open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
လင်ဇင်းပြည်

လာအိုဘုရင့်နိုင်ငံဖြစ်သော လင်ဇင်းဘုရင့်နိုင်ငံ (kingdom of **Lan Xang**) ( *Lanxanghômkhao* , from  "million" +  "ဆင်" + "[အောက်မှာ] ထီးဖြူ"; , ; ,  Sisattanakhanahut; , ; ; ) ကို ၁၃၅၄ခုနှစ်တွင် လာအိုဘုရင် ဖငွန် (Fa Ngum) မှ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။

ရှေး မင်းမျိုးနွယ်ဖြစ်သော မင်းသား ဖငွန်သည် ကမ္ဘောဒီးယားသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေရင်း ခမာဘုရင်၏ သမီးတော်နှင့် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ ၁၃၄၉ တွင် ဖငွန်သည် လူသူစစ်သည်ဗိုလ်ပါ ၁၀,၀၀၀ ပါသော စစ်တပ်ကြီးကို ဦးဆောင်လျက် ကမ္ဘောဒီးယားပြည် အန်ကောမှ သူ၏လာအိုပြည်တွင်းသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ဖငွန်သည် သစ္စာခံသောနယ်များကို လာအိုအခေါ် မွမ် (ပြည်နယ်)များ အဖြစ်သိမ်းယူသတ်မှတ်လိုက်သည်။ ခမည်းတော်နှင့် နောင်တော်များထံမှ အာဏာသိမ်းယူကာ ၁၃၅၄ တွင် ဗီယင်ကျန်းမြို့၌ လန့်စန့်ဘုရင်အဖြစ် ဘိသိက်ခံခဲ့သည်။ ဆင်ကောင်ရေတစ်သန်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော လန့်စန့်နိုင်ငံအတွက် နယ်မြေချဲ့ထွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ ထိုခေတ်က အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးမားဆုံးသော ဘုရင့်နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။  
ဖငွန်အုပ်ချုပ်သော အစောပိုင်းနှစ်များတွင် အခက်အခဲမရှိသော်လည်း နောက်ပိုင်း (၆)နှစ် (၁၃၆၂-၁၃၆၈) အတွင်း ဒေသတွင်းရိုးရာယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုဖြစ်သော ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ နှင့် သူ၏ယုံကြည်မှုဖြစ်သော မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာအကြား ပဋိပက္ခဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဘုန်းကြီးကျောင်းပေါင်းများစွာကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ပြင်းထန်စွာနှိပ်ကွပ်ခဲ့သည်။ ၁၃၆၈တွင် ဖငွန်၏ မိဖုရား ခမာမင်းသမီး ကွယ်လွန်သည်။ ထို့နောက်တွင် သူသည် အယုဒ္ဓယဘုရင်၏ သမီးတော်နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြန်သည်။ ထိုမင်းသမီးသည် သူ၏ ကြင်ယာတော်အပေါ် ဩဇာလွှမ်းမိုးနိုင်ပြီး အယုဒ္ဒယမှ ဗုဒ္ဒရုပ်ပွားဆင်းတုတော်များကို နောင်တွင် လွမ်ပရာဘွမ်ဟု အမည်တွင်မည့် ပရာဘွမ်မြို့တော်သို့ ပင့်ဆောင်လာခဲ့သည်။

၁၃၇၃ တွင် ဖငွန်သည် မွမ်နန် (Muang Nan) သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။ ယူနန်ပြည်သို့ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေခဲ့သော သားဖြစ်သူ အွန်ဟွမ် (Oun Heuan) ပြန်လည်ရောက်ရှိလာပြီး ၁၃၉၃တွင် ဖခင် ဖငွန်ကွယ်လွန်ပြီးနောက်၌ ထိုင်းသုံးသိန်းဟု အမည်ရသော ဆမ်ဆင်နက်ထိုင်း (Samsenethai) ဟု ဘွဲ့အမည်ခံကာ လန်ဆန်းပြည်ကို ဆက်လက်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ မဲခေါင်ဒေသတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို အဆုံးသတ်စေခဲ့သည်။ လာအိုလူမျိုး၊ ထိုင်းလူမျိုးနှင့် အခြားလူနည်းစုတိုင်းရင်းသားများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လန့်စန့်ပြည်သည် နောင် နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ တိုင်အောင် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ဖငွန်၏ အဆက်အနွယ်ဖြစ်သူများသည် ဖငွန်သေဆုံးပြီးနောက် နှစ်ပေါင်း (၆၀၀) ကြာသည့်အချိန်တွင် ထီးနန်ဆက်ခံခဲ့ပြန်သည်။ ၁၇ ရာစုနှစ်ကုန်အထိ လက်အောက်ခံနယ်စားများဖြင့် လန်ဆန်းပြည်ကြီး လွတ်လပ်စွာတည်ရှိနေခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် သမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ဗီယက်နမ်တို့က (၁၄၇၈-၇၉) တွင်လည်းကောင်း၊ ထိုင်းတို့က ၁၅၃၆တွင်လည်းကောင်း၊ မြန်မာတို့က (၁၅၇၁-၁၆၂၁) တွင်လည်းကောင်း တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသေးသည်။

၁၆၉၄တွင် မင်းအဖြစ်အာဏာလုကြရာမှ စစ်ပွဲများ ဖြစ်ပွားကာ ၁၇၀၇ခုနှစ်တွင် လွမ်ပရာဘွမ်ဘုရင့်နိုင်ငံ၊ ဗီယင်ကျန်းဘုရင့်နိုင်ငံနှင့် ချမ်ပါဆက်ဘုရင့်နိုင်ငံဟူ၍ ၃ပိုင်းကွဲသွားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးသည် အယုဒ္ဒယဘုရင်၏ သစ္စာခံများအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။ မွမ်ဖွမ် (Muang Phuan) သည် ၁၅ရာစုတွင် ဗီယက်နမ်တို့၏ သစ္စာခံအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့သည်။  

## ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန်
*ဖငွန်
*လာအိုဘုရင့်နိုင်ငံများ

## ကိုးကား
ချမ်ပါဆက်ဘုရင့်နိုင်ငံ

**ချမ်ပါဆက်ဘုရင့်နိုင်ငံ** (**Kingdom of Champasak**) (1713–1946) ၁၇၁၃ခုနှစ်တွင် လန်ဆန်းပြည် ပြိုကွဲရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော လာအိုတောင်ပိုင်းရှိ ဘုရင့်နိုင်ငံငယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၁၈ရာစုအစောပိုင်းအထိ ဖွံ့ဖြိုးစည်ပင်ခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ထိုင်းတို့၏ လက်အောက်ခံနယ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်အစောင့်အရှောက်ခံနယ် ဘဝတွင် ဘုရင့်အာဏာမှေးမှိန်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၆ခုနှစ်တွင် လာအိုဘုရင့်နိုင်ငံကို တည်ထောင်သောအခါ ချမ်ပါဆက်ဘုရင့်နိုင်ငံကို အပြီးတိုင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။  

## ချမ်ပါဆက်ဘုရင်များ (၁၇၁၃-၁၉၀၄) 
*Nokasad 1713–37
*Sayakumane 1737-91
*Fay Na 1791–1811
*No Muong 1811
*Manoi 1813–19
*Chao Yo house of Vientiane 1819–26
*Huy 1826–41
*Nark 1841–51
*Boua 1851–52
**Interregnum 1852–56*
*Kham Nai 1856–58
**Interregnum 1858–62*
*Kham Souk 1863–1900
*Ratsadanay 1900–4

## မင်းသားကြီးများ (၁၉၀၄-ယနေ့ထိ) 
*Ratsadanay 1904–45
*Boun Oum 1945–80
*Keo na Champassak 1980–present

## ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် 
*ချမ်ပါ

## ကိုးကား
## ပြင်ပလင့်ခ်များ
*champassak
လွမ်ပရာဘွမ်ဘုရင့်နိုင်ငံ

**လွမ်ပရာဘွမ်ဘုရင့်နိုင်ငံ**(**Kingdom of Luang Phrabang**) သည် ၁၇၀၇ခုနှစ်တွင် လန်ဆန်း (လင်းဇင်း) ဘုရင့်နိုင်ငံ ပြိုကွဲရာမှ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သော ဘုရင့်နိုင်ငံငယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။  ၎င်းနိုင်ငံသည် အားငယ်သောကြောင့် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မြန်မာ နှင့် ထိုင်းတို့၏ လက်အောက်ခံ သစ္စာခံနယ်မြေ အကြိမ်ကြိမ် ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၈၈၇ခုနှစ်တွင် တရုတ်အလံနက်တပ် ၏ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် ဖျက်ဆီးခြင်းခံရပြီးနောက်တွင် ပြင်သစ်အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ အဖြစ် ခံယူခဲ့သည်။ 

## ဘုရင်များ
*Kitsarat (1707–1713)
*Ong Kham (1713–1723)
*Thao Ang (Inthason) (1723–1749)
*Intharavongsa (1749)
*Inthaphom (1749)
*Sotika-Kuomane (1749–1768) (Burmese vassal, 1765–1768)
*Surinyavong II (1768–1788) (Burmese vassal, 1768–1778)
*Siamese occupation (1791–1792)
*Anurutha (3 February 1792 - 179..) (1st reign)
*Siamese occupation (179.. - 2 June 1794)
*Anurutha (2 June 1794 - 31 December 1819) (2nd reign)
*Manthaturath (31 December 1819 - 7 March 1837) (**Regent** for Anurutha from 1817 until 31 December 1819; lives as a monk in Bangkok from 1825 until 1826, leaving Luang Phra Bang to be administered by Thai officials)
*Unkeo (1837–1838) (**Regent**)
*Sukha-Söm (1838 - 23 September 1850)
*Chantha-Kuman (23 September 1850 - 1 October 1868)
*အွန်ခမ် (Oun Kham) (1 October 1868 - 15 December 1895) (Zakarine was regent for Oun Kham from April 1888 until 15 December 1895)
*ဆီဆာဗန်ဗောင် (Sisavang Vong) (26 March 1904 - 27 August 1946)

၁၉၄၅ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၂ရက်နေ့မှစ၍ ဆီဆာဗန်ဗောင်သည် လာအိုဘုရင်အဖြစ် တရားဝင် ဘိသိက်ခံခဲ့သည်။ 

## ကိုးကား
ဒြပ်မဲ့စက်

ဒြပ်မဲ့စက်（virtual machine, VM）ဆိုသည်မှာ ကွန်ပျူတာတစ်ခု၏ ပံ့ပိုးပေးနေမှုများကို တုယောင်ပြုလုပ်ပေးနိုင်သော ဆော့ဖ်ဝဲနှင့် framework များကို ဆိုလိုသည်။  တဖန် တုယောင်ပြီး ပြုလုပ်ပေးထားသော ကွန်ပျူတာကို ဒြပ်မဲ့ကွန်ပျူတာ သို့မဟုတ် ဒြပ်မဲ့စက်ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤကဲ့သို့ ဒြပ်မဲ့စက်ကိုအသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် ကွန်ပျူတာတစ်လုံးမှ ကွန်ပျူတာအမျိုးမျိုးနှင့်၊ OS အမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုနိုင်ပြီး၊ အခြားသော အာခီတက်ချာသုံး ဆော့ဖ်ဝဲများကိုလည်း အသုံးပြုစေနိုင်သည်။
Java ဒြပ်မဲ့စက်

**Java virtual machine** (**JVM**)သည် virtual machine တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၊ computer ကို java program များ ၊ အခြား language နှင့်‌ ‌ရေးသားထားကာ java bytecode အဖြစ် compile လုပ်ထားသည်များကို run နိုင်စေပါတယ်။ jvmကို JVM implementation တွင်ဖော်ပြထား‌‌သော လိုအပ်ချက်များ(specification)အတိုင်းပြုလုပ်ထားသည်။ ယခုလို specification များသတ်မှတ်ထားတဲ့အတွက်ကြောင့် မတူညီတဲ့ စက်တွေမှာလည်း အလုပ်အတူတူလုပ်စေနိုင်ပြီးတော့ Java Development Kit (JDK) ကိုအသုံးပြုပြီးတော့ program ရေးသားသူများအနေနဲ့လည်း hardware platform တွေကို ထည့်သွင်းစဉ်းစား စရာမလိုတော့ပါဘူး။

JVM reference implementation ကိုတော့ OpenJDK project ကနေပြီးတော့ ပြုလုပ်ထားတာဖြစ်ပြီးတော့ open source code ဖြစ်ကာ HotSpot လို့ခေါ်တဲ့ JIT compiler ပါရှိသည်။ Commercial version များကိုတော့ Oracle Corporation မှရရှိနိုင်ပြီးတော့ OpenJDK runtime ပေါ်မှာပဲ အခြေခံတည်ဆောက်ထားတာဖြစ်ပါတယ်။ Eclipse OpenJ9 သည်လည်း OpenJDK အတွက် open source JVM တစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။
ရဝမ်ဒါနိုင်ငံ

**ရဝမ်ဒါနိုင်ငံ** (တရားဝင် အခေါ်အားဖြင့် ရဝမ်ဒါ သမ္မတနိုင်ငံ) သည် အာဖရိက အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် ရှီသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီ: ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ ၁၁.၄ သန်းမျှ ရှိသည်။ ရဝမ်ဒါသည် အီကွေတာ၏ တောင်ပိုင်း ဒီဂရီ အနည်းငယ်မျှ အကွာတွင် တည်ရှိပြီ: ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံ၊ တန်ဇေးနီးယားနိုင်ငံ၊ ဘူရွန်ဒီနိုင်ငံနှင့် ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံတို့က ဝိုင်းရံ ထားကြသည်။ ရဝမ်ဒါ တစ်နိုင်ငံလုံးသည် ကုန်းမြင့်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး အနောက်ပိုင်းသည် တောင်ကုန်းဒေသများ ဖြစ်ကြပြီး အရှေ့ပိုင်းမှာ ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင် ဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင်လည်း ရေကန်များ အများအပြား ရှိသည်။ သမ မျှတသော ရာသီဥတု ရှိပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံးတွင် မိုးရွာသော ရာသီဥတု နှစ်ခုနှင့် ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတု နှစ်ခုစီ ရှိကြသည်။

လူဦးရေမှာ ငယ်ရွယ်သူများပြားပြီး အများစုမှာ ကျေးလက်နေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြကာ အာဖရိကတွင် လူဦးရေသိပ်သည်းမှု အများဆုံး နိုင်ငံများထဲတွင် ပါဝင်သည်။ ရဝမ်ဒါများအား ဟူတူ၊ တွတ်စီ နှင့် တွာ ဟူ၍ အုပ်စု ၃ ခု ခွဲခြားနိုင်သည်။ ထိုအုပ်စုများသည် အသုံးပြုသော ဘာသာစကား အတူတူဖြစ်ကြပြီး ယဉ်ကျေးမှုချင်းလည်း တူညီကြသဖြင့် လူမျိုးစုဟု ပြောသည်ထက်စာလျှင် လူမှုရေး အုပ်စု ဟု ပြောသည်က ပိုမှန် ပေလိမ့်မည်။ နိုင်ငံအတွင်း ကိုးကွယ်မှု အများဆုံး ဘာသာမှာ ခရစ်ယာန် ဘာသာ ဖြစ်ကာ ပင်မ ဘာသာစကားမှာ ကင်ညာရဝမ်ဒါ (Kinyarwanda) ဘာသာစကား ဖြစ်၍ ရဝမ်ဒါများ အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။ ရဝမ်ဒါသည် သမ္မတ ဦးစီးသော နိုင်ငံရေးစနစ် ကို ကျင့်သုံးကြပြီး လက်ရှိ သမ္မတမှာ ရဝမ်ဒါ မျိုးချစ် တပ်ဦးမှ ပေါလ် ကာဂါမေး ဖြစ်သည်။ အစိုးရသည် အဖွဲ့အစည်း အများအပြားမှ ထောက်ခံမှုကို ရရှိပြီး အခြားသော ဆဟာရဒေသ အာဖရိက နိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အကျင့်ပျက် ခြစားမှု အနည်းဆုံးဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများမှ အတိုက်အခံများအား နှိပ်ကွပ်သည် ဟူသော စွပ်စွဲမှုမျိုး ရှိသည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရဝမ်ဒါနိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:ဖွံ့ဖြိုးမှုအနိမ့်ဆုံး နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ရိုဇက်တာ ကျောက်စာ

မြစေတီကျောက်စာသည် မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်းအတွက် အရေးပါသကဲ့သို့ ရိုဇက်တာကျောက်စာသည်လည်း အီဂျစ်နိုင်ငံ သမိုင်းအတွက် အရေးပါလေသည်။ ထိုကျောက်စာကို လေ့လာ ခြင်းအားဖြင့် ဟိုင်ယာရိုဂလစ်ဖစ်ခေါ် ရုပ်ပုံစာနှင့် ရေးသား သော ရှေးဟောင်းအီဂျစ် စာပေများကို ဖတ်ရှုနိုင်ကြသည်။ ထိုကြောင့်ပင် ရှေးအီဂျစ်စာပေများကို ဖတ်ရှုနိုင်ကြသည်။ ထိုကြောင့်ပင် ရှေးအီဂျစ်နိုင်ငံနှင့် အီဂျစ် လူမျိုးတို့၏ အနေ အထိုင်၊ ဓလေ့ထုံးစံ၊ ယဉ်ကျေးမှုကို သိရှိနိုင်လေသည်။ သို့ဖြင့် ရိုဇက်တာကျောက်စာသည် အီဂျစ်နိုင်ငံသမိုင်းအတွက် များစွာ 
အရေးပါခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ရိုဇက်တာကျောက်စာဟု ခေါ်တွင်ရခြင်းမှာ အီဂျစ်နိုင်ငံ၊ နိုင်းမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ၌ ရိုဇက်တာအမည်ရှိသော ရှေးဟောင်း မြို့အနီးမှ ရရှိသော ချော်နက်ကျောက်တုံးပေါ်တွင် ရေးသား ထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ မြ စေတီကျောက်စာတွင် ဘာသာ စကားလေးမျိုးဖြင့် ရေးထိုးထားသကဲ့သို့ ထိုကျောက်တုံး၌ ဟိုင်ယာရိုဂလစ်ဖစ် ရေးနည်းဖြင့်၎င်း၊ ဂရိဘာသာဖြင့်၎င်း ရေးထိုးထားလေသည်။ ဂရိဘာသာကိုမူ လွယ်ကူစွာ ဘာသာပြန် 
ဆိုနိုင်ကြသဖြင့် ထိုကျောက်စာ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိခဲ့ကြ သည်။ ထိုမှတစ်ဖန် ဒီမိုတစ်ဘာသာနှင့်ရေးသည့် စကားလုံး အချို့ကိုလည်း အနက် ဖော်နိုင်ခဲ့ကြသည်။

အီဂျစ်ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံများတွင် ဟိုင်ယာရှိ ဂလစ်ဖစ်ရေးနည်းဖြင့် အရေးအသားပေါများခဲ့သော်လည်း လက်ဦးတွင် ထိုရုပ်ပုံစာလုံးများ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို မဖော်နိုင်ကြ ချေ။ ရိုဇက်တာကျောက်စာတွင် အကြောင်းရပ်တစ်ခုတည်းကို ဘာသာစကားသုံးမျိုးဖြင့် ရေးထိုးထားရာ ဘာသန္တရ တတ်ကျွမ်း သူများအဖို့ ရုပ်ပုံစာလုံးတို့၏အနက်ကို ကြံဆဖော်ထုတ်ရာ၌ ထိုကျောက်စာမှ အထောက်အပံ့များစွာ ရရှိပေသည်။ ထို ကျောက်စာမှ ရုပ်ပုံစာလုံးတို့ကိုလည်း ဖတ်နိုင်တော့မည်သာ ဖြစ်၏။

တစ်ဆဲ့ကိုးရာစုနှစ်လောက်တွင် တောမတ်ယန်းဆိုသူ အင်္ဂလိပ်လူမျိုး စာပေပညာရှင်တစ်ဦးက *တော်လမီ*ဟူသော စကားလုံးကို ထိုရုပ်ပုံစာထဲမှ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ 

သို့ရာတွင် ကျောက်စာတစ်ပိုဒ်လုံးကို အနက်ဖော် နိုင်သူမှာ ပြင်သစ်လူမျိုး စာပေပညာရှင် ဇန်းဖရန်ဆွာ ရှမ်ပိုးလီ ယွန် ဆိုသူ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုကျောက်စာမှာ အီဂျစ်ဘုရင် တော်လမီလက်ထက် ဘီစီ ၁၉၆ ခုနှစ်က မော်ကွန်းတင်ခဲ့သည့် အယူဝါဒဆိုင်ရာ အမိန့်ပြန်တမ်း ဖြစ်သည်။ 

ထို ရိုဇက်တာကျောက်စာ ထွင်းထုထားသည့် ကျောက်တုံး သည် အလျား သုံးပေကိုးလက်မ၊ အနံ နှစ်ပေ လေးလက်မခွဲ၊ ထု ၁၁ လက်မရှိ၍ အထက်ပိုင်းနှင့် ယာဘက်ထောင့်စွန်းမှာ ပျောက်ဆုံးလျက်ရှိ၏။ ၁၇၉၉ ခုနှစ်တွင် နပိုလီယန်သည် အီဂျစ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်စဉ် ပြင်သစ်စစ်ဗိုလ်တစ်ဦးက ထို ကျောက်တုံးကို တွေ့ရှိခဲ့ လေသည်။ ထိုနောက် ၁၈ဝ၁ ခုနှစ် တွင် အင်္ဂလိပ်တို့က အလက်ဇန္ဒရီးယားမြို့ ကို သိမ်းပိုက်မိ သောအခါ ထိုကျောက်တုံးကို အင်္ဂလန်ပြည်သို့ ယူဆောင်ခဲ့၍ ဗြိတိသျှပြတိုက်တွင် ထားရှိလေသည်။

## ကိုးကား
စတမ်းဖို့ ရက်ဖဲ

ဆာတောမတ် စတမ်းဖို့ ရက်ဖဲသည် ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာ အတွက် အလွန်အရေးပါ အရာရောက်သော မလေးကျွန်းဆွယ် တောင်ဘက်စွန်းရှိ စင်ကာပူမြို့ကို တည်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ၁၇၈၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဂျမေးကားကျွန်းအနီး ကုန် သင်္ဘောတစ်စင်းပေါ်၌ ဖွားမြင်သည်။ ရက်ဖဲသည် ဦးစွာ၌ အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီတွင် စာရေးအဖြစ် အမှုထမ်း၏။ ၁၈ဝ၅ ခုနှစ်တွင် ပီနန်အတွက် ပထမဦးဆုံး ဘုရင်ခံထံ၌ အမှုထမ်းခဲ့ သည်။ ထိုနောက် ဂျားမားကျွန်းတွင် ဒုတိယဘုရင်ခံအဖြစ် ခန့် 
အပ်ခြင်း ခံရသည်။

ထိုစဉ်အခါက စင်ကာပူမှာ တံငါရွာကလေးမျှသာ ဖြစ် သည်။ ရက်ဖဲသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ကုန်စည် ကူးသန်းရေး အတွက် ၁၈၁၉ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလတွင် စင်ကာပူမြို့ကို အခြေစိုက် 
တည်ခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် စင်ကာပူမြို့သည် ဗြိတိသျှအင်ပိုင်ယာ အတွက် *အရှေ့ပိုင်း ဂျီဘရော်လ်တာ ရေကြောင်းခံတပ်မြို့* ဖြစ် လာလေသည်။

ယခုအခါ စင်ကာပူနိုင်ငံတွင် ရက်ဖဲအမည်ဖြင့် ကောလိပ် ကျောင်းပြတိုက်နှင့် သုတေသန ပိဋကတ်တိုက်များ ရှိသည်။ ဆာတောမတ်ရက်ဖဲသည် လန်ဒန်မြို့တွင် ပါဏဗေဒအသင်းကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့ တွင် ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
စိန့်လူစီယာနိုင်ငံ

**စိန့်လူစီယာနိုင်ငံ**သည် အရှေ့ဘက် ကာရစ်ဘီယံပင်လယ် အတွင်းတွင် တည်ရှိသော ကျွန်းနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ နှင့် နယ်နိမိတ် နေရာတွင် ရှိသည်။ အန်တေးကျွန်း အငယ်စားများ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး စိန့်ဗင်းဆင့်ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် အရှေ့မြောက်ဘက်၊ ဘာဘေးဒိုးစ်နိုင်ငံ၏ အနောက်မြောက်ဘက်၊ မာတင်းနစ်နိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်တို့တွင် တည်ရှိသည်။ ကုန်းမြေဧရိယာ ၆၂၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၃၈ စတုရန်းမိုင်) ရှိပြီး ၂၀၀၉ ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက် အရ ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ အားဖြင့် ၁၇၃ , ၇၆၅ ခန့် မျှ ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ ကက်စထရီမြို့ ဖြစ်သည်။ စိန့်လူစီယာနိုင်ငံသည် အာသာလူးဝစ်နှင့် ဒဲရက်ဝေါလ်ကော့ ဆိုသော နိုဘယ်လ်ဆုရှင် နှစ်ဦး၏ နေထိုင်ရာ နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ အချိုးအစား နှင့် ကြည့်ပါက ဖာရိုးကျွန်းပြီးလျှင် နိုဗယ်ဆုရသူ အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။

လေညာကျွန်းများထဲမှ တစ်ကျွန်းဖြစ်သော စိန့်လူစီယာ နိုင်ငံသည် ပထမဆုံး ဥရောပသား ကိုလိုနီနယ် ရှာဖွေသူ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ စိန့်လူစီကို အစွဲပြု၍ နာမည် မှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သူတို့သည် ဒေသခံ ကာရစ် လူမျိုးများနှင့် ၁၆၆၀ တွင် သဘောတူ စာချုပ် လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလန်မှ ထိုကျွန်းကို ၁၆၆၃ မှ ၁၆၆၇ ခုနှစ် အထိ သိမ်းယူ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ စစ်ပွဲ ၁၄ ကြိမ်မျှ ဖြစ်ပွားပြီး ပြင်သစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့ ကျွန်းကို ၇ ကြိမ်စီ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၁၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့က ကျွန်းကို အပြီးအပိုင် ထိန်းချုပ် နိုင်ခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့ အုပ်ချုပ်မှု မကြာခဏ ပြောင်းလဲခဲ့သဖြင့် စိန့်လူစီယာကို "အနောက်အင်ဒီ၏ ဟယ်လင် " ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်လေ့ ရှိကြသည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:စိန့်လူစီယာနိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:ကျွန်းနိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကာရစ်ဘီယံဒေသရှိ နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:မြောက်အမေရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ
ဖရန်ဆွာ ရက်ဗီလေး

**ဖရန်ဆွာ ရက်ဗီလေး** (; ; ; ၁၄၈၃ နှင့် ၁၄၉၄ အကြား – ၉ ဧပြီ ၁၅၅၃)သည် ၁၅ဝဝ ပြည့်နှစ်လွန်နှစ်များ အတွင်းက ထင်ရှားသော ပြင်သစ်စာရေးဆရာတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံ တူးရိန်းခရိုင်၊ ရှိနွန်မြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ ရက်ဗီလေး မွေးဖွားသော ခုနှစ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ငယ်စဉ်ဘဝကို 
သော်လည်းကောင်း အတိအကျ မသိရချေ။ ရက်ဗီလေးသည် ထိုခေတ်က မိမိပတ်ဝန်းကျင်ရှိလူများ ဆိုးယုတ်မိုက်မဲပုံကိုလည်းကောင်း၊ ခရစ်ယာန်အသင်းတော်၏ အဖွယ်မရာ အတွင်းရေးများကိုလည်းကောင်း ဖွင့်ချ ထုတ်ဖော်၍ ရယ်စရာဖြစ်အောင် ရေးသားခဲ့လေသည်။ သူသည် ဟာသရသကို ကောင်းစွာ ပေါ်အောင် ရေးစွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်၏။ ရက်ဗီလေးသည် ငယ်စဉ်က ခရစ်ယာန် ဘုန်းကြီးကျောင်း၌ ပညာသင်ကြားခဲ့ရ၍ ကြီးပြင်းလာသောအခါ ဖရန်စစ္စကန်ဂိုဏ်းဝင် ဘုန်းကြီး ဖြစ်လာ၏။ ဘုန်းကြီးဘဝတွင် ရောမ၊ ဂရိ၊ ဟီဗရူး၊ အာရဗစ် စာပေများကို ဝါသနာအလျောက် ကြိုးစား လေ့လာခဲ့၏။ သို့သော် အခြားဘုန်းကြီးများနှင့် မသင့်မတင့်ဖြစ်၍ နောက်ဆုံးတွင် ထိုဂိုဏ်းမှ ထွက်လိုက်ရ၏။ ထိုသို့ ထွက်လိုက်ရသော်လည်း အခြားဂိုဏ်းတစ်ခုဖြစ်သော ဗင်နီဒစ်တင်းဂိုဏ်းသို့ ဝင်၍ ဘုန်းကြီးလုပ်ပြန်၏။ ၁၅၃ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဆေးပညာကို သင်ကြား၍ ခုနစ်နှစ်ကြာသောအခါ ဆရာဝန်ဘွဲ့ကို ရလေသည်။

ထိုစဉ်က ပြင်သစ်နိုင်ငံရှိ ခရစ်ယန်အယူဝါဒ ဂိုဏ်းဂဏများမှာ ဗဟုသုတနည်းပါး မသိနားမလည်ကြ၍ သဘောထား သိမ်ဖျင်းကြ၏။ အမြင်ကျဉ်းမြောင်းကြသဖြင့် အနိုင်ကျင့်ကာ ချုပ်ချယ်တတ်ကြလေသည်။ ထိုကဲ့သို့သော စံနစ်ကို ရက်ဗီလေးသည် လက်မခံနိုင်ချေ။ ထိုကြောင့် ထိုခေတ်အခါက ဘုန်းကြီး များ အကြောင်း၊ ဂိုဏ်းဂဏများ အကြောင်းကို တပ်အပ်သေချာသိသူ ဖြစ်ရကား အတွင်းရေးများကို သိသလောက် ဖွင့်ချရေးသားခဲ့လေသည်။ ရက်ဗီလေးသည် ထိုဆိုးရွားသော အတွင်းရေးများကို ဖွင့်ချရေးသားရာ၌ ရှုတ်ချသောအနေဖြင့်လည်း မရေး၊ 
ကဲ့ရဲ့သရော်သည့် သဘောနှင့်လည်းမရေးဘဲ ရယ်စရာ အဖြစ်နှင့်သာ ရေးခဲ့လေသည်။ ရက်ဗီလေး၏စာအုပ်များတွင် အထင်ရှားဆုံးမှာ *ဂါဂန်းတူးအားနှင့် ပန်တာဂရူးယယ်* ဖြစ်သည်။
ထိုစာအုပ်သည် ဂါဂန်းတူးအား ခေါ် အသားစားကြူးသည့် ဘီလူးကြီးနှင့် ယင်း၏သားသေသောက်ကြူး ယစ်ထုပ်ပန်တာ ဂရူးယယ်တို့အကြောင်း ရေးသားထားသော စာအုပ်ဖြစ်သည်။ 
ရက်ဗီလေးသည် ခေတ်ပညာရေး၊ နိုင်ငံရေး၊ အယူဝါဒအရေးတို့ကို အခြေပြု၍ ရယ်ဖွယ်ရာအဖြစ် ဖန်တီးကာ ရေးသား၏။ 

ရက်ဗီလေးသည် အယူဝါဒတွင် အယူသည်းမှု အချုပ်အချယ်မှ လွတ်မြောက်ကာ လူ့လောက လူ့သဘာဝကို လေ့လာသော ပညာရှိများထဲတွင် တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်လေသည်။ ရက်ဗီလေးသည် လူတန်းစားအမျိုးမျိုးတို့နှင့် ပေါင်းသင်း ဆက်ဆံဖူးသူ ဖြစ်သောကြောင့် သူရေးခဲ့သော စာပေများသည် လူ့ဘဝနှင့်နီးစပ်လေသည်။

ရက်ဗီလေးသည် ဆရာဝန်ဘွဲ့ရပြီးနောက် လီယွန်မြို့ ကုသိုလ်ဖြစ်ဆေးရုံ၌ ၁၅၃၉ ခုနှစ်အထိ ဆရာဝန်ကြီးအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့၏။ ထိုနောက် ပြင်သစ်နိုင်ငံ အနှံ့အပြား သွားလာ လှည့်လည်ခဲ့၍ မက်ဇမြို့၌ အတန်ကြာနေထိုင်ရင်း ထိုမြို့၏ ဆရာဝန်အဖြစ်လည်း လုပ်ကိုင်ခဲ့လေသည်။

ရက်ဗီလေး၏ စာအုပ်များကို ဆော်ဗန်းတက္ကသိုလ်မှ တားမြစ်ပိတ်ပင်ခဲ့၍ ခရစ်ယန်အသင်းတော်ကလည်း ဝေဖန်ရှုတ်ချခဲ့၏။ မိတ်ဆွေဖြစ်သူ ကာဒင်နယ်ဗင်လေးက အားပေးကူညီသောကြောင့်သာလျှင် သူ၏စာအုပ်များကို ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်လေသည်။

ရက်ဗီလေးသည် ၁၅၅၃ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား 
## ပြင်ပလင့်ခ်များ
ရင်ကမ်းပင်

**ရင်ကမ်းပင်**၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ဇာလက္ကာ ဝါလီချီယာနာ ဖြစ်သည်။ ထန်းမျိုးဝင်အပင်မျိုး ဖြစ်၍ မြန်မာနိုင်ငံ အောက်ပိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ရင်ကမ်းပင်သည် အမြဲစိမ်း 
သစ်တောများတွင် များသောအားဖြင့် လောင်းရိပ်ခို၍ ကြီးပွားသော အပင်မျိုးလည်း ဖြစ်သည်။ အစေ့ကိုစိုက်ပျိုး၍ သော်လည်းကောင်း၊ ဘေးထွက် အတက်များကို စိုက်ပျိုး၍သော်လည်းကောင်း မျိုးပွားယူနိုင် 
သည်။

ရင်ကမ်းပင်တွင် ပင်စည်ဟူ၍ မရှိ။ အတက်များ ဘေးဘက်ထွက်၍ ကြီးပွားသော အပင်မျိုးဖြစ်သည်။ အရွက်သည် အလျား ၁၅ ပေမှ ပေ ၂ဝ အထိရှိ၍ ရွက်ညှာသည် အရွက်၏ 
ထက်ဝက်ခန့် ရှည်သည်။ အရွက်သည် ငှက်မွေးပုံဖြစ်သည်။ ရွက်နားတွင် ဆူးငယ်များ ရှိသည်။ ရွက်အိမ်နှင့် ရွက်ညှာတို့တွင် ရွက်ကြောမ တစ်လျှောက်၌ ချွန်ထက်သော ဆူးများလည်း 
ရှိသည်။ ပန်းများ ပြွတ်သိပ်၍ ပွင့်သည်။ အသီးသည် တစ်လက်မမှ သုံးလက်မ အထိရှည်၍ အကြေးထူထပ်သည်။ 
အတွင်း၌ အစေ့တစ်စေ့မှ သုံးစေ့အထိ ပါရှိသည်။အသီးမှည့်ကို စားရသည်။ ရင်ကမ်းသီး အချဉ်မျိုးနှင့် ချဉ်ဖြုံးဖြုံးမျိုးဟူ၍ နှစ်မျိုးနှစ်စားရှိသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ အရွက်ကို အိမ်မိုးရန်အတွက် အသုံးချလေ့ ရှိကြသည်။

## ကိုးကား
ခရစ္စတိုဖာ ရင်း

ဆာခရစ္စတိုဖာရင်းသည် နာမည်ကျော် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး 
ဗိသုကာဆရာကြီး ဖြစ်သည်။ သူ၏ဗိသုကာ လက်ရာများမှာ 
ရိုးရိုးနှင့် ခံ့ညားတင့်တယ်သည်။ သူပုံစံထုတ်သော ဘုရားရှိခိုး 
ကျောင်းများသည် လှပသောအမိုးချွန်များကြောင့် ထင်ရှားလေ 
သည်။ လန်ဒန်မြို့၏ မှတ်တိုင်သဖွယ် ဂုဏ်ယူရသော လက်ရှိ 
စိန်ပေါကသီဒရယ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းကြီးသည် ဆာခရစ္စတိုဖာ 
ရင်း၏ လက်ရာပုံစံပင်ဖြစ်သည်။

ခရစ္စတိုဖာရင်းသည် ၁၆၃၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂ဝ 
ရက်နေ့တွင် အင်္ဂလန်ပြည် ဝီလရှိုင်ယာနယ်၊ အီစနွိုင်းမြို့၌ 
ဖွားမြင်သည်။ လန်ဒန်မြို၊ ဝက်စမင်စတာကျောင်းနှင့် အောက် 
စဖို့ တက္ကသိုလ်၊ ဝပ်ဒမ်ကောလိပ်တို့တွင် ပညာ သင်ကြားခဲ့ 
သည်။ ကျောင်းသားဘဝတွင် ဂျီဩမေတြီဘာသာရပ်၌ ထူးချွန် 
သူ ဖြစ်၏။ ၁၆၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်၌ 
နက္ခတ္တဗေဒပါမောက္ခအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်း ခံရသည်။
ခရစ္စတိုဖာရင်းသည် ၁၆၆၃ ခုနှစ်မှစ၍ ဗိသုကာ ဆရာ 
အလုပ်ကို စတင်လုပ်ကိုင်၏။ လန်ဒန်မြို့ရှိ စိန်ပေါဘုရားရှိခိုး 
ကျောင်းကို ပြင်ဆင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံရသော ဗိသုကာ 
ဆရာတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် အလုပ်မစရသေးမီ ၁၆၆၆ 
ခုနှစ်၌ လန်ဒန်မြို့တွင် မီးအကြီးအကျယ်လောင်သဖြင့် စိန်ပေါ 
ဘုရားရှိခိုးကျောင်းမှာလည်း မီးသင့်၍ ပျက်စီးရလေသည်။ 

ထိုကြောင့် ခရစ္စတိုဖာရင်းသည် ၁၆၇၅ ခုနှစ်တွင် ပုံစံအသစ် 
ရေးဆွဲ၍ လက်ရှိစိန်ပေါဘုရားရှိခိုးကျောင်းကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ 
၁၇၁ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မီးထဲ၌ ပါသွား 
သော အခြားဘုရားရှိခိုးကျောင်းပေါင်း ၅ဝ အတွက်လည်း ပုံစံ 
ထုတ်ပေးရသည်။

ခရစ္စတိုဖာ ရင်းသည် မီးဘေးကြောင့် ပျက်စီးရသော 
လန်ဒန်မြို့ တစ်မြို့လုံးကို အကွက်ကျကျ အသစ်တည်ရန် ပုံစံ 
ထုတ်၍ တင်ပြခဲ့သော်လည်း ထိုစီမံကိန်းမှာ မဖြစ်မြောက်ခဲ့ချေ။ 
၁၆၇၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယချားဘုရင်က ဆာဘွဲ့ချီးမြှင့်သူကောင်း 
ပြုသည်။ ဆာခရစ္စတိုဖာရင်းသည် သိပ္ပံပညာသည်များ ပါဝင် 
သော တော်ဝင်အသင်းကို စတင်တည်ထောင်သူတစ်ဦးဖြစ်၍ 
၁၆၈ဝ ပြည့်နှစ်မှ ၁၆၈၂ ခုနှစ်အထိ ထိုအသင်းတွင် ဥက္ကဋ္ဌ 
အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

ဆာ ခရစ္စတိုဖာ ရင်း ပုံစံထုတ်ခဲ့သော အခြား အဆောက် 
အအုံလက်ရာ အချို့မှာ အောက်စဖို့မြိုရှိ အက်ရှမိုလီယန်ပြတိုက် 
နှင့် ရှဲလဒိုနီယန် ဇာတ်ရုံ၊ ကိမ်းဗရစ်မြို့ရှိ ပင်းဗရုတ်ကောလိပ် 
ဘုရားရှိခိုးကျောင်းနှင့် ထရင်းနီတီကောလိပ် ပိဋကတ်တိုက်၊ 
လန်ဒန်မြို့ရှိ ၁၆၆၆ ခုနှစ် မီးဘေး အထိမ်းအမှတ်တိုင်နှင့် 
ချယ်လဆီး ဆေးရုံတို့ ဖြစ်လေသည်။

ဆာခရစ္စတိုဖာ ရင်းသည် ၁၇၂၃ ခုနှစ် ဖေဖွာရီလ ၂၅ 
ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်မြို့၌ ကွယ်လွန်၍ သူ၏ရုပ်အလောင်းကို 
စိန်ပေါဘုရားရှိခိုးကျောင်းထဲ၌ မြှပ်နှံသင်္ဂြိုဟ်သည်။

## ကိုးကား
ပပိုင်းရပ်ပင်

ပပိုင်းရပ်ပင်သည် ကျူပင်နှင့်တူသော အပင်တစ်မျိုးဖြစ်၍၊ 
ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် 'ဆိုင်ပီယာ ရေးစီအီး'မျိုးရင်းတွင် 
ပါဝင်သည်။ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ 'ဆိုင်ပီးရပ်ပပိုင်းရပ်' 
ဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက ပပိုင်းရပ်ပင်များကို အီဂျစ်နိုင်ငံ၊ 
နိုင်းမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ အများအပြား စိုက်ပျိုးခဲ့ကြသည်။ 
အီဂျစ်လူမျိုးတို့သည် ပပိုင်းရပ်ပင်မှရသော အမျှင်များကို 
အပြားအချပ်လုပ်၍၊ ထိုအပြားအချပ်တို့အပေါ်၌ စာရေးသားကြ 
သည်။ ရှေးခေတ်နိုင်ငံသမိုင်းများကို ရှာဖွေလေ့လာရာတွင် 
အီဂျစ်နိုင်ငံ၏ အတိတ် အဖြစ် အပျက်များ မှတ်သားထားသည့် 
ပပိုင်းရပ်စာခွေ အများအပြားကို တွေ့ရှိကြသည်။ ထိုပပိုင်းရပ် 
စာခွေများကို ပြုလုပ်နည်းမှာ ဤသို့ ဖြစ်၏။ ပပိုင်းရပ် 
အတွင်းသား အူတိုင်များကို အထပ်ထပ်စီပြီးလျှင် အပေါ်မှ 
အလေးဖြင့် ဖိထားရသည်။ သို့ဖိထားသောအခါ အူတိုင်သား 
သည် ပြားကပ်သွားကာ စာရေးရန် လွယ်ကူလာသည်။ 
လတ်လတ်ဆတ်ဆတ် ဖြစ်ပါမူ ပပိုင်းရပ်ချပ်သည် ဖြူ၍ 
နေသည်။ ကြာလျှင်သော်ကား ညို၍ ကြွပ်ဆတ်သွားတတ် 
သည်။
ယခုအခါ ပပိုင်းရပ်ပင်များကို နိုင်းမြစ်၏ အထက်ပိုင်း 
၌သာ တွေ့ရှိရတော့၏။ ပပိုင်းရပ်ပင်သည် ၃ ပေမှ ၁၂ 
ပေအထိ မြင့်၏။ ရိုးတံမှာဖြောင့်၍၊ အရင်း၌ လက်မောင်းလုံး 
ခန့်ရှိ၏။ အရွက်များကား ကြမ်း၍ ရှ၏။ အပွင့်ကလေးများ 
တွင်လည်း မွေးကြမ်းကလေးများဖုံးနေသည်။ ပပိုင်းရပ်ပင်၏ 
ရိုးတံများကို ငယ်လျှင် ခြားတောင်းများ ရက်လုပ်ရ၍၊ ကြီး 
လျှင် လှေစပ်၍ ရသည်။ အူတိုက်ကိုကား စာခွေပြုလုပ်ရသည့် 
အပြင်၊ အစာရေစာခေါင်းပါးသောကာလ၌ ယင်းကို စားသုံးနိုင် 
သည်။ အမြစ်ကို အခြောက်လှန်းပြီးသော် ထင်းအဖြစ်လည်း 
သုံးစွဲနိုင်သည်။ ရိုးတံမှ အမျှင်များကို ဖျာ၊ ရွက်ထည်၊ ဖိနပ် 
စသည်တို့ ပြုလုပ်ရ၏။ အီဂျစ်လူမျိုး တို့သည် ထိုအပင်မှ 
အပွင့်ကလေးများကို အီဂျစ်နတ်များအား တင်ဆက်လေ့ရှိကြ 
လေသည်။

## ကိုးကား
ရိုင်းမြစ်

## ရိုင်းမြစ်
ရိုင်းမြစ်သည် ဂျာမန်လူမျိုးအတွက် ယင်းတို့၏ အမျိုး 
သားရေးဆိုင်ရာ သမိုင်းနှင့် ဆက်စပ်လျက်ရှိသော အထိမ်း 
အမှတ် ဖြစ်သည်။ ရိုင်းမြစ်ဝှမ်းသည်လည်း ထင်ရှားသော 
သမိုင်းပုံပြင်များ ပေါ်ထွက်ရာဒေသ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ဂျာမန် 
တို့သည် *ဖခင်ရိုင်းမြစ်*ဟူ၍ပင် ခေါ်စမှတ်ပြုကြသည်။ ရှေး 
အခါမှစ၍ ဥရောပတိုက်တွင် ကူးသန်းသွားလာရေးအတွက် 
အရေးပါ အရာရောက်ဆုံး လမ်းခရီး ဖြစ်လေသည်။

ရိုင်းမြစ်သည် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်း အဲ့လပတောင် 
တန်းများတွင် မြစ်ဖျားခံ၍ မြောက်ဘက်သို့ မိုင် ၈၅ဝ ခန့် 
စီးဆင်းပြီးလျှင် မြောက်ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်သည်။ မြစ်မနှင့် 
တကွ မြစ်လက်တက်များအပါအဝင် ရေဆင်းနယ် အကျယ် 
အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် တစ်သိန်းနီးပါးမျှ ရှိသည်။

ရိုင်းမြစ်ကို အထက်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းဟူ၍ မြစ်ကြောင်းသုံးပိုင်းခွဲခြားထားနိုင်သည်။ 
မြစ်ဖျားခံရာမှ ကွန်စတန့်အိုင်ကို ဖြတ်သန်းလျက် အနောက် 
ဘက်သို့ ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံရှိ ဗားလမြို့အထိသည် မြစ်ကြောင်း 
အထက်ပိုင်းဖြစ်၍ ပေ ၇ဝ အမြင့်ရှိသော ရှပ်ဖဟောင်ဇင် 
ရေတံခွန် ရှိ၏။ ဗားလမြို့မှ မြောက်ဘက်သို့ ဂျာမနီနိုင်ငံ 
ကိုလုန်းမြို့အထိသည် မြစ်ကြောင်း အလယ်ပိုင်း ဖြစ်သည်။ 
ဤအပိုင်းသည် ရိုင်းမြစ်သည် ရေစီးသန်၏။ ထို့ပြင် မြစ်ကြောင်း 
တစ်လျှောက် တောင်ထိပ်များပေါ်၌ ရှေးရဲတိုက်ကြီးများကို တွေ့ 
နိုင်သည်။ သမိုင်းပုံပြင်များ ပေါ်ထွက်ရာအရပ်ဖြစ်၍ ရှုခင်း 
အလွန်သာယာသည် ကိုလုန်းမြို့မှ နယ်သာလန် နိုင်ငံကို ဖြတ် 
၍ ပင်လယ်ထဲသို့စီးဆင်းသည်အထိသည် မြစ်ကြောင်း အောက် 
ပိုင်းဖြစ်သည်။ နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင် ရိုင်းမြစ်ကြောင်းသည် 
ကုန်စည် ကူးသန်းရေးအတွက် အသုံးဝင်၏။

ရိုင်းမြစ်သည် ရုန်းမြစ်၊ ဒန်းညူမြစ်အပြင် အခြားမြစ်များ 
နှင့်လည်း တူးမြောင်းများဖြင့် ဆက်သွယ်လျက် ရှိခြင်းကြောင့် 
မြစ်တစ်ဖက်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ဗဲလဂျီနိုင်ငံတို့နှင့်၎င်း၊ အခြား 
တစ်ဖက်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံနှင့်၎င်း ကူးလူးဆက်ဆံနိုင်သည်။ 
မိုဇဲမြစ်သည် ရိုင်းမြစ်၏ အကြီးဆုံး မြစ်လက်တက်ဖြစ်၏။
မြစ်ကြောင်းတစ်လျောက်ရှိ ထင်ရှားသောမြို့များမှာ 
စထရပ်စဗူးမြို့၊ စပီးယားမြို့၊ ဗမ်းမြို့၊ မန့်ဇမြို့၊ ကိုလုန်းမြို့၊ 
မန်းဟိုင်းမြို့၊ ဒူဆဲလဒေါ့မြို့နှင့် ရော့တဒမ်းမြို့များ ဖြစ်သည်။ 
၁၉၃၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဂျာမန်တို့သည် ရိုင်းမြစ်ဒေသဘက်၌ 
စစ်တပ်များ စေလွှတ်၍ အင်အားဖြည့်ထားခဲ့၏။ ဒုတိယကမ္ဘာ 
စစ် ဖြစ်ပွားလာသောအခါ မဟာမိတ်တပ်များသည် ရိုင်းမြစ်ကို 
ဖြတ်ကူးနိုင်မှသာလျှင် ဂျာမနီနိုင်ငံတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နိုင်မည် 
ဖြစ်သဖြင့် ထိုဒေသ၌ တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်စွာ ဆင်ရခဲ့လေ 
သည်။

## ကိုးကား
ရစ်ကြီးငှက်

ရစ်ကြီးတို့၏ မူလနေရပ်မှာ အာဖရိကတိုက်ဖြစ်၍ အနောက်ဘက် ဂီနီကမ်းခြေမှ တောင်ဘက်တစ်လျှောက်တွင် ဂွတ်ဟုတ်အငူအထိ ဤငှက်မျိုးကို အတွေ့ရများသည်။ ရှေးနှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင် အထက်က ရောမလူမျိုးတို့သည် ရစ်ငှက်အယဉ်တို့ကို ဥရောပတိုက်သို့ ယူဆောင်ခဲ့ကြသည်။ သို့ရာတွင် ရောမခေတ် ပျက်သုဉ်းသွားပြီးနောက် ဥရောပတိုက်မှ ရစ်ငှက်များလည်း ပျောက်ကွယ်သွားလေသည်။ ၁၆ ရာစုနှစ်သို့ ရောက်သည့်အခါ ပေါ်တူဂီလူမျိုးက ရစ်ငှက်များကို ဥရောပတိုက်သို့ တစ်ဖန် ယူဆောင်ခဲ့ကြပြန်သည်ဟု ထင်မှတ်ရလေသည်။ ရစ်များသည် 
အစုအသင်းဖွဲ့ကာ နေတတ်ကြ၍ အနည်းငယ် လန့်ဖျပ်ရုံမျှနှင့် အဆက်မပြတ် တကြော်ကြော် အော်မြည်နေတတ်ကြသည်။ ထိုကြောင့် နေအိမ်၏ အနီးအနားတွင် ရစ်ငှက်များကို မွေးမြူထားလျှင် ထိုငှက်တို့၏ အော်သံကြောင့် နားငြီးအောင် ဆူညံနေတတ်သည်။ သို့သော် ကြက်ခြံ၊ ဘဲခြံစသည်တို့အတွက် ရစ်များသည် အလွန်စိတ်ချရသော အစောင့်အကြပ်များ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ လူတို့ မွေးမြူကြသော ကြက်ငှက်တို့တွင် ရစ်သည် အလှပဆုံးငှက်ဟု မဆိုစေနိုင်ကာမူ ညိုမွဲရောင်ရှိသော အမွှေးအတောင်များ၌ အဖြူစက်ကလေးများ ပြည့်နှက်လျက် ရှိနေသဖြင့် အမြင်ရ တင့်တယ်၏။

သာမန်ရစ်ကြီးများတွင် များသောအားဖြင့် အရိုးဆန်ဆန် အမောက်တစ်ခု ရှိသည်။ နီမြန်းသည့် အရေပြား၊ နီမြန်းသည့် လည်အောက် အသားတွဲတို့ကြောင့် ဦးခေါင်း၊ မျက်နှာနှင့်လည်ပင်းတစ်စိတ် တစ်ဒေသကို ထူးခြားစေသည်။ အမောက်ပါသော ရစ်ကြီးများ၏ အမွှေးရောင်မှာ အမည်းဖြစ်၍ အပြာပျော့ရောင် အစက်များရှိသည်။ ထိုရစ်ကြီးမျိုး၏လည်တိုင်မှာ ပြာ၍လည်ချောင်းမှာ နီသည်။

ရစ်ကြီးသည် မြေပေါ်တွင် ကျက်စား၍ သစ်ပင်ထက်၌ အိပ်တန်းတက်တတ်သော ငှက်ဖြစ်သည်။ ၁ဝ လုံးမှ အလုံး ၂ဝ ထိရှိသော ဥများကို မြေပြင်ပေါ်တွင် အုချတတ်သည်။ ဥများတွင် အစက်များ ပါရှိသည်။ ရစ်၏အသားမှာ အလွန်နူးညံ့၍ အရသာရှိသဖြင့် လူကြိုက်များသည်။ ရစ်ဥများမှာမူ သေးငယ်သဖြင့် အသုံးမဝင်လှချေ။ ထိုကြောင့် ရစ်ငှက်တို့ကို အသားအတွက် မွေးမြူထားကြသည်။

ရစ်ကြီးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၃ မျိုး ရှိသည်။ ယင်းတို့သည် ဘေးအန္တရာယ်မှ လွတ်မြောက်စေရန် ကြိုးစားရာတွင် ပျံခြင်းထက် ပြေးခြင်းကို ပို၍ နှစ်သက်ကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဒေါင်း၊ ရစ်နှင့် အလားတူငှက်များ
ကဏ္ဍ:ဒိုမီနီကန်သမ္မတနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
စိန့်ကစ်နှင့် နီးဗစ်နိုင်ငံ

**စိန့်ကစ်နှင့် နီးဗစ် ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ**သည် ကာရစ်ဘီယံ ဒေသရှိ လီးဝပ်ကျွန်းများတွင် တည်ရှိပြီး ကျွန်း ၂ ကျွန်းပါဝင်သော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အမေရိကတွင် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် လည်းကောင်း လူဦးရေ အားဖြင့်လည်းကောင်း အငယ်ဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။

မြို့တော်နှင့် အစိုးရ၏ ရုံးချုပ်ရှိရာဒေသမှာ ဘက်စတာမြို့ ဖြစ်ပြီး ပိုကြီးသော စိန့်ကစ်ကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ပြည်နယ် အငယ်ဖြစ်သော နီးဗစ်မှာ စိန့်ကစ်ကျွန်း၏ အရှေ့တောင်ဘက် ၂ မိုင် ( ၃ ကီလိုမီတာ) အကွာတွင် တည်ရှိပြီး ကြားတွင် ရေတိမ်သော နဲရိုးဟု ခေါ်သည့် ရေလက်ကြားရှိသည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:စိန့်ကစ်နှင့် နီးဗစ်နိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:မြောက်အမေရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကျွန်းနိုင်ငံများ
ရိုင်းစပါး

**ရိုင်းစပါး** (Rye) သည် ဂျုံ၊ မုယောတို့နှင့် ဆင်တူသော ကောက် 
မျိုးဖြစ်၍ ဂရာမီနီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်ပြီးလျှင် ရုက္ခဗေဒအလို 
အားဖြင့် ဆီကာလီဆီရီယေးဟု ခေါ်၏။ ဥရောပတိုက် ပင် 
လယ်နက် မြောက်ဘက်ရှိအရပ်သည် ရိုင်းစပါးကို မူလစိုက်ပျိုး 
သော အရပ်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ရုရှ၊ ဂျာမနီနှင့် စကန် 
ဒီနေးဗီးယားနိုင်ငံတို့သည် ရိုင်းစပါးကို အများဆုံး စိုက်ပျိုး 
သော နိုင်ငံများ ဖြစ်သည်။ အာရှတိုက်မြောက်ပိုင်းနှင့် မြောက် 
အမေရိကတိုက်တို့၌လည်း ရိုင်းစပါးကို စိုက်ပျိုးသည်။ ရိုင်း 
စပါးသည် အခြားကောက်မျိုးများ မဖြစ်ထွန်းသော မြေညံ့အရပ် 
များ၌ စိုက်ပျိုး၍ ရသည်။ အခြားကောက်မျိုးထက် အအေးဒဏ် 
ကို ပို၍ ခံနိုင်၏။ အင်္ဂလန်ပြည် တောင်ပိုင်းတွင် ရိုင်းစပါးကို 
ကျွဲနွားစာအတွက် စိုက်ပျိုး၏။ သို့ရာတွင် ရိုင်းစပါး ရိုးတံ 
သည် မာလွန်း၍၎င်း၊ အဆိပ်အတောက် ဖြစ်စေသည့် မှိုရောဂါ 
ကျရောက်တတ်၍၎င်း ကျွဲနွားစာအတွက် မသင့်လှချေ။
ဥရောပတိုက် မြောက်ပိုင်းတွင် ရိုင်းမှုန့်ဖြင့် ပြုလုပ်သော 
ပေါင်မုန့်နက်ကို ယခုထက်တိုင် စားသုံးလျက် ရှိကြသည်။ 
အမေရိကတိုက်၌မူ ရိုင်းမှုန့်ကို ဂျုံမှုန့်၊ ပြောင်းမှုန့်တို့နှင့် ရော 
စပ်၍ မုန့်လုပ်ကြသည်။ ရိုင်းဆန်ကို မုယောပင်ပေါက်လုပ် 
ရန်နှင့် အရက်ချက်ရန်အတွက်လည်း အသုံးချသည်။
ရိုင်းစပါးပင် ကောက်ရိုးသည် ရှည်၍ ချောသဖြင့် 
ဦးထုပ်နှင့် ဖျာရက်လုပ်ရာ၌ အသုံးဝင်သည်။ အိမ်မိုးရန် 
အတွက်လည်း အသုံးချကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:စား၍ရသော မြက်ပင်များ
ရစ်မင်း

ရစ်မင်း (*Syrmaticus humiae*) သည် အလွန်လှပသော ရစ်ငှက်မျိုးဖြစ်သည်။ သို့သော် အလွန်တွေ့ရခဲ၍ လူသိနည်း၏။ ပါဏဗေဒ အလိုအားဖြင့် ဆားမာတီကပ် ဟူမီအီး ဟုခေါ်၍ ဖာစီဒင်နီဒီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်သည်။ အရွယ်သည် သာမန်ရစ်လောက်ပင် ရှိသည်။ အဖိုများ၌ ရှည်လျားသောအမြီးများ ရှိသည်။ ပျံသန်းနေစဉ် တင်ပါးရှိ အမွှေးဖြူများကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရသည်။ နားနေသောအခါတွင် ဦးခေါင်းသည် အမည်းရောင်ရှိပြီးလျှင် မျက်လုံးပတ်လည်၌ အရေပြားရှိသည်ကို မြင်ရသည်။ ထို့အပြင် ကိုယ်ထည်၏ ဘေးဘက်များတွင် အညိုရင့်ရောင်ရှိ၍ အဖြူစင်းကြောင်းများ ထင်ရှားစွာ ပါရှိသည်ကိုပါ မြင်ရသည်။ ကိုယ်အထက်ပိုင်း မေးနှင့်လည်ချောင်းများသည် အနက်ရောင်၊ သို့မဟုတ် သံမဏိရောင် ဖြစ်သည်။

ရစ်မင်းအမများ၌ အညိုပြောက်များ ပါရှိ၍ အမြီးမွှေးများ၏ အဖျားများသည် အဖြူရောင် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မျက်စိနား၌ အနီရောင် အရေပြားရှိသည်။ ရစ်မင်းများ၏ အော်သံမှာ ခပ်တိုးတိုးနှင့် ညည်းသံမျိုး ဖြစ်သည်။ ထိတ်လန့်သောအခါ ဗွတ်-ဗွတ်ဟူ၍ တတွတ်တွတ် အော်တတ်သည်။

ရစ်မင်းများကို တောင်များပေါ်တွင် အုပ်ငယ်ကလေးများ ဖွဲ့၍ နေကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဧပြီလများတွင် ရစ်ဖိုများ အတောင်များကိုခါ၍ အသံပြုတတ်ကြသည်။ ဘေးအန္တရာယ်နှင့်တွေ့လျှင် သစ်ပင်ပေါ်သို့ ပျံတက်တတ်ကြသည်။ ရစ်မင်းအမများသည် ဥများဝပ်ရာ၌ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝပ်နေတတ်ကြသည်။ ယင်းတို့ကို ထိလိုက်မှပင် ထ၍ ပျံပြေးတတ်ကြသည်။

ရစ်မင်းများကို မဏိပူရမှ မြန်မာနိုင်ငံကို ဖြတ်၍ ယူနန်ပြည်နယ်အထိ တွေ့ကြရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ချင်းတောင်၊ အထက်ချင်းတွင်း၊ မိုးကုတ်၊ ရှမ်းပြည်နှင့် ကယားပြည်နယ်များတွင် တွေ့ကြရသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ရစ်ငှက်များ
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:ယူနန်ပြည်နယ်တွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ရွန်းမြစ်

**ရုန်းမြစ်**သည် ဥရောပတိုက် ယဉ်ကျေးမှုခေတ်ဆန်းချိန်မှ 
စ၍ တောင်ဘက် မြေထဲပင်လယ်မှ ပြင်သစ်နိုင်ငံကို ဖြတ်ပြီး 
လျှင် မြောက်ပင်လယ်သို့ ပေါက်သော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး 
လမ်းကြောင်း ဖြစ်ခဲ့လေသည်။ ရှေးအခါက မြေထဲပင်လယ်ဘက် 
မှ ကုန်သည်တို့သည် ဗြိတိန်နိုင်ငံမှ သံဖြူကို ဤလမ်းကြောင်း 
ဖြင့် သယ်ယူခဲ့ကြ၏။ ရောမလူမျိုးတို့သည် စစ်မှုရေးရာအတွက် 
ရုန်းမြစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြ၏။ အလယ်ခေတ်က ဆာရဆင် 
စစ်သားနှင့် ကရူးဆိတ်စစ်သားတို့သည် ရုန်းမြစ်ကြောင်းဖြင့် 
ချီတက်ခဲ့ကြသည်။ ယခုအခါ ရုန်းမြစ်သည် ရိုင်းမြစ်၊ စိန်းမြစ်၊ 
လွှားမြစ်တို့နှင့်၎င်း၊ မာဆေးမြို့နှင့်၎င်း တူးမြောင်းများဖြင့် 
ဆက်သွယ်ထားသောကြောင့် ဥရောပတိုက်တွင် အလွန်အရေးပါ 
အရာရောက်သော ရေလမ်းခရီး ဖြစ်သည်။

ရုန်းမြစ်သည် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ ပေပေါင်း 
၆ဝဝဝ ခန့်မြင့်သော အဲ့လပတောင်ပေး ရုန်းရေခဲမြစ်၌ မြစ်ဖျား 
ခံ၍ အရှိန်ပြင်းစွာ စီးဆင်းလာပြီးလျှင် ဂျီနီးဗားအိုင်ထဲသို့ ဝင် 
သည်။ ဂျီနီးဗားအိုင်ကို ဖြတ်၍ အနောက်တောင်ဘက်မှတစ်ဖန် 
စီးထွက်လာရာ ပြင်သစ်နိုင်ငံ လီယွန်မြို့တွင် မြစ်ကြောင်းသည် 
တောင်ဘက်သို့ ရုတ်တရက် ပြောင်းသွားသည်။ ထိုနောက် 
မာဆေးမြို့အနီးတွင် မြေထဲပင်လယ်သို့ မြစ်နှာမြွာ ခွဲ၍ စီးဝင် 
လေသည်။

ရုန်းမြစ်သည် မိုင် ၅ဝဝ ကျော်ခန့် ရှည်၍ မိုင် ၃၅ဝ 
အထိ သင်္ဘောကြီးများ ဆန်တက်နိုင်၏။ ထင်ရှားသော မြစ် 
လက်တက်များမှာ ဆုန်းမြစ်၊ အီဇာမြစ်နှင့် ဒူးရန့်မြစ်များ 
ဖြစ်သည်။ လီယွန်မြို့နှင့် ပင်လယ်အကြား မြစ်ကြောင်း 
တစ်လျှောက်တွင် ကမ်းနှစ်ဖက်စလုံး၌ စပျစ်ခြံများရှိ၏။ 
လက်ဝဲဘက်ကမ်း တစ်လျှောက်၌လည်း ဗီယင်း၊ ဗားလန်း၊ 
အက်ဗီညွန်၊ အားလ အစရှိသော သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည့် 
မြို့များ တည်ရှိသည်။

၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နှင့် ဆွစ်ဇာလန်နယ်စပ်၌ ပေ 
၃ဝဝ မြင့်သော ရေကာတာကြီးကို စတင် ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ 
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြောင့် ရပ်ဆိုင်းထားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၆ ခုနှစ်သို့ 
ရောက်မှ တစ်ဖန် ဆက်လက်၍ ဆောက်လုပ်သည်တွင် ၁၉၄၈ 
ခုနှစ်၌ ပြီးလေသည်။

## ကိုးကား
ဘာထရန် ရပ်ဆဲလ်

## ရပ်ဆဲ၊ ဗာထရန်(ခရစ် ၁၈၇၂ ဖွား)
အားဘွဲ့ခံ ရပ်ဆဲ၏ အမည်အပြည့်အစုံမှာ ဗာထရန် 
အာသာဝီလျံရပ်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ရပ်ဆဲသည် အင်္ဂလန်ပြည်၏ 
နိုင်ငံရေးလောက၌ ထင်ရှားသောမျိုးရိုး ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ် 
သော်လည်း သင်္ချာပညာနှင့် ဒဿနိကဗေဒ ပညာဘက်တွင် 
ထူးချွန်သူအဖြစ် နာမည်ထင်ရှားသည်။ ၁၈၇၂ ခုနှစ် မေလ 
၁၈ ရက်နေ့တွင် ဝေလနယ် ထရဲလက်မြို့၌ ဖွားမြင်၍ ကိမ်း 
ဗရစ်တက္ကသိုလ်၊ ထရင်နီတီကောလိပ်ကျောင်းတွင် ပညာသင်
ကြားခဲ့သည်။ ထိုတက္ကသိုလ်တွင်ပင် ကထိကအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ 
ရာ ၁၉၁၆ ခုနှစ်၌ သူ၏ငြိမ်းချမ်းရေး အယူအဆများကြောင့် 
နုတ်ထွက်ရလေသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ် ဖြစ်ပွားနေစဉ် အစိုးရ 
ဝါဒနှင့် ဆန့်ကျင်သော အယူအဆများကို ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေသဖြင့် 
ထောင်ဒဏ် အပြစ်ပေးခံရသည်။ ထောင်ထဲ၌ သင်္ချာဒဿနိက 
ဗေဒ အခြေပြကျမ်းကို ရေးခဲ့သည်။
၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်မှ ၁၉၂၁ ခုနှစ်အထိ တရုတ်နိုင်ငံ ပီကင်း 
တက္ကသိုလ်တွင် ဒဿနိကဗေဒပညာရပ်ကို သင်ကြားပို့ချခဲ့ 
သည်။ အမေရိကန်နိုင်ငံ လော့အိန်းဂျလီးမြို့ရှိ ကာလီဖိုးနီးယား 
တက္ကသိုလ်၌လည်း ပါမောက္ခအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၁ 
ခုနှစ်တွင် အားဘွဲ့ကို ဆက်ခံရရှိ၏။
အားရပ်ဆဲသည် စဉ်းစားဆင်ခြင်ဖွယ်ရာများ ပါဝင်သော 
အတွေးအခေါ် နက်နဲသည့် စာပေများကို ပြုစု ရေးသားသူ 
အဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ၁၉၅ဝ ပြည့်နှစ်တွင် စာပေဆိုင်ရာ နိုဘယ် 
ဆုကို ရရှိလေသည်။

## ကိုးကား
ရစ်ရင်မဲ

**ရစ်ရင်မဲ**ကို ပါဏဗေဒအလိုအရ လိုဖူရာ အစ်ဂနီတာ ဟုခေါ်သည်။ ရစ်ရင်မဲအဖိုသည် အလျား ၂၇ လက်မ မှ ၂၉ လက်မထိရှိ၍ အမ၏ အလျားမှာ ၂၃ လက်မမှ ၂၄ လက်မ အထိ ရှိသည်။ အဖိုနှင့်အမ နှစ်မျိုးစလုံးတွင် ပါးပျဉ်းပြာများ ရှိပြီးလျှင် အမောက်အနေနှင့် ထောင်လျက်ရှိသော အမွှေးစုတ် ဖွားများရှိသည်။ ရစ်ရင်မဲဟုခေါ်ခြင်းမှာ အဖို၏ ကျောဘက် အောက်ပိုင်းနှင့် တင်ပါးတို့တွင် အနီရင့်ရောင် ရှိနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

အဖို၏ တွန်သံကို မည်သည့်အခါတွင်မျှ မကြားရချေ။ 
တွန်လည်းမတွန်ဟု ထင်ရသည်။ လန့်သောအခါတွင် ရစ်ရင်မဲ 
အဖိုနှင့်အမတို့သည် *ချုကွန်း ချုကွန်း*  ဟု ထူးခြားသည့် စူးရှ 
သံဖြင့် အော်လေ့ရှိကြသည်။ အဖိုများသည် ယင်းတို့၏ 
အတောင်များကို အစဉ်ရိုက်ခတ်၍ အသံပေးလေ့ရှိကြသည်။ 
ထိုအတောင်ခတ်သံသည် တုတ်ချောင်းငယ်တစ်ခု၏ ထိပ်တွင် 
အဝတ်စ မာမာတစ်ခုကို ကန့်လန့်ဖြတ်၍ လက်ဝါး နှစ်ဘက် 
ဖြင့် ထိုတုတ်ချောင်းကို လျင်မြန်စွာ လှည့်သောအခါတွင် ဖြစ် 
ပေါ်လာသည့် အသံနှင့်တူသည်။ ထိုအသံမျိုးကို ကြားရခြင်းဖြင့် 
ရစ်ရင်မဲအုပ်စုမည်သည့်နေရာတွင်ရှိကြောင်းကို သိနိုင်လေသည်။ 

ရစ်ရင်မဲများ သည် ငါးကောင် ခြောက်ကောင်စုကာ ထူထပ် 
သည့် အမြဲစိမ်းတောများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ထိုအုပ်စုတွင် 
အဖိုတစ်ကောင်သာ ရှိ၍ ကျန်ရစ်ရင်မဲများမှာ အမများ ဖြစ် 
တတ်ကြသည်။ သို့သော် တစ်ခါတစ်ရံ ရစ်ရင်မဲ အဖိုနှစ်ကောင် 
ရှိသည်ကို တွေ့ရတတ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင်လည်း ရစ်ရင်မဲ 
အဖိုချည်း နေသည်ကို တွေ့ရတတ်သည်။ ရစ်ရင်မဲတို့သည် 
ကွင်းပြင်သို့ မည်သည့်အခါမျှ ထွက်မလာကြဘဲ တောများ 
အတွင်း၌သာ နေထိုင်ကြပြီးလျှင် အစေ့များ၊ အခွံပျော့သီး (ဗဲရီသီး) 
များ၊ သစ်ရွက်နုများ၊ ပိုးကောင်များနှင့်ပိုးလောင်းဟူသရွေ့ကို 
စား၍ နေထိုင်ကြသည်။ ထို့ပြင် အိမ်မွေးကြက်များ မြေကြီးကို 
ယက်လေ့ရှိကြသကဲ့သို့ မြေကြီးကို ယက်ပြီးလျှင် ကိုယ်ကို ဖုန် 
များဖြင့် ဖုံးလွှမ်း၍ နေလေ့ရှိကြသည်။ ခြောက်လှန့်လိုက်သော 
အခါတွင် ရစ်ရင်မဲများသည် တကွဲတပြားစီ မပြေးကြဘဲ အတူ 
တကွ လျင်မြန်စွာ ပြေးသွားတတ်ကြသည်။ ပျံတက်သောအခါ 
တွင် သန်မာစွာနှင့် လျင်မြန်စွာ ပျံတတ်ကြသည်။ ပြန်၍ နား 
သောအခါတွင် ကိုက် ၂ဝဝ ထက်နီး၍ နားခဲသည်။ နားရာတွင် 
လည်း မြေကြီးပေါ်တွင်သာ နားလေ့ရှိသည်။
ရစ်ရင်မဲ၏ အသိုက်နှင့်ဥများအကြောင်းကို မသိရချေ။ 
မြိတ်ခရိုင် ကော့သောင်နယ်တွင် ရစ်ရင်မဲ ကိုအနည်းအကျဉ်း 
တွေ့ရသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ရစ်ငှက်များ
ကဏ္ဍ:ပါကစ္စတန်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:ဟိမဝန္တာတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
အရုပ်စာ

အေဘီစီဒီ၊ ကကြီး ကခွေးတို့ကဲ့သို့သော ယခုခေတ်သုံး 
အသံထွက်အက္ခရာများ မပေါ်မီ ရှေးခေတ်က လူတို့သည် မိမိ 
တို့ စိတ်ထဲ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြောင်းအချက်တို့ကို 
ရေးသားဖော်ပြလိုသောအခါ ရုပ်ပုံများဖြင့် ရေးသားဖော်ပြခဲ့ကြ 
သည်။ ပမာဆိုသော် လူဟု ဆိုလိုလျှင် လူရုပ်ကို၎င်း၊ နေဟု 
ဆိုလိုလျှင် နေရုပ်ကို၎င်း၊ လဟု ဆိုလိုလျှင် လရုပ်ကို၎င်း 
ရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။ ရှေးအီဂျစ်လူမျိုးတို့သည် အထိမ်းအမှတ် 
အဆောက်အအုံနှင့် သင်္ချိုင်းဂူများတွင် ရုပ်စုံစာများကို ထုထွင်း 
ခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့ အီဂျစ်တို့ ရေးဆွဲထုထွင်းခဲ့သော ရုပ်ပုံစာ 
အမှတ်အသားကို ဂရိတို့က ဟိုင်ယာရိုဂလစ်ဟု အမည်မှည့်ခေါ်
ကြသည်။ ရှေးအမေရိကန် ရင်အင်ဒီးယန်းလူမျိုးတို့သည်လည်း 
ရုပ်ပုံစာဖြင့် ရေးသားခဲ့ကြသည်။

အစအဦးတွင် အီဂျစ်လူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ ဆိုလိုသော 
အရာဝတ္ထုနှင့် အကြောင်းအရာများကို ရုပ်ပုံဆွဲ၍ တိုက်ရိုက် 
ဖော်ပြကြ၏။ ထိုနောက် ရုပ်ပုံစာလုံး၏ အသံထွက်ကိုယူ၍ 
စာလုံးတစ်လုံးနှင့်တစ်လုံး ပေါင်းစပ်ကာ အသံထွက်စကားလုံး 
များကို ရေးဆွဲလာကြသည်။ နောက်ဆုံးအဆင့်တွင် အသံထွက် 
အက္ခရာစာလုံးများကို ရေးဆွဲသည်အထိ တိုးတက်ခဲ့လေသည်။ 
ရုပ်ပုံစာကို တတ်ကျွမ်းသူများမှာ ရှေးခေတ်အီဂျစ်ဘုန်းကြီးများ 
ဖြစ်၏။ ထိုအခါက များသောအားဖြင့် အထိမ်းအမှတ် ကျောက် 
တုံး၊ ကျောက်ပြားများပေါ်၌ ရုပ်ပုံစာကို စူးဆောက်တို့ဖြင့် 
ထုထွင်းလေ့ရှိကြသည်။ ရုပ်ပုံစာရေးသားပုံမှာ အမျိုးမျိုး ကွဲပြား 
သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ လက်ဝဲဘက်မှ လက်ယာဘက်သို့လည်း 
ရေး၏။ သို့သော် များသောအားဖြင့် လက်ယာဘက်မှ လက်ဝဲ 
ဘက်သို့၎င်း၊ အထက်မှ အောက်သို့၎င်း ရေးလေ့ရှိကြသည်။
အီဂျစ်တို့သည် စာရေးအတတ်ပျံ့နှံ့လာသောအခါ ကျောက် 
တုံး၊ ကျောက်ပြားထက် အရေးရလွယ်ကူသော အရာဝတ္ထုကို 
ကြံဆ ရှာဖွေကြရာ ပပိုင်းရပ်ခေါ် ကျူပင်တစ်မျိုးကို တွေ့ကြ 
လေသည်။ ကျူရိုးကို ကလောင်တံအဖြစ်၎င်း၊ ကျပ်ခိုးကို ရေ 
နှင့် ရော၍ မင်အဖြစ်၎င်း အသုံးပြု၍ ပပိုင်းရပ်ကျူချပ်ပေါ်တွင် 
ရုပ်ပုံစာကို ရေးသားခဲ့ကြသည်။

*ပပိုင်းရပ်ပင်
ယဟူဒီနှင့် ဖီနီရှန်လူမျိုးတို့က အီဂျစ်တို့၏ ရုပ်ပုံစာမူကို 
အတုယူ၍ မိမိတို့၏ အက္ခရာများကို တီထွင်ကြသည်။ ထိုမှ 
တစ်ဆင့် ဂရိအက္ခရာများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဂရိအက္ခရာမှ 
တစ်ဆင့် ရောမအက္ခရာသည်၎င်း၊ ရောမအက္ခရာမှ လက်ရှိ 
အင်္ဂလိပ်အက္ခရာသည်၎င်း အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။
ရောမခေတ် ကျဆုံးချိန် အေဒီ ၅ဝဝ ပြည့်နှစ်ခန့်သို့ 
ရောက်သောအခါ နှစ်ပေါင်း ၃၅ဝဝ မျှ သုံးစွဲလာခဲ့သော 
အီဂျစ်ရုပ်ပုံစာမှာ တိမ်ကောသွားလေတော့သည်။ ထိုနောက် 
၁၇၉၉ ခုနှစ်တွင် နပိုလီယန်၏ စစ်တပ်မှ စစ်ဗိုလ်တစ်ဦးက 
နိုင်းမြစ်ဝရှိ ရိုဇက်တာခေါ် ရှေးဟောင်းမြို့အနီး၌ ကျောက်တုံး 
တစ်တုံးကို တွေ့ရှိ လေသည်။ ထိုကျောက်တုံးပေါ်တွင် အီဂျစ် 
တို့၏ ရုပ်ပုံစာရေးနည်းဖြင့်၎င်း၊ ဒီမိုတစ်ခေါ် ရှေးအီဂျစ်စာ 
ရေးနည်း ဖြင့်၎င်း၊ ဂရိဘာသာဖြင့်၎င်း ဘာသာသုံးမျိုးဖြင့် 
ရေးသားထားသည်။၁၈၂၂ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်လူမျိုး ဖရန်ဆွာရှ် 
ပိုးလီယွန်ဆိုသူသည် ဂရိဘာသာဖြင့်၎င်း ဘာသာသုံးမျိုးဖြင့် 
ရေးထားသည်။ ၁၈၂၂ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်လူမျိုး ဖရန်ဆွာရှမ်ပိုး 
လီယန်ဆိုသူသည် ဂရိဘာသာစကားကို မူတည်၍ ထိုကျောက် 
တုံးပေါ်ရှိ အီဂျစ်တို့၏ ရုပ်ပုံစာတစ်ပိုဒ်လုံးကို အနက်ပြန်ခဲ့လေ 
သည်။
*ရိုဇက်တာ ကျောက်စာ
ယခုအခါ အီဂျစ်ရုပ်ပုံစာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ သဒ္ဒါစကား 
အဘိဓာန်စာအုပ်များ ရိုက်နှိပ်ထားပြီး ဖြစ်သောကြောင့် လူမျိုး 
ဆိုင်ရာ ဘာသာစကားကို လေ့လာတတ်ကျွမ်းသူတို့အဖို့ အီဂျစ် 
တို့၏ ရှေးဟောင်းစာပေများကို ဖတ်ရှုရန် မခဲယဉ်းတော့ချေ။

## ကိုးကား
ရပ်စောက်မြို့နယ်

**ရပ်စောက်မြို့နယ်**သည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိ 
သော နယ်တစ်နယ်ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် မြစ်ငယ်(ဝါ) 
နမ္မတူမြစ်က နယ်နိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားလျက် သီပေါ 
နယ်၊ အရှေ့ဘက်တွင် မိုင်းကိုင်းနယ်နှင့် လဲချားနယ်၊ တောင် 
ဘက်တွင် ညောင်ရွှေနယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် ရွာငံနယ်နှင့် 
ဘော်နယ်တို့ အသီးသီး တည်ရှိကြသည်။ ရပ်စောက်နယ် 
အကျယ်အဝန်းမှာ ၂၃၆၅ စတုရန်းမိုင်ရှိသည်။ ကျေးရွာ အုပ်စု 
ပေါင်း ၃၇၅ အုပ်စုရှိ၍ လူဦးရေ ၄ဝ,၄၇ဝ ယောက်ခန့်ရှိသည်။
ရပ်စောက်နယ်သည် တောင်ထူထပ်၍ တောင်နှင့် မြောက် 
တန်းလျက်ရှိသော တောင်တန်းများအကြားတွင် ကျယ်ပြန့်သော 
ချိုင့်ဝှမ်းများ ရှိသည်။ ထင်ရှားသော မြစ်များမှာ ဇော်ဂျီမြစ်နှင့် 
နမ့်လန်မြစ်တို့ ဖြစ်သည်။ နမ့်လန်နှင့် ယင်း၏ လက်တက်ဖြစ် 
သော နမ့်အက်မြစ်တို့သည် နယ်၏ အရှေ့မြောက်ထောင့်စွန်း 
တွင် နမ္မတူမြစ်ထဲသို့ စီးဝင်လေသည်။
ကျွန်းတောများကို ပေ ၃ဝဝဝ အောက်နိမ့်သော နယ် 
မြောက်ပိုင်း၌သာ တွေ့ရှိရသည်။ တောင်မြင့်ပိုင်းများတွင် ထင်း 
ရှူးတောနှင့် ဝက်သစ်ချတောများ ရှိသည်။ ရပ်စောက်မြို့ ဒေသ 
တွင် မိုးရေချိန် လက်မ ၅ဝ ခန့်ရှိ၍ တောင်မြင့်ပိုင်းဒေသ 
တို့တွင် ထိုထက် ပိုများသည်။

ရပ်စောက်နယ်သည် ရှေးယခင်က ညောင်ရွှေနယ်ထဲတွင် 
အပါအဝင် ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း နောင်အခါ၌ မြို့စားအုပ်ချုပ်ရ 
သော သီးခြားနယ်ဖြစ်လာလေသည်။ မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး 
လက်ထက်တွင် ရပ်စောက်နယ်ကို လဲချား စော်ဘွားလက် 
အောက်ခံအဖြစ်ထား၍ အမတ်များက စော်ဘွားကိုယ်စားနယ်ကို 
အုပ်ချုပ်ရသည်။ သက္ကရာဇ် ၁၂၂၈ ခုနှစ်တွင် ညောင်ရွှေစော်ဘွား 
၏ မြေးတော်သူ စပ်ဝိုင်းသည် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး၏ ခွင့်ပြု 
တော်မူချက်အရ စော်ဘွားဘွဲ့ခံ၍ ရပ်စောက်နယ်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ 
လေသည်။ ထိုသို့အားဖြင့် စော်ဘွားကြီး စပ်ခွန်ဆာ လက်ထက် 
သို့တိုင်အောင် စော်ဘွားအဆက်ဆက်တို့က နယ်ရှင်အဖြစ် အုပ် 
ချုပ်လာခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် စော်ဘွားကြီး စပ်ခွန်ဆာသည် 
လည်း အခြားနယ်ရှင် စော်ဘွားများနည်းတူ ၁၉၅၉ ခုနှစ် 
ဧပြီလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် မိမိနယ် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာများကို 
ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရလက်ထဲသို့ လွှဲအပ်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ် 
ရာ ယခုအခါ ရပ်စောက်နယ်သည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊ 
တောင်ကြီးခရိုင်တွင်ပါဝင်သည့် မြို့နယ်တစ်ခု ဖြစ်လာလေ 
သည်။

ရပ်စောက်နယ်တွင် ဆန်စပါး၊ နှမ်း၊ ဝါ၊ မြေပဲ၊ လိမ္မော်၊ 
သနပ်ဖက်ပင်တို့ကို စိုက်ပျိုးသည်။ သနပ်ဖက်ကို မြန်မာပြည်မ 
သို့ တင်ပို့ရောင်းချသည်။ ရပ်စောက်နယ်တွင် ရှမ်းတောင်သူ 
(ပအိုဝ်းလူမျိုး)၊ တောင်ရိုး၊ ဓနုနှင့် ပလောင်လူမျိုးတို့ နေထိုင်ကြသည်။
ရပ်စောက်နယ်၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်သော ရပ်စောက်မြို့သည် 
ကုန်းမြင့်ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ယခင် နယ်ရှင်စော်ဘွားကြီး၏ 
ဟော်နန်းတည်ရာ တောင်ကုန်းပတ်လည်၌ မြို့ကွက်တည်ထား 
သည်။ ရပ်စောက်မြို့ မြောက်ဘက်တစ်မိုင်ခန့်အကွာတွင် ဗထူး 
တပ်မြို့ တည်ရှိလေသည်။ ဗထူးတပ်မြို့ကို ယခင် နမ့်တူရွာ 
ပျက်နေရာတွင် တည်ထားသည်။ လွယ်ဂုံချောင်းနှင့် ပိန်း 
ချောင်းတို့ စုပေါင်း၍ စီးဆင်းလာသော နမ့်ဟူချောင်းသည် 
တပ်မြို့အလယ်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းပြီးလျှင် ဇော်ဂျီမြစ်ထဲသို့ 
စီးဆင်းလာလေသည်။ တပ်မြို့ကွက်သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာ 
ပြင်ထက် ပေ ၃ဝ၅ဝ မြင့်သော တောင်ကုန်းဒေသ ဖြစ်သည်။
ဗထူးတပ်မြို့ကို ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ရာ 
၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့လေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့နယ်များ
ကဏ္ဍ:တောင်ကြီးခရိုင်
ဆောင်တူမေးနှင့် ပရင်စီပီနိုင်ငံ

**ဆောင်တူမေးနှင့်ပရင်စီပီနိုင်ငံ** ၏ တရားဝင် အခေါ်မှာ ဆောင်တူမေးနှင့် ပရင်စီပီ ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အာဖရိကအလယ်ပိုင်း၏ အနောက်ဘက် အီကွေတာ ကမ်းရိုးတန်း ကမ်းလွန်ရှိ ဂီနီပင်လယ်ကွေ့တွင် ရှိသော ပေါ်တူဂီစကားပြောသည့် ကျွန်းနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ဆောင်တူမေးနှင့် ပရင်စီပီဟူသော ကျွန်းနှစ်ခု ပါဝင်ကာ ၁၄၀ ကီလိုမီတာ (၈၇မိုင်) မျှ ကွာဝေးကြပြီး အရွယ်အစားမှာ ၂၅၀ ကီလိုမီတာ နှင့် ၂၂၅ ကီလိုမီတာ (၁၅၅ မိုင် နှင့် ၁၄၀မိုင်) အသီးသီး ရှိကြသည်။ ဂါဘွန်နိုင်ငံ၏ အနောက်မြောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ကမ်းလွန်တွင် တည်ရှိသည်။ ကျွန်းနှစ်ကျွန်း စလုံးမှာ မီးငြိမ်းသွားသော မီးတောင် တောင်တန်း၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်ကြသည်။ ဆောင်တူမေးကျွန်းမှာ တောင်ဘက်ပိုင်းတွင် ရှိပြီး အီကွေတာ၏ မြောက်ဘက် ခပ်ကျကျတွင် တည်ရှိသည်။ ပေါ်တူဂီ နယ်မြေသစ် ရှာဖွေသူများမှ စိန့်သောမတ်ကို ဂုဏ်ပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်ပြီး သူတို့ ရောက်ရှိခဲ့သော နေ့မှာ စိန့်သောမတ်၏ ပွဲတော်နေ့ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ လူဦးရေ ၁သိန်း ၆ သောင်း ၃ ထောင်မျှ ရှိသဖြင့် ဆောင်တူမေးနှင့် ပရင်စီပီသည် ဆေးရှဲလ်နိုင်ငံပြီးလျှင် အငယ်ဆုံးသော အာဖရိကနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ယခင်က ဗြိတိသျှတို့၏ ရေမြေခြား နယ်မြေ မဟုတ်ခဲ့သော ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ စာချုပ်အရပိုင်ဆိုင်ခဲ့သော သို့မဟုတ် ဥရောပ၏ နိုင်ငံ အသေးစားများ မဟုတ်သော နိုင်ငံများတွင် အသေးဆုံးဖြစ်ပြီး ပေါ်တူဂီ စကားပြောသော နိုင်ငံများတွင်လည်း အသေးငယ်ဆုံးဖြစ်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဆောင်တူမေးနှင့် ပရင်စီပီနိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကျွန်းနိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:သမ္မတနိုင်ငံများ
ဆေးရှဲနိုင်ငံ

**ဆေးရှဲနိုင်ငံ**၏ တရားဝင်အမည်မှာ ဆေးရှဲသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ အတွင်း ကျွန်းပေါင်း ၁၁၅ ကျွန်းပါဝင်သော ကျွန်းနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အာဖရိက ကုန်းမကြီး၏ အရှေ့ဘက် ၁၅၀၀ ကီလိုမီတာ (၉၃၂မိုင်) ခန့် အကွာတွင် ရှိပြီး မဒါဂတ်စကားကျွန်း၏ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဆေးရှဲနိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကျွန်းနိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ခမ်ထုတ်၊ ကား

သဘာဝတောတောင် အတားအဆီးများကြောင့် ချင်းပြည်နယ်အတွင်း တစ်မြို့နှင့်တစ်မြို့၊ တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာသွားရေးလာရေးတွင် အခက်အခဲများစွာရှိပေသည်။ 
တောင်တာက်တောင်ဆင်း တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ သွားလာမှု လွယ်ကူစေရန် ချင်းတိုင်းရင်းသားများက မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်နည်းပညာဖြင့် ဖန်တီးထားသည့် ခမ်ထုတ်ကား(ခေါ်) တောင်ပေါ်ကားများကို အဓိကထား သုံးစွဲကြသည်။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများ၊ ထင်းသယ်၊ ရေခပ်လုပ်ငန်းများတွင် ထိုခမ်ထုတ်ကားငယ်လေးများကို သုံးကြရပြီး ခရီးတိုတွင် အဓိကအားထားရသည်။ 
၎င်းကားငယ်ကလေးများကို အရွယ်အစားအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားကြသည်။ ထို့ပြင် လက်ကိုင် စတီယာရင်၊ ဘရိတ်များပါဝင်သေးသည်။ တောင်ပေါ်သို့ တက်လျှင် တွန်းပြီးယူသွားနိုင်သကဲ့သို့ ကြိုးဖြင့်လည်း ဆွဲသွားနိုင်သည်။ အပြန်တောင်အဆင်းခရီးတွင်မူ လူက စတီယာရင်နှင့် ဘရိတ်ကို ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်ကြရသည်။ ၎င်းကားကလေးများကို ဘိုးဘွားစဉ်ဆက်ကတည်းက အသုံးပြုခဲ့ကြသည်ဟု သိရလေသည်။ ချင်းတောင်တန်းဒေသခံများအတွက် အလွန်အသုံးတည့်သော ပစ္စည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
*ကြေးမုံသတင်းစာ(၁၉.၉.၂၀၁၁)
ဆားဘီးယားနိုင်ငံ

**ဆားဘီးယားနိုင်ငံ**၏ တရားဝင် အမည်မှာ ဆားဘီးယားသမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အလယ်ဥရောပနှင့် အရှေ့တောင် ဥရောပတို့ ဆုံရာ နေရာတွင် ရှိသော ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ကာပါသီယံ မြစ်ဝှမ်းဒေသနှင့် ဘောလကန်ဒေသ၏ အလယ်ပိုင်းတို့ ပါဝင်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံ နှင့် ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ၊ တောင်ဘက်တွင် မြောက်မက်စီဒိုးနီးယားနိုင်ငံ၊ အနောက်ဘက်တွင် ခရိုအေးရှားနိုင်ငံ၊ ဘော့စနီးယားနှင့် ဟာဇီဂိုးဗီးနားနိုင်ငံ၊ မွန်တီနီဂရိုးနိုင်ငံ တို့ရှိကြသည်။ ထို့အပြင် ကိုဆိုဗို မှ တဆင့် အယ်လ်ဘေးနီးယားနိုင်ငံနှင့် ထိစပ်နေသည်။ ကိုဆိုဗိုအား ဆားဘီးယားနိုင်ငံမှ ပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် ပက်သက်၍ အငြင်းပွားဆဲ ဖြစ်သည်။ ဆားဘီးယားနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဖြစ်သော ဘဲလ်ဂရိတ်မြို့သည် ဥရောပ အရှေ့တောင်ပိုင်းရှိ အကြီးဆုံးမြို့ကြီးများတွင် တစ်မြို့ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။

## မှတ်စုများ
## ကိုးကား
ဝီလျံ ရမ္မဆေး

ဗြိတိသျှလူမျိုး ဓာတုဗေဒပညာရှင် ဆာဝီလျံရမ္မဆေးသည် 
၁၈၅၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် စကော့တလန် 
ပြည် ဂလပ်စဂိုးမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ ဂလပ်စဂိုးမြို့နှင့် ဂျာမဏီ 
နိုင်ငံတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ ၁၈၈၁ ခုနှစ်မှ ၁၈၈၇ ခုနှစ် 
အထိ ဗရစ္စတိုတက္ကသိုလ်တွင် ကျောင်းအုပ်ကြီး အဖြစ် ဆောင် 
ရွက်ခဲ့သည်။ တစ်ဖန် ၁၈၈၇ ခုနှစ်မှ ၁၉၁၂ ခုနှစ်အထိ လန်ဒန် 
တက္ကသိုလ်တွင် ဓာတုဗေဒပါမောက္ခအဖြစ် အမှုထမ်းသည်။ 
ဝီလျံ ရမ္မဆေးသည် ဓာတုဗေဒ ပညာ၌ ထူးချွန်သည်။ 
၁၈၉၄ ခုနှစ် မတိုင်မီက လေထဲ၌ အောက်ဆီဂျင်နှင့် နိုက် 
ထရိုဂျင် ဓာတ်ငွေ့နှစ်မျိုးတည်းသာ ပါရှိသည်ဟု လူများက 
သိကြ၏။ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် ဝီလျံရမ္မဆေးသည် လော့ရေးလီနှင့် 
အတူ လေထဲ၌ အောက်ဆီဂျင်နှင့် နိုက်ထရိုဂျင်အပြင် အခြား 
ဓာတ်ငွေ့သစ်တစ်မျိုးလည်း ပါဝင်ကြောင်း ရှာဖွေတွေ့ရှိလေ 
သည်။ ထိုဓာတ်ငွေ့သစ်ကို အားဂွန်ဟု အမည်ပေးသည်။ 
ရမ္မဆေးသည် အားဂွန်အပြင် အခြားဓာတ်ငွေ့သစ် လေးမျိုးကို 
လည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ရာ ယင်းတို့မှာ ဟီလီယမ်၊ နီယွန်၊ ကရစ် ပတွန်နှင့် ဇီနွန်တို့ဖြစ်သည်။

ထိုကဲ့သို့ သိပ္ပံပညာ၌ ထူးချွန်သောကြောင့် ဝီလျံ ရမ္မဆေး 
သည် ၁၉ဝ၂ ခုနှစ်တွင် ဆာဘွဲ့ချီးမြှင့်၍ သူကောင်းပြုခြင်း ခံရသည့်အပြင် ၁၉ဝ၄ ခုနှစ်တွင် ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ နိုဘယ်ဆု ကိုလည်း ဆွတ်ခူးရရှိခဲ့လေသည်။ ဆာ ဝီလျံ ရမ္မဆေးသည် ၁၉၁၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်သည်။

## ကိုးကား
ရမ်းဗရန့်

ဒပ်ချလူမျိုးနာမည်ကျော် ပန်းချီဆရာ ရမ်းဗရန့်(ခရစ် ၁၆ဝ၆-၁၆၆၉)သည် ၁၆ဝ၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ဟော်လန်နိုင်ငံ လေဒင်မြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ ဖခင်မှာ စက်ပိုင်ရှင် တစ်ဦးဖြစ်၏။ မိဖများက ရမ်းဗရန့်ကို ဦးစွာ လက်တင်စာသင်ကျောင်းသို့ ပို့ပြီးနောက် လေဒင်တက္ကသိုလ်၌ ပညာဆက်လက် သင်ကြား စေသည်။ သို့ရာတွင် သူသည် စာပေဘက်၌ စိတ်မဝင်စားချေ။ ပန်းချီဖက်၌သာ စိတ်ထက်သန်သဖြင့် အီတလီပြန် ပန်းချီဆရာ တစ်ဦးထံတွင် သုံးနှစ်မျှ တပည့်ခံ သင်ကြားစေသည်။ ထို နောက် အမ္မစတာဒမ်မြို့တွင် ပီတာလာ့စမန်ဆိုသူထံ၌ ပန်းချီ ပညာကို ခြောက်လခန့် ဆက်လက်လေ့လာသည်။ ၁၆၂၆ ခုနှစ် တွင် လေဒင်မြို့သို့ ပြန်လာပြီးလျှင် ငါးနှစ်မျှ ပန်းချီရေးဆွဲ လျက် နေထိုင်လေသည်။ ထိုအတောအတွင်း ပန်းချီပညာနှင့် အက်ချင်းခေါ် စားဆေးဖြင့် ပုံဆွဲခြင်းအတတ်ကို လေ့လာသည်။ ရမ်းဗရန့်သည် မိမိအိမ်သူ အိမ်သားနှင့် နေ့စဉ်တွေ့မြင်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပုံစံပြု၍ ပုံတူများ ရေးဆွဲလေ့ ရှိ၏။ သူ၏ ပုံတူကား ပေါင်း ၅ဝ ကျော်မျှတွင် ရေးဆွဲနည်း စံနစ်အမျိုးမျိုး ပြောင်း၍ သရုပ်ဖော်ထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၁၆၃၁ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော် ရမ်းဗရန့်၏ သတင်းမှာ ကျော်ကြားလာပြီ ဖြစ်၍ အမ္မစတာဒမ်မြို့သို့ ပြောင်းရွေ့ အခြေစိုက် နေထိုင်လေသည်။ ၁၆၃၄ ခုနှစ်တွင် ရုပ်ရည်လှပသော ဆတ်စကီယာဆိုသူ အမျိုးသမီးနှင့် လက်ထပ်သည်။ သမီးသုံးယောက်နှင့် သားတစ်ယောက် ထွန်းကားခဲ့သော်လည်း သမီး များမှာ ကလေးအရွယ်ကပင် ပျက်စီးကုန်၏။ ထိုအချိန်တွင် ရမ်းဗရန့်သည် မိမိ၏ဇနီးကို ပုံစံပြုလျက် ပုံတူကားများစွာ ရေးဆွဲခဲ့သည်။ နာမည်လည်း ထင်ရှားလာ၍ ပစ္စည်းဥစ္စာလည်း ကြွယ်ဝချမ်းသာလာလေသည်။ 

၁၆၄၂ ခုနှစ်တွင် ဇနီးသည် ကွယ်လွန်သည်။ ထိုနောက် နှစ်သုံးဆယ် စစ်ပွဲကြောင့် ဥရောပတိုက် မြောက်ပိုင်းတွင် စီးပွားရေးကပ်ဆိုက်လာရာ ရမ်းဗရန့်သည် မိမိ၏ ပန်းချီကား များကို လေလံတင်၍ လျှော့ဈေးဖြင့် ရောင်းရသည်အထိ အခြေ ဆိုးလာခဲ့လေသည်။ နောက်ဆုံး၌ လူမွဲတစ်ယောက်အဖြစ်ဖြင့် ၁၆၆၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၄ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန် လေသည်။

ရမ်းဗရန့်၏ ပန်းချီကားများသည် အလင်းအမှောင်ပေးပုံ သိမ်မွေ့ခြင်း၊ ဆေးရောင်သုံးပုံ နူးညံ့ခြင်း၊ ဆေးသားချောညက်ခြင်းတို့ဖြင့် ပြည့်စုံ၏။ ပန်ချီကားပေါင်း ၇ဝဝ ခန့် ရေးဆွဲခဲ့ သည်အနက် ၅ဝဝ မျှ ကျန်ရှိသေးသည်။ ယခုအခါ အမ္မစတာဒမ်မြို့ တော်ဝင်ပြတိုက်၌ရှိသော *ညဉ့်စောင့်များ*အမည်ရှိ ပန်းချီကားမှာ ရမ်းဗရန့်၏ ထင်ရှားသည့် လက်ရာတစ်ခု ဖြစ်ပေသည်။ ထိုပန်းချီကားကို ၁၆၄၂ ခုနှစ်တွင် ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ရမ်းဗရန့်သည် သက်ရှိအရွယ် လူပေါင်း ၂၉ ဦးပုံတွင် အလင်းအမှောင် ဆေးရောင်ဆေးသား စသည်တို့ကို ကျွမ်းကျင်စွာ ဆက်စပ်ရေးဆွဲထားသဖြင့် အသက်ဝင်လျက် ရှိပေသည်။ ပန်းချီ ကားအလယ်လောက်တွင် အဝါရောင်ဝတ်ဆင်သော မိန်းကလေး တစ်ယောက်ပုံကို ထည့်ခြင်းအားဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင် အမှောင်ထု ကို ပြေအောင် ဖြေပေးထားလေသည်။

## ကိုးကား
စိန့်ဗင်းဆင့်နှင့် ဂရိနေဒိုင်နိုင်ငံ

**စိန့်ဗင်းဆင့်နှင့် ဂရိနေဒိုင်နိုင်ငံ**သည် အန်တေးလ်ကျွန်းငယ်များ အစုအဝေးတွင် ရှိသော ကျွန်းနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီ: လေညာကျွန်းများ၏ တောင်ဘက်အပိုင်းတွင် ရှိကြသည်။ ထိုနေရာမှာ ကာရစ်ဘီယံ ပင်လယ်၏ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာနှင့် ထိစပ်နေသော အရှေ့ဘက် နယ်နိမိတ်၏ တောင်ဘက် အစွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ၎င်း၏ ၃၈၉-စတုရန်း ကီလိုမီတာ (၁၅၀ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသော နယ်မြေတွင် ကျွန်းမကြီး ဖြစ်သော စိန့်ဗင်းဆင့် ကျွန်းနှင့်  ဂရိနေဒိုင်ကျွန်းများ၏ မြောက်ဘက် ၃ ပုံ ၂ပုံ ပါဝင်သည်။ ဂရိနေဒိုင်ကျွန်းများသည် ကျွန်းငယ်ကလေးများ ဖြစ်ကြပြီး စိန့်ဗင်းဆင့်ကျွန်းမှ ဂရိနေဒေါနိုင်ငံ အထိ တောင်ဘက်သို့ ဆန့်လျက် တည်ရှိကြသည်။ စိန့်ဗင်းဆင့်၏ မြောက်ဘက်တွင် စိန့်လူစီယာနိုင်ငံ ရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ဘာဘေးဒိုးစ်နိုင်ငံ ရှိသည်။ စိန့်ဗင်းဆင့်နှင့် ဂရိနေဒိုင်သည် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု အလွန်များပြီး လူဦးရေ ၁ သိန်း ၂ သောင်းမျှ ရှိကာ ၁ စတုရန်း ကီလိုမီတာတွင် လူဦးရေ ၃၀၀ မျှ နေထိုင်ကြသည်။ မြို့တော်မှာ ကင်းစ်တောင်းမြို့ ဖြစ်ပြီး အဓိက ဆိပ်ကမ်းမြို့လည်း ဖြစ်သည်။
စိန့်ဗင်းဆင့်နှင့် ဂရိနေဒိုင်သည် ပြင်သစ်နှင့် ဗြိတိသျှတို့၏ ကိုလိုနီနယ်မြေ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော သမိုင်းကြောင်း ရှိခဲ့ပြီး ယခုအခါတွင် အရှေ့ကာရစ်ဘီယံနိုင်ငံများ အစည်းအရုံး၊ CARICOM၊ ဓနသဟာယနိုင်ငံများ အဖွဲ့နှင့် အမေရိကား ဘိုလီးဗေးရီးယန်း မဟာမိတ် အဖွဲ့တို့တွင် ပါဝင်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:စိန့်ဗင်းဆင့်နှင့် ဂရိနေဒိုင်နိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:မြောက်အမေရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကျွန်းနိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကာရစ်ဘီယံဒေသရှိ နိုင်ငံများ