ပဋိပဒါ

**ပဋိပဒါ**ဟူသော ပါဠိဝေါဟာရသည် "ပတိ+ပဒ+အ+အာ" ပေါင်းစပ်ထားပြီး၊ "ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ" ဟု ဓာတ်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာ "ဤတရားဖြင့် (မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်သို့) ကျင့်ဆောင်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဋိပဒါမည်၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် "အကျင့်၊ ကျင့်စဉ်၊ လမ်းစဉ်၊ နည်းလမ်း" ဟု နားလည်နိုင်သည်။

### ပဋိပဒါ၏ ယေဘုယျအဓိပ္ပာယ်များ
၁။ (က) **အကျင့်၊ ကျင့်ကြံအားထုတ်အပ်သော အမှုအလုပ်တရား၊** လိုအပ်သော အကျိုးသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အမှုအလုပ်တရား။ ဥပမာအားဖြင့် မဇ္ဈိမပဋိပဒါ (အလယ်အလတ်အကျင့်စဉ်) သည် နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်း အကျင့်ဖြစ်သော အရိယမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။

(ခ) **ကျင့်ဝတ်၊ စည်းကမ်း၊** ပြုကျင့်လိုက်နာရသော ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်း။

၂။ **ရောက်ရအပ်သောတရား။**

### ပဋိပဒါ၏ အထူးအဓိပ္ပာယ်များ (အရကောက်)
ကျမ်းဂန်တို့၌ "ပဋိပဒါ" ကို အကြောင်းအရာဌာနအလိုက် အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုး ကောက်ယူသုံးစွဲကြသည်-
* မဂ်၊ အရိယမဂ် (အများဆုံးသုံးစွဲသည့် အဓိပ္ပာယ်)
* ဈာနဘာဝနာ၊ သမထဘာဝနာ၊ ဝိပဿနာ၊ သမထ-ဝိပဿနာ
* သီလ၊ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာ (သိက္ခာသုံးရပ်)
* ပုညကြိယဝတ္ထု (ကောင်းမှုပြုဖွယ်အရာများ)
* သဒ္ဓါ၊ သီလ၊ သုတ၊ စာဂ၊ ပညာ ဟူသော တရား ၅ ပါး
* ဝိသုဒ္ဓိ ၇ ပါးတွင် သီလဝိသုဒ္ဓိမှစသော ဝိသုဒ္ဓိ ၆ ပါး
* ကံ (ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံ)

### ပဋိပဒါ (၄) မျိုး (ဝိပဿနာနှင့် မဂ်အကျင့်ဆိုင်ရာ)
အရိယမဂ်သို့ ဆိုက်ရောက်ခါနီးဖြစ်သော သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်အဆင့်၌ ယောဂီ၏ အားထုတ်မှု နှင့် အသိဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်မှု အနှေးအမြန်ကို မူတည်၍ ပဋိပဒါ (၄) မျိုး ကွဲပြားသည်-

 ၁။ **ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ:**
* **ဒုက္ခာပဋိပဒါ:** ဆင်းရဲငြိုငြင်ပင်ပန်းသော အကျင့်။ ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွာရာ၌ လွန်စွာအားထုတ်ရခြင်း၊ စိတ်၏လုံ့လပယောဂ (စိတ္တပယောဂ) နှင့် တကွ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်၍ ပင်ပန်းစွာ ပယ်ခွာရသောအကျင့်။
* **ဒန္ဓာဘိညာ:** နှေးသော အသိဉာဏ်။ ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွာပြီး၍ အရိယမဂ်သို့ မဆိုက်ရောက်မီ ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်၌ ကြာမြင့်စွာနေရခြင်း၊ အရိယမဂ် အသိဉာဏ် နှေးကွေးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။

 ၂။ **ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ:**
* **ဒုက္ခာပဋိပဒါ:** ဆင်းရဲငြိုငြင်ပင်ပန်းသော အကျင့်။
* **ခိပ္ပါဘိညာ:** လျင်မြန်သော အသိဉာဏ်။ အရိယမဂ် အသိဉာဏ် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။

 ၃။ **သုခါပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ:**
* **သုခါပဋိပဒါ:** ချမ်းသာလွယ်ကူသော အကျင့်။ ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွာရာ၌ ဆင်းရဲငြိုငြင်မှုမရှိ၊ လွယ်ကူစွာ ပယ်ခွာနိုင်သောအကျင့်။
* **ဒန္ဓာဘိညာ:** နှေးသော အသိဉာဏ်။

 ၄။ **သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ:**
* **သုခါပဋိပဒါ:** ချမ်းသာလွယ်ကူသော အကျင့်။
* **ခိပ္ပါဘိညာ:** လျင်မြန်သော အသိဉာဏ်။

ဤသို့ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်သည် အရိယမဂ်ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အခြေအနေ၌တည်၍ ထိုအရိယမဂ်အား ဒုက္ခပဋိပဒါ စသော အမည်လေးမျိုးကို ပေးသည် ။

### ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အကျယ် (အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာနှင့် မူလဋီကာ အလို)
အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ  ၌ ဒုက္ခပဋိပဒါဖြစ်ပုံကို အဆင့် (ဝါရ) ၅ ဆင့်ဖြင့် ရှင်းပြထားသည်။ ယင်းတို့မှာ:
# **ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟဝါရ:** ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းရာ၌ ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
# **နာမရူပဝဝတ္ထာပနဝါရ:** "ရုပ်နာမ်မျှသာရှိ၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါမဟုတ်" ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သားရာ၌ (ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ) ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
# **ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဝါရ:** ရုပ်နာမ်တို့၏ အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းရာ၌ (ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ) ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
# **လက္ခဏပဋိဝေဓဝါရ:** အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာရေးသုံးတန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရာ၌ (သမ္မသနဉာဏ်) ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။
# **နိကန္တိပရိယာဒါနဝါရ:** ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ်၌ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဩဘာသစသော ဝိပဿနာညစ်ညူးကြောင်း (ဥပက္ကိလေသ) တို့၌ သာယာသော နိကန္တိတဏှာကို ပယ်ခွာရာ၌ ခက်ခဲပင်ပန်းခြင်း။ (ဤဝါရကို အဋ္ဌကထာဆရာတို့က ဒုက္ခပဋိပဒါဟု အထူးနှစ်သက်သည်၊ အကြောင်းမှာ ဤအဆင့်သည် ပဋိပဒါနယ်၏ အဆုံးပိုင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။)

ဤ (၅) ဝါရတွင် တစ်နေရာရာ၌ ခက်ခဲပင်ပန်းလျှင် ဒုက္ခပဋိပဒါမည်၏။ ကိလေသာတို့ကို အကြိမ်ကြိမ် (အဋ္ဌကထာဆရာတို့က ၃ ကြိမ် ခွာရခြင်းကို အထူးပြု) ခွာနေရလျှင်လည်း ဒုက္ခပဋိပဒါမည်၏။

ဒန္ဓာဘိညာ (အသိဉာဏ်နှေးခြင်း) မှာမူ ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယ၊ သတိ၊ သမာဓိ၊ ပညာတည်းဟူသော ဣန္ဒြေတို့ နုံ့နယ်ခြင်းကြောင့် အဓိကဖြစ်ရသည်။

### ပဋိပဒါနှင့် အဓိပတိ ကွဲပြားမှု
* **ပဋိပဒါကွဲပြားမှု:** ဘုရားရှင်များနှင့် အရှင်သာရိပုတ္တ တို့သည် မဂ်လေးပါးလုံး၌ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာချည်း ဖြစ်သည်။ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်၏ သောတာပတ္တိမဂ်သည် သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာဖြစ်သော်လည်း အထက်မဂ်သုံးပါးမှာ (ငိုက်မျဉ်းမှုကြောင့်) ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ ဖြစ်သည်ဟု ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (အဋ္ဌသာလိနီ၌ ဒုက္ခာပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ) က ဆိုသည်။ အချို့ရဟန်းတို့၌ မဂ်လေးပါးလုံး တစ်မျိုးတည်းဖြစ်နိုင်သလို၊ တစ်မဂ်နှင့်တစ်မဂ် မတူဘဲ ကွဲပြားနိုင်သည်။
* **အဓိပတိကွဲပြားမှု:** ထိုအတူ မဂ်ရရာ၌ အားကြီးသော အကြောင်းတရား (အဓိပတိ) သည်လည်း ဆန္ဒာဓိပတိ၊ ဝီရိယာဓိပတိ၊ စိတ္တာဓိပတိ၊ ဝီမံသာဓိပတိ (ပညာ) ဟူ၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး၊ တစ်မဂ်နှင့်တစ်မဂ် ကွဲပြားနိုင်သည်။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ

ပြင်ပလင့်များ
*