အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်း

**အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်း** (tropical cyclone, 热带气旋) သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်၏ အပူချိန် ၂၆.၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်ထက် ကျော်လွန်သည့် အခြေအနေများတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ပြင်းထန်သည့် မုန်တိုင်းကြီးများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် လေပြင်းများ တိုက်ခတ်ခြင်း၊ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်းနှင့် မုန်တိုင်း ဒီရေလှိုင်းကြီးများ ပါဝင်သော ပြင်းထန်သည့် မိုးလေဝသ အခြေအနေများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ 

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းများကို ဒေသအလိုက် အမည်အမျိုးမျိုး ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည်။ ဥပမာ၊ မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့နှင့် အနောက်အိန္ဒိယ ကျွန်းတစ်ဝိုက်တွင် "ဟာရီကိန်း"၊ တရုတ်ပင်လယ်နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတစ်ဝိုက်တွင် "တိုင်ဖွန်း"၊ ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းတဝိုက်တွင် "ဗားဂယို"၊ အာရေဗျပင်လယ်နှင့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်တွင် "ဆိုင်ကလုန်း" ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။

## ဖြစ်ပေါ်ပုံ 
အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများသည် ပူနွေးသော သမုဒ္ဒရာ ရေမျက်နှာပြင်အထက်တွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော မိုးကြိုးမုန်တိုင်းငယ်များမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်သည်။ ဤမိုးကြိုးမုန်တိုင်းငယ်များသည် လေဖိအားနည်း ရပ်ဝန်းတစ်ခုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက၊ ထိုလေဖိအားနည်း ရပ်ဝန်းသည် ခရုပတ်ခွေကဲ့သို့ လည်ပတ်လာနိုင်သည်။ ထိုလေထုသည် အေးမြလာပြီး အစိုဓာတ်သည် တိမ်တိုက်များနှင့် မိုးသက်မုန်တိုင်းများကို ဖန်တီးပေးသည်။

## လက္ခဏာများ 
အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများ၏ သက်တမ်းသည် ရက်ပေါင်းများစွာမှ သီတင်းပတ်ပေါင်းများစွာအထိ ကြာမြင့်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့၏ လမ်းကြောင်းသည် ပုံမှန်အတိအကျ မရှိဘဲ မကြာခဏ ပြောင်းလဲလေ့ရှိသည်။ ကုန်းမြေသို့ ဝင်ရောက်သွားလျှင်ဖြစ်စေ၊ အေးမြသော သမုဒ္ဒရာပေါ်သို့ ရောက်ရှိသွားလျှင်ဖြစ်စေ အားပျော့ပြီး ပျက်ပြယ်သွားလေ့ရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နှင့် ကပ္ပလီပင်လယ် အနားသတ် ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံဖြစ်သဖြင့် မုန်တိုင်းအမည်ပေးရမည့် နိုင်ငံစာရင်းတွင် ပါဝင်သည်။ အဆင့် (၃) နှင့် အထက်ရှိသော မုန်တိုင်းများကို "အဓိက ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများ" အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကြီးမားစွာ ဖျက်ဆီးနိုင်စွမ်းရှိသည်။
* အဆင့် (၂): ပျမ်းမျှ လေတိုက်နှုန်း ၈၉-၁၁၇ ကီလိုမီတာ/နာရီ၊ အမြင့်ဆုံး ၁၂၅-၁၆၄ ကီလိုမီတာ/နာရီ။ အိမ်များကို အနည်းငယ် ပျက်စီးစေနိုင်ပြီး လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပြတ်တောက်မှုနှင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ ဆိုးဝါးစွာ ပျက်စီးနိုင်သည်။
* အဆင့် (၄): ပျမ်းမျှ လေတိုက်နှုန်း ၁၆၀-၁၉၉ ကီလိုမီတာ/နာရီ၊ အမြင့်ဆုံး ၂၂၅-၂၇၉ ကီလိုမီတာ/နာရီ။ အိမ်ရာများ ကြီးမားစွာ ပျက်စီးနိုင်ပြီး ကျယ်ပြန့်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပြတ်တောက်မှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။

## တွဲဖက်ပါလာသော အန္တရာယ်များ 
အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများသည် လေပြင်း၊ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်းနှင့် မုန်တိုင်းဒီရေတက်ခြင်း ဟူသည့် အဓိက အဖျက်စွမ်းအား သုံးမျိုးကို သယ်ဆောင်လာသည်။ မုန်တိုင်းဒီရေသည် ကမ်းရိုးတန်းမြစ်ဝများမှတစ်ဆင့် ကုန်းတွင်းပိုင်းအထိ ဝင်ရောက်နိုင်သည်။

## ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ သက်ရောက်မှု 
ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုသည် အင်အားကြီးမားသော အပူပိုင်း  ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေကို တိုးမြင့်စေသည်။ ကျောက်မီးသွေး၊ စက်သုံးဆီနှင့် ဓာတ်ငွေ့များ လောင်ကျွမ်းမှုမှ ထွက်ရှိသော ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ အဓိက အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်။ အပူချိန်မြင့်မားလာခြင်းသည် ရေငွေ့ပျံနှုန်းကို မြန်ဆန်စေပြီး မုန်တိုင်းများသည် ပိုမိုပူနွေးသော သမုဒ္ဒရာများမှ အပူဓာတ်နှင့် ရေငွေ့ကို စုဆောင်းကာ လေတိုက်နှုန်း ပိုမိုပြင်းထန်လာပြီး မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

## မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော မုန်တိုင်းများ 
မြန်မာနိုင်ငံသည် ဆိုင်ကလုန်း၊ ငလျင်၊ ရေလွှမ်းမိုးခြင်းနှင့် မီးလောင်ခြင်း စသည့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များကို ရင်ဆိုင်နေရသည်။ ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်စဉ်လိုလို ဝင်ရောက်နေသည်။

* နာဂစ်မုန်တိုင်း (၂၀၀၈): လူပေါင်း ၈၄၅၃၇ ဦး သေဆုံးပြီး ၅၃၈၃၆ ဦး ပျောက်ဆုံးကာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄.၁ ဘီလီယံ တန်ဖိုးရှိ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ မုန်တိုင်းဒီရေလှိုင်းသည် ၇.၀၂ မီတာ မြင့်တက်ခဲ့သည်။
* မာလာမုန်တိုင်း (၂၀၀၆): လူပေါင်း ၃၇ ဦး သေဆုံးစေခဲ့ပြီး မုန်တိုင်းဒီရေလှိုင်း ၄.၅၇ မီတာ မြင့်တက်ခဲ့သည်။
* ယာဂီမုန်တိုင်း (၂၀၂၄): အာရှ၏ တစ်နှစ်တာ အားအပြင်းဆုံး မုန်တိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး ရာနှင့်ချီသော လူသေဆုံးမှုနှင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၆ ဘီလီယံ ထိခိုက်ဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
* ကာဂျီကီမုန်တိုင်း: ဗီယက်နမ်နှင့် လာအိုသို့ ဝင်ရောက်ပြီး လေတိုက်နှုန်း ၁၀၃ မိုင်/နာရီမှ ၈၃ မိုင်/နာရီအထိ ကျဆင်းခဲ့သည်။

## ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုနှင့် ဘေးကင်းရေး 
မုန်တိုင်းအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် အောက်ပါ ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုများ လိုအပ်သည်။

### မုန်တိုင်းမတိုက်ခတ်မီ 
* မိုးလေဝသသတင်းများကို ဂရုစိုက်နားထောင်ရန်။
* မုန်တိုင်းခိုအဆောက်အဦနှင့် ဘေးကင်းလမ်းကြောင်းကို ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားရန်။
* အိမ်များကို ခိုင်ခံ့အောင် ပြုပြင်ထားရန်။

### မုန်တိုင်းတိုက်ခတ်နေစဉ် 
* အဆောက်အဦ၏ အခိုင်ခံ့ဆုံး အစိတ်အပိုင်းတွင် ခိုလှုံရန်။
* ဓာတ်ခဲအားသုံး ရေဒီယိုဖြင့် သတင်းများကို နားထောင်ရန်။
* မုန်တိုင်း၏ ဗဟိုချက် (လေငြိမ်ရပ်) ကို သတိထားရန်။

### မုန်တိုင်းတိုက်ခတ်ပြီးနောက် 
* တရားဝင် "အန္တရာယ်ကင်းရှင်းကြောင်း" ကြေညာမှုကို စောင့်ဆိုင်းရန်။
* ကလေးများတွင် စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများကို စောင့်ကြည့်ပြီး လိုအပ်ပါက ဆရာဝန်ထံ ဆက်သွယ်ရန်။

## မြန်မာနိုင်ငံတွင် မုန်တိုင်းဒဏ်ခံရနိုင်သော ဒေသများ 
မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ မုန်တိုင်းဒဏ်၊ မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းခြင်းနှင့် ပင်လယ်လှိုင်းဒဏ်ကို ရင်ဆိုင်နေရသည်။

* ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများ: မုန်တိုင်းဘေးအန္တရာယ်ရှိသော ဒေသများဖြစ်သည်။ ရခိုင်မြောက်ပိုင်းတွင် ဒီရေတောများက မုန်တိုင်းလှိုင်းဒဏ်မှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ကာကွယ်ပေးသော်လည်း၊ မြစ်ဝများက အန္တရာယ်ကို မြင့်တက်စေသည်။
* ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ: ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ အမြင့်နည်းပါးခြင်း၊ မြစ်ခွဲများနှင့် ခေါင်းလောင်းပုံ မြစ်ဝကျယ်များ ရှိခြင်းကြောင့် မုန်တိုင်းဒီရေလှိုင်းဒဏ် ခံရနိုင်ခြေ အမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။
* အခြားဒေသများ: ချင်းပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မကွေးတိုင်း၊ မန္တလေးတိုင်း၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းနှင့် မွန်ပြည်နယ်တို့သည် မိုးကြီးခြင်းနှင့် လျပ်တပြက်ရေကြီးခြင်း ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်။ တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်းသည် မုန်တိုင်းဒဏ်ခံရနိုင်ခြေ အတန်အသင့်နည်းပါးသော်လည်း၊ နာဂစ်ကဲ့သို့ လမ်းကြောင်းရွှေ့ပြောင်းမှုများက အန္တရာယ်ကို တိုးမြင့်စေနိုင်သည်။

## ကိုးကားချက်များ 
ကဏ္ဍ:အပူပိုင်း ဆိုက်ကလုန်းများ
ကဏ္ဍ:မုန်တိုင်း
ကဏ္ဍ:ရာသီဥတု ဘေးအန္တရာယ်များ