ဝေဒနာက္ခန္ဓာ

ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ဆိုသည်မှာ အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားတတ်သော သဘောတရားစုကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ 

အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန်စသော ဝေဒနာအစုကို “ဝေဒနာက္ခန္ဓာ” ဟုခေါ်ဆိုသည်။  ဝိညာဏက္ခန္ဓာကိုလည်း ကြည့်ပါ။

(တစ်နည်း) ရှစ်ပါးသော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် အစရှိကုန်သော တစ်ခုယုတ်ကိုးဆယ်သောစိတ်တို့နှင့် တကွဖြစ်သော ဝေဒနာစေတသိက်ကို “ဝေဒနာက္ခန္ဓာ”ဟု ခေါ်ဆိုသည်။  

ဝေဒနာ စေတသိက်မှ လွတ်သော ဝေဒနာက္ခန္ဓာမည်သည် မရှိ။  

### **၁။ ဝေဒနာ၏ အထွေထွေသဘောနှင့် ဥပမာ**
ဝေဒနာသည် အာရုံ၏ အရသာကို အစိုးတရ ထိုက်ထိုက်တန်တန်နှင့် ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် **အရှင်သခင်အဖြစ် ခံစားတတ်သော သဘော** ရှိပါသည်။ အခြားသော သမ္ပယုတ်တရားများ (ဖဿ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ ဝိညာဉ်) သည် အာရုံကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသာ ခံစားနိုင်ကြသော်လည်း ဝေဒနာကသာ အပြည့်အဝ ခံစားနိုင်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

*   **ဥပမာ -** ဝေဒနာသည် **ရှင်ဘုရင်** နှင့် တူပြီး၊ အခြားသော သမ္ပယုတ်တရားများသည် **စားဖိုသည်** နှင့် တူပါသည်။ စားဖိုသည်သည် ဟင်းလျာများကို အဆိပ်ရှိမရှိ စုံစမ်းရုံမျှ မြည်းစမ်းရသကဲ့သို့ အခြားနာမ်တရားတို့က အာရုံကို ခံစားကြရသော်လည်း၊ ရှင်ဘုရင်သည် မိမိအလိုရှိရာကို စိတ်တိုင်းကျ သုံးဆောင်သကဲ့သို့ ဝေဒနာသည် အာရုံ၏ အရသာကို အပြည့်အဝ ခံစားပါသည်။

### **၂။ ဝေဒနာ (၅) မျိုးနှင့် ၎င်းတို့၏ လက္ခဏာများ**
ဝေဒနာကို ခံစားမှုအမျိုးအစားအလိုက် (၅) မျိုး ခွဲခြားပြထားပါသည် -

### **(က) သုခဝေဒနာ (ကိုယ်ချမ်းသာခြင်း)**
*   **လက္ခဏာ -** အလိုရှိအပ်သော ဣဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ (အတွေ့အထိ) ၏ အရသာကို ခံစားခြင်း။
*   **ရသ (ကိစ္စ) -** သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို လွန်စွာ **တိုးပွားစေခြင်း**။
*   **ပစ္စုပဋ္ဌာန် (အကျိုး) -** ကိုယ်၌ ဖြစ်သော သာယာဖွယ် သဘောအဖြစ် ထင်မြင်လာခြင်း။
*   **ပဒဋ္ဌာန် (နီးစပ်သောအကြောင်း) -** **ကာယိန္ဒြေ** (ကိုယ်အကြည်ဓာတ်) ဖြစ်ပါသည်။

### **(ခ) ဒုက္ခဝေဒနာ (ကိုယ်ဆင်းရဲခြင်း)**
*   **လက္ခဏာ -** မလိုလားအပ်သော အနိဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်း။
*   **ရသ -** သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို **ညှိုးကြုံစေခြင်း**။
*   **ပစ္စုပဋ္ဌာန် -** ကိုယ်၌ ဖြစ်သော နှိပ်စက်တတ်သော သဘော။
*   **ပဒဋ္ဌာန် -** ကိုယ်အကြည်ဓာတ် (ကာယိန္ဒြေ) ပင် ဖြစ်ပါသည်။

### **(ဂ) သောမနဿဝေဒနာ (စိတ်ချမ်းသာခြင်း)**
*   **လက္ခဏာ -** သဘာဝအရသော်လည်းကောင်း၊ ကြံစည်မှု (ပရိကပ္ပ) အရသော်လည်းကောင်း **ဣဋ္ဌာရုံကို ခံစားခြင်း**။
*   **ရသ -** အာရုံကို ဣဋ္ဌအခြင်းအရာအားဖြင့် အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် သုံးဆောင်ခြင်း။
*   **ပဒဋ္ဌာန် -** စိတ်စေတသိက်တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်း (**ပဿဒ္ဓိ**) ဖြစ်ပါသည်။
*   **ပီတိနှင့် သုခ ခြားနားချက် -** အာရုံကို ရရှိခြင်းကြောင့် နှစ်သက်ခြင်းမှာ **ပီတိ** ဖြစ်ပြီး၊ ရရှိပြီးသော အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်းမှာ **သုခ** ဖြစ်ပါသည်။ (ဥပမာ - ရေအိုင်ကို မြင်ရခြင်းသည် ပီတိ၊ ရေကို သောက်သုံးရခြင်းသည် သုခနှင့် တူသည်)။

### **(ဃ) ဒေါမနဿဝေဒနာ (စိတ်ဆင်းရဲခြင်း)**
*   **လက္ခဏာ -** အနိဋ္ဌာရုံ (မနှစ်သက်ဖွယ်အာရုံ) ကို ခံစားခြင်း။
*   **ရသ -** အာရုံကို မကောင်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သုံးဆောင်ခြင်း။
*   **ပစ္စုပဋ္ဌာန် -** **စိတ်၌ မှီသော အနာ** (စိတ်ရောဂါ) အဖြစ် ထင်လာခြင်း။
*   **ပဒဋ္ဌာန် -** ဧကန်အားဖြင့် **ဟဒယဝတ္ထု** (နှလုံးအိမ်) ကို မှီ၍ ဖြစ်ပါသည်။

### **(င) ဥပေက္ခာဝေဒနာ (အလယ်အလတ် ခံစားခြင်း)**
*   **လက္ခဏာ -** အလယ်အလတ်ဖြစ်သော မဇ္ဈတ္တာရုံကို လျစ်လျူရှု၍ ခံစားခြင်း။
*   **ရသ -** သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို မတိုးပွားစေလွန်း၊ မညှိုးကြုံစေလွန်းခြင်း။
*   **ပစ္စုပဋ္ဌာန် -** ငြိမ်သက်သော သဘော။
*   **မှတ်ချက် -** ဥပေက္ခာဝေဒနာသည် သုခ၊ ဒုက္ခတို့ကဲ့သို့ မထင်ရှားဘဲ၊ ကျောက်ဖျာပေါ်တွင် ဖြတ်သွားသော သားသမင်၏ ခြေရာကဲ့သို့ မှန်းဆ၍သာ သိနိုင်သော **မထင်ရှားသော ခံစားမှု** ဖြစ်ပါသည်။

### **၃။ အထူးမှတ်သားဖွယ်ရာများ**
*   **ပရိကပ္ပဣဋ္ဌာရုံ/အနိဋ္ဌာရုံ -** ပင်ကိုက မကောင်းသော်လည်း ကောင်းသည်ဟု ကြံစည်ယူဆသော အာရုံ (ဥပမာ- ငါးပိ) သို့မဟုတ် ပင်ကိုက ကောင်းသော်လည်း မကောင်းဟု စွဲယူထားသော အာရုံများကိုလည်း ဝေဒနာက ခံစားတတ်ပါသည်။
*   **ဈာနုပေက္ခာ -** တတိယဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဥပေက္ခာသည် ဝေဒနာမဟုတ်ဘဲ **တတြမဇ္ဈတ္တတာ စေတသိက်** သာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါသည်။
*   **ဝေဒနာချုပ်ခြင်း -** သုခဝေဒနာသည် စတုတ္ထဈာန်၏ ဥပစာရသမာဓိအခိုက်တွင် ချုပ်ပျက်ပြီးမှ ဥပေက္ခာဝေဒနာ စတင်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပါသည်။

အချုပ်အားဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာသည် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ အာရုံတစ်ခုခုနှင့် တွေ့ဆုံတိုင်း ရှောင်လွှဲ၍မရဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာကာ အာရုံ၏ အရသာကို ပိုင်စိုးစွာ ခံစားတတ်သည့် နာမ်တရားစု ဖြစ်ပါသည်။ 

ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာသည်-(၁) ပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂)ဘုံဟူ၍ ၂-ပါးအပြားရှိသည်။ 
### ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ၃-ပါး
ထိုတွင် ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဖြစ်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်၊ (၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ဖြစ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ်၊ (၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဖြစ်လတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ၃-ပါး အပြားရှိသည်။ 

ထိုတွင် (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ဖြစ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည်-စတုဝေါကာရဥပပဇ္ဇန္တ ဖြစ်သော တိဟိတ်ပုထုဇဉ်, အောက်ဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့နှင့် ပဉ္စဝေါကာရ ဥပပဇ္ဇန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက် ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့တည်း။ 

(၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် ခပ်သိမ်းသောဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ် ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက် တို့တည်း။ 

(၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဖြစ်လတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ် ဟူသည် ပစ္ဆိမဘဝိကမှတစ်ပါး ခပ်သိမ်းသော ဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက် တို့တည်း။

### ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာဘုံ
ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ရာဘုံဟူသည် စတုဝေါကာရ ၄-ဘုံ, ပဉ္စဝေါကာရ ၂၆-ဘုံအားဖြင့် ၃၀-သော ဘုံတို့တည်း။ 
### ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်
ထို့အတူ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာသည်လည်း (၁) ပုဂ္ဂိုလ်, (၂)ဘုံဟူ၍ ၂-ပါး အပြားရှိသည်။ 

ထိုတွင် ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာချုပ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်, (၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာချုပ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ်၊ (၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ချုပ်လတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ၃-ပါး အပြားရှိသည်။ 

ထိုတွင် (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ချုပ်ဆဲပုဂ္ဂိုလ် ဟူသည် စတုဝေါကာရ, ပဉ္စဝေါကာရစဝန္တ ဖြစ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်, ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်တို့တည်း။ 

(၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာချပ်ပြီးပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သောပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်တို့တည်း။ 

(၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ချုပ်လတ္တံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် ပရိနိဗ္ဗန္တမှတစ်ပါး ခပ်သိမ်းသော ဥပပဇ္ဇန္တ, စဝန္တဖြစ်သော ပုထုဇဉ် ပုဂ္ဂိုလ် ၄-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်တို့တည်း။ 
### ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာ ဘုံ
ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ချုပ်ရာ ဘုံဟူသည် စတုဝေါကာရ ၄-ဘုံ, ပဉ္စဝေါကာရ ၂၆-ဘုံအားဖြင့် ၃၀-သောဘုံတို့တည်း။ 
### ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိသော ပုဂ္ဂိုလ်
ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း-(၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိဆဲပုဂ္ဂိုလ်။ (၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိပြီးပုဂ္ဂိုလ်။ (၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိလတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ၃-ပါးအပြား ရှိသည်။ 

ထိုတွင် (၁) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍ သိဆဲပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ 

(၂) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပိုင်းခြား၍သိပြီးပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အရဟတ္တဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ 

(၃) ဝေဒနာက္ခန္ဓာကိုပိုင်းခြား၍ သိလတ္တံ့ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် ကျွတ်ထိုက်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်, အောက်မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက်, အောက်ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ၃-ယောက် တို့တည်း။   သုတ္တန္တဘာဇနီယ။ ။  အဘိဓမ္မာဘာဇနီယ။ ဝေဒနာပဒနိဒ္ဒေသ၊ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ)၊  ။ ဝေဒနာပုဒ်အဖွင့်၊  ။ ဝေဒနာတိကဝဏ္ဏနာ၊  ။  လက္ခဏ-ရသ စသည်ကို ပြဆိုခန်း။ ။ ဝေဒနာဝါရဝဏ္ဏနာ၊  ။ ဝေဒနာနာနတ္တသုတ်၊  ။ ဝေဒနာသံယုတ္တ၊  ။ ဝေဒနာသုတ်၊ (ပ-ဒု)  အကျယ် ဝေဖန်၍ ဟောထား၏။ ။ ဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ၊  ။  ။ ဝေဒနာလက္ခဏပဥှ၊ 

### ဝေဒနာနှင့်စပ်၍ မှတ်သားဖွယ်များ
ဝေဒနိယကမ္မ-၃-မျိုးကိုအရကောက် ပြပုံ၊ (သုခ၊ ဒုက္ခ၊ အဒုက္ခမသုခ)၊  ။ ဝေဒနာနှင့်စပ်၍၎င်း၊ ဝေဒနာ၌ အနုသယ ကိန်းမကိန်းနှင့် စပ်၍၎င်း၊ မေးခဏ်း၊  ဝေဒနာ-၂ ပါးဖြစ်ပုံကို ပြဆိုခဏ်း၊ (ပဉ္စဒွါရ၌ဖြစ်သော ဝေဒနာ၊ မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော ဝေဒနာ)၊ ။ ဝေဒနာ ၂-မျိုးခွဲပြပုံ၊ (သာမိသဝေဒနာ၊ နိရာမိသဝေဒနာ)၊  အဂါရဝသုတ်။ ။ ဝေဒနာဖြစ်ကြောင်း ၈-ပါးဂါထာ၊ သီဝကသုတ်၊  ။ ဝေဒနာ၊ ဝေဒနာသမုဒယ၊ ဝေဒနာနိရောဓ၊ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ-လေးချက်ခွဲပြ ပုံဟောသော အညတရဘိက္ခုသုတ်၊ ပုဗ္ဗသုတ်၊ ဉာဏသုတ်၊ သမ္ဗဟုလဘိက္ခုသုတ်၊  ။ ဝေဒနာပဥှာသုတ်၊  ။ ဝေဒနာ၌ သစ္စာလေးပါးညွှန်ပြပုံ၊  ဝေဒနာ၏ အကြောင်းများကို ဟောထားသော ဝိဟာရသုတ်၊ (ပ-ဒု)  ။ ဝေဒနာဖြစ်ကြောင်း ချုပ်ကြောင်းများကို ဟောထားသော ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ်-သံ။ ။ ဝေဒနာ ၅-ပါးဖြစ်ကြောင်းကိုဟောထားသော ကဋ္ဌောပမသုတ်-သံ။ ။ ဝေဒနာ၌ဖြစ်သော အနုသယကိုပယ်ရန် ဟောထားသော ပဟာနသုတ်-သံ၊ ဝေဒနာကို သည်းခံနိုင်ရန် သတိပဋ္ဌာန်ကို ပွါးများရမည်ဟု ဟောထားသော မာနဒိန္နသုတ်-သံ။ ။ ဝေဒနာသုံးပါးကို အနိစ္စဟု ဟောထားသော ရဟောဂတသုတ်-သံ။ ။ ဝေဒနာသုံးပါးချုပ်လျှင် နိဗ္ဗာန်မြင်ရကြောင်း ဟောထားသော သမာဓိသုတ်-သံ။ ။ ဝေဒနာ၌ နိဒါန-ဝေမတ္တ-ဝိပါက-နိရောဓ-နိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ-၅-ချက်ဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောထားသော နိဗ္ဗေဓိကသုတ်၊  

ဝေဒနာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ -၊ ကျယ်ဝန်းစွာပြဆိုထား၏။ ။ ဂေလညသုတ် (ပ-ဒု)၊  အကျယ်၊ ဤ၌ အနိစ္စလက္ခဏာတင်ပြပုံ မှတ်သားဖွယ် ကောင်းလှ၏။ ။  ။ ဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ၊  ဥဒ္ဒေသ။ ။  နိဒ္ဒေသ။ ။ (သတိပဋ္ဌာနသုတ်၊ ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ-ပုဒ် အဖွင့်တိုင်း၌လည်း ရှိ၏)။ ။ ဝေဒနာ ၆-ပါး၊  စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ စသည် ၆-ပါး၊  ။ ဒီဃနခသုတ်-။ သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ်  လက်ဖျောက်တချက်တီးရာကာလ၌ ဝေဒနာကို ကုဋေတသိန်း မက ဖြစ်ပျက်ကြကြောင်း မိန့်ဆိုထားပုံ၊  ။
### ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ