထိုင်ဘုန်းကြီးအဖြစ်ဖြင့် နေထိုင်ခဲ့လေရာ ၁၈၈၆ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဟန်ဂေရီ ဂီတပညာရှင်များ
လစ်ဗာဝတ်ပင်

လစ်ဗာဝတ်ပင်များသည် စွတ်စိုထိုင်းမှိုင်းသော 
ရာသီဥတုကို နှစ်သက်ကြသဖြင့် ချမ်အေးသော တောင်ထိပ်များ၊ စိုစွတ်သော မြေကွက်လပ်များ၊ လောင်းရိပ်ရှိသော နေရာများနှင့် သစ်တုံးများပေါ်တွင် အများအပြား ပေါက်လေ့ရှိကြသည်။ လစ်ဗာဝတ် တစ်ပင်လုံးသည် 
သစ်ရွက်ကဲ့သို့ ပြားချပ်၍နေပြီးလျှင် ဘေးပတ်လည်တွင် အဝိုက်ဝိုက်ဖြစ်၍ နေသည်။ အပွင့်မပွင်သည့်အပြင် ပင်စည်နှင့်အရွက်ဟူ၍လည်း သီးခြားမရှိချေ။ ထိုသို့ဖြစ်နေသောကြောင့် သစ်ပင် သို့မဟုတ် ကျောက်တုံးတစ်ခုခုတွင် ကပ်၍ ပေါက်ရောက်နိုင်ခြင်းဖြစ်ပေသည်။ လစ်ဗာဝတ်ပင်၏ ပုံသဏ္ဌာန်မှာ 
လူ၏အသည်းနှင့်တူခြင်းကြောင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့် 'လစ်ဗာဝတ် 
(အသည်းပန်း)' ဟုတွင်ခြင်းဖြစ်ပေသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် လစ်ဗာဝတ်ပင် 
မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈ဝဝဝ ကျော်ရှိသည်။ လစ်ဗာဝတ်ပင် အမြောက်အမြားသည် 
သေးငယ်ကြသည်သဖြင့် လူတို့၏ လျစ်လျူရှုခြင်းကို ခံကြရလေသည်။ 
အချို့သည် ရေညှိပင်နှင့် တူလှသဖြင့် ရေညှိပင်များဟုပင် မှတ်ထင်တတ်ကြသည်။ အချို့ လစ်ဗာဝတ်အပင်များကမူ ထင်ရှားကြပြီးလျှင် အပေါ်ပိုင်းအရောင်မှာ များသောအားဖြင့် အစိမ်းနုရောင်ဖြစ်သည်။ အောက်ပိုင်းတွင် 
ကား အဖြူရောင်ဖြစ်၍ ရိုင်ဇွိုက်ခေါ် အမြစ်ငယ် အမွေးနုကလေးများ ရှိသည်။ အစိမ်းရောင်ဖြစ်သော ကျောပိုင်းတွင် အချို့လစ်ဗာဝတ်မျိုး၌ ဂျင်မီ ခေါ် စည်ပိုင်းပုံသဏ္ဌာန် အင်္ဂါကလေးများရှိသည်။ ထိုစည်ပိုင်းပုံ အင်္ဂါကလေး 
များထဲတွင် ဂျင်မီခေါ် မျိုးစေ့ကလေးများရှိသည်။ ထိုဂျင်မီကလေးများသည် 
လစ်ဗာဝတ်အပင်သစ်များ ပြန့်ပွားရန်အတွက် မျိုးစေ့ဖြစ်သည်။ အချို့ လစ်ဗာဝတ်များတွင်မူ အပင်၏ ကျောဖက်တွင် ထီးပုံသဏ္ဌာန် အတက်ကလေးများ ထပ်၍ပေါက်သည်။ အတက်ကလေးများအချို့တွင် အမအင်္ဂါရှိ၍ အချို့ 
တွင် အဖိုအင်္ဂါရှိသည်။ အဖိုနှင့်အမ တွေ့ထိကြခြင်းဖြင့် မျိုးမှုန်များဖြစ်လာသည်။ မျိုးမှုန်များ မြေကြီးပေါ်တွင် ပြန့်ကြဲ၍ အပင်သစ်များ ထပ်၍ ပေါက်လေသည်။ လစ်ဗာဝတ်သည် ဟီပက်တီစီး မျိုးပေါင်းတွင် ပါဝင်လေသည်။

## ကိုးကား
ဂျိုးဇက် လစ်စတာ

လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၁ဝဝ ကျော်ခန့်လောက်ကဆိုလျှင် လူတစ်ယောက်သည် ခြေလက် အင်္ဂါတစ်ခုခု မတော်တဆကျိုးပဲ့သွားရုံမျှနှင့် သူ၏အသက်ဘေးမှာ အလွန် စိုးရိမ်ဖွယ်ဖြစ်ခဲ့ရပေသည်။ သို့သော် ယခုအခါတွင်မူ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်သည် တော်ရုံခြေကျိုးကာမျှဖြင့် သေသွားရသည်ဆိုလျှင် ရယ်စရာသာ ဖြစ်နေပေလိမ့်မည်။ ထိုစဉ်က ခွဲစိတ်ရသည့်ရောဂါနှင့် သေဆုံးကြရသူများ 
မှာ များသောအားဖြင့် ဒဏ်ရာကြောင့် မဟုတ်ဘဲ ခွဲစိတ်သည့် ဆရာဝန်၏ ဓားမှအဆိပ်အတောက်ဖြစ်ကာ သေဆုံးကြရခြင်းသာဖြစ်လေသည်။ ယခုအခါတွင် ဤသို့အဆိပ်အတောက်ဖြစ်ခြင်းမှ လုံးဝကင်းလွတ်ခဲ့ပြီဖြစ်၍ ခွဲစိတ်ကုသခြင်းကို အထူးအဆန်းဟူ၍ပင် အမှတ်မထားကြတော့ချေ။

ခွဲစိတ်ကုသရေးတွင် ဤမျှလောက် တိုးတက်လာခဲ့ခြင်းမှာ **ဂျိုးဇက်လစ်စတာ**(ခရစ် ၁၈၂၇ - ၁၉၁၂) အမည်ရှိ အင်္ဂလိပ်ဆေးပညာပါရဂူကြီး၏ကျေးဇူးကြောင့်ဖြစ်ပေသည်။ လစ်စတာသည် ၁၈၂၇ ခုနှစ် ဧပြီလ ၅ ရက်နေ့တွင် အက်ဆက်နယ် အပ်ပတန်မြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ သူသည် ဆေးပညာကို သင်ယူတတ်မြောက်ခဲ့ပြီးနောက် သူ၏တစ်သက်တာအတွင်း ဂလပ်စဂိုးတက္ကသိုလ်၊ အက်ဒင်ဗာရာတက္ကသိုလ်နှင့် နောက်ဆုံးလန်ဒန်မြို့ ဘုရင့်ကောလိပ်ကျောင်းတို့တွင် ခွဲစိတ်ကုသမှုပညာဆိုင်ရာ ပါမောက္ခအဖြစ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့လေ သည်။ လစ်စတာသည် ဆေးပညာကိုဆည်းပူးနေစဉ်အတွင်း ခွဲစိတ်ကုသခြင်းခံကြရသောလူနာတို့၏ သနားစဖွယ် အသက်ဆုံးရှုံးကြခြင်းကို မကြာခဏ တွေ့ရလေသည်။ ထိုကြောင့် ခွဲစိတ်ကုသရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည့်ရောဂါတို့ကို အရင်းအမြစ်တိုင်အောင် စုံစမ်းလေ့လာရှာဖွေကြည့်လေသည်။ ၁၈၆၂ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်သိပ္ပံပညာရှင်ကြီး တစ်ဦးဖြစ်သော ပါးစတားဆိုသူသည် မိုက္ကရိုစကုပ်ဖြင့်သာမြင်နိုင်သည့် ရောဂါပိုးမွှားတို့အကြောင်းကို တွေ့ရှိလေသည်။ 

လစ်စတာသည်လည်း ပါးစတား၏ အယူအဆကိုအခြေခံပြုကာ ထိုရောဂါပိုးမွှားများ ကာကွယ်ရန်ဆေးကိုကြိုးစားကြံစည်ခဲ့ရာ ၁၈၆၅ ခုနှစ်တွင် ကာဗောလစ် အက်ဆစ်ကို တွေ့ရှိသည်။ ထိုကာဗောလစ်အက်ဆစ်ဖြင့် ပိုးမွှားတို့ကိုသတ်နိုင်ခဲ့ရာ ခွဲစိတ်ကုသခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဘေးဥပါဒ်တို့ကို ကင်းလွတ်စေနိုင်ခဲ့လေသည်။ လစ်စတာတွေ့ရှိခဲ့သည့် ကာဗောလစ်အက်ဆစ်မှာ အလွန်စပ်သောကြောင့် လူနာတို့ ကြောက်ရွံ့ခဲ့သော်လည်း ယခုအခါတွင်မူ မစပ်မနာစေရန် စီမံနိုင်ခဲ့ပြီဖြစ်သည်။ လစ်စတာသည် ခွဲထားသောအနာကို တိရစ္ဆာန်အူကြိုးဖြင့် စတင်ချုပ်ခဲ့ခြင်းဖြင့် အနာခွဲကြောင်းရာကို ပြန်လည်စေ့စပ်စေနိုင်ခဲ့လေသည်။ အသက်ပေါင်းများစွာကို ကယ်ဆယ်ခဲ့သော သူ၏ တွေရှိမှုများ ကြောင့် လစ်စတာသည် လော့ဘွဲ့ခြီးမြှင့်ခြင်း ခံခဲ့ရသည့်ပြင် တော်ဝင် အသင်းကြီး၏ ဥက္ကဋ္ဌရာထူးစသည်တို့ဖြင့်လည်း ချီးမြေ|ာက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရလေသည်။ သူသည် ၁၉၁၂ ခုနှစ် 
ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ဝ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်သွားလေသည်။

## ကိုးကား
လတ်ခနောင်းမြို့

လတ်ခနောင်း (လပ်ကနောင်း)မြို့သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ဥတ္တရပဒေသပြည်နယ်၊ ဂုမ္မတီမြစ်၏ လက်ယာဘက်ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံး မြို့ကြီးတစ်မြို့ဖြစ်သည်။ ဂုမ္မတီ မြစ်မှာ ဂင်္ဂါမြစ်၏ လက်တက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၁၈၅၅ ခုနှစ်တွင် စစ်သူပုန် ဖြစ်ပွားခဲ့စဉ်က လတ်ခနောင်းမြို့မှာ သူပုန်တို့၏ ဝိုင်းရံတိုက်ခိုက်ခြင်းခံခဲ့ ရသည်။ အဝေးမှကြည့်လျှင် လတ်ခနောင်းမြို့သည် စုလစ်မွန်းချွန်း တန် ဆာဆင်ကာ ဆောက်ထားအပ်သော ရှေးပလီဝတ်ကျောင်းများဖြင့် အထူးပင် သာယာလှပေသည်။ အနီးသို့ကပ်ကြည့်လျှင်ကား သေးငယ်သောအိမ်များ ပြည့်နှက်ခြံရံနေသော လမ်းကျဉ်းလမ်းမြောင်ကလေးများကို တွေ့မြင်ရပေ မည်။ ခေတ်ဆန်သော အဆောက်အအုံများလည်း အနည်းငယ်ရှိသည်။ လူကုံထံများနေထိုင်သည့် ရပ်ကွက်တွင်ကား အိမ်ကြီး၊ အိမ်ကောင်း၊ လမ်း ကျယ်၊ လမ်းကောင်းများကို တွေ့ရှိနိုင်ပေသည်။ လတ်ခနောင်းမြို့သည် လူဦးရေ ၅၉၅၄၄ဝ (၁၉၆၁)ရှိ၍ အရေးပါ အရာရောက်သော စီးပွားရေးနှင့် မီးရထားဗဟိုဌာန၊ ပညာရေး ဗဟိုဌာန လည်းဖြစ်၏။ မြို့နေလူဦးရေ၏ သုံးပုံ နှစ်ပုံမှာ ဟိန္ဒူအယူဝါဒီဖြစ်၍ ကျန် လူဦးရေမှာ မွတ်ဆလင်နှင့် ခရစ်ယာန်များ ဖြစ်ကြသည်။ တွင်ကျယ်သော လုပ်ငန်းများမှာ ငွေထည်၊ ကြေးထည်လုပ်ငန်း၊ ဖလ်ချက်လုပ်ငန်း၊ စက္ကူ လုပ်ငန်း၊ ဇာထိုး ပန်းထိုးလုပ်ငန်းနှင့် ချည်ထည်လုပ်ငန်းတို့ဖြစ်သည်။ စစ်သူပုန်မထမီက လတ်ခနောင်းမြို့မှာ ဥဓနယ်၏ မြို့တော်ဖြစ် သည်။ ၁၈၅၈ ခုနှစ်၌ အင်္ဂလိပ်တို့က မြို့ကိုပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် တွင် ယူနိုက်တက်ပရော်ဗင့်နယ်ဟုခေါ်သော ပြည်နယ်ထဲတွင် စီရင်စုမြို့ တစ်မြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

## ကိုးကား
အက်ဒွင် လတ္တယင်

thumb
**ဆာ အက်ဒွင် လန်ဆီယာ လတ္တယင်** သည် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ဗိသုကာပညာရှင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ အက်ဒွင်လတ္တယင်သည် လန်ဒန်မြို့၌ ၁၈၆၉ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်သူဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်က ကင်းဆနင်တန်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ဗိသုကာဆရာကြီးတို့ထံတွင် ဗိသုကာပညာ ဆည်းပူးခဲ့သည်။ အက်ဒွင်သည် အသက် ၁၉ နှစ်အရွယ်မှစ၍ ဗိသုကာ လုပ်ငန်းကို လက်တွေ့လုပ်ကိုင်ခဲ့၏။ သာယာလှပသော တောခြေအိမ် ကလေးများ ဆောက်လုပ်ရာ၌ အထူးကောင်းမွန်လှသဖြင့် ထိုစဉ်အခါကပင် နာမည်ကျော်ကြားခဲ့၏။

ယင်းသို့ တဖြည်းဖြည်း နာမည်ကျော်ကြားလာခဲ့ရာ မြို့ကြီးများရှိ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများကို ပြင်ဆင်ရ၏။ ပြည်သူ့အဆောက်အအုံများ ဖြစ်သည့် ရုံးများကိုလည်းဆောက်ရသည်။ ၁၉ဝဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပါရီမြို့၌ ကျင်းပသောပြပွဲကြီးနှင့် ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် ရောမမြို့၌ ကျင်းပသောပြပွဲ များအတွက် ဗြိတိန်နိုင်ငံဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကိုလည်း ဆောက်လုပ်ခဲ့ရသူဖြစ်၏။ ဆာအက်ဒွင်၏ လက်ရာများကို အင်္ဂလန်ပြည် တောနယ် အနှံ့အပြား တွေ့နိုင်ပေသည်။ ထိုမျှမကသေး ထင်ရှားသော အဆောက်အအုံကြီးများဖြစ်သည့် လင်ဒစ္စဖန်းရဲတိုက်ကြီး စသည့်အဆောက်အအုံများ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ နယူးဒေလီမြို့တော် အဆောက်အအုံများ၊ လန်ဒန်ဝှိုက်ဟောရှိ စစ်ပြေငြိမ်းအထိမ်း အမှတ်အဆောက်အအုံ စသည်တို့သည်လည်း သူ၏ လက်ရာများပင်ဖြစ်၏။ ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် တော်ဝင်အနုပညာအသင်းကြီး၏ အပေါင်းပါအသင်းဝင်ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ဘုရင်က ဆာဘွဲ့ ချီးမြှင့် သူကောင်းပြုခြင်းခံရသည်။ ၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ်တွင် တော်ဝင်အနုပညာ 
အသင်းဝင် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် တော်ဝင်အနုပညာသင်းကြီး၏ ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်လာပြီးနောက် ခြောက်နှစ်အကြာ ၁၉၄၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်မြို့၌ ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
လန်ဒန်ရဲတိုက်ကြီး

လန်ဒန်မြို့အရှေ့ပိုင်း သိမ်းမြစ်၏ မြောက်ဘက် ကမ်း၊ ယခင်မြို့ရိုးဟောင်း၏ အပြင်ဘက်တွင်တည်ရှိ၍ ရှေးအခါက ခံတပ် အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျဉ်း
ထောင်အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရင်မင်း မြတ်တို့စံတော်မူရာ နန်းတော်အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်သား အဆောက်အအုံစုဖြစ်လေသည်။

ရဲတိုက်ကြီးတည်ရှိသည့်မြေနေရာမှာ ၁၃ ဧက ကျယ်ဝန်းကာ ဘေးပတ်လည်၌ မြင့်မားသော ကျောက်နံရံကြီးတစ်ခု ကာဆီးထား ၍ ထိုနံရံ ကြီး၏ အောက်ခြေ တစ်လျှောက်တွင် ရေအပြည့်နှင့် ကျုံးတစ်ခုရှိလေသည်။ ထိုနံရံကြီး၏ အတွင်းဖက်၌ ကျောက်သား အတိဖြင့်ဆောက်လုပ်ထားသော ထုထယ်ကြီးမားလှသည့် 
အဆောက်အအုံများ ရှိလေသည်။ ရှေးအခါကဆိုလျှင် ထိုရဲတိုက်ကြီးထဲတွင် စစ်တပ်တစ်တပ်လုံးပင် စိတ်ချလက်ချနေနိုင်ပေလိမ့် မည် ယခုအခါဗြိတိသျှအစိုးရက ရဲတိုက်ကြီးကို အခြားကိစ္စများ အတွက် အသုံးမချဘဲ အများပြည်သူတို့ လာရောက်ကြည့်ရှုနိုင်ရန် ပြတိုက်သဘော ပြုလုပ်ထားလေသည်။

လန်ဒန်ရဲတိုက်ကြီးမှာ အင်္ဂလန်ပြည်၏သမိုင်းတွင် အထူးနာမည် ကျော်ခဲ့ပေသည်။ ထင်ရှားသောပုဂ္ဂိုလ်အများအပြားပင် ထိုရဲတိုက်ကြီးထဲ၌ ထောင်သွင်း အကျဉ်းချထားခြင်း ခံခဲ့ကြရဘူးလေသည်။ ယင်းပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ အနက်အချို့မှာ စိန့်တောမတ်မိုး၊ လေဒီဂျိန်းဂရေး၊ ကက်သရင်းဟောင်းဝပ်၊ ဆာရော့ဂျာ ကေ့စမင့် စသည့် 
ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်ကြီးတို့ဖြစ်ကြသည်။ ပဉ္စမ အက်ဒွပ်ဘုရင်ကလေးနှင့် သူ၏ညီတော် ယော့မြို့စားတို့သည်လည်း ယင်းရဲ တိုက်ကြီးထဲမှာ ပင် သူတို့၏ဦးရီးတော် တတိယရစ်ချတ်ဘုရင်၏ အမိန့်အရ ခေါင်းအုံးဖြင့်ဖိ၍ အသတ်ခံကြရသည်။

ဘုရင်မင်းမြတ်၏ အဖိုးထိုက်တန်သော မင်းမြောက်တန်ဆာ ပစ္စည်းများနှင့် ကျောက်မျက်ရတနာများကိုလည်း ယင်းရဲတိုက်ကြီးထဲမှာပင် အစောင့်အရှောက်နှင့်တစ်ကွ လုံခြုံစွာထားရှိသည်ဟု ဆိုလေသည်။ လန်ဒန် ရဲတိုက်၏အလယ်တွင် မျှော်စင်ဖြူရှိသည်။ထိုမျှော်စင်ကို ဝီလျံ-သ- ကွန်ကားရား ဘုရင်လက်ထက် 
ခရစ် ၁ဝ၇၈ ခုနှစ်က ဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။ 

ရှေးခေတ်ကအင်္ဂလန်ပြည် မင်းအဆက်ဆက်တို့သည် ဤအဆောက်အအုံကြီး ထဲတွင် စံနေတော်မူခဲ့ကြသည်ဟုသိရ၏။ ယင်းမျှော်စင်ဖြူကို မတည် ဆောက်မီက ထိုနေရာတွင်
ဂျူးလိယက်ဆီဇာသည် ရဲတိုက်တစ်ခုကို ဆောက် လုပ်ထားခဲ့ဘူးသည်ဟု ဆိုလေသည်။

## ကိုးကား
လတ္တီကျူ

မှ ဝင်ရိုးစွန်းသို့ ဒေါင်လိုက်မျဉ်းများသည် လောင်ဂျီကျူမျဉ်းများ ဖြစ်ကြပြီး အီကွေတာနှင့်အပြိုင်မျဉ်းများသည် လတ္တီကျူမျဉ်းများ ဖြစ်ကြသည်။]]

ကမ္ဘာလုံးမြေပုံကိုကြည့်လျှင် အီကွေတာမှ မြောက်နှင့် တောင်ဘက်များသို့ မျဉ်းပြိုင်များဆွဲထားသည်ကို တွေ့ရပေလိမ့်မည်။ အဆိုပါ မျဉ်းပြိုင်များသည် အမှန်ရှိသော မျဉ်းပြိုင်များကား မဟုတ်ချေ။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ၏ အကွာအဝေးကို တိုင်းတာနိုင်ရန် ပထဝီဝင်ဆရာများက စုပေါင်း၍အကြံထုတ်ကာ ရေးဆွဲထားခြင်းမျှသာဖြစ်သည်။ ထိုမျဉ်းပြိုင်များကို လတ္တီတွဒ်များဟုခေါ်သည်။

လတ္တီတွဒ်မျဉ်းတစ်ကြောင်းနှင့်တစ်ကြောင်းကို များသောအားဖြင့် 
၁ဝ° (၁ဝ ဒီဂရီ) စီခြား၍ ဆွဲထားကြသည်။ အီကွေတာ၏မြောက်ဘက်ရှိ လတ္တီတွဒ်များကို မြောက်လတ္တီတွဒ်များဟုခေါ်၍ အီကွေတာ၏ တောင်ဘက်ရှိ လတ္တီတွဒ်များကို တောင်လတ္တီတွဒ်ဟုခေါ်သည်။ ကမ္ဘာကြီးသာ တိကျစွာ လုံးဝန်းလျက်ရှိလျှင် ဒီဂရီတိုင်းသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကွာအဝေးချင်း အတူတူ ဖြစ်ရပေမည်။ သို့သော် ကမ္ဘာကြီးသည် မြောက်နှင့်တောင် ဝင်းရိုး 
စွန်းနေရာများတွင် ပြားလျက်ရှိသဖြင့် ဝင်ရိုးဒေသများနှင့် အီကွေတာအနီးရှိ ဒေသများတွင် တစ်ဒီဂရီ၏ အကွာအဝေးသည် အနည်းငယ်ကွာခြားလေသည်။ အီကွေတာမှ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းအထိကိုလည်းကောင်း၊ တောင်ဝင်ရိုးစွန်းအထိကိုလည်းကောင်း ၉၀° စီခွဲခြားထားသည်။ အကွာအဝေးကိုတွက်ရာတွင် အီကွေတာမှစ၍တွက်သဖြင့် အီကွေတာကို ဝ°(သုညဒီဂရီ) ဟု မှတ်သားထားကြသည်။

ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှေ့နှင့်အနောက်ကိုလည်း တိုင်းတာရန်လိုသေး 
သည်။ ထို့ကြောင့် ပထဝီဝင်ဆရာများက ကြံစည်ကြရာ ဗြိတိန်နိုင်ငံ၊ လန်ဒန်မြို့အနီးတွင် ၁၆၇၅ ခုနှစ်မှ စတင်၍ တည်ထောင်ခဲ့သော ဗြိတိသျှတော်ဝင်နက္ခတ်မျှော်စင်ထားရှိရာ ဂရင်းနစ်အရပ်ကို ဖြတ်၍ဆွဲထားသော မွန်းတည့်မျဉ်းမှ အစပြုကြရန် သဘောတူခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် လတ္တီတွဒ် တိုင်းတာရာတွင် အီကွေတာကို သုညဒီဂရီဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသကဲ့သို့ ဂရင်းနစ် လောင်ဂျီတွဒ်ကိုလည်း သုညဒီဂရီအဖြစ် သတ်မှတ်ကြရန် သဘောတူကြသည်။ 

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:သွားလာရေး ထိန်းချုပ်ခြင်း
ဝေါလတာ ဆဲဗိတ် လန်းဒေါ်

အင်္ဂလိပ်စာဆို ဝေါလတာ ဆဲဗိတ်လန်းဒေါ်သည် စာရေးဆရာများတွင် ဥစ္စာ 
ပစ္စည်း ကုံလုံသူများဖြစ်ကြသည့်အလျောက် လန်းဒေါ်သည် မာနထောင်လွှား 
သူတစ်ဦးလည်းဖြစ်လေသည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဝါဝစ်ရှိုင်ယာ 
နယ်၌ ဝေါလတာလန်းဒေါ်နှင့် အယ်လဇ္ဇဗက်ဆဲဗိတ်တို့မှ ဖွားမြင်သော 
သားအကြီးဆုံးဖြစ်သည်။ လန်းဒေါ်သည် ငယ်စဉ်ကရပ်ဗီကျောင်းတွင် ပညာ 
သင်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော် ကျောင်းမှထုတ်ပယ်ခြင်းခံရသဖြင့် မစ္စတာ 
လန်ဂလေးထံတွင် အလွတ်ပညာသင်ကြားခဲ့ရလေသည်။ ၁၇၉၃ ခုနှစ်တွင် 
အောက်စဖို့တက္ကသိုလ် ထရင်နီတီကောလိပ်ကျောင်းတွင် ပညာဆက်လက် 
သင်ခဲ့။ ကောလိပ်ကျောင်း၌ရှိစဉ် နိုင်ငံရေးအယူဝါဒစွဲကြောင့် လန်းဒေါ်သည် 
ကျောင်းမှထွက်ရပြန်လေသည်။ ကျောင်းမှထွက်လာသော်လည်း မည်သည့် 
အလုပ်ကိုမျှဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်ခြင်းမရှိချေ။ ဖခင်ထံမှရသော ထောက်ပံ့ကြေး 
ကိုသာ သုံးစွဲလျက်နေခဲ့၏။ သို့သော် လန်းဒေါ်သည် ပညာပါရမီ ရင့်သန် 
သူတစ်ယောက်ဖြစ်သဖြင့် စာပေဖက်၌ထူးချွန်ခဲ့လေသည်။ စာရေးဆရာဖြစ် 
လာသည့်အခါ၌ပင် အခြားစင်ပြိုင်စာရေးဆရာများကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချတတ်လေ 
သည်။ သို့သော် ရောဗတ်ဆောက်သီကဲ့သို့သော စာရေးဆရာများနှင့်မူကား 
အလွန်ရင်းနှီးစွာ ဆက်ဆံပေါင်းသင်းခဲ့၏။

၁၇၉၅ ခုနှစ်တွင် လန်းဒေါ်သည် *ဝေါလတာဆဲဗိတ် လန်းဒေါ် 
၏ကဗျာများ* ဟူသောအမည်ဖြင့် သုံးအုပ်တွဲစာစောင်ကိုရေးသား ထုတ်ဝေ 
ခဲ့လေသည်။ ၁၇၉၈ ခုနှစ်တွင် သူ၏ အကောင်းဆုံးလက်ရာဖြစ်သော *ဂီ 
ဗျာ* ခေါ်စာအုပ်ကို ထုတ်ခဲ့ပြန်၏။ လန်းဒေါ်ရေးသားခဲ့သော စာအုပ်များ 
ကို စာပေလိုက်စားသူများနှင့်စာပေဘက်၌ ဝါသနာပါသူတို့သာ ယခုအခါ 
ဖတ်ရှုကြသည်။ သာမန်အရပ်သားတို့သည် လန်းဒေါ်ရေးသားခဲ့သော စာပေ 
၌ စိတ်ဝင်စားခြင်းမရှိကြချေ။

လန်းဒေါ်ကိုယ်တိုင်ကလည်း ပြည်သူအများဖတ်ရှုနိုင်စေရန် ရည် 
ရွယ်၍ ရေးခဲ့ခြင်းမဟုတ်သဖြင့်ထင်ရှားသော စာရေးဆရာတစ်ယောက် မဖြစ် 
ခဲ့ချေ။ လန်းဒေါ်ပြုစုခဲ့သော 'စိတ်ကူးနှင့် စကားပြောပုံများ' မှာ ယင်း၏ 
ထင်ရှားသောလက်ရာ ဖြစ်ပေသည်။ ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် ထိုစာအုပ်ပထမတွဲ 
ထွက်သည်။ လက်တင်ဘာသာဖြင့် စာအုပ်များကိုလည်း ရေးသားခဲ့သေး၏။ 
လန်းဒေါ်သည် စိတ်လိုက်မန်ပါ မည်သည့်အရာကို မဆိုပြုလုပ်လေရှိ၏။ 
၁၈ဝ၈ ခုနှစ်တွင် လန်းဒေါ်သည် မိမိကိုယ်တိုင် ကုန်ကျစရိတ်ကို တာဝန် 
ယူ၍ စစ်တပ်တစ်တပ်ဖွဲ့စည်းကာ နပိုလီယန်နှင့် တိုက်ခိုက်ရန် စပိန်နိုင်ငံသို့ 
ထွက်ခွာသွားခဲ့ဘူးလေသည်။ ၁၈၆၄ ခုနှစ်စက်တင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့၌ 
ဖလော်ရင့်မြို့တွင် လန်းဒေါ်ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
အက်ဒွပ် လန်းဆီယာ

အင်္ဂလိပ် ပန်းချီကျော် ဆာ**အက်ဒွပ်ဟင်နရီလန်းဆီယာ**သည် ခွေးများကို အထူးချစ်ခင်သူဖြစ်သည့် အလျောက်ခွေးရုပ်ပန်းချီကားများကို ရေးဆွဲရာ၌ အလွန်လက်ရာမြောက်လေသည်။ လန်းဆီယာ၏ ပန်းချီခန်းတွင် ခွေးရုပ်ပုံ အမျိုးမျိုးကိုတွေ့မြင်နိုင်သည်။ ခွေးကြီးပုံ၊ ခွေးကလေးပုံ၊ ခွေးဆိုးပုံ၊ ခွေးလိမ္မာ ပုံ စသည်တို့မှာ တကယ်ပင်အသက်ရှင်နေသော ခွေးတို့နှင့်မခြား သရုပ် ပေါ်လှပေသည်။ လန်းဆီယာသည် ခွေးများကိုသာမဟုတ်ဘဲ အခြားတိရစ္ဆာန် များကိုလည်းချစ်ခင်သည်။ ယင်းတို့၏ ပုံများကိုလည်းရေးဆွဲခဲ့လေသည်။ လန်းဆီယာကို ၁၈ဝ၂ ခုနှစ် မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်မြို့၌ဖွားမြင်သည်။ သူ၏ဖခင် ဂျှန် လန်းဆီယာ ကိုယ်တိုင် တံဆိပ်ထုဆရာ နှင့် အနုသုခုမပညာအကြောင်းရေးသူ စာရေးဆရာဖြစ်ရာ သူသည် ငယ်စဉ် ကတည်းက ပန်းချီပညာကို ဖခင်ထံတွင်စတင် သင်ယူခဲ့လေသည်။ အသက် ငါးနှစ်အရွယ်တွင် အရုပ်များအသင့်အတင့် ရေးဆွဲတတ်လာ၍ ရှစ်နှစ်သား အရွယ်ရောက်သော် အလွန်လက်ရာကောင်းလာလေသည်။ ၁၁ နှစ်သား အရွယ်တွင်ရေးဆွဲခဲ့သော ပန်းချီကားများအတွက် လန်ဒန်မြို့အနုပညာ အသင်းမှငွေနှင့်ပြုလုပ်ထားသော ပန်းချီဆေးစပ်ပျဉ်ချပ်တစ်ခုကို ဆုအဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံရလေသည်။ ပန်းချီကားအချို့မှာလည်း တော်ဝင်ပညာ့တံခွန် အသင်းပြခန်းတွင် ချိတ်ဆွဲပြသခြင်းခံရလေသည်။

၁၈၁၆ ခုနှစ်တွင် တော်ဝင်ပညာ့တံခွန်အသင်းကျောင်းတွင် ဝင်ရောက် ပန်းချီပညာသင်ကြားရ၏။ လန်းဆီယာသည် လက်နှစ်ဖက်စလုံးဖြင့် ပန်းချီရေးဆွဲနိုင်၏။ လက်ယာလက်ဖြင့် သမင်ခေါင်းပုံကိုရေးဆွဲနေစဉ် လက်ဝဲလက်ဖြင့် မြင်းခေါင်းပုံကိုတစ်ချိန်တည်း ရေးဆွဲနိုင်သည်ဟု ဆိုလေ သည်။ လန်းဆီယာသည် ပန်းချီသင်တန်းတက်နေစဉ် တစ်ခါတစ်ရံ အတန်း မှထွက်ခွာခဲ့ပြီးလျှင် တိရစ္ဆာန်ရုံသို့ သွားရောက်ကာ တိရစ္ဆာန်ကောင် အမျိုးမျိုး၏ ပုံကို သက်ရှိပုံစံများကို ကြည့်၍ရေးဆွဲလေ့ရှိ၏။ လန်းဆီယာ ပထမဦးဆုံ းရေးဆွဲခဲ့သောစိန်ဗားနပ် ခွေးရုပ်ပုံကို သူ၏အစ်ကို တောမတ်လန်းဆီယာက ပုံထွင်း၍လူအများအတွက် ပုံတူကူးကာထုတ်ဝေခဲ့လေ၏။ လန်းဆီယာ ၏လက်ရာအကောင်းဆုံးခွေးရုပ်ပုံမှာ *ဂုဏ်ကျက်သရေနှင့် မထီလေးစားခြင်း*ဟု ခေါင်းစဉ်တပ်ထားသော ခွေးနှစ်ကောင်၏ရုပ်ပုံဖြစ်လေသည်။ 

လန်းဆီယာသည် ငယ်စဉ်ကပင် တော်ဝင်ပညာ့တံခွန် အသင်းဝင်တစ်ဦးဖြစ် ခဲ့၍ ၁၈၆၅ခုနှစ်၌ ဥက္ကဋ္ဌရာထူးကိုပင် အပ်နှင်းခြင်း ခံရလေသည်။ သို့သော် မယူဘဲငြင်းပယ်ခဲ့၏။ လန်းဆီယာသည် ခွေးရုပ်များသာမဟုတ်ဘဲ ဒရယ်ရုပ်များ၊ ခြင်္သေ့ရုပ်များနှင့် ကျော်စောထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များ၏ ရုပ်ပုံများကိုလည်း ရေးဆွဲခဲ့လေသည်။ သူသည် ပန်းချီကားပေါင်း ရာထောင်များစွာ ရေးဆွဲခဲ့၏။ သူရေးဆွဲခဲ့သော ပန်းချီကားများကို ရောင်းချရာတွင် အဖိုးသားနား အမြောက်အမြား ရရှိခဲ့လေသည်။ အထူးသဖြင့် သူရေးဆွဲခဲ့သော တိရစ္ဆာန်ပုံများအတွက် သူသည်ထင်ရှားကျော်ကြားလာသည့်ပြင် ကြွယ်ဝချမ်း 
သာလာလေသည်။

၁၈၅ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဆာဘွဲ့ချီးမြှင့်သူကောင်းပြုခြင်းခံရသည်။ လန်ဒန်မြို့ ထရာဖဲလဂါးစကွဲယားရှိ နယ်လဆင်ကျောက်တိုင်ခြေရင်း၌ တွေ့ မြင်ရသော ခြင်္သေ့ရုပ်လေးရုပ်မှာလည်း လန်းဆီယာသည် ၁၈၇၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ရာ စိန်ပေါ ဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၌ သူ၏ရုပ်ကလာပ်ကိုမြှုပ်နှံထားလေသည်။

## ကိုးကား
လတ်စပါပင်

**လတ်စပါပင်**ဆိုသည်မှာ ဗတ်တားကပ်မျိုးရင်းဝင် ဒယ် 
လဖင်နီယမ်ခေါ် အပွင့်အုပ်စုကို ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဥယျာဉ်စိုက်ပျိုးသူများ 
က နှစ်ကြာခံပင်မျိုးကို ဒယ်လဖင်နီယမ်ဟုခေါ်ကြ၍ တစ်နှစ်ခံပင်မျိုးကိုမူ 
များသောအားဖြင့် လတ်စပါဟုခေါ်ကြသည်။ လတ်စပါပင်သည် ကမ္ဘာလုံး 
ခြမ်းနှစ်ခုလုံးတွင် အေးသောဒေသများ၌ ပေါက်ရောက်လေသည်။ လတ်စပါး 
(မိုးစွေငှက်၏အတက်) ဆိုသောအမည်သည် အပွင့်တိုင်၏ အပေါ်ဘက်ရှိ 
ပွင့်ဖတ်သည် ကြက်တက်ကဲ့သို့ ကောက်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ် 
သည်။ အခြားပွင်ဖတ်ငါးဖတ်ကမူ အတူတကွ ထွက်ပေါ်နေကြလေသည်။ 
ထိုပွင့်ဖတ်တို့သည်လည်း ပုံသဏ္ဌာန်များတွင် မညီညာကြချေ။
သိရသမျှသော လတ်စပါပင်မျိုးတစ်ရာခန့်အနက် အငယ်ဆုံးသည် 
တစ်ပေခန့်သာရှိ၍ အချို့ကမူ ငါးပေမှ ခုနစ်ပေအထိ ရှိကြလေသည်။ ပန်း 
ပွင့်များ၏ အရောင်မှာ အပြာ၊ အဖြူ သို့မဟုတ် ပန်းရောင်ဖြစ်နိုင်သည်။ 
ဥရောပတိုက် လတ်စပါပင်တစ်မျိုးကို ဆေးဝါးဘက်တွင် အသုံးပြုနိုင်၍ 
လတ်စပါပင်မှ အဆိပ်ဖြစ်သည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။ သိုးများသည် လတ် 
စပါပင်ကိုစားခြင်းကြောင့် အဆိပ်မသင့်ကြချေ။ မြင်းများတွင်မူ အနည်းငယ် 
အဆိပ်ဖြစ်တတ်သည်။

လတ်စပါပင်မျိုး အမြောက်အမြားကို အလှစိုက်လေ့ရှိကြသည်။ 
ယင်းတို့ကို ဂရုတစ်စိုက် ပြုပြင်ပေးရန် မလိုချေ။ မည်သည့်မြေမျိုး၌မဆို 
စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ လတ်စပါပင် အကောင်းဆုံးပေါက်ရောက်သည့် နေရာမှာ 
လေအများအပြားရရှိသော နေရာမျိုးဖြစ်သည်။ များသောအားဖြင့် လတ်စပါ 
ပင်ကို အစေ့မှစိုက်ယူလေ့ရှိသည်။ အချို့ လတ်စပါပင်မျိုးက နွေရာသီ 
နောက်ကျကျ သို့မဟုတ် ဆောင်းကူးရာသီ စောစောပိုင်းတွင် တစ်ကြိမ် 
ထပ်၍ပွင့်လေသည်။ လတ်စပါပင်သည် ရနန်ကျူလေးစီအီး မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်သော 
ဒယ်လဖင်နီယမ်မျိုးစုဝင် ဖြစ်လေသည်။

## ကိုးကား
အန္တရာယကပ်

"ကပ်"ဆိုတာ.. 'အတိုင်းအတာ၊အချိန်ပိုင်းတစ်ခု'
(တစ်နည်း) "သတ္တဝါတွေရဲ့ ကံအားလျော်စွာ စီရင်ချင်း"
လို့ အဓိပ္ပာယ် ရတယ်။ (သုတ်ပါထေယျ)

(၁) *ရောဂန္တရကပ်*=ရောဂါဆိုးများဖြင့် အထူးနှိပ်စက်သောကပ်။

(၂)*သတ္တန္တရကပ်*=ဓားလှံ သေနတ် စသော လက်နက်တို့ဖြင့် သတ်ကြသော ကပ်။

(၃) ''ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ်"= အစားအစာ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသော ကပ်။

[ကမ္ဘာပေါ်တွင်ကျရောက်ခဲ့သည့်ကပ်ရောဂါများ ]

## ကိုးကား
2. ဆိုရှယ်မီဒီယာ
မေရီ လမ့်

မေရီလမ့်သည် ချားလမ့် ၏အစ်မဖြစ်သည်။ မေရီ၌ မွေးချင်းခုနစ်ယောက်ရှိသည့်အနက် သုံးယောက် 
အသက်ရှင်၍ ကျန်ရစ်ခဲ့ရာတွင် ချားသည် အငယ်ဆုံးဖြစ်၏။ ချားငယ်စဉ် 
က မေရီကပင် အသက်ခုနစ်နှစ်သားအထိ ပြုစုစောင့်ရှောက်ခဲ့လေသည်။
မေရီလမ့်တို့ မောင်နှမတစ်စုတွင် ရိုးရာအားဖြင့် အစွဲအလန်းကြီး 
မှုရှိခဲ့လေသည်။ ချားလမ့် အသက်နှစ်ဆယ့်တစ်နှစ်ရသော ၁၇၆၉ ခုနှစ် 
စက်တင်ဘာလအတွင်း၌ မေရီသည် သူ၏နာမကျန်းဖြစ်နေသော မိခင်ကြီး 
၏ရင်ဝကို ဓားဖြင့်ထိုးသတ်လိုက်လေသည်။ မိခင်ကြီး သေဆုံးပြီးသည့် 
နောက်တွင် မေရီ၏စိတ်သည် ပြန်ကောင်းလာသော်လည်း ရာဇဝတ်မှုကို 
ကျူးလွန်မိပြီးဖြစ်သဖြင့် စိတ်ဖောက်ပြန်သူများ၏ ခိုလှုံရာနေရာ (အရူး 
ထောင်)တွင် ရက်သတ္တပတ်ပေါင်း အတော်ကြာကြာ အစောင့်အရှောက်ကို 
ခံခဲ့ရလေသည်။ ၁၇၉၇ ခုနှစ်တွင် ချားနှင့် မေရီတို့၏ဖခင်ကြီး ကွယ် 
လွန်ပြန်သည်။ အသုဘကိစ္စများ ပြီးစီးသောအခါ ချားသည် စိတ်ဖောက် 
ပြန်သူများ စောင့်ရှောက်သည့်နေရာရှိ အုပ်ချုပ်သူများထံသို့ သွားရောက်ကာ 
သူ၏အစ်မကို သူကပင် တာဝန်ခံ၍ စောင့်ရှောက်မည့်အကြောင်းပြောသဖြင့် 
အုပ်ချုပ်သူများက မေရီကို သူ့မောင်နှင့်အတူ ထည့်လိုက်လေသည်။ သူတို့ 
မောင်နှမ အတူနေထိုင်ကြရာတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အလွန်ကြင်နာစွာ 
စောင့်ရှောက်ကြလေသည်။

အစ်မဖြစ်သူမေရီ နေကောင်းသည့်အချိန်များတွင် ချားသည် သူ 
ဝါသနာပါသော စာပေများကို ရေးသားလေသည်။ ထိုအခါမျိုးတွင် အစ်မ 
ဖြစ်သူမေရီက များစွာအကူအညီပေးလေသည်။ အထူးသဖြင့် ကမ္ဘာကျော် 
စာရေးဆရာကြီးတစ်ဦးဖြစ်သော ရှိတ်စပီးယား ရေးစပ်ပြုစုခဲ့သည့် ပြဇာတ် 
များကို စကားပြေဖြင့် ရေးသားသောအခါတွင် မောင်ဖြစ်သူ ချားက အလွမ်း 
ပြဇာတ်များကို စကားပြေဖြင့်ရေးသား၍ အစ်မဖြစ်သူမေရီက အသော 
ပြဇာတ်များကို ရေးသားခဲ့လေသည်။ စာအုပ်ထုတ်ဝေသောအခါတွင် မေရီ၏ 
အမည်ကို အသုံးမပြုခဲ့ချေ။ ထိုစာအုပ်သည် လူကြိုက်များသဖြင့် ဒုတိယ 
အကြိမ်ပင် ထပ်မံ၍ ထုတ်ဝေခဲ့ရလေသည်။
မေရီသည် သူ့မောင်ချား ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၃ နှစ်ကြာမှ 
ကွယ်လွန်သွားလေသည်။

## ကိုးကား
လမ္ပရီငါး

**လမ္ပရီငါး** () သည် ငရှဉ့်ကဲ့သို့ ခန္ဓာကိုယ်ရှည်လျား လျားရှိသော သတ္တဝါတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုငါးကိုယ်၌ အခြားငါးများမှာကဲ့ သို့ အကြေးများမရှိသည့်အပြင် ချောမွတ်၍လည်းနေပြန်သေးသည်။ မေးရိုး လည်းမရှိချေ။ လမ္ပရီငါးကို သမုဒ္ဒရာတိုင်း၊ ပင်လယ်တိုင်းနှင့် မြစ် တိုင်းလို လိုတွင်တွေ့နိုင်၏။ ထိုငါး၏ပါးစပ်သည် ခွက်ပုံဖြစ်နေပြီးလျှင် ထိုပါးစပ်ဖြင့် အခြားရေသတ္တဝါများ၏ကိုယ်ကို တွယ်ကပ်၍ သွေးများကို စုတ်ယူလေ သည်။ လမ္ပရီငါး၏ သွေးအစုတ်ကိုခံရသော ရေသတ္တဝါများသည် များသော အားဖြင့်သေကုန်ကြလေသည်။

အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် ပထမ ဟင်နရီဘုရင် (၁ဝ၆၈ - ၁၁၃၅) သည် သူအလွန်ကြိုက်နှစ်သက်သော လမ္ပရီငါးကို စားရာမှအစာမကြေသဖြင့် နတ်ရွာစံသည်ဟုဆိုသည်။ ရောမခေတ်ကောင်းစဉ်ကလည်း ကြေးရတက်များက ဂုဏ်သရေရှိဧည့်သည်ကြီးများကို ထိုငါးများဖြင့်ကျွေးမွေးနိုင်ရန် ရေကန်များ တွင် အထူးမွေးမြူထားကြပြီးလျှင် ကျေးကျွန်များကို သတ်ဖြတ်ကာ ကန်ထဲသို့ ပစ်ချ၍ ငါးစာအဖြစ် ကျွေးသည်ဟုဆိုသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ထိုခေတ် ရောမလူမျိုးတို့က အရသာများတွင် လမ္ပရီငါးသည် အကောင်းဆုံးအရသာ တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြကုန်သည်။

လမ္ပရီငါး၏အရောင်မှာညို၍ အညိုရင့်ရောင်နှင့် အစိမ်းရောင်အစက်များနှင့် အကွက်များရှိသည်။ အလျားမှာ ၁၆ လက်မမှ လက်မ ၂ဝ အထိရှိသည်။ လမ္ပရီငါးသည် ဆိုင်ကလိုစတိုမာတာမျိုးစဉ်တွင်ပါဝင်၍ အထက် တွင်ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း ငါးများတွင်ရှိစမြဲဖြစ်သော အကြေးများ မပါရှိ သည့်အပြင် ဆူးတောင်အစုံလည်းမပါရှိချေ။ ထိုမျှသာမကသေး၊ အခြား အတွင်းဘက် အနာတမီဆိုင်ရာတို့တွင်လည်း သာမန်ငါးများနှင့် များသော အားဖြင့်မတူချေ။ ထို့ကြောင့်လည်း သိပ္ပံပညာရှင်များက လမ္ပရီငါးမျိုးသည် ရှေးခေတ်ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါများ၏အဆက်အနွယ်ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကြ ခြင်းဖြစ်သည်။

လမ္ပရီငါးအားလုံးသည် ရေချိုတွင်သာ ဥများကို အုကြလေသည်။ ဥများကို နွေကူးရာသီ၌ အုတတ်ကြသည်။ ပင်လယ်လမ္ပရီငါးများသည် အုချိန်ကျရောက်သောအခါ မြစ်များသို့သွားကြ၍ ဥများကို အုကြပြီးလျှင် သေကုန်ကြလေသည်။

ပင်လယ်လမ္ပရီငါးများသည် အုပ်နှင့်ချီ၍ ရေချိုများသို့ သွား ရောက်ကာ ရေချိုရှိငါးများ၏ သွေးများကိုစုပ်ယူကြခြင်းဖြင့် ရေချိုငါးများ ကို သတ်ပစ်လေ့ရှိကြသည်။

လမ္ပရီငါးတွင် အဓိကအားဖြင့် မျိုးစိတ်နှစ်ခုရှိရာ ပင်လယ်နေ လမ္ပရီငါးမျိုးစိတ်ကို ပါဏဗေဒအလိုအရ ပက်ထရိုမိုက်ဇွန်မရင်းနပ်ဟုခေါ်၍ မြစ်များအတွင်းနေ လမ္ပရီငါးမျိုးစိတ်ကို ပက်ထရိုမိုက်ဇွန် ဖလူဗီယာတိလစ် ဟုခေါ်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ငါး
ကညစ်

**ကညစ်** ဆိုသည် ထန်းရွက်၊ ပေရွက်တွင် စာရေးရသောသံချွန် ဖြစ်သည်။  ရှေးကစာပေရေးသားသည့်အခါ ပေရွက်ပေါ်တွင် ကညစ်ဖြင့် ရေးသားကြသည်။ မွန်လို ကဏောထ် ဟုခေါ်သည်။ 
## ကိုးကား
ကင်းလိပ်ချော

**ကင်းလိပ်ချော** ('*Skink*, '''''*Scincidae*) သည် ကိုယ်ထည်ပြောင်ချောသည့် တွားသွားသတ္တဝါတစ်မျိုးဖြစ်သည်။

## ကိုးကား 
## ပြင်ပလင့်ခ်များ 
ကဏ္ဍ:တွားသွားသတ္တဝါများ
လစ်ဗရယ်ပါတီ

ဗြိတိသျှနိုင်ငံရေးနယ်ပယ်တွင် လွန်ခဲ့သော နှစ် 
ပေါင်းများစွာကစ၍ ကွန်ဆားဗတစ်ပါတီနှင့် အတိုက်အခံ အာဏာလုဖက် 
ဖြစ်ခဲ့သော လစ်ဗရယ်ပါတီသည် ပထမတွင် *ဝှစ်* ပါတီအမည်ဖြင့် 
ထင်ရှားလေသည်။ လစ်ဗရယ်ဟူသော 
နာမည်ကို ၁၈၁၅ ခုနှစ်လောက်တွင် စတင်သုံးစွဲခဲ့သော်လည်း ၁၈၄ဝ 
ပြည့်နှစ်ကျမှသာ ပါတီ၏နာမည်အဖြစ်ဖြင့် အတိအကျ လက်ခံသုံးစွဲကြ၏။ 
ယင်းသို့ ပါတီ၏နာမည်ပြောင်းခြင်းသည် ပါတီ၌နှစ်ပေါင်းများစွာကြီးစိုး 
ခဲ့သော ဝှစ်အထက်တန်းစားများ၊ အရင်းရှင်များနေရာ၌ နိုင်ငံရေးအမြင် 
ကျယ်သော စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းရှင်များ ရောက်လာခြင်းကို အမှတ်သညာ 
ပြုခြင်းပင် ဖြစ်လေတော့သည်။
လစ်ဗရယ်ဟူသော အင်္ဂလိပ်စကား၏အနက်မှာ မတွန့်တိုသော၊ 
ရက်ရောသောဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့်လည်း လစ်ဗရယ်ပါတီဝင်များသည် 
နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ပေါင်းသင်းဆက်ဆံရေးများ၌ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကို 
လိုလားသူများဖြစ်လေသည်။ အစဉ်အလာကို တော်လှန်ရန် ဝန်မလေးသူများ 
လည်း ဖြစ်လေသည်။ လစ်ဗရယ်ပါတီသည် ၁၈၃၁ ခုနှစ် ပြုပြင်ရေးအက် 
ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း ၅ဝ ခန့် နိုင်ငံရေးအာဏာကို လက် 
ဝယ်ရရှိကာ အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့လေသည်။ ခေါင်းဆောင်များမှာ အားဂရေး၊ အား 
ရပ်ဆယ်၊ လော့ပါးမာစတန်၊ ဂလက်စတုန်း စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။ 

၁၈၈၅-ခုနှစ်၌ ဟုမ္မရူးဥပဒေကြမ်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ပါတီတွင် 
အတွင်းသဘောကွဲလွဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်တွင် နိုင်ငံရေးအာဏာကို လက် 
လွှတ်လိုက်ရလေသည်။ တစ်ဖန် ၁၈၉၂ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၅ ခုနှစ်အထိ အစိုးရ 
ဖွဲ့နိုင်ခဲ့ပြီးလျှင် ၁၉ဝ၅ ခုနှစ်မှ အစပြု၍ ၁ဝ နှစ်ခန့် နိုင်ငံရေးအာဏာရရှိ၍ 
နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ရပြန်လေသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ 
အဖွဲ့တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ စစ်ပြီးသောအခါ ပါတီမှာ အလွန်အင်အား 
နည်းလျက်ရှိနေသည်။ ပါတီလုပ်ငန်းစဉ်များမှာ များသောအားဖြင့် ဆောင် 
ရွက်ပြီးဖြစ်ခဲ့၍ ကျန်နေသော လုပ်ငန်းရပ်များကိုလည်း နိုင်ငံက စိတ်ဝင် 
စားခြင်းမရှိတော့သဖြင့်လည်းကောင်း၊ လေဘာပါတီမှလည်း တစ်စတစ်စ 
လစ်ဗရယ်ပါတီထက် အင်အားတောင့်တင်းလာကာ အတိုက်အခံပါတီအဖြစ် 
အသိအမှတ်ပြုရသည့်အခြေသို့ပင် ရောက်ရှိခဲ့သဖြင့်လည်းကောင်း လစ်ဗရယ် 
ပါတီသည် တဖြည်းဖြည်း နာမည်မှေးမှိန်သွားရလေသည်၊
အခြားထင်ရှားသော လစ်ဗရယ်ခေါင်းဆောင်ကြီးများမှာ ဂျိမ်း 
ဖောက်၊ ရစ်ချတ်ကော့ဗဒင်၊ ဂျွန်ဗရိုက်၊ အိပ်အိပ် အက်စကွစ်နှင့် ဒေးဗစ်  လွိုက်ဂျော့တို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

## ကိုးကား
အဲမောင်း

အဲမောင်းသည်ရှေးမြန်မာတပ်မတော်သုံး အမွှေးဖွားလှံဖြစ်သည်။ ပြာသိုလ မြင်းခင်းသဘင်၌ လှံရေးပြရာတွင် အဲမောင်းလှံရေးလည်းတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။

## အဲမောင်းရေး ၃၇-မျိုး
# ပယ်ဝန်း- သက်တင် ရေသောက်ဟန်၊
# ပယ်စိတ်- ခြင်္သေ့တန်းဆွဲဟန်၊
# ပယ်ခွဲ- စလွယ်တင်ဟန်၊
# စန္ဒရရှက်- သိကြား တန်ဆောင်ကိုင်ဟန်၊
# လေးကျွန်းမှန်ကူ- ဗြဟ္မာ လက်လှမ်းဟန်၊
# ဘုံနန်းတန်ဆောင်- က ဦးဟန်၊
# စွန်ဝဲ- ဟင်္သာ တောင်ယက်ဟန်၊
# ဆင်ထူး- စွန်တောင်ဖြန့်ဟန်၊
# ရွှေနန်းတိုင်စီ- ကြင်စပန်း တင်ဟန်၊
# ကြာချပ်- တင်ပိုက်စီးဟန်။
# အုန်းပင်ရေသွန်း- ဂဠုန် တောင်ညှပ်ဟန်၊
# နွယ်ထွက်-တိမ်ချည်ဖုံးဟန်၊
# စွန်သုတ်-တံပိုးသွဲ့ဟန်၊
# ရှစ်မြှောင့်ခိုနန်း- အမြီးသွေးဟန်၊
# လက်ယာဆက်ကြာဖူး- လက်ဝဲစလွတ်တင်ဟန်၊
# နွယ်ဝင်- ပြည်လုံးရစ်လည်ဟန်၊
# နဝတတ်ရေလည်- ကြက် မိုးစွတ်ခါဟန်၊
# ရာဇမတ်-ရေရစ်လည်ဟန်၊
# ခိုနန်းပုံလိမ်- က ညောင်းတင်ဟန်၊
# ရွှေတံခွန်- ပင်လယ်တောင်ဝှေးစွဲဟန်။
# မြင်းမိုရ်ပုံလိပ်- လက်ဝဲက ဦးဟန်၊
# ကြာယပ်- လက်ဝဲရင်အုပ်ဟန်၊
# နတ်သားဗိမာန်-လက်ယာရင်အုပ်ဟန်၊
# ကျွဲတုံးတင်- ရေ>ပက် ဟန်လွှဲဟန်၊
# မင်တင်- ဝါကြိတ်လိမ်ဟန်၊
# ကွန်ရုံးတက်- ခြည်သွတ်ဟန်၊
# ခရုပတ်- ပုစ္ဆန်းတန်းဆွဲဟန်၊
# အောက်ချင်းပုံ တံဆိပ်-ရွှေလှံမောက်တိုရိပ် ကစားဟန်၊
# ပိုးခြည်လွှား- ဘယ်ညာ လှံရေးကစားဟန်၊
# ကြာသွတ်အိုး-ရွှေလှံဝဲရစ်ထောက် ကစားဟန်။
# ရွှေတံဆိပ်- ဆင်ကန်းတောတိုးဟန်၊
# ဝန်းကျင်ပတ်သန်း- သမက် စောင်ရန်းစီးဟန်၊
# ဘီလူးတိုင်ရေးလု- ရွှေလှံကျားမြီးဆွဲဟန်၊
# ဘီလူးပုခက်စီး- ကျွဲမြီးခတ်ဟန်၊
# ဘီလူးနားထွင်း-ရွှေလှံ ဆံထုံးရစ်ဟန်၊
# ဟန်ယဉ်- ရွှေလှံ လက်ဝဲကိုင်ဟန်၊
# ရေကန်သက်ဆင်း- ရွှေလှံ ဘယ်ညာလွှဲဟန်။ 

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း
ကဏ္ဍ:တပ်မတော်
လွှား

## လွှား
လွှားကို ဆရာကြီး ဦးပွားက ဦးကုလားရာဇဝင်၊ ဒုတိယတွဲ ၃၅ တွင် စင်းကောကဲ့သို့ ဝိုင်းဝိုင်းဖြစ်ကြောင်း အောက်ပါအတိုင်းဆို၏။

'လွှားမှာကား စစ်တွင်း၌ လေး မြား ကျည်ဆန် လှံကန်တို့ 
လာလျှင် စင်းကောကဲ့သို့ ဝိုင်းဝိုင်းပြုလုပ်ထားသောအရာဖြင့် 
ဖယ်ရသည်။ ခေါင်းမှာလည်း ဆောင်းရသည်။ ၎င်းကို လွှား 
ခေါ်သည်။' သို့သော် ဆရာယုဒသန်နှင့် ဒေါက်တာဦးလင်း 
တို့က လွှားကို ဝမ်းဘဲဥပုံဟု ဆိုလေသည်။

လွှား၊ ကာ အတတ်ကို ရှေးအခါက များစွာ အရေးပေးခဲ့ 
လေသည်။ လွှား၊ ကာ အတတ်ကို ကောင်းစွာတတ်ကျွမ်း၍၊ 
လွှားရေး၊ ကာရေး အပြကောင်းသူတို့ကို လူအများက ဝိုင်းဝန်း 
အားကျကြသည်။ ခြီးမွမ်းမြှောက်စားကြသည်။ ရိုသေကြောက်ရွံ့ 
ကြသည်။ သရက်မင်းဆက်တွင် ဆင်ဖြူရှင် သီဟသူသည် 
ကာက အလွန်ကောင်းသည်ဟု ကျော်စောလေသည်။

ဒိုင်း၊ လွှား၊ ကာတို့မှာ တဘက်ရန်သူ၏ ဓားချက် လှံချက် 
မြားချက်တို့ကို ကာကွယ်ရုံအတွက်သာမက စစ်ပွဲ၌ စစ်ဆင်များ 
ကို ခြောက်လှန့်ရန်အတွက်လည်း အသုံးပြုသေးသည်။ ယင်း 
ကြောင့်လည်း ဒိုင်း၊ လွှား၊ ကာစွဲ သူရဲတို့သည် ဆင်တော်၏ 
ဝဲယာ ရှေ့နောက်မှ ခြံရံ၍ လိုက်ပါကြရခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်း 
ဒိုင်း၊ လွှား၊ ကာတို့ကိုလည်း ဝင်းတော် လေးမျက်နှာသားတို့ 
သာ အမြဲတမ်း ကိုင်ဆောင်ကြသည်ကို ရာဇဝင်များ၌ တွေ့ရ 
ပြီးလျှင်၊ တပင်ရွှေထီး နှင့် ဘုရင့်နောင်တို့လက်ထက် စစ်ပွဲကြီး 
များတွင် များစွာထည့်သွင်းအသုံးပြုခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရပေသည်။ 

ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင်ကား ဘုရင့်နောင်တို့ခေတ်မှာလောက် 
စစ်ဘက်အသုံးတွင် များများစားစား မတွေ့ရတော့ဘဲ မင်းခမ်း 
မင်းနားများတွင်သာ ဒိုင်း၊ လွှား၊ ကာကိုင်တို့ကို စီစဉ်နေရာချ 
ထားပေတော့သည်။

ဒိုင်း၊ လွှား၊ ကာတို့ကို သားရေဖြင့် ပြုလုပ်သောကြောင့် အစာငတ်မွတ်သောအခါ၊ ချက်ပြုတ်စားကြရသည်ကိုလည်း မဏိရတနာပုံကျမ်းတွင် 'ဘုရင်မင်းခေါင် သားတော်မင်းရဲ 
ကျော်စွာ မြို့ကိုဝန်းရံသောကြောင့် ငတ်မွတ်လှသဖြင့် ကာ လွှား မောက်တို့တို့ကို ချက်ပြုတ်၍ စားရချေသည်။'ဟူ၍ တွေ့ရလေသည်။

ရှေးမြန်မာစစ်လက်နက်များ

## ကိုးကား
ရှေးမြန်မာစစ်လက်နက်များ

ရှေးမြန်မာစစ်လက်နက်များမှာ ဒိုင်း၊ လွှား၊ ကာ၊ ဓား၊ လှံတို့ဖြစ်ကြသည်။ 

## ဓား 
အများအားဖြင့် ရှေးမြန်မာ့တပ်မတော်တွင် ငှက်ကြီးတောင်ဓားကိုအသုံးပြုသည်။ "ဓားမှာမိုးကြိုး"ဟူသောစကားအတိုင်း အသွားတွင်မိုးကြိုးထည့်၍ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။ ရာဇဝင်တွင်ထင်ရှားသောဓားများမှာ 
စစ်ကိုင်းအသင်္ခယာစောယွန်း၏ဓားမှာဆင်လည်ပင်းကိုပြတ်စေသည်။ ဗျည်းနွဲ့၏ဓားသည် တစ်တောင်မျှရှိသောကျောက်ထုကိုပြတ်စေသည်။ ယိမ်းနွဲ့ပါးဓားသည် အင်းဝခေတ်ကနန်းစဉ်ဓားဖြစ်သည်။ သိုဟန်ဘွားသည် အင်းဝထီးနန်းကိုသိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ပြည်သူလူထုအားနှိပ်စက်ခြင်း၊ ရဟန်းသံဃာများအား သတ်ဖြတ်ခြင်းစသည်များလုပ်ဆောင်လာသောကြောင့် သိုဟန်ဘွားအားလုပ်ကြံရန် ကြံစည်ကြသည်။ မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားအား ဥယျာဉ်တော်တွင်းသို့ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့်ခေါ်သွားပြီး ယိမ်းနွဲ့ပါးဓားကိုပြမည့်ဟန်ပြုကာ ခုတ်ပိုင်းလိုက်ရာ လူနှင့်တကွနောက်ခံဝါးပိုးဝါးငါးလုံး၊ ကြမ်း ၅ ချောင်းပါပြတ်လေသည်။ 
ရှေးခေတ်မြန်မာ့တပ်မတော်တွင် ဓားရေး ၃၇ ချင်းကိုတတ်မြောက်မှာသာ တပ်မှူးဖြစ်ခွင့်ရှိသည်။ ပျံချီဓား ဟုခေါ်သောအဆင့်မြင့်ဓားရေးကိုတတ်မြောက်သူအား ဘွဲ့အမည်နောက်တွင် ပျံချီဟူသောအမည်နာမကိုထည့်သွင်းမှည့်ခေါ်ပေးသည်။ 

## လှံ 
လှံတိုနှင့်လှံရှည်ဟူ၍ရှိသည်။ လှံတိုများအားဆင်ထက်တွင်သယ်ဆောင်သွားပြီး ပစ်လွှတ်တိုက်ခိုက်ရသည်။ အနော်ရထာမင်းကြီးနှင့်ကျန်စစ်သားမင်းကြီးတို့ကိုင်ဆောင်ခဲ့သော အရိန္နမာလှံနှင့် ဒွတ္တဘောင်မင်းကြီးကိုင်ဆောင်ခဲ့သော လှံရှင်တို့မှာ လှံရှည်များဖြစ်ကြသည်။ 

## ဒိုင်း၊ လွှား၊ ကာ 
ဒိုင်းဆိုသည်မှာ ဘဲဥပုံဖြစ်ပြီး တစ်ဖက်မှထိုခုတ်ပစ်လွှတ်လာသည်ကို ကာကွယ်ရသောလက်စွဲကိရိယာဖြစ်သည်။ လွှားသည် လေးထောင့်သဏ္ဌာန်ရှိသည်။ ကာမှာဗန်းငယ်ပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့အား သားရေဖြင့်ပြုလုပ်ထာပြီး စစ်သည်ရဲမက်တို့သည်စစ်မြေပြင်တွင်စစ်ညောင်းသောအခါ ယင်းတို့အားချက်ပြုတ်စားသောက်ရသည်။
## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း
ကဏ္ဍ:စစ်ရေး
ကျော်ခင်၊ ဦး (တကသ)

**ဦးကျော်ခင်** သည် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများ သမဂ္ဂ ၏ ပထမဆုံး ဥက္ကဋ္ဌ (ယာယီ) ဖြစ်သည်။

ရခိုင် အမျိုးသား တဦး ဖြစ်၍ သံတွဲ မြို့တွင် ဖွားမြင် ခဲ့၏။ သံတွဲမြို့ အစိုးရ အထက်တန်း ကျောင်းတွင် သတ္တမတန်းထိ ပညာ လေ့လာ ဆည်းပူး ခဲ့သည်။ ရန်ကုန်မြို့ ဗဟို အစိုးရ အထက်တန်း ကျောင်းသို့ ပြောင်းရွေ့ ပညာ ဆည်းပူးပြီး၊ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင်၊ ၁၀ တန်း စာမေးပွဲကို အောင်မြင် ခဲ့သည်။ ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်တွင် ဆက်လက် ပညာ သင်ကြား ခဲ့သည်။

၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် သူဌေး ဦးညိုက သမဂ္ဂ အဆောက်အဦ ဆောက်လုပ် လှူဒါန်းရာ၊ ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီး ခဲ့၏။ သမဂ္ဂ အဆောက်အဦ ရှိသော်လည်း သမဂ္ဂ အဖွဲ့အစည်း မရှိ ဖြစ်နေ သဖြင့်၊ ဦးကျော်ခင်သည် သမဂ္ဂ ဖြစ်မြောက်ရေး အတွက် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ခေါင်းဆောင် ခဲ့သူ တဦး ဖြစ်သည်။

သမဂ္ဂ အဖွဲ့အစည်း မပေါ်ပေါက် စေရန်၊ ချော့၊ မြှောက်၊ ခြိမ်းခြောက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရ၏။ တက္ကသိုလ် ကျောင်းသား ပညာတတ် များ၏ “မက်လုံး” ဖြစ်သော အိန္ဒိယ ပဋိညာဉ်ခံ ဝန်ထမ်း အိုင်-စီ-အက်စ် ရာထူး ဖြင့်လည်း ချော့မြူ ဖြားယောင်းခြင်း ခံခဲ့ ရ၏။ ဦးကျောင်ခင်ကား မယိမ်းမယိုင်၊ သမဂ္ဂ ဖြစ်မြောက်ရေး အတွက် ခေါင်းမာစွာ ကြိုးပမ်း ခဲ့သူသာ ဖြစ်သည်။

သမဂ္ဂ ဖြစ်မြောက် စေရန် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရှိ ကျောင်းသားကြီး များသည် ပထမဆုံး ဆွေးနွေး တိုင်ပင် ခဲ့၏။ ထို ဆွေးနွေးပွဲတွင် ဦးကျော်ခင်သည် သဘာပတိ ဖြစ်၏။ သမဂ္ဂ စည်းမျဉ်း ရေးဆွဲရေး ကော်မတီ ဖွဲ့စည်းရန်၊ တက္ကသိုလ် ကိုယ်စား အဓိပတိနှင့် ဆွေးနွေးပွဲတွင်၊ ကိုယ်စားလှယ် သုံးဦး အနက် ပါဝင်သူ တဦးလည်း ဖြစ်ပေသည်။

သမဂ္ဂ စည်းမျဉ်း ရေးဆွဲရေး ကော်မတီ ဖွဲ့စည်းသော အခါ ဦးကျော်ခင်သည် သဘာပတိ အဖြစ် တာဝန်ယူ လုပ်ဆောင် ခဲ့၏။ သမဂ္ဂ စည်းမျဉ်း ရေးဆွဲ ပြီးနောက် တက္ကသိုလ် အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့နှင့် တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးပွဲတွင် ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ်ဖြင့် ပါဝင် ခဲ့သည်။ သမဂ္ဂ စည်းမျဉ်းကို အတည်ပြုသော ၁၉၃၁ ခု၊ ဇန်နဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် ကျောင်းသားထု အစည်းအဝေးမှ၊ တကသ အမှုဆောင် ၉ ဦး ရွေးချယ်သော အခါ၊ ဦးကျော်ခင်သည် ယာယီ တကသ ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာ ခဲ့လေသည်။

၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် ဥပဒေ သင်တန်းများကို အောင်မြင် ခဲ့သည်။ မိမိ ဇာတိမြို့ ဖြစ်သော သံတွဲမြို့တွင် ရှေ့နေ အဖြစ် လုပ်ဆောင်ရင်း၊ မြူနီစီပယ် အဖွဲ့ဝင်၊ မြူနီစီပယ် ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် မြို့ပြ ရေးရာ များကို ဆောင်ရွက် ခဲ့သည်။ စစ်ပြီးခေတ် ၁၉၅၁ ခုတွင် ပြည်သူ့ လွှတ်တော် အမတ် အဖြစ် ရန်အောင် မဲဆန္ဒနယ်မှ ရွေးကောက် တင်မြှောက်ခြင်း ခံရပြီး၊ ဆွစ်ဇာလန်ပြည် ဘန်းမြို့၌ ကျင်းပသော ကမ္ဘာ့ လွှတ်တော်များ ညီလာခံသို့ မြန်မာ ကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့ကို ခေါင်းဆောင်ကာ တက်ရောက်ခဲ့ ဖူးလေသည်။

ဦးကျော်ခင်သည် ယခု ရန်ကုန်မြို့တွင် လွှတ်တော် ရှေ့နေ အဖြစ် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိပေသည်။

## ကိုးကား
* 
* အိုးဝေ နှစ်လည်စာစောင်၊ ၁၉၆၀ က 'ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် မတိုင်မီ တကသ ဥက္ကဋ္ဌများ' အတ္ထုပ္ပတ္တိ