သမ္မာဒိဋ္ဌိ

**သမ္မာဒိဋ္ဌိ**ဟူသည် သစ္စာလေးပါးတရားတော်မြတ်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ် ဖြစ်ပါသည်။ ဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူသော အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ-

# ဒုက္ခသစ္စာ၌ သိသော ဉာဏ်။
# သမုဒယသစ္စာ၌ သိသော ဉာဏ်။
# နိရောဓသစ္စာ၌ သိသော ဉာဏ်။
# ဒုက္ခချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းကျင့်စဉ် (မဂ္ဂသစ္စာ)၌ သိသော ဉာဏ်။

ဤသစ္စာလေးပါးကို သိသော ဉာဏ်ကို သမ္မာဒိဋ္ဌိဟု ခေါ်ဆိုပါသည်။

### သစ္စာလေးပါး၏ သိမြင်နိုင်ခဲမှု
သစ္စာလေးပါးတို့သည် အလွန်သိမ်မွေ့ နက်နဲသဖြင့် သိမြင်ရန် ခဲယဉ်းပါသည်-

* **ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာ:** ဤသစ္စာနှစ်ပါးသည် သာမန်အားဖြင့် ထင်ရှားသယောင် ရှိသော်လည်း (ဥပမာ- ဆူးစူးလျှင် ဒုက္ခဟု သိခြင်း၊ စားလိုသောက်လိုစိတ် ဖြစ်ခြင်း)၊ ၎င်းတို့၏ ပရမတ်သဘော (ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးနှင့် တဏှာ၏ သဘာဝလက္ခဏာ) ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် အလွန်ခက်ခဲ နက်နဲပါသည်။ (ဥပမာ- အလွန်လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်နေသော ရုပ်ကလာပ်များ၊ စိတ်စေတသိက်များ၏ တစ်ခုချင်းစီသော သဘာဝလက္ခဏာကို သိရန် ခက်ခဲခြင်း၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို သိရန် ခက်ခဲခြင်း။) ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် မြင်နိုင်ခဲ၍ နက်နဲသည် (`ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရာ`) ဟု ဆိုပါသည်။
* **နိရောဓသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာ:** ဤသစ္စာနှစ်ပါး (နိဗ္ဗာန်နှင့် မဂ္ဂင်) တို့သည် အလွန်နက်နဲသောကြောင့် သာမန်ဉာဏ်ဖြင့် မမြင်နိုင်၊ ထိုးထွင်းသိရန် အလွန်ခက်ခဲပါသည်။ ၎င်းတို့သည် ကိလေသာကင်းစင်ပြီး၊ ဘဝသစ်ကို မဖြစ်စေတော့ဘဲ၊ ဖြစ်ခြင်းသဘောမရှိသဖြင့် အလွန်နက်နဲပြီး၊ ထူးခြားသော ဉာဏ်ဖြင့်သာ သိမြင်နိုင်သောကြောင့် နက်နဲ၍ မြင်နိုင်ခဲသည် (`ဂမ္ဘီရတ္တာ စ ဒုဒ္ဒသေ`) ဟု ဆိုပါသည်။

### လောကီ နှင့် လောကုတ္တရာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ
ဤသို့ သစ္စာလေးပါးကို သိနိုင်ခဲသောကြောင့် ဘုရားရှင်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို မဂ်မရမီ ရှေ့ပိုင်းအဆင့်နှင့် မဂ်ရသည့် အခိုက်အတန့်ဟူ၍ ခွဲခြား ဟောကြားသည်-

**လောကီ (ပုဗ္ဗဘာဂ):** အရိယမဂ်မရမီ ရှေ့ပိုင်း ကျင့်စဉ်ကာလ၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် လေးမျိုး ကွဲပြားပါသည်။
* ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာတို့ကို ဆရာထံ၌ သင်ယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ နာယူခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း။ (ဝိပဿနာအတွက် စာသင်ရန်မလိုဟု ယူဆသူများ သတိပြုရန် အဋ္ဌကထာက ဆိုသည်)။
* နိရောဓသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာတို့ကိုမူ သူတော်ကောင်းတို့ထံမှ ကြားနာရခြင်းဖြင့် အနုမာန (မှန်းဆ) ဉာဏ်ဖြင့် ဘာဝနာပွားများခြင်း။
**လောကုတ္တရာ (ပဋိဝေဓ):** အရိယမဂ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်သည့် အခိုက်အတန့်၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် **ဉာဏ်တစ်ခုတည်း** အဖြစ်သာ ဖြစ်ပေါ်ပါသည်။ ထိုတစ်ခုတည်းသော မဂ်ဉာဏ်သည်-
* နိရောဓသစ္စာ (နိဗ္ဗာန်) ကို တိုက်ရိုက်အာရုံပြု၍ ထိုးထွင်းသိ၏။
* ကျန်သစ္စာသုံးပါးနှင့် သက်ဆိုင်သော ကိစ္စများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပြီးစေ၏ (ဒုက္ခကို ပိုင်းခြားသိ၊ သမုဒယကို ပယ်၊ မဂ္ဂကို ပွား)။
* သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းသော မောဟ (အဝိဇ္ဇာ) ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်၏။

### သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် အခြားအမည်များ
သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ပညိန္ဒြေ (ပညာဣန္ဒြေ)၊ အမောဟ (မတွေဝေမှု)၊ ဓမ္မဝိစယ (တရားသဘောကို စူးစမ်းဆင်ခြင်မှု) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲသည်။ အားလုံးသည် ပညာစေတသိက်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

### သမ္မာဒိဋ္ဌိ (၅) မျိုး (အခြားခွဲခြားနည်း)
သမ္မာဒိဋ္ဌိကို အကြမ်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း (၅) မျိုး ခွဲခြားနိုင်သေးသည် (အားလုံးသည် စတုသစ္စ၌ အကျုံးဝင်သည်)-

# **ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** ကံသာ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာဖြစ်ကြောင်း သိသောဉာဏ် (အနုမာန သို့မဟုတ် ပစ္စက္ခ)။
# **ဈာနသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** ဈာန်နှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်။
# **ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** ရုပ်နာမ်တို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တကို သိသောဉာဏ်။
# **မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** အရိယမဂ်နှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်။
# **ဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိ:** အရိယဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်။

ဤဉာဏ်အားလုံးသည် အမောဟ (ပညာ) ပင် ဖြစ်ကြပါသည်။

### စတုသစ္စသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ အကျုံးဝင်မှု
သမ္မာဒိဋ္ဌိ မှန်သမျှသည် ဤသစ္စာလေးပါးကို သိသော ဉာဏ်၌ အကျုံးဝင်သည်-

# **ဒုက္ခသစ္စာကို သိသောဉာဏ်:** ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးကို (၁၁)မျိုးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် သိခြင်း (ဈာန်တရားများပါဝင်)။
# **သမုဒယသစ္စာကို သိသောဉာဏ်:** ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အကြောင်းအကျိုးဆက်နွယ်မှုကို သိခြင်း (ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ထိုးထွင်းသိသော အဆင့်မြင့်ဆုံး ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ ပါဝင်သည်)။
# **နိရောဓသစ္စာကို သိသောဉာဏ်:** သင်္ခါရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို သိသောဉာဏ် (ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မဂ်ဉာဏ်)။
# **မဂ္ဂသစ္စာကို သိသောဉာဏ်:** ဒုက္ခချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း လောကီ၊ လောကုတ္တရာ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး ကျင့်စဉ်ကို သိသောဉာဏ်။

### တိပိဋကအဘိဓာန်မှ သမ္မာဒိဋ္ဌိအဓိပ္ပါယ်
* ဒိဋ္ဌိ၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိအကြောင်း ဆက်လက်ဖတ်ရှုနိုင်သည်။

ကောင်းစွာ-သိ-မြင်-တတ်-သိမြင်-ကြောင်း-ဖြစ်သော၊ ချီးမွမ်းအပ်-ကောင်းမြတ်-တင့်တယ်-သော-အမြင်-အသိဉာဏ် (သမ္မာဒိဋ္ဌိ)။ 
* (က) သစ္စာနုလောမိကဉာဏ်။  
* (ခ) ကမ္မဿကတာဉာဏ်။  
* (ဂ) ဝိပဿနာ။  
* (ဃ) မဂ်၊  
* (င) အရဟတ္တမဂ်။  
* (စ) ကမ္မဿကတာဉာဏ်၊ ဈာန်, ဝိပဿနာ, မဂ်, ဖိုလ်, ပစ္စဝေက္ခန ၅-မျိုး။  
* (ဆ) ဝိပဿနာ, ကမ္မဿကတဉာဏ်, မဂ်, ဖိုလ်, ပစ္စဝေက္ခန ၅-မျိုး။ 

ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
* ၁။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ
* စတုသစ္စသမ္မာဒိဋ္ဌိ

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ