စတုသစ္စသမ္မာဒိဋ္ဌိ

**စတုသစ္စသမ္မာဒိဋ္ဌိ** ဆိုသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတရားတော်မြတ်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်သော ဉာဏ်ပညာ၊ မှန်ကန်သောအမြင် ဖြစ်ပါသည်။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တန်  တွင် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွင့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်-

*"ရဟန်းတို့၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိဟူသည် အဘယ်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဒုက္ခ၌ ဉာဏ်၊ ဒုက္ခ၏ဖြစ်ကြောင်း (သမုဒယ) ၌ ဉာဏ်၊ ဒုက္ခ၏ချုပ်ရာ (နိရောဓ) ၌ ဉာဏ်၊ ဒုက္ခချုပ်ရာသို့ရောက်ကြောင်းအကျင့် (မဂ္ဂ) ၌ ဉာဏ်၊ ဤသည်ကို သမ္မာဒိဋ္ဌိဟု ဆိုအပ်၏။"*

ဤသမ္မာဒိဋ္ဌိကို ပညိန္ဒြေ (ပညာဟူသောဣန္ဒြေ)၊ ပညာ၊ အမောဟ (မတွေဝေခြင်း)၊ ဓမ္မဝိစယ (တရားသဘောကို စူးစမ်းဆင်ခြင်သောဉာဏ်) ဟူ၍လည်း ပရိယာယ်အမျိုးမျိုးဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲကြပြီး၊ တရားကိုယ်အားဖြင့် ပညိန္ဒြေစေတသိက် (ပညာစေတသိက်) ပင် ဖြစ်ပါသည်။

### ဒုက္ခသစ္စာကို သိသောဉာဏ်
အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အတွင်း (အဇ္ဈတ္တ)၊ အပြင် (ဗဟိဒ္ဓ)၊ အကြမ်း (ဩဠာရိက)၊ အနု (သုခုမ)၊ အယုတ် (ဟီန)၊ အမြတ် (ပဏီတ)၊ အဝေး (ဒူရ)၊ အနီး (သန္တိက) ဟူသော (၁၁) မျိုးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် တည်နေသော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ (၅) ပါး (စွဲလမ်းမှုရှိသော ခန္ဓာငါးပါး) တည်းဟူသော ဒုက္ခသစ္စာတရားတို့ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိမည်၏။ ဤဒုက္ခသစ္စာတရားစုတွင် ဈာန်တရားများလည်း အကျုံးဝင်ပါသည်။

### သမုဒယသစ္စာကို သိသောဉာဏ်
* အကြောင်းအကျိုးဆက်နွယ်မှု (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) သဘောတရားတို့၏ အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်ပုံအခြင်းအရာကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ်သည် သမုဒယသစ္စာကိုသိသော သမ္မာဒိဋ္ဌိမည်၏။
* ဤအပိုင်း၌ ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထွင်းဖောက်သိမြင်သော **ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ** သည် အဆင့်အမြင့်ဆုံး ဒီဂရီအပြည့် ပါဝင်သည်။ သူတစ်ပါးပြော၍ သိရုံမျှမဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တိုင်ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကြောင့် အဆင့်အမြင့်ဆုံးဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။
* ပရမတ္ထသဘောကို ဉာဏ်အမြင်မဆိုက်သေးသော ပုထုဇဉ်တို့အဖို့ ဆရာသမားတို့၏ ဆိုဆုံးမမှုကို အခြေခံ၍ အနုမာနဉာဏ် (မှန်းဆသိသောဉာဏ်) ဖြင့် ကံ-ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်မှုသည်လည်း ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဤအနိမ့်ဆုံးအဆင့်မျှသော ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိမျှ မရှိဘဲ ပြုလုပ်သော ကုသိုလ်ကံသည် ဉာဏ်မပါသော (ဉာဏဝိပ္ပယုတ်) ကံဖြစ်၍ အကျိုးပေးသောအခါ ဉာဏ်နုံ့သူ၊ ထိုင်းသူ၊ အသူ ဖြစ်တတ်သည်။

### နိရောဓသစ္စာကို သိသောဉာဏ်
* သင်္ခါရတရားတို့၏ ချုပ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းသဘော (ဘင်္ဂ) ကို ထိုးထွင်းသိသော **ဝိပဿနာဉာဏ်**။
* သင်္ခါရတရားအားလုံးတို့၏ အပြီးတိုင်ချုပ်ရာ အသင်္ခတဓာတ်၊ အငြိမ်းဓာတ်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော နိရောဓသစ္စာကို ထွင်းဖောက်သိမြင်သော **အရိယမဂ်ဉာဏ်**။
* (ဝိပဿနာဉာဏ်သည် လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြစ်ပြီး၊ အရိယမဂ်ဉာဏ်သည် လောကုတ္တရာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်။)

### မဂ္ဂသစ္စာကို သိသောဉာဏ်
ဒုက္ခချုပ်ရာနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်ဖြစ်သော **လောကီမဂ္ဂသစ္စာ** (ဝိပဿနာမဂ်အဆင့်) နှင့် **လောကုတ္တရာမဂ္ဂသစ္စာ** (အရိယမဂ်စိတ်နှင့်ယှဉ်သော မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး) တရားတို့ကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထွင်းဖောက်သိမြင်ခြင်းသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိမည်၏။

### သမ္မာဒိဋ္ဌိအမျိုးအစားများ (စတုသစ္စသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ အကျုံးဝင်မှု)
သမ္မာဒိဋ္ဌိဟူသမျှသည် ဤစတုသစ္စသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ အကျုံးဝင်ပြီး၊ ၎င်းကို ဦးတည်လျက်ရှိကြသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို အောက်ပါအတိုင်း (၅) မျိုး ခွဲခြားနိုင်သည်-

၁။  **ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** ကံသာလျှင် မိမိ၏ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာဖြစ်သည်ဟု သိသောဉာဏ်။
* (က) ဆရာသမားတို့၏ ဆိုဆုံးမမှုဖြင့် အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် ယုံကြည်ခြင်း။
* (ခ) နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်၊ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်တို့ဖြင့် အကြောင်းအကျိုးဆက်နွယ်မှုကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် သိမြင်ခြင်း။
၂။  **ဈာနသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** ဈာန်သမာဓိနှင့် ယှဉ်သောဉာဏ် (ဒုက္ခသစ္စာသိမှုတွင် အကျုံးဝင်သည်)။
၃။  **ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တလက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိသောဉာဏ်။
၄။  **မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** အရိယမဂ်နှင့် ယှဉ်သောဉာဏ်။
၅။  **ဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** အရိယဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သောဉာဏ်။

### သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ အရေးပါပုံနှင့် အကျိုးကျေးဇူး
* **အနိမ့်ဆုံးအဆင့်:** ကောင်းမှုကုသိုလ်ပြုရာ၌ အနည်းဆုံး အနုမာနအဆင့်ရှိ **ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ** ရှိသင့်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက ပြုသမျှကုသိုလ်သည် ဉာဏ်မယှဉ်သော (ဉာဏဝိပ္ပယုတ်) ကုသိုလ်ဖြစ်၍ လူဖျင်း၊ လူအ၊ လူန၊ နလပိန်းတုံးဘဝသို့ ရောက်စေနိုင်သည်။
* **အဆင့်မြင့်ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်၊ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်တို့ဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်သိမြင်သော ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြုသောကုသိုလ်သည် အကျိုးပေးသောအခါ ဉာဏ်ပညာကြီးမားသူ ဖြစ်စေနိုင်သည်။
* **ဈာနသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** ဤဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော ဈာနကုသိုလ်သည် အဆင့်မြင့်ဗြဟ္မာဘုံသို့ ပို့ဆောင်နိုင်သည် (ဈာန်မလျောကျလျှင်)။
* **ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** ဤဉာဏ်များခြံရံ၍ ပြုသောကုသိုလ်သည် လူတွင်လူမြတ်၊ နတ်ထက်နတ် ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ဤသို့ဖြစ်ရန် ရုပ်နာမ်ပရမတ်ကို ဉာဏ်ဖြင့် ထွင်းဖောက်သိမြင်ရန် လိုအပ်သည်။
 **ဥပမာ - ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ဒါနပြုခြင်း:**
# အလှူပေးသူ မိမိ၏ ရုပ်နာမ်ပရမတ်ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ရှုမှတ်ခြင်း။
# အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ ရုပ်နာမ်ပရမတ်ကို အလားတူ ရှုမှတ်ခြင်း။
# လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ဓာတ်ခွဲ၍ ဩဇဋ္ဌမကရုပ်တို့ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ရှုမှတ်ခြင်း။
# ပေးလှူကြောင်း ကုသိုလ်စေတနာနှင့် ယှဉ်သော မနောဒွါရိကဇောဝီထိ နာမ်တရားစုကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ရှုမှတ်ခြင်း။
ဤသို့ပြုသော ဒါနကံသည် အလွန်ထက်မြက်သော ဉာဏ်ပညာကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။
* **သောတာနုဂတသုတ္တန်လာ သာဓက:** ဝိပဿနာအားထုတ်ဖူးသော ရဟန်း ပုထုဇဉ်ဘဝဖြင့် ကွယ်လွန်၍ နတ်ပြည်ရောက်သော်၊ ရှေးက ပွားများခဲ့သော ဝိပဿနာအရှိန်ကြောင့် ရုပ်နာမ်သင်္ခါရတရားတို့သည် ထင်ရှားပေါ်လွင်နေပြီး၊ သတိဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်မှု အနည်းငယ်နှောင့်နှေးသော်လည်း လျင်မြန်စွာပင် မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အကြောင်းမှာ ထိုရဟန်းသည် လူ့ဘဝကပင် ရုပ်နာမ်နှင့် ယင်းတို့၏အကြောင်းတရားတို့ကို သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထွင်းဖောက်သိမြင်ခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

### သတိပြုရန်အချက်
ပရမတ္ထရုပ်နာမ်ကို အမှန်တကယ် မမြင်ဘဲ ပါးစပ်က အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ဆိုရုံမျှဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ်အစစ် မဖြစ်နိုင်ပါ။ ဝိပဿနာဉာဏ်အတုဖြင့် ပြုသောကံသည် ဝိပဿနာဉာဏ်အစစ်ဖြင့် ပြုသောကံကဲ့သို့ ကြီးမားသောဉာဏ်ပညာကို မပေးနိုင်ပါ။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ

ပြင်ပလင့်များ
*