open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ဖစ်ရှင်း (ကွန်ပျူတာ)

Computer security လောကမှာတော့ phishing ဟာ ဥပဒေဖောက်ဖျက်တာ တစ်ခုပါပဲ။ credit card ရဲ့usernames,password များကို လိမ်လည်လှည့်ဖျား၍ဖြစ်စေ စိတ်ဝင်စားသည့်အရာကို ဆွဲဆောင်ပြီးတော့ဖြစ်စေ online ပေါ်ကနေ ရယူသွားခြင်းဖြစ်ပါတယ်။ phishing ဆိုသည်မှာ fishing နှင့် pish ကို ပေါင်းထားသော စာလုံးပါ။ အခြား နာမည်ကြီး social website တွေ online payment processors တွေ ဒါမှမဟုတ် IT administrator တွေကို ရည်ရွယ်ပြီး တိုက်ခိုက်ပါတယ်။ Phishing ကို ပုံမှန်အားဖြင့်တော့ email ကနေ ထင်ယောင်ထင်မှား စာအနေနဲ့ဝင်ရောက်တတ်ပါတယ်။ တစ်ခါတစ်လေ email ကနေတဆင့် website အတုအယောင်တွေ ရဲ့ link တွေကိုပေးပြီး တကယ့်အစစ်အမှန်လို့ ထင်အောင် ဖန်တီးတတ်ပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့် နာမည်ကြီး social website ရဲ့ ပုံစံအတိုင်းဖန်တီးပြီးတော့ users တွေကို ထင်ယောင်ထင်များဖြစ်အောင် လုပ်တတ်ပါတယ်။ တစ်ခါတစ်လေ website ကို exploits လုပ်ပြီးတော့လည်း users တွေကို website အတုအယောင်တွေဆီ ပြောင်းခေါ်သွားနိုင်ပါတယ်။
တိုဘက်စကိုမြို့

တိုဘက်စကိုမြို့သည် ဖက်ဒရယ်ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ၃၁ ပြည်နယ်အတွင်းမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး  မက္ကဆီကိုနိုင်ငံရှိ မြို့တစ်ခုသည်။၎င်းကို ၁၇ မြူနီစီပါယ် အတွင်း ခွဲခြားထားပြီး ၎င်း၏ မြို့တော်မှာ ဗီလာဟာမိုဆ(Villahermosa) ဖြစ်သည်။ 
၎င်းမြို့သည် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ တီဟူရန့်ဒ်ပီးကျွန်းဆက် မြောက်ဘက်ပိုင်း၏ တဝက်ခန့်နှင့်လည်း ဆက်နေသည်။ အနောက်ဘက်တွင် ဗာရက်ရူဇ် ပြည်နယ်ဖြင့် နယ်နမိတ် ပိုင်းခြားပြီး၊ တောင်ဘက်တွင် ချိုင်းပက်စ် နှင့် အရှေ့မြောက်ပိုင်းတွင် ကမ်းပိချ်ပြည်နယ် တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြား သတ်မှတ်ထားသည်။ အနောက်ဘက်တွင် မက္ကဆီကိုပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်းကြီး အထင်ကရရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ကွာတာမီလန်နိုင်ငံဖြင့် နယ်နမိတ် သတ်မှတ်ထားသည်။
တိုဘက်စကို

တိုဘက်စကိုဖြင့် ရှိနေသော အကြောင်းအရာများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။  
#တိုဘက်စကိုမြို့
#တိုဘက်စကို ငရုတ်သီး
#တိုက်ဘက်စကို အချဉ်ရည်
အိုက်စလန်နိုင်ငံ

**အိုက်စလန် နိုင်ငံ**  (တရားဝင်အမည် အိုက်စလန် သမ္မတနိုင်ငံ)သည့် ဥရောပတိုက် တွင် ရှိသော ကျွန်းနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီ။ မြောက်အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ အတွင်းရှိ မစ်ဒ်အတ္တလန္တိတ် ရစ်ဂျ် (Mid-Atlantic Ridge)  ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ အလယ်ရှိ တောင်တန်းကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ လူဦးရေ ၃၇၆,၂၄၈ ရှိပြီ စုစုပေါင်း ဧရိယာ အကျယ်အဝန်း ၁၀၃,၁၂၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ (၃၉,၈၁၅ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ အကြီးဆုံးမြို့မှ  နိုင်ငံမြို့တော် ရေဂျာဗစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရေဂျာဗစ်မြို့၏ ပတ်ဝန်းကျင် အနောက်တောင်ဘက် ဒေသမှာ နိုင်ငံ လူဦးရေ ၃ ပုံ ၂ ပုံမျှ၏ နေထိုင်ရာ ဖြစ်သည်။

အိုက်စလန် နိုင်ငံသည် အမြဲတစေ လှုပ်ရှားနေတတ်သော မီးတောင်များ ရှိပြီး ပထဝီ အနေအထာအရလည် အမြဲပြောင်းလဲနေတတ်သော နေရာဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ အတွင်းပိုင်း ဒေသမှာ သဲကွင်းများ၊ တောင်တန်းများ နှင့် ရေခဲမြစ်များ ရှိသော ကုန်းမြေမြင့် ဖြစ်ပြီး ရေခဲတောင်များသည် မြေနိမ့်ပိုင်းမှ တဆင့် ပင်လယ်ထဲသို့ စီးဝင်သွားကြသည်။ အိုက်စလန်သည် ပင်လယ်ကွေ့ ရေစီးကြောင်းကြောင့် အနွေးဓာတ် ရစေပြီး အာတိတ်စက်ဝိုင်း၏ အပြင်ဘက် ရှိ လတ္တီကျု အမြင့်ပိုင်းတွင် ရှိသော်လည်း သမမျှတသော ရာသီဥတု ရှိသည်။

## သမိုင်း 
## ကိုးကား
နယူးဒေလီမြို့

နယူးဒေလီမြို့ (; )သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အလွန်ရှေးကျသော သမိုင်းဟောင်းများရှိသည်။ ၎င်းသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး ဧရိယာအကျယ်အဝန်းမှာ ၄၂.၇ စတုရန်းကီလိုမီတာ ခန့်ရှိသည်။ ထို့ပြင် လူဦးရေ ထူထပ်မှုမှာ ၉.၄ သန်းခန့်ရှိသည်။ ၎င်အား အိန္ဒိယ ဗဟိုအုပ်ချုပ်ရေးဌာနနှင့် ဒေလီ၏ပြည်ထောင်စုနယ်မြေအစိုးရဌာနအဖြစ် အသုံးပြုပြီး ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ ၉ ခုအနက် တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ နယူးဒေလီမြို့သည် ဒေလီမြို့မ၏ အတွင်းတွင် တည်ရှိ၍ နိုင်ငံခြားသံရုံး ၁၃၄ ရုံးခန့် ရှိသည်။ 

နယူးဒေလီမြို့ နေရာဒေသသည် ဘုရားရှင်လက်ထက်တော်မတိုင်မီကတည်းက ကုရုတိုင်း၊ ကမ္မာသဒမ္မနိဂုံး အမည်တွင်ခဲ့သည်။ အလောင်းတော် မဟာသုတမင်းဘဝက လူသားစား ပေါရိသာဒကို ဆုံးမရာ နေရာဒေသလည်းဖြစ်သည်။ ဘုရားရှင် လက်ထက်တော်က သတိပဋ္ဌာန်တရားကို ဤနယ်မြေရှိ ပုဂ္ဂိုလ်အသီးသီးသည် ထင်းခွေရေခပ်ရင်းနှင့်ပင် လက်တွေ့ ကျင့်သုံးခဲ့ကြသော ဓမ္မနယ်မြေကြီးဖြစ်ပြီး အရိယာပုဂ္ဂိုလ်အမြောက်အမြား ပေါ်ထွက်ခဲ့ကြသည်။ မာဂဏ္ဍီယသုတ်၊ မဟာနိဒါနသုတ် အစရှိသော လေးနက်သည့် သုတ္တန်ဒေသနာတော်များကို ဟောကြားခဲ့ရာ နေရာဒေသလည်းဖြစ်သည်။ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်ကို ဟောတော်မူရာ တောင်ကုန်းမှာ နယူးဒေလီ မြို့လယ်ခေါင်တွင် ဥယျာဉ်တစ်ခုအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိနေပြီးအလယ်တွင် ကျောက်ဆောင် ကျောက်တုံးကြီးများ ရှိသည်။ အသောကမင်းကြီး လက်ထက်ကတည်းက အသိအမှတ်ပြုခဲ့သော နေရာဖြစ်ကြောင်း ဆိုင်းဘုတ်ရေးထိုးထားသည်။

## ကိုးကား
သီရိဓမ္မ

ဆရာတော်လောင်းလျာသည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေကြီး မြင်းမူမြို့နယ်၊ ကန်ဖျားရွာ ခမည်းတော် ဦးဝိုင်း၊ မယ်တော် ဒေါ်စိန်ဥတို့မှ ၁၂၈၅ ခုနှစ် တပေါင်းလဆန်း ၃ ရက်(သောကြာနေ့)တွင် ဖွားမြင်သော သားရတနာဖြစ်သည်။

## ရှင်ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူခြင်း
ဆရာတော်လောင်းလျာသည် ၁၂၉၃ ခုနှစ် တပေါင်းလဆန်း ၁၃ ရက်၊ ကန်ဖျားရွာကျောင်း ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တနန္ဒိယကို ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ မိဘဘိုးဘွားတို့၏ ပစ္စယာနုဂ္ဂဟဖြင့် ရှင်သာမဏေအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ၁၃၀၄ ခုနှစ် တပေါင်းလပြည့်ကျော် ၅ ရက်(ကြာသပတေးနေ့) နံနက် ၈ နာရီ မိနစ် ၂၀ တွင် ခွက်ခွင်းကျောင်း ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသောဏာဘိဝံသကို ဥပဇ္ဈာယ်ပြုလျက် ကန်ဖျားရွာ ကျောင်းခဏ္ဍသိမ်၌ မိဘနှစ်ပါးတို့၏ ပစ္စာယာနုဂ္ဂဟဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ 

## ပရိယတ္တိစာပေ သင်ယူဆည်းပူးတော်မူခြင်း
ဆရာတော်သည် ရွာဦးကျောင်းဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တနန္ဒိယ၊ ဘဒ္ဒန္တဥက္ကံသ၊ ဘဒ္ဒန္တပဏ္ဍိတ၊ ခွက်ခွင်းကျောင်း ဘဒ္ဒန္တသောဏာဘိဝံသ၊ မန္တလေးမြို့ မဟာဝိသုဒ္ဒါရုံတိုက် ဘဒ္ဒန္တဇာနေယျဗုဒ္ဓိ၊ ဘဒ္ဒန္တသုဝဏ္ဏဇောတိဘိဝံသ၊ ဘဒ္ဒန္တအာနန္ဒပဏ္ဍိတာဘိဝံသ၊ ဘဒ္ဒန္တဝါသဝါဘိဝံသ၊ မစိုးရိမ်တိုက်သစ် ဘဒ္ဒန္တဝိစိတ္တာဘိဝံသ၊ ဘဒ္ဒန္တစန္ဒောဘာသာဘိဝံသစသော ဆရာတော်များထံတွင် ပရိယတ္တိစာပေများကို သင်ယူတော်မူခဲ့သည်။ 

## စာပေပို့ချခြင်းနှင့် သာသနာရေး အားပေးဆောင်ရွက်တော်မူခြင်း
ဆရာတော်သည် မန္တလေးမြို့ မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံတိုက်တွင် ကထိကအဖြစ် ၄ နှစ်၊ မဟာသိပ္ပံကျောင်းတွင် ၁၉၇၆ ခုနှစ်မှစ၍ ယနေ့ထိ ငယ်၊ လတ်၊ ကြီး စာဝါများကို ပို့ချလျက် ဘုန်းတော်ကြီးသင် ပညာရေးကျောင်းကိုလည်း ၂၃ နှစ်တိုင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၃၄၂ ခုနှစ်မှ ၁၃၅၁ ခုနှစ်အထိ သင်္ဃန်းကျွန်းမြို့နယ် ဝိနည်းဓိုရ်၊ မြို့နယ်သံဃနာယကအဖွဲ့ဝင်၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး သံဃနာယကအဖွဲ့ (ရွှေကျင်)ဥက္ကဋ္ဌ၊ သင်္ဃန်းကျွန်းမြို့နယ်၊ ကျိုက္ကဆံစေတီ၊ ရန်မျိုးအောင် စေတီဂေါပကအဖွဲ့၊ တိပိဋကဓမ္မရက္ခိတအဖွဲ့၊ ကျောင်းထိုင်ဘုန်းကြီးသင်တန်းကျောင်း(ရန်ကုန်) ဂေါပကအဖွဲ့၊ မင်္ဂလာဒုံမြို့နယ်၊ ရွှေဥမင်ဓမ္မသုခတောရရိပ်သာကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အဖွဲ့ချုပ်ကြီးတို့၏ ဩဝါဒါစရိယဆရာတော်၊ ၂၀၁၀ ခုနှစ်မှစ၍ နိုင်ငံတော် ဩဝါဒါစရိယဆရာတော်အဖြစ် သာသနာ့တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်တော်မူခဲ့သည်။

## ဘွဲ့တံဆိပ်တော် အလှူခံရရှိတော်မူခြင်း
ဤသို့လျှင် သာသနာတော်အကျိုး သယ်ပိုးဆောင်ရွက်တော်မူသော လဇ္ဇိပေသလ သိက္ခာကာမပရိယတ္တိဆေက၊ ပဋိပတ္တိမာမက စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ဆရာတော်အား နိုင်ငံတော်အစိုးရက ၁၃၆၀(၁၉၉၉) ခုနှစ်တွင် အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ ဘွဲတံဆိပ်တော်မြတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၃၆၇(၂၀၀၆) ခုနှစ်တွင် အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘွဲတံဆိပ်တော်ကိုလည်းကောင်း ဆက်ကပ် လှူဒါန်းပူဇော်ခဲ့သည်။ 

## ဘဝနတ်ထံပျံလွန်တော်မူခြင်း
ဆရာတော်ကြီးသည် သာသနာတော်အကျိုး သယ်ပိုးဆောင်ရွက်တော်မူရင်း သက်တော် (၈၈)နှစ်၊ သိက္ခာတော် (၆၈)ဝါအရ (၁၃၇၃ ခုနှစ်၊ နယုန်လဆန်း ၆ ရက်) ဇွန်လ ၇ ရက်နေ့(အင်္ဂါနေ့) ည ၁၁ နာရီ ၃၅ မိနစ်တွင် ဘဝနတ်ထံ ပျံလွန်တော်မူခဲ့လေသည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:၁၉၂၃ မွေးဖွားသူများ
ကဏ္ဍ:၂၀၁၁ ကွယ်လွန်သူများ
စားဖိုမှူး

စားဖိုမှူးဆိုသည်မှာ အခြားလူများ အတွက် အသက်မွေးဝမ်းကြောင်း အနေနှင့် ချက်ပြုတ်ပေးသူကို ခေါ်ဆိုသည်။ အခုအချိန်တွင် ချက်ပြုတ်ခြင်းအားဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းပြုသူအားလုံးကို စားဖိုမှူးဟု ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း ပုံမှန်အားဖြင့် စားသောက်ဖွယ်ရာ ပြင်ဆင်ချက်ပြုတ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော ပညာရပ်မျိုးစုံကို အလွန်ကျွမ်းကျင်စွာ တတ်မြောက်သည့် အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းပြုသူကို စားဖိုမှူးဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

 
## ကိုးကား
ခွဲစိတ်ဆရာဝန်

ဆေးပညာနယ်ပယ်တွင် ခွဲစိတ်ဆရာဝန် ဆိုသည်မှာ ခွဲစိတ်ကုပညာတွင် အထူးပြုသောသူ ဖြစ်သည်။ ခွဲစိတ်ကုပညာတွင် အလွန်ကျယ်ပြန့်သော ခွဲစိတ်ကုသခြင်းများပါဝင်ပြီး လူ သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို ခွဲစိတ်ခြင်းဖြင့် ရောဂါဖြစ်နေသော တစ်သျှူး အပိုင်းအစကို ဖယ်ထုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ကွဲနေသော နေရာများကို ပြန်လည် ဆက်စပ်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ရန် ဖြစ်သည်။။ ခွဲစိတ်ဆရာဝန် များတွင် သမားတော်ကြီးများ၊ သွားဆရာဝန်များ၊ တိရစ္ဆာန်ကုဆရာဝန်များ ပါဝင်သည်။

## အထူးပြုနှင့် ဆက်စပ်သော ပညာရပ်များ
* နှလုံးခွဲစိတ်မှုပညာ (Cardiac surgery)
* အစာလမ်းကြောင်း ခွဲစိတ်မှုပညာ (Gastrointestinal Surgery)
*အသည်း၊ သည်းခြေလမ်းကြောင်းနှင့် ပန်ကရိယ ခွဲစိတ်မှုပညာ (Hepatobiliary and Pancreas Surgery)
* သွားခွဲစိတ်မှုပညာ (Dental surgery)
* ဦးခေါင်း၊လည်ပင်း၊ မျက်နှာနှင့် ခံတွင်း ခွဲစိတ်မှုပညာ (Oral and maxillofacial surgery)
* အစားထိုး ခွဲစိတ်မှု ပညာ (Transplant surgery)
တရားသူကြီး

တရားသူကြီးဆိုသည်မှာ တစ်ကိုယ်တော်ဖြစ်စေ၊ တရာသူကြီး အဖွဲ့နှင့် ဖြစ်စေ တရားစီရင်မှု ပြုရာတွင် တွင် အကြီးအမှူးဖြစ်သည်။ တရားသူကြီး၏ အခွင့်အာဏာ၊ လုပ်ငန်းဆောင်တာ၊ ခန့်အပ်ပုံ၊ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်း နှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုတို့မှာ တရားစီရင်ရေး စနစ်ရှိရာ နေရာ ဌာနပေါ်တွင် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားသည်။ တရားသူကြီးသည် တရားခွင်ကို အများပြည်သူတို့၏ မျက်ကွယ်တွင် ဖြစ်စေ ရှေ့မှောက်တွင် ဖြစ်စေ ပြုလုပ်လေ့ ရှိသည်။ တရားသူကြီးတို့သည် သက်သေတို့၏ ထွက်ဆိုချက်များကို နားထောင်ခြင်း၊ တရားလို နှင့် တရားခံ သို့ တရားပြိုင်တို့မှ တင်ပြသော သက်သေ အထောက်အထားများကို လေ့လာခြင်း၊ ထိုသက်သေ အထောက်အထားများ၏ ယုတ္တိတန်မတန် ကို လေ့လာခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ပြီးသည့်နောက်တွင် တရားစီရင်ချက်ကို တရားဥပဒေ၏ ဖွင့်ဆိုချက်ပေါ်တွင် မူတည်ကာ သူ သို့မဟုတ် သူမ၏ ကိုယ်ပိုင် ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် ပေါင်းစပ်၍ ချမှတ်လေ့ ရှိသည်။ အချို့သော တရားစီရင်ရေး စနစ်များတွင် တရားသူကြီး၏ အခွင့်အာဏာကို ဂျူရီလူကြီးများနှင့် ဝေမျှရသည်။
စားမြုံ့ပြန်တတ်သည့် တိရစ္ဆာန်များ

**စားမြုံ့ပြန်တတ်သည့် တိရစ္ဆာန်များ (Ruminants)** တွင် နွား၊ သိုး၊ ကုလားအုပ်၊ သမင်၊ ဆိတ်၊ တောဆိတ်၊ သစ်ကုလားအုပ် စသော တိရစ္ဆာန်များ ပါဝင်သည်။ ဤတိရစ္ဆာန်များ၌ ထူးဆန်းသော အစာချေနည်းရှိသည်။ အများ အားဖြင့် ယင်းတိရစ္ဆာန်များသည် အစာကို ကြိတ်ခြင်းမပြုဘဲ တံထွေးနှင့်ရော၍ မျိုချလေ့ရှိသည်။ အစာသည် အစာဝင် လည်ချောင်းမှတစ်ဆင့် အစာအိမ်သို့ ရောက်သွားသည်။

အစာအိမ်တွင် အခန်းလေးခန်း ပါရှိရာ ပထမအခန်းမှာ ရူးမင်း၊ ဒုတိယအခန်းမှာ ရက်တီကျူးလမ်း၊ တတိယအခန်းမှာ အိုမာဆမ်၊ စတုတ္ထအခန်းမှာ အဗိုမာဆမ်ခေး အခန်းတို့ ဖြစ်ကြ သည်။ စတုတ္ထအခန်းမှာ အစာအိမ် အစစ်အမှန် ဖြစ်သည်။ အခန်းအားလုံးပင် အစာကို ချေချက်ရာ၌ ကူညီကြသည်။ အစာ ကို လုံးထွေးပြီး အကြမ်းလိုက် မျိုချလိုက်သောအခါ အစာသည် ရူးမင်းခေါ် အကြီးဆုံး အစာအိမ်အခန်းသို့ ရောက်လာသည်။ အစာသည် ဤအခန်းမှ ရက်တီကျူးလမ်းခေါ် ပျားပလို့နှင့် တူသော အစာအိမ်၌ ဒုတိယအခန်းသို့ ရောက်ရှိသွားသည်။

ရက်တီကျူးလမ်းတွင် အစာသည် စားမြုံ့ အလုံးကလေးများ အဖြစ်သို့ ပြောင်းသွားသည်။ အစာစားပြီးသော တိရစ္ဆာန်သည် စားမြုံ့ပြန်လိုသောအခါ ရက်တီကျူးလမ်းတွင် ပါရှိသော ကြွက် သားက ထိုစားမြုံ့ပြန်ကလေးများကို ပါးစပ်သို့ရောက်အောင် ပြန်လည် ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ပါးစပ်သို့ ပြန်ရောက်လာသော စားမြုံ့ကို မေးဝဲ၍ ချေချက်ပြီးလျှင် အစာအိမ်၏ တတိယ အခန်းဖြစ်သော အိုမာဆမ်သို့ ပို့လိုက်သည်။ ထိုနေရာမှတစ်ဖန် အစာသည် အစာအိမ်အစစ် အဗိုမာဆမ်သို့ ရောက်သွားသည်။ ကုလားအုပ်၏ ထူးခြားချက်တစ်ရပ်မှာအခြား စားမြုံ့ပြန်ကောင် တို့ကဲ့သို့ အစာအိမ် တတိယအခန်း အိုမာဆမ် မပါရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အစာအိမ်မှ အစာသည် အစာအိမ်ရည် သို့မဟုတ် ဂဲစတြစ်ရည်တို့ဖြင့်ရော၍ အူသိမ်များသို့ ရောက်ရှိသွားသော အခါ အစာချေချက်ခြင်း လုပ်ငန်း ပြီးဆုံးသွားသည်။ ချေချက် ပြီးသား အစာကို အူသိမ် အတွင်းမျက်နှာပြင်က စုတ်ယူ၍ ခန္ဓကိုယ် အနှံ့အပြားသို့ သွေးကြောများဖြင့် ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 

စားမြုံ့ပြန်ကောင်များထဲတွင် ကုလားအုပ်နှင့် လာမာကုလားအုပ်တို့မှလွဲ၍ အခြားတိရစ္ဆာန်များ၌ အထက်မေးရိုး တွင် ရှေ့သွားများ မပါချေ။ သို့သော် သွားဖုံးသည် မာသော ချပ်ပြားကြီး ဖြစ်နေသောကြောင့် သွားကဲ့သို့ပင် အသုံးပြုနိုင် သည်။ အစာစားသောအခါ မြက်ကို အပေါ်သွားဖုံးချပ်ပြားနှင့် အောက်သွားများ အကြားတွင် ကိုက်ထားသည်။ ထိုနောက် ခေါင်းကို ဘေးဖက်သို့ ရမ်းလိုက်သောအခါ မြက်ပင်များသည် ပြတ်၍ ပါလာသည်။ စားမြုံ့ပြန်ကောင်များသည် အံသွား များဖြင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်မျှင်များကို ကြိတ်ဝါးနိုင်ကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ခွာစုံပါသော တိရစ္ဆာန်များ
စူကာပင်

**စူကာပန်း**ကို နွယ်နီနတ်ပန်းဟူ၍လည်း ခေါ်သည်။ ရုက္ခ 
ဗေဒအမည်မှာ 'ပက်ဆီဖလိုရာ လောရီဖိုးလီးယား' ဖြစ်သည်။ 
အလွန်လှပ၍ မွှေးကြိုင်သည်။ ထိုပန်းပင်မျိုးသည် နိုင်ငံခြား၌ 
မူလပေါက်သည်။ အနောက်အိန္ဒိယကျွန်းစုတွင် ထိုပန်းပင်ကို 
ကျွဲခေါင်းသီးနွယ်ဟူ၍ ခေါ်သည်။ ဤလောရီဖိုးလီးယား ပန်း 
မျိုးသည် အနောက်အိန္ဒိယကျွန်းစုမှ မြန်မာနိုင်ငံသို့ အဦးဆုံး 
ယူလာသော စူကာပန်းမျိုးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။

ရုက္ခဗေဒ အမည်ဖြင့် 'မက်ဆီဖလိုရာ ဖိတီတာ'ဟု ခေါ် 
သော စူကာပန်းမျိုးလည်း ရှိသည်။ ထိုပန်းမျိုးကို တောစူကာ 
ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သကြားသီးနွယ် ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်သည်။ ထိုပန်းအနံ့မှာ 
မကောင်းချေ။ ဥယျာဉ်များတွင် တွေ့ရခဲသော်လည်း ခြံစည်းရိုး 
များပေါ်၌ နွယ်လျက်ပေါက်သည်ကို တွေ့ရတတ်သည်။ တောစူ 
ကာပန်းမျိုးကို မော်လမြိုင်မြို့အနီးတွင် အများအားဖြင့် တွေ့ရ 
သည်။ 

## ကိုးကား
ဂျူနရီ ဘာလာဝင်

**ဂျူနရီ ဘာလာဝင်** (Junrey Balawing) သည် အရပ် ၅၉.၉၃ စင်တီမီတာ (၁ ပေ ၁၁ လက်မ) သာ ရှိပြီး သက်ရှိထင်ရှား ရှိသည့် ကမ္ဘာ့ အပုဆုံး အမျိုးသား ဖြစ်သည်။ ဂျူနရီ ဘာလာဝင်ကို ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ စင်ဒန်ဂန် (Sindangan) ၌ ဖွားမြင်သည်။ သူ ၁၈ နှစ်ပြည့်သည့် နေ့တွင် ဂင်းနစ်မှတ်တမ်း အဖွဲ့က ကမ္ဘာ့အသေးငယ်ဆုံး လူပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် အတည်ပြု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။

## ကိုးကား
ပေါလ် စေဇန်း

ပြင်သစ် ပန်းချီဆရာ ပေါလ် စေဇန်း(Paul cezanne)(ခရစ် ၁၈၃၉-၁၉ဝ၆)သည် ရှေးရိုးပန်းချီစံနစ်ကို တော်လှန်ခဲ့သူတစ်ယောက် ဖြစ်၏။ ထိုခေတ်အခါက တော်ဝင် ပန်းချီဆရာများ လိုက်နာကျင့်သုံးလျက်ရှိသော အစဉ်အလာများ ကို ဖီလာပြုကာ မိမိစိတ်ကူးဖြင့် ပန်းချီကားများ ရေးဆွဲခဲ့လေ သည်။ ထိုကြောင့် ပါရစ်မြို့တွင် စေဇန်အာပန်းချီတော်လှန်ရေး သမား တစ်ယောက်ဟူ၍ အသိအမှတ်ပြုထားကြလေသည်။ 

သို့ရာတွင် ပါရစ်မြို့၌သာမက ဥရောပတိုက် တစ်ခုလုံးရှိ များစွာသော ပန်းချီ ပညာရှင်တို့၏ ရှုတ်ချခြင်းကို ခံခဲ့ရဘူးသည်။ ဤခေတ်၌ကား စေဇန်းသည် ခေတ်ပန်းချီပညာရပ်၏ အခြေခံကို စတင်ပြုစုခဲ့သူဟု အသိအမှတ်ပြုခြင်းကို ခံရသည်။

စေဇန်းသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ အရှေ့တောင်ပိုင်း ပရောဗန်း နယ်ရှိ အက်မြို့တွင် ၁၈၃၉ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ ၁၉ ရက်နေ့၌ ဖွားမြင်လေသည်။ ဖခင်ဖြစ်သူမှာ ဘဏ်လုပ်ငန်းရှင်တစ်ဦးဖြစ်သော်လည်း စေဇန်းသည် ပန်းချီပညာကို ဝါသနာပါသူ ဖြစ်ရာ အသက် ၂၄ နှစ်အရွယ်မှစ၍ ပါရစ်မြို့တွင် ပန်းချီပညာကို လေ့လာဆည်းပူးခဲ့လေသည်။

စေဇန်းသည် ပန်းချီဆရာ၏အမြင်သက်သက်ကိုသာ ရေးဆွဲခြင်းဖြင့် ထိုပန်းချီကား၏ နက်နဲသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပေါ်လွင်စေနိုင်မည်မဟုတ်ဟု ယုံကြည်သည်။ ထိုယုံကြည်ချက်အတိုင်း သူရေးဆွဲသောပုံတွင် ဆေးရောင်အမျိုးမျိုးကို နက်နဲသော အဓိပ္ပာယ်ဖော်ရာ၌ အသုံးပြုသည်။ စေဇန်းရေးခြယ်သော ပန်းချီကားများသည် ရိုးရိုးနှင့် နက်နဲသည်။ 

သို့သော် စေဇန်းသည် မိမိ၏စိတ်ကူးကို ပန်းချီကားချပ်ပေါ်တွင် ထိရောက်အောင် တင်မပြနိုင်ဟု စိတ်ပျက်စွာဖြင့် သူ၏ ပန်းချီကားများကို သူတစ်ပါးတို့အား ပေးပစ်၏။ သူ့သားကိုလည်း ထိုပန်းချီကားများကို ဖြတ်တောက်ကစားစေ၏။ ထိုစဉ်အခါက စေဇန်းရေးဆွဲသော ပန်းချီကားတို့၏ နက်နဲသော အဓိပ္ပာယ်ကို လူများ သဘောပေါက် နားမလည်ကြချေ။ သို့ဖြစ်၍ ထိုပန်းချီကားများမှာ တန်ဖိုးမရှိ ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်။ 

စေဇန်း စွန့်ပစ်လိုက်သော ပန်းချီကားများသည် ယခုခေတ်တွင် လွန်စွာ တန်ဖိုးကြီးမာသော ပန်းချီကားများ ဖြစ်လာသည်။

စေဇန်း ရေးဆွဲသော ပန်းချီကားများ၏ နက်နဲခြင်းကို ထိုပန်းချီဆရာကွယ်လွန်ပြီးနောက်မှ လူများ သဘောပေါက် နားလည်ကြသည်။ ထိုကြောင့် စေဇန်းသည် အသက်ရှင်နေစဉ် ပန်းချီကျော်တစ်ဦးအဖြစ်ဖြင့် မကျော်ကြားခဲ့ချေ။ ၁၉ဝ၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ပေါလ်စေဇန်း အနိစ္စရောက်လေသည်။

## ကိုးကား
ခရီရေးတစ်ဖ် ကွန်မွန်း လိုင်စင်

Creative Commons လိုင်စင်ကို ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် Lawrence Lessig  စတင်ပြုလုပ်ခဲ့ပါတယ်။ အဆိုပါလိုင်စင်အများစုရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အွန်လိုင်း Creative (ဖန်တီးမှု) နှင့်ပတ်သတ်၍  လွယ်ကူစွာဖတ်ရှုနိုင်ရန် ဖြစ်ပါတယ်။ အဆိုပါ လိုင်စင်အုပ်စုများတွင် Some rights reserved ဟုသော စကားစုမှာပါဝင်လေ့ရှိသည်။ မတူညီကြတဲ့ Creative Commons လိုင်စင် ၆ မျိုး ရှိပါတယ်။ အဆိုပါလိုင်စင်များဟာ အများဆုံးအသုံးပြုနေကြတဲ့ လိုင်စင်အမျိုးအစားများ ဖြစ်ကြပါတယ်။ အဆိုပါလိုင်စင်ကိုလည်း အချို့အချက်များဖြည့်စွက်၍သော်လည်းကောင်း၊ ပြင်ဆင်၍သော်လည်းကောင်း လိုင်စင်အသစ်တစ်ခုအနေနဲ့ ပြုလုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိပါတယ်။ Creative Commons Licenses ဟာ တရားစီရင်ရာနေရာဒေသပေါ်မူတည်ပြီး ကွဲပြားခြားနားနိုင်သလို တစ်ကမ္ဘာလုံးမှာအတူတူလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

အခြေခံ Creative Commons လိုင်စင်ကို CC attribution လို့ခေါ်ပါတယ်။ ကူးယူခြင်း ၊ ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် ပြန်လည်ထုတ်ဝေခြင်း (စီးပွားဖြစ်ဆိုရင်တောင်) ကို ခွင့်ပြုထားပါတယ်။

CC Attribution ရိုးရိုးလိုင်စင်ကို CC Attribution share-alike အဖြစ်ချဲ့ထွင်နိုင်ပါတယ်။ အထက်က သတ်မှတ်ချက်တွေနဲ့ အကုန်တူတူပါပဲ။ ကွဲပြားခြားနားတာကတော့ အဆိုပါ work ကမှဆင်းသက်လာသော တစ်နည်းအားဖြင့် အဆိုပါ work ကိုအမှီပြု၍ဆင်းသက်လာသော work များသည် မူရင်း share alike လိုင်စင်များကဲ့သို့  မူလဘူတ work ရဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများကို လိုက်နာရမည်ဖြစ်သည်။ နာမည်ကျော်အွန်လိုင်းစွယ်စုံကျမ်း Wikipedia သည် ၎င်းရဲ့ content များကို အထက်ပါလိုင်စင်ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။

ကျန်တဲ့လေးခုကတော့

CC Attribution-NoDerivs

ပြန်လည်မျှဝေခြင်းကိုခွင့်ပြုပါတယ်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ရန်အတွက် မူရင်း ပိုင်ရှင်နာမည်ကို credit ပေးရမည်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခွင့်မရှိပါ။

CC Attribution-NonCommercial

အားလုံးကိုခွင့်ပြုထားပါတယ်။ သို့သော် စီးပွားရေးအရ အသုံးချတာမဖြစ်ရပါဘူး။

CC Attribution-NonCommercial-ShareAlike

အပေါ်ကအတိုင်းပါပဲ။ သို့သော် ဆင်းသက်လာသော လိုင်စင်များသည်  မူရင်းလိုင်စင်တွင်လိုက်နာသော အချက်များအားလုံးကိုလိုက်နာရမည်ဖြစ်သည်။

CC Attribution-NonCommercial-NoDerivs

စီးပွားရေးအတွက်မဟုတ်သောအခါတွင် ပြန်လည်ဖြန့်ချိခြင်းကိုခွင့်ပြုပါသည်။ သို့သော် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခွင့်မပြု။

အထက်ကဖော်ပြတဲ့အတိုင်း လိုင်စင်ခြောက်ခုလုံးမှာ တူညီတဲ့အချက်ကတော့ မူရင်းပိုင်ရှင်ကို credit သို့မဟုတ် attribution ပေးရမယ့်အချက်ပါပဲ။

ဒါကြောင့် သင့်အနေနဲ့  အဆိုပါ work ရဲ့နာမည် ၊ copyright အသိပေးစာ နှင့်လိုင်စင်နာမည်တို့ပါဝင်ရမှာဖြစ်ပါတယ်။ ဥပမာအားဖြင့်

    This work includes the photo “Photo’s Title,” available under a Creative Commons Attribution license, © Author’s Name.

အထက်က လိုင်စင် တွေအပြင် CC0 လို့ခေါ်တဲ့ owner တွေက လျှော့ပေါ့သတ်မှတ်ထားတဲ့ လိုင်စင်တွေလည်းရှိပါတယ်။ သူကတော့ public domain လိုပါပဲ။ သူအောက်မှာကတော့ “no rights reserved” လို့ရေးထားလေ့ရှိပါတယ်။  Creative Commons လိုင်စင်တွေဟာ ရှင်းလင်းပြီးဖတ်ရလွယ်ကူပါတယ်။ အထက်မှာဖော်ပြထားတဲ့အတိုင်း Wikipedia ဟာ ShareAlike လိုင်စင်ကိုသုံးပါတယ်။ နာမည်ကြီး images hosting တစ်ခုဖြစ်တဲ့ Flickr ကလည်း ဓာတ်ပုံတွေအတွက်ကို Creative Commons လိုင်စင်ကိုသုံးပါတယ်။ သင်အနေနဲ့လည်း စိတ်သန့်သန့်နဲ့ Creative Commons လိုင်စင်အောက်ကဟာတွေကိုပဲအသုံးပြုချင်တယ် ဂူဂယ် ကနေတစ်ဆင့်ရှာချင်တယ်ဆိုရင်လည်း ဒီမှာဖြေထားတာရှိပါတယ်။
စုဆောင်းခြင်းအလေ့

အရှည်မြော်တတ်သူတို့သည် နောင်ရေးဖူလုံစေရန် ကြေးငွေ 
ဥစ္စာတို့ကို စုဆောင်းတတ်ကြ၏။ သို့သော် ထိုကဲ့သို့ စီးပွားရေး 
အလို့ငှာ မဟုတ်ဘဲ ဝါသနာအလျောက် ပစ္စည်းစုဆောင်းလည်း 
ရှိသေးသည်။ ယင်းသို့ စုဆောင်းသောပစ္စည်းတို့မှာ နောင်အခါ 
တွင် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းတရပ် အနေနှင့် လူ့သမိုင်းအတွက် 
သော်၎င်း၊ ယဉ်ကျေးမှု သမိုင်းအတွက်သော်၎င်း၊ အနုပညာ 
သမိုင်းအတွက်သော်၎င်း အလွန်တရာ တန်ဖိုးရှိလာတတ်သည်။ 
ထိုကြောင့် အချို့က ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို စုဆောင်းကြ၏။ 
အချို့ကား ကျောက်စာ၊ ပေစာ၊ ပုရပိုက်၊ မင်စာ၊ စာအုပ်၊ 
ပန်းချီကား၊ ရုပ်တု စသည်တို့ကို စုဆောင်းကြ၏။ အချို့မှာမူ 
တံဆိပ်ခေါင်း၊ မီခြစ်ခွံ၊ စီးကရက် အရုပ်ကား စသည့် အသေး 
အဖွဲ့ ပစ္စည်းတို့ကို စုဆောင်းကြ၏။ ပါဏဗေဒို လိုက်စားသူ 
တို့မှာ သတ္တဝါအမျိုးမျိုးတို့၏ အရိုးစုများ၊ အကြေးခွံများ၊ 
ယောက်သွားခွံများ စသည်တို့ကို စုဆောင်းကြသည်။

ထိုကဲ့သို့ စုဆောင်းခြင်း၌ ဝါသနာပါသော သဌေးသူကြွယ် 
များသည် ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို ဈေးကြီးပေး၍ ဝယ်ယူ 
သိုမှီးထားတတ်ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ ပစ္စည်းတို့ကို အပျင်းပြေ 
သဘောထားကာ မှန်မှန် စုဆောင်းသွားသော် နောင်တစ်နေ့တွင် 
အကျိုးခံစားနိုင်ဖွယ် ရှိသည်။ ထိုကြောင့် အနောက်နိုင်ငံများ 
တွင် ဤစုဆောင်းခြင်း အလေ့အထသည် ကလေးသူငယ်ကအစ 
ခေတ်စားလေသည်။

စုဆောင်းရာ၌ ပစ္စည်းနှစ်မျိုးရှိသည်။ အိမ်တွင်းနှင့် ဆိုင် 
သော ပစ္စည်းနှင့် အိမ်ပြင်ပနှင့်ဆိုင်သော ပစ္စည်းဟူ၍ ဖြစ်၏။ 
တံဆိပ်ခေါင်း၊ ဓာတ်ပုံ၊ စာအုပ် စသည်တို့ကို စုဆောင်းခြင်းမှာ 
အိမ်တွင်းဆိုင်ရာ ပစ္စည်းများကို စုဆောင်းခြင်းဖြစ်၏။ ပန်းပွင့်၊ 
ခရုခွံ၊ လိပ်ပြာ၊ ဖလံကောင် စသည်တို့ကို စုဆောင်းခြင်းမှာ 
အိမ်ပြင်သို့ထွက် ရှာဖွေစုဆောာင်းရခြင်း ဖြစ်၏။ စုဆောင်းမှု၌ 
မကျွမ်းကျင်သူတို့သည် ရရာပစ္စည်းမျိုးစုံကို ရှာဖွေ စုဆောင်း 
တတ်ကြသည်။ ဤစုဆောင်နည်းမျိုးမှာ အလုပ်ပို၍ အချိန်ကုန် 
သလောက် အကျိုးမများချေ။ တစ်မျိုးကောင်းကို ရွေး၍ စွဲစွဲ 
မြဲမြဲ စုဆောင်းခြင်းသည်သာ၍ အကျိုးရှိစေတတ်သည်။ 

စုဆောင်းသည့်အခါ စုဆောင်းသည့် ပစ္စည်းအမျိုးအမည်၊ 
စုသည့်နေ့ရက်၊ မည်သို့ရရှကြောင်း၊ ရရှိသည့်ဌာန၊ ပစ္စည်းနှင့် 
စပ်ဆိုင်သောသမိုင်း စသည်တို့ကို မှတ်တမ်းတင်၍ ထားသင့် 
သည်။ နောင်သောအခါ၌ ထိုမှတ်တမ်းသည် အဖိုးတန် သမိုင်း 
အကျဉ်းချုပ် ဖြစ်လာပေလိမ့်မည်။

## ကိုးကား
စောနှင့်စော်

ပုဂံကျောက်စာတို့တွင် စဝ်၊ အစဝ်၊ စာဝ်၊ ဇဝ်၊ ဇာဝ် 
စသည်ဖြင့် ရေး၍ ယခုအခါ စောဟူ၍လည်းကောင်း၊ စော်ဟူ၍လည်းကောင်း ရေး
ကြသော စကားလုံးသည်ကား တဲလူမျိုးစု၏စကားမှ ဆင်းသက် 
သည့် ရှေးဟောင်း မြန်မာစကားတစ်လုံး ဖြစ်သည်။ ရှမ်းစာ 
တွင် စဝ်ဟူ၍ ရေးသည်။ ယိုးဒယားစာတွင် စောဟူ၍ ရေး 
သည်။ အသျှင်၊ သခင်၊ မင်း၊ ဘုရင်ဟု အနက်ထွက်သည်။

ခေတ်ဦး မြန်မာတို့သည် မြန်မာပြည် မြေနိမ့်လွင်ပြင်များသို့ 
မဆင်းသက်မီက တရုတ်မြန်မာနယ်ခြား ပေါရှမ်း(မောရှမ်း) 
တို့၏ တောင်ဘက် ယူနန်ပြည် နန်စောမင်းတို့၏ ပိုင်နက်တွင် 
နေထိုင်ကြသည်။ သက္ကရာဇ် ၂၂၅ ခုနှစ် (ခရစ် ၈၆၃)တွင် 
ရာဇဝင်ဆရာဖန်ချိုသည် မန်ရှုခေါ် ရာဇဝင်အခန်း ၄ ၌ မြန်မာ 
တို့အကြောင်း ဤသို့ရေးခဲ့သည်။

'ထိုသူတို့သည် မိမိတို့၏အကြီးအကဲများကို မင်းဟု ခေါ်ကြ 
သည်။ ထိုမင်းကိုပင် နန်စောတို့က မင်းစောဟုခေါ်ကြပြန်သည်။
နန်စောဆိုသည်မှာ တရုတ်စကားနှင့် တဲစကား စပ်နေသော 
တရုတ်တဲစပ်စကား ဖြစ်သည်။ နန်ဆိုသည်မှာ တရုတ်စကား 
တောင်ဘက်အရပ် ဆိုသည်။ စောဆိုသည်မှာ တဲစကားမင်း 
ဆိုသည်။ တဲစကားစောနှင့် မြန်မာစကား မင်းတို့မှာ အနက်တူ 
ကြသည်။ အရှေ့သို့လားပြန်သော်၊ သံလွင်နှင့် မဲခေါင်မြစ် 
အကြား ဒေသတွင် မြန်မာနွယ်လူမျိုးများ ရှိကြပြန်သည်။ 

ထိုလူမျိုးတို့ကိုလည်း ရာဇဝင်ဆရာဖန်ချိုက မွင်စို သို့မဟုတ် 
ဝင်စုဟု ခေါ်ထားသည်။ ယင်းစကားတို့သည် မင်းစောနှင့် 
သဘောတူ ဒေသန္တရစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ နန်စော မြန်မာ 
လူမျိုးတို့၏ ရှေးစကားတွင် ထင်ရှားသော ပျူစောထီးနှင့် 
ထီးမင်းစောတို့ကိုလည်း တရုတ်တို့က ပျူစုတိနှင့် တိမင်စုဟု 
ရေးကြသည်။

မူလထိုးကျောက်စာတို့တွင် အစောဆုံးတွေ့ရသည့် 
စောရဟန်းမင်း(စဝ်ရဟန်)သည် ဤနန်စောဘွဲ့ကို ခံယူထား 
သည်။ အနိရုဒ္ဒကိုလည်း ရာဇဝင်တို့တွင် အနောက်ရထာ 
မင်းစောဟု ခေါ်ကြသည်။ 

အနော်ရထာ၏သားတော်ကိုမူလထိုးကျောက်စာတို့တွင် မင်းလုလင်ဟုရေး၍ 
ရာဇာဝင်တို့တွင် စောလူးဟု ရေးကြသည်။ 

တရုတ်ရာဇာဝင်နှင့် မြန်မာရာဇဝင်တို့တွင် စေနစ်ဟု ခေါ်သော 
မင်းကို ကျောက်စာတို့တွင် မင်းလုလင်ဟုပင် ရေးကြသည်။ 
ကျစွာမင်းကြီးကိုလည်း မျက်မှောက်ထိုး ကျောက်စာတို့တွင် 
စောကြီး(စဝ်ကြီး)ဟု ရေးကြသည်။

ပုဂံခေတ် မိဖုရားနှင့် မင်းသမီးများသည် မိမိတို့၏ အမည် 
အစ၌ စော(စဝ်)ကို များစွာ တပ်လေ့ရှိသည်။ နားတောင်းများ 
မင်း၏ မယ်တော်သည် စောမြကန်သည် ဟူသော အမည်ကို 
ခံယူသည်။ အစောမင်းလှဆိုသော မင်းသမီးတစ်ပါးလည်း 
ရှိသေးသည်။ ဥစ္စာနာ၏ မိဖုရား သုံးလူလတွင် အစောကြွံ 
(အစဝ်ကြွံ = ဂျွမ်းတို့အသျှင်)ဟူသော သမီးတော်တစ်ပါး 
ရှိသည်။ ဤစကားလုံးပါသော မိဖုရားမောင်းမတို့၏ အမည် 
ကားများစွာ။ 

သက္ကရာဇ် ၅၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဓမ္မရာဇက ဘုရား၌ အလှူ 
ပြုသည်။ သက္ကရာဇ် ၅၆၈ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ထို 
မောင်းမငယ်သည်ပင် အလှူပြုပြန်သည်။ သို့သော် အမည်ကို 
ကား မောင်းမ စောခင်မိငယ်ဟု စောဘွဲ့ဆင့်၍ ရေးသည်။ 
ထိုသက္ကရာဇ်နှစ်အကြားတွင် နရပတိစည်သူမင်းသည် ထို 
မောင်းမငယ်ကို စောအဆင့်အတန်းသို့ တင်မြေ|ာက်လိုက်ခြင်း 
ဖြစ်တန်ရာသည်။

သက္ကရာဇ် ၅၂၇ ခုနှစ်ထိုး ဓမ္မာရံကျောက်စာတွင် မင်းသမီး 
အစောလတ် (အဇာဝ်လတ်)သည် မြန်မာစာ စံပြုရေးထုံးကို 
တီထွင်သည်။ ထိုကျောက်စာတွင် မင်းသမီးသည် မိမိ၏အမည် 
ကို အဇာဝ်လတ်ဟု ရေးသည်။ ဤအချက်ကိုထောက်သော် 
ထိုခေတ်ကပင် ဤစကားလုံးကို စော်ဘွား(ကောင်းကင့်အသျှင်) 
ဟူရာတွင်ကဲ့သို့ အော်ကာရန်သံနှင့် ခေါ်ဝေါ်နေကြပြီဟု မှတ်ယူ 
ဘွယ်ရှိသည်။

ကရင်လူမျိုးတို့သည် ယောက်ျားအမည်ရှေ့တွင် အမြတ်တနိုး 
ထည့်သွင်းခေါ်ဝေါ်ကြသော စောသည်လည်း ဤစကားလုံးပင် 
ဖြစ်ပေရာသတည်း။ 
::ဂျီ၊ အိပ်၊ လု(စ်)။

## ကိုးကား
ဆူလာဝေစီကျွန်း

စဲလဗီး (Celebes) ကျွန်း၏ ယခုအမည်မှာ ဆူလာဝေစီကျွန်း ဖြစ်သည်။ စဲလဗီးကျွန်းမှာ ယခုအခါ အင်ဒိုနီးရှား ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံဟု ခေါ်သော အရှေ့အိန္ဒိယကျွန်းစုတွင် ပါဝင်သည့် ကျွန်းကြီး ငါးကျွန်းအနက် တစ်ကျွန်းဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစု တောင်ဘက် ဘော်နီယိုကျွန်းနှင့် မိုလပ်ကပ်ကျွန်း နှစ်ခုစပ်ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် စတုန်ရန်းမိုင်ပေါင်း ၇၂ဝဝဝ ကျော် ရှိသည်။

စဲလဗီးကျွန်းမှာ အရှေ့နှင့်တောင်ဘက်သို့ ကျွန်းဆွယ် ၄ ခု ထိုးထွက်လျက်ရှိ၍ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းမှာ အကွေ့အကောက်များလှသဖြင့် မိုင်ပေါင်း ၃၅ဝဝ မျှ ရှည်လျားသည်။ အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသတို့သည် တောင်ထူထပ်၍ မီးတောင်ပေါများသည်။ ထူးခြားသည့်အချက်တစ်ခုမှာ ရေအိုင်ကြီးငယ် အမြောက်အမြားရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရှုခင်းတို့မှာ အလွန်သာယာသည်။ သစ်တော်များ၌ ဝက်သစ်ချပင်၊ ကျွန်းပင်၊ ပျဉ်းကတိုးပင် စသော အဖိုးတန် သစ်ပင်များ ပေါက်သည်။

စဲလဗီးကျွန်းသည် အီကွေတာ အပူပိုင်းဒေသ၌ ကျရောက်နေသော်လည်း ပင်လယ်လေပြေအေးတိုက်ခတ်ခြင်းကြောင့် များစွာမပူအိုက်လှချေ။ ဤကျွန်း၏ အဓိကထွက်ကုန်များမှာ ကာဖီ၊ သကြား၊ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်၊ ဆန်၊ ပြောင်းဖူး၊ ကြက်ပေါင်စေးနှင့် ဆေးရွက်တို့ ဖြစ်သည်။ ရွှေ၊ ကြေးနီ၊ သွပ်၊ သံ၊ ဆားနှင့် ကျောက်မီးသွေးအပြင် အဖိုးတန်ကျောက်မျက် ရတနာများလည်း အနည်းငယ် ထွက်သည်။

စဲလဗီးကျွန်း၏ လူဦးရေမှာ ၄၂၃ဝဝဝဝ (၁၉၃ဝ) ခန့် ရှိသည်။ အများဆုံးနေထိုင်သော လူမျိုးမှာ ပသျှူးလူမျိုး ဖြစ်သည်။ ပသျှူးလူမျိုးတို့သည် တုတ်ခိုင်သန်မာသော ကိုယ်ကာယ ရှိ၍ ဝီရိယကောင်းသည်။ ဤကျွန်းကို ၁၅၁၂ ခုနှစ်တွင် ပေါ် တူဂီ လူမျိုးတို့က ရှေးဦးစွာ တွေ့ရှိသိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၇ ရာစုနှစ် အလယ်ပိုင်းလောက်တွင် ဒပ်ချတို့၏ လက်ထဲသို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ဖြစ်သောအခါ ဂျပန်က ၁၉၄၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ်အထိ သိမ်းပိုက်ထားသည်။ 

၁၉၄၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အင်ဒိုနီးရှားပြည်ထောင်စုနယ်တစ်နယ် အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားလေသည်။ 

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ကျွန်းများ
စက်စီ ယင်ကောင်

ယင်ကောင်များတွင် လူတို့အား အန္တရာယ်အများဆုံးပြုနိုင်သော ယင်ကောင်မှာ အာဖရိကတိုက် အပူပိုင်းဒေသရှိ **စက်စီ ယင်ကောင်** (**Tsetse Fly**) ဖြစ်သည်။ စက်စီ ယင်ကောင်သည် သာမန်ယင်ကောင်များထက် အတန်ငယ်ကြီးထွားသော ကိုယ်လုံးရှိသည်။ စက်စီ ယင်ကောင်ကြောင့် တစ်နှစ်တစ်နှစ်တွင် ပျက်စီးဆုံးပါးရခြင်းသည် မခန့်မှန်းနိုင်လောက်အောင်ဖြစ်သည်။ အာဖရိကတိုက်ရှိ အချို့အရပ်ဒေသများတွင် လူမနေနိုင်လောက်အောင်ပင် ဆိုးရွားသည်။ ဤယင်မျိုးကိုက်ခဲသည့်အခါ အကိုက်ခံသူ၏သွေးထဲသို့ ပရိုတိုဇွန်းပိုးကလေးများ ဝင်သွားသည်။

*ဂလော်စင်းနား ပါလပဲလစ်* (''*)ခေါ် ယင်ကောင်မျိုးသည် လူတို့အားကိုက်ခဲလျှင် အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ဦးနှောက်ရောင် အိပ်မဝရောဂါကို စွဲကပ်စေတတ်၏။ ဦးနှောက်ရောင် အိပ်မဝရောဂါဟု ဆိုခြင်းမှာ ရောဂါစွဲကပ်သူသည် အစဉ် အိပ်ချင်နေတတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။ *ဂလောက်စင်းနား မော်စီတန်း'' ('**)ခေါ် ယင်ကောင်မျိုးသည် ကျွဲ၊ နွား၊ တိရစ္ဆာန်၊ မြင်း၊ ခွေးနှင့် အခြား အိမ်မွေး တိရစ္ဆာန်များကို နာဂါနား(Nagana)ခေါ် ရောဂါမျိုး ဖြစ်စေတတ်သည်။

၂ဝ ရာစုမတိုင်မီက အဆိုပါရောဂါများသည် **စက်စီ ယင်ကောင်'''ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရကြောင်းကိုမသိကြပေ။ နောင်အခါမှ သိပ္ပံပညာရှင်တို့ စူးစမ်းရှာဖွေ၍ ထိုအကြောင်းကို သိရှိနားလည်လာကြသည်။ ယခုအခါ ထိုယင်မျိုးတို့၏အန္တရာယ်ကို ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်ကြပေပြီ။ အထူးသဖြင့် စက်စီယင်ကောင်သည် မြစ်၊ ချောင်း၊ အိုင်တို့၏ ကမ်းပါးတွင်ပေါက်ပွားလေ့ရှိရာ ထိုကမ်းပါးတို့၏ အနီးအနားတစ်ဝိုက်ရှိ တော၊ ချုံ စသည်တို့ကို ရှင်းပစ်ခြင်းဖြင့် အန္တရာယ်မှသက်သာရာရစေနိုင်သည်။

ယင်ကောင်တို့တွင် စက်စီယင်ကောင်သည် အတော်ပင်ထူးဆန်းသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စက်စီယင်မသည် ဥမအုဘဲ ရက်သတ္တ ၂ ပတ်လျှင် တစ်ကြိမ် ပိုးလောင်း တစ်ကောင်ကျ ပေါက်တတ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ စက်စီယင်သည် နားနေသည့်အခါ တောင်ပံကို နောက်ကျောအောက်သို့ အလျားလိုက်ခေါက်ထားလေ့ရှိသည်။

## ကိုးကား 
## အခြားကြည့်ရန် 
* အာဖရိကန် ထရစ်ပနိုစိုမီရေးစစ်

ကဏ္ဍ:ယင်ကောင်များ
ငှက်ကြီးဝန်ပိုဖြူ

စက္ကဝက်သည် ဝံပိုငှက်တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ပါဏဗေဒအမည်မှာ 'ပယ်လီကင်နပ် အိုနိုကရိုတဲလပ်' (Pelecanus onocrotalus) ဖြစ်သည်။ အလျား ၆၅ လက်မရှိ၏။ စက္ကဝက်အကောင်ကြီးသည် သာမန်အချိန်တွင် 
ဖြူ၍ သားပေါက်ချိန်၌ ပန်းရောင်ရှိ၏။ ငှက်ကလေးသည် အောက်ပိုင်းတွင် သစ်ကျားသီးရောင် ရှိ၏။ ယင်းတို့သည် 
သုံးနှစ် လေးနှစ်ကြာမှ အမွေးအတောင် ပြည့်စုံကြသည်။ 

စက္ကဝက်ငှက်သည် ဥရောပတိုက် အရှေ့တောင်ပိုင်း ဒေသ 
များနှင့် အာရှတိုက်ရှိ အချို့ဒေသများတွင် သားပေါက်သည်။ 
ဆောင်းရာသီတွင် ထိုငှက်များကို တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း၊ 
မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ပါးရှင်းပင်လယ်ကွေ့၊ အာဖရိက 
တိုက်တို့တွင် တွေ့ရသည်ဟု ဆို၏။ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဆောင်း 
ရာသီတွင်သာ လာရောက်သည်။ ဩဂုတ်လတွင် ရောက်လာ၍ 
ဇန်နဝါရီ၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ထွက်ခွာသွားကြသည်ဟု ထင် 
မှတ်ရသည်။ 

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်တွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:နီပေါနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:ပါကစ္စတန်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:အဇာဘိုင်ဂျန်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:ငှက်ကြီးဝံပိုများ
စက်ကတုံးပင်

**စက်ကတုံးပင်**သည် နွေဥတုတွင် အရွက်ကြွေသောအပင်ကြီးမျိုး ဖြစ်သည်။ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ 'ထရု ဝီယာ နူဒီဖလိုရာ' (Trewia nudiflora)ဖြစ်သည်။ မျိုးရင်းမှာ 'ယူဖောဗီးယားစီအီး'(Euphorbiaceae) ဖြစ်သည်။ စက်ကတုံးပင်၏ အခေါက်သည် မွဲပြာရောင် ရှိသည်။ အရွက်များမှာ ကြက်ဥပုံသဏ္ဌာန်ရှိ၍ ချောမွှတ်သည်။ အကြောပေါင်း ၃ 
ခုမှ ၅ ခုထိ ရှိသည်။ ရွက်ညှာသည် ၁ လက်မမှ ၂ လက်မထိ ရှည်ပြီး မွေးနုတိုများ ရှိသည်။ ပန်းပွင့်များမှာ သေးငယ်သည်။ 
အရွက်ကြွေသည့် နေရာများ၌ အဖိုပွင့်များ ပွင့်သည်။ အမွေးထူပြီး တိုတုတ်သည့် ပွှင့်ညှာများတွင် အမပွင့်များ ပွင့်သည်။ 

ဝတ်ဆံမထိပ်သည် အလွန်ရှည်သည်။ အသီးမှာ ခွံမာသီးဖြစ်၍ သီးသီးအရွယ်ခန့် ရှိသည်။ အသီးသည် ချောမွှတ်၍ အသားများ 
သည်။ အစေ့လည်း များသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းရှိ ချောင်းများအနီးတွင် စက်ကတုံးပင်များကို တွေ့ရသည်။ စက်ကတုံးသားသည် ဖြူ၍ပျော့သည်။ တာရှည်လည်း အသုံးမခံချေ။ ထမ်းပိုး၊ စည်၊ 
ရုပ်တု၊ မီးခြစ်ဆံ၊ မီးခြစ်ဗူးများ ပြုလုပ်ရန်အတွက် ကောင်းသည်။ မြန်မာဆေးကျမ်းအလိုအားဖြးင့် စက်ကတုံးသည် သွေးငန်း၊ လေငန်း၊ သလိပ်ငန်းတို့ကို ပယ်နိုင်သည်ဟု အဆိုရှိ၏။

## မှတ်စု
## ကိုးကား
စင်ကိုးနားပင်

စင်ကိုးနားပင်သည် ရူဗီအာစီး မျိုးရင်းဝင် 
အပင် ဖြစ်သည်။ ကာဖီပင်နှင့် မျိုးရင်းတူသည်။ ယင်း၏ 
ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ 'စင်ကိုးနား အော့ဖီစင်နာလစ်' ဖြစ်သည်။ 
ထိုအပင်၏ အခေါက်ကို ကွီနိုင်ခေါ် ငှက်ဖျားရောဂါဆေး 
ဖော်ရာ၌ အသုံးပြုကြသည်။ စင်ကိုးနားပင်သည် အမြဲစိမ်း 
ပင်မျိုး ဖြစ်သည်။ အရွက်သည် ချောမွှတ်၏။ အကိုင်းအခက် 
များ၌ ဆိုင်၍ ပေါက်တတ်ကြ၏။ အရွက်ပုံမှာ ဘဲဥဖျားသွယ်ပုံ 
ဖြစ်၏။ အပွင့်သည် မွှေးကြိုင်၍ အရောင်မှာ အဖြူ၊ ပန်းရောင် 
နှင့် ခရမ်းရောင် ရှိ၏။

စင်ကိုးနားပင်သည် တောင်အမေရိကတိုက်တွင် မူလပေါက် 
သည်။ အများအားဖြင့် အန်းဒီးတောင် အရှေ့ဘက်စောင်း အမြင့် 
ပေပေါင်း ၃ဝဝဝ မှ ၉ဝဝဝ ကြားတွင် အခြားသစ်ပင်များနှင့် 
ရော၍ အလေ့ကျပေါက်သည်။ စင်ကိုးနားပင် မျိုးပေါင်း 
အမြောက်အမြား ရှိသည်။ စင်ကိုးနားပင်ကို ပထမဦးဆုံး 
ပီးရူးနိုင်ငံနှင့် အက်ကွောဒေါနိုင်ငံတို့တွင် တွေ့ရသည်။
တောင်အမေရိကတိုက်သို့ စပိန်လူမျိုးများ မရောက်လာမီ 
အခါကပင် ထိုနယ်ရှိ တိုင်းရင်းသားများသည် စင်ကိုနားပင်ကို 
ဆေးအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ခရစ် ၁၆၃၈ ခုနှစ် 
တွင် ပီးရူးဘုရင်ခံချုပ်ကတော် ကောင့်တက် စင်ကိုးနားသည် 
ထိုအပင်၏ အခေါက်ကို စားသုံးခြင်းအားဖြင့် ငှက်ဖျားရောဂါ 
ပျောက်ကင်းကြောင်း သိရလေသည်။ ကောင့်တက် စင်ကိုး 
နားကို အစွဲပြု၍ ထိုအပင်ကို စင်ကိုးနားပင်ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ကြ 
လေသည်။ ဘုရင်ခံချုပ်ကတော်သည် ထိုအပင်၏ တန်ဖိုးကို 
သိရှိသဖြင့် ထိုအပင်၏ အခေါက်များကို လိုက်လံ စုဆောင်း 
စေ၍ ငှက်ဖျားရောဂါ စွဲကပ်သူများအား ကုသစေသည်။ 

ဤသို့ဖြင့် စင်ကိုးနားသည် စပိန်နိုင်ငံသို့ ရောက်သွားသည်ဟု 
ဆိုသည်။ ထိုအခေါက်ကို ဂျက်ဇူးအစ်ခေါ် ခရစ်ယန်ဘုန်းကြီး 
များက လိုက်လံဝေငှသဖြင့် ထိုဘုန်းတော်ကြီးများကို အစွဲပြု၍ 
ဂျက်ဇူးအစ်အခေါက်ဟူ၍လည်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ထို့ပြင် 
တစ်ခါတစ်ရံ ပီးရူးနိုင်ငံကို အစွဲပြု၍ မီရူးဗီယန်အခေါက်ဟူ၍ 
လည်း ခေါ်ဝေါ်တတ်ကြလေသည်။ ၁၉ ရာစုနှစ်အစသို့ ရောက် 
သောအခါ ထိုအခေါက်ကို အသုံးများလာ၍ လုံလောက်စွာပင် 
မရရှိကြတော့ပေ။ သဘာဝအလျောက် ပေါက်သော အပင်များ 
သည်လည်း မျိုးပြုတ်လုမတတ် ဖြစ်ကြသည်။ ထိုကြောင့် 
စင်ကိုးနားခေါက်ကို လုံလောက်စွာ ရရှိရေးအတွက် ထိုအပင်ကို 
စိုက်ပျိုးရန် အမျိုးမျိုး ကြိုးစားကြ၏။ ၁၉ ရာစုနှစ်အလယ်သို့ 
ရောက်သောအခါမှ စင်ကိုးနားပင် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းသည် 
ထမြောက်အောင်မြင်လေသည်။ ယခုအခါ စင်ကိုးနားပင်များကို 
အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ သီဟိုဠ်ကျွန်း၊ ဂျားဗားကျွန်း၊ အမေရိကတိုက် 
အပူပိုင်းဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ 

## ကိုးကား
လူးရှပ်စ် ကွင်းရှပ်စ် စင်စင်နေးတပ်စ်

**လူးရှပ်စ် ကွင်းရှပ်စ် စင်စင်နေးတပ်**(ဘီစီ ၅၁၉-၄၃၀) သည် နိုင်ငံရေးအာဏာကို စုံမက် ခင်တွယ်ခြင်း မရှိဘဲ၊ နိုင်ငံနှင့် အမျိုး၏အကျိုးကို သည်ပိုးဆောင်ရွက်သူ ရောမလူမျိုး မျိုးချစ်ပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၄၅၈ ခုနှစ်လောက်တွင် အီကွီယန်လူမျိုးတို့သည် ရောမပိုင်နယ်များကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ကြရာ၊ ရောမမြို့တော်ကြီးသည် ရောမစစ်တပ်ကြီးနှင့်တကွ ရန်သူတို့ ဝန်းရံခြင်းကို ခံရလေသည်။ 

ထိုအချိန်တွင် စင်စင်နေးတပ်သည် မှူးမတ်မျိုးနွယ်ပင် ဖြစ်လင့်ကစား၊ ဆင်းရဲနွမ်းပါး၍ လယ်သမားအဖြစ်နှင့် လယ်ထွန်ဆင်းနေခိုက်ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ ရောမနိုင်ငံ ဆီနိတ်အဖွဲ့သည်၊ ရန်သူတို့ကို နှိမ်နင်းပေးရန် စင်စင်နေးတပ်အား ဖိတ်ခေါ်၍ ရန်သူတို့ကို နှိမ်နင်းနေသမျှသော ကာလအတွင်းတွင် ရောမနိုင်ငံ၏ အာဏာရှင်အဖြစ်နှင့် ဆောင်ရွက်ရန် ပန်ကြားလေသည်။ ရောမနိုင်ငံ၏ စိုးရိမ်ဖွယ်အခြေအနေကို သိသောအခါ၊ စင်စင်နေးတပ်သည် ထွန်တုံးကိုပစ်၍၊ ရောမမြို့တော်သို့ ချက်ချင်းလိုက်လာပြီးသော်၊ စစ်တိုက်နိုင်သူဟူသမျှကို စည်းရုံးကာ၊ ရန်သူတို့ကို တွန်းလှန် ဖြိုဖျက်လိုက်လေသည်။

စင်စစ်နေးတပ် အာဏာရှင်အဖြစ်နှင့် ရန်သူတို့ကို နှိမ်နင်းရန်၊ ၁၆ ရက်နေ့အကြာတွင် ရန်သူကို ရှင်းလင်းသော လုပ်ငန်းသည် ပြီးစီး၍ သွားခဲ့သည်။ ထိုအခါ စင်စင်နေးတပ်သည် အာဏာရှင်အဖြစ်ကို ဆီနိတ်အဖွဲ့အား ပြန်အပ်၍ လယ်ထွန်မြဲ ထွန်လေသည်။ ဘီစီ ၄၃၉ ခုနှစ်တွင် အသက် ၈ဝ အရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ၊ စင်စင်နေးတပ်သည် ပြည်တွင်းစစ်ပြဿနာ တစ်ခုနှင့် ရင်ဆိုင်ရပြန်သည်။ ဤအကြိမ်၌လည်း ၂၁ ရက်တာမျှ အာဏာရှင်အဖြစ် ခံယူ၍ တိုင်းပြည်၏ရန်ဆူးရန်ငြောင့်တို့ကို ဖယ်ရှားပြီးသော် အာဏာရှင်ဘဝကိုစွန့်၍ လယ်လုပ်မြဲ လုပ်ပြန်သည်။ ထိုကြောင့် ရောမလူမျိုးတို့က စင်စင်နေးတပ်ကို ရာထူးဌာနန္တရ မမျှော်ကိုးဘဲ၊ နိုင်ငံ၏ အကျိုးကို ရွက်ဆောင်သော အာဇာနည် ယောက်ျားကောင်း တစ်ဦးအနေနှင့် အလေးအမြတ် ပြုကြသည်။

## ကိုးကား
မနုစာရီ

ဂရိရှေးဟောင်းပုံပြင်များထဲတွင် သက်ဆလီနှင့် အာကေးဒီးယားတောင်များ၌ လူတပိုင်း မြင်းတပိုင်းသတ္တဝါ တစ်မျိုး နေထိုင်သည်ဟုဆိုသည်။ ထိုလူတစ်ပိုင်း မြင်းတစ်ပိုင်း တို့သည် အစ်အိုင်အွန်ဘုရင်နှင့် နက်ဖီလီ နတ်သမီးတို့မှ ပေါက်ဖွားလာသူများဟု ပြောလေ့ရှိကြသည်။ **မနုစာရီ** (သို့) **စင်းတော** (**Centaur**) ခေါ် ထိုသတ္တဝါတို့သည် ခါးပိုင်းအထိ လူကိုယ်ဖြစ်၍၊ အောက်ပိုင်းမှာ မြင်းကိုယ်ဖြစ်လေသည်။

မနုစာရီ (စင်းတော)များအကြောင်း ပါဝင်သည့် ပုံပြင်များတွင် လက်ပီသီးဘုရင်နှင့်စင်းတောများ စစ်ပြိုင်သည့်အကြောင်းကို ဖော်ပြသော ပုံမှာ ထင်ရှားသည်။ ထိုပုံပြင်တွင် လက်ပီသီးပြည် ဘုရင် ပေရီသို့နှင့် ဒီအစ်ဒါမီယားတို့ လက်ထပ်ပွဲနေ့တွင် စင်းတောတို့သည် သတို့သမီးကို လုယူထွက်ပြေးရန် ကြံစည်သဖြင့် တဖက်နှင့်တဖက် အပြင်းအထန် တိုက်ခိုက်ကြလေသည်။ လက်ပီသီးဖက်မှ ဘုရင်၏အကြည်တော် သီးဆယုက ဝင်ရောက် ကူညီတိုက်ခိုက်သဖြင့် မနုစာရီ (စင်းတော)တို့ အရေးနိမ့်ကြ ရလေသည်။

မနုစာရီ (စင်းတော)တို့သည် စည်းကမ်းမဲ့သော လူရိုင်းများဖြစ်၍ မိမိတို့၏စိတ်ကို မထိန်းသိမ်းနိုင်သူများဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ဖောလပ်နှင့် ကိုင်ရွန်ဆိုသူနှစ်ဦးမှာ အခြားစင်းတောတို့နှင့် အလွန်ကွာခြားလေသည်။ ကိုင်ရွန်သည် အပေါလို နတ်သားထံတွင် နည်းနားခံယူရသဖြင့် အတတ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ အပေါလိုသည် သူ၏သားတော် အက်စကျူလေးပိပယ်ကိုပင် ကိုင်ရွန်အား စောင့်ရှောက် ထိန်းသိမ်းသွန်သင်စေ၏။ ကိုင်ရွန်၏တပည့် ထိုနတ်သားမှာ နောင်အခါတွင် သမားတော်များကို စောင့်ရှောက်သောနတ်သား ဖြစ်လာလေသည်။

ထင်ရှားသော သူရဲကောင်းများဖြစ်ကြသည့် ပီးလိယပ်၊ ဂျေဆင်နှင့် အကီးလီးတို့သည် ကိုင်ရွန်၏တပည့်များ ဖြစ်ကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဂရိ ဒဏ္ဍာရီလာ သတ္တဝါများ
စင်ဒရဲလား

**စင်ဒရဲလား**ပုံပြင်ကို ပြင်သစ်စာရေးဆရာပဲရိုး 
ဆိုသူက ခရစ် ၁၆၉၇ ခုနှစ်ခန့်က ပထမဦးစွာ ပြုစုရေးသားခဲ့ 
လေသည်။ သို့သော် ထိုသူ မရေးသားမီကပင် ဤပုံပြင်ကို 
ရှေးစကားတစ်ခုအဖြစ် လူသိများလေသည်။ စင်ဒရဲလား၏ 
မြန်မာပြန်အနက်မှာ 'စားဖိုသည်မ'ဖြစ်သည်။

ဇာတ်လမ်းမှာ ဆင်းရဲသော်လည်း ရုပ်လှပသော 
စင်ဒရဲလားဆိုသူ မိန်းကလေး၏အကြောင်း ဖြစ်သည်။ 
မိထွေးနှင့် နေရသူ ဖြစ်သည်။ မိထွေးဖက်မှ အစ်မတော် 
များသည် စင်ဒရဲလားလောက် ရုပ်အဆင်းမလှကြသဖြင့် 
မနာလိုဖြစ်ကာ စင်ဒရဲလားအား မနားမနေ ခိုင်းစေထား 
လေသည်။

တစ်ခါသော် စင်ဒရဲလားသည် မင်းသားကလေးတပါး၏ 
ကပွဲသို့ အများနည်းတူ သွားရောက်လိုသောဆန္ဒ ဖြစ်ပေါ် 
လာ၏။ ထိုကပွဲသို့ သွားရောက်နိုင်ရန်အတွက် သူ့အား 
မိခင်သဖွယ် ကြင်နာသနားနေသော နတ်သမီးတစ်ပါးက 
ကူညီလေသည်။ နတ်သမီး၏တန်ခိုးဖြင့် ရွှေဖရုံသီးတလုံးကို 
လှပသော မြင်းရထားတစီး ဖြစ်စေပြီးလျှင် ကြွက်ဖြူကလေး 
များကို ကကြိုးတန်ဆာဖြင့် ဆင်ယင်သော မြင်းဖြူကြီးများ 
ဖြစ်လေသည်။ စင်ဒရဲလားအား ဝတ်စားတန်ဆာတို့ဖြင့် 
မင်းသမီး ကလေးတမျှ လှပတင့်တယ်စေ၍ ထိုမြင်းလှည်း 
ကလေးဖြင့် သွားရောက်စေ၏။ သို့သော် ညသန်းခေါင်ယံ 
မတိုင်မီ ပြန်ခဲ့ရမည်ဟု မှာလိုက်လေသည်။

ကပွဲတွင် မင်းသားကလေးသည် စင်ဒရဲလား၏ရူပါရုံကို 
စွဲဲလန်းသွား၏။ ည ၁၂ နာရီထိုးလုနီးအချိန်တွင် စင်ဒရဲလား 
သည် ကပွဲမှ နေအိမ်သို့ သုတ်သီးသုတ်ပြာ ပြန်ခဲ့ရာ ဖန်ဖိနပ် 
တစ်ဖက် ကျွတ်၍ကျန်ခဲ့လေသည်။

မင်းသားကလေးသည် ဖိနပ်ရှင်ကို တွေ့လျှင် ကြင်ယာ 
မြှောက်မည်ဟု ကျေညာ၍ ဖိနပ်ရှင်ကို ရှာစေ၏။ 
နောက်ဆုံး၌ ဖိနပ်ရှင် စင်ဒရဲလားကို တွေ့ရှိသဖြင့် 
ကတိအတိုင်း ထိမ်းမြားလက်ထပ်လိုက်လေသည်။

အချို့က ဤပုံပြင်ကို သဘာဝကို တင်စားထားသော 
ပုံပြင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ စင်ဒရဲလားသည် နံနက် 
အရုဏ်တက်ချိန် ဖြစ်၍၊ ညှင်းဆဲကလူ ပြုကြသူများမှာ 
ညအချိန်တွင် တက်လာသော တိမ်တိုက်များ ဖြစ်သည်။ 
နောက်ဆုံးတွင် စင်ဒရဲလားကို ကယ်ဆယ်သူ မင်းသားမှာ 
နေမင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြလေသည်။

## ကိုးကား
စဉ့်ကိုင်မြို့

**စဉ့်ကိုင်မြို့**သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျောက်ဆည်ခရိုင် စဉ့်ကိုင်မြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်သည်။ မြို့နယ် အကျယ်အဝန်းမှာ ၈၂၅ စတုရန်းမိုင်ဖြစ်သည်။ ကျောက်ဆည်မြို့၏ မြောက်ဘက် ၁ဝ မိုင်မျှဝေး၍ မီးရထား 
လမ်းမြို့ တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ မြို့နယ်အတွင်း အခြားထင်ရှားသော မြို့ကလေးတစ်မြို့မှာ ပလိပ်မြို့ဖြစ်၍၊ ပလိပ်မှ မြင်းခြံသို့ မီးရထားလမ်းခွဲတစ်ခု ဖောက်လုပ်ခဲ့ရာမှ ထင်ရှား၍ စည်ကားလာခဲ့သည်။ ပလိပ်မြို့သည် မြစ်ငယ်မြစ်ကို ရန်ကုန်မန္တလေး မီးရထားလမ်း ဖြတ်ကျော်သည့် တံတားအနီး၌ရှိသည်။

စဉ့်ကိုင်မြို့၏ လူဦးရေမှာ ၁၉၅၃ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း အရ ၁၇၂၁ ယောက်မျှရှိလေသည်။

## ကိုးကား
စဉ့်ကူးမြို့

**စဉ့်ကူးမြို့**သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ သပိတ်ကျင်းခရိုင်တွင် ပါဝင်သည့် မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြောက်ဘက် မိုင် ၄ဝ အကွာ ဧရာဝတီမြစ်ပေါ်၌ တည်ရှိ၏။ စဉ့်ကူးမြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်၍၊ မြို့နယ်အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် ၈ဝဝ မျှ ရှိလေသည်။ စကျင်တောင်မှ ကျောက်ဖြူနုများကို ရရှိနိုင်၍ ဘုရားရုပ်တုတော်များ၊ ကျောက်စာချပ်များ ပြုလုပ်ကြသည်။
ယခင်က မန္တလေးခရိုင်၊ မတ္တရာမြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသည်။ စဉ့်ကူသည် ဧရာဝတီမြစ်၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည့်အလျှောက် ရှေးမြန်မာမင်းများလက်ထက်ကပင် မန္တလေး-ဗန်းမော်သွား မီးသင်္ဘောများ ရပ်နားရာ ဆိပ်ကမ်းငယ်ဖြစ်ခဲ့သည်။

၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် မြို့အား မန္တလေးပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

## ကိုးကား
ခရီးသွားလုပ်ငန်း

, ရောမမြို့, အီတလီနိုင်ငံ]]

ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း (Tourism) ဆိုသည်မှာ အပန်းဖြေရန် ဖြစ်စေ၊ အပျော်သက်သက်ဖြစ်စေ၊ စီးပွားရေး ကိစ္စများ အတွက် ဖြစ်စေ ခရီးသွားခြင်းကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားအဖွဲ့၏ အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် အရ တိုးရစ် သို့ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသည် ဆိုသည်မှာ မိမိတို့ အမြဲနေထိုင်ရာ ဒေသ အပြင်ဘက်တွင် စီးပွားရေး ကိစ္စအလို့ငှာ သို့မဟုတ် တခြားသော အခကြေးငွေ မရသော အကြောင်း တစ်ခုခု အတွက် ၂၄ နာရီ နှင့် ၁ နှစ် အကြား နေထိုင်သူများကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။  

## ကိုးကား
စည်းဝါးကိုက် ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခြင်း

စည်းဝါးကိုက် ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခြင်း။ ။
ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခြင်း၌ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့၏ 
လှုပ်ရှားခြင်းသည် ညီညွတ်စေရန် အရေးကြီးသည်။ လှုပ်ရှားမှု 
ညီညွတ်မှ နှလုံးသွေး အညီအညွှတ်ပျံ့နှံ့၍ ကြွက်သားများ 
ဖွံ့ဖြိုးလာနိုင်သည်။ ယင်းညီညွတ်မှုကို ရရှိနိုင်ရန် စည်းချက် 
ဝါးချက်ရှိဖို့ လိုလေသည်။ စည်းချက်ဝါးချက်ဖြင့် ကိုယ်လက် 
လှုပ်ရှား ကစားခြင်းကို စည်းဝါးကိုက် ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခြင်း 
ဟု ခေါ်သည်။

စည်းဝါးကိုက် ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခြင်းကို စတင်တီထွင် 
သူမှာ ဆွစ်လူမျိုး ပါမောက္ခကြီး ဒါးလခရိုးဆိုသူဖြစ်သည်။ 
ဒါးလခရိုးသည် ဤစည်းဝါးကိုက်ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခြင်းကို 
ဂီတပညာရပ်ကို မှီး၍ တီထွင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂီတပညာရပ်၌ 
ပညာသည်များသည် စည်းနှင့် ဝါးကို နားလည်ရသည်။ စည်း 
ဝင် စည်းထွက်ကို တတ်သိရသည်။ စည်းချက် ဝါးချက်နှင့် 
ညီညွတ်စွာ ကိုယ်လက်များလည်း လှုပ်ရှားရသည်။ ယင်း 
အချက်များကိုမှီး၍ ခရစ် ၁၉ဝ၅ ခုနှစ်လောက်၌ ဒါးလခရိုး 
သည် စည်းဝါးကိုက် ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်နည်းကို သင်ကြား 
ပြသပေးနိုင်လေအောင် တီထွင်လိုက်ရာ၊ ဥရောပတိုက်နှင့် 
အမေရိကတိုက်များတွင် ထိုလေ့ကျင့်နည်းသည် များစွာခေတ် 
စားလာခဲ့သည်။

ယင်းလေ့ကျင့်နည်း၌ စည်းချက်ကျအောင် လှုပ်ရှားတတ်ရ 
သည်။ နားအာရုံဖွံ့ဖြိုးစူးရှဖို့လည်းလိုသည်။ မိမိသည် အများနှင့် 
အတူ ယိမ်းကရာ၌ကဲ့သို့ ညီညာစွာ လှုပ်ရှားတတ်ဖို့လည်းလိုပေ 
သည်။ အထက်ပါ အချက်သုံးချက်အနက် စည်းချက်ကျလှုပ်ရှား 
ခြင်းသည် အဓိကအခြေခံပင်ဖြစ်သည်။

ဤစည်းဝါးကိုက် ကိုယ်လက်လေ့ကျင့်ခြင်း၏ ရည်ရွယ် 
ချက်မှာ အလုပ်လုပ်ကိုင်ရာ၌ စိတ်သွားတိုင်း ကိုယ်ပါနိုင်မှု၊ 
စိတ်နှင့်လိုက်၍ ကိုယ်ခန္ဓာကလည်း စွမ်းစွမ်းတမံလျင်မြန်စွာ 
ဆောင်ရွက်နိုင်မှုတို့ တိုးတက် ဖွံ့ဖြိုးလာစေရန်ဖြစ်သည်။
လေ့ကျင့်ခဏ်းများကို ပြုလုပ်ရာ၌ လှုပ်ရှားနေသော စိတ် 
ကို ကိုယ်ခန္ဓာအစိတ်အပိုင်းများက အမီလိုက်၍ လှုပ်ရှားနိုင်ရန် 
ကြိုးစားရသည်။ ဤတွင် ဂီတသံဖြင့် စည်းချက်တိုင်ပေးနေ 
သည်ကို ဖမ်းမိရန် နားအာရုံစိုက်မှုသည် အရေးကြီးသည်။ 
ဂီတသံစည်းချက်မြန်လျှင် မြန်သကဲ့သို့၊ နှေးလျှင်နှေးသကဲ့သို့။ 
စိတ်ရော ကိုယ်ပါလိုက်၍ လှုပ်ရှားလေ့ကျင့်ရသည်။ လေ့ကျင့် 
ခန်း တစ်ခန်းနှင့် တစ်ခန်း အကူးအပြောင်း၌ ဆရာဖြစ်သူက 
အမိန့်ပေးရန်လိုလေသည်။ စည်းဝါးကိုက် ကိုယ်လက်လေ့ကျင့် 
ခြင်းသည် စည်းချက် ဝါးချက်ကို သိနားလည်စေသောကြောင့် 
ဂီတနှင့် ပန်တျာအနုပညာတို့ကို လေ့လာဆည်းပူးရာ၌ အဖိုး 
တန်သောလေ့ကျင့် ခြင်းဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
မာချူးပီချူး

**မာချူးပီချူး** (Machu Picchu; ) သည် ကိုလံဘီယာခေတ် မတိုင်မီ ၁၅ ရာစုနှစ်က အင်ကာတို့၏ ဒေသဖြစ်ပြီး ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အထက် ၂၄၃၀ မီတာ (၇၉၇၀ ပေ) အမြင့်တွင် တည်ရှိသည်။ပီရူးနိုင်ငံ အူရူဘမ်ဘာ တောင်ကြား အပေါ်ရှိ တောင်တန်းတစ်ခုပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ကူစကိုမှ အနောက်မြောက်ဘက် ၈၀ ကီလိုမီတာ (မိုင် ၅၀ ) အကွာတွင်ဖြစ်ပြီး အူရူဘမ်ဘာ မြစ်ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာ ဒေသတွင် တည်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။

၁၄၅၀ ခုနှစ်ခန့်တွင် အင်ကာတို့ တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး စပိန်လူမျိုးတို့ အင်ကာအင်ပါယာကို သိမ်းပိုက်အောင်မြင်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် စွန့်ပစ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ စပိန်ကိုလိုနီခေတ်နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် တိမ်မြုပ်နေခဲ့ရာမှ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် သမိုင်းပညာရှင် ဟီရမ်ဘင်ဂမ်ကြောင့် မာချူးပီချူးကို နိုင်ငံတကာမှ သိရှိလာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ မာချူးပီချူးသည် တောင်အမေရိကတွင် ခရီးသွားဧည့်သည်များအား အကြီးမားဆုံး ဆွဲဆောင်ရာနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အဆောက်အအုံအများစု၏ အကြမ်းဖျင်းပုံစံကို မူလပုံစံကဲ့သို့ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် မာချူးပီချူး၏ သုံးဆယ်ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို ပြန်လည်ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။

၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် မာချူးပီချူးကို ပီရူးသမိုင်းဝင်ဘေးမဲ့တောအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှ အင်တာနက်မဲပေးမှုအရ မာချူးပီချူးကို ခေတ်သစ်ကမ္ဘာ့အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါးအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။

## ဓာတ်ပုံများ 
## ကိုးကား 
## ပြင်ပလင့်ခ်များ 
*
*ယူနက်စကို - မာချူးပီချူး (ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်)
*Wright Paleohydrological Institute  with reports on water management at Machu Picchu
*မာချူးပီချူးဓာတ်ပုံများ
စည်းတပြစ်

## စည်းတပြစ်
စည်းတပြစ်သည် ရှေးမြန်မာမင်းတို့၏ လက်ထက် မင်းမှု 
ထမ်းရာထူးတစ်ခုနှင့် တွဲဖက်နေသော ဘွဲ့အမည်ဖြစ်၏။ စည်း 
တပြစ်ကို စဉ်းတပြစ်ဟူ၍လည်း ရေးသားသည်။ စည်းတပြစ်မှာ 
စန္ဒပဇ္ဇောတသဒ္ဒါကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ပန္ဒပဇ္ဇော 
တမင်းဟူ၍ ဥဇ္ဇေနီပြည်တွင် ယာဉ်လျင် ၅ ငါးပါး ရသော
မင်းတစ်ပါးရှိခဲ့ကြောင်းကို ဓမ္မပဒအဋ္ဌကထာတွင် ဖော်ပြထား 
လေသည်။ ယင်းစန္ဒမဇ္ဇောတ၏ အနက်မှာ လ၏ အရောင်း 
ကဲ့သို့ ထွန်းလင်းသောသူဟု ဝေါဟာရ လိနတ္ထဒီပနီတွင် ပြဆို
ထား၏။

စည်းတပြစ်အမည်ကို စတင်ပေးထားသည့် အချိန်ကာလ 
ကိုမူ အတိအကျမသိရပေ။ သို့သော် မဟာရာဇဝင်တွင်'မင်းကြီး စွာစော်ကဲကား သက္ကရာဇ် ၇၃ဝ ပြည့်နှစ်တွင် နန်းတက်တော်မူ 
သည်။ နန်းတက်တော် မူသောအခါ၊ နေတော်မူသော ကန္နား 
တော်နှင့် ထိလျှင်ဗေါင်းတော်ကျွတ်၍ မြေသို့ကျလေ၏။ မင်း 
ကြီးစွာလည်း ဗေါင်းတော်ကို စွပ်ပြန်၍ ထန်းရွက်ယပ်ကို ကိုင် 
တော်မူလျက်၊ နန်းတက်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကို ပညာရှိ
စည်းတပြစ်ကြီးမြင်လသော်၊ ဘုန်းတော်ကြီးလှသောဘုရား
ဗေါင်းတော်ကျွတ်သည်အလိုကား၊ ဗေါင်းဖျင်သိမ်းတော်မမူ
နိုင်အောင် သက်တော်ရှည်မည်။ ယပ်ကိုင်၍ တက်တော်မူသည်
အလိုကား၊ ပြည်ထဲ ချမ်းငြိမ်းသာယာအံ့သည်ဟူ၍ နားတော်
လျှောက်၏။ မင်းကြီးစွာလည်း အားရတော်မူ၍ စည်းတပြစ်
ကြီးကို ဆင်မတစ်စီးဆုပေးတော်မူ၏။' ဟူ၍ တွေ့ရသည်။ 

ယင်းကို ထောက်သော် သက္ကရာဇ် ၇၃ဝ ပြည့်နှစ်မတိုင်မီကပင် 
စည်းတပြစ်အမည်ရှိနှင့်နေသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း 
အင်းဝခေတ် မင်းကြီးစွာစော်ကဲလက်ထက်တွင်သာ စည်းတပြစ်ရာထူးဘွဲ့အမည် 
အကြောင်းကိုတွေ့ရ၍၊ ထိုခေတ်မတိုင်မီနှင့် ထိုခေတ်နောက်ကာ 
လများတွင် မတွေ့ရချေ။ သို့သော်ထိုရာထူးမှာ ပုဂံခေတ်၊
စစ်ကိုင်းခေတ် လောက်ကစ၍ နိုင်ငံသမိုင်းတစ်လျှောက် 
ရှိနေခဲ့ပြီးဖြစ်လိမ့်မည်ဟု မှန်းဆရသည်။

မဟာရာဇဝင်ကြီး၌ပင်၊ 'ဘုရင်မင်းကြီးစွာလည်း ဝန်ဇင်း 
အသည်သား လျှောက်သောစကားသည် ငါ့ကိုယ်တော်ရေး 
သာမဟုတ်၊ သားတော်အစဉ် မြေးတော်အဆက် မြစ်တော် 
အညွန့်တိုင်အောင် အကျိုးတော်များမည်အကြောင်းကို လျှောက် 
ပေသည်ဟု စည်းတပြစ်ကြီး မရှိသည်ဖြစ်၍ စည်းတပြစ်အမည် 
နှင့် အဆောင်အယောင်ပေးတော်မူ၏။ ဆင်ပေါက်တစ်စီး၊ 
ရွှေဖလားတဆယ်သားခုတ်ပေးတော်မူ၏'ဟု တွေ့ရသည်။ ဘိုးရာဇာ‎

ထို့ပြင် သက္ကရာဇ် ၁၁၄၃ခုနှစ်တွင် ရှင်စန္ဒလင်္ကာ 
သူမြတ် ပြုစုအပ်သော မဏိရတနာပုံကျမ်း၊ မင်းရာဇာ၏ 
အကြောင်းတွင် 'နှလုံးကောင်း လက်ရုံးကောင်းကို ချစ်ခင်မြတ် 
နိုးလှအပ်သည်ဟု ဆုလာဘ် များစွာ သနားတော်မြတ်ခံစေ၍ 
စည်းတပြစ်ဟူသော အမတ်လတ်တို့အမည်နှင့် သူကောင်းပြု 
တော်မူပြီးလျှင် အင်းဝပြည်သို့ခေါ်ယူတော်မူခဲ့သည်ဟု အစဉ် 
ပြောထုံးရှိသည်'ဟူ၍ တွေ့ရ၏။ ယင်းသို့ မင်းကြီးစွာလက် 
ထက် ပထမစည်းတပြစ်ကြီး၏ နိမိတ်ဖတ်မှုအတွက် ဆင်မ 
တစ်စီး ဆုချခြင်းကို ထိုစည်းတပြစ်ကြီး မရှိသည့်နောက် 
ဝန်ဇင်း အသည်ကဲ့သို့ ပညာဉာဏ်ရှိသူအား စည်းတပြစ်အမည် 
ပေးခြင်း၊ ဆင်ပေါက်ဆုချ ခြင်းတို့အပြင် မင်းကြီးစွာစော်ကဲ 
လက်ထက်၌ ပြည်ရေး၊ ပြည်ရာ၊ သားတော်သမီးတော်တို့အရေး 
များကို စည်းတပြစ်အား တိုင်ပင်ခြင်း၊ စည်းတပြစ်၏ တင် 
လျှောက်ချက်တို့ကို နာယူဆောက်ရွက်ခြင်းတို့ကို ထောက်ထား 
၍ စည်းတပြစ်ဘွဲ့ရရှိသော အမတ်တို့မှာ ဘုရင်မင်းမြတ်၏ 
အတိုင်အပင်အများဆုံး ခံရသောသူ ဖြစ်မည်ဟု ယူဆဖွယ်ရှိ၏။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဝေါဟာရ
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း
ပီဆာမျှော်စင်

ပီဆာရှိ ယိုင်နေသော မျှော်စင် သို့မဟုတ် ပီဆာတာဝါ သည် ခေါင်းလောင်းထိုးသော မျှော်စင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး တခြားအဆောက်အဦးများနှင့် ဆက်မနေဘဲ တစ်ခုတည်း သီးသန့် တည်ရှိနေသော မျှော်စင်ဖြစ်သည်။ အီတလီနိုင်ငံမှ မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သော ပီဆာမြို့၏ ကသီဒရယ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းမှ မျှော်စင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကသီဒရယ် ဘုရားကျောင်း၏ အနောက်တွင် ရှိပြီး ပီဆာ ကက်သီဒရယ် စကွဲယားတွင် ကသီဒရယ်နှင့် နှစ်ခြင်းခံရာ နေရာတို့ ပြီးလျှင် တတိယမြောက် ရှေးအကျဆုံး အဆောက်အအုံဖြစ်သည်။ 

ကဏ္ဍ:အီတလီနိုင်ငံရှိ မျှော်စင်များ
စိတ်အားချို့တဲ့ခြင်း

ဗြိတိသျှနိုင်ငံ စိတ်အားချို့တဲ့ခြင်း အက်ဥပဒေ (၁၉၂၇) 
တွင်၊ စိတ်အားချို့တဲ့ခြင်း ဟူသည်မှာ အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ် 
မတိုင်မီကာလအတွင်း မျိုးရိုးကြောင့်ဖြစ်စေ၊ ရောဂါကြောင့်ဖြစ် 
စေ၊ ဒဏ်ရာအနာတရကြောင့်ဖြစ်စေ၊ စိတ်အားပြည့်ပြည့်ဝဝ 
မဖွံ့ဖြိုးခြင်း သို့မဟုတ် ဖွံ့ဖြိုးမှုတန့်ရပ်နေခြင်း အခြေအနေဖြစ် 
သည်ဟု ဖော်ပြထားလေသည်။ လူမှုရေးသိပ္ပံပညာသဘောအရ 
ပြောရလျှင် စိတ်အားချို့တဲ့သူ ဟူသည်မှာ လူအများနှင့် ခြား 
နားသီးသန့်၍ အထူးကျွမ်းကျင်စွာ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲပေးရ 
လောက်အောင်၊ စိတ်အားဖွံ့ဖြိုးမှုများ တန့်ရပ်နေရသဖြင့် 
လူ့ဘောင်အဖွဲ့အစည်းတွင် မနေတတ် မထိုင်တတ် ဖြစ်ရသူကို 
ဆိုလိုသည်။

စိတ်အားချို့တဲ့ခြင်းသည် ရူးသွပ်ခြင်းနှင့် တစ်ခြားစီဖြစ် 
၏။ စိတ်အားချို့တဲ့ခြင်းဖြစ်ရသော အကြောင်းတစ်ရပ်ကို 
ပုံစံအားဖြင့် ပြဆိုရလျှင် သိုင်းရွိုက်ဂလင်းမှ စိမ့်ရည် ကျဆင်း 
ခြင်းသည် မလုံမလောက်သောကြောင့် စိတ်အားချို့တဲ့ရသည် 
ဖြစ်၏။ စိတ်အား မဖွံ့ဖြိုးခြင်း ဖြစ်ရသည်မည်၏။
( ဂလင်း။) 

ရူးသွပ်ခြင်း၌ကား၊ စိတ်သည်ဖောက်ပြန်လျက်ရှိသည်။
စိတ်အားချို့တဲ့ခြင်း၌ စိတ်နှမ်းခြင်း၊ စိတ်နုံ့ခြင်းနှင့် စိတ် 
အားပျော့ခြင်းဟူ၍ သုံးမျိုးရှိသည်။ စိတ်နှမ်း သူတို့တွင် ဝမ်း 
တွင်းပါစိတ်နှမ်းသူများလည်းပါဝင်၍၊ ထိုသူတို့သည် အရွယ် 
ရောက်သည့်တိုင်အောင် သာမန် သုံးနှစ်သား ကလေးငယ်တို့၏ 
အသိဉာာဏ်ကို မမှီချေ။ ထိုသူတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ထမင်း 
စားခြင်း၊ အဝတ် ဝတ်ခြင်းတို့ကို မပြုနိုင်ချေ။ စကားကိုလည်း 
ကျနစွာ မပြောတတ်ကြချေ။ စိတ်နုံ့သူများမှာမူ အရွယ်ရောက် 
သည်တိုင်အောင် သာမန်သုံးနှစ်သားနှင့် ခုနစ်နှစ်သားတို့၏ 
အသိဉာာဏ်မျှသာရှိသည်။ သူတို့ကို စာသင်ပေး၍ တတ်ရန်ခက် 
သော်လည်း လွယ်ကူသည့်လက်မှု ပညာရပ်တို့ကို စနစ်တကျ 
သင်ပေး၍ ရနိုင်သည်။ သူတို့သည် စကားကို အသင့်အတင့် 
ပြောတတ်သော်လည်း စိတ်ကူးဉာာဏ်မှာ နုံ့သည်။ စိတ်အားပျော့ 
သူတို့မှာ အရွယ်ရောက်သည့်တိုင်အောင် သာမန်ရှစ်နှစ်မှ 
တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်သားမျှသာ အသိဉာာဏ်ရှိသည်။ သာမန်ကျောင်း 
တွင် အတော်အသင့်ပညာသင်ကြားပေး၍ ရနိုင်သော်လည်း၊ ထို 
သူတို့သည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ရေးကိစ္စများတွင် မဆုံးဖြတ်တတ် 
ကြချေ။

ရှေးက စိတ်အားချို့တဲ့ခြင်းကို ရူးသွပ်ခြင်းနှင့် ခွဲခြားခြင်း 
မပြုဘဲ၊ ချို့တဲ့သူတို့ကို စိတ္တဇဆေးရုံစသည့် ဂေဟာတို့၌ ထား 
လေ့ရှိသည်။ သို့ရာတွင် လူမှုဝန်ထမ်းလုပ်ငန်းများ ဖွံ့ဖြိုးလာ 
သောအခါ၊ စိတ်အားချို့တဲ့ သူတို့မှာ လူသာမန်တို့ ခံစားနေ 
သော အခွင့်အရေးများကို မခံစားရသော 'စိတ္တဗလခွင့်မဲ့သူ' 
များဖြစ်၍၊ ယင်းတို့ကို အထူးပညာသင်ကြားပေးသော ကုနည်း 
ဖြင့် ကုစားရမည်ဟု ယူဆလာကြသည်။ ယခုအခါ စိတ်အားချို့ 
တဲ့သူများကို လူမှုဝန်ထမ်းပြဿနာ တစ်ရပ်ဟု သဘောထား 
ကာ၊ ထိုသူတို့ကို ဂေဟာတွင်း စောင့်ရှောက်ရေးစနစ်ဖြင့် လူမှု 
ဝန်ထမ်းဌာနတို့က ကူညီစောင့်ရှောက်ကြသည်။ 
( လူမှုရေးရာပညာ။)အတွဲ(၄)

## ကိုးကား
စိတ်

၊ စဉ်းစားတွေးတောမှု၊ ခံစားချက်အမျိုးမျိုး ခံစားမှု၊ ကြံစည်အားထုတ်မှု စသည်တို့ကို ပြုလုပ်သည်နေသည်မှာ **စိတ်အစဉ်စု (mind)** ဖြစ်၏။]]

**စိတ်သဘော** (သို့) **စိတ်အစဉ်စု** (သို့) **သိတွေးမှု** () (ပါဠိ: **နာမ**) ဆိုသည်မှာ - ပတ်ဝန်းကျင်မှု လှုံ့ဆော်ချက်များကို ခံစားသိရှိခြင်း၊ ခံစားချက်များ ခံစားရခြင်း၊ အခြင်းအရာတို့ကို မှတ်မိခြင်း၊ စဉ်းစားခြင်း၊ စိတ်ကူးပုံဖော်ခြင်း၊ အကျိုးဆက် တခုခုကို ရည်သန်ခြင်း စသည့် သိရှိခံစားတွေးကြံမှု လုပ်ငန်းအားလုပ်ကို ပြုလုပ်နိုင်သည့် အရာကို ညွှန်းဆိုကြခြင်းမျိုး ဖြစ်၏။ သက်ရှိက သူ၏ ကိုယ်တွင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေများကို သိရှိစွာဖြင့် သတိကပ်လျက် အားထုတ် သတိကပ်စိတ်သိတွေးမှုများလည်း ပါဝင်သကဲ့သို့၊ သတိပါပါ မဟုတ်ဘဲ ကြံစည်အားထုတ်မိသွားသော သတိလွတ်စိတ် (မသိစိတ်)သိတွေးမှုများလည်း ပါဝင်တတ်ပေ၏။

## စိုင်းယန့်စ်အရ စိတ်ကို အကြမ်းဖျင်း အဆင့်ခွဲကြည့်ပုံ 
လက်ရှိ နျူရိုစိုင်းယန့်စ် (Nueroscience) နှင့် သိတွေးအုံ သိပ္ပံ (Cognitive Science) တို့မှ သိရှိထားသမျှအရ စိတ်ကို အောက်ပါ အဆင့်များအဖြစ်သို့ ယေဘုယျ အကြမ်းဖျင်း ခွဲခြားနိုင်၏။
* ပြင်ပမှ လာသော လှုံ့ဆော်ချက်များအလိုက် အာရုံခံအင်္ဂါများက တုံ့ပြန်ထုတ်လွှတ်သော ကိုယ်တွင်းလျှပ်လှိုင်း အချက်ပြမှုများက ဗဟို ကိုယ်တွင်းလျှပ်လှိုင်းစနစ်၏ ဦးနှောက်သို့ ရောက်ရှိသွားပြီးနောက် လျှပ်လှိုင်းဂယက်များ ဦးနှောက်အတွင်း ဆက်လက်ဖြစ်ပျက်နေချိန်တွင် သက်ရှိက ခံစားသိရှိမှု (Preception) ဖြစ်ပေါ်နေသည်ကို တွေ့ထားရ၏။
:* ၎င်း (မြင်ကွင်းဖြစ်စေ၊ အသံစဉ်များဖြစ်စေ) ခံစားသိရှိမိချက်များကို သာယာနှစ်သက်မှု-ဆင်းရဲမနှစ်မြို့မှုဖြင့် ဆက်လက်ခံစားမိခိုက်ကို ထိကြုံခံစားမှု ဖြစ်ပေါ်နေစဉ်တွင်လည်း ဆိုင်ရာ ကိုယ်တွင်းလျှပ်လှိုင်းများ ဦးနှောက် နျူရွန်ကွန်ရက်တို့အတွင်း ဆက်လက် ဖြစ်ပျက်စီးကူးနေ၏။
:* ၎င်း (မြင်ကွင်းဖြစ်စေ၊ အသံစဉ်များဖြစ်စေ) ခံစားသိရှိမိချက်များကို မှတ်ဉာဏ်များအဖြစ် ပြောင်းလဲမှတ်သားခြင်းကို ဦးနှောက်အတွင်း၌ နျူရွန်ချိတ်ဆက်ပုံတို့ ကိုယ်စားပြုပုံဖော် ချိတ်ထားလိုက်ခြင်းသဖွယ် စမ်းသပ်တွေ့ရှိထားရ၏။
* ၎င်း (မြင်ကွင်းဖြစ်စေ၊ အသံစဉ်များဖြစ်စေ) ခံစားသိရှိမိချက်များကို အခြေခံ၍ သိတွေးအုံအတွင်းသို့ အခြင်းအရာများ အဖြစ် ပုံဖော်ဖမ်းယူခြင်းမျိုးကို သိယူမှု (Conception) ဟု ခေါ်နိုင်၏။ ဤအဆင့်အဖြစ်လည်း း ဦးနှောက်၏ နျူရွန်တို့အကြား ဆိုင်ရာ ကိုယ်တွင်းလျှပ်လှိုင်းများ ဆက်လက်စီးကူးနေသည်ကိုမူ တွေ့ထားရ၏။
* ၎င်း သိယူထားသော (conceived) အခြင်းအရာများကို ဆက်လက်ကိုင်တွယ်စဉ်းစားခြင်း ပြုလျှင်လည်း ဆိုင်ရာ ကိုယ်တွင်းလျှပ်လှိုင်းများ ဆက်လက်စီးကူးနေသည်ကိုမူ တွေ့ထားရ၏။

ကဏ္ဍ:အာရုံကြောသိပ္ပံ
ကဏ္ဍ:စိတ်ပညာ
တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ဆစ်ဂနယ်များ

**တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ဆစ်ဂနယ်များ** (Continuous Signal) သို့မဟုတ် အချိန်တဆက်တည်း ဖြစ်နေသော ဆစ်ဂနယ်များ (Continuous Time Signal) ဆိုသည်မှာ အချိန်နှင့် တပြေးညီ ပြောင်းလဲနေသော ဆစ်ဂနယ်များကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော ဆစ်ဂနယ်များကို ဂရပ်ဖြင့် ဖော်ပြရာတွင် အိတ်စ် ဝင်ရိုးတွင် အချိန် ကို ဖော်ပြပြီး ဝိုင်ဝင်ရိုးတွင် ဆစ်ဂနယ်၏ ပမာဏ အနည်းအများ (Amplitude) ကို ဖော်ပြလေ့ ရှိသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်နေသော အသံ၊ အပူချိန် စသည်တို့ကို ဆစ်ဂနယ် အဖြစ် ပြောင်းလဲလျှင် ပထမဆုံး အနေဖြင့် တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ဆစ်ဂနယ်များ အဖြစ် ရရှိလေ့ ရှိသည်။ သင်္ချာကိန်းဖြင့် ဥပမာ ပြရလျှင် ဆိုင်းဖန်ရှင် (Sine Function) နှင့် ကိုဆိုင်း ဖန်ရှန် (Cosine Function) စသည်တို့သည် တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ဆစ်ဂနယ်များ ဖြစ်ကြသည်။

ကဏ္ဍ:မက္ကင်းနစ်
အပိုင်းအခြား ဖြစ်နေသော ဆစ်ဂနယ်များ

အပိုင်းအခြားဖြစ်နေသော ဆစ်ဂနယ်များ (Discrete Signal) မှာ ဆစ်ဂနယ်များကို တဆက်တည်း ပြသခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ အချိန်ကာလ အပိုင်းအခြားဖြင့် ဖော်ပြထားသော ဆစ်ဂနယ်များကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ဖော်ပြခြင်း အားဖြင့် ဆစ်ဂနယ်ကို အချိန်တိုင်းတွင် မတွေ့ရပဲ ကြိုတင် သတ်မှတ်ထားသည့် အချိန်ကာလများတွင်သာ ဆစ်ဂနယ်ကို တွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တစ်စက္ကန့်လျှင် ဆစ်ဂနယ် ၁၀ ခုမျှ ဖမ်းယူမည် ဆိုပါက ဆစ်ဂနယ်၏ ဖော်ပြချက်ကို ၁စက္ကန့် ၏ ၁၀ ပုံ ၁ပုံ၊ ၁စက္ကန့်၏ ၁၀ ပုံ ၂ ပုံ စသော အချိန် အပိုင်းအခြားများတွင်သာ တွေ့ရသည်။

ပုံမှန်အားဖြင့် တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ဆစ်ဂနယ်များ ကို အချိန်ကာလ အပိုင်းအခြားဖြင့် နမူနာယူခြင်း (sampling) ဖြင့် အပိုင်းအခြားဖြစ်နေသော ဆစ်ဂနယ် များအဖြင့် ရရှိနိုင်သည်။ ထိုသို့ အပိုင်းအခြား ဖြစ်နေသော ဆစ်ဂနယ် အဖြစ် ပြောင်းလဲပြီးမှသာ ပမာဏ အပိုင်းအခြား သတ်မှတ်ခြင်း (Quantization) ပြုလုပ်၍ ဒစ်ဂျစ်တယ် ဆစ်ဂနယ် များအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။