အနောက်ဥရောပ

**အနောက်ဥရောပ** ဆိုသည်မှာ ဥရောပ၏ အနောက်ဘက်ဒေသ ဖြစ်သည်။ ဒေသ၏ အကျယ်အဝန်းသည် အခြေအနေပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားသည်။"အနောက်တိုင်း" ဟူသော အယူအဆသည် ဥရောပတွင် "အရှေ့တိုင်း" နှင့် ယှဉ်တွဲ၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး မူလက ရှေးဟောင်းမြေထဲပင်လယ်ကမ္ဘာ၏ အနောက်ဘက်ခြမ်း၊ ရောမအင်ပါယာ ၏ လက်တင်အနောက်ပိုင်း နှင့် " အနောက်ခရစ်ယာန်ဘာသာ " တို့တွင် အသုံးချခဲ့သည်။ ၁၅ ရာစုခန့်က ရီနေးဆွန်းခေတ် နှင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုခေတ်တို့ မှစတင်၍ *ဥရောပ* သည် " အနောက်တိုင်း " ဟူသော အယူအဆကို တဖြည်းဖြည်း ခွဲခြားသိမြင်လာပြီး နောက်ဆုံးတွင် ထိုဒေသအတွင်း ဦးစားပေး အမည်ခံ အဖြစ် "ခရစ်ယာန်ဘာသာ" ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို အစားထိုးအသုံးပြုလာခဲ့သည်။  ဉာဏ်အလင်းပွင့်ခေတ် နှင့် စက်မှုတော်လှန်ရေး ခေတ်တွင် " အရှေ့ဥရောပ " နှင့် "အနောက်ဥရောပ" ဟူသော သဘောတရားများကို ပိုမိုအသုံးပြုလာကြသည်။  အနောက်ဥရောပ၏ ထူးခြားချက်မှာ စစ်အေးတိုက်ပွဲအတွင်း အထင်ရှားဆုံးဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဥရောပကို သံကန့်လန့်ကာ ဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၄၀ ကြာ အနောက်အုပ်စု နှင့် အရှေ့အုပ်စု ဟူ၍ ပိုင်းခြားခဲ့ပြီး တစ်ခုချင်းစီတွင် ကွဲပြားသော နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးစနစ်များဖြင့် သွင်ပြင်လက္ခဏာရှိသည်။ 

**သမိုင်းအရ ခွဲခြားထားမှုများ**

ရောမတို့၏ သိမ်းပိုက်မှု မတိုင်မီက အနောက်ဥရောပ၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် အသစ်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သော (La Tène) ယဉ်ကျေးမှု ကို လက်ခံအသုံးပြုထားပြီးဖြစ်ပါသည်။ ရောမအာဏာပိုင်နယ်မြေ တိုးချဲ့လာသည်နှင့်အမျှ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ခွဲခြားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပါသည်။ အထူးသဖြင့် မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးမှု မြင့်မားသော ဟဲလီနစ် ယဉ်ကျေးမှုကို ဖွဲ့စည်းထားပြီး ဂရိဘာသာကို အဓိက အသုံးပြုသော အရှေ့ပိုင်း ပြည်နယ်များနှင့်၊ လက်တင်ဘာသာကို အဓိက လက်ခံအသုံးပြုခဲ့သော အနောက်ပိုင်း နယ်မြေများအကြား ကွာခြားချက်များ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပါသည်။

ဤယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ခွဲခြားမှုသည် နောက်ပိုင်းတွင် ရောမအင်ပါယာကို အရှေ့–အနောက် အနေဖြင့် နိုင်ငံရေးအရ ခွဲခြားလိုက်ခြင်းကြောင့် ပိုမို ခိုင်မာလာခဲ့ပါသည်။ ခရစ်နှစ် ၃ ရာစုမှ ၅ ရာစုအတွင်း အနောက်ရောမအင်ပါယာနှင့် အရှေ့ရောမအင်ပါယာတို့သည် ကွဲပြားသည့် ဒေသနှစ်ခုကို အသီးသီး အုပ်ချုပ်ထိန်းချုပ်ခဲ့ကြပါသည်။

ဤဒေသနှစ်ခုအကြား ခွဲခြားမှုသည် ရှေးခေတ်နောက်ပိုင်း (late antiquity) နှင့် အလယ်ခေတ်များအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော အဖြစ်အပျက်များကြောင့် ပိုမို တိုးတက်ခိုင်မာလာခဲ့ပါသည်။ အနောက်ရောမအင်ပါယာသည် ပြိုလဲသွားခဲ့ပြီး ထိုအဖြစ်အပျက်က အစောပိုင်း အလယ်ခေတ် (Early Middle Ages) ကို စတင်စေခဲ့ပါသည်။ ထိုအချိန်တွင် အရှေ့ရောမအင်ပါယာကို ဂရိအင်ပါယာ သို့မဟုတ် (Byzantine Empire) ဟု ပိုမို သိကြပြီး၊ ယင်းအင်ပါယာသည် နောက်ထပ် နှစ်ပေါင်း ၁,၀၀၀ ခန့် ဆက်လက် ရှင်သန်သာယာခဲ့ပါသည်။

အနောက်ဘက်တွင် ကာရိုလင်ဂျီယန် အင်ပါယာ (Carolingian Empire) ပေါ်ထွန်းလာခြင်းနှင့် အထူးသဖြင့် အရှေ့အော်သိုဒေါ့ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် ရောမ ကက်သလစ်ဘာသာတို့အကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော ကြီးမားသည့် ဘာသာရေးခွဲခြားမှု (Great Schism) သည် အရှေ့ဥရောပနှင့် အနောက်ဥရောပအကြား ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကွာခြားချက်များကို ပိုမို ထင်ရှားစေခဲ့ပါသည်။

၁၅ ရာစုအတွင်း အရှေ့အော်သိုဒေါ့ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၏ အလယ်ဗဟိုဖြစ်သော ဘိုင်ဇင်တိုင်အင်ပါယာကို မွတ်စလင် အော့တိုမန်အင်ပါယာက သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ထိုကာလတွင် ကာရိုလင်ဂျီယန်အင်ပါယာ၏ နေရာကို အစားထိုးခဲ့သော သန့်ရှင်းသော ရောမအင်ပါယာ (Holy Roman Empire) သည် တဖြည်းဖြည်း ကွဲပြားပျက်စီးလာခဲ့ပါသည်။ ထိုအကျိုးဆက်အနေဖြင့် ဥရောပတွင် အရှေ့အော်သိုဒေါ့ မဟုတ်ဘဲ ရောမ ကက်သလစ်ဘာသာနှင့် ပရိုတက်စတင့်ဘာသာတို့ကြား ခွဲခြားမှုသည် ပိုမို အရေးပါလာခဲ့ပါသည်။

အရှေ့အာရှတွင် အနောက်ဥရောပကို သမိုင်းအရ တရုတ်တွင် တိုင်ရှီ (taixi)၊ ဂျပန်တွင် တိုင်ဆေး (taisei) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး၊ ယင်းအမည်များသည် အဓိပ္ပါယ်အားဖြင့် “အဝေးဆုံး အနောက်ဘက် (Far West)” ဟု ဆိုလိုပါသည်။ မင်မင်းဆက် (Ming dynasty) ကာလအတွင်း တရုတ်တွင် “အဝေးဆုံး အနောက်ဘက်” ဟူသော စကားလုံးသည် အနောက်ဥရောပကို ရည်ညွှန်းသည့် အဓိပ္ပါယ်ဖြင့် အသုံးပြုလာခဲ့ပါသည်။ အီတလီ ယေဇူစ် ဘုန်းတော်ကြီး မာတီအို ရစ်ချီ (Matteo Ricci) သည် ဥရောပ၏ “အရှေ့ဆုံးဒေသ (Far East)” ဆိုသည့် အယူအဆနှင့် တိုက်ညီသော အာရှဘက်အမြင်အနေဖြင့် “အဝေးဆုံး အနောက်ဘက်” ကို အသုံးပြုခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံရှိ ပထမဆုံး စာရေးဆရာများထဲမှ တစ်ဦးဖြစ်ပါသည်။ ရစ်ချီ၏ စာရေးသားချက်များတွင် သူ့ကိုယ်သူ “အဝေးဆုံး အနောက်ဘက်မှ မာတီအို” ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့ပါသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းသည် ၁၉ ရာစုနောက်ပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းအထိ ဆက်လက် အသုံးပြုနေဆဲဖြစ်ခဲ့ပါသည်။

**ဘာသာရေး**

ခရစ်ယာန်ဘာသာသည် အနောက်ဥရောပတွင် လူဦးရေအများဆုံး ဘာသာရေးဖြစ်ပါသည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် Pew Research Center မှ ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာချက်အရ အနောက်ဥရောပရှိ လူဦးရေ၏ ၇၁.၀% သည် မိမိကိုယ်ကို ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များဟု ခံယူထားကြပါသည်။

၁၀၅၄ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အရှေ့–အနောက် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ခွဲခြားမှု (East–West Schism) ကြောင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာကို အနောက်ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် အရှေ့ခရစ်ယာန်ဘာသာ ဟူ၍ ခွဲခြားသွားခဲ့ပါသည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်ကြောင့် ဥရောပကို ဒေသနှစ်ခုအဖြစ် ခွဲထွက်စေခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဥရောပသည် အဓိကအားဖြင့် ကက်သလစ် ဘုရားကျောင်း၏ လက်အောက်တွင် ရှိခဲ့သကဲ့သို့၊ အရှေ့ဥရောပအများစုမှာ အရှေ့အော်သိုဒောက်စ် ဘုရားကျောင်း၏ လက်အောက်တွင် ရှိခဲ့ပါသည်။

၁၆ ရာစုအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘာသာရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု (Reformation) နောက်ပိုင်းမှစ၍ ပရိုတက်စတစ်သည်လည်း ဥရောပတွင် အရေးပါသည့် ခရစ်ယာန်ဘာသာခွဲတစ်ရပ်အဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး၊ အထူးသဖြင့် အနောက်ဥရောပတွင် ပိုမို ကျယ်ပြန့်စွာ တွေ့ရှိရပါသည်။

**စစ်အေးတိုက်ပွဲ**

စစ်အေးကာလအတွင်း နှစ်ပေါင်းလေးဆယ်ကြာစွာ ဖြစ်ပွားနေစဉ်၊ အရှေ့နှင့် အနောက်ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရာတွင် အရှေ့ဘလော့ခ် (Eastern Bloc) ရှိနေခြင်းကြောင့် အဓိပ္ပါယ်ဖော်ပြမှုမှာ ပိုမို ရိုးရှင်းလာခဲ့ပါသည်။ သို့သော် သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် လူမှုရေးသိပ္ပံပညာရှင်အချို့က စစ်အေးကာလအတွင်း သတ်မှတ်ထားသည့် အနောက်ဥရောပနှင့် အရှေ့ဥရောပ၏ အဓိပ္ပါယ်ဖော်ပြမှုများကို ယနေ့ခေတ်တွင် ခေတ်နောက်ကျသွားပြီ သို့မဟုတ် အရေးပါမှု လျော့နည်းသွားပြီဟု မြင်ယူကြပါသည်။

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်၏ နောက်ဆုံးအဆင့်များတွင် ဥရောပ၏ အနာဂတ်ကို ၁၉၄၅ ခုနှစ် ယာလ်တာညီလာခံ (Yalta Conference) တွင် မဟာမိတ်နိုင်ငံများက ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြပါသည်။ ယင်းညီလာခံတွင် ဗြိတိန် ဝန်ကြီးချုပ် ဝင်စတန် ချာချီ၊ အမေရိကန် သမ္မတ ဖရန်ကလင် ဒီ ရူးဇဗဲလ်နှင့် ဆိုဗီယက်ယူနီယံ၏ ခေါင်းဆောင် ဂျိုးဇက် စတာလင် တို့ ပါဝင်ခဲ့ကြပါသည်။

စစ်ပြီးနောက် ဥရောပကို အဓိက နယ်ပယ်နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားခဲ့ပါသည်။ တစ်ဖက်မှာ အမေရိကန်၏ သက်ရောက်မှုအောက်ရှိသော အနောက်ဘလော့ခ် (Western Bloc) ဖြစ်ပြီး၊ အခြားတစ်ဖက်မှာ ဆိုဗီယက်ယူနီယံ၏ သက်ရောက်မှုအောက်ရှိသော အရှေ့ဘလော့ခ် (Eastern Bloc) ဖြစ်ပါသည်။ အအေးစစ် စတင်လာချိန်တွင် ဥရောပသည် သံမဏိကာရံတံခါး (Iron Curtain) ဖြင့် ခွဲခြားခံခဲ့ရပါသည်။

“သံမဏိကာရံတံခါး” ဟူသော စကားလုံးကို ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျာမန် ဝါဒဖြန့်ချိရေး ဝန်ကြီး ဂျိုးဇက် ဂိုးဘဲလ်စ်က အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ စစ်၏ နောက်ဆုံးရက်များတွင် ကောင့် လုတ်ဇ် ရှဗဲရင် ဖွန် ခရိုစစ်ဂ်ကလည်း အသုံးပြုခဲ့ပါသည်။ သို့သော် ယင်းစကားလုံးကို အလွန် လူသိများစေခဲ့သူမှာ ဝင်စတန် ချာချီ ဖြစ်ပြီး၊ သူသည် ၁၉၄၆ ခုနှစ် မတ်လ ၅ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံ မစ်ဇူရီပြည်နယ် ဖူလ်တန်မြို့ရှိ ဝက်စ်မင်စတာ ကောလိပ်၌ ပြောကြားခဲ့သော “Sinews of Peace” မိန့်ခွန်းတွင် အသုံးပြုခဲ့ပါသည်။

ချာချီက မိန့်ခွန်းတွင် အောက်ပါအတိုင်း ပြောကြားခဲ့ပါသည် —

*“ဘယ်လ်တစ်ပင်လယ်ရှိ စတက်တင်မြို့မှ အက်ဒရီယာတစ်ပင်လယ်ရှိ တရီအက်စတီမြို့အထိ သံမဏိကာရံတံခါးတစ်စင်းက တိုက်ကြီးတစ်လျှောက် ကျဆင်းလာခဲ့ပါပြီ။ အဆိုပါ မျဉ်းကြောင်း၏ နောက်ဘက်တွင် အလယ်နှင့် အရှေ့ဥရောပရှိ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံများ၏ မြို့တော်အားလုံး ပါဝင်နေပါသည်။ ဝါဆော၊ ဘာလင်၊ ပရာဂ်၊ ဗီယင်နာ၊ ဘူဒါပက်စ်၊ ဘဲလ်ဂရိတ်၊ ဘူခါရေးစ်နှင့် ဆိုဖီယာတို့ကဲ့သို့ လူသိများသော မြို့များနှင့် ၎င်းတို့ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လူထုအားလုံးသည် ကျွန်ုပ်က ဆိုဗီယက်အာဏာပိုင်နယ်ပယ်ဟု ခေါ်ရမည့် နယ်မြေအတွင်းတွင် ရှိနေကြပြီး၊ မော်စကိုမှ လွှမ်းမိုးမှုသာမက အချို့အခြေအနေများတွင် ပိုမို တိုးလာနေသည့် ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင်ပါ ရှိနေကြပါသည်။”*

နိုင်ငံအချို့သည် တရားဝင်အားဖြင့် မျက်နှာချင်းဆိုင် မပါဝင်သည့် နိုင်ငံများ (neutral countries) ဖြစ်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးစနစ်များ၏ သဘောသဘာဝအပေါ် မူတည်၍ ခွဲခြားသတ်မှတ်ခံခဲ့ရပါသည်။ ယင်းခွဲခြားမှုသည် ယနေ့အချိန်ထိ လူထုအမြင်အရ အနောက်ဥရောပနှင့် အရှေ့ဥရောပ၏ အနယ်နိမိတ်ကို နားလည်သဘောပေါက်ရာတွင် အဓိက အခြေခံအဖြစ် သတ်မှတ်နေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။ အနောက်ဘက်နယ်နိမိတ်တွင်တော့ အက်တ်လန်တစ်ပင်လယ် တည်ရှိပါသည်။

၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် သံမဏိကာရံတံခါး ပြိုလဲသွားခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာကြီးသည် အလွန်အမင်း ပြောင်းလဲသွားခဲ့ပါသည်။ အနောက်ဂျာမနီသည် အရှေ့ဂျာမနီကို ငြိမ်းချမ်းစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ပြီး ဂျာမနီ ပြန်လည်ပေါင်းစည်းမှု (German reunification) ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပါသည်။ Comecon နှင့် Warsaw Pact တို့ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး၊ ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ဆိုဗီယက်ယူနီယံသည် လုံးဝ ပျက်သွားခဲ့ပါသည်။ ယခင်က ဆိုဗီယက်ယူနီယံ၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်ခဲ့သော နိုင်ငံအချို့သည် ထိုအချိန်မှစ၍ အပြည့်အဝ လွတ်လပ်ရေးကို ပြန်လည် ရရှိခဲ့ကြပါသည်။