open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
မဟာပညာကျော်

မဟာပညာကျော်သည် ရခိုင်ပညာရှိ အမတ်ကြီးတစ်ဦးဖြစ်၍ သက္ကရာဇ် ၉၁၅-၉၅၅ ခုနှစ် အတွင်း ဓညဝတီပြည် မြောက်ဦးမြို့၌ နန်းစံတော်မူသော မင်းဖလောင်း လက်ထက်တွင် ထင်ရှားကျော်စော၏။ မင်းရေးကိစ္စဟူသမျှတွင် မင်းဖလောင်းသည် မဟာပညာကျော်နှင့် တိုင်ပင်၍ တိုင်းရေးပြည်မှုကို မလိပ်လည်းရအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့လေသည်။ ပညာရှင်ကြီးဖြစ်သည့်အလျောက် တရားရေးရာ အမှုအခင်း ခဲရာခဲဆစ်တို့ကို အမတ်ကြီးသည် လွယ်ကူစွာ ဖြေရှင်းပေးနိုင်ခဲ့၏။ မင်းဖလောင်း လွန်လေပြီးသည့်နောက် သားတော် မင်းရာဇာ ကြီးလက်ထက် တိုင်အောင် အပါးတော်၌ ဆက်လက်ခစားခဲ့ရ၏။ မဟာပညာကျော် လျှောက်ထားသဖြင့် ပြီးမြောက်သမျှသော ကိစ္စအဝဝတို့ကို စုဆောင်း၍ မဟာပညာကျော် လျှောက်ထုံး ဟူသော ကျမ်းတစ်စောင်ရှိရာ မြန်မာစာပေသမိုင်းတွင် 
ထင်ရှားသည်။

သက္ကရာဇ် ၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ဟံသာဝတီကို အုပ်စိုးသော ငါးဆူဒါယကာ-နန္ဒဘုရင်အား သားတော် ပြည်ဘုရင် သတိုးဓမ္မရာဇာက ပုန်ကန်၏။ ယိုးဒယားကလည်း မကြာခဏ အနှောင့်အယှက်ပြု၏။ ထို့ကြောင့် နန္ဒဘုရင်သည် မိမိ၏ ညီတော်များအပေါ်၌ မယုံမကြည်ရှိသဖြင့် တောင်ငူမင်းမှာ သားတော် နတ်ရှင်နောင်နှင့် ဥပေါသထဆင်ကို လည်းကောင်း၊ ဇင်းမယ်မင်းမှာ ဇင်းမယ်မင်း၏ သားတော် ကုလောင်နှင့် ဇမ္ဗုကျက်သရေ ဆင်ကိုလည်းကောင်း၊ ညောင်ရမ်းမင်းမှာ ညောင်ရမ်းမင်း၏ သားတော်ကြီး သခင်ကြီးလက်နှင့် ဇမ္ဗုတံဆိပ်ဆင်တို့ကိုလည်းကောင်း ပေးရန်တောင်းလေ၏။ 

ထိုအခါ တောင်ငူမင်း၊ ဇင်းမယ်မင်းတို့က ငါတို့ကား နောင်တော်၏အမှုကို ကြိုးစားထမ်းဆောင်ပါလျက် သားသမီး ဆင်မြင်းတို့ကို တောင်းတော်မူရက်သည်။ နောင်တော်၏ သားတော် ပြည်ဘုရင် သတိုးဓမ္မရာဇာ ပုန်ကန်သည်ကို အဆိုးမဆိုသာပြီဟု မှတ်ယူကာ တောင်းသည်ကို မပေးဘဲ ပုန်ကန်ကြလေသည်။

တောင်ငူမင်းသည် ယင်းသို့ပုန်ကန်ရာ၌ ဟံသာဝတီကို တိုက်ရန် ရခိုင်မင်းထံ စစ်အကူအညီ တောင်း၏။ ဟံသာဝတီအောင်လျှင် ဆင်ကြီးမြင်းကြီးနှင့် သမီးကညာပေးပါမည်ဟူသော စာသဝဏ်ကို ကြည်းတောင်စားနှင့် ကင်းသားစားတို့အား ဆောင်ယူစေ၍၊ ရခိုင်မင်းအား လျှောက်တင်စေ၏။ ရခိုင်မင်း မင်းရာဇာကြီးလည်း သဘောတူတော်မူ၍ စစ်အကူအညီပေး၏။ဤအရေးတွင် အမတ်ကြီးမဟာပညာကျော်လည်း ပါဝင်သည်။ အမတ်ကြီးမဟာပညာကျော်သည် တောင်ငူမင်း၏ စစ်ကူအဖြစ် ဟံသာဝတီကို လုပ်ကြံအောင်မြင်ပြီး၍ လက်ဆောင် ပဏ္ဏာများဖြင့် ရခိုင်သို့အပြန်လမ်းခရီးတွင် ကွယ်လွန်လေသည်။ အမတ်ကြီးက ရုပ်ကလာပ်ကို မော်တင်စွန်း စေတီအနီးတွင် သင်္ဂြိုဟ်လေသည်။"မဟာပညာကျော်လျှောက်ထုံး" ဟူသည့် ရခိုင့်တရားစီရင်လျှောက်ထုံးကျမ်းမှာလည်း ထင်ရှားလေသည်။

## ကိုးကား
အိုရိုင်ယွန် (ကြယ်စုတန်း)

**အိုရိုင်းယွန်းကြယ်တာရာ အစုအဝေး**ကို မြန်မာလူမျိုးတို့က လိပ်တာရာ ဟု ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြပြီး နိုင်ငံတကာတွင် မုဆိုးကြယ်အစုအဝေးဟု ခေါ်ဆိုလေ့ ရှိကြသည်။ အီကွေတာ၏ အထက်ရှိ ကောင်းကင်တွင် တည်ရှိပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံးမှ မြင်နိုင်သည်။ အိုရိုင်းယွန်း ကြယ်တာရာ အစုအဝေးသည် ကောင်းကင်တွင် အလွန်ထင်ရှားပြီး အလွယ်တကူ မြင်နိုင်သော ကြယ်တာရာ အစုအဝေးပင် ဖြစ်သည်။ အိုရိုင်းယွန်း ဆိုသော အမည်မှာ ဂရိ ဒဏ္ဍာရီတွင်းမှ မုဆိုးတစ်ဦးကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြယ်စုတန်း၏ အတောက်ပဆုံးကြယ်များမှာ ရီဂျယ်နှင့် ဘီတယ်ဂျူးစ် တို့ဖြစ်ကြသည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကြယ်စုတန်းများ
မလှိုင်မြို့

**မလှိုင်မြို့**သည် မိတ္ထီလာခရိုင်တွင် ပါဝင်သော မလှိုင်မြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်။ မိတ္ထီလာမြို့၏ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ သာစည်-မြင်းခြံ မီးရထားလမ်းနှင့် မိတ္ထီလာ-မြင်းခြံ ကားလမ်းများပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ 

မီးရထားလမ်းအတိုင်း မိတ္ထီလာမှ ၂၂ မိုင်ဝေးသည်။ မလှိုင်မြို့နယ်သည် ၄၃၁ စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်းသည်။ သူကြီးပိုင် ၅၄ ခုရှိ၍ လူဦးရေမှာ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် ၈၉၁၇ဝ ယောက်ခန့်ရှိသည်။ မလှုင်မြို့တွင် မြို့ပိုင်ရုံး၊ စိုက်ပျိုးရေးရုံး၊ သမဝါယမရုံးများနှင့် ရဲဌာနတို့ရှိသည်။ မြို့ပေါ်တွင် အစိုးရစိုက်ပျိုးရေး ဥယျာဉ် ရှိသည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့နေ လူဦးရေမှာ ၆၅၄၃ ယောက်ခန့်ဖြစ်၏။

မလှုင်မြို့သည် မီးရထားလမ်း ကားလမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်နှင့်အညီ အရောင်းအဝယ် ကောင်းမွန်သည်။ မလှိုင်တွင် ၅ ရက်တစ်ဈေး ရှိလျက် အနီးအပါး ရွာများမှ လာရောက် ရောင်းဝယ် ကုန်သွယ်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဝါဂွမ်းကို အကြီးအကျယ် စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်ကြသည့် မြို့ဖြစ်၍ ဝါဂွမ်း စက်ရုံများရှိသည်။ မလှိုင်တွင် ဆီစက်များလည်း ရှိသည်။ မြေအိုးမြေခွက်များကိုလည်း အနည်းငယ် ပြုလုပ်သည်။ အဓိကအားဖြင့် စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်သူ များပေး၏။

မလှိုင်မြို့တွင် ထင်ရှားသော ဘုရားမှာ ရွှေမုဋ္ဌောစေတီတော် ဖြစ်လျက် နှစ်စဉ် ဘုရားပွဲ ကျင်းပသည်။

## သမိုင်းကြောင်း 
ရှေးအခါက မလှိုင်မြို့သည် နယ်ပိုင်ရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်ခဲ့ဖူးလေသည်။ မြန်မာမင်းများ လက်ထက်တော် ကမူ မလှိုင်မြို့ကို ဝန်နှင့်စစ်ကဲ့တို့က အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ မြင်ကွန်း မြင်းခုံတိုင် မင်းသားများ အရေးတော် ပေါ်ခဲ့စဉ်က မလှိုင်မြို့သူကြီး မောင်ချစ်စရာသည် မင်းတုန်းမင်းအား ခြားနားပုန်ကန်ခဲ့ရာ သီပေါမင်းက အသက်ဘေးမှ ကယ်တင် သူကောင်းပြုခဲ့သော်လည်း အဆုံးတွင် ကွပ်မျက်ခံရလေသည်။

ခရစ် ၁၈၈၆ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်တို့အထက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်စဉ်က အင်္ဂလိပ်တို့သည် မလှိုင်သို့ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်၍ မလှိုင်မှ တစ်ဆင့် မိတ္ထီလာသို့ချီတက်တိုက်ခိုက်သည်။

## အမည်ခေါ်ဆိုပုံ 
မလှိုင်ဟူသော အမည်သည် ပန်းလှိုင်ဟူသော အမည်မှ စကားရွေ့လျောလာသည် ဆိုသည်။ သီရိဓမ္မာသောကမင်းသည် စေတီပေါင်း ၈၄ဝဝဝ တည်ရာ၌ မလှိုင်မြို့ရွှေမုဋ္ဌောလည်း တစ်ဆူအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုရွှေမုဋ္ဌောဘုရား အနီးတစ်ဝိုက်တွင် လည်းကောင်း၊ ထိုဘုရားအား ကပ်လှူပူဇော်ထားသော ပန်းများကြောင့် လည်းကောင်းပန်းများ လှိုင်နေသည်ကို အစွဲပြု၍ ပန်းလှိုင်ဟူ၍ အမည်ပေး ပညတ်ခဲ့ရာမှ မလှိုင်ဖြစ်လာသည် ဆိုလေသည်။

## ကိုးကား
မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံဆရာတော်

**မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံ ဆရာတော်** (၄ ဇူလိုင် ၁၈၃၈–၆ ဩဂုတ် ၁၉၁၆)သည် ရွှေဘိုမြို့ တောင်လက်စမွန်ရွာ၍ သူဌေး ဦးမီု၊ ဒေါ်မိတို့မှ သက္ကရာဇ် ၁၂ဝဝ ပြည့်နှစ် ဝါဆိုလဆန်း ၁၃ ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် ဖွားမြင်တော်မူသည်။ ငယ်မည်မှာ မောင်မောက်ဖြစ်သည်။ ၈ နှစ်သား အရွယ်တွင် စမွန်ရွာ မဟာရုံတိုက် အရှင်နန္ဒမထေရ်ထံတွင် မိဘများက အပ်နှံ၍ စာပေသင်ကြားသည်။ ၁၃ နှစ်သားအရွယ်တွင် ယင်းဆရာတော်ထံ၌ပင် သာမဏေ အဖြစ်သို့ရောက်သည်။ 

ဘွဲ့ရှင်ဝိသုဒ္ဓါစာရ ဖြစ်သည်။ သာမဏေဝတ်ဖြင့် ၄ ဝါအရ သက္ကရာဇ် ၁၂၁၇ ခုနှစ်၊ ၁၇ နှစ်သားအရွယ်တွင် ထိုအခါက ရွှေဘိုနယ် ခေါတောရွာ တောရ၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူသော ရွှေကျင် ဆရာတော် ဘုရားကြီးထံသို့ရောက်၍ ပိဋကတ်ကျမ်းဂန်များကို သင်ကြားတော်မူသည်။ ပိဋကတ်ကျမ်းဂန်များကို သာမက သက္ကတကျမ်းများကိုလည်း လေ့လာသင်ကြားတော်မူသည်။ သက္ကတကျမ်းများကို သင်ကြား ရာ၌ ရှေးဆရာများ ရေးသားခဲ့သော သက္ကတဘာသာ မြန်မာ နိဿယ ကျမ်းများကို ကြည်၍လည်းကောင်း၊ သက္ကတဘာသာ တတ်သော ဗြာဟ္မဏလူမျိုး ဟိန္ဒူပုဏ္ဏားတို့နှင့် နှီးနှော၍ လည်းကောင်း လေ့လာသင်ကြားသည်ဟု သိရ သည်။ သက္ကတ ဘာသာကို ကောင်းစွာ တတ်ကျွမ်းတော်မူသည်။

အသက် နှစ်ဆယ်ပြည့်သောအခါ ၁၂၁၉ ခုနှစ် သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့၌ ရွှေဘိုနယ်၊ သရိုင်ရွာ သိမ်ကြီးတွင် ရွှေကျင်ဆရာတော်ဘုရားကြီးကို ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ရဟန်းအဖြစ်သို့ရောက်တော်မူသည်။ ဘွဲ့တော် ဦးဝိသုဒ္ဓါစာရပင် ဖြစ်သည်။ ရဟန်းဝါ ၃ ဝါရသောအခါ မန္တလေးမြို့ မဟာဓမ္မိကာရာမ ရွှေကျင်ကျောင်းတိုက်သို့ရောက်ရှိကာ ရွှေကျင်ဆရာတော် ဘုရားကြီးထံ နည်းခံ သင်ကြား၍ စာသင်သားများကို စာပေပို့ချတော်မူသည်။ ဝိသုဒ္ဓါရုံ ဆရာတော်သည် ပရိယတ္တိ အရာ၌ ဆရာနည်းစုံစုံ ရရှိရန်အတွက် မြို့ပြင်ကြီးဆရာတော် အရှင်စန္ဒဝံသာ လင်္ကာရ၊ အင်းဝဆရာတော် အရှင်မဉ္စူ၊ မင်းတဲဆရာတော် အရှင်ဥတ္တမ စသော ဆရာတော်များထံ၌လည်း နည်းခံသင်ကြားတော်မူသည်။

ဝိသုဒ္ဓါရုံ ဆရာတော်သည် ရဟန်းဝါ ၁၄ ဝါရသောအခါ ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး၏ အလယ်နန်း ဆင်ဖြူရှင်မ မိဖုရားကြီး ဆောက်လုပ်သော မန္တလေးမြို့အရှေ့ပြင် မဟာဝိသုဒ္ဓါရာမ ကျောင်းတိုက်ကြီးကို အလှူခံတော်မူရသည်။ ထိုအခါမှစ၍ မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံ ဆရာတော်ဟု ကျော်စောထင်ရှားတော်မူသည်။ သက္ကရာဇ် ၁၂၃၅ ခုနှစ် ရဟန်းဝါ ၁၆ ဝါအရတွင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး လှူဒါန်းဆက်ကပ်သည့် ဝါသုဒ္ဓါစာရကဝိဓဇ မဟာဓမ္မရာဇဂုရု ဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်တော်ကို အလှူခံရသည်။ 

သက္ကရာဇ် ၁၂၄၆ ခုနှစ် ဝါတော် ၂၅ ဝါရတွင် သီပေါမင်းတရား လှူဒါန်း ဆက်ကပ်သည့် ဝိသုဒ္ဓါစာအရ ကဝိဓဇဓိပတိသိရိပဝရ မဟာဓမ္မရာဇာ ဓိရာဇဂုရု ဟူသောတံဆိပ်တော်ကိုလည်း အလှူခံတော်မူရသည်။ ဗြိတိသျှ အစိုးရလက်ထက်တွင် အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ ဘွဲ့တံဆိပ်တော်ကိုလည်း အလှူခံရသည်။

မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံ ဆရာတော်သည် ရွှေကျင် ဆရာတော် ဘုရားကြီး မရှိသည့်နောက် ရွှေကျင်ဂိုဏ်းကြီး၏ ဦးစီးဦးကိုင် ရွှေကျင် သာသနာပိုင်ကြီးအဖြစ်ဖြင့် ရွှေကျင်ဂိုဏ်းကြီးကို အုပ်ချုပ်တော်မူလေသည်။ မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံ ဆရာတော်ဘုရားကြီး၌ တပည့်ကြီးပေါင်း မြောက်မြားစွာ ထွန်းကားတော်မူသည်။ ယင်းသို့တပည့်ကောင်းများ ထွန်းကားခြင်းမှာ ရွှေကျင်ဂိုဏ်းကြီး ၏ သာသနာပိုင် ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်သာ မဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တော်တိုင် သင်ကြား ချီးမြှောက်တော် မူသောကြောင့် လည်း ဖြစ်သည်။ အထူးအားဖြင့် မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံ ဆရာတော်ကြီး သည် တပည့်မွေးကောင်းသည်ဟု ကျော်ကြားတော်မူသည်။

## ပျံလွန်တော်မူခြင်း 
မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံ ဆရာတော်ကြီးသည် သက်တော် ၇၈ နှစ်၊ ဝါတော် ၅၈ ဝါ၊ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၇၈ ခုနှစ် ဝါဆိုလဆန်း ၈ ရက် သောကြာနေ့တွင် မန္တလေးမြို့၌ ပျံလွန်တော်မူသည်။

## ပြုစုခဲ့သော ကျမ်းများ 
မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံ ဆရာတော် ဘုရားကြီးသည် အောက်ပါကျမ်းများကို ပြုစုတော်မူခဲ့သည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရွှေကျင်သာသနာပိုင်များ
မဟာအရိယဝံသ၊ ရှင်

ရှင်မဟာ အရိယဝံသသည် 
အင်းဝခေတ် သက္ကရာဇ် ၈ဝ၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်သော 
ထူပါရုံဒါယကာ နရပတိမင်းလက်ထက်တွင် ကျမ်းဂန်
တတ်မြောက်လှသဖြင့် ကျော်စောထင်ရှားသော ဆရာတော် 
ဖြစ်သည်။ ပင်းယမြို့တောင်စကားအင်းရွာသား ဇာတိဖြစ်
လေသည်။

ပင်းယမြို့၊ အင်းဝမြို့များ၌၊ အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာ
ကျမ်းဂန်များကို သင်ကြား၍ ကိုယ်ဝန်ဆောင် မိန်းမရွက် 
နိုင်လောက်သည့် တစ်ရွက်စာခန့်သော ပေပုရပိုက်များကို 
နှုတ်တက်အာဂုံ ရွတ်ဆိုနိုင်သော်လည်း၊ ကျမ်းဂန်တတ်သည်၊ 
စာပေတတ်သည်ဆိုသော သဘောကို မသိချေ။ ထို့ကြောင့် 
ရှင်မဟာအရိယဝံသသည် စစ်ကိုင်းအရပ်သို့ကူး၍ ကျမ်းဂန်
တတ်သည့် ရေငုံဆရာတော်ထံ စာဝါတောင်းရန် ဆည်းကပ်
လေသည်။ ၂ ရက်တိုင်အောင် စကားပြောခွင့် မရသဖြင့် 
ဝတ်ဖြည့်၍သာ ပြန်ခဲ့ရသည်။ ၃ ရက်မြောက်သော နေ့၌ကား 
သားရေနယ် ခေါက်သံကို ကြားရသောအခါမှ ရေငုံဆရာတော်
သည် ရေကိုထွေးပြီးလျှင် မေးမြန်း၏။ ရှင်မဟာအရိယဝံသက 
စာဝါတောင်းရန် ရောက်ကြောင်း လျှောက်သောအခါ သင်ကြား
လေ့ကျက်ခဲ့ဖူးသော ကျမ်းဂန် များကို မေး၏။ သင်ကြားခဲ့ဖူး
သော ကျမ်းဂမ်းများကို လျှောက်သည်တွင် ရေငုံဆရာတော်က 
မသင်ကြားခဲ့ဖူးသော သင်ရိုးကျမ်းဂန်များပင် မရှိပြီဟု 
မိန့်တော်မူသည်။ သို့သော် ရှင်မဟာ အရိယဝံသက 
ကျမ်းဂန်တတ်သည်၊ စာပေတတ်သည် ဆိုသော သဘောကို 
မသိပါသေးသောကြောင့် ဆည်းကပ်ပါ သည်ဟု 
လျှောက်ပြန်လေသည်။ ထိုအခါမှ ရေငုံရာတော်ကာ ဋီကာ 
လက်သန်းကို သင်တော့ဟု စာဝါပေး၍ အမျိုးမျိုးသော 
နည်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်၍ သင်ကြားပြတော်မူလေသည်။

ရှင်မဟာအရိယဝံသသည် ၃ ရက်မျှ သင်ကြားပြီးလျှင် 
ပြသအပ်သော နည်းကိုမီ၍ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ် 
ရာတွင် ကျမ်းဂန်တတ်သည်၊ စာပေတတ်သည်ဆိုသောသဘော 
ကို ထိုအခါမှ သိတော့သဖြင့် ၂ ရက် ၃ ရက် မလာဘဲ 
နေလေသည်။ ထို့နောက် ရေငုံဆရာတော်ထံလာ၍ အကျိုး
အကြောင်းကို လျှောက်ထားလေသည်။

ရေငုံဆရာတော်က ကျမ်းဂန် တတ်ကြောင်း၊ စာပေ 
တတ်ကြောင်းကို သိလျှင် ကျေးဇူးပြုသောအားဖြင့် ဋီကာ 
လက်သန်းကိုပင် ဖွင့်ပေတော့ဟု ဆိုတော်မူသောကြောင့်၊ 
ရှင်မဟာ အရိယဝံသသည် ဋီကာလက်သန်း အဖွင့် ဖြစ်သော 
မဏိသာရမဉ္စူသာ ကျမ်းကို ပုညစေတီ အရှေ့မြောက် ချောက်
တွင် နေ၍ စီရင်ရေးသားတော်မူရာ သက္ကရာဇ် ၈၂၈ ခုနှစ်၌ 
ပြီးစီး၏။ ယင်းကျမ်းကို ပြုစုရာ၌ ပြီးသမျှကို လပြည့်လကွယ် 
ရှစ်ရက် သီတင်းနေ့တိုင်း ပုညစေတီရင်ပြင်၌ သံဃာအများရှေ့၌ 
ဖတ်ပြ၏။ ထိုအခါ အစွန်း၌ နေ၍ စာနာလျက်ရှိသော ရဟန်း
တစ်ပါးက ဧးဧးဟူ၍ နှစ်ကြိမ်တိုင် ဆိုသည်ကို မှတ်သား
လိုက်ရလေသည်။ ကျောင်းသို့ပြန်ရောက်၍ မှတ်သားထားသော 
အရာကို ပြန်၍ကြည့်ရှုဆင်ခြင်သောအခါ တစ်ချက်မှာ ဝါကျ
ထပ်၍ အခြားတစ်ချက်မှာ ဣမံဂန္ထံ ဟု စွဲရမည့်အစား ဣဒံဂန္ထံ 
ဟု အစွဲပျက်သည်ကို မြင်သောကြောင့် ပြင်ဆင်ရသည်။ 

ထိုသို့မှားယွင်းသော အချက်နှစ်ချက်ကို ထောက်ပြသတိပေး 
သဖြင့် ကျေးဇူးကြီးမားလှသောကြောင့် ထိုရဟန်းအား နှစ်ထပ် 
သင်္ကန်းဖြင့် ဉာဏ်ပူဇော်တော်မူသည်။
ရှင်မဟာရိယဝံသသည် (၁) မဏိသာရမဉ္ဇူသာဋီကာ၊ 
(၂) မဏိဒီပဋီကာ၊ (၃) ဂန္ထာဘရဏပါဌ်၊ (၄) မဟာနိဿယ၊ 
(၅) ဇာတကဝိသောဓနဟူသော ကျမ်းများကို ပြုစုတော်မူခဲ့ 
သည်။ မဏိသာရမဉ္ဇူ သာသည် ဋီကာကျော်၏ အဖွင့်ကျမ်း 
ဖြစ်သည်။ မဏိဒီပကျမ်းသည် ဒွါရကထာ မူလဋီကာ၏ 
အဖွင့်ကျမ်းဖြစ်သည်။ ဂန္ထာဘရဏကျမ်းသည် ဥပသာရနိပါတ် 
တို့၏ အနက်အနေအထားကိုဆိုသော သဒ္ဒါကျမ်းဖြစ်သည်။ 

မဟာနိဿယ ကျမ်းသည် မူလဋီကာနှင့် အနုဋီကာကို စပ်ယှဉ် 
၍ ဖွင့်သော နိဿယကျမ်းဖြစ်သည်။ ဇာတကဝိသောဓန 
ကျမ်းကား ဇာတ်တော်ဆယ်စောင်ကို ပုဒ်ပါဌ် အဆစ်အဖု 
သုတ်သင်သော ဂဏ္ဌိကျမ်းတည်း။

## ကိုးကား
နီကိုဗာကျွန်းစု

## နီကိုဗာကျွန်းစု
နီကိုဗာကျွန်းစုသည် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၌ရှိသော မြန်မာလို 
ကပ္ပလီကျွန်းဟု ခေါ်သည့် အန္ဒမန် ကျွန်းစု၏ တောင်ဘက်၊ 
အန္ဒမန်ကျွန်းငယ်မှ ၇၅ မိုင် အကွာအဝေးတွင် တည်ရှိသည်။ 
ထိုကျွန်းစုကို ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် သိမ်းပိုက် 
အုပ်ချုပ်သည်။ ကျွန်းစုတွင် ကျွန်းပေါင်း ၁၉ ကျွန်း ပါဝင် 
သည့်အနက် ၇ ကျွန်းမှာ လူနေအိမ်ခြေမရှိသော ကျွန်းများ 
ဖြစ်ကြသည်။ ကျွန်းစု၏ အကျယ်အဝန်း သည် စတုရန်းမိုင် 
၆၄၅ မိုင်ဖြစ်၏။ ကျွန်းစုကို မြောက်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်းနှင့် 
တောင်ပိုင်းဟု သတ်မှတ်ထားရာ၊ အစဉ်လိုက်အားဖြင့် 
မြောက်ပိုင်း၌ ကားနီကိုဗာကျွန်း၊ အလယ်ပိုင်း၌ ကမိုထရာ 
ကျွန်းနှင့် နန်ကောင်းရီကျွန်း၊ တောင်ပိုင်း၌ ကရိတ် နီကိုဗာ 
ကျွန်းဟူရှိလေသည်။ ကမိုထရာကျွန်းနှင့် နန်ကောင်းရီကျွန်း 
အကြားဝယ် နန်ကောင်းရီ သင်္ဘော ဆိပ်ကမ်းရှိသည်။
၁၉၅၁ ခုနှစ် သန်ခေါင်စာရင်းအရ လူဦးရေသည် 
ယောက်ျား ၆၃၂၁၊ မိန်းမ ၅၆၈၈၊ ပေါင်း ၁၂ဝဝ၉ ယောက် 
ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားတို့သည် မွန်ဂိုမျိုးနွယ်ဖြစ်၍ မွန် 
အာနမ်စကားကို ပြောဆိုကြသည်။ အဓိက အစားအစာဖြစ်ဖြင့် 
မှီဝဲ၍ အုန်းသီးနှင့် အုန်းသီးမှထုတ်သော ကုန်ပစ္စည်းတို့ကို 
တခြားနိုင်ငံသို့ တင်ပို့ ရောင်းချကြသည်။ ထိုကျွန်းမှ ထွက် 
သော အုန်းကို မြန်မာတို့က နဂဗာရီကျွန်းဟု ခေါ်သည်။ 
မြန်မာနိုင်ငံတွင် အလွန် ကျော်စောထင်ရှားသော အုန်းဖြစ်၏။
နီကိုဗာကျွန်းကို မူလက ၁၇၅၆ ခုနှစ်မှစ၍ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ၏ 
အဘောတူချက်ဖြင့် ဗြိတိသျှတို့က သိမ်းပိုက်သည်။ ဒုတိယ 
ကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဂျပန်တို့က 
သိမ်းပိုက်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် မဟာမိတ် 
တို့က ပြန်လည် အရယူခဲ့သည်။ ယခုအခါ ထိုကျွန်းကို အိန္ဒိယသမ္မတနိုင်ငံ အစိုးရက အုပ်ချုပ်သည်။ အုပ်ချုပ်ရေး သဘော 
အရမှာ၊ နီကိုဗာကျွန်းစုသည် အန္ဒမန်နှင့် နီကိုဗာကျွန်းစုခရိုင် 
လက်အောက်ရှိ ခရိုင်ခွဲတစ်ခုဖြစ်သည်။ 

မြန်မာတို့က နီကိုဗာကျွန်းကိုပင် နဂဗာရီကျွန်းစုခေါ်သည်။ 
ကင်းဝန်မင်းကြီးသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံကြီးအဖြစ် သွား 
ရောက်ခဲ့စဉ်က ရေးမှတ်ခဲ့သော ပြင်သစ်သွားနေ့စဉ် မှတ်တမ်း 
တွင် ဖော်ပြထားသည်မှာ-
*နဂဘာရီ အကြောင်းကို မေးမြန်းရာ၊ အန္ဒမန်ကျွန်း 
နိကိုပါကျွန်း မလာကကျွန်းမှစ၍ ကျွန်းငယ် အများ ရှိသည့် 
အနက်၊ နဂဘာရီ (နဂဗာရီ)ဟူ၍ မရှိ။ နိကိုပါကျွန်းသာ 
ရှိသည်။ ၎င်းနိကိုပါ ကျွန်းမှာလည်း အုန်းအများ ရှိသည်။ 
နိကိုပါကျွန်းက အုန်းကိုပင် စကားရွေ့သောကြောင့် နဂဘာရီ 
ခေါ်ဟန်ရှိသည်။* ဟူ၍ ဖြစ်လေသည်။ 

## ကိုးကား
စိန်မြင့် (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)

## စိန်မြင့်၊ အကယ်ဒမီ(ခရစ် ၁၉၄၃-၁၉၈၇) 
မြန်မာရုပ်ရှင်လောကတွင် ဟာသသရုပ်ဆောင်မင်းသား
အဖြစ် ထင်းရှားခဲ့သော အကယ်ဒမီစိန်မြင့်ကို ပျဉ်းမနားမြို့၌အဖ ဦးချစ်တင် အမိ ဒေါ်အမာတို့က ၁၉၄၃ ခုနှစ် မတ်လတွင်မွေးဖွားသည်။ မောင်နှမ ခြောက်ယောက်အနက် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအပြီး ရှစ်နှစ်ခန့်အကြာတွင် မိဘများ ရန်ကုန်မြို့သို ပြောင်းရွှေ့လာရာ စိန်အန် ထော်နီကျောင်း(အ.ထ.က ၄၊ မင်္ဂလာတောင်ညွန့်) ၌စာသင်ခဲ့သည်။ အသက်၂ဝ ကျော်အရွယ်တွင်ကျောင်း မှထွက်၍ ဆန်းညွန့်ဦး သုခုမအနုပညာမဂ္ဂဇင်း၌ အယ်ဒီတာအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် လည်းကောင်း၊
ရုပ်ရှင်အောင်လံ မဂ္ဂဇင်း၌ အယ်ဒီတာ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ဆောင်ရွက်ရင်း စာပေနှင့် မဂ္ဂဇင်းလောက၌ ကျင်လည်ခဲ့သည်။

အသက် ၂၅ နှစ်ခန့်အရွယ် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင်သူဇာရုပ်ရှင်မှ ဒါရိုက်တာ ရှုမဝဦးချစ်စိန် ရိုက်ကူးသော ဘုရားစူးချစ်ပါမယ် ဟာသဇာတ်ကား၌ ဖျာပုံမယ် တင်တင်အေးနှင့်တွဲဖက်၍ ခေါင်းဆောင်မင်းသားအဖြစ် ပထမဆုံး ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ 
ထိုကား၌ သဘာဝကျကျ ဟာသမြောက်စွာသရုပ်ဆောင်နိုင်သဖြင့်သဘာဝဟာသ မင်းသားတစ်လက်အဖြစ်ပရိသတ်က လက်ခံအားပေးခဲ့ရာ စိန်မြင့်အမည် ထင်ပေါ်လာခဲ့သည်။

ရုပ်ရှင်မင်းသား စိန်မြင့် ခေါင်းဆောင်ရိုက်ကူးသော
ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားပေါင်း များစွာရှိရာ ယင်းတို့အနက် ထင်ရှားသော ဇာတ်ကားအချို့မှာ နန်းတစ်လိမ်ပန်းတစ်လိမ်၊ ရုပ်ရှင်ရူးမလေး၊ သိုင်းသမားနှင့် မစံပယ်၊ လူဆိုးတွေနဲ မောင်တိုင်ပင်၊ မောင်းတင်လိုက်စမ်း၊ သမီးတစ်ကောင်၊ ကောက်ရ၊ သဘင်သည် မဝင်ရ၊ ပွမ်ပွမ်မြည်တဲ့ကားလေး၊ အဖေတစ်ခုသားတစ်ခု စသည်တို့ဖြစ်သည်။

ဟာသမင်းသားစိန်မြင့်သည် ဒါရိုက်တာမောင်နန္ဒရိုက်
ကူး၍ ဇော်လင်း၊ ဆွေဇင်ထိုက်၊ အောင်ထွန်းလေးတို့ တွဲဖက်ပါဝင်သော အဖေတစ်ခု သားတစ်ခု ဇာတ်ကား၌ သားငယ်ပေါ်မေတ္တာတရားကြီး မားလွန်း၍ ကြေကွဲဖွယ်ရာများနှင့် ကြုံတွေ့ရသော ဖခင်တစ်ဦးအဖြစ် ထူးချွန်ပြောင်မြောက်စွာ သရုပ်ဆောင်
နိုင်သော ကြောင့် ၁၉၇၇ ခုနှစ်အတွက် အကောင်းဆုံးအမျိုးသားသရုပ်ဆောင် အကယ်ဒမီရွှေစင်ရုပ်ဆု ဆွတ်ခူးရရှိခဲ့သည်။

စိန်မြင့်သည် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် အကယ်ဒမီ ဆွေဇင်ထိုက်နှင့် အိမ်ထောင်ပြုခဲ့သည်။ စိန်မြင့်သည် ခေါင်းဆောင်မင်းသားအဖြစ် ရုပ်ရှင်ကားပေါင်း ၆ဝ ကျော်၌ ပါဝင်ရိုက်ကူးခဲ့ရာ နောက်ဆုံး
ပါဝင်ရိုက်ကူးခဲ့သော ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားနှစ်ကားသည် ဒါရိုက်တာ မောင်နန္ဒ၏ ဖင်မလီယာ ဦးဇကွဲနှင့်ဒါရိုက်တာမင်းနိုင် ရိုက်ကူးသော စိန်လိုက်လေကြာသလားလို့ဇာတ်ကားများ ဖြစ်သည်။

ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် အကယ်ဒမီစိန်မြင့်သည် ၁၉၈၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၆ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ကွယ်လွန်သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် သမီးတစ်ယောက် ကျန်ရစ်သည်။
 
  

ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆုရှင်များ
မဟာမုနိ

## ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်
မုနိလေးဆူမှာ-

* မဟာမုနိ (ရခိုင်ပြည်)
* မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော် (မန္တလေး)
* ရွှေဘုံသာ မုနိ(ပြည်တဖက်ကမ်း) 
* ပြည်တော်ပြန် မာန်အောင်မြင် မဟာမုနိ (ဇလွန်)

## နေရာဒေသ
*မဟာမုနိရွာ - ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေခရိုင်၊ ကျောက်တော်မြို့နယ်၊ သရက်တစ်ပင်ကျေးရွာအုပ်စုရှိ မဟာမုနိရွာ
မဟော်ဂနီ

**မဟော်ဂနီပင်**သည် အမြဲစိမ်း အပင်ကြီးမျိုးဖြစ်၍ အနောက်အိန္ဒိယကျွန်းစုနှင့် အမေရိကတိုက် အပူပိုင်းဒေသများတွင် ပေါက်ရောက်သည်။ သာမန်အားဖြင့် ပေ ၁ဝဝ 
ခန့်ထိ မြင့်သော်လည်း ကြီးထွားရာ၌ အလွန်နှေးကွေးသည်။ ပင်စည်လုံးပတ်မှာ တစ်ခါတစ်ရံ ၁၂ ပေထိရှိ၍ တုတ်ခိုင်ကြီးမားသည်။ မြေပြင်မှသည် ပထမဆုံး ထွက်သည့် အကိုင်းကြီးထိ ပေ ၆ဝ ကျော်ကျော်မြင့်သည်။

မဟော်ဂနီ၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ဆွိုက်တင်းနီးယား(Swietenia macrophylla) မဟော်ဂနီဖြစ်၍ မယ်လီယေစီအီး မျိုးရင်းတွင်ပါဝင်သည်။ ယင်းအသီးမှရသော အစေ့များကို ပုတီးကုံးများ သီကုံးကြသည်။ မဟော်ဂနီဟူသော အမည်ကို အခြား မျိုးရင်းဝင် အပင်များနှင့် မဟော်ဂနီကဲ့သို့ အကွက်အကြောနှင့် အရောင်ချင်းဆင်တူသည့် သစ်ပင်များတွင်လည်း အသုံးပြုထားကြသည်။ 
ပုံပမာ - ရုက္ခဗေဒအမည်အားဖြင့် ခယာဆင်နီဂေါလင်ဆစ်ဟု ခေါ်သော အာဖရိက မဟော်ဂနီသည် အာဖရိကမှ အမြောက်အမြား ထွက်သော်လည်း အမျိုးညံ့၍ အသားရောင် မကောင်းချေ။ ဩစတြေလျယားတိုက်တွင် ပေါက်ရောက်သော ယူကလစ်ပင် (ငှက်ခြောက်ပင်) တစ်မျိုးနှင့် မြောက်အမေရိကတိုက်တွင် ပေါက်သော ဆာကိုကာပတ်ခေါ် အပင်မျိုးကိုလည်း မဟော်ဂနီဟု ခေါ်ကြသည်။

မဟော်ဂနီသည် ဥရောပတိုက်သို့မည်သည့်အချိန်က ရောက်ရှိလာသည်ကို မည်သူမျှ မသိကြချေ။ ၁၅၉၅ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ဆာဝေါ်လတာရောလီဆိုသူ ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးသည် အနောက်အိန္ဒိယ ကျွန်းစုသို့ သင်္ဘောဖြင့် ဆိုက်ရောက်လာရာတွင် သူနှင့်အတူ ပါသွားသော သင်္ဘောဗိသုကာသည် မဟော်ဂနီ သစ်သားကို ဂျမေးကားကျွန်း ၌ တွေ့ရှိသဖြင့် သင်္ဘောပြင်ရာတွင် အသုံးပြုခဲ့ဖူးသည်။ ထိုစဉ်က ယင်း၏ 
တန်ဖိုးကို မသိကြချေ။ ၁၈ ရာစု နှစ်ကျမှသာ အင်္ဂလိပ် အိမ်ထောင်ပရိဘောဂ ပြုလုပ်သူများသည် မဟော်ဂနီသားကို စတင် အသုံးပြုလာကြရာ အလွန်ကောင်းကြောင်း သိသာလာသဖြင့် တဖြည်းဖြည်း ထင်ရှား၍ လူသုံးများလာသည်။ ၁၇၅၃ ခုနှစ် တစ်နှစ်တည်းတွင် မဟော်ဂနီသား ကုဗပေပေါင်း ၅ သိန်းကျော်ကျော်ကို အင်္ဂလန်ပြည်သို့တင်ပို့ခဲ့ရလေသည်။ ယခုအခါ မဟော်ဂနီသစ်မျိုးမှာ အလွန်ရှားပါး
သွားပေပြီ။ တောကြီး မျက်မည်းထဲ၌ တစ်ဧကလောက်မှ တစ်ပင်နှစ်ပင်သာ တွေ့ရတော့သည်။ ခုတ်လှဲရာ၌ အမြစ်မှနေ၍ ၁၂ ပေအမြင့်ရှိသော စစ်ကြီးများမှာ တက်ခုတ်ရသဖြင့် အလွန် ဘေးအန္တရာယ်များသော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပေသည်။ ခုတ်လှဲပြီးသော သစ်လုံးများကို နွားများဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ဆွဲစက်များဖြင့်သော် လည်းကောင်း 
အလွန်ကြမ်းတမ်းသော လမ်းတစ်လျှောက် မြစ်ဆိပ်သို့အရောက် ဆွဲလာရသည်။ မြစ်ဆိပ်တွင်လည်း ရေတက်စောင့်၍ လိုရာသင်္ဘောဆိပ်မြို့သို့ ယူဆောင်သွားရလေသည်။ ဤမျှ ရှားပါး၍ 
ခက်ခက်ခဲခဲ ယူဆောင်လာရသော မဟော်ဂနီသားသည် တန်ဖိုးများလှသောကြောင့် အိမ်ထောင်ပရိဘောဂများ ပြုလုပ်ရာတွင် ယင်းကိုချည်း သက်သက်မသုံးနိုင်ကြချေ။ ပါးလွှာသော အချပ်
များဖြစ်အောင် ခွဲစိတ်၍ အခြားသစ်အပေါစားများပေါ်ထပ်၍ ထပ်သစ်အဖြစ် အသုံးပြုကြလေသည်။

မဟောဂနီသားသည် ကျစ်လျစ်မာကြော၍ နှစ်ပေါင်းများစွာ လှပသော အရွက်အကြောများ ရှိသောကြောင့် အိမ်ထောင် ပရိဘောဂများနှင့် အခြားအိမ်တွင်းသုံး ပစ္စည်းများ ပြုလုပ်ရာ၌ များစွာ တန်ဖိုးထားကာ အသုံးပြုကြ လေသည်။ နဂိုအသားရောင်မှာ လှပသော နီညိုရောင်ဖြစ်သောကြောင့် အရောင်ဆီတင်ရန်ပင် များစွာ မလိုလှချေ။ ရေစိုခံနိုင်သည့်ပြင် ကျုံ့မဝင်တတ်သောကြောင့် မဟော်ဂနီသားကို လှေငယ်များ ဆောက်လုပ်ရာ၌လည်း အသုံးပြုကြလေသည်။
မဟော်ဂနီအသီးကို သွေးတိုးကျဆေးဖော်စပ်ရာတွင် အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:သစ်သား
ကဏ္ဍ:ပရိဘောဂ
ကဏ္ဍ:အသုံးများသော အပင် အမည်များ
ငါးပွင့်ဆိုင် အဖွဲ့

နယ်ချဲ့ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ၁၉၃၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီ-၁ ရက်နေ့မှာ မြန်မာပြည်ကို (၉၁) ဌာနအုပ်ချုပ်ရေးသစ် တရားဝင် စတင်ပေးအပ်မည်ဟု ကြေညာကာ အုပ်ချုပ်ရေးသစ်အတွက် ၁၉၃၆ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ပြုလုပ်ပေးခဲ့သည်
ထို (၉၁) ဌာန ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ရန်အတွက် အင်အားစုစည်းပြင်ဆင်ကြရာမှ “ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့” ပေါ်ထွက်လာသည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်-မေလမှာ စတင်ဖွဲစည်းသည်။ ဦးဘဖေ၊ သာယာဝတီ ဦးပု တို့ ခေါင်းဆောင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ဖူးပြီးနောက် ပြိုကွဲသွားသည့် “ပြည်သူပြည်သား” အဖွဲ့ဝင် ကြွင်းကျန်ရစ်သောလက်ကျန် (၂၁) ဦးအစုကို အဖွဲ့တဖွဲ့အဖြစ် သတ်မှတ်ဖွဲ့စည်းပြီး တခြားအဖွဲ့ (၄) ဖွဲ့နှင့်ပေါင်းကာ “ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့” အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အဖွဲ့အားလုံးတို့သည် တခြမ်းပဲ့ မြန်မာပြည်နိုင်ငံရေးပါတီ အဖွဲ့များသာ ဖြစ်သည်။ 

“ငါးပွင့်ဆိုင်” အဖွဲ့ဝင်များမှာ- 
# ဦးဘဖေရဲ့ ပြည်သူပြည်သားအဖွဲ့ လက်ကျန်နဲ့ ၂၁ ဦးနွယ်များ
# ဝတ်လုံ ဦးမောင်ကြီးရဲ့ မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့
# ရေဦးဆရာတော်ကြီးမှူးတဲ့ ဗဟို ဂျီစီဘီအေ (ဦးစု ဥက္ကဋ္ဌမဟုတ်တော့ဘဲ ဦးမြတ်သာဒွန်း ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်လာသော ဂျီစီဘီအေ)
# ဝတ်လုံ ဦးဘစီ ခေါင်းဆောင်တဲ့ ဂျီစီဘီအေ (ယခင် ၂၁ ဦးမှ၊ နောက်ဗဟို  ဂျီစီဘီအေ မှာပါ။ နောက် ဗဟို ဂျီစီဘီအေ မှ ခွဲထွက်ပြီး သပိတ်မှောက် ဂျီစီဘီအေ အဖြစ်ပါလာ။)
# မန္တလေး (၂၁) ဦးအဖွဲ့ (ယခင် ၂၁ ဦးနွယ်များ) ဖြစ်ပါတယ်။ 

ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့ကို ဦးဘဖေမှ ဦးစီး ကြိုးပမ်း ဖွဲ့စည်းသော်လည်း ငါးပွင့်ဆိုင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် မန္တလေး (၂၁) ဦးအဖွဲ့က မင်းသားကြီး “ထိပ်တင်ဝ” ကို တင်မြှောက်လိုက်ကြသည်။ (၉၁) ဌာနရွေးကောက်ပွဲ (၁၉၃၆)ကျင်းပသောအခါ ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲ့မှ အမတ်ဦးရေအများဆုံးအဖြစ်(အမတ် (၄၅) နေရာ) အနိုင်ရခဲ့သော်လည်း အဖွဲ့စတင်ဖွဲ့စည်းစဉ်ကပင် ရာထူးမက်သူများသာ စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားသည့် အဖွဲ့ဖြစ်သောကြောင့် ရာထူးနေရာ အဝေ မတည့်ပဲ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် အမတ်နေရာ (၁၆) နေရာသာရခဲ့သော ဒေါက်တာဘမော်က ဦးပု (ရမည်းသင်း)၊ ဦးပေါ်ထွန်းတို့နဲ့ပေါင်းကာ “ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ” ဖွဲ့သွားနိုင်ခဲ့သည်။ ရွေးကောက်ပွဲပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ငါးပွင့်ဆိုင်အဖွဲသည်လည်း အပြိုပြိုအကွဲကွဲဖြစ်ကာ အချို့အဝက်က ဒေါက်တာဘမော် ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ အဖွဲ့အတွင်း ဝင်သွားပြီး ရာထူးရသူ၊ မရသူများလည်း  အမျိုးမျိုးဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပါတယ်။

## ကိုးကား
*
ပြည်သူ့ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် တိုးတက် ကြီးပွားရေးအဖွဲ့

အတိုကောက်အားဖြင့် “ပယကဖ” လို့ခေါ်ပါပြီး ၁၉၃၉ ခုနှစ်မှာပေါ်ပေါက်ခဲ့တဲ့ ကချင်အမျိုးသားအဖွဲ့အစည်းတခု ဖြစ်ပါတယ်။ အင်္ဂလိပ် နယ်ချဲ့ ဆန့်ကျင်ရေး နဲ့ လွတ်လပ်ရေး အတွက် ရည်စူး ဖွဲ့စည်းခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ကချင် အမျိုးသား များလဲ ဗမာများ နဲ့အတူ လွတ်လပ်ရေး အရယူရေးအတွက် တတပ်တအား ပါဝင်လှုပ်ရှားခဲ့တဲ့ အဖွဲ့အစည်းဖြစ်ပါတယ်။ ကချင် ခေါင်းဆောင် တဦး ဖြစ်တဲ့ “ဆမားဒူဝါး ဆင်ဝါးနောင်” က ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

## ကိုးကား
*
ကရင်လူငယ်အဖွဲ့

၁၉၄၅၊ ဒီဇင်ဘာ-၁၅ ရက်နေ့မှာ ဖွဲ့စည်းခဲ့ပါတယ်။ မြို့နယ်ခရိုင် အသီးသီးက ကရင်လူငယ်များကို ဖိတ်ကြားပြီး သင်တန်းပေး ဖွဲ့စည်း ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပါတယ်။ နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုတွေနဲ့ လွတ်လပ်ရေး တိုက်ပွဲမှာ ပါဝင် ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် ရည်ရွယ် ဖွဲ့စည်း ခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ စောထွန်းစိန်၊ စောမြင့်သိန်း၊ မန်းဝင်းမောင်၊ စောစံဘိုးသင်၊ မန်းဘခိုင် စတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်များက ခေါင်းဆောင် ဖွဲ့စည်းခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ၁၉၄၇၊ ဖေဖော်ဝါရီ-၅ ရက်နေ့မှာ ကေအဲန်ယူ ဖွဲ့စည်းတဲ့အခါ ကရင်လူငယ်အဖွဲ့ ဟာ အင်အားစု တခုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၇ တိုင်းပြုပြည်ပြု လွှတ်တော်ရွေးကောက်ပွဲကို ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင် သင့်မသင့် ကိစ္စအပေါ် သဘောထား ကွဲပြားရာက ကေအဲန်ယူ အဖွဲ့ကြီးကနေ ပြန်လည် ခွဲထွက်ခဲ့ပါတယ်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ်-မတ်လ မှာ ကရင်လူငယ်အဖွဲ့ အဖြစ် သီးခြား ပြန်လည်ခွဲထောင်ပါတယ်။

၁၉၄၇ တိုင်းပြုပြည်ပြု လွှတ်တော်ရွေးကောက်ပွဲမှာ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင် အရွေးခံခဲ့ပါတယ်။ စောစံဘိုးသင်၊ မန်းဘခိုင်၊ မန်းဝင်းမောင် (နောင်-သမ္မတကြီး) တို့ဟာ လွှတ်တော်အမတ်များ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး ၁၉၄၇ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေ ရေးဆွဲရေး ကော်မတီမှာ ပါဝင်ခဲ့ကြပါတယ်။ မန်းဘခိုင် ဟာ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း တို့နဲ့အတူ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရတဲ့ အာဇာနည် တဦးဖြစ်ခဲ့ပြီး မန်းဝင်းမောင်နဲ့ စောစံဘိုးသင် တို့ဟာလည်း လွတ်လပ်ရေးကြေညာပြီးစ လွတ်လပ်သော မြန်မာ နိုင်ငံတော်ရဲ့ ပထမဆုံးသောအစိုးရအဖွဲ့မှာ ဝန်ကြီးတွေ ဖြစ်ခဲ့ကြပါတယ်။

## ကိုးကား
*
မာရီလင် မွန်ရိုး

**မာရီလင် မွန်ရိုး** (၁ ဇွန် ၁၉၂၆ - ၅ ဩဂုတ် ၁၉၆၂) သည် အမေရိကန်လူမျိုး သရုပ်ဆောင်၊ အဆိုတော် နှင့် ကိုယ်ဟန်ပြမယ် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်များနှင့် ၁၉၆၀ အစောပိုင်းနှစ်များတွင် ဆွဲဆောင်မှုရှိသောစံပြုရုပ်သွင်အနေဖြင့် ကျော်ကြားလာကာ ငွေကြေးမြတ်စွန်းသည့် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားအများစုတွင် သရုပ်ဆောင်ခွင့် ရခဲ့သည်။

## ငယ်ဘဝ 
၁၉၂၆ ဇွန်လ ၁ ရက်တွင် *နော်မာ ဂျီးန် မော်တင်ဆန်* ဟူသော အမည်ဖြင့် မွေးဖွားခဲ့ပြီး နှစ်ခြင်းပြုသော အချိန်တွင် *နော်မာ ဂျီးန် ဘိတ်ကာ* ဟူသော အမည်ဖြင့် နှစ်ခြင်း ပြုခဲ့သည်။ မိခင်ဖြစ်သူမှာ စိတ်မတည်ငြိမ်သူဖြစ်သည့်အပြင် ကလေးငယ်အားလည်း စောင့်ရှောက်နိုင်စွမ်း မရှိသောကြောင့် ကာလီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ ဟောသွန်းမြို့ရှိ အဲဘတ်နှင့် အိုင်ဒါ ဘိုလန်ဒါ တို့က ခုနှစ်နှစ်အရွယ်အထိ မွေးစားခဲ့သည်။

## သရုပ်ဆောင် ဘဝ 
မွေးစားမိဘများဖြင့် အချိန်ကုန်ခဲ့သော မွန်ရိုးသည် ကိုယ်ဟန်ပြမယ်အနေနှင့် ခရီးစခဲ့သော်လည်း ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် နှစ်ဆယ့်တစ်ရာစုမြေခွေး ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေး၏ ဇာတ်ကားတစ်ခုတွင်ပါဝင်ရန် စာချုပ်ချုပ်ဆိုခွင့် ရခဲ့သည်။ အစောပိုင်းတွင် လူငယ်သရုပ်ဆောင် အနေဖြင့် စတင်ခဲ့သော်လည်း ၁၉၅၀ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်သော ကတ္တရာတော (The Asphalt Jungle) နှင့် အလုံးစုံသော ဧဝအကြောင်း (All About Eve) ဇာတ်ကားတို့ဖြင့် ပရိသတ်လက်ခံမှုကို ကောင်းစွာ ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၅၂ သို့ရောက်သော် တံခါးခေါက်ဖို့ မပျင်းနဲ့ (Don't Bother to Knock) အမည်ရှိဇာတ်ကားတွင် ခေါင်းဆောင်မင်းသမီးအဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခွင့် ရလာသည်။ ၁၉၅၃ ထွက် နိုင်ရဂါရာ (Niagara) အမည်ရှိ အကြမ်းပတမ်းဇာတ်ကားတွင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် ဇာတ်ရုပ်မှာ လူကြိုက်များသည်။

## မိသားစုဘဝ 
အသက် ၁၆ နှစ်တွင် ဂျိန်း ဒေါ့ဂါတီနှင့် လက်ထပ်သည်။ ကိုယ်ဟန်ပြမယ် စလုပ်သော် ယောက္ခမဖြစ်သူက မကြည်ဖြူသဖြင့် စစ်ထွက်နေသော ဂျင်မီနှင့် အဝေးရောက်ကွာနည်းသုံးကာ လမ်းခွဲသည်။

ဒုတိယမြောက်ခင်ပွန်းမှာ နာမည်ကျော် ဘေ့ဘောသမား ဂျိုးဇက် ဒီမက်ဂီရို ဖြစ်သည်။ ကိုးလသာ ပေါင်းပြီး သဘောထား မတိုက်ဆိုင်သဖြင့် ကွာသည်။ ၁၉၆၂ အစောပိုင်းတွင် ဂျိုးနှင့် ပြန်လက်ထပ်မည်ဟူသောသတင်း ထွက်သည်။

တတိယမြောက်ခင်ပွန်းမှာ နာမည်ကျော် စာရေးဆရာ အာသာ မေလာ ဖြစ်သည်။ အာသာနှင့် သားသမီးရရန် အခွင့်အရေးများ ပေါ်သော်လည်း စိတ်ဖိစီးမှု၊ အရက်နှင့် ဆေးဝါးများ အလွန်အကျွံသုံးမှုကြောင့် နှစ်ယောက်မှာ အဖက်မတင်။ သားအိမ်အပြင်၌ သန္ဓေတည်သော ကလေးကိုလည်း ဖယ်လိုက်ရသည်။ ပြင်သစ်မင်းသားနှင့် ဇာတ်လမ်းပွားမိသော မွန်ရိုးကို မေလာလည်း လမ်းခွဲသွားသည်။

## ဘဝနိဂုံး 
မွန်ရိုး၏ ဘဝနောက်ဆုံးနှစ်များမှာ နာမကျန်းမှုများ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးပြဿနာများ၊ သတင်းဆိုးထွက်မှုများနှင့် ရှုပ်ထွေးနေသည်။ သေမှုသေခင်းအရ အိပ်ဆေးအသောက်လွန်သည်ကသာ လက်သည်အဖြစ် မှတ်တမ်းကျန်သော်လည်း ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်အဆုံးစီရင်သည်ဟုထင်မှတ်အောင် ဖန်တီးထားသည့် လုပ်ကြံမှုဟုလည်း လူပြောများသည်။

၁၉၆၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၆ ရက်၊ အသက် ၃၆ နှစ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အမေရိကန် အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ
အလင်္ကာရသ

အလင်္ကာရသဆိုသည်မှာ မြန်မာစာပေလောကရှိ လင်္ကာဖွဲ့ဆိုရာ၊ ဝတ္ထုရေးသားရာ၊ စကားပြေရေးသားရာတွင် ပါဝင်သည့် စိတ်ခံစားမှုကို ကိုယ်စားပြုသည့် စာပေအရေးအသားတို့ကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ အလင်္ကာရသ ကိုးပါးရှိလေသည်။ ၎င်းတို့သည် အခန်းအားလျော်စွာ အကြောင်းအရာ အားလျော်စွာ တည်ရှိကြပေသည်။ ၎င်းတို့၏ အမည်ခေါ်ဝေါ်ပုံမှာ 
#ချစ်ရေးကြိုက်ရေးပြသည့်ရသကို  သိင်္ဂါရ ရသ၊ 
#ရယ်ရွင်ဖွယ်ပြသည့်ရသကို ဟဿရသ၊ 
#သနားကြင်နာဖွယ်ပြသည့်ရသကို ကရုဏာ ရသ၊ 
#ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်သည့် စိတ်ခက်ထန်ဖွယ် ဒေါသဖြစ်ဖွယ်ရသကို ရုဒ္ဓရသ၊ 
#ရဲရင့်စိတ်ပြသည့် ရသကို ဝီရရသ၊ 
#ကြောက်ဖွယ် ထိပ်လန့်ဖွယ်ပြသည့်ရသကို ဘယာနကရသ၊ 
#စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ဖြစ်သည့် ရသကို ဝိဘစ္ဆရသ၊ 
#အံ့ဩဖွယ်ပြသည့်ရသကို အဗ္ဘုတရသ၊ 
#ကိုယ်စိတ်ငြိမ်းချမ်းဖွယ်ပြသည့်ရသကို  သန္တရသ ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်သည်။
ကရင်အမျိုးသားအသင်း

**ကရင်အမျိုးသားအသင်း**(KNA) သည် ကရင် အမျိုးသားများ (၁၈၈၁) ခုနှစ်တွင်  စတင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် အသင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ Karen National Association ခေါ် (KNA) ကို ကရင်အမျိုးသားသည် ဒေါကလူ ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြပြီး၊ ပထမဆုံး သော ဥက္ကဋ္ဌမှာ ဒေါက်တာ တီသံပြာ ဖြစ်သည်။ ကရင်မျိုးနွယ်စု အားလုံး တလုံးတစည်းရှိရေးကို ဦးတည်ပြီး၊ ကရင်လူမျိုးများ ၏ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး တိုးတက်မှုများကို ပညာပေး ဆောင်ရွက်ရန်၊ ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုး စနစ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ပြီး ကရင်လူမျိုးများ အား မြန်မာ လူမျိုးများ၏ လွှမ်းမိုးခြင်းတို့မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန်ဆိုသည့် ရည်ရွယ်ချက်များဖြင့် ဖွဲ့စည်း ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 

ဒေါကလူသည် ကရင်အမျိုးသားများ၏ ပထမဆုံးသော အမျိုးသားအဖွဲ့အစည်း၊ နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်း ဖြစ်ရုံမက၊ ဗမာပြည်၌ အဦးဆုံး အစောဆုံးပေါ်ပေါက်ခဲ့သည့် နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းကြီးလည်း ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
ဗုဒ္ဓဘာသာ ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်

၁၉၂၉ ခုနှစ်မှာ ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးပဏ္ထာဝံသ၊ အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် စောမြသိန်း ဖြစ်ပြီး၊ စောဘသန်းရွှေ၊ စောဖေသာ တို့က ဦးဆောင်ခဲ့ကြပါတယ်။ ဗမာပြည် ဥပဒေပြု အဖွဲ့ထဲမှာ ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ အဖွဲ့ချုပ် မှ ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင် တဦး ဖြစ်တဲ့ ဦးစောဖေသာ ဟာ ဝတ်လုံတော်ရ တဦး ဖြစ်ပြီး ၁၉၃၂ မင်းတိုင်ပင် အမတ် ရွေးကောက်ပွဲဖြင့် ဖွဲ့စည်းတဲ့ ဥပဒေပြု ကောင်စီမှာ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၃၇ ခုနှစ်၊ ဒေါက်တာဘမော် အစိုးရအဖွဲ့မှာ တရားရေး ဝန်ကြီး ဖြစ်ခဲ့သည်။

## မှတ်စု
ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် လို့  ဝင်းတင့်ထွန်း ရဲ့ စာအုပ်မှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။

## ကိုးကား
*
ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့

**ကရင်ဆိုရှယ်ဆားဗစ်ကလပ်** (Karen Social Service Club) က ကမကထပြုပြီး ရန်ကုန်မြို့ မှာ ခေါ်ယူ ကျင်းပတဲ့ ကရင်လူထု အစည်းအဝေးကြီး ကနေ ဖွဲ့စည်းခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ ၁၉၄၅၊ ဇွန်-၃၀ ရက်မှ ဇူလိုင်-၅ ရက်နေ့ အထိကျင်းပခဲ့တဲ့ ကရင် လူထုအစည်းအဝေး ပွဲကြီးကနေ ဖွဲ့စည်းပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ရည်ရွယ်ချက်ကတော့ ကရင်လူမျိုးများ နိုင်ငံရေး အားဖြင့် တစည်းတရုံးတည်း ဖြစ်စေရန် နဲ့ သီးခြားကရင်ပြည်နယ် ရရှိစေရေးဖြစ်ပါတယ်။ မစ္စတာ ဆစ်ဒနီလူနီ၊ စောဘိုးချစ်၊ စောသာဒင်၊ စောဘဦးကြီး၊ စောဘမောင်၊ မန်းဘခင်၊ ဆရာသာထို စတဲ့ ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်များနှင့်  ဖွဲ့စည်းပေါ် ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

၁၉၄၆၊ ဖေဖော်ဝါရီ-၄ ရက်မှ ၆-ရက်နေ့အထိ ရန်ကုန်မြို့ မှာ မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကရင်ညီလာခံကြီး ကျင်းပနိုင်ခဲ့ပြီး၊ ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့ က သီးခြား ကရင်ပြည်နယ် တည်ထောင်ရေး အဆို တင်သွင်းခဲ့သည်။ ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့ ကနေ မစ္စတာ ဆစ်ဒနီ လူနီ ၊ စောသာဒင်၊ စောဘိုးချစ်၊ စောဘဦးကြီး တို့ပါဝင်တဲ့ ကရင် ကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့တဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းပြီး ဗြိတိသျှ အစိုးရရဲ့ သဘောထား ကို စုံစမ်းစေဖို့ အင်္ဂလန်ကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့ဟာ ကရင်ပြည်နယ် ဖွဲ့စည်းနိုင်ရေး၊ သီးခြား ကရင်ပြည်နယ် တည်ထောင်နိုင်ရေး အတွက် စတင်ကြိုးပမ်းလှုပ်ရှားခဲ့တဲ့ ကရင်အမျိုးသား နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းကြီးတခု ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
*
မအူပင်

**မအူပင်**သည် ရုဗီအေစီအီး မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ယင်းကို ရုက္ခဗေဒ အလိုအားဖြင့် ဆာကိုဆီဖားလပ်ကောဒေးတပ်('** = **')ဟုခေါ်သည်။ မအူပင်မျိုး အများအပြားရှိရာ မအူလက်တံရှည်ပင်၊ မအူကတုံးပင်၊ မအူလေလံပင်နှင့် မအူကြီးပင်တို့မှာ မအူပင်နှင့်မျိုးတူ ပင်မျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ မအူလက်တံပင်နှင့်ရေမအူပင်တို့သည် မအူဟုခေါ်ရသော်လည်း မအူပင်နှင့်မျိုးချင်းမတူ၊ မျိုးကွဲပင် ၂ မျိုးဖြစ်ကြသည်။ မအူပင်များသည် များသောအားဖြင့် မြေနိမ့်ပိုင်းရှိ သစ်တောများတွင် ချောင်းဘေးမြောင်းဘေးတို့၌ ပေါက်လေ့ရှိသော သစ်ပင်မျိုးဖြစ်သည်။ မအူကတုံးပင်သည် အကြီးအလွန်မြန်သော အရွယ်အလတ် စား သစ်ပင်မျိုးဖြစ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အများအားဖြင့် စိုစွတ်သော မြေနိမ့်ပိုင်းဒေသများ၌ ပေါက်ရောက်သည်။ 

သစ်သားမှာ ပျော့၍ ဝါထိန်နေသည်။ အညံ့စား သေတ္တာများနှင့် အိမ်အသုံးအဆောင်များ၊ ဖိနပ်အစရှိသည်တို့ကို ပြုလုပ်ရန်သင့်တော်သော အသားဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် သီဟိုဠ်နိုင်ငံတွင် 
အထက်ဖော်ပြပါ ဝတ္တုပစ္စည်းများကို မအူကတုံးသားဖြင့် ပြုလုပ်ကြသည်။

မအူလက်တံရှည်ပင်သည် မအူကတုံးပင်နှင့် ခပ်ဆင်ဆင်တူ၍ အထက်နှင့် အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြေညီသစ်တောများတွင် ချောင်းဘေး မြောင်းဘေးတို့၌ ပေါက်ရောက်သော သစ်ပင်ကြီးမျိုးဖြစ်သည်။ သစ်သားမှာ ဝါကြန်ကြန်အရောင်ရှိ၍ အကြောအမျှင်ညီညာသည်။ ပျော့သောအသားဖြစ်ခြင်းကြောင့် မီးခြစ်အိမ် ပြုလုပ်ရန် အတွက် အသုံးကျသည်။ ထင်းရှူးသားကဲ့သို့ ပေါ့ပါးသဖြင့် ပစ္စည်းများထည့်ရန် သေတ္တာရိုးရိုးတို့ကိုလည်း ပြုလုပ်နိုင်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ စက္ကူပြုလုပ်သော သစ်သားတို့တွင် မအူလက်တံရှည် သားလည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ အိမ်ဆောက်ခြင်း၊ 
လှေစပ်ခြင်း၊ ထမ်းပိုးတံစသည်တို့ ပြုလုပ်ရာ၌လည်း အသုံးဝင်သည်။ ယင်းသစ်သားကို အမြန်ခြောက်သွေ့အောင် မပြုလုပ်လျှင် အပြာရောင်အစွန်းအကွက်များ ပေါ်လာတတ်သည်။ သို့သော် အသားသေအောင် ပြုလုပ်ရာ၌ ခဲယဉ်းခြင်းမရှိချေ။ 

မအူလက်တံရှည်ခေါက်ကို အဖျားဖြတ်ဆေးအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရွက်ကို အာခလောက်ရန် ဆေးရည်စပ်ရာ၌လည်းကောင်း အသုံးပြုကြသည်။ မအူလက်တံပင်များကို အထက်မြန်မာနိုင်ငံ ကျောက်တွင်းဒေသဖြစ်သော မိုးကုတ်နယ်၌ တွေ့ရ၍ ရှမ်းဘာသာစကားဖြင့် * မဲ့·ခ· ရောင်း * ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကချင်ဘာသာစကားဖြင့် * ခါလမ် * ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ကြသည်။ ရေမအူပင်ဟူ၍ခေါ်သော သစ်ပင်ကြီးများကို မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း၌ အနှံ့အပြားတွေ့နိုင်သည်။ ကချင်ဘာသာဖြင့် *ခလ· လျောင်း*၊ သို့မဟုတ် * လ·လျောင်း * ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။

ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသရှိ မအူပင်မြို့သည်လည်းကောင်း၊ ရန်ကုန်မြို့ ဆင်ခြေဖုံးရပ်ကွက် တစ်ခုဖြစ်သော မအူကုန်း သည်လည်းကောင်း၊ ထိုမအူပင်တို့ ပေါက်ရောက်သည်ကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ကြသည့် အရပ်ဒေသများဟု ဆိုကြသည်။

## ကိုးကား
မအူပင်မြို့

**မအူပင်မြို့**သည် ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးတွင် ပါဝင်သော မအူပင်ခရိုင်၊ မအူပင်မြို့နယ်တို့၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်တွင် တိုးမြစ်၏ လက်ယာဘက်ကမ်းပေါ်၌ တည်ရှိ၍၊ ရန်ကုန်မြို့မှ ၄၆ မိုင်မျှသာဝေးသောကြောင့် ရန်ကုန်နှင့် နေ့ချင်းပြန် ခရီးပေါက်ရကား အသင်းအဖွဲ့များသည် ရန်ကုန်မှ မအူပင်မြို့သို့ အပန်းဖြေ နေ့ချင်းပြန်ပျော်ပွဲစားယင်း ခရီးအဖြစ် တပျော်တပါးသွားလာတတ်ကြပေသည်။ မအူပင်မြို့သည် ခရိုင်ဝန် ရုံးစိုက်သောမြို့ဖြစ်သည့်အလျောက် ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေး အရာရှိကြီးများ၏ ရုံးများ၊ ဆေးရုံ၊ တက္ကသိုလ်များ၊ အထက်တန်းကျောင်းများနှင့် အကျဉ်းထောင် စသည်တို့ရှိသည်။ မအူပင်မြို့၏ မြူနီစီပယ်အုပ်ချုပ်ရေးကို ခရစ် ၁၈၈၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့၍ မြို့ရွာသန့်ရှင်း စည်ပင်ရေးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ မအူပင် ဆိပ်ကမ်းတွင် များသောအားဖြင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ရှိ မြို့ကြီးများသို့သွားသောသင်္ဘောများသည် လည်းကောင်း၊ မန္တလေးသို့သွားသော သင်္ဘောများသည် လည်းကောင်း ဆိုက်ကပ်သောကြောင့် စည်ကားသော ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်သည်။ 

မအူပင်မြို့မှ ငှက်ပျောသီး၊ သင်္ဘောသီး စသည့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များနှင့် ပုဇွန်၊ ငါးသလောက် စသည့်သားငါးများ ရန်ကုန်မြို့သို့ တင်ပို့ရောင်းချ၏။ ဆန်စပါးလုပ်ငန်းနှင့် ငါးပိ ၊ငါးခြောက် လုပ်ငန်းလည်း ထွန်းကား၏။ သို့သော် ရှေးကတည်းကပင် မအူပင်မြို့သည် ခြင်ပေါသည်ဟု နာမည်ရသောမြို့ဖြစ်၏။

မအူပင်မြို့မှ ခရိုင်အတွင်းရှိ မြို့များသို့ သွားလာရာတွင် ရေလမ်းကို အားကိုးရ၏။ မအူပင်မြို့မှ အနောက်ဘက် ၉ မိုင်ကွာဝေးရှိပြီး မအူပင်မြို့နယ်ရှိ ရွာကြီးများထဲမှာ တစ်ခုဖြစ်သော ရေလဲကလေးရွာသို့ ကတ္တရာလမ်းခင်းရှိ၏။ 

မအူပင်မြို့၏ လူဦးရေမှာ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ခန့်မှန်း သန်းခေါင်စာရင်းအရ ၂၄၂၄၁ ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒီ မြန်မာလူမျိုးမှာ အများစုဖြစ်သည်။ မအူပင်မြို့တွင် ထင်ရှားသော ဘုရားမှာ ရွှေဘုန်းမြင့်စေတီ ဖြစ်၏။ မအူပင်မြို့သည် ရှေးအခါက တံငါရွာကလေးမျှသာဖြစ်၏။ ခရစ် ၁၈၇၆ ခုနှစ်တွင် မအူပင်ကို သုံးခွခရိုင်၏ ရုံးစိုက်မြို့အဖြစ် ရွေးချယ်လိုက်သည်။ ၁၉ဝ၃ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်နယ်ပယ်များ ပြန် လည်ဖွဲ့စည်း၍ သုံးခွခရိုင်ကို မအူပင်ခရိုင်ဟု အမည်ပြောင်း လိုက်သောအခါ မအူပင်ခရိုင်၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်လာသည်။ ထိုနောက်တွင် မြို့သည်လည်း တဖြည်းဖြည်း စည်ကားတိုးတက် လာခဲ့၏။

မအူပင်မြို့ဟု အမည်တွင်ရခြင်းအကြောင်းမှာ မြို့တွင်းရှိ မအူပင်ကိုအစွဲပြု၍ ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆို၏။ ထိုအပင်သည် ရှေးဂျင်မခါနာကလပ်အနီးတွင် ရှိ၏။ မူရင်းအပင်မှာ ညောင်ပင်တစ်ပင်က မျိုလိုက်သောကြောင့် သေသွားခဲ့၏။ သို့သော် ၁၉ဝဝ ပြည့်နှစ်တွင် ထိုစဉ်ကအရေးပိုင်ဖြစ်သော မေဂျာ အေ၊ အက်စ်၊ ရောဗတ်က ထိုအပင်ဟောင်းအနီးတွင် 
မအူပင်သစ်တစ်ပင်ကို ထပ် ၍စိုက်စေသည်။ ထိုမအူပင်၏ အရိပ်အောက်တွင် မြို့စောင့်နတ် ကွန်းရှိလေသည်။ 

## ကိုးကား
မာဆရိုက်ချည်လုပ်ခြင်း

မာဆရိုက်ချည်ဖြင့်ရက်လုပ်သော အထည်များကို လူတိုင်း 
လိုပင် တွေ့မြင်ဘူးကြပေသည်။ မာဆရိုက်ချည်မှာ 
ချော၍ပိုးသားကဲ့ သို့ ပြောင်လက်နေသည်။ 
မာဆရိုက်ခြည်လုပ်ရာ၌ ဗူးညွန့်ကဲ့သို့ ခွေလိပ်နေသော ဝါချည်ကို 
စန့်ထွက်စေ၍ အရောင်တောက်ပြောင် လာအောင် 
လုပ်ပေးရသည်။ တီထွင်သူ မာဆာ၏ အမည်ကို အစွဲ ပြု၍ 
မာဆရိုက်ချည်ဟု တွင်လေသည်။

မာဆရိုက်ချည်ကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ခဲ့သူမှာ အင်္ဂလိပ်လူမျိုး 
အထည်ကုန်သည် ဂျွန်မာဆာဆိုသူဖြစ်၍ ၁၈၄၄ ခုနှစ်တွင် မာဆ 
ရိုက်ခြည်လုပ်နိုင်ကြောင်းကို ကမ္ဘာသို့ ကြေညာခဲ့လေသည်။ 
မာဆာ ၏နည်းမှာ ဓာတုဗေဒနည်းအရဖြစ်၍ ပြုလုပ်ပုံမှာ 
အောက်ပါ အတိုင်းဖြစ်၏။ ဝါချည်ကို အတန်ငယ်အေးအောင် 
ပြုလုပ်ထားသော ကော့စတစ်ဆိုဒါ၊ သို့မဟုတ် 
ကော့စတစ်ပိုတက် စသည့် အယ်လကာလီ ပျော်ဝင်ရည် 
တစ်ခုခုထဲ၌ စိမ်ပေးရသည်။ ထိုသို့ စိမ်ရာတွင် ဝါချည်ထဲသို့ 
အယ်လကာလီ ကောင်းကောင်းဝင်အောင် လှန်လှောပေးရသည်။ 
ထိုနောက် ချည်ကိုဆန့်၍ ထားရပြီးလျှင် နောက်ဆုံးတွင် 
ရေဖြင့်လျှော်ပစ်ရသည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ပြီးသော ဝါချည်သည် 
မူလရှိရင်းစွဲထက် လေးပုံတစ်ပုံခန့် ကျုံ့ဝင်သွားသည်။ 

ချည်မျှင်များသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ပို၍နီးကပ်လာကာ 
ယခင်ကလို ခွေလိမ်မနေတော့ဘဲ စန့်ထွက်လာသည်။ အရောင်မှာ 
လက်လာ၍ အသားမှာ ပိုးသားကဲ့သို့ချောလာသည်။
အကောင်းစားမာဆရိုက်ချည် ပြုလုပ်နည်းမှာ ထိုထက် 
စရိတ်အကုန်အကျ များသော်လည်း ခဝါပေးသောအခါ 
အရောင်မှိန် သွားခြင်း မရှိပေ။ မာဆရိုက်ချည်ဖြင့် 
ရက်လုပ်ထားသော အထည်များမှာ ရိုးရိုးချည်ထည်တို့ထက် ပို၍ 
ပျော့ပျောင်းခိုင်ခံ့ သည်။ ဆေးဆိုးရာတွင်လည်း ဆေးပို၍ 
စွဲသည်။ ကော့စတစ် ဆိုဒါရည်ကို တစ်မျိုးတစ်မည် 
စီမံအသုံးပြုခြင်းဖြင့်လည်း ပိုးတွန့် ကဲ့သို့သော 
မာဆရိုက်ချည်အမျိုးမျိုးကို ရရှိနိုင်သည်။
 
## ကိုးကား
ဂျန် မာဆာရစ်

**ဂျန် မာဆာရစ်**သည် မတ်မာဆာရစ်၏ သားဖြစ် 
၍ ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် ပရာဟမြို့၌ဖွားမြင်သည်။ 
ပရာဟတက္ကသိုလ် နှင့် ဗော့စတန် တက္ကသိုလ်တို့တွင် ပညာ 
သင်ကြားပြီးနောက် ၁၉၁၉ ခုနှစ်မှစ၍ ချက်အစိုးရ၏ 
နိုင်ငံခြားရေးဌာနသို့ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းသည်။ ၁၉၁၅ 
ခုနှစ်တွင် ဗြိတိန်နိုင်ငံသို့ သံအမတ်အဖြစ်ဖြင့် 
သွားရောက်ရသည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်အထိ ယင်းရာထူးတွင် 
အမှုထမ်းရ သည်။ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် သံအမတ်ရာထူးမှ 
နုတ်ထွက်လိုက် သည်။ 

ထိုနောက် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း လန်ဒန်မြို့၌ ၁၉၄ဝ 
ပြည့်နှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းထားသော ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယား ယာယီ 
အစိုးရအဖွဲ့တွင် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၄၁ 
ခုနှစ် မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ်အတွင်း အဆိုပါ အစိုးရအဖွဲ့၏ 
ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် အမှုထမ်းဆောင်ရပြန်သည်။ 
စစ်ကြီးအပြီး ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးအဖြစ် 
ခန့်အပ်ခြင်းခံရလေသည်။ ကမ္ဘာ့ကုလ သမဂ္ဂ၏ ဆန်ဖရန်စစ္စကို 
ညီလာခံတွင် ယန်မာဆာရစ်သည် ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယား 
ကိုယ်စားလှယ်များ၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ဖြင့် ဦးစီး၍ 
တက်ရောက်ခဲ့လေသည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် 
ကွန်မြူနစ် အစိုးရတက်လာပြီးသည့်နောက် နိုင်ငံခြားရေး 
ဝန်ကြီးအဖြစ်ဖြင့် ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နေခဲ့ရာမှ ထိုနှစ် မတ်လ ၁ဝ ရက်နေ့တွင် မိမိကိုယ်ကို အဆုံးစီရင်လိုက်သည်ဟုဆိုသည်။
 
## ကိုးကား
သောမတ်ဂါးရစ် မာဆာရစ်

ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး သမ္မတကြီး 
တောမတ်ဂါးရစ် မာဆာရစ်သည် ၁၈၅ဝ ပြည့်နှစ် မတ်လ
၇ ရက်နေ့တွင် မိုရေးဗီးယားပြည်နယ် ဟိုဒိုနင်နယ်စပ် 
မြို့ကလေး၌ ဖွား မြင်သည်။ သူ၏ဖခင်မှာ ဩစတြီးယန်း 
ဧကရာဇ်ဘုရင်၏ ရထားထိန်း တစ်ဦးဖြစ်သည်။

တောမတ် မာဆာရစ်သည် အသက် ၁၄ နှစ်အရွယ်တွင် 
ဗီယင်းနားမြို့ရှိ သော့ခလောက် လုပ်ငန်းတစ်ခုတွင် 
ဝင်ရောက်လုပ် ကိုင်လေသည်။ ထိုနောက် ပန်းဘဲဆရာတစ်ဦး၏ 
အကူအညီအဖြစ်လည်း လုပ်ကိုင်ခဲ့ဘူး၏။ သို့ရာတွင် ပင်ပန်း 
ကြီးစွာ ကြိုးပမ်းလျက်ဗီယင်းနားနှင့် လိုက်ပဆစ်တက္ကသိုလ်များ၌ 
ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး နောက် ၁၈၈၂ ခုနှစ်၌ မရာဟေမြို့ 
ချားတက္ကသိုလ်တွင် သဘာဝတ္တဗေဒနှင့် လူမှုရေး 
ပညာရပ်များဆိုင်ရာ ပါမောက္ခဖြစ်လာလေသည်။ 

တက္ကဗေဒနှင့်ဆိုင်သော စာအုပ်စာတမ်းများကို 
ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ထိုနောက် သဘာဝတ္တဗေဒနှင့် 
လူမှုရေးဆိုင်ရာ စာအုပ် 
စာတမ်းများကိုလည်း ဆက်လက်ထုတ်ဝေ၍ ကျော်ကြားလာသည်။ 
၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် သူ၏ မိတ်ဆွေအချို့ တည်ထောင်သော 
သတင်းစာ တစ်စောင်ကို ဝင်ရောက်ဦးစီးပြီးလျှင် နိုင်ငံရေးတွင် 
ပါဝင်လိုက်စားခဲ့လေသည်။ သူ၏ အယူအဆများ၊ 
အဆိုအမိန့်များ ကို သဘောကျသူ များလာခဲ့ရာ ၁၈၉၁ 
ခုနှစ်တွင် ပါလီမန်အမတ် ဖြစ်လာလေသည်။ သို့ရာတွင် ၁၈၉၃ 
ခုနှစ်၌ အမတ်အဖြစ်မှ နှုတ် ထွက်၍ * တိုးတက်ရေးအဖွဲ့ * 
ဟူသော နိုင်ငံရေး အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ကို ဦးစီးတည်ထောင်လိုက်သည်။ 

၁၉ဝ၇ ခုနှစ်တွင် ထိုအဖွဲ့မှပင် ပါလီမန်အမတ်အဖြစ် 
ထပ်မံရွေးကောက် တင်မြေ|ာက်ခြင်းခံရလေသည်။
ပထမကမ္ဘာစစ်ဖြစ်ပွားသောအခါ တောမတ်သည် 
အခါကောင်း အခွင့်ကောင်းကိုယူ၍ ချက်ကိုဆလိုဗား
ကီးယားနိုင်ငံတည်ထောင်ရေးအတွက် 
ကြိုးပမ်းလေတော့သည်။ ထိုအခါတွင်တောမတ်မှာ 
အသက် ၆ဝ ရှိပြီဖြစ်သော်လည်း 
အားကစားသမားပီပီ ကျန်းမာသန်စွမ်းလျက်ပင် ရှိသေးသည်။ 

တောမတ်သည် အီတလီ၊ ပြင်သစ်၊ အင်္ဂလန်၊ ရုရှ၊ 
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု စသည့် နိုင်ငံ များသို့ 
ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယား ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် လှည့် 
လည်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် လန်ဒန်မြို့ ဘုရင့်သိပ္ပံကျောင်းတွင် 
ပါမောက္ခအဖြစ် သွားရောက်ဆောင်ရွက်ခဲ့သေးသည်။ 
ထိုကြောင့် သမ္မတ ဖြစ်နေသည်တိုင်အောင်ပင် 
ပါမောက္ခ မာဆာရစ်ဟု အခေါ်များကြသည်။ 
တောမတ်သည် ဤကဲ့သို့ ဆောင်ရွက်ရာမှ 
မဟာမိတ်နိုင်ငံများ၏ အရေးပေးခြင်းကို ခံယူခဲ့ရသည်။ 

တောမတ် ၏ နိုင်ငံရေးဝါဒကား ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ 
လွတ်လပ်ရေး ရရန် ဩစတြီးယန်းအင်ပိုင်ယာကြီးကို တော်လှန်၍ 
ပြိုကွဲအောင် လုပ်ရမည်ဟူသည်ပင်ဖြစ်၏။ ၁၉၁၆ ခုနှစ်တွင် 
ဩစတြီးယန်း အစိုးရတို့က သူ့ကို တိုင်းပြည်သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် 
သေဒဏ်အပြစ်ပေး လိုက်သည်။ သို့ရာတွင် တောမတ်သည် 
တိမ်းရှောင်နေပြီးနောက် ၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်သမ္မတ 
ဝုဒရိုးဝီလဆန်၏ အကူ အညီကို တောင်းခံရန်အတွက် 
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ သွား ရောက်ခဲ့လေသည်။ ၁၉၁၈ 
ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယန်း အင်ပိုင်ယာကြီး ပြိုကွဲသွားပြီးနောက် 
ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယား သမ္မတနိုင်ငံ ထူထောင်သောအခါ 
တောမတ်အား ပြန်ခေါ်ပြီးလျှင် သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက် 
တင်မြောက်ကြလေသည်။ တောမတ်သည် ချက်ကို 
ဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော သမ္မတဖြစ်ရုံမက 
ချက်ကို ဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ၏ ဖခင်ဟူ၍လည်း ကျော်ကြား 
ခဲ့၏။

တောမတ် မာဆာရစ်သည် အသက် ၈ဝ ကျော်အထိ 
ကျန်းမာသန်စွမ်း၍ မြင်းစီး ကျွမ်းကျင်လှသည်။ သူ၏ 
သန်မာမှု၊ ကိုယ်လက်ကြံ့ခိုင်မှုကို လူတိုင်းအံ့ဩရ၏။ 
ဗဟုသုတပြည့်စုံ၍ ဘာသာစုံတတ်ကျွမ်းသော စွယ်စုံပညာရှိ 
ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးလည်း ဖြစ်ပေ သည်။ သမ္မတရာထူးသို့ ၁၉၂ဝ 
ပြည့်နှစ်တွင်တစ်ကြိမ်၊ ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင်တစ်ကြိမ်၊ ၁၉၃၄ 
ခုနှစ်တွင်တစ်ကြိမ် ဆက်လက် ရွေးကောက်တင်မြေ|ာက်ခြင်း 
ခံရသည်။ ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် သမ္မတ ရာထူးမှနုတ်ထွက်သည်။ 
၁၉၃၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် 
ကွယ်လွန်လေသည်။
 
## ကိုးကား
ကာဒီနယ် မာဇာရင်

ပြင်သစ်လူမျိုး နိုင်ငံပြုသုခမိန်တစ်ဦးဖြစ်၍၊ ၁၇ ရာစုနှစ် 
က ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် နာမည်ကျော်ခဲ့သူမှာ မာဇာရင်ဖြစ်သည်။ 
၁၆ဝ၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် အီတလီပြည် ပစ်ဆီနာ 
မြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ ရောမမြို့နှင့်စပိန်နိုင်ငံတို့တွင် ပညာသင်ကြား 
ပြီးနောက်၊ ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီးလက်အောက်တွင် အမှုထမ်းရာ 
၁၆၃၄ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်အဖြစ် 
စေလွှတ်ခြင်းခံရသည်။ ယင်းသို့ သွားရောက်ရာတွင် ထိုအခါက 
၁၃ ဆက် မြောက် လူဝီဘုရင်၏ နန်းရင်းဝန် 
ကာဒင်နယ် ရစ်ရှလျူးနှင့် တွေ့ဆုံရင်းနှီး ခင်မင်ရသဖြင့် 
ရစ်ရှလျူး၏ ဆွဲဆောင်ချက်အရ ၁၆၃၂ ခုနှစ်တွင် 
ပြင်သစ်အမျိုးသားအဖြစ်ကို ခံယူခဲ့လေသည်။ 

ထိုနောက် ၉ နှစ်ကြာသောအခါ 
ကာဒင်နယ်အဖြစ် ခန့်ထားခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ ၁၆၄၂ 
ခုနှစ်တွင် ရစ်ရှလျူး ကွယ်လွန်သောအခါ ကာဒင်နယ် 
မာဇာရင်သည် နန်းရင်းဝန် ဖြစ်လာလေသည်။ 

နောက်တစ်နှစ်တွင် ၁၃ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင် 
နတ်ရွာစံလွန်ပြန်ရာ ၁၄ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်မှာ 
ငယ်သေးသည်နှင့် သူ၏မယ်တော်က နိုင်ငံတော်ကို ရင်ခွင် 
ပိုက်အုပ်ချုပ်ရလေသည်။ သို့သော်လည်း အကယ်စင်စစ် 
ပြင်သစ် နိုင်ငံကို စိုးမိုးအုပ်ချုပ်နေသူမှာ မာဇာရင်သာလျှင် 
ဖြစ်ပေသည်။ မာဇာရင်သည် ၁၆၁၈ ခုနှစ်မှ ၁၆၄၈ ခုနှစ်အထိ 
နှစ်များအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှစ်သုံးဆယ်စစ်ပွဲကြီးကို 
ပြီးဆုံးအောင် စီမံစိုင်းပြင်း ၍ ပြင်သစ်နိုင်ငံကြီးတစ်ခုလုံး၏ 
ဂုဏ်ကျက်သရေ တိုးမြင့်စေသော စာချုပ်များကို အောင်မြင်စွာ 
ချုပ်ဆိုခဲ့လေသည်။ 

မာဇာရင်သည် ဟိတ်ဟန်မာနကြီးသည့်အရာတွင် ရစ်ရှ 
လျူးကို မမီသော်လည်း၊ အာဏာကို လုံးဝအသုံးပြုလျက် ပြည်သူ 
ပြည်သား ဆင်းရဲသားများထံမှ အခွန်အတုတ်ကြီးလေးစွာ 
ကောက်ခံ ခြင်းဖြင့် ဖိနှိပ်သည့်အရာတွင်ကား ရစ်ရှလျူးနှင့် 
အတူတူပင်ဖြစ် သည်။ သို့ဖြစ်ရာ ပြင်သစ်နိုင်ငံသူ 
နိုင်ငံသားတို့က မာဇာရင်အား မလိုလားကြချေ။ သို့ရာတွင် 
မာဇာရင်သည် ရင်ခွင်ပိုက်အုပ်စိုးသော  ဘုရင်မကြီး၏ 
အကြိုက်ကိုလုပ်ပေးခြင်းဖြင့် အာဏာကို လက်ထဲ၌ 
တည်မြဲအောင် ထားနိုင်ခဲ့လေသည်။ သူ၏မတရားမှုများသည် 
သူ့ကို ဆင်းရဲသူ ဆင်းရဲသားများကသာမက အထက်တန်းစား 
မှူးမတ် သူဌေးသူကြွယ်များကပါ မုန်းတီးစေခဲ့လေသည်။ 
ဤသို့ဖြင့် ၁၆၄၈ ခုနှစ်တွင် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့လေသည်။ 

မာဇာရင်သည် ပြည်တွင်းစစ်ကို အောင်မြင်စွာ 
နှိမ်နင်းလိုက်ပြီးနောက်၊ လူဝီဘုရင် ၏ တန်ခိုးအာဏာကို 
တိုးတက်သည်ထက် တိုးတက်အောင်ကြိုးစား ခဲ့လေသည်။ 
မာဇာရင်သည် အုပ်ချုပ်မှုအရာတွင် ကျွမ်းကျင်သော်လည်း 
သူ၏ ငွေမက်မှုမှာ ချွတ်ယွင်းချက်ကြီးတစ်ရပ်ပင် ဖြစ်လာခဲ့ 
သည်။ မာဇာရင်သည် နန်းရင်းဝန်ရာထူးဖြင့် 
သူဌေးဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် ၁၆၆၁ ခုနှစ် မတ်လ ၉ 
ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်လေသည်။
 
## ကိုးကား
မာရ်ဆယ်ယီမြို့

မာဆေးမြို့သည် (ပြင်သစ်: Marseille) ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် ပါရီမြို့ ပြီးလျှင် ဒုတိယ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးတစ်မြို့ဖြစ်၏။ မြေထဲပင်လယ်မှ ကွေ့ဝင်သွားသော လိုင်းယန်းပင်လယ်ကွေ့ပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ရုန်းမြစ်ဝ၏ အရှေ့ဘက် ၂၇ မိုင် ကွာဝေးသည်။ မြောက်ဘက်အနည်းငယ် ကွာလှမ်းသော နေရာတွင် မာဆေးရုန်းတူးမြောင်းအားဖြင့် ရုန်းမြစ် နှင့် ဆက်စပ်လျက်ရှိ၏။ မာဆေးမြို့ဆိပ်ကမ်းသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ တွင်သာမက မြေထဲပင်လယ် တစ်လျှောက်တွင်ပါ အကောင်းဆုံး ဆိပ်ကမ်းဖြစ်သည်။ သဘာဝအားဖြင့် အသင့်အတင့် ကောင်းမွန်သော ဆိပ်ကမ်းဟောင်းကို ၁၈၅ဝ ပြည့်နှစ်က 
တိုးချဲ့ပြုပြင်ထားခဲ့သည်။ မာဆေးဆိပ်ကမ်းတွင် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ၊ ဂျီဗရောတား ရေလက်ကြား၊ ဆူးအက်တူးမြောင်း၊ မြေထဲ ပင်လယ်တို့ကို ဖြတ်သန်းလာသော သင်္ဘောပေါင်း တစ်နှစ်လျှင် ၄၅ဝဝ မျှလာရောက်ဆိုက်ကပ်သဖြင့် အလွန်ပင် စည်ကားပေသည်။
မာဆေးမြို့ ပုံသဏ္ဌာန်မှာ လခြမ်းပုံဖြစ်၍ ဆိပ်ကမ်းဟောင်း ကိုပတ်၍ တည်ထား၏။ ထိုမြို့ရှိ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများအနက် နိုထရာဒမ်ဒလာဂဒ် 
ဘုရားရှိခိုကျောင်း၊ စိန်ဗစ်တာဘုရား ရှိခိုးကျောင်းနှင့် စန်မာရီဘုရားရှိခိုးကျောင်းကြီးတို့သည် ထင်ရှားသော အဆောက်အအုံများဖြစ်၏။

မာဆေးဆိပ်ကမ်းသည် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း ပြင်သစ်နိုင်ငံနှင့် မြေထဲပင်လယ်တွင် အကြီးဆုံးဆိပ်ကမ်း ဖြစ်သည့်အလျောက် ကုန် သွယ်မှု အထူးဖွံ့ဖြိုး ကောင်းမွန်၏။ မာဆေးမြို့သည် စက်မှုလက်မှု အထူးဖွံ့ဖြိုး ကောင်းမွန်၏။ မာဆေးမြို့သည် စက်မှုလက်မှု ကုန် ပစ္စည်းထုတ်လုပ်သော မြို့ဖြစ်၏။ ကုန်ကြမ်းပစ္စည်း၊ ကျောက်မီး သွေး၊သံနှင့် ဆပ်ပြာလုပ်ငန်းအတွက် ဆီတို့ကိုတင်သွင်းသည်။ မာဆေးမြို့တွင် ဆပ်ပြာလုပ်ငန်းသည်ကြီးကျယ်၏။ 
နာမည်ကျော် မာဆေးဆပ်ပြာများကို ပြုလုပ်၏။ မာဆေးမြို၏ အခြားထွက်ကုန် များမှာ သံနှင့်ကြေးထည် ပစ္စည်းများ၊ စက်ကိရိယာများ၊ အုတ်ကြွပ်၊ ဖန်ထည်၊ မီးရထားစက်ခေါင်း၊ မော်တော်ကားများ၊ ဖယောင်းတိုင်၊ မာကရိုနီ၊ သကြား၊ ဓာတ်ဆီ၊ မီးခြစ် အစရှိသည်တို့ဖြစ်၏။

မာဆေးမြို့ရှိ လူဦးရေမှာ ခန့်မှန်းခြေ၈၅၂,၃၉၅ ယောက်ဖြစ်၏။ မာဆေးမြို့သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၌ ရှေးဦးတည်သောမြို့များ တွင် အပါအဝင်ဖြစ်၏။ မာဆေးမြို့ကို ဘီစီ ၆ဝဝ ခန့်က အာရှမိုင်းနားနယ်၊ ဖိုးစီးယမြို့က ဂရိလူမျိုးများက တည်ထောင်ခဲ့၏။ 

ရှေးအခါက မာဆေးလီယာဟုတွင်၍ ဆိပ်ကမ်းဟောင်းနေရာတွင် တည်ရှိ၏။ မာဆေးလီယာသည် ရှေးကျသောဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်လျက် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု ဖွံ့ဖြိုးကောင်းမွန်ပြီးလျှင် ဂရိယဉ်ကျေးမှု၏ အချက်အချာဒေသလည်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရောမနှင့် ကားသေ့ စစ်ဖြစ်ပွား စဉ်က ရောမဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့၏။ ဘီစီ ၄၉ ခုနှစ်တွင် မာဆေးလီယာမြို့ကို ဂျူးလိယပ်ဆီဇာ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် အချိန်မှစ၍ 
ခရစ် ၁၅၇၅ ခုနှစ်တွင် တတိယ ဟင်နရီဘုရင်သိမ်းပိုက်သည့် တိုင်အောင် မကြာခဏပင် တိုင်းတစ်ပါးတို့၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ခံရလေသည်။ 
ပြင်သစ်တော်လှန်ရေးဖြစ်ပွားစဉ်က မာဆေးမြို့တွင် သွေးထွက်သံယို တိုက်ခိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့၏။ ပြင်သစ်အမျိုးသား သီချင်း 'လာမာဆလေ့' သည် 
မာဆေးမြို့မှ တော်လှန်ရေးတပ်သားများ စတင်သီဆိုသောကြောင့် ယင်းအမည်ကို ရရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက မာဆေးဆိပ်ကမ်းသည် 
၂ ကြိမ် ဗုံးကြဲ တိုက်ခိုက်ခြင်း ခံခဲ့ရ၏။ ဂျာမန်တို့လက်တွင် ကျရောက်နေခဲ့စဉ်က ဆိပ်ကမ်းဟောင်းနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်ရှိ အဆောက်အအုံများ ဖျက်ဆီး ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မာဆေးမြို့မှာမူကား ဗုံးဒဏ်အပြင်းအထန် မခံရပေ။ အမေရိကန်တို့ ဝင်ရောက်သောအခါ မြို့သည် ထပ်မံ ပျက်စီးပြန်လေသည်။ 
 
## ကိုးကား
ဂျိန်းပေါလ် မာရတ်

ဇန်ပေါမာရားသည် ပြင်သစ်တော်လှန်ရေးကို လှုံဆော်အား 
ပေးခဲ့၍ အလွန်ရက်စက် ကြမ်းကြုတ်သော 
ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ် ၏။ ဒန်တွန်၊ ရောဗက်စပျဲတို့နှင့်အတူ 
ခေတ်ဆိုးကြီးဖြစ်ပေါ်ရေး တွင် တာဝန်ရှိသူတစ်ဦးလည်း ဖြစ်လေသည်။ 

မရားသည် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ နျူရှားတဲခရိုင် ဗုဒရီမြို့တွင် ခရစ် ၁၇၄၃ ခုနှစ် မေလ ၂၄ ရက်နေ့၌ ဖွားမြင်၏။ 
ပါရစ်မြို့တွင် ဆေးပညာကို သင်ယူခဲ့သည်။ သူသည် ဆရာဝန်ဖြစ်လာသောအခါ ပါရစ်မြို့နှင့် လန်ဒန်မြို့များတွင် ဆေးဝါးကုသနေထိုင်ခဲ့လေသည်။ မာရားသည် လျှပ်စစ်နှင့် မျက်စိဆိုင်ရာစာပေများကို ပြုစုသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် သူ၏ရက်စက်မှု ကြမ်းကြုတ်မှုကြောင့် သူ ရေးသားခဲ့သော စာပေကောင်းများသည် အရာမထင်ဘဲ ရှိခဲ့လေသည်။

ခရစ် ၁၇၈၉ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တော်လှန်ရေး စတင် ဖြစ်ပွားခဲ့စဉ်က မာရားသည် မိမိ၏အလုပ်အကိုင်တွင် နာမည်ရ၍ 
အောင်မြင်နေပြီဖြစ်၏။ သို့သော် ပြင်သစ်တော်လှန်ရေး ဖြစ်ပွားသည်ဆိုလျှင်ပင် အလုပ်ကို ကြိုးစားပမ်းစား လုပ်ကိုင်နေသော 
ဆရာဝန်အဖြစ်မှ စိတ်အားထက်သန် ပြင်းပြသော တော်လှန်ရေးသမားတစ်ဦး ဖြစ်လာလေ၏။ တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် 
ဒန်တွန် သည် စိတ်အားအထက်သန် အပြင်းပြဆုံး လူများကို စုစည်းခဲ့ရာတွင် မာရားသည်လည်း ပါဝင်ခဲ့ပေ၏။ မာရားသည် 
'ပတ်ဗလစ်စစ်တီပါရစ်ဆီယန်' သတင်းစာ၏ 
စာတည်းဖြစ်လာ၏။ နောင်အခါ ထိုသတင်းစာ၏ အမည်ကို ပို၍ လူသိများသော 'လာအမီဒျူပီပယ်' အမည်သို့ 
ပြောင်းလိုက်၍၊ ထိုနောက်တွင် 'ဂျာနယ်ဒီလာရီ 
ပတ်ဗလစ်ဖရန်ဆေး' ဟူ၍ ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်ခဲ့ပြန်လေသည်။ 

ယင်း သတင်းစာသည် ပါရစ်မြို့ရှိ သွေးဆာနေသည့် တော်လှန်ရေးသမား လူအုပ်ကြီးများ၏ အာဘော်ကို ထုတ်ဖော်ပြသရာ ဟစ်တိုင်ပင်ဖြစ် ၏။ မာရားသည် ကလောင်ထက်ထက်ဖြင့် ရက်စက်အောင် လှုံ့ဆော်ပေးခဲ့၏။ 
မာရားသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံရှိ အဆိုးရွားဆုံးသော အစိတ်အပိုင်း၏ အားထားရာ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်လာသည်။ သူသည် သူ့အား 
ဆန့်ကျင်ပြောဆိုသော ပြင်သစ်လူမျိုးဟူသမျှကို သေဒဏ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့၍၊ တစ်ကြိမ်ကလည်း လူပေါင်း ၂၇ဝဝဝဝ ကို 
သေဒဏ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့လေသည်။

မာရားသည် ၁၇၉၂ ခုနှစ်တွင် ပါရစ်ကွန်မျွန်းအဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးဖြစ်လာသည်။ သူအာဏာရလာသည်နှင့်အမျှ သူ၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုသည်လည်း တိုးတက် ပြင်းထန်လာခဲ့၏။ 
၁၇၉၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ လူသတ်ပွဲကြီး 
ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်မှာ သူ၌ တာဝန်မကင်းခဲ့ပေ။ တော်လှန်ရေးခုံရုံးနှင့် တော်လှန်ရေး ခေါင်းဆောင်များအဖွဲ့တို့ကိုလည်း 
သူ၏ အကြံပေး တိုက်တွန်းချက်အရ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ သို့သော် သူ၏ အရေးအသားများသည် ပြင်းထန်သည်ထက် ပြင်းထန်လာရကား အကြည်ညို ပျက်စေမှုဖြင့် ၁၇၉၃ ခုနှစ် 
ဧပြီလတွင် တော်လှန်ရေးခုံရုံးတင်ကာ စစ်ဆေးခြင်း ခံရသည်။ 

သို့သော် မာရားကို ခုံရုံးက တရားသေလွှတ်လိုက်၏။ မာရားသည် ၁၇၉၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သူ၏ 
ယုတ်မာရက်စက်မှုများကို သည်းမခံနိုင်အောင် ဖြစ်နေခဲ့သော ပြင်သစ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း ပြည်နယ်တစ်ခုမှ ရှားလော့ကော်ဒေးဆိုသူ အမျိုးသမီးတစ်ဦးက သူရေချိုးနေခိုက် 
ဓားနှင့် ထိုးသတ်ခြင်း ခံရလေသည်။ 

## ကိုးကား
မာလကာသီး

'']]

ရုက္ခဗေဒ အလိုအားဖြင့် မာလကာပင်ကို ဆစ်ဒီယမ် ဂွာဂျဗား ဟုခေါ်၏။ ရခိုင်လို ဂိုယိုင်ပင်ဟု ခေါ်သည်။  ထိုအပင်သည် မာတေစီအီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌ သဘာဝအလျောက် ပေါက်သော အပင်မျိုး မဟုတ်ပေ။ မူလပေါက်ရာ အရပ်မှာ မြောက်အမေရိကတိုက်ရှိ မက္ကဆီကိုနယ်နှင့် တောင်အမေရိကတိုက်ရှိ ပီရူးနိုင်ငံတို့ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ တစ်ဆင့်ယူဆောင်စိုက်ပျိုးသည့် သစ်ပင်ငယ်များ ဖြစ်သည်။

ရေမဝပ်သည့် သဲဆန်ဆန် ဂဝံမြေမျိုး၌ မာလကာပင်များ ကောင်းစွာဖြစ်ထွန်းသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မေမြို့အနီး ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အခြားအရပ်ရှိ ခြံဥယျာဉ်များ၌ မာလကာပင်များကို စိုက်ပျိုးထားကြသည်။ မာလကာပင်များ ပွားလာအောင် မြေထုပ် စည်းခြင်း၊ အကိုင်းဆက်ခြင်း၊ အကိုင်းမြေမြု|ပ်ခြင်း၊ သားတက်ဖြတ် စိုက်ခြင်း စသည့် နည်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ သို့သော် မြန်မာနိုင်ငံတွင် အစေ့စိုက်နည်းကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။ တစ်ပင် နှင့် တစ်ပင် ပေ ၂ဝ စီခွာ၍ အတန်းလိုက် စိုက်သင့်သည်။ အပင် သက် ၃ နှစ်ခန့်ရှိလာသောအခါ အသီးသီးတော့၏။ အပင်သက် နုစဉ် အချိန်မှစ၍ အကိုင်းအခက်တို့ကို ချိုင်ပေးလျှင် အသီးများ သီးနိုင်သည်။

အခေါက်သည် ချောမွတ်၍ ညိုဖျော့ဖျော့ အရောင်တွင် အကွက်များ ပေါ်လျက်ရှိသည်။ အချင်း ၁ ၁ /၂ လက်မခန့်ရှိသော အပွင့်ဖြူများ ပွင့်ရာ အနံ့အနည်းငယ်မွေး၏။ မာလကာပင်မျိုး အများအပြားရှိသော်လည်း စင်စစ် မာလကာဖြူမျိုးနှင့် မာလကာနီ မျိုးဟူ၍ နှစ်မျိုးသာ ခွဲခြားထားသည်။ မာလကာဖြူမျိုး အပင်တို့တွင်အပွင့်များ တစ်ပွင့်ချင်းပွင့်၍ သစ်သော့သီးပုံ အသီးများသီးသည်။ အနီမျိုး အပင်တို့တွင်ကား တစ်ခိုင်တွင် ၂ ပွင့်၊ ၃ ပွင့်စီ အခိုင်လိုက်ပွင့်၍ အသီးမှာ အလုံး၊ သို့မဟုတ် ရှည်ဝိုင်းဝိုင်းရှိကြ သည်။ မာလကာသီးအတွင်း၌ မာသောအစေ့ငယ်များ အများအပြား ရှိ၏။ အသီးမှည့်လျှင် အသားပျော့လာ၍ အရသာမှာ ချိုယောင် ယောင်ဖြစ်သည်။ အသီးတစ်ခုလုံးကို စားရသည်။ 

အသီးမှည့်ထက် အသီးစိမ်း အပွများကို အချို့ပို၍နှစ်သက်ကြသည်။ အသီးစိမ်းနှင့် အသီးမှည့်များအပြင် မာလကာယို ပြုလုပ်၍လည်း စားကြသည်။ မာလကာသားသည် ညိုမွဲမွဲအရောင်ရှိ၍ အတော်အသင့်မာသည်။ ယင်းအသားကို သေနတ်ပြောင်းခံအသား ပြုလုပ်ခြင်း၊ ပုံထွင်းခြင်း၊ သင်္ချာအတိုင်းအတာ ကိရိယာများ ပြုလုပ်ခြင်းတို့၌ အသုံးပြုကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:စားနိုင်သော သစ်သီးများ
အလှတရား

အလှတရားဆိုသည်မှာ လူပုဂ္ဂိုလ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ နေရာ၊ အရာဝတ္ထု သို့မဟုတ် အတွေးအမြင်တို့မှ နေ၍ ပျော်ရွှင်မှု၊ အဓိပ္ပာယ်ရှိမှု၊ ကျေနပ်နှစ်သိမ့်မှု စသည်တို့ကို ခံစားသိရှိစေနိုင်သည့် သွင်ပြင်လက္ခဏာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အလှတရားကို အနုသုခုမဒဿနပညာ၊ လူမှုဗေဒ၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာ စိတ်ပညာနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အစရှိသည့် ဘာသာရပ်တို့၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု အနေနှင့် လေ့လာကြလေ့ ရှိသည်။
ရာဂျီအွန် မာလင်နော့စကီး

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ထင်ရှားခဲ့သော ဆိုဗီယက်စစ်သူကြီး ရိုဒီယွန် ယာကော့လီဗစ် မာလီနော့စကီးသည် အိုဒက်ဆာနယ်တွင် ခရစ် ၁၈၉၈ ခုနှစ်က မွေးဖွားသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ပြင်သစ်စစ်မျက်နှာ၌ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော ရုရှတပ်မဟာတွင် အမှုထမ်းခဲ့သည်။ ရုရှနိုင်ငံ၌ ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ခဲ့စဉ်က တပ်နီတော်တွင် ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့ရာ စစ်ဗိုလ်အဆင့် အတန်းသို့ တိုးတက်ခန့်ထားခြင်း ခံရလေသည်။ ထိုနောက် ၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ်တွင် စစ်တက္ကသိုလ်သို့ တက်ရောက်၍ စစ်အတတ် သင်ကြားခဲ့ရ၏။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်းက ဆိုဗီယက် ရုရှကို ဂျာမန်တို့ စတင် တိုက်ခိုက်သောအချိန်တွင် မာလီနော့စကီးမှာ ဗက်ဆာရေးဗီးယားနယ်ရှိ တပ်ဖွဲ့များကို ကွပ်ကဲရသော ဗိုလ်ချုပ် အဖြစ် ဆောင်ရွက်နေရလေသည်။ သူ၏တပ်များသည် နာဇီတို့ တစ်ရှိန်ထိုး ချီတက်လာခဲ့သည်ကို နှောင့်နှေးအောင် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ လေသည်။ ထိုပြင် ယူကရိန်းနယ်တွင် ဂျာမန်တို့ ဝိုင်းဝန်းထားစဉ်က လွတ်မြောက်အောင် ချိုးဖောက်ထွက်နိုင်ခဲ့၏။ ထိုနောက်တွင် ဆိုက်ဗီးရီးယန်း တပ်များကို ဦးစီးကာ ဂျာမန်တို့ လက်တွင်းသို့ စတာလင်ဂရက်မြို့ မကျစေရန် ကူညီတိုက်ခိုက်ပေးခဲ့ရာ အောင်ပွဲရခဲ့သည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် ရော့စတော့မြို့ကို သိမ်းယူခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင်ပင် ဗိုလ်ချုပ်မှူး အဆင့်အတန်းသို့ တိုးမြှင့်ခန့်ထားခြင်းခံ ရ၍ တတိယယူကရိန်းစစ်တပ်ကို အုပ်ချုပ်ကာ ရူမေးနီးယား၊ ဟန်ဂေရီနှင့် ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံများအတွင်းသို့ ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အောင်ပွဲများ ခံရသဖြင့် စစ်သူကြီး အဆင့်အတန်းသို့ တိုးမြှင့်ခန့်ထားခြင်းခံရလေသည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် မန်ချူးရီးယားပြည်ရှိ ရုရှစစ်တပ်တစ်တပ်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ရသည်။

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးသောအခါတွင် အရှေ့ဖျားရှိ ရုရှစစ်တပ်များ၏ စစ်သေနာပတိဖြစ်လာလေသည်။ ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံရသည်။
 
## ကိုးကား