open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
စန္ဒိမာ၊ ဦး၊ မဟာအောင်မြေဘုံစံဆရာတော်

မဟာအောင်မြေ ဘုံစံဆရာတော် ဦစန္ဒိမာသည် ဓမ္မပဒ ဝတ္ထုတော်ကြီးကို မြန်မာဘာသာဖြင့် ပြန်ဆိုတော်မူသောပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ပြီး များစွာထင်ရှားသည်။

### ငယ်စဉ်ဘဝ
ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သက္ကရာဇ် ၁၂၃၆ ခုနှစ် တန်ဆောင်မုန်း 
လပြည့်ကျော် ၈ ရက် အင်္ဂါနေ့ တွင် မြန်အောင်မြို့၊ မြို့မရပ်၊ 
ရွှေဘုံသာကုန်း၌ ဖခင်ဦးကြီး၊ မိခင်ဒေါ်ဆိုင်းတို့မှ ဖွားမြင်ရာ 
မွေးချင်းပေါက်ဖော်အားလုံး ၁ဝ ယောက်ရှိသည့်အနက် ဆရာ
တော်မှာရှစ်ယောက်မြောက်ဖြစ်သည်။ ဆရာတော်၏ ငယ်မည်မှာ 
မောင်ညိုထွားဟူ၍ဖြစ်သည်။ ၆ နှစ်သားအရွယ်တွင် မြန်အောင် 
မြို့ သင်္ဂဇာကျောင်းဆရာတော် သီရိသဒ္ဓမ္မပါလထံတွင် အပ်နှံ 
ပညာသင်ကြား၍ ၁၃ နှစ်သားအရွယ်တွင် ယင်းဆရာတော် 
ထံ၌ပင် ရှင်သာမဏေပြုသည်။ ရှင်စန္ဒိမာဟု ဘွဲ့အမည်ရသည်။ 
၁၂၅၅ ခုနှစ် တပို့တွဲလဆန်း ၅ ရက် သော်ကြာနေ့တွင် ဆရာ 
တော်သီရိသဒ္ဓမ္မပါလကိုပင် ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ရဟန်းအဖြစ်သို့ 
ရောက်ရာ၊ သာမဏေဘွဲ့အတိုင်း ဦးစန္ဒိမာဟူ၍ပင် တွင်သည်။ 
ရဟန်းဒကာများကား၊ သာယာဝတီ၊ တာပွန်မြို့၊ အမိန့်တော်ရ 
ဦးရွှေသဲ၊ ဒေါ်နုတို့ ဖြစ်သည်။

### စာပေသင်ကြားခြင်း
ရဟန်းဖြစ်၍ တစ်နှစ်ခန့်အကြာတွင် မန္တလေးမြို့ 
မြတောင်ကျောင်းတိုက်၌ စာပေသင်ကြားနေထိုင်သည်။ ၁၂၅၈ 
ခုတွင် ရန်ကုန်မြို့သို့ ကြွလာပြီးလျှင်၊ အရှေ့တောရမြန်အောင် 
ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးသည်။ ထိုအခါက ဘုရားရင်ပြင် 
ပေါ် ဖိနပ်စီးကောင်း၊ မစီးကောင်း ဟူသော ဝိဝါဒပေါ်လာ 
သဖြင့်၊ လေးဝါမျှသာရသေးသော ရဟန်းတော်ဦးစန္ဒိမာ မစီး 
ကောင်းသည့်ဖက်က သတ္ထုဂါရဝ စာတမ်းကိုရေးသားသည်။ 
ယင်း စာတမ်းကို ရေးသားသဖြင့် မန်လည်ဆရာတော်ဘုရား၏ 
ချီးကျူးခြင်းကိုခံရသည်။ ဤအတွက်ကြောင့်လည်း ဦးစိန္ဒိမာ 
သည် ထင်ရှားကျော်ကြားလာသည်။ ထို့နောက်၌ကား ၁၂၆ဝ 
ခုနှစ်တွင် ငါးထပ်ကြီးဆရာတော်ထံ အပါး၌၎င်း၊ ၁၂၆၄ ခုနှစ် 
တွင် သိမ်ဖြူလိပ်ပြာကန်ကျောင်း၌၎င်း စာပေပို့ချခဲ့သည်။ မိမိ 
ကိုယ်တိုင်လည်း ဗင်္ဂလားဆရာတော်ကြီးထံတွင် သက္ကဋဘာသာ 
များကို သင်ကြားဆည်းပူးခဲ့သည်။

### ကျောင်းထိုင်တော်မူခြင်း
၁၂၆၇ ခုနှစ်၊ နတ်တော်လအတွင်း တန်ဆောင်းအမကြီး 
ဒေါ်ဖွားနှင့်တကွ ငွေစာရင်းမင်းကြီးကတော် ဒေါ်မြမေတို့၏ 
ပင့်လျှောက်တောင်းပန်ချက်အရ မဟာအောင်မြေဘုံစံကျောင်း 
တိုက်ကြီးကို ဦးစီးအုပ်ချုပ်၍ ကျောင်းထိုင်တော်မူသည်။ ၁၂၈၇ 
ခုနှစ်တွင် အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတဘွဲ့ရတော်မူသည်။

### ရေးသားပြုစုသော ကျမ်းများ
အထက်က ပြဆိုခဲ့သော သတ္ထုဂါရဝစာတမ်းနှင့် ဓမ္မပဒ 
ဝတ္တုတော်ကြီး (ငါးစောင်တွဲ)တို့အပြင်၊ ဆရာတော်ပြုစုခဲ့သော 
ကျမ်းများမှာ ဝိနိစ္ဆယစာတမ်း၊ ပရမတ္ထသရူပဝန္ဒနာကျမ်း၊ နဝ 
ကမ္မဝိနိစ္ဆယကျမ်း၊ အရှင် မဟာဗုဒ္ဓဃောသဝတ္ထုစကားပြေ၊ 
ခဲရာခဲဆစ် အမေးအဖြေ၊ စာဏကျနီတိဘာသာပြန်၊ သဒ္ဒန္တဘေဒ 
စိန္တာယောဇနာကျမ်း၊ ဋီကာကျော်နိဿယည်းချနက်၊ ဝိနည်း 
အဋ္ဌကထာနိဿယည်းချနက်စသည်တို့ဖြစ်သည်။

### ဘဝနတ်ထံပျံလွန်တော်မူခြင်း
၁၂၉၇ ခုနှစ်၊ 
တော်သလင်းလဆန်း ၁၄ ရက်၊ အင်္ဂါနေ့ညနေ ၄ နာရီခွဲအချိန် 
တွင် ဖားကူးရွာ၌ ဘဝနတ်ထံ စံလွန်တော်မူသည်။

## ကိုးကား
အရေး

၁၆၀၀ ခန့်က ရေးသားထားသော် ကျူရွက်ပေါ်ရှိ အီဂျစ်စာပေ၊ ၎င်းသည် ကမ္ဘာ့ရှေးအကျဆုံးသော စာပေတစ်ခုအဖြစ်ကျန်ရှိနေသည့်အချက်အလက်]]

အရေး သို့မဟုတ် ရေးသားခြင်းသည် သင်္ကေတ သို့မဟုတ် လက္ခဏာများအသုံးပြု၍ အက္ခရာနှင့်ဆိုင်သော အနုပညာတစ်ခုအတွင်း ဘာသာစကား၏ ကိုယ်စားပြုခြင်းဖြစ်သည်။ (ရေးသားခြင်းစနစ်ဟုလည်း သိရှိကြသည်။) ၎င်းသည် ဥမင်လိုင်ခေါင်းပုံ ဆွဲခြင်းနှင့် ပန်းချီဆွဲခြင်းကဲ့သို့သော ရုပ်ပုံဖော်ပြခြင်းမှ ခွဲခြမ်းထားပြီးသည့်ပြင် မက္ကနက်တစ် အော်ဒီယိုတိပ်ကဲ့သို့သော အက္ခရာမပါသော မီဒီယမ်များမှတဆင့် သင်္ကေတမဟုတ်သော ဘာသာစကား၏ ထိန်းသိမ်းခြင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မြင်လွယ်သော မီဒီယမ်တစ်ခုတွင် သင်္ကေတများအစုတစ်ခုကို အသုံးပြု၍ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း အနုပညာတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းသင်္ကေတများအားလည်း ရေးနိုင်၊ ဖတ်နိုင်ရမည်ဖြစ်သည်။ 

စာလုံးတစ်ခုအား မြင်လွယ်သော စနစ်တစ်ခုတွင်လည်းအသုံးပြုကြသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် တိုင်းပြည်တစ်ခုတွင် ပညာတတ်လူများသည်  တူညီသော ဘာသာကို မှတ်တမ်းတင်ရန် တူညီသော အရေးအသားစနစ်ကိုအသုံးပြုကြသည်။ ထို့ပြင် ရေးနိုင်၊ ဖတ်နိုင်စွမ်းရှိခြင်းသည် စာတတ်ရန်ဖြစ်သည်။
ရေးသားခြင်းသည် စကားပြောခြင်းမှ ကွဲပြားပြီး စာဖတ်သူသည် မျက်မှောက်အချိန်တွင် ရှိနေရန်မလိုအပ်ချေ။ ကျွန်ုပ်တို့သည် ကမ္ဘာကြီး၏ နေရာအနှံ့အပြား၊ လွန်ခဲ့သည့် အချိန်မြောက်မြားစွာမှ ရေးသားထားခဲ့သည်များကို ဖတ်နိုင်ကြသည်။ ရေးသားခြင်းသည် အချိန်နှင့် ခြားနားခြင်းများကို ကျော်လွန် ဖြတ်သန်းနိုင်သည်။ ၎င်းသည် အသိပညာဗဟုသုတများကို သိမ်းဆည်းထားပြီး ဆက်သွယ်ပေးနိုင်သည်။ ရေးသားခြင်းသည် လူပတ်ဝန်းကျင်၏ တီထွင်မှုများအထဲမှ အကြီးမားဆုံးသောတီထွင်မှုကြီး တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ လူအများသည် မြို့ရွာများ တည်ထောင်ပြီး၊ စိုက်ပျိုးရေးများ စတင်ပြီးမှသာလျှင် ၎င်းကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်း၏ အရေးအသား မှတ်တမ်းများသည် ဘီစီ ၃၃၀၀ ခန့်ရှိပြီးဖြစ်၍ ၎င်းသည် နှစ်ပေါင်း ၅၀၀၀ ကျော်ပြီးဖြစ်သည်။ 
စာရွက်မတိုင်ခင် အချိန်က ရေးသားစရာ ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးအား တည်ထွင်လာခဲ့ကြသည်။ ရွံ့စေးများ၊ ကျူ၊ သစ်သားနှင့် ကျောက်ပြားများအပြင် တိရစ္ဆာန်အရေခွံများကို အသုံးပြုရေးသားခဲ့ကြသည်။ ရောမခေတ်တွင် ဖယောင်းပြားများပေါ်တွင် ရေးခြစ်ခဲ့ကြပြီး ၎င်းသည် ယာယီမှတ်တမ်းနှင့် သတင်းအချက်အလက်များ ပေးပို့ရန်အတွက် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် လူအတော်ကြိုက်ကြသည်။ နောက်ပိုင်း တီထွင်မှုတစ်ခုအဖြစ် တရုတ်တို့၏ စက္ကူတီထွင်မှုမှာ ရှေ့ဆက်ရန် အကြီးဆုံးသော အဆင့်အဖြစ် ရောက်လာခဲ့သည်။ 

ယနေ့ခေတ်၌ မည်သည့် မျက်နှာပြင် အတော်များများပေါ်တွင်မဆို ပုံနှိပ်နိုင်သည့် နည်းပညာများတိုးတက်လာသော်လည်း အသုံးအများဆုံးမှာ စက္ကူဖြစ်သည်။ ရုပ်မြင်သံကြား စက်များနှင့် ရုပ်ရှင်ရုံများကဲ့သို့သော ဖျော်ဖြေမှုအပိုင်းများ၊ ကွန်ပျူတာမျက်နှာပြင်များတွင် အရေးအသားကို ပြသရန်အသုံးပြုနိုင်သည်။ 
ယေဘုယျအားဖြင့် စုတ်တံ၊ မှင်တံ သို့မဟုတ် ခဲတံများကဲ့သို့သော လက်ကိုင်ကိရိယာဖြင့် ရေးသားခြင်းများပြုလုပ်နိုင်သည်။ ထို့ထက် ထို့ထက်ပို၍ကား စာလုံးများကို ကွန်ပျူတာ ကီးဘုတ်များဖြင့် ပြုလုပ် ရယူနိုင်ကြပြီးဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
စိန်နဘော်ပင်

**စိန်နဘော်ပင်**သည် နွယ်ပင်မျိုးဖြစ်သည်။ ကုန်းတန်းများ၌ 
ပေါက်လေ့ရှိသည်။ ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် ကုန်းတန်းများ၌ 
ပေါက်လေ့ရှိသည်။ ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် 'ဆီမိုင်းလက် ပလို 
ရီဖားရား'ဟုခေါ်၍၊ 'လီလီအေးစီအီး'မျိုးရင်းတွင်ပါဝင်သည်။ 
စိန်နဘော်ပင်၏ပင်စည်မှရရှိသောအမျှင်များသည်ဝက်မှင်ဘီပြု
လုပ်ရန် ကောင်းမွန်သည်ဟုဆိုသည်။ မြန်မာဆေးကုထုံးနည်း 
တွင် သွေးစင်ကြယ်စေသော ဆေးဖက်ဝင်ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
စိန့်ပီတာ

စိန်ပီတာ (ရှင်ပေတရု)သည် ယေရှု၏ တစ်ကျိပ်နှစ်ပါး 
သော တပည့်တော်တို့တွင် အထင်ရှားဆုံး တပည့်တော်ဖြစ် 
သည်။ ဓမ္မသစ်ကျမ်းတွင် စိန်ပီတာကို ဆိုင်မွန်(ရှိမုန်) ဟူ၍ 
၎င်း၊ ဆိုင်မွန်ပီတာ (ရှိမုန်ပေတရု) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကေဖဟူ၍လည်းကောင်း 
အမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ကိုလည်းတွေ့ရသည်။ 
ပီတာ၏ ငယ်စဉ်ဘဝကို မသိရသော်လည်း ကပါနေယမ် 
(ကပေရနောင်)မြို့တွင် ယောက်ခမ၏ အိမ်၌ ညီဖြစ်သူ 
အင်ဒရူး (အန္ဒြေ)နှင့်အတူ တံငါအလုပ်ဖြင့် အသက်မွေးသည် 
ဟူ၍ကား သိရှိရသည်။

ယေရှုသည် ဂယ်လီလီ(ဂါလိလဲ) အိုင်ထဲ၌ ပိုက်ချနေကြ 
သော ပီတာနှင့် သူ၏ညီ အင်ဒရူးတို့ကို မြင်လေလျှင်၊ 'ငါ့ 
နောက်သို့ လိုက်ကြလော့၊ သင်တို့သည် လူကိုဖမ်းသော တံငါ 
ဖြစ်စေခြင်းငှာ ငါပြုမည်'ဟု မိန့်သဖြင့် သူတို့သည် ပိုက်ကွန် 
များကို စွန့်၍ ယေရှု၏နောက်သို့ လိုက်ပါသွားကြ၏။

ပီတာသည် စိတ်လိုက်မာန်ပါပြုလုပ်တတ်သည်။ တပည့် 
တော်တို့တွင် ယေရှုနှင့် အရင်းနှီးဆုံး တပည့်တော်တစ်ပါးဖြစ် 
သဖြင့် နောက်လိုက်တပည့်များကို စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းရန် 
တာဝန်ကိုလွှဲအပ်ခြင်း ခံရသူဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပီတာသည် 
ပါလက်စတိုင်းပြည်တွင်လှည့်လည်၍ ဆင်းရဲဒုက္ခခံလျက် ခရစ် 
ယာန်အယူဝါဒကို ဟောပြောခဲ့သည်။ ရောမမြို့တွင်လည်း သာသ 
နာပြုခဲ့ဘူးသည်ဟုဆိုသည်။ ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းဝင်တို့က စိန်ပီတာ 
အား ရောမမြို့၏ ပထမဂိုဏ်းအုပ်ဘုန်းကြီးအဖြစ်၎င်း၊ ပထမ 
ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးအဖြစ်၎င်း၊ အသိအမှတ် ပြုထားကြသည်။ 

စိန်ပီတာသည် ရောမဘုရင် နီးရိုးလက်ထက်တွင် အဖမ်းခံ 
ရပြီးနောက် ကားစင်တင်၍အသတ်ခံရသည်ဟု အချို့ကဆိုသည်။ 
အချို့ကလည်း အသက်အရွယ်ကြီးရင့်လာသဖြင့် အိုမင်းမစွမ်း 
ဖြစ်၍ အနိစ္စရောက်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဓမ္မသစ်ကျမ်းတွင် စိန်ပီ 
တာရေးခဲ့သော ဩဝါဒစာ ၂ စောင်ကိုတွေ့ရှိနိုင်သည်။
ရောမမြို့တွင် စိန်ပီတာအားရည်စူး၍ ဆောက်လုပ်ထား 
သော ဘုရားရှိခိုးကျောင်းကြီးကို၎င်း၊ ထိုကျောင်းအတွင်း၌ 
စိန်ပီတာ၏ ကြေးရုပ်တုကြီးကို၎င်း တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။

## ကိုးကား
စိန့်ပေါလ်ကသီဒရယ်

ဤကသီဒရယ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်းကြီးကား လန်ဒန်မြို့၏ 
မှတ်တိုင်သဖွယ် ဂုဏ်ယူရလောက်အောင် ခန့်ညားတင့်တယ် 
လှသော အဆောက်အအုံကြီးဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်ပြည် ပရိုတက် 
စတန့်ဂိုဏ်း၏ အကြီးဆုံးသော ဘုရားရှိခိုးကျောင်းလည်းဖြစ် 
ပေသည်။

ထိုအဆောက်အအုံနေရာတွင် ကင့်နယ်ဘုရင် အက်သယ် 
ဗတ်က ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြောင်း 
သိရ၏။ ၁၂၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် နော်မန်တို့က ထိုနေရာ၌ပင် 
ဘုရားရှိခိုး ကျောင်းတစ်ခုကို ထပ်မံ၍ ဆောက်လုပ်ပြန်ရာ 
၁၆၆၆ ခုနှစ် လန်ဒန်မြို့ကို မီးအကြီးအကျယ်လောင်စဉ်က 
မီးလောင်ပျက်စီးသွားလေသည်။ ထိုအဆောက်အအုံမှာ ယခု 
ရှိသော အဆောက်အအုံထက် ပေ ၇ဝ မျှပိုမို ရှည်လျား၍ ၁၂၄ 
ပေမျှပိုမို မြင့်မားလေသည်။

ယခုလက်ရှိ အဆောက်အအုံကြီးကို ဗိသုကာကျော် ဆာ 
ခရစ္စတိုဖာရင်းက ၁၆၇၅ ခုနှစ်တွင် ပုံစံထုတ်၍ ဆောက်လုပ်ရာ 
၁၇၁ဝ ပြည့်နှစ်မှာ ပြီးစီးသဖြင့် ၃၅ နှစ်မျှ ကြာလေသည်။

အလျား ၅၁၃ ပေရှိ၍၊ ၃၆၅ ပေမြင့် 
သည်။ ထိုအဆောက်အအုံကြီးတွင် ထူးခြားချက်ကား အပေါ် 
ပိုင်းတွင် ခုံးဝိုင်းပြုလုပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအထက်တွင် မီး 
ပြအိမ်၊ ဘောလုံးနှင့် လက်ဝါးကပ်တိုင်တို့ကို တပ်ဆင်ထား 
သည်။ ထိုခုံးဝိုင်း၏ အတွင်းဖက်၌ ပဲ့တင်သံ ခန်းမဆောင်ရှိ 
၏။ ထိုခန်းမဆောင်၏ နံရံတွင်ကပ်၍ တိုးတိုးပြောသံကို ပေ 
တစ်ရာခန့်ဝေးသော မျက်နှာချင်းဆိုင် နံရံတွင် နားထောင်နေသူ 
က ပြတ်သားစွာ ကြားနိုင်သည်။

ထိုအဆောက်အအုံကြီးသည်ကား ဥရောပတိုက် ရီနေဆွန်း 
ခေတ်မှ စံနမူနာတင်လောက်သည့် ဗိသုကာလက်ရာကို ဖော်ပြ 
ထားသည့် အဆောက်အအုံဖြစ်သည်။ ဆောက်လုပ်ပုံလက်ရာမှာ 
အခြားမှအတုယူထားခြင်း မဟုတ်ချေ။

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ထိုဘုရားရှိခိုးကျောင်းရှိ 
ခန်းနားလှသော ဘုရားရှိခိုးပလ္လင်ဆောင်မှာ ဗုံးထိမှန်၍ ပျက်စီး 
ရလေသည်။ ထိုအဆောက်အအုံကြီးထဲတွင် ဝိတိုရိယဘုရင်မကြီး 
နှင့် ပဉ္စမဂျော့ဘုရင်တို့၏ နန်းတက်ပွဲအထိမ်းအမှတ်များကို 
ခန်းနားကြီးကျယ်စွာ ကျင်းပခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ဆာခရစ္စတိုဖာ 
ရင်း၊ နယ်လဆင်၊ ဝယ်လင်တန်စသော ကွယ်လွန်သူပုဂ္ဂိုလ် 
ကျော်များကိုလည်း ထိုကသီဒရယ်အတွင်း၌ မြှုပ်နှံထားလေ 
သည်။

## ကိုးကား
စိန်ပန်းပင်

ရုက္ခဗေဒ အလိုအားဖြင့် **စိန်ပန်းပင်**ကို 'ပွိုင်စီအားနား ရီဂျီယား'ဟု ခေါ်၏။ ထိုအပင်သည် 'လီဂူမီနိုစီး' မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌ သဘာဝအလျောက် ပေါက်သော 
အပင်မျိုး မဟုတ်ပေ။ မူလပေါက်ရောက်ရာအရပ်မှာ အာဖရိကတိုက်အနီးရှိ မက်ဒါဂက်စကာကျွန်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌ 
ရှေးအခါမှစ၍ စိန်ပန်းပင်ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြသည်။

စိန်ပန်းပင်သည် အမြင့်ပေ ၃ဝ မကရှိသည်။ အရွက်များမှာ မန်ကျည်းရွက်နှင့် ဆင်တူသည်။ အခေါက်မှာညို၍ အနည်းငယ်ကြမ်းသည်။ မိုးဦးကျတွင် လှပသောပန်းပွင့်များပွင့်သည်။ 
ပန်းပွင့်များမှာ ကြီး၍ အနီရောင်အမျိုးမျိုးရှိကြသည်။ အပေါ်ပွင့်ချပ်၌ အနီနှင့် အဝါစင်းများများ ပါရှိကြသည်။ အသီးမှာ 
အသီးတောင့်များဖြစ်သည်။ ထိုအသီးတောင့်များသည် အပြားကြီး၍၊ အလျား ၁ ပေမှ ၂ ပေအထိ ရှိသည်။ စိန်ပန်းပင်သည်
တစ်နှစ်ပတ်လုံး အမြဲတမ်းလိုပင် စိမ်းလန်းနေတတ်သော်လည်း၊ အရိပ်ကောင်းသော အပင်မျိုးကား မဟုတ်ပေ။ နွေရာသီ၌
ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်ကြာခန့်သာ အရွက်များကင်းလျက်ရှိသည်။ လှပသော ပန်းပွင့်များ ပွင့်သော ပန်းပင်တစ်မျိုးအဖြစ်ဖြင့် စိန်ပန်းပင်ကို စိုက်ကြသည်။ စိန်ပန်းပင်သည် သန်မာ၍ အကြီးမြန်သော အပင်မျိုးဖြစ်သည်။
စိန်ပန်းပင်ကိုအစေ့မှ စိုက်ပျိုးလေ့ရှိသည်။ သို့သော်အကိုင်းများကို ဖြတ်၍လည်း စိုက်ယူနိုင်သည်။ မိုးတွင်းအခါ၌
သီးတောင့်များမှည့်သည်။ သီးတောင့်များမှ မျိုးစေ့ထုတ်ယူ၍ ကောင်းစွာသိမ်းထားရသည်။ မျိုးစေ့များမှ အညှောက်များ
ပေါက်လာစေရန် မြေအိုးတွင် ဦးစွာ စိုစွတ်နေအောင် ပြုလုပ်ထားသော မြေဩဇာထဲတွင် ၂ လခန့် မြှုပ်ထားရသည်။
ထို့နောက် မိုးဦးကျတွင် အညှောက်ပေါက်လာသော အစေ့များကို ပျိုးခင်းတွင်တစ်ဖန် စိုက်ပျိုးရသည်။ ပျိုးခင်းတွင် ၂ နှစ်
ခန့်စိုက်ပျိုးပြီးနောက် အပင်ငယ်ကလေးများကို အလိုရှိသည့် နေရာများသို့ ပြောင်းရွှေ့၍ စိုက်ပျိုးကြသည်။ ပူသောရာသီဥတု
ရှိသည့်နေရာများ၌ စိုက်ခါစ အပင်ကလေးများကို ရေလောင်းပေးရန်လိုသည်။

## ကိုးကား
ရူပဓာတုဗေဒ

ရူပဓာတုဗေဒ (physical chemistry) ဆိုသည်မှာ ဓာတုဗေဒ စနစ်များ၏မျက်စိဖြင့်မြင်နိုင်သော အခြေအနေ၊ အက်တမ် အခြေအနေ၊ အက်တမ်ထက် သေးငယ်သော အခြေအနေ၊ အမှုန်အမွှားဆိုင်ရာ အခြေအနေတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော ဖြစ်စဉ်များကို ကို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဥပဒေသများ နှင့် သဘောတရားများအရ လေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ရွေ့လျားမှု၊ စွမ်းအင်၊ အားသက်ရောက်မှု၊ အချိန်၊ သာမိုဒိုင်းနမစ်၊ ကွမ်တမ် ဓာတုဗေဒ၊ စာရင်းအင်းဆိုင်ရာ မက္ကင်းနစ် နှင့် ဒိုင်းနမစ် အစရှိသော ရူပဗေဒ၏ စည်းမျဉ်းများ၊ လုပ်ဆောင်ချက်များ နှင့် သဘောတရားများကို ဓာတုဗေဒတွင် အသုံးချသော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။

ရူပဓာတုဗေဒသည် ဓာတုရူပဗေဒ (chemical physics) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သည်။ ရူပဓာတုဗေဒတွင် မျက်စိဖြင့် မြင်နိုင်သော အရာများ နှင့် မော်လီကျူးများ ထက်မကသော သဘောတရားများကို လေ့လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ရူပဓာတုဗေဒတွင် မော်လီကျူး နှင့် အက်တမ်တို့၏ တည်ဆောက်ပုံမျှသာ မကဘဲ ဓာတု အားမျှခြေ နှင့် ကော်လွိုက် အစရှိသော ဓာတ် အစုအဝေးတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော သဘောတရားများကို လေ့လာလေ့ ရှိသည်။

ရူပဓာတုဗေဒမှ ဖြေရှင်းရန် ကြိုးစားသော ပြဿနာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။
* ဓာတ်ဝတ္ထုတို့၏ မော်လီကျူးများ အချင်းချင်း သက်ရောက်သော အားတို့၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ
* ဓာတ်ပြုနှုန်း ၏ ဓာတ်ပြုမှုဆိုင်ရာ ကိုင်နက်တစ်
* ဓာတ်ဝတ္ထုတို့၏ ဓာတ်အားစီးဆင်းမှု တွင် အိုင်းယွန်းတို့၏ လက္ခဏာရပ်များ
* မျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ဓာတုဗေဒ နှင့် မမ်ဘရိန်း တို့၏ အီလက်ထရို ဓာတုဗေဒ
ဩဂဲနစ် ဓာတုဗေဒ

မော်လီကျူး၏ တည်ဆောက်ပုံ]]
**ဩဂဲနစ် ဓာတုဗေဒ** () ဆိုသည်မှာ ကာဘွန် အခြေခံ ဒြပ်ပေါင်းများ၊ ဟိုက်ဒရိုကာဘွန်များ နှင့် ၎င်းတို့မှ ဆင်းသက်လာသော ဒြပ်ပေါင်းများ၏တည်ဆောက်ပုံ၊ ဂုဏ်သတ္တိ၊ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ ဓာတု ဆိုင်ရာ ဓာတ်ပြုပုံ နှင့် ၎င်းတို့အား ဆင်းသစစ်နည်း (synthesis) သို့မဟုတ် အခြားနည်းများဖြင့် ထုတ်လုပ်ပုံတို့ကို သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော ဒြပ်ပေါင်းများတွင် အခြားဒြပ်စင်များ ဖြစ်သော ဟိုက်ဒရိုဂျင်၊ နိုက်ထရိုဂျင်၊ အောက်ဆီဂျင် နှင့် ဟေလိုဂျင် တို့သာ မက ဖော့စဖရပ်စ်၊ ဆီလီကွန် နှင့် ကန့် တို့လည်း ရောနှောပါဝင်နိုင်သည်။   

ဩဂဲနစ် ဒြပ်ပေါင်းများသည် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ အားဖြင့် အမျိုးမျိုး အစားစား ရှိပြီး ထိုဒြပ်ပေါင်းများအား အသုံးချပုံမှာလည်း အလွန်ကျယ်ပြန့်သည်။ ၎င်းတို့သည် ပလတ်စတစ်များ၊ ဆေးဝါးများ၊ ဓာတုလောင်စာများ၊ အစားအသောက်များ၊ ပေါက်ကွဲစေတတ်သော ပစ္စည်းများ၊ သုတ်ဆေးများ အစရှိသည့် ပစ္စည်းအမျိုးမျိုး တို့၏ အခြေခံ သို့မဟုတ် အရေးပါသော အစိတ်ပိုင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သက်ရှိတို့တွင် ခြွင်းချက် အချို့မှလွဲ၍ အခြေခံ ဒြပ်ပေါင်း ဖြစ်သည်။

Organic သည် Organism (သက်ရှိ) ဟူသော စကားလုံးမှ ဆင်းသက်လာသည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးအခါက Organic Chemistry သည် သက်ရှိများတွင်ဖြစ်သော ဓာတုဒြပ်ပေါင်းများကို လေ့လာသော ဓာတုဗေဒပညာရပ် ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ သက်ရှိများတွင်ဖြစ်သော ဒြပ်ပေါင်းများတွင် အသက်ဓာတ်တစ်မျိုး ပါဝင်နေပြီး အခြား inorganic compounds များနှင့် ဖန်တီးယူ၍မရပါဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။

၁၈၂၈ ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံသား ဓာတုဗေဒပညာရှင် Fredrich wöhler သည် inorganic compound များ ဖြစ်ကြသော ammonium chloride နှင့် silver cyanate တို့ကို အပူပေးခြင်းဖြင့် လူ၏ကျင်ငယ်ရေ (urine) တွင် ပါဝင်သော ယူရီးယား (urea) ကို ထုတ်ယူရရှိနိုင်ခဲ့ သည်။ ထို့နောက် inorganic နှင့် Organic တို့အား ခွဲခြားမှုကိုပြန်လည်ဆန်းစစ်ခဲ့ကြပြီး ပိုမိုတိကျ၍ ခေတ်မီသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အောက်ပါအတိုင်းသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။

Organic chemistry ဆိုသည်မှာ carbon နှင့် carbon ကြား ဓာတ်စည်း (သို့မဟုတ်) carbon နှင့် hydrogen ကြား ဓာတ်စည်း အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်သော ကာဗွန်ဒြပ်ပေါင်းများကို လေ့လာသော ဓာတုဗေဒပညာရပ် ဖြစ်သည်။

~~ဓာတုဆရာလေး

## ကိုးကား
လွတ်လပ်ရေးနေ့ (အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု)

၄ရက်ဇူလိုင် ဟု အများသိကြသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လွတ်လပ်ရေးနေ့သည် အစိုးရရုံးပိတ်ရက် ဖြစ်သကဲ့သို့ ဗြိတိန်နိုင်ငံလက်အောက်မှ လွတ်လပ်ရေးရယူခဲ့သည့် ၁၇၇၆ ဇူလိုင် ၄ ရက်နေ့ကို ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုသည့် အခမ်းအနားလည်းဖြစ်သည်။ ယင်းနေ့တွင် မီးရှူးမီးပန်းများလွှတ်တင်ခြင်း၊ အားကစားပွဲများ ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲများကျင်းပခြင်းတို့ကို နိုင်ငံနှင့်အဝန်း ပြုလုပ်ကြသည်။ လွတ်လပ်ရေးနေ့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အမျိုးသားနေ့လယ်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်နှင့်အင်္ဂလန်နယ် ‌ြေလုတာမှာ အခုလက်ရှိအမေရိကန်လို့ခေါ်တဲ့သူ ‌ွေကနိုင်တာပါ အဲဒီနောက်တောင်အ‌ ‌ေရိက မြောက်အမေရိက ကွဲနေတုန်းရှိသေးတယ် အဲဒီစစ်ပွဲဟာ အမေရိကတိုက်မှာ တကယ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး အမေရိကလူမျိုးစစ်စစ် ‌ွေနှင့်ဖြစ်ခဲ့စစ်ပွဲလည်းမဟုတ်ပါဘူး အမေရိကသားအစစ်တွဟာခုထိလွတ်လပ် ‌ေးမရသးပါဘူး နာဗာချို အပါချီ ရက်အင်ဒီးယမ်း စတဲ့သူတွေကမှ အမေရိက သား ‌ွေပါ သူတို့က နိုင်ငံပါင်းစုံကလာတဲ့လူမျိုးပေါင်းစုံရဲ့နယ်ချဲ့ချင်းကိုခံခဲ့ရပြီး လူမျိုးပါင်းစုံဆိုတာ လက်ရှိအာဏာရအမေရိကန်အစိုးရနှင့် အုပ်ချုပ်ခံပြည်သူတွေပါပဲ ယူနိုက်တက်စတိတ်လို့ဖြစ်လာတာလည်း သမ္မတလင်ကွန်းလက်ထက်မှ ပီပြင်လာတာပါ အခုလွတ်လပ် ‌ေး ‌ေ့လို့ကြေညာထားတဲ့ရက်စွဲဟာ နယ်မြေလုတာအနိုင်ရတဲ့ရက်စွဲပါ လွတ်လပ်ရေးရတယ်ပြောရအောင် အခုလက်ရှိအမေရိကန်အစိုးရရဲ့ မိခင်နိုင်ငံမှမဟုတ်တာ။
စိန့်ဖရန်စစ်(စ်)

## စိန်ဖရန်းစစ် (ခရစ် ၁၁၈၂-၁၂၂၆)
စိန်ဖရန်စစ်သည် ဖရန်စစ္စကန်ခေါ် ခရစ်ယန်ဘုန်းကြီး 
ဂိုဏ်းကို တည်ထောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ အမည်ရင်းမှာ ဂျိုဗန္နီးဗေ 
နားဒိုးနေဖြစ်၏။ အီတလီပြည် အဆီဇီမြို့သားဖြစ်၍ အဆီဇီမြို့မှ 
ဖရန်းစစ်ဟူ၍ လည်းတွင်၏။ မိဘများမှာ ချမ်းသာကြွယ်ဝသူ 
များဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်က လူချမ်းသာသားပီပီ လှပစွာဝတ်စား 
ဆင်ယင်၍၊ ပျော်မှုရွင်မှုများဖြင့်သာ အချိန်ကုန်ခဲ့သော်လည်း၊ 
အသက် ၂ဝ အရွယ်ခန့်တွင် အသည်းအသန် နာမကျန်းပြီး 
နောက် တစ်ဖြည်းဖြည်း သတိသံဝေဂရလာသည်။ ထို့နောက် 
တွင်ကား ဖရန်းစစ်သည် လောကီစည်းစိမ်ကို စွန့်လွှတ်ပြီးလျှင် 
သူ၏ တစ်သက်ကာလပတ်လုံး ခရစ်တော်၏တရားကို ကျင့်သုံး 
ကာ ဆင်းရဲသားများ၏ အကျိုးစီးပွားသက်သက်ကိုသာ ဆောင် 
ရွက်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်လေသည်။

မိမိ၏ ဥစ္စာပစ္စည်းများကိုရောင်း၍ ဆင်းရဲသားနှင့် ဒုက္ခိတ 
များအား ရက်ရောစွာပေးကမ်းစွန့်ကြဲသဖြင့်၊ ဖခင်ဖြစ်သူက 
အမျက်ထွက်ပြီးလျှင် ဖရန်းစစ်အား အမွေဖြတ်လိုက်လေသည်။ 
သို့ရာတွင် ဖရန်းစစ်သည် မည်သို့မျှ စိုးရိမ်ကြောင့်ကြခြင်း 
မရှိဘဲ၊ အဝတ်တစ်ထည် ကိုယ်တစ်ခုနှင့် ထွက်လာခဲ့၍ တော 
ထဲ၌ ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ နေထိုင်လျက်၊ ခရစ်တော်၏တရားများကို 
ကျင့်သုံးနေလေသည်။ အကြာမီ သူ့ကိုကြည်ညိုသူ နောက်လိုက် 
တပည့်များ ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ဖရန်းစစ်နှင့် တပည့်များ 
သည် ဖိနပ်မပါ၊ ငွေမကိုင်ဆောင်ဘဲ၊ အီတလီပြည်အလယ်ပိုင်း 
တွင်လှည့်လည်၍ သာသနာပြုတရားဟောကြ၏။ ဖရန်းစစ် 
တွင် တပည့် ၁၂ ယောက်ရသောအခါ ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး၏ 
သဘောတူညီချက်ဖြင့် ဖရန်စစ္စကန်ဂိုဏ်းကို တည်ထောင် လိုက် 
လေသည်။

ဖရန်စစ္စကန်ဘုန်းကြီးများသည် ကိုယ်ကျင့်သီလစင်ကြယ် 
ရမည်။ ပစ္စည်းဥစ္စာမစုဆောင်းရ၊ ခြိုးခြံစွာ စားသောက်နေထိုင် 
ကြရသည်။ ဆင်းရဲသားများကို ကူညီစောင့်ရှောက်ရသည်။ ဤ 
ကဲ့သို့ မွန်မြတ်သော တရားကို ကျင့်သုံးသဖြင့် နောင်တွင် 
ဖရန်းစစ်၏ တရားကို ယုံကြည်နှစ်သက်သော မိန်းမများပင် 
တပည့်ခံရန်ရောက်လာကြ၏။ ထို့ကြောင့် ၁၂၁၂ ခုနှစ်တွင်၊ 
ဖရန်စစ္စကန်သီလရှင် ဂိုဏ်းဟူ၍ ပေါ်လာသည်။ ထို့နောက် 
ဖရန်စစ္စကန် လူဝတ်ကြောင်ဂိုဏ်းများလည်း ပေါ်ထွက်လာခဲ့ 
လေသည်။

ဖရန်းစစ်ကား မိမိ၏ ဝါဒကို လိုက်လံဟောပြောရာ၌ 
စပိန်ပြည် အစ္စလမ်အယူဝါဒီ မူးဝါးလူမျိုးတို့ နေထိုင်သော 
နေရာများသို့ပင်အသက်စွန့်ပြီး သွားရောက်ခဲ့လေသည်။ လူများ 
စွာက ချစ်ခင်ကြည်ညို၍ သူ၏သီလတန်ခိုး မေတ္တာတန်ခိုး 
ကြောင့် အံ့ဖွယ်သရဲများကိုပင် ပြုလုပ်နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်လာ 
ကြ၏။

လူတို့အပေါ်တွင် လူတန်းစားမရွေး၊ လူမျိုးမရွေး၊ မေတ္တာ 
တရားတစ်မျိုးတည်းထားကာ၊ ကျင့်သုံးနေထိုင်ခဲ့၏။ သူ၏
မေတ္တာတရားကြောင့် ကျေးငှက်များသည် ဖရန်းစစ်အားကြောက် 
ရွံ့ခြင်းမရှိဘဲ၊ အနားသို့ချည်းကပ်လျက် တရားနာယူကြသည်ဟူ 
၍ပင် ဆိုစမှတ်ပြုကြသည်။

ဖရန်းစစ်သည် ကွယ်လွန်သောအခါ၊ ခရစ်တော် ယေရှု 
လက်ဝါးကပ်တိုင်၌ တင်၍ အသတ်ခံရစဉ်က၊ ရရှိသောဒဏ်ရာ 
ငါးချက်အတိုင်း၊ သူ၏ ကိုယ်ပေါ်တွင်ပေါ်လာသည်ဟုဆိုသည်။ 
ဖရန်းစစ်ကို ခရစ်တော်ကဲ့သို့ မွန်မြတ်သော အကျင့်ရှိ၍၊ နူးညံ့ 
သိမ်မွေ့သူ ပုဂ္ဂိုလ်ထူးဟု ယုံမှတ်လျက်ရှိကြသည်။ ၁၂၂၆ ခုနှစ် 
အသက် ၄၄ နှစ်အရွယ်တွင် အနိစ္စရောက်ပြီးနောက် နှစ်နှစ်ခန့် 
အကြာတွင် ဖရန်းစစ်အားသူတော်စင်တစ်ပါးအဖြစ် အသိအမှတ် 
ပြုကြလေသည်။

## ကိုးကား
စိန်လုံကဘား

## စိန်လုံကဘား
ကချင်ပြည်နယ် အတွင်းရှိမြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ ဗန်းမော်မြို့ 
အရှေ့စူးစူး ၂၆ မိုင်ခန့်အရပ် တွင် တည်ရှိသည်။ ပေ ၆ဝဝဝ 
ကျော်မြင့်သော တောင်တန်းကြီးပေါ်တွင်နေ၍ ရာသီဥတုမှာ 
ချမ်းအေးလှသည်။ ကချင်တောင်တန်းများရှိ စော်ဘွားများအား 
ကြီးကြပ်အုပ်ချုပ်ရသော တောင်တန်းဝန်ထောက် ရုံးစိုက်ရာမြို့
ဖြစ်သည်။ ဗန်းမော်မြို့သို့ နွားဝန်တင် လားဝန်တင်များနှင့်သာ
ကူးသန်းသွားလာကြသည်။ အင်္ဂလိပ်အစိုးရလက်ထက်ကမ
မကြာမကြာပုန်ကန်ထကြွတတ်သော ကချင်လူမျိုးများအား
စောင့်ကြပ်ရန် စစ်ပုလိပ်တပ်ခွဲတစ်ခုကို ချထားခဲ့ဖူးသည်။ယခုအခါမူ
ကချင်ပြည်နယ်သည် ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ပါဝင် နေသဖြင့်
အေးချမ်းစွာရှိပေသည်။ စိန်လုံကဘားမြို့တွင် အစိုးရ မူလတန်း
လွန်ကျောင်း တစ်ကျောင်းရှိသည်။

## ကိုးကား
စိန်းမြစ်

**စိန်းမြစ်**သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံရှိ မြစ်ကြီးလေးသွယ်တွင် 
အထင်ရှားဆုံးသော မြစ်ဖြစ်သည်။ ပါရစ်မြို့တော်ကြီးမှာ ထိုမြစ် 
ကမ်းပါးပေါ်တွင် တည်ရှိလေသည်။
နွေအခါများတွင် ဤမြစ်၏ မြစ်ဖျားသည် ခန်းခြောက်လု 
မတတ်ရှိသော သာမန်ချောင်းငယ်မျှသာဖြစ်သော်လည်းအို့ဗမြစ်၊ 
ယွန်းမြစ်၊ ဝမြစ်နှင့် မန်းမြစ်တို့စီးဝင်ကြသဖြင့် ရေအားကောင်း 
သော မြစ်ကြီး ဖြစ်လာပြီးလျှင် စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများ 
အတွက် လိုသောရေအားကိုပင် ရရှိနိုင်စေ၏။ သင်္ဘောကလေး
များမှာ ပါရစ်မြို့တော်အထက် အတော်ဝေးသော နေရာအထိ 
ဆန်တက်နိုင်လေသည်။

စိန်းမြစ်သည် ပြင်သစ်ပြည်နယ်ဟောင်းတစ်ခုဖြစ်သော 
ဗာဂန်ဒီနယ် ကုန်းမြေမြင့်များတွင် မြစ်ဖျားခံ၍ အနောက် 
မြောက်သို့ ၄၈၂ မိုင် စီးဝင်လေသည်။ မြစ်ဝ၏ တစ်ဖက် 
တစ်ချက်တွင် အွန်းဖလားနှင့် လာအားဗားဆိပ်ကမ်းမြို့များရှိ၏။ 
ထိုမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ အခြားထင်ရှားသောမြို့များမှာ ထရွား၊ မယ် 
လွန်၊ ဖောင်တိန်ဗလိုး၊ စန်ဒနီး၊ စန်ဂျာမိန်းနှင့် မွန်းစသော မြို့ 
များဖြစ်လေသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း ခရစ် ၁၉၄ဝ 
ပြည့်နှစ်တွင် ဂျာမန်တို့သည် စိန်းမြစ်ကိုဖြတ်၍ ပါရစ်မြို့ကို 
သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြ၏။ ၁၉၄၄ ခုနှစ်၌မူ အမေရိကန်တို့သည် စိန်း 
မြစ်ကိုဖြတ်၍ ပါရစ်မြို့ကို ဂျာမန်လက်မှ လွတ်မြောက်အောင် 
သိမ်းယူခဲ့ကြပြန် သည်။ ဤအချက်နှစ်ချက်ကြောင့် စိန်းမြစ် 
သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက နာမည်ထင်ရှားခဲ့သည်။

## ကိုးကား
စိန်သုံ

**ဒေါ်စိန်သုံ** (၁၈၈၃-၁၉၃၇) သည် မြန်မာသဘင်လောကတွင် ထင်ရှားသည့် မင်းသမီးကြီး တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ကိုလိုနီခေတ်တစ်လျှောက်  ပန်တျာလမ်းကြောင်းကို အားကောင်းအောင်မောင်းနှင်နိုင်ခဲ့သူအဖြစ် သမိုင်းမှတ်တမ်းတင်ခံခဲ့ရသူလည်း ဖြစ်သည်။

## ငယ်ဘဝ 
ဒေါ်စိန်သုံ၏ မိဘတို့မှာ ဆရာဖြိုးနှင့် ဒေါ်အုပ်တို့ဖြစ်သည်။ ဒေါ်စိန်သုံ၏ ဖခင်သည် အပြောအဆို သိမ်မွေ့နူးညံ့သူဖြစ်ခြင်းကြောင့် အများကဆရာဟု ခေါ်ကြသည်။ ဒေါ်စိန်သုံကို မန္တလေးမြို့၊ နီပတန်းရပ်၌  သက္ကရာဇ် ၁၂၄၅ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ဒေါ်စိန်သုံတွင် မွေးချင်းငါးဦးရှိပြီး၊ ထိုထဲမှ မောင်တစ်ယောက်ဖြစ်သည့်  ဦးထွန်းမှာ အငြိမ့်ပြွေဆရာ နာမည်ကျော်တစ်ဦးဖြစ်သည်။

## ဘဝဖြတ်သန်းမှု 
ငယ်စဉ်ကပင် အကပညာကို ဒေါ်ထွေးလေး ထံတွင် ဆည်းပူးခဲ့သည်။ဒေါ်ထွေးလေးသည် ကိန္နရာအကနှင့် အရုပ်ကြိုးကတို့ဖြင့် နာမည်ကျော်ကြားသူဖြစ်သည်။ 

အသက် ၁၆ နှစ် အရွယ်တွင် အငြိမ့်မင်းသမီးအဖြစ်ဖြင့် မန္တလေးမြို့၊ ရွှေလန်ရပ် ဘာဂျာဆရာရွှေ ထံတွင်လည်း ပညာဆည်းပူးခဲ့သည်။ မြန်မာသီချင်းကြီး အဆိုပညာကို အဆိုကျော်ဦးလူကြီး၊ ဆရာမှန်း စသော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများထံတွင်လည်း သင်ယူလေ့လာခဲ့ လေသည်။ ထို့ကြောင့် အဆိုအကပညာနှစ်ရပ်စလုံးကို နိုင်နင်းစွာ တတ်ကျွမ်းခဲ့သူ ဖြစ်ခဲ့သည်။

ဒေါ်စိန်သုံသည် ခင်ပွန်းသည် လူရွှင်တော် ဦးချစ်ဖွယ် နှင့်အတူ  မြန်မာသီချင်းကြီးများကို အဝေးရောက်မင်း၊ ဝက်မစွတ်ဝန်ထောက်မင်းတို့ထံ တွင် အမြဲပင်လေ့လာခဲ့၏။ အသက် ၅ဝ အရွယ်ခန့်တွင်  ထိုင်ဆိုအငြိမ့်ကြီးဖွဲ့ကာ မြန်မာပြည်တစ်ဝန်းလုံး လှည့်လည်ဖျော်ဖြေခဲ့သည်။

ဒေါ်စိန်သုံ၏ ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည်မှာ ခပ်ဝဝ ဖိုင့်ဖိုင့်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ကရာ၌ အလွန်ပျော့ပျောင်း ညက်ညောလှ သည်ဟုဆို၏။ သီချင်းသံမှာလည်း သာယာငြိမ့်ညောင်းသည်။ထိုသို့ အဆိုအက ယဉ်ကျေး သိမ်မွေ့ပြီးလျှင် ဣန္ဒြေရသောကြောင့်လည်း လူကြိုက်များခဲ့သည်။

“ခေတ်ပြောင်းခေတ်လွဲ၊ ဟိုရှေးကတဲက ပဝေသဏီ၊ ရေနံဆီပေါ်ကတည်းက ကြုံလို့နွှဲခဲ့ရပြန်သည်။ သုံတို့ ပွဲကလာခဲ့ပြီ၊ ဒေါ်စိန်သုံ အနုအစစ်ကလေးမို့၊ သူ့နှစ်ကြေးငွေသုံးထောင်၊ ဩ- ကျမဆရာမရှိပေါင်၊ ကဒါကိုကြည့်မောင်။ ဒေါ်သုံ မြက်ငေါက်မြစ်၊ တဆယ့်ခြောက်နှ်စ် မကျော်သေးပေါင်။ ကျမဆရာမရှိပေါင်၊ ကဒါကို ကြည့်မောင်” 

ထိုသီချင်းကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် ဒေါ်စိန်သုံသည် ရေနံဆီပေါ်စကပင် စတင်ကပြခဲ့ပုံရသည်။ သူ၏ဝင်ငွေမှာ တစ်နှစ်လျှင် သုံးထောင်ကျပ် ရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အသက်အရွယ်ကြီးရင့် နေစေကာမူ အငြိမ့်စင်တွင်ကပြစဉ်၌ ငယ်မူငယ်သွေးနှင့် ငယ်စိတ်မွေးကာ ကပြလေ့ရှိခဲ့သည်။ ဒေါ်စိန်သုံ သီဆိုသော သီချင်းများကို ဦးချစ်ဖွယ် ရေးသည်ကများသည်။

## ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ 
ဒေါ်စိန်သုံသည် အသက် ၂ဝ အရွယ်တွင် အိမ်ထောင်ကျခဲ့၏။ ခင်ပွန်းသည်မှာ နာမည်ကျော်လူရွှင်တော် ဦးချစ်ဖွယ် ဖြစ်သည်။ 

လူရွှင်တော် ဦးချစ်ဖွယ်နှင့်အတူ တွဲဖက်ကပြယင်း အကြောင်းပါခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ဦးချစ်ဖွယ်နှင့် ဒေါ်စိန်သုံတို့တွင် သားသမီး ၁၁ ဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။သားသမီးများအားလုံးလိုပင် တူရိယာ ဂီတပညာကို တတ်ကျွမ်းနားလည်ကြသော်လည်း၊ မိဘများက တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားခဲ့ကြသဖြင့် သဘင်လောကပြင်ဖက်သို့ ရောက်နေကြ၏။

## ဘဝနိဂုံး 
ဒေါ်စိန်သုံသည် ၁၂၉၉ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမြို့မှ ရန်ကုန်မြို့သို့ ဆင်းကာ အငြိမ့်ကစဉ် ရန်ကုန်မြို့၌ပင် ကွယ်လွန်အနိစ္စ ရောက်ရှာလေသည်။

## ကိုးကား
စံတုတ်၊ ဦး (အီနောင်)

## စံတုတ်၊ ဦး (အီနောင်)
မင်းတုန်းဘုရင်နှင့် သီပေါဘုရင်တို့လက်ထက်က၊ ရာမ 
အီနောင်စသည့် အတွင်းတော်၌ ကပြရသော ဇာတ်တော်ကြီး 
တို့တွင် အီနောင်မင်းသား အခန်းမှပါဝင်ကပြရသော ဇာတ် 
မင်းသား ဦးစံတုတ်သည် အီနောင်ဦးစံတုတ်ဟူ၍ ကျော်စော 
သည်။ ရုပ်သဏ္ဌာန်မှာ သီပေါဘုရင်နှင့်တူသည် ဟုဆိုကြသည်။ 
ဦးစံတုတ်သည် ယိုးဒယားဇာတ်ကြီး အတီး၊ အက၊ အဆိုတို့ကို 
သူတစ်ထူးထက် ဝိဇ္ဇာဓိုရ် နေသူဖြစ်၍၊ သဘင်မျိုးရိုးအတိုင်း 
အချိုးအစားကျကျ ကြီးပွားလာသူဖြစ်သည့်အပြင်၊ ရုပ်ဆင်း 
သဏ္ဌာန် ကြန်အင်္ဂါမှာလည်း မွန်ရည်လှပ၍ အသံအင်္ဂါမှာလည်း 
ပြည့်စုံသဖြင့် လက်ရွေးစင် သဘင်သည်တို့သာလျှင် ပါဝင်ကပြ 
ရမြဲဖြစ်သော နန်းတွင်းဇာတ်တော်ကြီးတို့တွင် သဘင်ဝန်၏ 
ရွေးချယ်ချက်ဖြင့် ပါဝင်ကပြရသည်။ ထိုသို့ အတွင်းတော်တွင် 
ပါဝင်ကပြရသည့် လက်ရွေးစင် ဇာတ်မင်းသားတစ်ဦး ဖြစ်သော 
ကြောင့်လည်း မင်းမိန်းမပိုင်းတွင် လူချစ်လူခင်ပေါများလှသဖြင့်၊ 
ရွှေနန်းတော်ပေါ်သို့ ဆုတော်ခံဝင်ရသောအခါများတွင် 
မောင်စံတုတ်၏ ပကတိမျက်နှာကို မိန်းမပရိသတ်အား ဖော်ပြ 
ခြင်းမပြုရ၊ မျက်နှာကိုပုဝါအုပ်၍ အခစားဝင်ရသည်ဟု ဆိုလေ 
သည်။

ဦးစံတုတ်သည် ကပြရာ၌ မတ်တတ်ရပ်ရင်းမှ ဘေးသို့ 
နောက်ပြန် စောင်းငဲ့ညွတ်၍ကရာ၊ သရဖူနှင့် မြေထိကြောင်း 
ဆိုကြသည်။ ဦးစံတုတ် ကပြပုံသည် အလွန်ညက်၍ ဦးစံတုတ် 
နောက်၌ ဦးစိန်အုပ် တစ်ဦးသာ ထိုသို့ ကပြနိုင်ကြောင်း ပြော 
ကြလေသည်။ ဦးစံတုတ်သည် လူကြမ်းဦးကြွင်း၊ ဆိုင်းဆရာ 
စိန်ဗေဒါစသော သဘင်သည်ကြီးများနှင့်အတူ ဦးစိန်အုပ်တည် 
ထောင်ခဲ့သော ဇာတ်ကြီးတွင်ပါဝင်ကာ ၁၂၆၃ ခုနှစ်၌ ရန်ကုန် 
မြို့ လျှော်တန်းဇာတ်ရုံကြီးတွင် အီနောင်ဇာတ်တော်ကြီးကို ၄၅ 
ရက်တိတိ ခင်းကျင်း ကပြခဲ့လေသည်။ ဦးဖိုးစိန်နာမည်တက်စ 
အခါက ဦးဖိုးစိန်သည် ဦးစံတုတ်ကို ဖက်ပြိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် 
ဦးစံတုတ်သည် ထီးမီနန်းမီဖြစ်၍ သူ၏ ဇာတ်တော်ကြီးအဖွဲ့က 
သာ မူမှန်အတိုင်းကပြနိုင်သည်။ ဦးဖိုးစိန်ကမူ ရှေးမူများကို 
တစ်နည်းတစ်ဖုံပြောင်းလဲကာ အသစ်အဆန်းထွင်၍ ကပြသည် 
ဟုဆိုလေသည်။

## ကိုးကား
စမ္ပာ

စံပါသည် အပင်၏ အနှစ်ဖြစ်၍ အနံ့သင်းသည်။ အသား 
မှာ စိမ်းဝါသည်။ နံ့သာမျိုး ၅ ပါးတွင် တစ်ပါးအပါအဝင်ဖြစ် 
သည်။ ဗိန်းတောဆေးကျမ်းများအရ စံပါသည် သွေး၊ လေ၊ 
သလိပ်၊ သည်းခြေတို့ကို နိုင်သည်။ အပူကို ငြိမ်းစေသည်ဟုဆို 
သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ မဒရပ်နယ်၌ စံပါ အမြောက်အမြားထွက် 
သည်။ စံပါသည် နံ့သာမျိုး ၅ ပါးတွင် ပါဝင်သော်လည်း 
အခြားနံ့သာမျိုးများကဲ့သို့ တစ်ဦးချင်း အနေနှင့် သုံးလေ့မရှိဘဲ၊ 
အခြားနံ့သာမျိုး ၄ ပါးနှင့်အတူရော၍ အသုံးပြုကြသည်။ စံပါ 
ကို စမ္ပာဟူ၍ ရေးသည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။ 

## ကိုးကား
ပဲစိမ်းစားပင်

စိမ်းစားဥကို ပဲစိမ်းစား သို့မဟုတ် ပဲစိမ်းစားဥဟူ၍ ခေါ်သည်။ ပဲမြစ်များရရှိသော ပဲစောင်းလျားပင်ကဲ့သို့ စိမ်းစားဥပင်သည် ဥအတွက်စိုက်ပျိုးသော ပဲပင်မျိုးဖြစ်သည်။ ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် စိမ်းစားဥပင်ကို **ပက်ခီရီဇပ် အင်ဂူး လေတပ်** ဟု ခေါ်သည်။ ယင်း၏မျိုးရင်းမှာ **လီဂူမီနိုးစီး**ဖြစ်သည်။ စိမ်းစားဥကို အစိမ်းလိုက်ဖြစ်စေ၊ ကြော်ချက်၍ဖြစ်စေ၊ စားလေ့ရှိကြသည်။

စိမ်းစားဥပင်ကို ဆောင်းအခါတွင် နုံးမြေရှိသော အရပ်ဒေသတိုင်း၌ စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ ကိုင်းမြေတွင် စိုက်ပျိုးသောအခါ မြေကြီးကို ကောင်းစွာညက်လာစေရန် ထွန်ယက်ပြီး 
နောက် ထယ်ကြောင်းပေး၍ အစေ့များကို ခပ်ထူထူစိုက်ပျိုးရသည်။ တစ်ဧကလျှင် မျိုးစေ့ ၂ တင်းခန့်လိုသည်။ မျိုးစေ့ချပြီးနောက်၊ မျိုးစေ့များကို မြေကြီးဖုံးသွားစေရန် ကျမ်းတုံး ရိုက် 
ပေးရသည်။ အပင်ကလေးများ ပေါက်လာပြီးနောက် အမြင့် ၆ လက်မ မှ ၈ လက်မခန့်ကြီးလာသောအခါ တစ်ပင်နှင့်တစ်ပင်ကို ၆ လက်မခန့်ကွာစေရန်ကြားမှ အပင်ပိုများကို နုတ်ပစ်ရ 
သည်။ သီးတောင့်များသီးသည်။ ထိုသီးတောင့် တို့အထဲမှမျိုးစေ့များကို ရရှိသည်။ စိမ်းစားဥကို စားရသော်လည်း၊ အပင်ကို လူနှင့်တိရစ္ဆာန်များစားလျှင် အဆိပ်တောက်၍ 
သေတတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ စိမ်းစားဥပင်များ နွယ်တတ်ရန်စင်ကိုအထူးပြုလုပ်ပေးဖို့ မလိုချေ။ ယင်းတို့နှင့်အတူ ပြောင်းဖူးစေ့များကို ကြဲထားလျှင်၊ ပြောင်းဖူးပင်များ ကြီးမြင့်လာသောအခါ ပဲပင်နွယ်တက်ရန် စင်သဖွယ်ဖြစ်လာနိုင်သည်။ ထိုနည်းမှာ စရိတ်အကုန်အကျ နည်းသည့်ပြင် ခရီးလည်းရောက်ပေသည်။ ထိုအပင်ကလေးများ ပေါက်လာပြီးနောက် ၂ ကြိမ်၊ ၃ ကြိမ်မျှ ပေါက်တူးဖြင့် မြေဆွခြင်း၊ ပေါင်းသင်ခြင်းပြုလုပ်ပေးရသည်။

ဥများ ကောင်းစွာကြီးထွားရန်အတွက် ၅ လမှ ၆ လ အထိ အချိန်ကြာသည်။ အပင်အို၍ ညှိုးကျလာသောအခါမှာမှ ဥများကို တူးဖော်ရသည်။ စိမ်းစားဥသည် အရည်ရွှမ်း၍၊ စား 
လျှင် ရေငတ်ပြေသည်။ တစ်ဧကလျှင် ပိဿာပေါင်း ၂ဝဝဝ မှ ၈ဝဝဝ အထိထွက်နိုင်သည်။ ဥယျာဉ်ထဲတွင် မျိုးစေ့များစိုက်ပျိုးသောအခါ ၂ တောင်မှ ၂ တောင်တစ်ထွာကျယ်သော ​ပေါင် 
များပေါ်တွင် ကန့်လန့်ဖြတ်ဖြစ်စေ၊ အလျားလိုက်ဖြစ်စေ၊ လက်ဖြင့် သို့မဟုတ် တုတ်ဖြင့် တစ်လက်မကွာသည့် ကျင်းကလေးများတွင် အတန်းလိုက် စိုက်ပျိုးရသည်။ အတန်းများကို သုံး 
လက်မစီ ခွာထားလေ့ရှိသည်။

စိမ်းစားဥပင်များကို မျိုးစေ့အလို့ငှာ ရှမ်းပြည်ကုန်းမြေမြင့်များ၌ ဆောင်းရာသီတွင် စိုက်ကြသည်။ ထိုသို့ စိုက်ပျိုးရာမှ ရရှိသောမျိုးစေ့များကို မြန်မာနိုင်ငံလွင်ပြင်အရပ်များရှိ လယ်ယာ 
များသို့ တင်ပို့ရောင်းချကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အမြစ် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ
စုံပတတ်ပင်

**စုံပတတ်ပင်**(,)(စုံပဒတ်၊ စုံဗဒတ်၊ စုံဗလ)သည် ပိန္နဲပင်နှင့်တူသော်လည်း ပိန္နဲပင်အောက် နိမ့်၍ ပင်လုံးငယ်သည်။ စုံပတတ်သီးမှာ အရှည်တစ်ပေခန့်ရှိ၍ လုံးပတ် ၂ ထွာခန့်ရှိသည်။ ပိန္နဲသီးနှင့်တူသော်လည်း စူးရှသော ဆူးများ မရှိချေ။ အခွံ၌ အကွက်များရှိသည်။ ပိန္နဲသီးကဲ့သို့ပင် အထဲ၌ ရွှေဝါရောင်အမြွာများရှိသည်။ အရသာချို၍ အနံ့စူး သည်။ ပူသောသတ္တိ အနည်းငယ်ရှိသည်။ ထိုအသီးများကို စုံပတတ်၊ စုံကဒတ်၊ စွန်မတတ်၊ စုံတတ် စသည်ဖြင့် ခေါ်ကြ သည်။ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး တစ်ရပ်နှင့်တစ်ရပ် အခေါ်အဝေါ်ချင်း မတူပေ။ ဥတုဘောဇနသင်္ဂဟကျမ်း၌ ပိန္နဲသီးနှင့် ဩဇာဓာတ် ချင်းတူသည်ဟုဆို၏။

## ကိုးကား
စွင်ဂလီ၊ ဦးရစ်

၁၅ ရာစုနှစ်အတွင်း ဥရောပတိုက်၍ ခရစ်ယန်သာသနာ့ အရေးပုံ ပေါ်ပေါက်နေစဉ်၊ ဂျာမနီမှ မာတင်လူသာနှင့် ပြင်သစ်မှ ဂျွန်ကယ်လဗင်တို့နည်းတူ၊ ဆွစ်ဇာလန်မှ ဦးရစ်စွင်ဂလီသည် ထင်ရှားလာခဲ့သည်။

စွင်ဂလီသည် ခရစ် ၁၄၈၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့ တွင် ဆွစ်ဇာလန်ပြည် စိန်ဂေါမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ ငယ်စဉ်က ဗန်း၊ ဗီယင်းနား၊ ဗားလမြို့များတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီးလျှင်၊ ဗားလတက္ကသိုလ်မှ ဘွဲ့ရခဲ့၏။ ၁၅ဝ၆ ခုနှစ်တွင် ဂလားရူး နယ်ပ သင်းအုပ်ဘုန်းကြီးဖြစ်လာသည်။ ဂလားရူးနယ်မှ စစ်သားများသည် အီတလီသို့ စစ်ချီရသောအခါ၊ စွင်ဂလီသည် သင်းအုပ်အဖြစ်ဖြင့် လိုက်ပါသွားခဲ့ရသည်။ စစ်ချီရာမှ အပြန် တွင် ဆွစ်ဇာလန်စစ်တပ်များကို ဥရောပစစ်မက်ရေးရာတို့၌ ကြေးတပ်များအနေနှင့် အသုံးပြုခြင်းကို ပြင်းထန်စွာကန့်ကွက်သည်။ သို့ရာတွင် သူ၏ ဟောပြောရေးသားမှုတို့မှာ နိုင်ငံရေး 
ဆန်သောကြောင့် လူအများ၏ထောက်ခံမှုကိုမရချေ။ ထို့ကြောင့် ဂလားရူးမှ ထွက်ခွာလာ၍၊ အိုင်ဇီဒင်တွင် ၁၅၁၆ ခုနှစ်၌ နေထိုင်ပြီးလျှင်၊ ဇူးရစ်သို့ ၁၅၁၈ ခုနှစ်၌ ပြောင်းရွေ့ခဲ့သည်။

၁၅၁၉ ခုနှစ်တွင် သာသနာပြုပြင် ပြောင်းလဲရေးတရားကို စ၍ ဟောသည်။ သို့သော် စွင်ဂလီသည် မာတင်လူသာနှင့် သဘောထားကွဲလွဲသည်။ ၁၅၂၉ ခုနှစ်တွင် ယင်းသဘောထားကွဲလွဲချက် 
တို့ကို စေ့စပ်ရန် မားဗုမြို့ကွန်ဖရင့်ကို ကျင်းပခဲ့သော်လည်း၊ စွင်ဂလီသည် မာတင်လူသာနှင့် မပူးပေါင်းဘဲ၊ ကယ်လဗင်နှင့်သာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေသည်။ ၁၅၃၁ ခုနှစ်တွင် သာသနာရေးဆိုင်ရာ သဘောကွဲလွဲမှုများ ပြင်းထန်လာရာ၊ စွင်ဂလီသည် မိမိကိုယ်တိုင်ဦးစီး၍ ရောမကက်သလစ်တို့ကို တိုက်လေသည်။ အောက်တိုဘာလ ၁၁ ရက် နေ့တွင် ကပ္ပယ်တိုက်ပွဲ၌ စွင်ဂလီကျဆုံးလေသည်။ စွင်ဂလီကျဆုံးရာအရပ်၌ ကျောက်တုံး တစ်ခုပေါ်တွင် 'ရန်သူသည် ရုပ်ခန္ဓာကို သတ်နိုင်သော်လည်း၊ နာမ်ခန္ဓာကို မသတ်နိုင်'ဟု ကမ္ပည်းထိုးထားသည်ကို ယနေ့တိုင်တွေ့နိုင်သည်။

## ကိုးကား
စွန်ပလွံပင်

စွန်ပလွံပင်သည် အုန်းပင် ထန်းပင်မျိုးတို့တွင် ပါဝင်၍၊ 
ရာသီဥတု ပူပြင်းခြောက်သွေ့ လွန်းသောအရပ်တွင် ပေါက် 
ရောက်သည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးပဝေသဏီမှစ၍၊ တူးမြောင်းများဖြင့် 
ရေသွင်း စိုက်ပျိုးနိုင်သော အာဖရိကတိုက် မြောက်ပိုင်းနှင့် 
အာရှတိုက်ရှိ သဲကန္တာရအရပ်များတွင် စွန်ပလွံပင်ကို အထူး 
တစ်လည် စိုက်ပျိုးခဲ့ကြသည်။

ရှေးရှေးကစ၍ ထိုအရပ်ဒေသများတွင်နေထိုင်ကြသူတို့သည်
စွန်ပလွံသီးကိုနေ့စဉ်စားသုံးရန်အစာအဖြစ် သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။
စွန်ပလွံသား ကိုလည်း အခြားသစ်သား များနည်းတူ
အမျိုးမျိုး အသုံးချခဲ့ကြသည်။ ပူပြင်းခြောက်သွေ့သော
ဒေသများတွင် စွန်ပလွံပင်များသည် အပန်းဖြေရန်
အရိပ်ကောင်းပေးကြပေသည်။ အာရေဗျသဲကန္တာရနှင့်
ဆဟားရား သဲကန္တာရများတွင်ရှိသော အိုအေးစစ် 
ခေါ် စိမ့်စမ်းပေါ်ထွက်ရာ ကန္တာရရိပ်သားများ၌ စွန်ပလွံပင်များ 
ကို စိုက်ပျိုးနိုင်၍သာ လူများ နေထိုင်နိုင်ပေသည်။ အီဂျစ်တစ် 
နိုင်ငံတည်း၌ စွန်ပလွံပေါင်း ၅ သိန်းကျော်မျှရှိသည်။

စွန်ပလွံပင်သည် လှပတင့်တယ်သော သစ်ပင်မျိုးဖြစ် 
သည်။ ပင်စည်မှာ ဖြောင့်မတ်ရှည်လျား၍ အပင်ထိပ်မှာသာ 
အရွက်များဝေဆာလေသည်။ ပင်စည်အမြင့် ပေ ၆ဝ မှ ပေ 
၈ဝ အထိရှိသည်။ ပင်စည်၏ အခေါက်သည် ကြမ်းထော်သည်။ 
ငှက်တောင်သဖွယ်ဖြစ်သော အရွက်များသည် အလျား ၁ဝပေမှ 
ပေ ၂ဝ အထိ ရှိသည်။ စွန်ပလွံပင်သည် အသက်ရှည်သော 
သစ်ပင်ဖြစ်ရာ နှစ်ပေါင်း တစ်ရာကျော်အထိ နှစ်စဉ်ဆက်ကာ 
အသီးများသီးလေ့ရှိသည်။ အသီးကို အမှည့်အတိုင်းဖြစ်စေ၊ 
အခြောက်လှန်း၍ဖြစ်စေ စားသုံးကြသည်။ အချို့အသီးခိုင်ကြီး 
များတွင် တစ်ခိုင်လျှင် အသီးပေါင်း ၁ဝဝဝ ကျော်ပါ၍ အလေး 
ချိန်အားဖြင့် ပေါင် ၂ဝ ကျော်မျှ ရှိသည်။ အီရတ်နိုင်ငံသည် 
ကမ္ဘာပေါ်တွင် စွန်ပလွံ အများဆုံး စိုက်ပျိုးသော တိုင်းပြည်ဖြစ် 
ရာ ဥရောပတိုက်နှင့် အမေရိကတိုက်များသို့ စွန်ပလွံသီး 
အမြောက်အမြား တင်ပို့လေသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု 
ကာလီဖိုးနီးယားပြည်နယ် တောင်ပိုင်း၌လည်း စွန်ပလွံပင်ကို 
စိုက်ပျိုးကြသည်။ ဥရောပတိုက်ရှိ မြေထဲပင်လယ်ကမ်းခြေတစ် 
လျှောက်၌ စွန်ပလွံပင်များကို အလှအပသက်သက် စိုက်ပျိုးကြ 
သည်။

## ကိုးကား
စွန်ရဲရွာ

စွန်ရဲအင်းနှင့် စွန်ရဲရွာသည် မြန်မာရာဇဝင် သမိုင်းလေ့ လာမှုတွင် အရေးပါသော နေရာများဖြစ်သည်။ ကျောက်ဆည်ခရိုင် မြေပြန့်၏ အရှေ့မြောက် အစွန်ဆုံးတောင်ကုန်းတို့၏ အခြေတွင် တည်ရှိသော စွန်ရဲအင်းသည် ဘဲလင်းဘူတာ၏ အရှေ့စူးစူး ၆ မိုင်ကွာ လောင်ဂျီတွဒ် ၉၆ ံ၁၂' နှင့် ၉၆ ံ၁၅' စပ်ကြား၊ လတ္တီတွဒ် ၂၁ ံ၄ဝ ' နှင့် ၂ဝ ံ၄၂' စပ်ကြားလောက်တွင် တည်ရှိသည်။

စွန်ရဲရွာသည် စွန်ရဲအင်း၏ အနောက်ဘက် ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ခရစ် ၉ ရာစုနှစ်မတိုင်မီက၊ ဤဒေသတွင် မွန်၊ ပလောင်၊ ဝနှင့် သက်၊ ကဒူးတို့နေထိုင်ခဲ့ကြ၍၊ ခရစ်နှစ် ၈ဝဝ ကျော်လောက်တွင် မြန်မာတို့ဝင်ရောက်လာကြသည် ဟု သမိုင်းဆရာများက ယူဆကြ၏။ တောင်ခြေနှင့် အနီးကပ်ဆုံးဖြစ်၍ လွယ်ကူစွာ လုပ်ကိုင်စားသောက်နိုင်သော ဤဒေသ တစ်ဝိုက်၌ မြန်မာတို့ စတည်းချ နေထိုင်ခဲ့ကြဟန်တူသည်။ မြန်မာနိုင်ငံမြေပြန့်တွင် မြန်မာတို့ ရှေးဦးစွာအခြေစိုက်ခဲ့သော နေရာဖြစ်ကြောင်းကို သမိုင်းသုတေသီ ပါမောက္ခ လု(စ)နှင့် အခြားပညာရှင်များက အခိုင်အမာဆိုသည်။

ရှေးကျောက်စာတို့တွင် စွန်ရဲကို စွန်ရယ်ဟု ရေးထိုးသည်၊ စွန်ရဲနှင့်တကွ မြေပြန့်ဖက်ပတ်လည် ၆ မိုင်အတွင်းရှိ ဘဲလင်း၊ သင်တောင်း၊ ငဇွန်၊ မြင်စိုင်း စသော ဒေသတို့တွင် တွေ့ရှိသော ကျောက်စာတို့ကို ထောက်ထား၍ ဤဒေသသည် ပုဂံခေတ်နှင့် ပင်းယခေတ်တို့တွင် စည်ကားဝပြောကြောင်းသိရသည်။ စွန်ရဲ ရွာတစ်ဝိုက်၌ပင် မြန်မာသက္ကရာဇ် ၅၅၉၊ ၅၉၄၊ ၆၉၈၊ ၆၉၂ တို့ပါသော ကျောက်စာတိုင် ၆ တိုင်တွေ့ရ၏။ ယင်းအထောက်အထားကြောင့် စွန်ရဲရွာ၏ ရှေးကျမှုကို ကောင်းစွာခန့်မှန်းနိုင်ပေသည်။ သင်တောင်ခရိုင်တွင် ပါဝင်ခဲ့သော ဤရွာသည် ရှေးအခါက ယခုထက် ပိုမိုစည်ကားသည် ဟုဆိုနိုင်သည်။ ဤရွာတွင် ပုဂံခေတ်အမတ်ကြီးများ၊ သံဃာတို့၏ အကြီးအကဲဖြစ်သော မဟာထေရ်မြတ်များ အလှူဒါနပြုခဲ့ကြောင်းနှင့် ရွာသူကြီးအပြင် ကလန်သံပျင်တို့ပါရှိခဲ့ကြောင်းကို ကျောက်စာများအရသိရသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ ရွာများ
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ရွာများ
စွန်းလွန်းဆရာတော်

**စွန်းလွန်းဆရာတော်ဘုရားကြီး**သည် သက္ကရာဇ် ၁၂၃၉ ခုနှစ်၊ တစ်ပေါင်းလဆန်း ၂ ရက်၊ တနင်္လာနေ့ နံနက် ၃ 
ချက်တီးကျော်အချိန်၌ အထက်မြန်မာပြည်၊ မြင်းခြံမြို့အနီး 
စွန်းလွန်းရွာ အဖဦးသန့်၊ အမိ ဒေါ်တုတ်တို့မှ မီးရှူးသန့်စင် 
ဖွားမြင်တော်မူသည်။ ကျော်စောထင်ရှားသော နိမိတ်များကြောင့် 
မောင်ကျော်ဒင်ဟူ၍ အမည်ပေးခဲ့သည်။ မောင်ကျော်ဒင်ကို 
ငယ်စဉ်က မြင်းခြံမြို့မင်းကျောင်းဆရာတော်ထံ အပ်နှံ၍ စာပေ 
သင်စေခဲ့သော်လည်း၊ ပါရမီနုံ့သောကြောင့် စာကောင်းစွာ 
မတတ်မြောက်သည်နှင့် ၁၅ နှစ်အရွယ်တွင် မြင်းခြံမြို့ အရေးပိုင်ရုံး၌ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းစေသည်။ အရွယ်ရောက်သောအခါ 
တစ်ရွာတည်းနေ မရွှေရီနှင့် သင့်မြတ်၍ သားသမီးငါးယောက် 
ထွန်းကားခဲ့၏။ လေးယောက်မှာ ငယ်စဉ်ကပင် ပျက်စီးသဖြင့် 
သားတစ်ယောက်သာ ရှိတော့သည်။ အသက် ၃ဝ အရွယ်တွင် 
အလုပ်မှ ထွက်ပြီးနောက် မိဘတို့၏လက်ငုတ် တောင်ယာအလုပ်ဖြင့် အသက်မွေးခဲ့လေသည်။

ဦးကျော်ဒင်သည် စာပေကျမ်းဂန်များကို မသင်ကြားရသော်လည်း၊ ကျွတ်ချိန်တန်သည့်အလျောက် ၁၂၈၁ ခုနှစ် 
တန်ခူးလမှစ၍ တရားအရသာကို ရှာခဲ့လေသည်။
ဦးကျော်ဒင်သည် ထွက်သက်၊ ဝင်သက်၊ အာနာပါဏ 
မှစ၍ ထိ၊ သိ၊ သတိ အစရှိသော တရားအားထုတ်မှုများကို 
သဒ္ဓါ ဝီရိယ၊ ဇွဲသန်သန်နှင့် နေ့ညမပြတ် အားထုတ်သွားရာ 
၁၂၈၂ ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလပြည့်ကျော် ၁၃ ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့ 
ည ၁ဝနာရီအချိန်တွင် ပထမအကြိမ် တရားထူးကို တွေ့ရလေသည်။ တစ်ဖန် ၁၂၈၂ ခုနှစ် ဝါခေါင်လပြည့်ကျော် ၁၃ ရက်၊ 
စနေနေ့ည ၁ဝ နာရီအချိန်တွင် ဒုတိယအကြိမ် တရားထူးကို 
တွေ့ရပြန်သည်။ ထို့နောက် ၁၂၈၂ ခုနှစ် တော်သလင်းလပြည့် 
ကျော် ၁၃ ရက်၊ တနင်္လာနေ့ည ၁ဝ နာရီအချိန်တွင် မိမိခန္ဓာကိုယ်၌ ပြင်းပြလှသော ဝေဒနာများကို ခံစားရပြီးနောက် 
တတိယအကြိမ်မြောက် တရားထူးကို တွေ့ရပြန်၏။

၁၂၈၂ ခုနှစ်၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁၃ ရက်၊ 
အင်္ဂါနေ့ ည ၁ဝ နာရီအချိန်တွင် စတုတ္ထအကြိမ်မြောက် တရားထူးကို တွေ့ရပြန်လေသည်။ ဤကား ထူးခြားချက်တစ်ရပ်ပင် 
ဖြစ်ပေသည်။

၁၂၈၂ ခုနှစ်၊ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၅ ရက်နေ့တွင် 
ယာခင်းမှ နွားတစ်ရှည်းကို ဘေးမဲ့လွှတ်ခဲ့ ပြီးနောက် စွန်းလွန်းရွာ၊ ဘုန်းတော်ကြီး ဦးကျောက်ကျောင်းသို့သွား၍ သာမဏေပြု၏။

၁၂၈၂ ခုနှစ်၊ တစ်ပေါင်းလပြည့်ကျော် ၁၂ရက်၊ တနင်္လာ 
နေ့ညနေ ၄ နာရီ ၉ မိနစ် အချိန်တွင် မိတ္ထီလာမြို့၊ ရေလယ် 
ကျောင်းတိုက်၊ ခဏ္ဍသိမ်ပ ရဟန်းအဖြစ်သွတ်သွင်း ချီးမြောက်ခြင်းခံရသည်။ ရဟန်းအမည် ရှင်ကဝိဖြစ်သည်။ ရဟန်းဘဝ၌ 
စွန်းလွန်းရွာတောင်ဘက်တွင် သွားရောက်၍ တရားအားထုတ်လေသည်။ စတုတ္ထအကြိမ်မြောက် တရားထူးကို ရခြင်းမှာ 
ယင်းရဟန်းဘဝနှင့်ဖြစ်လေသည်။

စွန်းလွန်းဆရာတော် ဦးကဝိသည် လာရောက်ဆည်းကပ်ကြသော ရဟန်း၊ ရှင်လူအပေါင်းတို့အား သမထ၊ ဝိပဿနာနှင့်
ပဋ္ဌာန်းတရားတော်များကို သင်ကြားပြသခြင်း၊ တရားရေအေးအမြိုက်ဆေးကို တိုက်ကျွေးခြင်းများ ပြုလုပ်ပြီးနောက် ၁၃၁၄
ခုနှစ်၊ ကဆုန်လပြည့်ကျော် ၉ ရက်နေ့တွင် ပျံလွန်တော်မူသည်။

မြင်းခြံမြို့ စွန်းလွန်းဂူကျောင်းတိုက်အတွင်းတွင် ဘဝနတ်ထံ ပျံလွန်သွားသည့် စွန်းလွန်းဆရာတော် ဘုရားကြီး၏ ရုပ်ကလာပ် မှာ မပုတ်မသိုး မပျက်စီးပဲ တည်ရှိနေသည်။ 

## ကိုးကား
စိန်အုပ်၊ ဦး

## စိန်အုပ်၊ ဦး
ဦးစိန်အုပ်သည် မြန်မာသဘင်ပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ 
ငယ်မည်မှာ မောင်အိုဖြစ်၏။ ၁၂၃၂ ခုနှစ်တွင် ဟံသာဝတီ 
ခရိုင်၌၊ အဖ ရုပ်သေးမင်းသား ဦးထွေးနှင့် အမိ ဒေါ်မှတ်တို့မှ 
မွေးဖွားခဲ့၏။ ငယ်ရွယ်စဉ်ကပင် ဖခင်ဖြစ်သူ၏ ရုပ်စုံစင်တွင် 
ပါဝင်ကပြခဲ့သည်။ သီပေါဘုရင်လက်ထက် မန္တလေးရွှေ မြို့ 
တော်တွင် ထီတော်များဖွင့်လှစ်ကာ၊ ပွဲတခြိမ့်ခြိမ့် ခံနေသံကို 
ကြားနေရသဖြင့်၊ ဖခင်ဖြစ်သူ၏ ရုပ်စုံစင် မန္တလေးသို့ တက် 
ရောက်ကပြခဲ့ရာ၊ အောက်အရပ်စင်ဟု နာမည်ရခဲ့လေသည်။ 
တစ်ခါသော် ဘုရင်မင်းမြတ်၏ အမိန့်တော်ဖြင့် ရှေ့တော်တွင် 
ဝေဿန္တရာဇာတ်ကို ကပြရာ၊ မောင်အိုသည် ဇာလီလုပ်၍ ကပြ 
သည်ကို ဘုရင်နှင့် မိဘုရားနှစ်ပါးတို့ နှစ်ခြိုက်သဘောကျ 
သည်ဟု ဆိုလေသည်။

မောင်အိုသည် ဖခင်နှင့်အတူ သုံးနှစ်မျှ အထက်မြန်မာ 
ပြည်တွင် ရုပ်စုံမင်းသားလုပ်၍ ကပြခဲ့ပြီးနောက်၊ ရန်ကုန်သို့ 
စုံဆင်းလာသည်။ ထို့နောက် မော်လမြိုင်မြို့ မရမ်းကုန်းရပ်၊ 
ဇာတ်ဆရာဦးရွှေလုံးက ဇာတ်ထောင်ခဲ့ရာတွင်၊ ရန်ကုန်မှ 
ကိုဘကျော်ခေါ် ကိုကျော်ဇံကို ပတ်တီးဘဝမှ ဇာတ်မင်းသား 
အလုပ်ခိုင်း၍ မင်းသမီး မစိန်ဖော့နှင့် တွဲဖက်စေသည်။ 
မောင်အိုကိုလည်း ရုပ်စုံစင်မှဆင်းစေ၍၊ ဇာတ်မင်းသား 
မောင်စိန်အုပ်ဟု နာမည်ပေးပြီးလျှင်၊ မင်းသားအလုပ်ခိုင်း 
လေသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ဇာတ်ဆရာ ဦးရွှေလုံးကပင် 
မောင်စိန်အုပ်ကို မစိန်အုပ်အမည်တပ်ကာ၊ ယောက်ျားမင်းသမီး 
အလုပ်ခိုင်း၍ ဇာတ်ထောင်ခဲ့ပြန်သဖြင့် ယောက်ျားမင်းသမီး 
အဖြစ် ကပြခဲ့ဘူးလေသည်။ သို့သော် နောက်တစ်နှစ်မှာ ပုသိမ် 
မြို့မှ နိုင်ငံချဲ့ခေါ် ဇာတ် မင်းသမီးနှင့်တွဲဖက်၍ ဇာတ်မင်းသား 
အဖြစ် ပြန်လည်ကပြခဲ့ရပြန်လေရာ၊ နာမည်ကျော်ကြားလူကြိုက် 
များခဲ့လေသည်။ ထို့နောက်တွင်ကား ဇာတ်မင်းသားအဖြစ်ဖြင့် 
သာ ကပြခဲ့ရသော်လည်း သဘင်ပညာမပြည့်ဝသေးဟုထင်သဖြင့် 
ဦးဖိုးကွန်း၊ ဒေါ်ထွေးလေးတို့၏ ဇာတ်အဖွဲ့တွင် ပညာသင်ယင်း၊ 
တစ်နှစ်မျှ ပါဝင်ကပြခဲ့သေး ၏။ 

ထို့နောက် မန္တလေးသို့တက်၍ အီနောင် ဦးစံတုတ်၊ လူ 
ကြမ်း ဦးကြွင်း၊ ဆိုင်းဆရာ စိန်ဗေဒါစသော ပညာသည်ကြီများ 
နှင့် ဇာတ်ကြီးတည်ထောင်ခဲ့သည်။ 

ရန်ကုန်မြို့ လျှော်တန်းဇာတ်ရုံကြီးတွင် အီနောင် 
ဇာတ်တော်ကြီးကို ၄၅ ရက်တိတိ ခင်းကျင်းကပြခဲ့လေသည်။ 
ဤသို့သဘင် ပညာတွင် စံတင်ရသူများနှင့် တွဲဖက်ကပြခဲ့ 
ယင်း၊ ဦးစိန်အုပ်သည် သဘင်ပညာပြည့်ဝခဲ့ရ၏။ ဦးစိန်အုပ် 
သည် ဦးစံတုတ်၏ ယိုးဒယားဇာတ်ကြီး၊ အတီးအက အဆို 
တို့ကို အတော်ရမိလိုက်သည်ဟုဆိုသည်။ အထူးသဖြင့် အီနောင် 
ဦးစံတုတ် ကပြပုံမျိုးကို၊ ဦးစံတုတ်နောက်၌ ဦးစိန်အုပ်တစ်ဦး 
သာ ကပြနိုင်ကြောင်း ပြောကြလေသည်။ 

သို့သော် ဦးစိန်အုပ်မှာ မင်းသားသန့်သန့်ဖြစ်၍၊ အလွန် 
ကောင်းကြီးမဟုတ်ပေ။ နောင်သောအခါ ဦးစိန်ကတုံး၊ အောင် 
ဘညိုစသူတို့၏ ဇာတ်အဖွဲ့များတွင် မင်းသားကြီးဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ 
လေသည်။ ဦးစိန်အုပ်သည် ယင်းသို့ ရုပ်စုံစင်မင်းသား၊ 
ယောက်ျားဇာတ်မင်းသမီး၊ ဇာတ်မင်းသား၊ မင်းသားကြီးစသည် 
ဖြင့် သဘင်ပညာကို မြှင့်တင်ပေးခဲ့ပြီးနောက်၊ အသက် ၆၃ နှစ် 
အရွယ်တွင် ရဟန်းပြုလေသည်။ ရဟန်းဘဝနှင့်ပင် မင်းသား 
ဦးစိန်အုပ်ခေါ် ဦးအာသဘသည် ရန်ကုန်မြို့၊ ဂွတ်တစ်လစ်လမ်း 
ရှိ လွတ်လပ်ရေးကျောင်း၌ သက်တော် ၈ဝ၊ ဝါတော် ၁၇ ဝါ 
အရ၊ ၁၃၁၁ ခုနှစ် နှောင်းတန်ခူးလဆုတ် ၁ဝ ရက်နေ့ ည ၆ 
နာရီ အချိန်တွင် ပျံလွန်လေသည်။

## ကိုးကား
ဆဒုံးမြို့

**ဆဒုံးမြို့** သို့မဟုတ် **ဆဒေါင်မြို့** သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ကချင်ပြည်နယ်၊ မြစ်ကြီးနားခရိုင်၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်ခွဲအဆင့်ရှိ မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။

မြစ်ကြီးနားမြို့အရှေ့ဘက် မိုင် ၄ဝ ခန့်အကွာ ပေ ၄ဝဝဝ ကျော်မြင့်သော တောင်တန်းတစ်ခုပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ရာသီဥတုမျှတသော မြို့ဖြစ်သည်။ မြစ်ကြီးနားမှ တရုတ်နယ်စပ်ရှိ ကမ်ပိုင်တိတောင်ထိပ် သွားရာကားလမ်းအနီးတွင် တည်ရှိသည်။ ကားလမ်းခရီးဖြင့်သာ သွားလာနိုင်သည်။ ယခင်က ကချင်တောင်တန်းဒေသကို အုပ်ချုပ်သော နယ်ခြားဝန်ထောက် ရုံးစိုက်ရာ ဌာန ဖြစ်ခဲ့သည်။

## ကိုးကား
ဆပရိုဖစ်တစ်ဇင်း

အပင်တို့သည် များသောအားဖြင့် ကလိုရိုဖီခေါ် အစိမ်း 
ဓာတ်ရှိမှ မိမိတို့အလို အလျှောက်အာစာရကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင် 
သည်။ အရပ်သုံးစကားနှင့်ဆိုသော် မိမိတို့ဖာသာ မိမိတို့ 
အစာချက်ယူ နိုင်သည်ဟု ဆိုရမည်။ မှိုနှင့်ကျောက်ခက်ပင် 
တို့၌ ကလိုရိုဖီမရှိ၍ မိမိတို့ဖာသာ အစာမချက် လုပ်နိုင်ကြ 
ပေ။ ထိုအပင်မျိုးတို့သည် အသက်ရှင်လျက်ရှိသော အပင်နှင့် 
တိရစ္ဆာန်များမှ၎င်း၊ အသက်သေပြီး ဖြစ်သော အပင်နှင့် 
တိရစ္ဆာန်များမှ၎င်း၊ အစာရရှိကြသည်။ သက်ရှိအပင်နှင့် 
တိရစ္ဆာန်များမှ အစာရရှိသော အပင်မျိုးကို ပါရဆိုက်ဟုခေါ် 
သည်။ သေပြီးအပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များမှ အစာရရှိသောအပင် 
မျိုးကို ဆပရိုဖိုက်ဟုခေါ်သည်။ ဆပရိုဖိုက်တို့သည်အင်ဇိုင်းခေါ် 
ပစ္စည်းများကိုထုတ်၍၊ သေပြီးအပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့ကို ဆွေး 
မြေ့စေသည်။ ဤသို့ဖြင့် မိမိတို့အတွက် အစာလည်းရရှိ၍ 
လူတို့အားအန္တရာယ်ဖြစ်စေမည့် ပုပ်သိုးသော အရာများကိုလည်း 
ပပျောက်အောင် ဆောင်ကြဉ်းပေးသည်။ ပါရဆိုက်တို့သည်ကား 
ရောဂါအမျိုးမျိုး ကျရောက်စေနိုင်သဖြင့် ဆပရိုဖိုက်တို့ကဲ့သို 
လူတို့အား အကျိုးမဖြစ်စေနိုင်ချေ။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဂေဟဗေဒ
ဆပင်စာ ဟားဗတ်

ဟားဗတ် ဆပင်စာသည် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ယထယဘူတ 
ပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်၍၊ ၁၈၂ဝ ပြည့်နှစ် ဧပြီလ ၂၇ ရက်နေ့၌ 
အင်္ဂလန်ပြည် ဒါဗီမြို့တွင် မွေးဖွားသည်။ သူ၏ ဖခင်မှာ 
ကျောင်းဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူသည် ထုံးထမ်းစဉ် 
လာတို့ကို လိုက်နာလက်ခံသူ မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် ဖခင် 
ဖြစ်သူ၏ သွန်သင်မှုကိုခံယူခဲ့သော ဆပင်စာမှာ အတွေးအခေါ် 
အမြေ|ာ်အမြင်ကြီး သူတစ်ယောက်ဖြစ်လာလေသည်။ သူသည် 
ဓမ္မတာအလျှောက် အဆင့်ဆင့် ဖွံ့ဖြိုးကြီးပွားလာခြင်းနှင့် 
ပြောင်းလဲမှုများကိုသာ တွေးခေါ်ကြံဆနေတတ်သူဖြစ်သည်။ 
သူ့ခေတ်တွင် ထွန်းကားလျက်ရှိသော သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ အတွေ့ 
သစ်များကို မှီငြမ်းပြုလျက် ဘာသာရပ်များအားလုံးတွင် 
အသုံးပြုနိုင်မည့် ယထာဘူတ ပညာတစ်ရပ်ကို ဖော်ထုတ်ရန် 
အထူးကြိုးစားခဲ့ခြင်းကြောင့်လည်း ကျော်ကြားခဲ့ပေသည်။
ဆပင်စာသည် ၁၈၃၇ ခုနှစ်မှ ၁၈၄၆ ခုနှစ်အထိ 
လန်ဒနှ်င့် ဗာမင်ဂမ်မီးရထားကုမ္ပဏီတွင် အင်ဂျင်နီယာအဖြစ် 
အမှုထမ်းခဲ့ပြီးနောက်၊ ထိုအလုပ်ကိုစွန်လွှတ်၍၊ 'စီပွားရေး' 
သတင်းစာတွင် လက်ထောက် စာတည်းအဖြစ်ဖြင့် ၁၈၄၈ 
ခုနှစ်မှ ၁၈၅၃ခုနှစ်အထိ လုပ်ကိုင်ယင်း စာပေပညာရပ် 
အမျိုးမျိုးတို့ကို လေ့လာလိုက်စားခဲ့သည်။ သူသည် သိပ္ပံပညာ၊ 
ယထာဘူတပညာတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော အကြောင်းရပ်များစွာ 
ကို ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့လေသည်။ ၁၈၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် သူ၏ 
'သမ္ဘာရ ယထာဘူတပညာရပ်'ဆိုင်ရာ စာစဉ်များကို စတင် 
ထုတ်ဝေလိုက်၏။ အထင်ရှားဆုံးသော စာစဉ်များမှာ 'ရှေးဦး 
အခြေခံ သဘောတရားများ'၊ 'ဇီဝဗေဒအခြေခံသဘောတရား 
များ'၊ 'စိတ်ပညာအခြေခံသဘောတရားများ'၊ 'လူမှုရေးရာ 
အခြေခံသဘော တရားများ'နှင့် 'လူ့ကျင့်ဝတ်အခြေခံ သဘော 
တရားများ' စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဆပင်စာသည် ၁၉ဝ၃ 
ခုနှစ် ဒီဇင်္ဘာလ (ဂ) ရက်နေ့တွင် ဗရိုက်တန်မြို့၌ ကွယ်လွန် 
လေသည်။

## ကိုးကား
ဆပင်စာ အက်ဒမန်

အယ်လစ်ဇဗက် ခေတ်တွင် ထင်ရှားကျော်ကြားခဲ့သော ကဗျာစာဆိုများအနက် **အက်ဒမန် ဆပင်စာ**သည် တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၁၅၅၂ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ 'မားချင့်တေလာကျောင်း'မှ တစ်ဆင့် ကိန်းဘရစ်ချ် တက္ကသိုလ်ကျောင်းသို့ ကူးပြောင်း၍ ပညာသင်ယူခဲ့၏။ ၁၅၇၉ ခုနှစ် ကျောင်းမှထွက်စတွင် ဆပင်စာသည် 'သရှက်ပတ် ကယ်လင်ဒါ' ခေါ် ကဗျာကို သူ၏မိတ်ဆွေ ဆာ ဖိလစ် ဆစ်ဒနီအား ရည်ညွှန်းလျက် ရေးသားခဲ့၏။ 

ဆာဖိလစ်၏ ဦးရီးတော် လက်စတာမြို့စား၏ အကူအညီဖြင့် ၁၅၈ဝ ပြည့်နှစ်တွင် အိုင်ယာလန် ပြည်ဘုရင်ခံ၏ အတွင်းဝန်အဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ အိုင်ယာလန်ပြည်တွင် ပုန်ကန်ထကြွမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ၊ 'အိုင်ယာလန်ပြည်၏ လက်ရှိအခြေအနေနှင့်ကျွန်ုပ်၏အမြင်' ခေါ်စာစောင်မှာ အယ်လစ်ဇဗက် ခေတ်အိုင်ယာလန်ပြည်ကို ဖိနှိပ်သောဝါဒအား အကျိုးပြုသော စာစောင်ဖြစ်လေရာ၊ ဆပင်စာသည် ကော့ခရိုင်တွင် မြေဧက ၃ဝဝဝ နှင့် ကီလကိုမန် ရဲတိုက်ကို ဆုလာဘ်အဖြစ်ဖြင့် ချီးမြှင့်ခြင်းခံ ရလေသည်။

ဆပင်စာအား ကျော်စောထင်ရှားလာစေသော ကဗျာမှာ အခန်း ၁၂ ခန်းဖြင့် ဖွဲ့ဆိုသီကုံးသော 'ဖယ်ရီကွင်း'ဟူသော လင်္ကာကြီး ဖြစ်ပေသည်။ ထိုလင်္ကာ၏ ဖွဲ့ပုံဖွဲ့နည်းတို့မှာ ကဏ္ဏသုခ ဖြစ်စေသောကြောင့်၊ အင်္ဂလိပ်ကဗျာ စာဆိုအပေါင်းက ဆပင်စာကို ကဗျာစာဆိုတို့၏ ကဝိဟု အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ ထိုလင်္ကာကြီးကို ဆပင်စာသည် အိုင်ယာလန်ပြည်၌ နေထိုင်စဉ် ရေးသားစီကုံး၍၊ ဆာဝေါ်လတာရော်လီ၏ အကူအညီဖြင့် အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မ၏ ရှေ့မှောက်သို့ ဝင်ရောက်၍ ယင်းလင်္ကာကြီးကို ဆက်သခွင့်ရခဲ့သည်။ ခရစ် ၁၅၉ဝ ပြည့်နှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ ရိုက်နှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ 

ဆပင်စာသည် ၁၅၉၄ ခုနှစ်တွင် အယ်လစ်ဇဗက် ဗွိုင်းနှင့် လက်ထပ်ထိမ်းမြား၍၊ ကီလကိုမန်ရဲတိုက်၌ ဆက်လက် နေထိုင် ခဲ့သည်။ သို့သော် အိုင်ယာလန်ပြည်နှင့် စပ်လျဉ်းသော သူ၏ ပြင်းထန်သည့် ဖိနှိပ်ရေးအယူအဆတို့ကြောင့် အိုင်ရစ်သူပုန်များ ထကြွလာသောအခါ၊ ဆပင်စာသည် သူ၏ဇနီးနှင့်အတူ လက်လွတ်ထွက်ပြေးရသည်။ နေထိုင်ရာ ရဲတိုက်မှာလည်းသူပုန်တို့ မီးတင်ရှို့ဖျက်ဆီးခြင်းကို ခံရသည်။ သူပုန်ရန်မှ ထွက်ပြေး တိမ်းရှောင်၍၊ လန်ဒန်မြို့သို့ ပြန်ရောက်ပြီး တစ်လမျှအကြာတွင်၊ ၁၅၉၉ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ ၁၃ ရက်နေ့၌ ဆပင်စာ ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်လေသည်။ သူ၏ရုပ်ကလာပ်ကို ဝက်စမင်စတာ အက်ဗေးတွင် သင်္ဂြီုဟ်မြှုပ်နှံထားသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ် အမျိုးသား ကဗျာဆရာများ
ဗာရွတ် ဆပင်နိုဇာ

## ဆပင်နိုဇာ ဗီ (ခရစ် ၁၆၃၂-၁၆၇၇) 
ဗာရွတ် ဆပင်နိုဇာ (Baruch Spinoza)သည် ၁၆၃၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၄ 
ရက်နေ့တွင် ဟော်လန်နိုင်ငံ၊ အမ်စတာဒမ်မြို့၌ မွေးဖွားခဲ့သော 
ယဟူဒီမျိုးနွယ်ယထာဘူတ ပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူ၏ 
မိဘများမှာ ခရစ်ယန် သာသနာရေးဆိုင်ရာ တရားရုံးတော်၏ 
ပညတ်ချက်တို့ကြောင့် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံမှ အမ်စတာဒမ်မြို့သို့ 
ထွက်ပြေး တိမ်းရှောင်လာခဲ့ကြသော အယူသည်း ယဟူဒီလူမျိုး 
များတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ သူ့အား ငယ်စဉ်က ယဟူဒီ 
ကျောင်း တစ်ကျောင်းတွင်ထားကာ မိရိုးဖလာ ဟီဗြူစာပေ 
ပညာကိုသာ သင်ကြားစေခဲ့သော်လည်း၊ သူသည်ဘာသာစကား 
များ၊ သင်္ချာနှင့် ရူပဗေဒပညာရပ်တို့ကို အပြင်တွင်လေ့လာသင် 
ကြားတတ်မြောက်ခဲ့၏။ သူသည် လွတ်လပ်စွာ တွေးတောကြံ 
ဆလိုသူဖြစ်ရာ၊ ၁၈ နှစ်အရွယ်သို့ ရောက်လျှင် ယဟူဒီတို့၏ 
အယူအဆများကို လက်မခံနိုင်တော့ကြောင်းတွေ့ရလေသည်။ 
သူ၏ရင်တွင်း၌ ပေါ်ပေါက်လာသော ယုံမှားသံသယများကို 
လူအများအား ဖွင့်ဟ ပြောဟောခြင်း မပြုရန်အတွက် သာသနာ 
ရေးဆိုင်ရာတို့က လာဘ်ထိုးတောင်းပန်ခဲ့ဘူးသည်။ သို့သော် 
ငြင်းပယ်ခဲ့သောကြောင့် သူတစ်ပါးတို့က သေကြောင်းကြံစည် 
သည်ကို ခံခဲ့ရသည်။ ကံကောင်းထောက်မ၍ မသေချေ။ သို့ရာ 
တွင် ၁၆၅၆ ခုနှစ်၌ ယဟူဒီတို့က သူ့အား ကြဉ်လိုက်ကြလေ 
သည်။

ထို့နောက် ဆပင်နိုဇာမှာ မိတ်ဆွေတစ်ဦးထံတွင် မှီခိုနေ 
ထိုင်၍၊ မှန်ဘီလူးများသွေးသော အလုပ်ဖြင့် အသက်မွေးဝမ်း 
ကျောင်းလျက် အေးဆေးစွာနေခဲ့၏။ ယင်းပညာကို သူသည် 
အတော်ပင် ကျွမ်းကျင် တတ်မြောက်ခဲ့လေသည်။ ထိုစဉ်က 
ဟော်လန်ပြည်သည် လွတ်လပ်စွာ တွေးတောကြံဆလိုသူများ၏ 
ခိုလှုံရာ ဖြစ်ခဲ့၏။ သို့ဖြစ်ရာ၊ ဆပင်နိုဇာသည် ထိုလွတ်လပ်စွာ 
တွေးတောတတ်သူ ပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် တွေ့ဆုံခွင့်ရခဲ့လေသည်။ 
သူသည် ဒေးကတ်၏ ယထာဘူတပညာရပ်ကို အထူးသဖြင့် 
နှစ်သက်သဘောကျခဲ့သည်။ 

၁၆၆ဝပြည့်နှစ်မှ ၁၆၇၅ ခုနှစ်အထိ ဖြစ်သော အချိန်ကာလအတွင်း 
သူသည် 'အက်သစ်' ခေါ်နီတိကျမ်းတစ်စောင်ကို ရေးသားပြုစု 
ခဲ့၏။ ထိုကျမ်းတွင် သူ၏ ယထာဘူတပညာရပ်ဆိုင်ရာ အဆို 
များကို ဖော်ပြထားလေသည်။ သူသည် ပင်ပန်းစွာလုပ်ကိုင်စား 
သောက်ခဲ့ရသဖြင့် အသက်အရွယ် ငယ်ငယ်နှင့်ပင် ၁၆၇၇ ခုနှစ် 
ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့၌ အနိစ္စရောက်လေသည်။

## ကိုးကား
ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်

ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်သည် ဘော်နီယိုကျွန်း   အနောက်မြောက်ဘက် ကမ်းခြေဒေသရှိ မလေးရှားနိုင်ငံ ပိုင် ပြည်နယ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုနယ်၏ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ၊အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် မလေးရှားနိုင်ငံပိုင် ဆာဘားပြည်နယ် ရှိသည်။

ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်သည် စတုရန်း မိုင် ၄၇ဝဝဝ မိုင်ခန့် ကျယ်ဝန်းသည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်အတွက် လူဦးရေခန့်မှန်းခြေ ၆ဝဝဝဝဝ ရှိသည်။ လူများစုမှာ ဒယက်လူမျိုး၊ မလေးလူမျိုးနှင့် တရုတ် လူမျိုးတို့ဖြစ်ကြသည်။ မြစ်ကြီးမြစ်ငယ် အသွယ်သွယ် တို့သည် ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလျက်ရှိကြသည်။ အချို့သော မြစ်များသည် လှေသင်္ဘောများ မိုင်ပေါင်းများစွာ ဆန်တက်သွားလာနိုင် လောက်အောင်ကြီးကျယ်လေသည်။ ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်၏ ကမ်းရိုးတန်းမှာ မိုင် ၄၅ဝ မျှရှည်လျားသည်။ ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်သည် အပူပိုင်းဒေသတွင် တည်ရှိသဖြင့် 
ရာသီဥတုမှာ ပူအိုက်စိုစွတ်သည်။ မိုးများစွာရွာသွန်း၍ သစ် တောကြီးများ ထူထပ်စွာပေါက်ရောက်သည်။ ကာဖီ၊ ငရုတ် ကောင်း၊ သာဂူ၊ ကော်ဖတ်၊ ပရုတ်၊ ပီလောပီနံစသော အသီး 
အနှံများကို စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်၏ အရေး ကြီးဆုံး တွင်းထွက်ပစ္စည်းမှာ ရေနံဖြစ်၍၊ မိရိဆိပ်ကမ်းမြို့အနီးတစ်ဝိုက်တွင် အများဆုံးထွက်သည်။ အခြား တွင်းထွက်ပစ္စည်းများမှာ ရွှေ၊ ကျောက်မီးသွေး၊ခနောက်စိမ်း၊ စိန်၊ ကြေးနီနှင့် မန်ဂနိဖြစ်သည်။

တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ကူးသန်းသွားလာရေးအတွက် ကမ်းခြေတစ်လျှောက်တွင် မီးသင်္ဘောများကို၎င်း၊ အတွင်းဘက်ကုန်းပိုင်း တွင် မော်တော်ကားများနှင့် မြစ်ကြောင်းခရီးကို၎င်း အသုံးပြု ကြသည်။ မီးရထားလမ်း ဟူ၍ မရှိချေ။ ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ ကူချင်းမြို့ ဖြစ်သည်။ ထိုမြို့မှာ ဆာရာဝပ်မြစ်ပေါ်တွင် တည်ရှိ၍၊လူဦးရေ ၃ဝဝဝဝ ကျော်ရှိသည်။
ယခုရှိရင်းစွဲဆာရာဝပ်ပြည်နယ်မှာ ခရစ် ၁၈၄၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ဗရူးနေးနယ်စား စူလတန် ထံမှ ဆာဂျိမ်းဗရွတ်က ရရှိလိုက်သော နယ်ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ 
မှစ၍ ဗရွတ်၏ သားစဉ်မြေးဆက် တို့သည် စော်ဘွားအဖြစ်ဖြင့် အုပ်စိုးခဲ့၏။ ခရစ် ၁၈၈၈ ခုနှစ် စာချုပ်အရ ဆာရာဝပ်ပြည်နယ် သည် ဗြိတိသျှ အစိုးရအစောင့်အရှောက်ခံ (ဝါ) ဩဇာခံနယ် 
ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့၌ ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်မှာ ဂျပန်တို့ လက်သို့ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ကြီးပြီးသောအခါ ဆာဂျိမ်းဗရွတ်၏ အနွယ်ဖြစ်သော 
ဆာရာဝပ် ရာဇာသည် အခြေခံဥပဒေဖြင့် အုပ်စိုးခဲ့၏။ သို့သော် ၁၉၄၆ ခုနှစ် မေလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ဆာရာဝပ်ပြည်နယ်ကို ဗြိတိသျှအစိုးရကခန့်အပ်သော ဘုရင်ခံက ဥပဒေပြုလွှတ်တော် 
နှင့် လူမျိုးစု ကိုယ်စားလှယ် အကြံပေးကောင်စီတို့၏ အကူ အညီဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။

## ကိုးကား
ဆမိုးဝါးကျွန်းစု

**ဆမိုးဝါးကျွန်းစု** () သည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာတောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသော ကျွန်းစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကျွန်းကြီး ကိုးကျွန်းနှင့် ကျွန်းငယ် ငါးကျွန်းပါဝင်၏။ ထိုကျွန်းများသည် တွန်းဂါးကျွန်စုမှ မြောက်ဘက် ၁၃ဝ မိုင် အကွာတွင် ရှိ၍၊ ဖီးဂျီးကျွန်းမှ အရှေ့မြောက်ဘက်မိုင် ၄ဝဝ မှမိုင် ၅ဝဝ အထိ ကွာဝေးလေသည်။ ထိုကျွန်းအားလုံးသည် မီးတောင်များမှ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ကျွန်းများဖြစ်ကြ၏။ ယင်းတို့ အားလုံးလိုလိုပင် သန္တာကျောက်တန်းများနှင့် ဝန်းရံလျက်ရှိသည်။ ထိုကျွန်းများ၏ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်မိုင် ၁၂ဝ၃ မိုင်မျှရှိ၍၊ လူဦးရေ ၁၁,ဝဝဝ ယောက်ရှိလေသည်။

ဆမိုးဝါးကျွန်းများတွင် တောင်ကုန်းများရှိ၍ အတွင်းဘက်၌ သစ်တောများ ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိ၏။ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းမှာ ကမ်းပါးစောက်များ ဖြစ်သည်။ တူးတုအီးလားကျွန်းရှိ ပါးဂိုးပါးဂိုးမြို့သည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ တောင်ပိုင်းတွင် သင်္ဘောဆိပ်ကောင်းတစ်ခုဖြစ်၍ အမေရိကန်ရေတပ်စခန်းမြို့လည်း ဖြစ်လေသည်။ ထိုကျွန်းစု၏ ထွက်ကုန်များမှာ အုန်းသီးဆန်ခြောက်၊ ကိုကိုး၊ ကြက်ပေါင်စေး၊ ငှက်ပျောသီးနှင့် သစ်သီးများဖြစ်သည်။

ထိုကျွန်းစုကို ၁၇၂၂ ခုနှစ်က ပင်လယ်ခရီးသွား ဒပ်လူမျိုး တစ်ဦးက စတင်တွေ့ရှိခဲ့၏။ ၁၇၆၈ ခုနှစ်တွင် ဗူးဂင်ဗီးကနဲဗီ ဂေးတားကျွန်းစုဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ၁၈၆၈ ခုနှစ်မှစ၍ ထိုကျွန်းစုရှိ တိုင်းရင်းသားအကြီး အကဲများသည် အချင်းချင်း တန်ခိုးအာဏာလုပွဲဖြစ်ကာ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၏။ ထိုအခါ ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ ဂျာမနီနှင့် အမေရိကန်တို့သည် တိုင်းရင်းသားများအရေးတွင် ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကြပြီးလျှင်၊ ထိုကျွန်းစုများကို ပိုင်ဆိုင်လွှမ်းမိုးနိုင်ရန်ကို ကြိုးစားလာကြလေ၏။ ၁၈၉၉- ၁၉ဝဝ ခုနှစ်များတွင်ကား သဘောတူ စာချုပ်ကို ချုပ်ဆိုခဲ့ကြရာ၊ ထိုစာချုပ်အရ ဂရိတ်ဗြိတိန်သည် ဆမိုးဝါးကျွန်းစုများတွင် ရရှိထားသော အခွင့်အရေးများကို စွန့်လွတ်၍၊ ဂျာမနီနှင့် အမေရိကန်တို့ကို အလျှော့ပေးရလေ၏။ ယင်းသို့ဖြင့် ထိုနိုင်ငံကြီးနှစ်နိုင်ငံက ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးမဖြစ်မီအထိ ထိုကျွန်းစုများကို ကြီးစိုးနေခဲ့၏။

ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားသောအခါ၊ ဗြိတိသျှစစ်တပ်များသည် ဂျာမနီပိုင် အူပိုးလူကျွန်းရှိ အပီယာသင်္ဘောဆိပ်မြို့ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြ၏။ ၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်တွင်ကား နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီးက ဆမိုးဝါး ကျွန်းစုထဲမှ ဂျာမန်တို့ကြီးစိုးခဲ့သော ကျွန်းအားလုံးကို နယူးဇီလန်၏ ဩဇာခံအဖြစ် ထားပေးခဲ့၏။ ထိုကျွန်းများကို အနောက်ဘက်ဆမိုးဝါးနယ်ဟု ခေါ်သည်။ အမေရိကန်ပိုင်သော ဆမိုးဝါးကျွန်းများကို အမေရိကန်ရေတပ်က စောင့်ကြပ်အုပ်ချုပ်လျက်ရှိ၏။ တူးတုအီးလားမှာ အမေရိကန်ပိုင် ဆမိုးဝါးကျွန်းစုထဲတွင် အရေးပါဆုံးကျွန်း ဖြစ်သည်။ ထိုကျွန်းသည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာဖက်ရှိ အမေရိကန်စစ်စခန်းများ၊ ရေကြောင်းခံတပ်များနှင့် ဆက်သွယ်ရာ၌ အရာရောက်လှသော ရေတပ်စခန်းဖြစ်၏။

ဆမိုးဝါးကျွန်း ချိုင့်ဝှမ်းဒေသတို့မှာ မြေဩဇာကောင်း၏။ ရာသီဥတုလည်း သင့်တင့်မျှတသည်။ ဆမိုးဝါးတိုင်းရင်းသားများသည် ပေါ်လီနီးရှင်း လူမျိုးစုမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အရပ် ထောင်ထောင်မောင်းမောင်းရှိ၍၊ အသားညိုလျက် ရုပ်ရည်တင့်တယ်သည်။ ရိုးရိုးနှင့် အေးအေးနေတတ်သည်။ စေတနာကောင်း၍ စိတ်ထားမြင့်မြတ်သူများလည်းဖြစ်ကြသည်။ 
များသောအားဖြင့် ခရစ်ယန်များ ဖြစ်ကြ၏။

အူပိုးလူကျွန်း၌ အင်္ဂလိပ်စာရေးဆရာကြီး ရောဗတ် လူဝီ စတီဗင်ဆန်သည် နှစ်ပေါင်းများစွာ နေထိုင်ခဲ့၍၊ ထိုကျွန်း၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့ရာ၊ အပီယာမြို့အနီးတွင် မြှုပ်နှံထားလေသည်။ 

## ကိုးကား 
## ပြင်ပလင့်ခ်များ
*
ဆလမန္ဒာကောင်

**ဆလမန္ဒာကောင်** (Salamander) သည် ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် အိမ်မြှောင်နှင့် တူသည်။ ခြေလေးချောင်းရှိ၍ အမြီးရှည်သည်။ ဖား၊ ရေပုတ်သင်တို့နှင့် အမျိုးနီးစပ်၏။ ရေကိုနှစ်သက်သော သတ္တဝါမျိုး ဖြစ်သည်။ များသောအားဖြင့် အရွယ်ငယ်၏။ သို့ရာတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၌ ၅ ပေ ရှည်သော ဆလမန္ဒာကောင်မျိုး ရှိသည်။ ဆလမန္ဒာကောင်သည် ကြောက်တတ်၏။ ဖြည်းညှင်းစွာ ကိုင်တွယ်လျှင် ဘာမျှပြန်၍ မလုပ်တတ်ပေ။ သို့သော် ကြမ်း ကြမ်းတမ်းတမ်း ကိုင်တွယ်လျှင် အရေခွံမှ အဆိပ်ပါသည့် အဖြူရည်ကို ပက်ထုတ်တတ် သည်။ ဆလမန္ဒာအမသည် အိုင်ထဲ၊ စမ်းထဲသို့ ဥများကို အုချသည်။ ရက်သတ္တစ်ပတ် ၂ ပတ်မှ ၄ ပတ်အတွင် ဥများမှ အကောင်ကလေးများ ပေါက် လာကြသည်။ ဆလမန္ဒာကောင်ကလေးသည် ပါးဟက်ဖြင့် အသက်ရှူသည်။ ခြေလေးချောင်းရှိ၏။ သို့သော် ငယ်ရွယ်စဉ် ရေထဲ၌ပင် ငါးကဲ့သို့နေသည်။ ကြီးပြင်းလာသောအခါမှ ကုန်း ပေါ်၌နေသည်။ အကွက်အပြောက်များရှိသော ဆလမန္ဒာကောင်မျိုးကို ဥရောပတိုက်၊ အမေရိကတိုက်၊ အာရှမိုင်းနား နယ်တို့တွင် တွေ့ရသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ကုန်းနေရေနေ သတ္တဝါများ