open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
နန်ချန်းစတား

**နန်ချန်းစတား** (南昌之星) သည် တရုတ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းဒေသ ကျန်းရှီးပြည်နယ် ရုံးစိုက်ရာ နန်ချန်းမြို့တွင် တည်ရှိသော ၁၆၀ မီတာ (၅၂၅ ပေ) မြင့်မားသည့် ချားရဟတ်ကြီးဖြစ်သည်။ နန်ချန်းစတားအား ဆောက်လုပ်သည့် ကုန်ကျစရိတ်မှာ တရုတ်ယွမ်ငွေ ၅၇ သန်း (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၇.၃ သန်းခန့်) ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလတွင် စတင်လည်ပတ်သည်။  ထိုအချိန်မှစ၍ ၂၀၀၈ ခုနှစ် မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် စင်ကာပူ ဖလိုင်ယာအား မဖွင့်လှစ်မီအထိ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံး ချားရဟတ်ဖြစ်ခဲ့သည်။ လက်ရှိ အမြင့်ဆုံးဖြစ်သည့် စင်ကာပူ ဖလိုင်ယာ၏ အမြင့်မှာ ၁၆၅ မီတာ (၅၄၁ ပေ) ရှိ၍ နန်ချန်းစတားထက် ၅ မီတာ (၁၆ ပေ) ပိုမြင့်သည်။

နန်ချန်းစတားတွင် လေအေးပေးစက် (အဲယားကွန်း) တပ်ဆင်ထားသည့် အလုံပိတ် ရဟတ်တွဲ (gondola) ၆၀ ရှိပြီး တွဲတစ်တွဲတွင် အများဆုံး လူ ၈ ဦးဝင်ဆံ့သောကြောင့် တစ်ကြိမ်လျှင် အများဆုံး လူ ၄၈၀ စီးနိုင်သည်။ ချားရဟတ် တစ်ပတ်ပြည့်ရန် လည်ပတ်ချိန်မှာ မိနစ် ၃၀ ကြာမြင့်သည်။ လည်ပတ်နှုန်း နှေးသဖြင့် ရဟတ်ကို ရပ်ရန်မလိုဘဲ စီးနင်းလိုက်ပါသူများက တွဲပေါ်သို့ အလွယ်တကူ တက်ဆင်းနိုင်စေသည်။ လူတစ်ဦးချင်းအတွက် လက်မှတ်မှာ ယွမ်ငွေ ၅၀ ( ၆ ဒေါ်လာကျော်) ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
ချေးပင်

**ချေးပင်**သည် ပေ ၅ဝ ခန့်အထိ မြင့်၍ ယင်းတို့ကို 
မြန်မာနိုင်ငံ၌ တနင်္သာရီတိုင်း ကမ်းခြေတစ်လျှောက်ရှိ 
သစ်တောများတွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။

ချေးပင်မှ သစ်စေးအမည်းတစ်မျိုးကို ရရှိ၍ အသီးမှ 
အနံ့စူးသော အနက်ရောင်ဆီတစ်မျိုးကို ရသည်။ 
ထိုဆီအနက်ကို ထုံးရည်ကြည်ဖြင့် ရောလိုက်လျှင် 
အဝတ်အထည်များ၌ ခဝါသည်တို့ မှတ်သားလေ့ ရှိသော 
ဒိုဘီမင်ခေါ် ဖွတ်လျှော်၍ မပျက်နိုင်သည့် မင်ကို ရသည်။ 
သစ်စေးဖိုမင်မှာ ချေးပင်အနွယ်ဝင် ဖြစ်၍ ထိုအပင်၏ အသီးမှ 
လည်း အလားတူမင်မျိုး ဖော်စပ်နိုင်သည်။ ချေးသီးကို ဘယ 
ဆေးများ ဖော်စပ်ရာတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ချေးပင်၏ 
အစေးမှာ သစ်စေးကဲ့သို့ စက်၍ အနာဖြစ်တတ်လေသည်။ 
ဤသို့ အနာစက် ဖြစ်ပေါ်လျှင် ကင်ပွန်းချည်ရွက်အကြမ်းကို 
အရည်ကျို၍ ဖန်ရေဆေးပေးက ရုတ်ခြည်းသက်သာနိုင်သည်။

ချေးပင်၏အသားမှာ အနီရောင်ရှိ၍ ချောမွတ်လာအောင် 
ပြုပြင်ပေးနိုင်သော လှပသည့်သစ်မျိုး ဖြစ်သဖြင့်၊ ဗီရိုကဲ့သို့ 
သော အိမ်သုံးပစ္စည်း အကောင်းစားများ ပြုလုပ်ရန်၊ ပန်းပု 
ထုရန်နှင့် ကြမ်းပြင်အလှခင်းရန် တို့အတွက် အသုံးဝင်သည်။ 
သို့သော် ထိုသစ်သားကို မြန်မာနိုင်ငံမှ တစ်နှစ်လျှင် တန်ချိန် 
အနည်းငယ်သာ ရသည်။ သစ်အရောင်းအဝယ်လုပ်ရာတွင်လည်း 
ချေးသားနှင့် သစ်စေးဖိုသား နှစ်မျိုးစလုံးကို သရက်သစ်စေး 
သားဟု အမည်တစ်မျိုးတည်းဖြင့် ခေါ်ကြသဖြင့် ခွဲခြားသိရှိရန် 
မလွယ်ကူချေ။

## ကိုးကား
ချယ်ရီပန်း

ဖူကုရှီမာတောင်မှ ချယ်ရီပန်း။]]
ချယ်ရီပင်သည် နှင်းဆီမျိုးရင်းဝင် အပင်ဖြစ်၍ ယင်း၏ 
မျိုးစုအမည်မှာ ပရုနပ်ဖြစ်သည်။ ချယ်ရီအချိုမျိုး၊ အချဉ်မျိုး 
ဟူ၍ ၂ မျိုးရှိရာ အချိုမျိုးကို ပရုနပ်အဗီယမ်ဟူ၍ လည်း 
ကောင်း၊ အချဉ်မျိုးကို ပရုနပ်စီရာဆပ်ဟူ၍ လည်းကောင်း 
ခေါ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းရှိ တောင်ကုန်းများ၌ အချို 
မျိုးဖြစ်သော ပရုနပ်အဗီယမ်ချယ်ရီပင်များကို တွေ့ရတတ်သည်။ 

ဂျပန်နိုင်ငံ၌ ချယ်ရီပန်းများပွင့်သော နွေဦးပေါက်ချိန်တွင်
ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ ချယ်ရီအချို သီးမှည့်များကို 
အသီးမှည့်အတိုင်း စားသုံးကြသည်။ ချယ်ရီအချဉ်သီးကိုမူ 
သနပ်၊ ချဉ်ရည် စသည်တို့ပြုလုပ် ရန် အသုံးချကြသည်။ 
ချယ်ရီသီးအရည်ကို အရက်ချက်ကြသည်။ ချယ်ရီသားဖြင့် 
အကောင်းစားအိမ်ထောင် ပစ္စည်းများကို ပြုလုပ်ကြသည်။ 
ချယ်ရီပင်၏ အခေါက်မှာ ဆေးဘက်ဝင်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းတောင်တန်းဒေသများတွင် ရုက္ခဗေဒအမည် ပရူးနပ်စ် စီရာဆိုဒီးစ် 
ဟိမဝန္တာချယ်ရီမျိုးလည်း ပေါက်သည်။ ထိုချယ်ရီပင်ကို 
ကချင်တို့က ပန္နု၊ ပန္နီဗျင်ဗျိုင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရှမ်းတို့က မောက်ကွမ် ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားသင်္ကေတများ
ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ
ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်၏ ဥယျာဉ်ပန်းခြံပင်များ
ချိုးသိမ်း

**ချိုးသိမ်း** သည် သိမ်းငှက်အငယ်စားတစ်မျိုးဖြစ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးလိုလိုပင် တွေ့ရသည်။ အလျား ၁၂ လက်မမှ ၁၄ လက်မအထိရှိ၍ ငှက်မသည် ငှက်ဖိုထက် ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည်ကြီးသည်။ ငှက်ငယ်ကလေး၏ အထက်ပိုင်းအရောင်မှာ အညိုရင့်ရောင်ဖြစ်၍ ကိုယ်အောက်ပိုင်း၌ ဖြူကာ အညိုစင်းများရှိသည်။ ချိုးသိမ်းသည် 'တီတူးတီတူး'ဟု စူးစူးရှရှနှင့် ဆင့်၍ ဆင့်၍ အော်တတ်သည်။ 
ကျွန်းတောများ၊ သစ်ပင်ထူထပ်သော စိုက်ခင်းများတွင် ကျက်စားသည်။ အလွန်မြင့်သောနေရာတွင် ပျံဝဲနေတတ်၍ ဖွတ်၊ ပုတတ်၊ နှံကောင်နှင့် ငှက်ငယ်ကလေးများ စသည်တို့ကို ဖမ်းယူစားသောက်တတ်သည်။ အလွန်ဆူညံစူးရှစွာ အော်တတ်၍၊ သားပေါက်ချိန်တွင် ယင်းတို့၏အသံကို ပို၍ကြားရသည်။ ချိုးသိမ်းသည် မတ်လနှင့် ဧပြီလများတွင် သားပေါက်သည်။ အသိုက်ကို သစ်ကိုင်းခွတွင် တုတ်ချောင်း၊ မြက်ခြောက်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ တစ်မြုံလျှင် ပြာလဲ့လဲ့ဥ ၃ လုံးမှ ၅ လုံးအထိ ရှိတတ်သည်။ ဥအရွယ်မှာ ပျမ်းမျှအလျား ၁.၅၅ လက်မနှင့် ပြက် ၁.၂၂ လက်မ ရှိသည်။

## ကိုးကား 
ချိုးသိမ်း
ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
အန်တွန် ချက်ကော့ဗ်

ရုရှားလူမျိုးဝတ္ထုနှင့် ပြဇာတ်ရေးဆရာဖြစ်သော **အန်တွန် ချက်ကော့ဗ်** () သည် ခရစ် ၁၈၆ဝ ပြည့်နှစ် ဇန္နဝါရီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ရုရှားနိုင်ငံတောင်ပိုင်း တဂန်ရောမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ သူ၏ဖခင်မှာ ကုန်သည်တစ်ဦးဖြစ်၏။ ချက်ကော့ဗ်သည် ငယ်စဉ်ကပင်လျှင် မိမိမွေးဖွားရာအရပ်ရှိ စာသင်ကျောင်းမှ ပညာများဆည်းပူးခဲ့ရသည်။ ၁၈၇၉ ခုနှစ်တွင် မော်စကို တက္ကသိုလ်၌ ဆေးပညာကို ဆက်လက် ဆည်းပူး၍ ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ဆရာဝန်ဘွဲ့ ရသည်။ ချက်ကော့ဗ်သည် ကျောင်းသားအရွယ်ကပင်လျှင်စာပေအရေးအသား၌ ဝါသနာထုံ၍ ဝတ္ထုတိုများ၊ တစ်ခန်းရပ်ပြဇာတ်များကို ရေးသားခဲ့လေသည်။ ထိုဝတ္ထုတိုများ ပြဇာတ်များတွင် ဟာသအကွက်ကလေးများ ပါဝင်၍ ထိုအခါကပင်လျှင် သူ၏လက်ရာကို လူကြိုက်များခဲ့သည်။

၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် သူ၏ ရှေးဦးရေးဝတ္ထုတိုများ စာအုပ်အဖြစ်ထွက်ခဲ့သည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ်တွင် 'အဆောင်အမှတ် ၆'ကို လည်းကောင်း၊ ၁၈၉၄ ခုနှစ်တွင် 'စာပေဆရာ'ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် 'ခွေးပိုင်ရှင်အမျိုးသမီး'ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၈၉၉ ခုနှစ်တွင် 'အိမ်သစ်ယာသစ်'ကိုလည်းကောင်း ထုတ်ဝေခဲ့လေသည်။ 

ထိုစာအုပ်များတွင် လေးနက်သောအတွေးအခေါ်များ ပါဝင်၍ အရေးအသားဘက်တွင်လည်း ဖွဲ့နွဲ့တန်ဆာဆင်မှုများမှာ ကောင်းမွန်လှသည်။ သူ၏အကောင်းဆုံးဝတ္ထုများမှာ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင်ထုတ်သော 'ကျွန်ုပ်ဘဝ'နှင့် ၁၉ဝဝ ပြည့်နှစ်တွင် ထုတ်သည့် 'လျှိုမြောင်ကြားဝယ်'တို့ ဖြစ်သည်။ 

ချက်ကော့ဗ်၏ ပြဇာတ်များသည် သူ၏ဝတ္ထုများကဲ့သို့ပင် ဇာတ်ကွက်ပေါ်လွင်သည်။ ဇာတ်ဆောင်တို့၏ အမူအရာများထက် ထိုအမူအရာကို မှီ၍ ပြောင်းလဲဖြစ်ပေါ်လာရသော အခြေ အနေတို့ကိုသာ ချက်ကော့ဗ်သည် အဓိကထား၍ ရေးသားခဲ့ပေသည်။ ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် 'အိုက်ဗန်နပ်'ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၈၉၆ ခုနှစ်တွင် 'ငှက် ဇင်ယော်'ကိုလည်းကောင်း ရေးသား ကပြခဲ့သည်။ ငှက်ဇင်ယော်ပြဇာတ်သည် ရုံတင်စ၌ လူကြိုက်နည်းလှသော်လည်း နောင်နှစ်အကြာတွင် ထပ်မံပြသသောအခါ လူကြိုက်များလာပြီးလျှင် ရုရှတစ်နိုင်ငံလုံး ချက်ကော့ဗ်၏ အမည်ထင်ရှားလာလေသည်။

အင်္ဂလန်ပြည်နှင့်အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့တွင် ချက်ကော့ဗ်၏ 'ဦးလေးဗန်ယာ၊' 'ညီအစ်မသုံးဖော်'နှင့် 'ချယ်ရီသစ်သီးခြံ'ပြဇာတ်တို့မှာ လူကြိုက်များလှသည်။ ချက်ကော့ဗ်သည် ပြဇာတ်များအပြင် စုစုပေါင်း ၃ဝဝ ကျော်မျှသော ဝတ္ထုရှည်၊ ဝတ္ထုတို၊ ဆောင်းပါး စသည်တို့ကို ရေးခဲ့သည်။ ချက်ကော့ဗ်အား ပီတာဗတ်မြို့ရှိ ရုရှနိုင်ငံတော် သိပ္ပံပညာတံခွန်အသင်းကြီးက ၁၈၈၉ ခုနှစ်တွင် ပွတ်ရှကင်ဆုကို အပ်နှင်းခဲ့လေသည်။ အာရှတိုက်ဒေသအချို့နှင့် ဥရောပတိုက်အနောက်ပိုင်းဒေသများသို့၁၈၉ဝ ပြည့်နှစ်နှင့် ၁၈၉၁ ခုနှစ်များတွင် လှည့်လည်ခရီးသွားခဲ့သည်။

၁၈၉၁ ခုနှစ်မှ ၉၇ ခုနှစ်အထိ အမိအဖများနှင့်အတူ မော်စကိုမြို့၌ နေထိုင်ခဲ့၏။ ထို့နောက်တွင် ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့မှုကြောင့် ကရိုင်းမီးယားနယ်သို့ သွားရောက်နေထိုင်လေ သည်။ ၁၉ဝ၁ ခုနှစ်တွင် ကခြေသည် အော်လဂါးနှစ်ပါးနှင့် ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ ၁၉ဝ၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံရှိ ဗေးဒင်ဝိုင်လာအရပ်၌ ချက်ကော့ဗ်သည် ဘဝတစ်ပါး ပြောင်းသွားလေသည်။

## ကိုးကား
ချေးချွတ်စရာ

ချေးချွတ်စရာပစ္စည်းများတွင် ကျွနု်ပ်တို့ နေ့စဉ်အသုံးပြုနေ 
သော ဆပ်ပြာသည် အတွေ့အများဆုံးပင် ဖြစ်သည်။ ဆပ်ပြာက 
အညစ်အကြေးများကို စင်ကြယ်အောင်ချွတ်ပစ်ပုံမှာ ဆန်းကြယ် 
၏။ အညစ်အကြေးတို့သည် အများအားဖြင့် ဆီကဲ့သို့ စေးကပ် 
လှသဖြင့် ရေမစိုနိုင်ချေ။ သို့သော် ဆပ်ပြာသည် အညစ်အကြေး 
ကို ရေစိုအောင် ပြုနိုင်၏။ ဆေးကြောဖွတ်လျှော်သောအခါ 
အညစ်အကြေးတို့သည် ရေစို၍ ဆပ်ပြာမှုန့်တွင် လိုက်ပါသွား 
လေသည်။

ချေးချွတ်စရာပစ္စည်းတွင် ရေ၏မျက်နှာပြင် တင်းအားကို 
နှိမ့်ချပေးနိုင်သော သတ္တိရှိသည်။ ရေ၏ မျက်နှာပြင် တင်းအား 
နိမ့်ကျသွားသောအခါ ဆပ်ပြာရည်မှ အမြှုပ်ထလာသည်။ 
ဆပ်ပြာတွင် ဖက်တီးအက်ဆစ်နှင့် ဆိုဒီယမ်တို့ ပေါင်းစပ်နေ 
သော ဓာတ်ဆားများ ပါဝင်သည်။ အဆိုပါ ဓာတ်ဆား 
မော်လကျူးတွင် ပါဝင်သော ဆိုဒီယမ်အက်တမ်တို့သည် ရေနှင့် 
ပူးပေါင်းလိုသောသဘောရှိ၍ ဖက်တီအက်ဆစ် အစိတ်အပိုင်း 
များက ဆီကဲ့သို့ စေးကပ်သောပစ္စည်းများဖြင့် ပူးပေါင်းလိုသော 
သဘော ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆပ်ပြာမော်လီကျူးတို့သည် ရေ 
ကို အညစ်အကြေးတို့နှင့် ပူးပေါင်းအောင် ပြုသည်။ ထိုအခါ 
အညစ်အကြေးတို့သည် ရေနှင့်အတူ ဆေးကြောပစ်ရာသို့ 
လိုက်ပါသွားလေသည်။

ဆပ်ပြာအပြင် အခြားချေးချွတ်စရာများ ရှိသေးသည်။ 
ဆာလဖျူရစ်အက်ဆစ် အပြင်းရည်နှင့် ကြက်ဆူဆီကို ပေါင်း 
စပ်ပေးသောအခါ ဆပ်ပြာကဲ့သို့ပင် အသုံးပြုနိုင်သော ချေးချွတ် 
စရာ ဆီအနီတစ်မျိုးကို ရသည်။ ဓာတ်ဆီချက်ရာမှ ရသည့် 
'တီပေါ'ခေါ် ဆိုဒီယမ်ဓာတ်ဆားသည်လည်း ယခုအခါ အသုံး 
များသော ချေးချွတ်စရာ ပစ္စည်းတစ်မျိုးပင် ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ 
ကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်းကလည်း ဂျာမန်လူမျိုးတို့သည် ကုတ် 
မီးသွေးနှင့် ရေနွေးငွေ့တို့မှ ဖက်တီးအက်ဆစ်ဆပ်ပြာနှင့် 
ချေးချွတ်စရာပစ္စည်းများကို တစ်နည်းတစ်လမ်းပြုလုပ်၍ သုံးစွဲခဲ့
ကြလေသည်။

## ကိုးကား
ဂီးလဗတ် ကိသ် ချက်စတာတန်

ဂီးလဗတ် ကိသ် ချက်စတာတန် (Gilbert Keith Chesterton)မှာ သတင်းစာဆရာအဖြစ်နှင့်လည်ကောင်း၊ စာရေး ဆရာအဖြစ်နှင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားသည်။ စာရေးဆရာအနေနှင့်ကား၊ ကဗျာနှင့် ဝတ္ထုတို့အပြင်၊ အက်ဆေးခေါ် စာဖွဲ့ခြင်း၌လည်း စွမ်းရည်သတ္တိရှိသူတစ်ဦး ဖြစ်သည်။

ချက်စတာတန်သည် ၁၈၇၄ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့ တွင် လန်ဒန်မြို့၌ မွေးဖွား၍၊ ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက် နေ့တွင် ဗီးကွန်စဖီး၌ ကွယ်လွန်သည်။

ချက်စတာတန်သည် လန်ဒန်မြို့ စိန်ပေါကျောင်းတွင် ငယ်စဉ်က ပညာသင်စဉ်၊ အင်္ဂလိပ်ကဗျာ အရေးအသား အတွက် အင်္ဂလိပ်ကဗျာဆရာကြီး မီလတန်ကို ရည်စူး၍ ချီးမြှင့်သောဆုကို ရခဲ့ဘူးသည်။ ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် ဆလိတ်ပန်းချီ ကျောင်း၌ ပန်းချီအတတ်ကို သင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် အနုပညာ နှင့် ဆိုင်ရာတို့ကို ဝေဖန်သူအဖြစ်နှင့် စာပေဘက်သို့ ရောက် လာသည်။ ချက်စတာတန်မှာ ကိုယ်ခန္ဓာ ဝဖြိုးကြံ့ခိုင်သူတစ်ဦး ဖြစ်ရာ၊ စာပေများစွာတို့ကို အဆက်မပြတ် ရေးသားနိုင်ပေ သည်။ သူ၏နာမည် အတိုကောက် ဂျီကေစီကို အစွဲပြု၍ ဂျီကေစီ သီတင်းစဉ်ကို အပတ်စဉ်ထုတ်ဝေနေစဉ်ပင် လန်ဒန်မြို့ရုပ်စုံ သီတင်းစဉ်ထဲ၌ အပတ်စဉ် ဆောင်းပါးများ ရေးသား ခဲ့သည်။

သူ၏ အက်ဆေးခေါ် စာဖွဲ့ခြင်းတို့၌ စိတ်ကူးဉာဏ် နက်နဲခြင်းနှင့် အရေးအသား ထူးခြားခြင်းတို့သည် ပေါ်လွင်လျက် ရှိပေသည်။ သို့သော်သူ၏ဝတ္ထုတို့မှာ ပို၍ထင်ရှားသည်။ အထူးသဖြင့် 'ဖားသားဗရောင်း'အမည် ရှိသော စုံထောက်ဝတ္ထုများကို လူကြိုက်များကြသည်။ သူ၏စုံထောက်ဝတ္ထုတို့မှာ စုံထောက်ဝတ္ထုမည်ကာမတ္တ မဟုတ်ချေ။ လူ့သဘာဝနှင့် လူ့စိတ် တို့ကို ဝိပဿနာတင်၍ ကြည့်သော စိတ္တဗေဒနှင့် ယှဉ်သည့် ဝတ္ထုများ ဖြစ်သည်။

ဝတ္ထုအပြင်၊ စာပေဝေဖန်မှုနှင့် စာဆိုများအကြောင်း အတ္ထုပ္ပတ္တိများစွာတို့ကို ရေးသားခဲ့ရာ၊ သူရေးခဲ့သော 'ရောဗတ် ဗရောင်းနင်း'၊ 'ချားဒစ်ကင်း၊' 'ဗားနတ်ရှော၊' 'စတီဗင်ဆန်'၊ 'ချော်စာ'တို့၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိများမှာ လူသိများပေသည်။ သူ၏ ကဗျာများကို ရံဖန်ရံခါ စုပေါင်း၍ ရိုက်နှိပ်လေ့ရှိသည်။ ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ရှေးက သူရေးခဲ့သော ကဗျာများကို နှောင်းတွင် ရေးသောကဗျာများနှင့် စုပေါင်း၍ ကဗျာညွန့်ပေါင်းစာအုပ် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။

၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် ချက်စတာတန်သည် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းသို့ ဝင်ခဲ့ရာ ထိုဂိုဏ်းကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် ကျမ်းများစွာတို့ကို ပြုခဲ့သည်။

၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပြည်သမိုင်းအကျဉ်းချုပ်ကို ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့ရာ၌ ချက်စတာတန်၏ အသစ်ထွင် ရေးသားသော အဖွဲ့အနွဲ့ကြောင့် လူကြိုက်များသည်။ စိတ်ကူးဉာဏ် ဆန်းကြယ်စွာ ကွန့်မြူးထားသော စာပေအမြောက်အမြားကို လည်း ရေးသားခဲ့သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်၌ သူကိုယ်တိုင်ရေး သူ့ အကြောင်းအတ္ထုပ္ပတ္တိကို ရေးသားပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။

## ကိုးကား
ချား မာတဲ

**ရှားမာတဲ** (ခရစ် ၆၈၈-၇၄၁) သည် ဥရောပတိုက်နှင့်ဆိုင်သော အလယ်ခေတ် က မူးဝါးလူမျိုး တို့ကို ဥရောပတိုက်ထဲသို့ မဝင်ရောက်နိုင် အောင် တွန်းလှန်တိုက်ထုတ်ပစ်လိုက်သော ဖရန့်လူမျိုး ခေါင်းဆောင် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ထိုခေတ်တွင် ဂျာမန်လူရိုင်းမျိုး တို့သည် ဖရန့်နယ်ပယ်များကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်နေသည့် အတောအတွင်းတွင်၊ ထိုမူးဝါးများ၏ရန်က တစ်မျိုးဝင်လာပြန် သည်။ စပိန်နိုင်ငံမှတစ်ဆင့် အစ္စလမ်အယူဝါဒီများ ဖြစ်ကြ သော မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် ဥရောပတိုက်သို့ သူတို့အယူဝါဒ ပြန့်ပွားရေးခြင်းငှာ၊ ပီးရနီးတောင် ကုန်းကို ပထမဖြတ်ကျော်၍၊ ဖရန့်ပြည်ဖက်သို့ ၇၁၈ ခုနှစ်လောက်တွင် ဝင်ရောက်လာလေ သည်။ ဖရန်တို့မှာ အဘက်ဘက်မှ အန္တရာယ်ဝိုင်းလျက် ရှိသော်လည်း မူးဝါးတို့၏ အန္တရာယ်မှာ ပို၍စိုးရိမ်ဖွယ် ကောင်းလှ၏။ 

ထိုစဉ်က ထိုရန်ကို မတွန်းလှန်လိုက်နိုင်ခဲ့သော် ဥရောပတိုက် အလုံးကို မူဝါးတို့ လွှမ်းမိုးသွားမည် ဖြစ်ပေသည်။ ဖရန့်ပြည် ၏ တောင်ဘက်ရှိ ဂေါလပြည်နယ်တွင် မူးဝါးတို့က အရေးသာ နေသဖြင့် ဂေါလတို့က စစ်ကူတောင်းလျက်ရှိ၏။ ထိုအခြေ အနေမှ ကင်တင်သူကား ချားမာတဲပင် ဖြစ်သတည်း။ ချားမာတဲမှာ ဖရန့်ပြည့်နယ်ကို အုပ်စိုးနေသော မာရို ဗင်းဂျီယန် မင်းဆက်ဘုရင်၏ အိမ်တော်ဝန်ဖြစ်၏။ ချားသည် ဓားကောက်ကြီးများ ဝင့်ကာ၊ လှိုင်းလုံးကြီးများသဖွယ် တအိအိ လိမ့်တက်လာသော မူးဝါးတို့အား ရဲတင်းပုဆိန်ကိုင်သော မိမိ၏တပ်သားများနှင့်အတူ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်လေသည်။ ၇၃၂ ခု တူးတိုက်ပွဲတွင် ဓားကောက်ကိုင် မူးဝါးတို့မှာ ဖရန့်တို့၏ 
ပုဆိန်ဒဏ်ကို မခံနိုင်ဘဲ ဆုတ်ခွာထွက်ပြေးကြရလေသည်။ 

ယင်းသို့ဖြင့် မူးဝါးတို့ ဥရောပတိုက်ကို လွှမ်းမိုးမှုမှ လွတ် မြောက်သွားလေသည်။ မူးဝါးတို့၏ရန်ကို ဖြိုဖျက် ကာကွယ် ခဲ့သဖြင့် ချားမာတဲအားလည်း ဥရောပကို ကယ်တင်သူဟု ခေါ်ကြ၏။ သူ၏အမည်ရင်း ချားနောက်မှ မာတဲ(တင်းပုတ်) ဟူသော ဂုဏ်ထူးဆောင်အမည်တစ်လုံးကို တိုးပေးခဲ့ကြ လေသည်။

ထိုခေတ်က ဖရန့်ဘုရင်များမှာ ရုပ်သေးရုပ်သာ ဖြစ်၍ အိမ်တော်ဝန်များက ဘုရင်ထက်ပင် ပိုမို၍ ဩဇာ အာဏာ ရှိလေသည်။ ချားသည် မူးဝါးတို့အား တွန်းလှန်တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် တန်ခိုးအာဏာ ပိုမိုကြီးမားလာသော်လည်း ဘုရင့် အဖြစ်ကို လက်မခံဘဲ သရဖူမဆောင်းသည့် ဘုရင်တစ်ပါး အနေဖြင့်သာ နေခဲ့၏။ သို့သော် ချားနှင့် သားတော်ပက်ပင် တို့သည် သူတို့၏ သားမြေးဖြစ်သော ရှာလမိန်းအား ဥရောပ အလယ်ခေတ်တွင် ဘုန်းလက်ရုံးအကြီးဆုံးသော ဧကရာဇ် တစ်ပါး ဖြစ်လာရန် အခြေစိုက်ပေးခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေ သည်။ 

## ကိုးကား
ချူးအင်းဂမ်း

အနောက်နိုင်ငံများ အထူးသဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု တွင် ချောကလက်၊ သကြားလုံး တို့ကဲ့သို့ လူသုံးများသော စားစရာတစ်မျိုးမှာ ချူးအမ်းဂမ်း'ဟုခေါ်သော ကပ်စေးနဲ သကြားခဲ ဖြစ်သည်။ ကပ်စေးနဲသကြားခဲဟု ဆိုသည့်အတိုင်း ယင်းကို ပါးစပ်အတွင်း၌ ဝါးစားကြည့်လျှင် ချိုရဲရဲနှင့် စေးကပ် နေသည်။ ထိုစားစရာမျိုးကို မြန်မာလူမျိုးတို့ ဝယ်ယူစားသုံးလေ့ ရှိကြသည်မှာ မကြာလှသေးချေ။ ကပ်စေးနဲ သကြားခဲမှာ အမေရိကန်လူမျိုးတို့က ပထမဆုံး စတင်တီထွင်လိုက်သော စားစရာဖြစ်၍၊ အမေရိကန်ပြည် ထောင်စုတွင်မူ တစ်နှစ်အတွင်း ကျောင်းသုံးစာအုပ်များပေါ်၌ ကုန်ကျသောငွေထက် ကပ်စေးနဲ သကြားခဲဖိုးပေါ်၌ ကုန်ကျသောငွေက ပိုမို များပြားသည်ဟု သိရသည်။ ယခုအခါ အခြားနိုင်ငံများတွင်လည်း တစ်နေ့ တစ်ခြား ကပ်စေးနဲသကြားခဲကို အသုံးများလာကြလေပြီ။
 
ကပ်စေးနဲသကြားခဲကို ဝါးပေးနေခြင်းဖြင့် ပါးစပ်မှာ အမြဲ တမ်း လှုပ်ရှားနေရကား ကြံ့ခိုင်၍ သန်မာသော မေးရိုးများ ရရှိစေနိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ကပ်စေးနဲသကြားခဲကို သကြားလုံးများ လုပ်သကဲ့သို့ သကြားဖြင့် မွမ်းမံ၍ အနံ့အရသာနှင့် ပြည့်စုံအောင် လုပ်ထားသည်။ သကြားခဲအတွင်း၌ ဝါး၍ မကုန် 
သော ပျော့ဖတ်ဖတ် အစေးခဲကလေးရှိသည်။ ထိုအစေးခဲ ကလေးမှာ 'ချီကလာ'သို့မဟုတ် 'ချစ်ကယ်'ခေါ် အစေး တစ်မျိုးဖြစ်၍ မက္ကဆီကို၊ ဂွာတီမားလားနှင့် ဗြိတိသျှဟွန်ဒူးရပ်နိုင်ငံများ၌ ပေါက်သော ဆပိုဒီးလခေါ် အပင်များမှ ထုတ်ယူရရှိသည်။ ကော်ဖတ်စေးနှင့် ခပ်ဆင်ဆင်တူသည်။ ၁ဝ နှစ်သား 
ကျော်သော အပင်များ၏ပင်စည်တွင် ဓားနှင့် ထစ်၍ ပေးလိုက်လျှင် ချစ်ကယ်အစေးများ စီးထွက်လာသည်။

ဆပိုဒီးလအပင်များမှာ အတော်မြင့်မားလေရာ အစေး အကွက် အထစ်ထစ်ပေးရာ၌ ပင်ရင်းမှ အထက်ပေ ၃ဝ ခန့် အမြင့်နေရာတွင် ငါးဆူးတောင်သဖွယ် ဉ္စ သဏ္ဌာန်ထစ်ပေးရ၍ အစေးများကို စက္ကူခွက်များဖြင့် ခံယူရသည်။ တဖြည်းဖြည်း စီးထွက်သော အစေးများမှာ ၂ နာရီခန့်အတွင်း၌ ၂ ပိဿာခန့် ဖြစ်လာသည်။ အစေးထုတ်ဖန်များလျှင် အပင်သေတတ်သောကြောင့် တစ်ခါ အစေးထုတ်ပြီးသော အပင်ကို 
နောက်ထပ်နှစ် အနည်းငယ်အတွင်း အစေးထုတ်မယူရချေ။ အစေးတစ်ခါထုတ်လျှင် အပင် ၂ဝဝ၊ ၃ဝဝ ခန့်က ထုတ်ယူ သည်။

ချစ်ကယ်အစေးများကို ကပ်စေးနဲသကြားခဲ ပြုလုပ်သော စက်ရုံကြီးများသို့ မပို့မီ ကြီးမားသော စည်ကြီးများထဲသို့ ထည့်၍ ပျစ်ခဲလာအောင် ကျိုရသည်။ ထို့နောက် အစေးများကို အအေးခံပြီး ၂၅ ပေါင်ခန့် အချိန်စီးသော အတုံးကြီးများ ပြုလုပ်၍ တင်ပို့သည်။ 

ကပ်စေးနဲသကြားခဲစက်ရုံတွင် ထိုအတုံးကြီးများ ညက်ညက်ကြေအောင် ကြိတ်လိုက်ပြီးလျှင် အရည်ပျော်အောင် ကျို၍ စစ်ယူသည်။ စစ်ပြီးသောအရည်များကို စည်ကြီးများထဲသို့ လောင်းချကာ သကြား၊ အဖျော်ရည်နှင့် အမွှေးဆီများကို ရောထည့်၍ မွှေပေးသည်။ ထို့နောက် ခပ်ပျော့ပျော့ရှိနေခိုက်တွင် စက်ဖြင့် အချောင်းကလေးများ ဖြစ်အောင် လှိမ့်ပေးသည်။ ထိုအချောင်းများကို ဖြတ်တောက်ပြီးလျှင် သေသပ်လှပစွာ ထုပ်၍ ရောင်းချရန် တင်ပို့သည်။

ချစ်ကယ်အစေးမှာ အလွန်ဈေးကြီး ရှားပါးသဖြင့် ယင်း တစ်မျိုးတည်းနှင့်သာ ကပ်စေးနဲသကြားခဲ မလုပ်နိုင်တော့ဘဲ အခြားအစေးတစ်မျိုးကို ရှာဖွေကြသည်။ ယနေ့သော်ကား စင်္ကာပူမြို့မှထွက်သော ဂျီလူတန်ခေါ် အစေးနှင့် ချစ်ကယ်အစေး ၂ မျိုးကို ရောနှော၍ ကပ်စေးနဲသကြားခဲ လုပ်ကြ၏။ ယခုအခါ ကပ်စေးနဲသကြားခဲကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်း သုံးစွဲလာကြသဖြင့်၊ ကြီးကျယ်သောလုပ်ငန်းတစ်ခု ဖြစ်လာလေပြီ။

## ကိုးကား
သောမတ်စ် ချက်တာတန်

သောမတ်စ် ချက်တာတန်သည် ကဗျာအရေးသားတွင် ထူးချွန်သူ တစ်ယောက်ဖြစ်၍၊ သက်တမ်းစေ့သာ နေခဲ့ရပါမူ မည်မျှကျော်ကြားမည်ကို သူ့စာပေတို့မှ အကဲခတ်နိုင်ပေသည်။ ချက်တာတန်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ဘရစ္စတိုမြို့၌၊ ၁၇၅၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂ဝ ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်သည်။ ငယ်စဉ်က အခမဲ့ စာသင်ကျောင်း တစ်ကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့လေ သည်။ ချက်တာတန်တို့သည် မျိုးရိုးအစဉ်အဆက် နှစ်ပေါင်း ၂ဝဝ ကျော်မျှ ဘရစ္စတိုမြို့ရှိ စိန်မေရီ ရက်ကလစ် ဘုရားရှိခိုး 
ကျောင်း၏ အဆောင်မှူးများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် သောမတ်စ် ချက်တာတန်သည် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းအတွင်း၌ တိမ်မြှုပ် နေသော စာဟောင်းပေဟောင်းများကိုလည်းကောင်း၊ သင်းချိုင်းဂူများ ပေါ်တွင် ရေးသားထားသော ကျောက်ထက် အက္ခရာများကိုလည်းကောင်း ဖတ်ရှုလေ့လာခဲ့၏။

ထိုအချိန်အခါတွင် အင်္ဂလန်ပြည်၌ အလယ်ခေတ်က ရေးသားခဲ့သော ကဗျာများကို စိတ်ဝင်စားနေကြ၏။ လူများ မေ့နေသော ထိုခေတ်ကဗျာဟောင်းများကို စုဆောင်း၍ ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေလျက် ရှိကြသည်။ ထိုအခါ ချက်တာတန်သည် ပင်ကိုအားဖြင့် ကဗျာအရေးအသားတွင် ထူးချွန်သူ ဖြစ် သည့်အလျောက် သူကိုင်တိုင် ရှေးဆန်သောကဗျာများကို ရေး သားလေသည်။ သူရေးသားသော ကဗျာများကို ၁၅ ရာစု လောက်က တောမတ်ရိုလီအမည်ရှိ ဘုန်းကြီးတစ်ပါး ရေးခဲ့ သော ကဗျာများဖြစ်လေဟန် 'ရိုလီ၏ စာမူများ'ဟူ၍ အမည် ပေးခဲ့လေသည်။ 

သူ့အဆိုအရ ရှေးနှစ်ပေါင်း ၃ဝဝ ကျော်ခန့်က ကဗျာ ဆရာကြီးများ ရေးထားခဲ့သည့် ထိုစာမူများကို စိန်မေရီရက် ကလစ်ဘုရားရှိခိုးကျောင်းအတွင်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ရသည်ဟု 
ဆို၏။ ဆိုသည့်အတိုင်းလည်း ရှေးဟန် အသွင်အပြင်မပျက် ရေးသားထားလေသည်။ အချို့ယုံလွယ်သူများက ထိုသို့ရေးသား သော ကဗျာများမှာ အကယ်ပင် ရှေးဟောင်းစာမူများ ဖြစ်သည် ဟု သူသေပြီးနောက် နှစ်ပေါင်းအတော်ကြာသည့် တိုင်အောင် ယုံကြည်လျက်ရှိကြသေးသည်။ သို့သော် အောက်စဖို့နယ်စား 
အမတ်ကြီး ဟောရေဝါလပိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများကမူ ချက်တာတန်၏ ပရိယာယ်ကို မကြာမီပင် ရိပ်မိလာကြ၏။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ၊ သူရေးသောကဗျာများမှာ သူ၏ လက် စွမ်း လက်စကို ပေါ်လွင်ထင်ရှားစေ၏။ ထို့ပြင်လည်း ဆင်းရဲ နွမ်းပါးပြီးလျှင်၊ အပေါင်းအသင်းမရှိသော သူငယ်တစ်ယောက် က ဤမျှလောက် အဆီအနှစ်ပါသည့် ကဗျာများ ရေးသား နိုင်သည်ကိုကား မချီးကျူးဘဲ မနေနိုင်ချေ။

ထို့နောက် အသက် ၁၇ နှစ်အရွယ်တွင် ချက်တာတန် သည် လန်ဒန်မြို့၌ စာရေးဆရာအဖြစ်ဖြင့် အသက်မွေးရန်၊ ဘရစ္စတိုမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။ သူရေးသားသော ကဗျာများနှင့် ဆောင်းပါးများကို လန်ဒန်မြို့၌ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့ရသော်လည်း၊ ဆင်းဆင်းရဲရဲနှင့် ငတ်ပြတ်၍နေရသည်က များလေသည်။ သို့ရာတွင် ဘရစ္စတိုမြို့ရှိ သူ၏မိဘဆွေမျိုးများထံသို့ စာရေးသော အခါမူ၊ လန်ဒန်မြို့တွင် ချောင်ချောင်လည်လည် ချမ်းချမ်း သာသာ နေထိုင်လျက်ရှိကြောင်းကိုသာ ထည့်ရေးလေ့ရှိသည်။ 
နောက်ဆုံး၌ ချက်တာတန်သည် သူ့ဝမ်းကို မထိန်းကျောင်းနိုင် သည့် အခြေသို့ ဆိုက်ရောက်လာသဖြင့် ၁၇၇ဝ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ဘရွတ်လမ်း အမှတ် ၃၉ နေအိမ်၌ အဆိပ်သောက်၍ သူ့ကိုယ်သူ အဆုံးစီရင်လိုက်လေသည်။ ကဗျာဘက်တွင် အကျော်အမော်များ ဖြစ်ကြသည့် ကိနှင့် ကိုးလရစ် စသောပုဂ္ဂိုလ်များကဲ့သို့ အထွတ်အထိပ်သို့တိုင် ရောက်ကာ နာမည်မထင်ရှားခဲ့သော်လည်း၊ ချက်တာတန်သည် ထိုသူများ၏ ရှေ့ဆောင်လမ်းပြ ကဗျာဆရာကလေးတစ်ယောက် ဖြစ်ခဲ့သည် ဟူ၍ အသိအမှတ်ပြုကြသည်။

## ကိုးကား
ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံ

လူနှင့် ပုံပန်းအနီးစပ်ဆုံး သတ္တဝါများဖြစ်သော မျောက်ဝံမျိုး အားလုံးထဲ၌ အာဖရိကတိုက်ရှိ ချင်ပန်ဇီခေါ် မျောက်ဝံတစ်မျိုးမှာ လူသိအများဆုံးဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးရှိ တိရစ္ဆာန်ရုံအသီးသီး၌ ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံများကို မလွဲတမ်းတွေ့နိုင်သည်။ ကမ္ဘာအနှံ့ကျော်ကြား၍ လူသိများရခြင်းမှာ အခြားကြောင့်မဟုတ်၊ ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံတို့သည် မျောက်ဝံမျိုးအားလုံးထဲတွင် ဉာဏ်အကောင်းဆုံးနှင့် ယဉ်ပါးလွယ်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ယင်းတို့သည် ဂေါ်ရီးလားမျောက်ဝံကြီးများကဲ့သို့ ကြမ်းကြုတ်ခက်ထန်ခြင်း မရှိဘဲ စိတ်သဘောကောင်း၍ တောထဲ မြေပြင်တွင်ဖြစ်စေ၊ သစ်ပင်ပေါ်တွင်ဖြစ်စေ အစုအအုပ်လိုက် လှည့်လည်သွားလာ စားသောက်လေ့ရှိကြသည်။ ယေဘူယျအားဖြင့် တစ်အုပ်ထဲ၌ ပါဝင်သောအကောင်များသည် တစ်ကောင်နှင့်တစ်ကောင် သင့်မြတ်ကြ၏။ သို့သော် အခြားအုပ်နှင့်တွေ့လျှင် အုပ်နှင့်ချီ၍ ရန်ပွဲကြီးများဖြစ်တတ်သည်။ တောထဲ၌ အစားအစာရှားပါးလာလျှင် လူနေရပ်ရွာများထဲသို့ ရဲတင်းစွာ ချဉ်းကပ်၍ လူတို့ စိုက်ပျိုးထားသော လယ်ယာစိုက်ခင်းများကို အုပ်လိုက် စားသောက်ဖျက်ဆီးလေ့ရှိ၏။ ထိုအချိန်မျိုးတွင် အနီးအပါး၌ မျောက်ဝံ ၁ ကောင် ၂ ကောင်ကို အစောင့်ချထားလေ့ရှိပြီးလျှင် ခြံရှင်/ခြံစောင့်များ ထွက်လာခဲ့သော် အစောင့်ကျသော မျောက်ဝံများက သံကုန်အော်၍ အချက်ပေးတတ်ကြလေသည်။

ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံမျိုးကို လူသာမန်တို့ကသာ ဂရုစိုက် စိတ်ဝင်စားကြသည်မဟုတ်။ သိပ္ပံပညာရှင်များကလည်း လူတို့၏ အီဗော်လျူရှင်းခေါ် ဆင့်ကဲဖြစ်လာခြင်းကိစ္စနှင့်စပ်လျဉ်း၍ စိတ်ဝင်စားစွာလေ့လာခဲ့ကြသည်။ ပါဏဗေဒ ဝေါဟာရအားဖြင့် ချင်ပန်ဇီကို ‘*အန်သရိုပိုပစ်သီကပ် ထရော့ ဂလိုဒိုက်တီ*’ ဟု ခေါ်၍ “*ဂူနေလူဝံမျိုး*” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အခြားအခြားသော တိရစ္ဆာန်အမျိုးမျိုးနှင့်နှိုင်းစာလျှင် ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံတွင် လူတို့၏စိတ်နှင့်အနီးစပ်ဆုံးသော စိတ်ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။ 

ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံတို့၏ ဇာတိနေရပ်မှာ အာဖရိကတိုက် အပူပိုင်းဒေသ၏ အနောက်ဘက်နှင့် အလယ်ပိုင်းရှိ တောနက်ကြီးများဖြစ်၏။ ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံတို့သည် ညဖက်အိပ်ချိန်ရောက်လျှင် များသောအားဖြင့် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းအောင် အုပ်လိုက် သံပြိုင်အော်မြည်ပြီးမှ အိပ်ရာဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့အော်မြည်ပြီး၍ အိပ်ကြသောအခါ ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံ အမများသည် သားငယ်သမီးငယ်များနှင့်အတူတကွ အိပ်စက်ကြသည်။ ဖခင်ဖြစ်သော ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံ အထီးများကမူ ယင်းတို့အောက်နားရှိ သစ်ကိုင်းပေါ်တွင် သစ်ပင်ကိုမှီ၍ သတိနှင့် အိပ်ယင်း ကျန်မိသားစုတို့အား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည်။

တောတွင်းတိရစ္ဆာန်ရိုင်းကြီးတို့သည် ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံအုပ်ကြီးများကို ရုတ်တရက် ရန်စခဲကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံတို့သည် အလွန်သန်စွမ်းပြီးလျှင် ခြေလက်၊ သွား၊ အစွယ်တို့ဖြင့် ကြမ်းတမ်းစွာ ခုခံတတ်သောကြောင့်ဖြစ်၏။ ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံတို့အဖို့ အဓိကရန်သူမှာ ကျားသစ်ဖြစ်၏။ သို့သော် ကျားသစ်များပင်လျှင် ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံတို့၏ လက်ချက်ကြောင့် မကြာခဏသေကြေကြရသည်။

ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံသည် ဂေါ်ရီးလားမျောက်ဝံလောက် မကြီးချေ။ သို့သော် အရွယ်ရောက်ပြီးသော ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံ အချို့မှာ ၄ ပေကျော်ကျော်အထိမြင့်နိုင်သည်။ ဂေါ်ရီလားမျောက်ဝံကဲ့သို့ ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံ၌ အမြီးမရှိချေ။

ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မှတ်သားဖွယ်ကောင်းသော အချက်တစ်ချက်မှာ၊ ချင်ပန်ဇီမျောက်ဝံသည် များသောအားဖြင့် အခြားမျောက်ဝံမျိုးတို့ကဲ့သို့ ကိုယ်ကိုမတ်မတ်ထား၍ လမ်းလျှောက်သွားလာလေ့ရှိသော်လည်း သူ၏ ခြေလက်အင်္ဂါတို့မှာ အခြားမျောက်ဝံမျိုးတို့လောက် လူနှင့် နီးစပ်ခြင်းမရှိချေ။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:မျောက်ဝံ
ချင်ချီလာရှဉ့်

**ချင်ချီလာ** (Chinchilla) သည် လှပသော ရှဉ့်ကလေးတစ်မျိုးသည် တောင်အမေရိကတိုက်ရှိ မြင့်မားသော အန်းဒီးတောင်တန်းများပေါ်၌ နေထိုင်သည်။ နူးညံ့သောသားမွေးရှိခြင်းကြောင့် ချင်ချီလာရှဉ့်ကလေးများသည် လူတို့၏ ရှာဖွေသတ်ဖြတ်ခြင်းကို ခံကြရလေသည်။ ဤရှဉ့်ကလေးမျိုးသည် ပူးအနွယ်ဝင်ဖြစ်ပြီးလျှင် တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ခုန်၍ ခုန်၍ သွားတတ်သည်။ 

အရွယ်မှာ နှာဖျားမှ အမြီးဖျားအထိ ၁၅ လက်မခန့် ရှိသည်။ သားမွေးမှာ နူးညံ့ပျော့ပျောင်း၍ ပုလဲရောင်ရှိ၏။ ချင်ချီလာရှဉ့် ၏ အဓိကအစာမှာ ဟင်းသီးဟင်းရွက်များသာ ဖြစ်၏။ မြေတွင်းတွင် နေထိုင်သော်လည်း လှပသောကိုယ်တွင် အမှိုက် သရိုက် အညစ်အကြေးများ ကပ်ငြိနေခြင်း မရှိပေ။ အမြဲတစေ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်နေအောင် လှုပ်ခါသုတ်သင်လေ့ရှိသည်။ ချင်ချီလာရှဉ့်တို့သည် အနီးအနားရှိ သစ်ပင်သစ်ရွက်များကို ကိုက်ဖြတ်၍ မိမိတို့နေထိုင်ရာတွင်းဝ၌ သိမ်းထားတတ်ကြ သည်။ ထူးဆန်းသောအကျင့်တစ်ခုမှာ မိမိတို့အသုံးချနိုင် မချနိုင်သည်ကို ဂရုမထားဘဲ လူ့အသုံးအဆောင် တိုလီမိုလီ ပစ္စည်းများကို စုဆောင်းတတ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ တောထဲ၌ လှည့်လည်သွားလာသော ခရီးသည်များ ပျောက်က်ဆုံးခဲ့သည့် ဘွတ်ဖိနပ်၊ ကျာပွတ်၊ လက်ပတ်နာရီ စသည့်ပစ္စည်းများကို ချင်ချီလာရှဉ့်တို့၏ တွင်းဝနား၌ မကြာခဏ တွေ့ရတတ်သည်။

နေရင်းဒေသ၌ ချင်ချီလာရှဉ့်များ ရှားပါးသွားပြီဖြစ်သော်လည်း ထိုရှဉ့်များကို သားမွေးအတွက်သက်သက် မွေးမြူသူများသည် အင်္ဂလန်နှင့် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်တို့တွင် ရှိကြသည်။ အချို့သူတို့သည် ချင်ချီလာရှဉ့်၏ သားမွေးမျိုးရှိသော တွင်းအောင်း ယုန်များကိုလည်း ယခုအခါ မွေးမြူလျက်ရှိကြသည်။

တောင်အမေရိကတိုက်တွင် ရှေးကျသော အင်းကားလူမျိုး တို့၏ လက်ထက်ကစ၍ ချင်ချီလာရှဉ့်များကို ဖမ်းဆီးလာခဲ့ကြ သည်။ အဆိုပါအင်းကား လူမျိုးတို့သည် ဂရိုင်ဆန်ခေါ် မြွေပါမြီးတို တစ်မျိုးကို အသုံးပြု၍ ချင်ချီလာရှဉ့်များကို တွင်းထဲမှ လိုက်လံမောင်းထုတ်၍ ဖမ်းဆီးကြသည်။ သို့သော် ချင်ချီလာရှဉ့်တို့သည် အလွန်မျိုးပွားလွယ်သောကြောင့် ယခုတိုင် မျိုးမပြုတ်ဘဲ ကျန်ရှိကြသေးသည်။ ချင်ချီလာရှဉ့်အမြောက်အမြား နေထိုင်ရာဒေသတွင် မြင်းစီးသွားလာသူများသည် တွင်းကျွံ၍ သေဘေးတွေ့တတ်ကြသဖြင့် အထူသတိထားကာ သွားလာကြရသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ရှဉ့်များ
ချောကလက်

ချောကလက်မှာ ကကေးအိုပင် ၏အသီးတောင့်များ အတွင်းမှ အစေ့ဆန်များကို အမှုန့်ကြိတ်၍ သကြား၊ နို့တို့ဖြင့် ရောစပ်ကာ ပြုလုပ်ထားသော ရသာခဲဖြစ်သည်။

အနောက်တိုင်းနိုင်ငံများနှင့် ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန် ကျွန်းများတွင် ချောကလက်များကို အကြီး အကျယ်လုပ်၍ ကမ္ဘာအရပ်ရပ်သို့ တင်ပို့ရောင်းချသည်။ ချောကလက်၏ 
ပင်ကိုခါးသက်သောအရသာကို သကြား၊ နို့၊ ကော်မှုန့် များဖြင့် ရောနှောဖုံးအုပ်၍ ဖက်စပ်ပြုပြင်ထားလေရာ ချော ကလက်သည် ချိုဆိမ့်သည်။ အနံ့လည်း ကောင်းမွန်သဖြင့် လူတိုင်းနှစ်ခြိုက်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ကလေးများ အလွန် တောင့်တသော အစာဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ချောကလက် များသည် စားကောင်းသလောက် အဖိုးကြီးမြင့်လေရာ လူတိုင်း စားသုံးခြင်း မပြုနိုင်ချေ။

၁၄၉၂ ခုနှစ်နောက်တွင် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသို့ စပိန်လူမျိုး များ ရောက်ရှိသွားသောအခါ ထိုဒေသမှ တိုင်းရင်းသားများ သည် ကကေးအိုခေါ် အပင်မှ အစေ့ဆန်တို့ကို ကြိတ်၍ 
ဖျော်သောက်ကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ စပိန်လူမျိုးများလည်း ထိုအရည်ကို မြည်းစမ်းကြည့်ရာ ခါးသက်သက်နှင့် အီသည်ကို တွေ့ရသည်။ သို့ရာတွင် ဥရောပတိုက်မှ ယူဆောင်လာခဲ့သည့် သကြားနှင့် ရော၍ သုံးဆောင်ကြည့်သောအခါ အရသာ ကောင်းသည်ကို တွေ့ရသည်။ သူတို့မှတစ်ဆင့် ဥရောပတိုက်သို့ 
ရောက်သွားလေရာ ၁၈ ရာစုလောက်တွင် ဥရောပတိုက်၌ ကိုကိုးအဖျော်ကို အနှံ့အပြား သုံးစွဲစ ပြုကြသည်။

ချောကလက်ကို ကိုကိုးပြုလုပ်သကဲ့သို့ပင် ကကေးအိုအစေ့ ဆန်များကို အခြောက်လှန်း၍ ကြိတ်ထားသော အမှုန့်များမှ ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ကကေးအိုပင်များမှာ ပူအိုက်၍ စိုစွတ် သောအမေရိကတိုက်၊ အာဖရိ ကတိုက်များတွင် အလေ့ကျ ပေါက်၍ ကလေးအိုစေ့များကို ကိုကိုးချောကလက်များ ပြုလုပ် သည့်နိုင်ငံများသို့ တင်ပို့ရောင်းချကြ၏။

ချောကလက်စက်ရုံကြီးများသို့ ရောက်သောအခါ ကကေး အို အစေ့များကို ပို၍ အရသာကောင်းလာစေရန် စက်ဖြင့် လှော်ပေးရသည်။ ထို့နောက် စက်ဖြင့် ကြိတ်လိုက်သောအခါ အခွံများထွက်ကုန်ပြီးလျှင် အဆန်များသာ ကျန်ခဲ့၏။ အစေ့ခွံ များမှာ မြေဩဇာအတွက် အသုံးချရသည်။

ကကေးအိုအစေ့မှ ရသော အဆန်များမှာ ကိုကိုး၊ ချော ကလက် ပြုလုပ်ရသော အဓိကပစ္စည်းများ ဖြစ်သည်။ ချော ကလက်ပြုလုပ်ရာ၌ အဆန်များကို ချောကလက်အရည် ဖြစ် အောင် စက်ဖြင့် အထပ်ထပ်ကြိတ်ပေး၍ ပုံစံခွက်များထဲတွင် အအေးခံပေးရသည်။ ထို့နောက် သကြား၊ နို့၊ ကော်မှုန့်များ ရောစွက်လိုက်သောအခါ ချိုဆိမ့်သော ချောကလက်များ ဖြစ်လာသည်။

ချောကလက်သည် အလွန်အဆီများ၏။ ကကေးအို အဆန်များတွင် ကိုကိုးဆီဟုခေါ်သော အဆီအနှစ် တစ်ဝက် ကျော်မျှ ပါရှိသည်။ ယင်းကိုကိုးဆီမှာ အညိုရင့်ရောင်ရှိသည်။ 
အဆီဓာတ်လွန်ကဲ၍ အီဆိမ့်လှသည်။ ရှေးအခါက ချောကလက် များ ပြုလုပ်ရာတွင် မူလကိုကိုးဆီများ ပါရှိသမျှနှင့်သာ ပြုလုပ် ကြသော်လည်း ယခုအခါတွင် ကိုကိုးဆီများကို ပိုမိုထည့်ရမည့် ဆီကို ကလေးအိုအဆန်များမှ ကိုကိုးမှုန့် မပြုလုပ်မီ ထုတ်ယူ သည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် ဖျော်သောက်ရမည့် ကိုကိုးမှုန့်မှာလည်း 
အဆီထုတ်ပြီးဖြစ်၍ အီဆိမ့်လွန်းခြင်း၊ အဆီများခြင်း မဖြစ် တော့ဘဲ ချောကလက်မှာလည်း ပို၍ အရသာကောင်းလာသည်။ ယင်းသို့အရသာ ပိုကောင်းသည်နှင့်အမျှ ချောကလက်သည် အစာကြေလွယ်ခြင်း မရှိချေ။ သို့ရာတွင် နည်းနည်းနှင့် ဝစေ သောအစာ ဖြစ်သည်။

ချောကလက်တွင် ပရိုတင်း၊ အဆီဓာတ်ဆားနှင့် အခြား ခွန်အားဖြစ်စေသော ဓာတ်များ ပြည့်စုံလုံလောက်စွာ ပါရှိသဖြင့် နည်းနည်းနှင့် အရာရောက်သော အစာ အာဟာရဖြစ်သည်။ 

ထို့ကြောင့် ပင်လယ်ရပ်ခြားသို့ သွားရောက်နေရသော စစ်သည် တော်များ စွန့်စားရှာဖွေသူများအဖို့ ချောကလက်သည် အလွန် အဖိုးတန်သော စားနပ်ရိက္ခာတစ်မျိုး ဖြစ်ပေသည်။

## ကိုးကား
ချင်ဟောက်စုပင်

တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတ နိုင်ငံတွင် ပေါများစွာ ပေါက်ရောက်လျက်ရှိသော ချင်ဟောင်၊ သို့မဟုတ် သိပ္ပံပညာရှင်များအခေါ် *Artemisia annua* အပင်မှ ထုတ်လုပ်သည့် ချင်ဟောက်စုသည် ငှက်ဖျားရောဂါကုသရာတွင် ထက်မြက်သော ဆေးတစ်လက်ဖြစ်သည်။

ငှက်ဖျားရောဂါကု ပထမဆုံးဆေးကို ၁၆ ရာစုနှစ်များ အတွင်း စင်ကိုးနားအပင်၏ အခေါက်များမှ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုဆေးကို ပီးရူးနိုင်ငံမှ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများ သုံးစွဲသည်ကို တွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ဂျီဆု သာသနာပြုအဖွဲ့ဝင်များက ဥရောပတိုက်သို့ သယ်ဆောင်သွားခဲ့ကြသည်။ စင်ကိုးနား အပင်၏ အခေါက်ကို အသုံးပြု ဖော်စပ်သော ကွီနိုင်ဆေးကိုမူ ၁၈၃၄ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်လူမျိုး ဆေးပညာရှင်တစ်ဦးက ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ်အထိ ကွီနိုင်သည် ငှက်ဖျားရောဂါရှင်များ၏ တစ်ခုတည်းသော အားကိုးစရာဆေးဖြစ်ခဲ့သည်။

နောက်ပိုင်းကာလတွင် ကလိုရိုကွင်း၊ အေမိုဒိုင်ယာကွင်း၊ ပလူဒရင်း၊ မက်ပါကရင်း၊ ဆာလဖာဒေါ့ဆင်း၊ ပိုင်ရီမီသမင်း၊ ပရိုင်မာကွင်းစသည့် ဆေးသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ သို့သော် ဆေးသစ်များသည် မည်သို့ပင် အစွမ်းထက်စေကာမူ ငှက်ဖျားရောဂါပိုးများက ဆေးကို တစပြီးတစ ယဉ်ပါးလာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ယခုခေတ်တွင် ငှက်ဖျားရောဂါက လူသားတို့အကြား ပြန်လည်ခေါင်းထောင်လာခဲ့သည်။ တချိန်က အားထားရသည်ဆိုသော ကွီနိုင်ဆေးနှင့် လူသားတို့အကြား ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် မသုံးစွဲရသေး သည့် နောက်ဆုံးပေါ် မီဖလိုကွင်းဆေးကိုပင် ရောဂါပိုးများက ယဉ်ပါးစပြုနေပြီ 
ဖြစ်သည်။ ဤသို့သော အခြေအနေတွင် ငှက်ဖျားရောဂါ အမြစ်ပြတ်ရေးအတွက် လူသားတို့ အားထားရမည့် ချင်ဟောက်စုခေါ် ဆေးတစ်မျိုး ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အမှန်မှာ ယင်းဆေးကို 
တရုတ်နိုင်ငံ၌ စတင်ထုတ်လုပ်အသုံးပြုခဲ့သည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၁၅ဝဝ ကျော်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၃၄ဝ ခန့်တွင် ဂျီဟောင်း အမည်ရှိ တရုတ်သမားတော်ကြီး ရေးသားခဲ့သော ဆေးကျမ်း 
တွင်ပင် ထိုဘယဆေးပင်ကို ငှက်ဖျားရောဂါကု ဆေးတစ်လက် အဖြစ် ဖော်ပြထားခဲ့သည်။ 

၁၉၆၇ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းကာလတွင် တရုတ်ပြည်သူ့ သမ္မတနိုင်ငံ၌ တိုင်းရင်းဆေးနည်းကောင်းများ ပြန်လည် ဖော်ထုတ်ရေး အစီအစဉ်အရ ချင်ဟောင်အပင်ကို ခေတ်ပေါ် စမ်းသပ်နည်းများဖြင့် သုတေသန ပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၁ ခုနှစ် တွင် ၎င်းအပင်မှ အစွမ်းထက်သော တရုတ်အခေါ် ချင်ဟောက်စု၊ အနောက်တိုင်းအခေါ် အာတီမီဆီနိုင်း ဆေးသစ် ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။

ထိုဆေးဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံအတွင်း၌ ငှက်ဖျားရောဂါသည် လူနာပေါင်း ၂ဝ၉၉ ဦးကို ကုသပေးခဲ့ရာ ရောဂါသည်အားလုံး ပျောက်ကင်းခဲ့သည်။ ကလိုရိုကွင်း ငှက်ဖျားရောဂါကုဆေးဖြင့် ကုသ၍မရသော ဝေဒနာ ရှင် ၁၄၃ ဦးနှင့် ဦးနှောက်တွင်းသို့ ရောဂါပိုးဝင်ပြီး သတိလစ်နေသော ရောဂါရှင် ၁၄၁ ဦးကိုလည်း ဤဆေးဖြင့် ကုသခဲ့ရာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။

ထို့ကြောင့် ချင်ဟောက်စု ဆေးကို အမြောက်အမြား ထုတ်လုပ်နိုင်ရေးနှင့် ကမ္ဘာတဝန်းလုံး၌ အသုံးပြု နိုင်ရေး အတွက် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့က ဦးဆောင်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ် အတွင်းတွင် တရုတ်ပြည်၌ စည်းဝေးပွဲ တစ်ရပ် ကျင်းပခဲ့သည်။ ယင်းဆေးဝါးကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ထုတ်လုပ်နိုင်ရေးအတွက် သုတေသီများအား ငွေကြေးအကူအညီများ ပေးခဲ့သည်။

ကံအားလျော်စွာ ချင်ဟောက်စုဆေးကို မြန်မာနိုင်ငံမှ ငှက်ဖျားရောဂါကျွမ်းကျင်သော ဆရာဝန်ကြီးများ စမ်းသပ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ ရန်ကုန်၊ သာယာဝတီ၊ ကျိုင်းတုံ ဆေးရုံကြီးများ၌ ဝေဒနာရှင် ၁ဝဝ တိတိကို စမ်းသပ်ကုသခဲ့ရာ ဤဆေး၏ အစွမ်းသည် ကွီနိုင်ထက်ပင် အားကိုးရကြောင်းတွေ့ခဲ့ရသည်။ ထိုတွေ့ရှိချက် များကို ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပသော ဆရာဝန်ညီလာခံ၌ စာတမ်းသုံးစောင်ဖြင့် တင်ပြခဲ့သည်။

ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ထို ဘယဆေးပင်ကို စိုက်ပျိုးပြီး ချင်ဟောက်စုဆေး ထုတ်လုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်း လျက်ရှိသည်။

## ကိုးကား
ချစ်ခင် (ဒါရိုက်တာ)

## ချစ်ခင်၊ ဦး၊ ဒါရိုက်တာ (မြန်မာ ၁၂၈ဝ-၁၃၄၂)
အကယ်ဒမီဆုရ ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာ ဦးချစ်ခင်သည် မြစ်ဝ 
ကျွန်းပေါ် ဝါးခယ်မဇာတိ ဖြစ်သည်။ အဖဦးဘရှိန်၊ အမိ 
ဒေါ်မန်းတို့မှ ၁၂၈ဝ ပြည့်နှစ်တွင် မွေးဖွားသည်။ မွေးချင်း 
ငါးယောက်အနက် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်သည်။ 

ဒါရိုက်တာဦးချစ်ခင်သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ် 
ပွားစဉ်က အာရှလူငယ် အစည်းအရုံးအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တာဝန် 
ယူခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအပြီးတွင် ဗြိတိသျှဘားမား 
ရုပ်ရှင် (ယခု ညွန့်မြန်မာ)ခြံသို့ ရုပ်ရှင် ပညာသင်အဖြစ် 
ရောက်ခဲ့သည်။

ဒါရိုက်တာဦးချစ်ခင်သည် ဗြိတိသျှဘားမား ရုပ်ရှင်ခြံသို့ 
ရောက်လာစဉ် ထိုခေတ်က နာမည်ကျော် ဒါရိုက်တာကြီးများ 
ဖြစ်ကြသည့် ဆရာခန့်၊ ဦးချန်ထွန်း၊ ရွှေဒုံးဘီအောင်တို့ထံတွင် 
ဇာတ်လမ်း ဇာတ်ညွှန်း ရေးနည်း၊ တည်းဖြတ်နည်း၊ ရုပ်ရှင် 
ရိုက်ကူးနည်း စသည်များကို သင်ယူခဲ့သည်။ ဒါရိုက်တာ 
ဦးချန်ထွန်း၏ သူချစ်နှင့် ဒါရိုက်တာရွှေဒုံးဘီအောင်၏ ချစ်ချင်း 
ငယ်ပြိုင်၊ မာလာရီ ရုပ်ရှင်ကားများတွင် လက်ထောက်ဒါရိုက် 
တာအဖြစ် တွဲဖက်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ဒါရိုက်တာ ဦးချစ်ခင်သည် 
၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် ချစ်ရေးမလွယ် အသံထွက်ဇာတ်ကားကို ရိုက် 
ကူးခွင့် ရခဲ့သည်။

ယင်းနောက် ဗြိတိသျှဘားမား ရုပ်ရှင်ကုမ္ပဏီတွင် ချစ်ပန်း 
သဇင်၊ မမှီတဲ့ပန်း၊ ရုပ်ရှင်ကားများနှင့် စာရေးဆရာ မောင်ထင် 
၏ ငဘ လယ်သမားဘဝ သရုပ်ဖော်ဇာတ်ကားများကို ရိုက်ကူး 
ခဲ့သည်။ ငဘရုပ်ရှင်ကားကို တရုတ်ပြည် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ 
က ဝယ်ယူခဲ့ပြီး ချစ်ပန်းသဇင် ရုပ်ရှင်ကားကို ဆိုဗီယက်ပြည် 
ထောင်စုက ဝယ်ယူခဲ့လေသည်။

ဒါရိုက်တာ ဦးချစ်ခင်သည် ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင်ဗြိတိသျှ 
ဘားမားရုပ်ရှင် ကုမ္ပဏီမှ ရိုက်ကူးခဲ့သော ဖြေလျော့ခွေ ဇာတ် 
ကားဖြင့် အကောင်းဆုံးဒါရိုက်တာဆု အကယ်ဒမီ ရွှေစင်ရုပ်ဆု 
ရခဲ့သည်။ ယင်းဇာတ်ကားမှ မင်းသမီး မြင့်မြင့်ခင်နှင့် ဇာတ်ပို့ 
ဦးကျော်သောင်းတို့လည်း ရွှေစင်ရုပ်ဆုရခဲ့ကြသည်။

၁၉၆၂-၆၃ ခုနှစ်တွင် ရုပ်ရှင်ကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး 
အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၇-၇၈ ခုနှစ်တွင် ရုပ်ရှင်ကောင်စီ 
စည်းရုံးရေးကော်မတီ အနုပညာဆပ်ကော်မတီတွင် ဥက္ကဋ္ဌ 
အဖြစ်လည်းကောင်း တာဝန်ယူခဲ့သည်။

ဒါရိုက်တာဦးချစ်ခင်သည် စာရေးဆရာမ ခင်နှင်းယု၏ 
မွှေး၊ အောင်လင်း၏ အရိုင်းစပယ်နှင့် အခြား နာမည်ကြီး 
ဝတ္ထုကြီးများကို ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးခဲ့ရာ မွှေးရုပ်ရှင်ကားသည် 
အိန္ဒိယနိုင်ငံအထိ သွားရောက်ရိုက်ကူးခဲ့ရသည့် ဇာတ်ကား 
ဖြစ်သည်။

ဒါရိုက်တာဦးချစ်ခင် ရိုက်ကူးခဲ့သော ပန်းပန်လျက်ပါ 
ရုပ်ရှင်ကားသည် စစ်ပြီးခေတ် မြန်မာရုပ်ရှင် လောကတွင် 
ငွေရတုသဘင် ဆင်နွှဲခဲ့ရသည်အထိ ဝင်ငွေကောင်းခဲ့သော 
ရုပ်ရှင်ကားတစ်ကား ဖြစ်သည်။

ဒါရိုက်တာဦးချစ်ခင်သည် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားပေါင်း ၃ဝ 
နီးပါးခန့် ရိုက်ကူးသွားသည့်အနက် နောက်ဆုံး ရိုက်ကူးခဲ့သော 
ရုပ်ရှင်ကားသည် မန်းရုပ်ရှင်မှ ရင်ထဲကကိုယ့်ချစ်သူ ဖြစ်သည်။ 
ဒါရိုက်တာဦးချစ်ခင်သည် ၁၉၈ဝ ပြည့်နှစ် မေလ ၁ ရက် 
နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ကွယ်လွန်သည်။ ဇနီးမှာ ကွယ်လွန်သူ 
ဒေါ်မြနှစ် ဖြစ်သည်။ ဒါရိုက်တာဦးချစ်ခင် ကွယ်လွန်ချိန်တွင် 
သားအကြီးဆုံး ရုပ်ရှင် ဒါရိုက်တာမောင်လှဝေ အပါအဝင် 
သားသမီး ၁၁ ယောက် ကျန်ရစ်သည်။

## ကိုးကား
ဝေါ်လတာ ချစ်ထွန်း

**ဝေါ်လတာချစ်ထွန်း** (၁၈၉၈ – ၁၉၄၇) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား ဆရာဝန်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး မြန်မာ့ပထမဆုံး ကိုယ်ကာယအလှ ဖော်ထုတ်သူ ဖြစ်သည့်အပြင်၊ ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ပေါက် တောင့်တင်းလှပအောင် ကာယဗလလိုက်စား လေ့ကျင့်သည့်ဖက်၌ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးဦးစွာ ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပုဂ္ဂိုလ်မှာ ဝေါ်လတာချစ်ထွန်းပင် ဖြစ်သည်။ ကာယဗလ လေ့ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်များမှာ ရှေးကမြန်မာနိုင်ငံတွင် နည်းပါးလှသည်။ ဝေါ်လတာချစ်ထွန်းမှာ ဤသို့လေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့် ကိုယ်ကာယအနေအထား လှပသောကြောင့် အထူးထင်ရှားခဲ့သည်။ 

## ကိုယ်ရေးဖြစ်စဉ် 
ဝေါ်လတာချစ်ထွန်းကို ၁၈၉၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် မော်လမြိုင်မြို့၌ အဖဆရာဝန်ကြီး ဦးချစ်ထွန်းနှင့် အမိဒေါ်သိန်းငွေတို့မှ ဖွားမြင်စည်။ မွန်အမျိုးသားဖြစ်၍ ခရစ်ယာန်အယူဝါဒကို ကိုးကွယ်ကာ အမည်ကိုလည်း ဝေါ်လတာချစ်ထွန်းဟု ဖခင်အမည်ကို လိုက်၍ ခေါ်တွင်ခဲ့သည်။ ငယ်စဉ်က ရန်ကုန် စိန့်ပေါကျောင်းနှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၊ ကာလကတ္တားများတွင် ပညာသင်ကြားပြီးနောက် ဆေးပညာကို ကာလကတ္တားတွင် သင်ယူတတ်မြောက်ခဲ့သည်။ စိတ်နှင့်ဆိုင်သော ရောဂါများကို အထူးကုသနိုင်၍ ရန်ကုန်မြို့ တံတားကလေး စိတ္တဇဆေးရုံ၌ ဆရာဝန်အဖြစ်နှင့် အမှုထမ်းခဲ့သည်။

ဝေါ်လတာချစ်ထွန်းသည် ၈ နှစ်အရွယ်ကျောင်းနေစဉ်ကပင် ကိုယ်ကာယလှပရေးအတွက် လိုက်စားလေ့ကျင့်ခဲ့၍ အလေးမခြင်းကိုလည်း နှစ်သက်ဝါသနာပါသည်။ ရင်ပတ်ကြီးထွားစေသော လက်ဆွဲစပရင်များဖြင့် စတင်လေ့ကျင့်ခဲ့၍ ၁၆နှစ် အရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ အလေးမခြင်းကို စတင်လေ့ကျင့်သည်။

ဝေါ်လတာချစ်ထွန်းမှာ ကျောင်းသားဘဝ တစ်လျှောက်လုံး အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဘင်္ဂလားနယ်၌ နေထိုင်ရသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံမှာ ထက်ပင် ဘင်္ဂလားနယ်၌ ထင်ရှား၍ လူသိများသည်။ အသက် ၂ဝ နှင့် ၃ဝ ကြားတွင် အလွန်အင်အားသန်စွမ်း၍ ကျန်းမာရေးနှင့် အလေးမပြိုင်ပွဲ၊ ကိုယ်ကာယအလှပြိုင်ပွဲများကိုလည်း ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။

ကိုယ်ကာယလှပသဖြင့် မြန်မာရုပ်ရှင်များ ခေတ်စားစ အခါက 'ပန်းပဲမောင်တင့်တယ်'ဇာတ်ကားတွင် မောင်တင့်တယ် အဖြစ် ပါဝင်ရိုက်ကူးခဲ့ရသည်။ မြန်မာလူမျိုးထဲမှ ကာယဗလ တောင့်တင်းသန်မာရေးကို စတင်မျက်စိဖွင့်ပေးခဲ့သူ ကျေးဇူးရှင် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်ပေသည်။

## ဘဝနိဂုံး 
၁၉၄၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် မော်တော်ဆိုင်ကယ် စီးသွားစဉ် မတော်တဆ မော်တော်ကား တိုက်မိ၍ ထိုဒဏ်ရာဖြင့် ကွယ်လွန်သည်။

## ကိုးကား
ချစ်ပမန့်ရှဉ့်

**ချစ်ပမန့်** (Chipmunks) ခေါ် ချစ်စရာကောင်းသော ရှဉ့်ကလေးတစ်မျိုးကို မြောက်အမေရိကတိုက်၌ တွေ့ရသည်။ ယင်း၏အရွယ်မှာ နှာဖျားမှ အမြီးဖျားအထိ ၉ ၁/၂ လက်မ ၁ဝ လက်မခန့် ရှည်၍၊ ကြွက်၊ ပူးတို့ကဲ့သို့ ကိုက်ဖြတ်သတ္တဝါမျိုးပင် ဖြစ် သည်။ နှုတ်သီးချွန်၍ အမြီးစုတ်ဖွား ဖြစ်သည်။ အရောင်မှာ အညို သို့မဟုတ် နီညိုရောင်ဖြစ်၍၊ ကျောနှင့် ကိုယ်နံဘေး တွင်၎င်း၊ ပါးတွင်၎င်း၊ အဖြူစင်းများပါရှိသဖြင့် အလွန် လှပသည်။ ပါးစောင်နှစ်ဘက်၌ အသီးအနှံ စသောအစာများကို သိုလှောင်သယ်ဆောင်ရန် အိတ်များပါရှိခြင်းကြောင့် ထူးဆန်းသည်။

ဤရှဉ့်ကလေးမျိုးသည် ရှဉ့်အစစ်တို့ကဲ့သို့ သစ်ပင်ထက်တွင် မနေဘဲ မြေပေါ်၌သာ အနေများသည်။ အလွန်သိတတ်၍၊ မနေမနား အလုပ်လုပ်လေ့ရှိ၏။ နေထိုင်ရန် တွင်းတူးရသည်။ ရန်သူအသိခက်အောင် တူးဆွပြီးသောမြေကြီးများကို တွင်းဝမှ ခပ်ဝေးဝေးနေရာ၌ ထားတတ်သည်။ တွင်းမှာ ပေ ၂ဝ ခန့် နက်၍ တွင်း၌ ရေညိ|၊ သစ်ရွက်၊ မြက်တို့ဖြင့် အိပ်ရာနေရာ တို့ကို ပြုလုပ်သည်။ အစာလှောင်ခန်းများ ပြုလုပ်၍၊ ဆောင်းရာသီ ခိုအောင်းချိန်၌ စားသုံးရန်အစာ ရေစာတို့ကို လိုသည်ထက် ပို၍ မြောက်မြားစွာ စုဆောင်းတတ်သည်။ ရန်သူနှင့်တွေ့က ထွက်ပြေးနိုင်ရန် အပေါက်ဖောက်လုပ်ထားသည်။

ယင်းတို့သည် တစ်ကောင်နှင့်တစ်ကောင် ရင်းနှီးခင်မင်စွာ နေထိုင်တတ်သည့်အလျောက် များသောအားဖြင့် နေရာကောင်း တစ်ခုကို ရွေးချယ်ပြီးနောက် ကိုယ်စီကိုယ်ငှ တွင်းတူးကာ အုပ်ဖွဲ့၍ နေထိုင်လေ့ရှိကြသည်။ နွေရာသီ နေသာသောအခါ များတွင်၊ တွင်းအပြင်ဘက်၍ နေပူစာလုံယင်း တစ်ကောင်နှင့် တစ်ကောင် ဆူညံစွာ အသံပြု၍ နေတတ်သည်။ ထိုသို့သော အချိန်တွင် တစ်ကောင်ကောင်က အချက်ပေးလိုက်လျှင် ရန်သူ ဖြစ်သော မြေခွေးများလာ၍လော၊ စွန်များဝဲ၍လောဟု တွေးတော မနေတော့ဘဲ တစ်ခါတည်း တွင်းထဲအရောက် ဝင်ပြေးလေ့ ရှိကြသည်။ တစ်ကိုယ်ကောင်းစိတ် မရှိသည့်အတိုင်း တစ်ကောင် နှစ်ကောင်က ရန်သူကို အမြဲစောင့်ကြည့်၍ နေတတ်သည်။ ရန်သူလာလျှင်လည်း မိမိတစ်ကိုယ်တည်း လွတ်ရုံမပြေးဘဲ အခြားအဖော်များကိုပါ အချက်ပေးလေ့ရှိသည်။

ချစ်ပမန့်ရှဉ့်ကလေးတို့သည် နွေနှင့် ဆောင်းဦးရာသီတွင် သစ်သီးသစ်ဥများကို စား၍၎င်း၊ ငှက်သိုက်ထဲက ဥများကို ခိုး၍၎င်း၊ ပိုးကောင်များကို ဖမ်း၍၎င်း၊ ပျော်ပျော်ပါးပါး စားသောက်လျက် အချိန်ကို ကုန်စေသည်။ ထို့နောက် ဆောင်းဥတု အေးမြသောရာသီ ရောက်လာသောအခါ စုဆောင်းထားသော အစာကို စားသောက်၍ တွင်းအောင်းကာ ဆောင်းခိုလေ့ရှိသည်။ ဤရှဉ့်ကလေးမျိုးသည် မေလ၊ ဇွန်လလောက်တွင် သားတစ်ခါမွေး၍ ဩဂုတ်လလောက်တွင်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ တစ်သားထပ်မွေးတတ်သည်။ တစ်ကြိမ်လျှင် လေးငါးကောင်ခန့် မွေးတတ်၏။ အနောက်နိုင်ငံများတွင် ချစ်ပမန့်ရှဉ့်ကို အချို့က အိမ်တွင်အလှမွေး၍ ယုယကြသော်လည်း၊ တောင်သူလယ်သမားများကမူ မိမိတို့၏ ယာခင်းစိုက်ခင်းများကို ဖျက်ဆီးသော ရန်သူဟူ၍ ယူဆကြကာ ထိုရှဉ့်ကလေးများ မလာရောက်နိုင်ရန် ကာကွယ်ကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ရှဉ့်များ
ချောင်းဆုံမြို့

**ချောင်းဆုံမြို့**သည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းဒေသ၊ မွန်ပြည်နယ်၊ မော်လမြိုင်ခရိုင်၊ ဘီလူးကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး 
ချောင်းဆုံမြို့နယ်၏ မြို့နယ် ရုံးစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်သည်။ ချောင်းဆုံမြို့နယ်သည် ရွာပေါင်း ၇၂ ရွာဖြင့်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဘီလူးကျွန်း၏ အလယ် ချိုင့်ဝှမ်းတွင် တည်ရှိ၍ ရှေးအခါကပင် အစည်ကားဆုံးသော ရွာတန်းရှည်ကြီး ဖြစ်သည်။ မြို့ပိုင်ရုံး၊ ရဲဌာန၊ စာပို့တိုက်၊ ဆေးရုံ၊ ဈေးနှင့် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်း ရှိ၏။ ဘီလူးကျွန်း၏ တောင်ဘက်အစွန်ရှိ မူးရစ်ကလေးရွာသို့၎င်း၊ မြောက်ဘက်အစွန်ရှိ ကလွီရွာသို့၎င်း၊ အရှေ့ဘက်အစွန်ရှိ နတ်မော်သင်္ဘောဆိပ် သို့၎င်း မော်တော်ကားများနှင့် သွားလာနိုင်၍၊ မော်လမြိုင်မြို့မှ ကုန်လမ်ဖြင့် (ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း တံတား မှ) ချောင်းဆုံမြို့သို့နေ့ချင်းပြန် သွားနိုင်သည် ချောင်းဆုံမြို့နယ်တွင် လက်မှုလုပ်ငန်းများဖြင့် ထင်ရှားသည့် ကျေးရွာများလည်းရှိသည် (ရွာလွတ်ရွာ)အဓိကထွက်ကုန်မှာ (ဆေးတံ /လက်မှု့ပညာမျိုးစုံ /ရော်ဘာ /စပါး)(မုဒွန်းရွာ) အဓိကထွက်ကုန်မှာ (ကျောက်သင်ပုန်း / ရော်ဘာ /စပါး )
(ဆယ်ပလာရွာ) အဓိကထွက်ကုန်မှာ (ငါးခြောက် / စပါး ပင်လယ်ကမ်းခြေတွေဖြင့် အပန်းဖြေ နိုင်သည်။ ချောင်းဆုံမြို့နယ်၏ အကျယ်အဝန်းမှာ မိုင် ၂၄၅၇ ဖြစ်သော်လည်း စပါးစိုက်ပျိုးသော ဧရိယာမှာ စတုရန်း မိုင် ၁၉ဝ သာ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မြေဩဇာထက်သန် ကောင်းမွန်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အကောင်းဆုံး ဆန်စပါးထွက် ရာ မြို့နယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
မြန်နှုန်းမြင့် ရထား

**မြန်နှုန်းမြင့်ရထား**သည် ပုံမှန်ရထားများထက် ပိုမြန်သည့် နှုန်းဖြင့် ခုတ်မောင်းသည့် ခရီးသည်တင် ရထားဖြစ်သည်။ ယနေ့အထိ ကမ္ဘာပေါ်တွင် မြန်နှုန်းမြင့်ရထား၏ နှုန်းထားအား တိတိကျကျ သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိသေးပေ။ ဥပမာ ဥရောပနှင့် ဂျပန်ရှိ မြန်နှုန်းမြင့် ရထားများမှာ အများအားဖြင့် တစ်နာရီလျှင် မိုင် ၁၆၀ နှုန်း ပြေးဆွဲကြသည်။ တရုတ်နိုင်ငံတွင်မူ တစ်နာရီလျှင် မိုင် ၂၂၀ ခန့် ခုတ်မောင်းနိုင်ပြီး ရှန်ဟိုင်းမြို့ရှိ သံလိုက်ရထားမှာ တစ်နာရီလျှင် ၂၆၈ မိုင်အထိ ခုတ်မောင်းနိုင်သည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဂျပန် တီထွင်မှုများ
ချဉ်ပေါင်

**ချဉ်ပေါင်** သည် () မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်သည်။ ချဉ်ပေါင်ပင်ကို အပူပိုင်းဒေသနှင့် သမပိုင်းဒေသများတွင် စိုက်ပျိုး 
နိုင်သည်။ အပူပိုင်းဒေသတွင် ချဉ်ပေါင်ပင် ပို၍ ဖြစ်သည်။ ချဉ်ပေါင်ပင်ကို အမျိုးအစားလိုက်၍ ရုက္ခဗေဒအရ အမည် အမျိုးမျိုးဖြင့် ခေါ်၏။ ချဉ်ပေါင်ကြီး၊ လျှော်ချဉ်ပေါင်၊ 
ဓာတ်ချဉ်ပေါင်၊ ချဉ်ပေါင်လက်ခြား၊ ချဉ်ပေါင်ခါး၊ ချဉ်ပေါင်ဝက်မာ တို့သည် ဟိုင်ဗစ္စကပ် (*Hibiscus*)မျိုးစုတွင် ပါသည်။ ယင်းမျိုးစုကို အင်္ဂလိပ်လို ဒက်ကန်လျှော်(Deccan hemp)ဟု ခေါ်သည်။ ချဉ်ပေါင်ရိုင်းကို (''*)ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ချဉ်ပေါင်ကြမ်းကို (*Hibiscus acetosella*) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တောချဉ်ပေါင်ကို (*Hibiscus hispidissimus*)ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ချဉ်ပေါင်ဝက်မာကို (*Hibiscus surattensis*) ဟု ခေါ်၏။ ချဉ်ပေါင်ခါး ကို (*Hibiscus cannabinus*)၊ ချဉ်ပေါင်နီပင် ကို(*Hibiscus sabdariffa*)ဟုခေါ်၍ အင်္ဂလိပ်လို (roselle) ဟုခေါ်သည်။ 

ချဉ်ပေါင်ကို အိမ်သုံးအတွက် ခြံတွင်း၌ စိုက်သည့်အခါ မျိုးစေ့ကို အခင်းတွင် ဤကဲ့သို့ သာမန်စိုက်၍ စားသုံးတတ်သည်။ သို့သော် ကျနသောနည်းမှာ ချဉ်ပေါင်မျိုးစေ့များကို 
ပျိုးခင်းတွင် စိုက်ပျိုးရသည်။ အပင်ကလေးများသည် ၄ လက်မ သို့မဟုတ် ၅ လက်မ မြင့်လာသောအခါ ယင်းတို့ကို မြေဩဇာ ကောင်းမွန်သည့်မြေတွင် တစ်ပင်နှင့်တစ်ပင် ၃ ပေစီ ခွာ၍ 
စိုက်ပျိုးသင့်၏။ လျှော်အတွက် စိုက်သည့်လျှော်ချဉ်ပေါင်ကိုမူ ခပ်ထူထူ စိုက်မှသာလျှင် အကိုင်းနည်းနည်းဖြာထွက်နိုင်၍ အပင်ရှည်ရှည်ရမည်။

ချဉ်ပေါင်ပင်သည် တစ်လကြာသောအခါ၊ ၂ ပေမျှ မြင့် လာသည်။ ထိုအခါ အပေါ်ပိုင်းရှိ အရွက်များကို ချက်ပြုတ် စားရန် ဆွတ်ခူးနိုင်သည်။ ဧပြီလလောက်တွင် စိုက်သော 
ချဉ်ပေါင်ပင်သည် အောက်တိုဘာလတွင် အပွင့်ပွင့်သည်။ မျိုးစေ့အတွက် ထားလိုသော အပင်များကိုသာ စက်တင်ဘာလ လွန်သည်အထိ ထားသင့်သည်။ ဆောင်းဥတုတွင်ပေါက်သော 
ချဉ်ပေါင်ပင်များသည် နေထိများ၍ ၁၂ လက်မအထိ မမြင့်မီ အပွင့်ပွင့် သောကြောင့် သုန်ဖျင်းကြသည်။

ပန်းချဉ်ပေါင်ဟူ၍ မြန်မာများခေါ်နေသည့်အပင်မှာ ချဉ်ပေါင်မျိုးမဟုတ်ပေ။ စားသုံးရသည့်အပင်လည်း မဟုတ်ပေ။ ပန်းချဉ်ပေါင်သည် မလေဗေစီအီး မျိုးရင်းတွင်ပါသော်လည်း 
ချဉ်ပေါင်နှင့် မျိုးစုချင်းမတူပေ။ အောသီယာရိုဇိယာ(*Althaea rosea''; ယခုအခါတွင် '**)မျိုးဖြစ်၍ အင်္ဂလိပ်လို ဟော်လီဟော့(hollyhock)ဟု ခေါ်သည်။

ချဉ်ပေါင်ပင်ကို ဘိလပ်ချဉ်ပေါင်၊ ချဉ်ပေါင်လက်ခြား၊ ဗမာချဉ်ပေါင် သုံးမျိုးခွဲထားသည်။ ပေါက်ရောက်ပုံချင်း အကုန်တူသည်။ ကွဲပြားမှုက အရွက်ပုံစံ၊ အရသာဖြစ်သည်။

စားလို့ရတယ် ဆေးဖက်ဝင်တယ်

ချဉ်ပေါင်နီရွက် နွားသားဖက် 
ကျိုချက်သောက်သုံးကြ 
စမ်းရေပမာနို့ထွက်လာ လင်ပါကူသောက်ရ၊

### ဘိလပ်ချဉ်ပေါင်ပင်
ဘိလပ်ချဉ်ပေါင်သည် အရွက်က လက်ဝါးပုံစံဖြစ်သည်။ နည်းနည်းဖန်သော အရသာရှိသည်။

### ချဉ်ပေါင်လက်ခြား
ချဉ်ပေါင်လက်ခြားသည် အရွက်က ချွန်ချွန်လေး သုံးခွပါသည်။ အချဉ် အရသာ ကောင်းပြီး မဖန်ပါ။ အရွက်ကိုတော့ ငရုတ်သီး
စိမ်း၊ ပုဇွန်ခြောက်တို့နှင့် ကြော်စားလျင် အရမ်းကောင်း၏။ ချဉ်ရည်ချက်သည့် အခါမှာ ချဉ်ပေါင်လက်ခြားကို အသုံးပြုပါသည်။ ချဉ်ပေါင်လက်ခြား မရှိတော့မှ  ဘိလပ်ချဉ်ပေါင်၊ ဗမာချဉ်ပေါင်ရွက်တို့ကို သုံးသည်။ “ချဉ်ပေါင်လက်ခြား ကြက်သားနဲ့မလဲနိုင်”ဟု ဆိုရိုးစကား ရှိခဲ့သည်။ ထိုချဉ်ပေါင်ကို ရွှေဘိုချဉ်ပေါင်ဟုလည်း ခေါ်ပါသေးသည်။

## ကိုးကား 
## အခြားကြည့်ရန် 
* ခေါင်ရန်း၊ ပန်းဆည်းလည်း (**')
* ရွှေဘိုချဉ်ပေါင် (*Hibiscus cannabinus*)
* သင်ပန်း

ကဏ္ဍ:စားသုံးနိုင်သော အပင်များ
ကဏ္ဍ:အရွက် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ
ကဏ္ဍ:အမျှင်ပါသော အပင်များ
ချဉ်ဖတ်

**ချဉ်ဖတ်**သည် မြန်မာလူမျိုးတို့ စားသုံးသော တို့စရာ တစ်မယ် ဖြစ်၏။ ထမင်းစားရာတွင်၊ အဆီ၊ အသား၊ အချို၊ အဆိမ့်တို့ကြောင့် အီဆိမ့်နေခြင်းကို ဖြေ၍ ထမင်းမြိန်စေရန် 
ချဉ်ဖတ်ကို ငါးပိရည်၊ ငန်ပြာရည်ဖျော်တို့ဖြင့် တို့၍ စားကြ သည်။

ချဉ်ဖတ်ထည့်နည်းမှာ ချဉ်ဖတ်ထည့်လိုသောအသီး၊ အရွက် စသည်တို့ကို အလိုရှိသလို လှီးစိတ်၍၊ ဆား၊ ထမင်းကြမ်း သင့်ရုံတို့ဖြင့် သမအောင်နယ်ကာ၊ စဉ့်အိုး၊ အင်တုံ သို့မဟုတ် 
ကြွေအိုးတို့တွင် ခေတ္တသိပ်ထားရသည်။ ထိုနောက် ဆန်ဆေး ရည်ကို အပေါ်မှလောင်းထည့်၍ ကုပ်ဖိထားရသည်။ ထမင်း ကြမ်းနှင့် ဆန်ဆေးရည်တို့အစား၊ ဖွဲနုကို အရည်ကျို၍ 
ဆားသင့်ရုံနှင့် နယ်ထားသော အသီးအရွက်များပေါ်တွင် ခပ်နွေးနွေး လောင်းချ၍လည်း ချဉ်ဖတ်ထည့်နိုင်သည်။

ဆား၊ ထမင်းကြမ်းနှင့် ဆန်ဆေးရည်တို့မှ ဖြစ်လာသော အချဉ်ဓာတ်သည် အသီး၊ အရွက်များကို ချဉ်စေ၍၊ နှစ်ရက်၊ သုံးရက်ခန့်အကြာတွင် ချဉ်ဖတ်ဖြစ်လာသည်။ ကန်စွန်း၊ လယ်ပဒူ၊ ကြာလင်ပန်း၊ ဟင်းဂလာ၊ ဂန့်ဂလာ၊ မုန်ညင်း၊ မုန်လာ၊ ဗြုန်းမွေး၊ တမာစသော အဖူးများ၊ ကြောင် လျှာ၊ ခအောင်းစသော အသီးများ၊ ညံပွင့် အစရှိသော အပွင့် များ၊ ကြိမ်ဖူး၊ ဖလံတောင်ဝှေး စသော အရိုးများနှင့် မုန်လာဥ အစရှိသော သစ်ဥများကို ချဉ်ဖတ်ထည့်၍ မြန်မာတို့ စားသုံး လေ့ ရှိကြသည်။

## ကိုးကား
ချစ်သန်း၊ ဦး (သိုင်းဆရာကြီး)

## ချစ်သန်း၊ ဦး (သိုင်းဆရာကြီး) (၁၉၂၁-၁၉၉ဝ) 
မြန်မာ့သိုင်းပညာရှင်ဆရာကြီးဦးချစ်သန်းကို ရန်ကုန်တိုင်း၊ အင်းစိန်မြို့နယ်တွင်အဘဦးဘအောင်၊ အမိဒေါ်ငွေတင်တို့က ၁၉၂၁ ခုနှစ်မေလ ၃ဝ ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်သည်။ သိုင်းပညာကို ငယ်စဉ်ကပင် နိုင်ငံကျော် သိုင်းဆရာကြီး ဦးပြည်သိမ်းထံမှ သင်ယူခဲ့သည်။ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင်အင်းစိန် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းမှ (၁ဝ) တန်းအောင်မြင်ခဲ့သည်။ 

ဂျပန်ခေတ်တွင် အာရှလူငယ်အစည်းအရုံး ဗဟိုအမှုဆောင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ သိုင်းဌာနတွင် ဆရာကြီးဦးပြည်သိမ်းနှင့် တွဲဖက်တာဝန်ယူခဲ့သည်။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ၊ မြေလတ်ပိုင်းနှင့်မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းတို့တွင် သိုင်းပညာပြန့်ပွားရန် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရဲအတတ်သင်ကျောင်းသားများနှင့် ရဲအမျိုးသမီးများကို သိုင်း၊ ဗန်တို၊ ဗန်ရှည်ပညာများ သင်ကြားပေးခဲ့သည်။

ဖ·ဆ·ပ·လ ခေတ်တွင် ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ လူငယ်များအစည်းအရုံး၊ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင် တစ်ဦးဖြစ်ခဲ့သည်။ မေမြို့သိုင်းလေ့ကျင့်ရေးနှင့် ဖြည့်တင်းရေးတပ်တွင်လည်းကောင်း၊ စစ်တက္ကသိုလ် ဗိုလ်လောင်းများအားလည်းကောင်း၊ သိုင်းသင်တန်းများ ပေးခဲ့သည်။ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပညာရေး မဟာဌာနတွင် ဆရာဖြစ်သင်တန်းသားများအား သိုင်းပညာများ သင်ကြား ပေးခဲ့သည်။ 

တပ်မတော်တပ်ထိန်းသင်တန်းများ၊ တပ်မတော်ထောက်လှမ်းရေးသင်တန်းများ၊ 
တပ်မတော်(ရေ) သင်တန်းများ စံပြဗဟိုထောင်မှူး၊ ထောင်ကြပ်များ၏ 
သင်တန်းများတွင် သိုင်းပညာသင်ကြားပို့ချပေးခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးအစိုး
ရခေတ်တွင် ပညာရေးဌာန၊ လူငယ်ရေးရာဌာနခွဲတွင် သိုင်းပညာနှင့်
ပတ်သက်၍ တစ်နိုင်ငံလုံးရှိလူငယ်များအား သိုင်းပညာဖြန့်ဖြူးသင်ကြား 
ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသိုင်းအဖွဲ့ချုပ်၏ (၁၉၆၅·၆ရ) 
အတွင်းရေးမှူးအဖြစ်လည်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ 

ဗန်တိုလူလေးနှင့် သူဇာ ဇာတ်ကားတွင် မင်းသားညွှန့်ဝင်းသည် ဆရာကြီး၏
သိုင်းကွက်အနုပညာဖြင့် အကယ်ဒမီ ဆွတ်ခူးရရှိခဲ့သည်။
၁၉၈၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ ထုတ်ဝေသည့်
(L’Artaublic du Bando) ကရာတေး မဂ္ဂဇင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံမှသိုင်း
ဆရာကြီးများ ဖြစ်ကြသောဦးပြည်သိမ်းနှင့် ဦးချစ်သန်းတို့၏ 
ဗန်တိုဗန်ရှည်ပညာအကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏တပည့်များဖြစ် ကြသော 
မင်းယက္ခ၊ မောင်ကျော်တင့်တို့၏အကြောင်းကို ဓာတ်ပုံများနှင့်တကွ 
တခမ်းတနားဖော်ပြခဲ့သည်။ သိုင်းပညာနှင့် ပတ်သက်၍ ဦးချစ်သန်းရေးသား 
ထုတ်ဝေသော စာအုပ်များမှာ ရှောင်လင်ကွန်ဖူး(သိုင်းငါးမျိုး) 
ဘရုစ်လီ တိုက်ခိုက်နည်းများ၊ ပြိုင်ပွဲဝင်ထိုင်းလက်ဝှေ့ကွန်ဖူး၊ အကွက်သား၊ 
လျှို့ဝှက်သော ဗန်တို·ဗန်ရှည်စသည့်စာအုပ်များဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သိုင်းဆရာ
ကြီး ဦးချစ်သန်းသည် ၁၉၉ဝ ပြည့်နှစ်မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့၌
ကွယ်လွန်သည်။ ဇနီး ဒေါ်မြရင်ကျန်ခဲ့သည်။

## ကိုးကား
ရေညှောင့်နှုတ်ဝိုင်းငှက်

ဆောင်းခိုငှက်မျိုးဖြစ်သော **ရေညှောင့် နှုတ်ဝိုင်းငှက်** (ခေါ်) ဒီလုံးငှက် (Spoon-Billed Sandpiper)သည် မြန်မာနိုင်ငံ မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်းဒေသ၊ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေတွင် ကျက်စားသည့် ကမ္ဘာ့ရှားပါး ငှက်မျိုးဖြစ်သည်။ ဖမ်းဆီးရောင်းချ ခံရခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကောင်ရေတစ်ထောင်ခန့်ပင် မကျန်ရှိတော့ဟု Birdlife International အဖွဲ့က ခန့်မှန်းထားသည်။ 

ရေညှောင့် နှုတ်ဝိုင်းငှက်သည် မိုးဥတုအခါ ရုရှားနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ဘက်ခြမ်း ချူကိုတာ ပြည်နယ်တွင် သားပေါက်ပြီး ဆောင်းတွင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံ အပါအဝင် အရှေ့တောင်အာရှ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများ၌ လာရောက် ဆောင်းခိုခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့နှင့် ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေမြို့တို့တွင် ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှ စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း သိရှိရသည်။

မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် ၎င်းငှက်ကို ၂၀၀၈-ခုနှစ်မှ စတင်ကာ လေ့လာသုတေသနပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ တစ်ကမ္ဘာလုံးတွင် ကောင်ရေ ၅၀၀ လောက်သာ ကျန်တော့သည်ဟု ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲနှင့် သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးအသင်း (BANCA)မှ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာထင်လှက ပြောကြားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရေညှောင့် နှုတ်ဝိုင်းငှက် အဓိကကျက်စားရာနေရာမှာ မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့ ဒေသ ဖြစ်သည်။ 

## ဓာတ်ပုံများ 

ヘラシギ (cropped).jpg  |ရေညှောင့် နှုတ်ဝိုင်းငှက်
SpoonbilledSandpiper.jpg|Head
SpoonbillSandpiperNewton.jpg|The bill from the side and above

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:မြောက်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:ရေညှောင့်ငှက်များ
မြင့်အောင်၊ သူရ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)

ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရမြင့်အောင်သည် မွန်ပြည်နယ် သထုံဇာတိ ဖြစ်သည်။ စစ်တက္ကသိုလ် အပတ်စဉ် (၁၈) ဆင်းဖြစ်ပြီး ၁၉၈၃-၁၉၈၄ ခုနှစ် ကရင်ပြည်နယ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် မဲသေဝါတိုက်ပွဲတွင် “သူရ”ဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ဘားအံမြို့အခြေစိုက် တပ်မ ၂၂ ၏ တပ်မမှူး၊ မွန်ပြည်နယ် မော်လမြိုင်မြို့ အခြေစိုက် အရှေ့တောင်တိုင်း စစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး၊ ဧရာ၀တီတိုင်း ပုသိမ်မြို့အခြေစိုက် အနောက် တောင်တိုင်း စစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး စသည့် တာဝန်များကို အဆင့်ဆင့် ယူခဲ့ပြီး စစ်ရေးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသူလည်း ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
ရူပ (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)

သရုပ်ဆောင် ရူပသည် ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာ၊ စာရေးဆရာ အကယ်ဒမီ သာဓုနှင့် ကျောင်းအုပ်ဆရာမကြီး ဒေါ်ခင်ညိုတို့၏ တတိယသားဖြစ်ပြီး စာရေးဆရာ၊ ဒါရိုက်တာ မောင်၀ဏ္ဏ ၊ စာရေးဆရာ၊ ဒါရိုက်တာ၊ အဆိုတော်၊ သရုပ်ဆောင် သုမောင် တို့၏ ညီဖြစ်ခါ စာရေးဆရာမင်းလူ နှင့် ဒါရိုက်တာ၊ စာရေးဆရာ၊ တေးရေး အာယု တို့၏ အစ်ကိုဖြစ်သည်။ သရုပ်ဆောင် ရူပသည် ချစ်တဲ့ သူငယ်လေ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားကို စတင်ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ထို့နောက် ခုနှစ်စဉ်အလွမ်း၊ ရင်ထဲကဆောင်းရာသီ စသည့် ဇာတ်ကားတို့တွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဘော်လုံးအားကစားကို ဝါသနာပါသူ တစ်ဦးဖြစ်သည်။

ရူပသည် အ.ထ.က (၁) ဒဂုံမှ ကျောင်းဆရာမ ဒေါ်ခင်ဝေဝေသက်နှင့် အိမ်ထောင်ကျခဲ့ပြီး သား ဝေဖြိုး၊ ရွှေမိုး နှင့် သမီး မျက်ခြယ် တို့ကို မွေးဖွားခဲ့သည်။ သားငယ်ဖြစ်သူ ရွှေမိုးသည် ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာတစ်ဦးဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
ချန်ထွန်းအောင်

သရေစည်သူ၊ သတိုးမဟာသရေစည်သူနှင့် နိုင်ငံဂုဏ်
ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်)ရ **ဦးချန်ထွန်းအောင်**ကို မြင်းခြံမြို့၊ ပုသိမ်
ကြီးရပ်ကွက်၌ အဖ အရေးပိုင်ကြီး ဦးဧချိုနှင့် အမိဒေါ်ဧချိုတို့က
၁၉ဝဝ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် မွေးဖွားသည်။
ငယ်စဉ်က ရွှေကျင်မြို့ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ နှစ်ဘာသာသင် မြူနီစီပယ် အလယ်တန်း ကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့
သည်။ ၁၉၁၂ ခုနှစ်မှစ၍ ရန်ကုန် စိန်ပေါ အင်္ဂလိပ် အထက်
တန်းကျောင်းတွင် ၁ဝ တန်းအောင် သည်အထိ ပညာဆက်သင်
ကြားခဲ့ပြီး ၁၉၂၁-၂၂ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ကို
ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဘီအယ်လ် စာမေးပွဲကို
အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၌ ဆက်လက် ပညာ
ဆည်းပူးခဲ့ပြီး ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှ ဝတ်လုံတော်ရ
ဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။

အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှ ပြန်ရောက်ပြီး ဝတ်လုံတော်ရ အလုပ်ကို
လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် ဟံသာဝတီခရိုင် အစိုးရရှေ့
နေအဖြစ်အမှုထမ်းခဲ့သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်
၌ ဥပဒေကထိကအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ ဦးချန်ထွန်း
အောင်သည် ဂျပန်ခေတ်တွင် မြို့တော်တရားမရုံး တရားသူကြီး
ချုပ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် နိုင်ငံတော် လက်ထောက်
ရှေ့နေချုပ် အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင်
နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ သရေစည်သူဘွဲ့ကို ချီးမြှင့်ခံရသည်။၁၉၅၃
ခုနှစ်တွင် တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီး၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ် တွင်
နိုင်ငံတော် တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် စသည်ဖြင့် နိုင်ငံ
တော် တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင်
နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ သတိုးမဟာသရေစည်သူ ဘွဲ့ကိုချီးမြှင့်ခံခဲ့
ရပြန်သည်။

ဦးချန်ထွန်းအောင်သည် အမှုထမ်းနေစဉ် အတွင်း ဗုဒ္ဓဘာသာ 
ကလျာဏယုဝ အသင်း (ဝိုင်အမ်ဘီအေ) တွင်အသင်းဝင်အဖြစ်
လည်းကောင်း၊ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာအသင်းကြီး၏ 
အမှုဆောင် အဖွဲ့ဝင်လူကြီးအဖြစ် လည်းကောင်းပါဝင်ဆောင်ရွက်
ခဲ့သည်။

အိမ်စောင့်အစိုးရ လက်ထက်တွင် တရားရေးဝန်ကြီးနှင့်
နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့ ပြီး ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင်
ကျင်းပခဲ့သော ၁၄ ကြိမ်မြောက် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေညီလာ
ခံသို့ မြန်မာကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အဖြစ်တက်ရောက်
ခဲ့သည်။

တရုတ်ပြည်သူ့ သမ္မတနိုင်ငံ ဝန်ကြီးချုပ်ချူအင်လိုင်း၏
ဖိတ်ကြားချက်အရ ၁၉၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာ
နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း၊ တရုတ် ပြည်သူ့ သမ္မတနိုင်ငံသို့ ချစ်ကြည်ရေး
ခရီး သွားရောက်ခဲ့ရာ ဦးချန်ထွန်းအောင် လိုက်ပါသွားခဲ့ရသည်။

ထို့ပြင် နယ်သာလန်၊ ပြင်သစ်၊ အနောက်ဂျာမနီ၊ ဩစတြေးလျ
နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုများသို့ ထိုနိုင်ငံများတွင်လုပ်ဆောင်
နေသော ဝန်ထမ်းရေးရာ လုပ်ငန်းများ လေ့လာရန်သွားရောက်
ခဲ့သည်။

ဦးချန်ထွန်းအောင်သည် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဥပဒေဌာန
အချိန်းပိုင်းကထိက၊ ရှေ့နေများ စာမေးပွဲကြီးကြပ်မှု ကော်မတီဝင်
ရွှေတိဂုံဘုရားကြီး နာယကအဖွဲ့ဝင်၊ နှင်းဆီကုန်း ဘိုးဘွားရိပ်သာ
စောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ စသည့် ပညာရေး၊ လူမှုရေး၊ ဘာ
သာရေး တာဝန်များကိုလည်း ကွယ်လွန်ချိန်အထိ ထမ်းဆောင်
ခဲ့သည်။ ဦးချန်ထွန်းအောင်အား ပြည်ထောင်စုဆိုရှယ်လစ်သမ္မတ
မြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော် ကောင်စီက ၁၉၈ဝ ပြည့် နှစ်တွင်
နိုင်ငံဂုဏ်ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်) ကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။

နိုင်ငံဂုဏ်ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်) ရ သတိုးမဟာသရေစည်သူ 
ဦးချန်ထွန်းအောင်သည် ၁၉၈၇ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်
နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ကွယ်လွန်သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် 
ဇနီးဒေါ်မမကြီးနှင့် သားတစ်ယောက် ကျန်ရစ်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးများ
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ