ရူပက္ခန္ဓာ

**ရူပက္ခန္ဓာ** ဆိုသည်မှာ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိသည့် **ရုပ်တရား (၂၈) ပါး** စုပေါင်းနေမှုကို ဆိုလိုသည်။ ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုမိုနားလည်လွယ်စေရန် ၎င်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ သဘောသဘာဝနှင့် ရှုမှတ်ပုံ နည်းစနစ်များအလိုက် အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြား တင်ပြအပ်ပါသည် -

### အခြေခံအုတ်မြစ်ဖြစ်သော မဟာဘုတ်ရုပ် (၄) ပါး
မဟာဘုတ်ရုပ်များသည် ရုပ်အားလုံး၏ အခြေခံ တည်ဆောက်ပုံများ ဖြစ်ကြပြီး တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါး အပြန်အလှန် အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်ကြသည်။

*   **ပထဝီဓာတ်:** ခက်မာခြင်း သဘောရှိပြီး အတူဖြစ်သော ရုပ်တရားများ၏ တည်ရာအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။
*   **အာပေါဓာတ်:** ယိုစီးခြင်း သဘောရှိပြီး ရုပ်ကလာပ်အတွင်းရှိ ရုပ်တရားများကို ဖရိုဖရဲမဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းဖွဲ့စည်းပေးသည်။
*   **တေဇောဓာတ်:** ပူခြင်း သို့မဟုတ် အေးခြင်း သဘောရှိပြီး ရုပ်တရားများကို ရင့်ကျက်စေသည်။
*   **ဝါယောဓာတ်:** ထောက်ကန်ခြင်း သဘောရှိပြီး ရုပ်တရားများကို လှုပ်ရှားစေခြင်း၊ တွန်းကန်ခြင်း ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်သည်။

### မဟာဘုတ်ကို အမှီပြု၍ဖြစ်သော ဥပါဒါရုပ်များ
မဟာဘုတ် (၄) ပါးကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဥပါဒါရုပ် (၂၄) ပါးရှိသည်။ ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားနိုင်သည် -

*   **အကြည်ရုပ်များ:** စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါ၊ ကာယ ပသာဒရုပ် (၅) ပါးဖြစ်ပြီး ကြေးမုံပြင်ကဲ့သို့ ကြည်လင်ကာ အာရုံများကို လက်ခံနိုင်သော သဘောရှိသည်။
*   **အာရုံရုပ်များ:** အဆင်း (ရူပါရုံ)၊ အသံ (သဒ္ဒါရုံ)၊ အနံ့ (ဂန္ဓာရုံ)၊ အရသာ (ရသာရုံ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ (ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံမှာ သီးခြားရုပ်မဟုတ်ဘဲ ပထဝီ၊ တေဇော၊ ဝါယော ဓာတ် ၃ ပါးကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည် )။
*   **အသက်နှင့် အာဟာရရုပ်များ:** ကမ္မဇရုပ်များကို စောင့်ရှောက်သော **ဇီဝိတိန္ဒြေရုပ်** နှင့် ရုပ်တရားတို့ကို ထောက်ပံ့သော **အာဟာရရုပ် (ဩဇာ)** တို့ ဖြစ်သည်။
*   **ဘာဝရုပ်နှင့် ဝတ္ထုရုပ်:** ဣတ္ထိ/ပုရိသ ဘာဝရုပ် (၂) ပါးနှင့် စိတ်၏ မှီရာ **ဟဒယဝတ္ထုရုပ်** တို့ ဖြစ်သည်။

### ရုပ်အတုဟု ခေါ်ဆိုသော အနိပ္ဖန္နရုပ်များ
ဤရုပ်များသည် ရုပ်အစစ်များ၏ အခြင်းအရာ သဘောတရားမျှသာ ဖြစ်သဖြင့် ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရတို့ဖြင့် တိုက်ရိုက် မပြီးစီးနိုင်ကြပေ။

*   **အာကာသဓာတ်:** ရုပ်ကလာပ်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုကို မရောယှက်အောင် ပိုင်းခြားပေးသော အကြားအပေါက် ဖြစ်သည်။
*   **ဝိညတ်ရုပ် (၂) ပါး:** ကိုယ်အမူအရာ (ကာယဝိညတ်) နှင့် နှုတ်အမူအရာ (ဝစီဝိညတ်) တို့ဖြစ်ပြီး အတွင်းသဘော အလိုဆန္ဒကို သိစေတတ်သည်။
*   **ဝိကာရရုပ် (၃) ပါး:** ရုပ်၏ ပေါ့ပါးခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်းနှင့် ခံ့ညားခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။
*   **လက္ခဏရုပ် (၄) ပါး:** ရုပ်၏ ဖြစ်စ (ဥပစယ)၊ အစဉ်ဖြစ်ခြင်း (သန္တတိ)၊ ရင့်ကျက်ခြင်း (ဇရတာ) နှင့် ပြိုပျက်ခြင်း (အနိစ္စတာ) တို့ ဖြစ်သည်။

### ရုပ်တရားတို့၏ အုပ်စုအလိုက် ခွဲခြားခြင်း
ရုပ်တရား (၂၈) ပါးကို သဘာဝအလိုက် အမျိုးမျိုး ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည် -

*   **အဇ္ဈတ္တိက နှင့် ဗာဟိရ:** ပသာဒရုပ် (၅) ပါးသည် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သောကြောင့် အဇ္ဈတ္တိကရုပ်ဖြစ်ပြီး ကျန် (၂၃) ပါးမှာ ပြင်ပဖြစ်သော ဗာဟိရရုပ်များ ဖြစ်သည်။
*   **ဩဠာရိက နှင့် သုခုမ:** ပသာဒရုပ် ၅ ပါးနှင့် အာရုံရုပ် ၇ ပါး (ပေါင်း ၁၂ ပါး) သည် ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော ဩဠာရိကရုပ်ဖြစ်ပြီး ကျန် ၁၆ ပါးမှာ သိမ်မွေ့သော သုခုမရုပ်များ ဖြစ်သည်။
*   **နိပ္ဖန္န နှင့် အနိပ္ဖန္န:** ရုပ်အစစ် (၁၈) ပါးသည် နိပ္ဖန္နရုပ်ဖြစ်ပြီး ရုပ်အတု (၁၀) ပါးမှာ အနိပ္ဖန္နရုပ် ဖြစ်သည်။

### ရူပကမ္မဋ္ဌာန်း ကျင့်စဉ်၏ အနှစ်ချုပ်
ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ရုပ်တုံးရုပ်ခဲ (**ဃန**) များ ပြိုကွဲစေရန်အတွက် ရုပ်ကလာပ်တစ်ခုချင်းစီကို **လက္ခဏာ (သဘော)၊ ရသ (ကိစ္စ)၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန် (ဉာဏ်တွင်ထင်လာပုံ)၊ ပဒဋ္ဌာန် (နီးစွာသောအကြောင်း)** ဟူသော နည်းလမ်း (၄) ပါးဖြင့် ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားယူရမည်။ အထူးသဖြင့် ဓာတ်ကြီးလေးပါးကို ရှေးဦးစွာ သိမ်းဆည်းပြီးမှ ဥပါဒါရုပ်များကို တစ်လုံးချင်းစီ ဆက်လက်ရှုပွားရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အဇ္ဈတ္တနှင့် ဗဟိဒ္ဓ နှစ်ဌာနလုံးတွင် ရုပ်တရားများကို ကုန်စင်အောင် ရှုနိုင်ပါမှ ပရမတ်သို့ ဉာဏ်အမြင်ဆိုက်ကာ ဝိပဿနာဉာဏ်များ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ 

### တိပိဋကအဘိဓာန်မှ
(က) အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန်စသော ရုပ်ဟူသော-အဖွဲ့-အစု-အပုံ-အပေါင်း။ 

(ခ) အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန်စသော ရုပ်တို့၏-အဖို-အစု-အပေါင်း။  အတိတ် အနာဂတ် ပစ္စုပ္ပန်စသော ရုပ်အစုကို “ရူပက္ခန္ဓာ”ဟု ခေါ်ဆိုသည်  

တစ်နည်း-ကံ, စိတ်, ဥတု, အာဟာရဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းတရား ၄-ပါး ကြောင့်ဖြစ်သည့် ရုပ်အားလုံးကို “ရူပက္ခန္ဓာ”ဟု ခေါ်ဆိုသည်။  

ရုပ် ၂၈-ပါးတို့မှ လွတ်သော ရူပက္ခန္ဓာမည်သည် မရှိ။ 

ရူပက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာသည်- (၁) ပုဂ္ဂိုလ် (၂)ဘုံဟူ၍ ၂-ပါးအပြား ရှိ၏။ 
### ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ
ထိုတွင်—ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း (၁) ရူပက္ခန္ဓာ ဖြစ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်။ (၂) ရူပက္ခန္ဓာဖြစ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ် (၃) ရူပက္ခန္ဓာဖြစ်လတ္တံ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ၃-ပါး အပြားရှိ၏။ 

ထိုတွင်—(၁) ရူပက္ခန္ဓာဖြစ်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည်-အသညသတ် ဥပပဇ္ဇန္တ ဖြစ်သော သုဂတိ အဟိတ်ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပဉ္စဝေါကာရဥပပဇ္ဇန္တဖြစ်သော ပုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့ဖြစ်သည်။ 

(၂) ရူပက္ခန္ဓာဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည်-ခပ်သိမ်းသောဥပပဇ္ဇန္တစဝန္တ ဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်တို့ဖြစ်သည်။ 

(၃) ရူပက္ခန္ဓာ ဖြစ်လတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည်-ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ နောင်ဖြစ်ပြန်ကောင်းသော ပဉ္စဝေါကာရ ဥပပဇ္ဇန္တစဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ် ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်, အသညသတ် ဥပပဇ္ဇန္တစဝန္တ ဖြစ်သော သုဂတိအဟိတ် ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်, အရူပဥပပဇ္ဇန္တစဝန္တဖြစ်သော တိဟိတံပုထု ဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြစ်သည်။ 
### ရူပက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာဘုံ
ရူပက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာဘုံသည်—ကာမ (၁၁)ဘုံ, ရူပ (၁၆)ဘုံအားဖြင့် (၂၇)ဘုံတို့ဖြစ်သည်။ 

ထို့အတူ ရူပက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာသည်လည်း (၁) ပုဂ္ဂိုလ် (၂)ဘုံဟူ၍ ၂-ပါး အပြားရှိ၏။ 
### ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာ
ထိုတွင် ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း- (၁) ရူပက္ခန္ဓာ ချုပ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်။ (၂) ရူပက္ခန္ဓာ ချုပ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ်။ (၃) ရူပက္ခန္ဓာ ချုပ်လတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ၃-ပါး အပြားရှိ၏။ 

ထိုတွင် (၁) ရူပက္ခန္ဓာ ချုပ်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အသညသတ်စဝန္တဖြစ်သော သုဂတိအဟိတ် ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပဉ္စဝေါကာရစဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်၄-ယောက်တို့ဖြစ်သည်။ 

(၂) ရူပက္ခန္ဓာ ချုပ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည်-ခပ်သိမ်းသော ဥပပဇ္ဇန္တစဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်တို့ ဖြစ်သည်။ 

(၃) ရူပက္ခန္ဓာ ချုပ်လတ္တံ ပုဂ္ဂိုလ် ဟူသည်-ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ နောင်ချုပ် ပြန်ကောင်းသော ပဉ္စဝေါကာရဥပပဇ္ဇန္တ-စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်, အသညသတ်ဥပပဇ္ဇန္တစဝန္တဖြစ်သော သုဂတိအဟိတ် ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ အရူပဥပပဇ္ဇန္တစဝန္တဖြစ်သော တိဟိတ်ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြစ်သည်။
### ရူပက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာဘုံ
ရူပက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာဘုံသည် ကာမ(၁၁)ဘုံ, ရူပ (၁၆)ဘုံအားဖြင့် (၂၇)ဘုံတို့ဖြစ်သည်။ 

ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍သိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း-(၁) ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိဆဲပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂) ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိပြီးပုဂ္ဂိုလ်၊ (၃) ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိလတ္တံ့ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ (၃)ပါး အပြားရှိ၏။ 
### ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍သိသော ပုဂ္ဂိုလ် 
ထိုတွင် (၁) ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည်-အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ 

(၂) ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၌ သိပြီး ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အရဟတ္တဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ 

(၃) ရူပက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား သိလတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် ကျွတ်ထိုက်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်, အောက်မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက် အောက်ဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့တည်း။  
### ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
* [ရူပက္ခန္ဓကထာ အခန်း](https://my.wikisource.org/wiki/နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ-စတုတ္ထတွဲ/ရုပ်_(၂၈)_ပါး_%3D_ရူပက္ခန္ဓကထာ_အခန်း)

#### ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ