ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်

ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်သည် ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်တွင် အရေးပါသော ဉာဏ်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး ကျမ်းဂန်များတွင် အဓိပ္ပါယ်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖွင့်ဆိုကြပါသည်။

### အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက် အမျိုးမျိုး
စာပါ အဓိပ္ပါယ်များကို စုစည်းဖော်ပြရလျှင် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်သည် အောက်ပါဉာဏ်တို့နှင့် အဓိပ္ပါယ် တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပို၍ ဆက်စပ်နေသည်-

* **(က) (ခ) (ဂ) ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို သိသောဉာဏ် (ပစ္စယာကာရဉာဏ်) / ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်:** အကြောင်းတရားနှင့် အကျိုးတရားတို့၏ ဆက်စပ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) အခြင်းအရာ (`ပစ္စယာကာရ`) ကို ထိုးထွင်းသိသောဉာဏ်။ ဤ၌ `ဓမ္မဋ္ဌိတိ` ဆိုသည်မှာ အကျိုးတရား (ရုပ်နာမ်ဓမ္မ) တို့၏ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိမှု (`ပဝတ္တိဋ္ဌိတိ`) ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပစ္စယာကာရ (အကြောင်းအကျိုးဆက်နွယ်မှု) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပစ္စယာကာရ၌ ဖြစ်သောဉာဏ်သည် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် မည်၏။ ဤသည်မှာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်လာ "ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ" (အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိသောပညာသည် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်) ဟူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ ဒေသနာနှင့် အညီဖြစ်သည်။ (အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ် ကာလသုံးပါးလုံး၌ အကြောင်းဖြစ်လျှင် အကျိုးဖြစ်ပုံ၊ အကြောင်းချုပ်လျှင် အကျိုးချုပ်ပုံကို သိသောဉာဏ် ၆ မျိုးစီ ပါဝင်သည်။) 
* **(ဃ) ဝိပဿနာဉာဏ်:** ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော သဘောလက္ခဏာအတိုင်း တည်ရှိနေမှု (`ဓမ္မာနံ ဌိတတာ တံသဘာဝတာ`) ကို သိသော ဝိပဿနာဉာဏ်။
* **(င) ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိဉာဏ်:** အကြောင်းအကျိုး၌ ယုံမှားမှု ကင်းစင်သောဉာဏ်။
* **(စ) ယထာဘူတဉာဏ်:** ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ်။
* **(ဆ) သမ္မာဒဿနဉာဏ်:** မှန်ကန်သော အမြင်ဉာဏ်။
* **(ဇ) ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဉာဏ်:** မဂ်သို့ ရောက်စေတတ်သော ဝိပဿနာဉာဏ် (သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်၏ အထွတ်အထိပ်)။
* **(ဈ) ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ၆ ပါး:** (အကြောင်းအကျိုးဆက်စပ်မှုကို ရှုသော) ဉာဏ် ၆ ပါးကို စုပေါင်းခေါ်ဆိုခြင်း။
* **(ည) နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ်၏ အဆက်အစပ်:** ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်) ကို သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့် ၎င်း၏ ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်နှင့်ပြီးသော နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ် (ရုပ်နာမ်ပိုင်းခြားသိသောဉာဏ်) ကိုလည်း သိမ်းဆည်းပြီးသား ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

### သုသိမသုတ္တန်နှင့် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်
သုသိမသုတ်  တွင် ဘုရားရှင်က သုသိမအား "ရှေးဦးစွာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် (သင်္ခါရတရားတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ အခြင်းအရာ၌ တည်သော ဝိပဿနာဉာဏ်) ဖြစ်၏၊ နောက်မှ နိဗ္ဗာန်ကို သိသောဉာဏ် (အရိယမဂ်ဉာဏ်) ဖြစ်၏" (`ပုဗ္ဗေ ခေါ သုသိမ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ၊ ပစ္ဆာ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏံ`) ဟု ဟောကြားခဲ့သည်။

* ဤသုတ္တန်၌ **ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်** သည် **ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဉာဏ်** ကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဤဝိပဿနာဉာဏ်သည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အကြောင်းအကျိုးဆက်နွယ်မှု၌ မတွေဝေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ သင်္ခါရတရားအားလုံး၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာကို ရှုမြင်သော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။
* အရေးကြီးသောအချက်မှာ အရိယမဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်သည် **ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အကျိုးဆက်** သာဖြစ်ပြီး၊ သမာဓိ (ဈာန်အဘိညာဉ်) ၏ တိုက်ရိုက်အကျိုးဆက် မဟုတ်ကြောင်း ဤသုတ္တန်က ထင်ရှားစေသည်။ (သုက္ခဝိပဿက ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဈာန်အဘိညာဉ်မရဘဲ ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်နိုင်ကြောင်း ပြဆိုသည်။)

### ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်) နှင့် နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ် ဆက်စပ်မှု
အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိသော ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် (ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်) သည် အကျိုးဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ရှေးဦးစွာ ပိုင်းခြားသိနှင့်ပြီးသော နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ် အပေါ်တွင် အခြေခံပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကြောင်းတရားများ (ဥပမာ- အတိတ်က ကိလေသဝဋ်၊ ကမ္မဝဋ်) သည်လည်း ရုပ်နာမ်တရားများသာ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုအကြောင်းဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တို့ကို မသိဘဲ ၎င်းတို့ကြောင့်ဖြစ်သော ပစ္စုပ္ပန်အကျိုး ရုပ်နာမ်တို့ကို သိနိုင်မည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်ကို "ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်" ဟု သုံးနှုန်းလိုက်ခြင်းဖြင့် ၎င်း၏အခြေခံဖြစ်သော နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ် (အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ရုပ်နာမ်ပိုင်းခြားမှု) ကိုလည်း သိမ်းဆည်းပြီးဖြစ်ကြောင်း သဘောသက်ရောက်သည်။

### ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် နှင့် သမာဓိ
"ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ" ဟု ဆိုရာ၌ သမာဓိကို အထူးတလည် ထည့်မပြောခြင်းမှာ သမထနှင့် ဝိပဿနာကို အစုံပြု၍ (`ယုဂနဒ္ဓ`) ပွားများရန် ညွှန်ပြလိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သမာဓိကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ သမာဓိနှင့် ပညာ (ဉာဏ်) ကို ယှဉ်တွဲလျက် အရိယမဂ်သို့ ဆိုက်အောင် အားထုတ်ရမည် ဖြစ်သည်။

### အနှစ်ချုပ်
ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်သည် အဓိကအားဖြင့် အကြောင်းအကျိုးဆက်နွယ်မှု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို၎င်း၊ ထိုအကြောင်းအကျိုးတရားတို့၏ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာကို၎င်း ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နာမရူပဝဝတ္ထာနဉာဏ်ကို အခြေခံပြီး၊ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဉာဏ်၏ အဆင့်သို့ တက်လှမ်းကာ နောက်ဆုံးတွင် အရိယမဂ်ဉာဏ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် တိုက်ရိုက်ကျေးဇူးပြုသော ဉာဏ်ဖြစ်ပါသည်။

ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
* ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်
* ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် စသည် မည်ကြောင်း
* ၃။ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ဝိပဿနာ