open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
အယ်ဂျာနွန် ချားလ်စ် ဆွင်းဗန်း

အယ်လဂျာနန် ချား ဆွင်းဗန်းသည် အင်္ဂလိပ်ကဗျာဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သည်။ လန်ဒန်မြို့တွင် မွေးဖွား၍၊ အီတင်ကောလိပ် ကျောင်းနှင့် အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်များ၌ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ သို့ရာတွင်တက္ကသိုလ်မှ ဘွဲ့ထူးရသည်အထိ ပညာကို ဆုံးခန်းတိုင်အောင် မသင်ကြားဘဲ၊ ကျောင်းထွက်ခဲ့ရသည်။ 

သူကျောင်းထွက်သည့် ၁၈၆ဝ ပြည့်နှစ်၌ 'မယ်တော်ဘုရား'နှင့် 'ရိုဇမန်'ခေါ် စာအုပ်နှစ်အုပ်ကို ရေးသားထုတ်ဝေလေသည်။ ထိုအခါဆွင်းဗန်းမှာအသက်၂၃ နှစ်သာ ရှိသေးသည်။ မိဘများမှာ မျိုးကောင်းဆွေကောင်း အထက်တန်းစားများဖြစ်သည့်အပြင် သူ၏မိခင်ကိုယ်တိုင်ကလည်းလိမ်မာရေးခြား၍၊ စာပေတတ်မြောက်သူ တစ်ဦးဖြစ်ရကား၊ဆွင်းဗန်းမှာငယ်စဉ်ကတည်းက မိခင်၏ သွန်သင်ပြသလမ်းညွှန်မှုကိုခံယူခဲ့ရ၏။ သူသည် ဗေလီယိုကောလိပ်ကျောင်း၌ပညာသင်ကြားနေစဉ်ဂရိကဗျာများ၊ပြင်သစ်နှင့်အီတလီစာပေများကို ကောင်းစွာလေ့လာခဲ့၏။

ဆွင်းဗန်းသည် စတူးဝပ်နန်းဆက် ဘုရင်များကို အထူး ကြည်ညိုသူဖြစ်သည်။ သူသည် စကော့ဘုရင်မ မေရီအကြောင်းကို ပြဇာတ်သုံးပုဒ်ရေးခဲ့။ သူသည် ဘာသာစကား ငါးမျိုးကို နှံ့နှံ့စပ်စပ် လေ့လာခဲ့ဘူးသည်။

ဆွင်းဗန်းသည် ခရစ်ယန်အယူဝါဒရေးကို လိုက်စားသူ မဟုတ်ချေ။ ငယ်စဉ်ကပင် အယူဝါဒနှင့် စပ်လျဉ်းလာလျှင် အတိုက်အခံပြုခဲ့သူဖြစ်၏။ သို့သော် သူသည် အယူဝါဒရေးကို သူထင်မြင်ယူဆသည့်အတိုင်း အဘယ်အမှုပြုလျှင် အဘယ်ကဲ့သို့ ခံစားရမည်ဟူသော အပြစ်တို့ကို ထူးဆန်းစွာ ဖော်ပြရေးသား သည်။ သူရေးသော 'ကဗျာများနှင့် တေးသီချင်းများ'ဟူသော စာအုပ်တွင် သူ၏ဆန့်ကျင်ဖက်အယူဝါဒများကို တွေ့နိုင်လေ သည်။

ဆွင်းဗန်းမှာ ကဗျာလင်္ကာဖွဲ့ဆိုမှု၌ စကားလုံးရွေး ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်၏။ ကာရန်များကို တေးဂီတသံထွက်အောင် ရွေးချယ်စပ်ဆိုတတ်၏။ သူ၏ ကဗျာများမှာ တေးရိုးကြီးသီချင်းခံများကဲ့သို့ ဂီတသဘောနွယ်နေ၏။ အင်္ဂလိပ်စာပေတွင် ဆွင်းဗန်းသည် လစ်ရစ်ကဗျာများကို စပ်ဆိုရာ၌ နာမည်ထင်ရှားလေသည်။ ဆွင်းဗန်းသည် အသက်ကြီးလာသောအခါ၊ ကျန်းမာရေးချို့တဲ့လာသဖြင့် မိတ်ဆွေရင်းတစ်ယောက်နှင့်အတူ လန်ဒန်မြို့ ပတ္တနီရပ်ကွက်တွင် အေးချမ်းစွာ နေထိုင်လေတော့သည်။ ၁၉ဝ၉ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
အီမန်နျူရယ် ဆွီဒင်ဗော့

သိပ္ပံပညာရှင် တစ်ဦးဖြစ်သော အီမန်းနျူအယ် ဆွီဒင်ဗော့ 
သည် ဆွီဒင်နိုင်ငံ စတော့ဟုမ်းမြို့၌ ဖွားရာဇာတိရှိသည်။ ယင်း 
၏အမည်မှာ ဆွီဒင်စကားဖြင့် ဆွေးဒင်ဗောရီဟု အသံထွက် 
သည်။ ဖခင်မှာ ခရစ်ယန်ဂိုဏ်းအုပ် ဘုန်းတော်ကြီးတစ်ဦးဖြစ် 
လေရာ၊ သူသည် သာသနာရေး ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးလည်း 
ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဦးစွာ၌ အပ်ဆားလားတက္ကသိုလ်တွင် ပညာသင်၍၊ 
ယင်းမှတစ်ဖန် ဥရောပတိုက်ရှိ ယူးထရက်၊ ပါရစ်တက္ကသိုလ် 
များ၌၎င်း၊ ဗြိတိန်နိုင်ငံရှိ အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်၌၎င်း ဆက် 
လက်ပညာသင်၍၊ သင်္ချာ၊ နက္ခတ္တ ဗေဒ၊ အနာတမီ၊ ဘူမိဗေဒ 
ပညာရပ်တို့တွင် တတ်ကျွမ်းသော ပညာရှင်ဟု အများကအသိ 
အမှတ်ပြုခြင်းကို ခံယူရသည်။ တီထွင်တတ်သော ဉာာဏ်ပဋိ 
ဘာန်ရှိသည့်အလျောက်၊ ရေငုပ်သင်္ဘော၊ လေသင်္ဘော၊ ယမ်း 
တောင့်အိမ် တပ်ထားသော သေနတ်စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ရန် 
စနစ်ပုံစံများရေဆွဲခဲ့ဘူးသည်။ သိပ္ပံပညာအကူအညီဖြင့် ခေတ်မှီ 
ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း တီထွင်ခဲ့သည်။ လကိုကြည့်၍ မည် 
သည့်လောင်ဂျီတွဒ်သို့ ရောက်ရှိနေကြောင်း တွက်ချက်သည့် 
နည်းကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ခရစ် ၁၇၁၆ ခုနှစ်မှစ၍ 
နှစ်ပေါင်းသုံးဆယ်မျှ သိပ္ပံပညာကျမ်းစာများကို ရေးသားပြုစု 
ခဲ့၏။

ပညာသင်ကြားတတ်မြောက်ပြီးနောက် ဦးစွာမိမိ၏ နိုင်ငံ 
ဖြစ်သော ဆွီဒင်နိုင်ငံ၌ သတ္တုတွင်းဆိုင်ရာ ဘုတ်အဖွဲ့တွင် ရာ 
ပြတ်အဖြစ်ဖြင့် နှစ်ပေါင်းများစွာ အမှုထမ်းယင်း ဥရောပတိုက်ရှိ 
သတ္တုတွင်းအမျိုးမျိုး၊ သတ္တုအရည်ကျိုစက်အမျိုးမျိုးတို့ကို လေ့ 
လာခဲ့ဘူး၏။ နောင်သော် ၁၇၄၇ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့၌ 
အတည်တကျနေထိုင်ခဲ့ရာ သေသည်အထိပင် ဖြစ်သည်။
ဆွီဒင်ဗော့သည် လူလတ်ပိုင်း အရွယ်သို့ရောက်သောအခါ 
သာသနာရေးဖက်သို့ ပို၍စိတ်ညွတ်လာသည်။ ၁၇၄၇ ခုနှစ်မှ 
စ၍ သာသနာရေးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ သူ၏အယူအဆတို့ကို ကျမ်း 
အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားဖြန့်ချိ ခဲ့ရာတွင် အများပင်လက်ခံလာကြ 
သည်။ သူ၏ဝါဒကို လက်ခံသူတို့သည် ဆွီဒင်ဗော့ ကွယ်လွန် 
ပြီးနောက်၊ ခရစ် ၁၇၈၇ ခုနှစ်တွင် သူ၏ အမည်ကိုစွဲ၍၊ 
အသင်းတော်သစ်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ထိုသာသနာရေး 
အသင်းများသည် ဆွီဒင်ဗော့၏ ကျေးဇူးကြောင့် သမ္မာကျမ်းစာ 
၌ သာမန်လူတို့မသိ မမြင်ရသေးသော အဓိပ္ပာယ်သစ်တို့ ပေါ် 
လွင်လာလေသည်။ ဆွီဒင်ဗော့သည် ၁၇၇၂ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန် 
မြို့၌ သေဆုံး၍၊ သူ၏ရုပ်ကလာပ်ကိုမူ ဆွီဒင်နိုင်ငံသားတို့က 
စတော့ဟုမ်းမြို့သို့ ယူဆောင်၍၊ မြှုပ်နှံသဂြိုဟ်လေသည်။
## ကိုးကား
ဆွေမျိုးစု

## ဆွေမျိုးစု
ဆွေမျိုးစုသည် လွန်စွာ အရေးပါအရာရောက်သော ရှေး 
ခေတ်၏ အခြေခံ လူမှုစနစ်တစ်ခုဖြစ်၏။ မည်သည့် လူမျိုး 
တွင်မဆို ဆွေမျိုးစု အနည်းနှင့်အများရှိတတ်သည်။ ဆွေမျိုးစု 
ဆိုသည်မှာ လူမျိုးတစ်မျိုး တည်း၌ပင် ဆွေစဉ်မျိုးဆက်ကိုလိုက် 
၍၊ သွေးသား နီးစပ်ရာလူများ အချင်းချင်း စည်းရုံးနေထိုင်ကြ 
သည့် လူစုကို ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဆွေမျိုးစုတွင် ဘေးမှ 
ဆင်းသက်သော ဆွေမျိုးစု၊ အဖိုးမှဆင်းသက်သော ဆွေမျိုးစု၊ 
အဖမှဆင်းသက်သော ဆွေမျိုးစုစသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုးရှိလေ 
သည်။

ဆွေမျိုးစုများကို ရှေးခေတ်တွင်သာမဟုတ်၊ ယခု မျက်
မှောက်ခေတ်တွင်လည်း တွေ့ရှိနိုင်ပေသည်။ ရှေးအခါက စကော့ 
ဆွေမျိုးစုများသည် တစ်စုနှင့်တစ်စု ရန်ငြိုးထားခြင်း၊ စစ်တိုက် 
ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြ၏။ မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း ချင်း၊ ကရင် 
စသော တောင်ပေါ်သားများထဲတွင် ဆွေမျိုးစုစနစ်ကို အခြေ 
တည်၍ ဖွဲ့စည်းထားသော လူမှုရေးစနစ်ကို ယနေ့ထက်တိုင် 
တွေ့နိုင်လေသည်။

ဆွေမျိုးစုများမှာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဓလေ့ထုံးစံများတွင် 
မတူကြပေ။ ပမာပြရမည်ဆိုသော်၊ အချို့သော ဆွေမျိုးစုများတွင် 
အစုဝင် အချင်းချင်းထိမ်းမြားလက်ထပ်ခြင်းမပြုရန်ကို တားမြစ် 
ထား၏။ အချို့မှာ အစုဝင်အချင်းချင်းသာ လက်ထပ်နိုင်၍၊ 
အခြားဆွေမျိုးစုမှ လူများနှင့် လက်ထပ်နိုင်ခွင့်မရှိပေ။ အချို့ 
သော ဆွေမျိုးစုများတွင်ကား လက်ထပ်ရေးတွင် ချုပ်ချယ်မှုများ 
မရှိဘဲ၊ မိမိတို့သဘောအတိုင်း လက်ထပ်လိုသူနှင့် လက်ထပ်နိုင် 
လေသည်။

ဆွေမျိုးစုတစ်စုတွင် မွေးဖွားခဲ့သောသူသည် မိမိ၏အသက် 
ထက်ဆုံး ထိုဆွေမျိုးစုဝင်အဖြစ် နေနိုင်ခွင့်ရှိသည်။ ဆွေမျိုးစု 
ဝင်များသည် မိမိတို့ဆွေမျိုးစု၏ အမှတ်သညာအဖြစ်ဖြင့်အထိမ်း 
အမှတ် တစ်ခုခုကို တပ်ဆင်တတ်ကြ၏။ ထို့အပြင် မိမိတို့၏ 
ဘိုးဖအစဉ်အဆက်က ပြုလုပ်ခဲ့သော ရိုးရာအခမ်းအနားများကို 
ပြုလုပ်ကြ၍၊ ဆွေမျိုးစုသီချင်းများကိုလည်း သီဆိုကြလေသည်။
ဆွေမျိုးစုတို့သည် အများအားဖြင့် ရွာတစ်ရွာတည်းတွင် 
စုဝေးနေထိုင်လေ့ရှိကြ၏။ ပေါင်းသင်းဆက်ဆံရေး၊ သာရေး၊ 
နာရေးစသော လူမှုရေးလုပ်ငန်းများတွင် တစ်ဦးနှင့်သာ သက် 
ဆိုင်သည်ဖြစ်စေ၊ အများနှင့် သက်ဆိုင်သည်ဖြစ်စေ အားလုံးက 
ဝိုင်း၍လုပ်ကိုင်ပေးလေ့ရှိကြ၏။ ဆွေမျိုးစုတွင် ပါဝင်သော 
လူတိုင်း လူတိုင်း၌ အသက်မွေးမှု အလုပ်အကိုင် ကိုယ်စီရှိကြ 
၏။ ပမာဆိုသော်၊ ယောက်ျားများသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်း၊ 
အမဲလိုက်ခြင်းစသော လုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်၍၊ မိန်းမများက 
အိမ်တွင် ကလေးသူငယ်များနှင့်အတူ နေပြီးလျှင် ဆန်ဖွပ် 
မောင်းထောင်းခြင်၊ အဝတ်အထည် ရက်လုပ်ခြင်း စသော 
အိမ်မှုကိစ္စအဝဝတို့ကို ဆောင်ရွက်လုပ်ကိုင်လေသည်။

ဆွေမျိုးစုဝင်တို့သည် မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော နယ်ဟူ၍ သတ် 
မှတ်ထားသောနေရာများ အတွင်း၌သာ နေထိုင်လေ့ရှိကြ၏။ 
ဆွေမျိုးစုတစ်စု ပိုင်ဆိုင်သောနယ်နှင့် အခြားအစုတစ်စုပိုင်နယ် 
စပ်ကြားတွင် ချောင်းဖြစ်စေ၊ မြစ်ဖြစ်စေ၊ တောတန်းချိုင့်ဝှမ်း 
တစ်ခုဖြစ်စေ၊ ခြားလျက်ရှိတတ်၏။ ဆွေမျိုးစုဝင် တစ်ယောက် 
ယောက်အား အခြားအစုမှ လူတစ်ယောက်က စော်ကားနှိပ်စက် 
လျှင် သို့မဟုတ် တိုက်ခိုက်လျှင် အားလုံးက ဝိုင်းကူကြရသည် 
သာမက သားစဉ် မြေးဆက်တိုင်အောင်ပင် ရန်စမဆုံးဘဲ၊ 
တစ်ဘက်နှင့်တစ်ဘက် အပြန်အလှန် လက်စားချေခြင်းကို ပြု 
လုပ်တတ်ကြ၏။ တစ်ခါတစ်ရံ အကျိုးစီးပွား တူညီကြသော 
ဆွေမျိုးစုများသည် တစ်စုနှင့်တစ်စု မျိုးဆက်ခြင်းဖြင့် မဟာ 
မိတ်ဖွဲ့ကာ သင့်မြတ်စွာ နေထိုင်ကြ၏။ ယင်းသို့ မဟာမိတ် 
ဖွဲ့ကာ ပူးပေါင်းခြင်းအားဖြင့် ဆွေမျိုးစုများ တိုးတက်ကြီးပွား 
လာ၍၊ မျိုးတူစုဖြစ်ပေါ် လာလေသည်။ ထိုမျိုးတူစုများ ပူး 
ပေါင်းနေထိုင် ရာမှတစ်ဆင့် လူမျိုးဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာသည်။ 
မနုဿဗေဒ
## ကိုးကား
ဆွန်ချင်လင်း

**ဆုန်းဆင်လင်း** (**Soong Ching-ling** သို့မဟုတ် **Song Qingling**)သည် တရုတ်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဒေါက်တာဆွန်ယက်ဆင်၏ ဒုတိယဇနီးဖြစ်သည်။ ခရစ် ၁၈၉ဝ ပြည့်နှစ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံ၊ ကျန်ဆူးပြည်နယ် ကွန်ရှမြို့၌ ဖွားမြင်၍၊ ငယ်နာမည်မှာ ဆုန်းချင်လင်းဖြစ်သည်။ ဆုန်းဆင်လင်းသည် ပညာသင်ချိန်အရွယ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဂျော်ဂျီယာပြည်နယ်၊ ဝက်စလီယန် ကောလိပ်ကျောင်း၌ 
ပညာသင်ကြားခဲ့၍၊ ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ကို ခံယူရရှိခဲ့လေသည်။ ထိုနောက် ဒေါက်တာဆွန်ယတ်ဆင်နှင့်အတူ ဂျပန်နိုင်ငံသို့ လိုက်ပါ၍၊ တော်လှန်ရေးလုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ယင်း၊ ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် ဒေါက်တာဆွန်နှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့လေသည်။

ထိုနောက် ဒေါက်တာဆွန်၏ တော်လှန်ရေးကြိုးပမ်းမှု ခရီးစဉ်တစ်လျှောက်၌ မဒမ်ဆွန်ယတ်ဆင်သည် ခင်ပွန်းသည်နှင့်အတူ ပါရမီဖြည့်ဖော်ဖြည့်ဖက်အနေဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ၊ 
၁၉၂၅ ခုနှစ်၌ ဒေါက်တာဆွန် ကွယ်လွန် ပြီးသည့်နောက်၊ တရုတ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးရာတို့၌ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကြပ် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် မဒမ်ဆွန်သည် ဒေါက်တာဆွန်ယတ်ဆင်၏ နေရာကိုဆက်ခံလာသူ ချန်ကေရှိတ်၏ ဗဟိုအစိုးရ အမှုဆောင်ကောင်စီ အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့၏။ သို့ရာတွင် ၁၉၂၇ ခုနှစ်၌ ချန်ကေရှိတ်သည် မြောက်ပိုင်းပြည် နယ်တို့သို့ ချီတက်ရေးနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ကွန်မျူနစ်တို့နှင့် သဘော ကွဲလွဲလာခဲ့ပြီးလျှင် အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအဖွဲ့ထဲမှ ကွန်မျူနစ် တို့ကို နှင်ထုတ်လိုက်သောအခါ၊ မဒမ်ဆွန်သည် ချန်ကေရှိတ်အား ဒေါက်တာဆွန်၏ လမ်းစဉ်မှ သွေဖည်ခဲ့ပြီဟု ပြစ်တင်ပြုကာ၊ တရုတ်နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားခဲ့၏။ ထိုနောက်၌ကား ဥရောပတိုက်တွင် လှည့်လည်၍၊ မောစကိုနှင့် ဘာလင်မြို့တော်တို့၌ ခေတ္တနေထိုင်ခဲ့သည်။

၁၉၂၉ ခုနှစ်၌ကား တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ပြီးနောက်၊ ချန်ကေရှိတ်၏ လမ်းစဉ်ကို အမြဲတမ်းဝေဖန်ကာ စက်မှုလက်မှု သမဝါယကလုပ်ငန်းအပါအဝင် လူမှုဝန်ထမ်းလုပ်ငန်းတို့ကို ပြင်ပမှနေ၍ ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သည်။ မဒမ်ဆွန်၏ လူမှုဝန်ထမ်းလုပ်ငန်းများအနက် ယနေ့တိုင် ထင်ရှားတည်ရှိသော လုပ်ငန်းတစ်ရပ်မှာ သူကိုယ်တိုင်ကြီးကြပ်သော ကလေးထိန်းဌာနနှင့် ကင်ဒါဂါတင်ကျောင်း ဖြစ်၏။ ချန်ကေရှိတ်သည်တရုတ်အမျိုးသား၏သမ္မတအဖြစ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်နေစဉ်၊ မဒမ်ဆွန်သည် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း မပြုဘဲ သီးခြားနေခဲ့၏။ ထိုနောက် ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် မော်စီတုန်း ခေါင်းဆောင်သော တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ တည်ထောင်လာသောအခါ၊ ပြည်သူ့အစိုးရဗဟိုကောင်စီတွင် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌတစ်ဦး ဖြစ်လာလေသည်။

မဒမ်ဆွန်၌ ဆွန်းအိုင်လင်း၊ ဆွန်းမေလင်းဟူသော ညီအစ်မနှစ်ဦးနှင့် ဆွန်းဇူဝင်ဟူသော မောင်တစ်ယောက်ရှိသည်။ ဆွန်း မောင်နှမတစ်စုမှာ ရာထူးဌာနန္တအားဖြင့်၎င်း၊ ပစ္စည်းဥစ္စာအားဖြင့်၎င်း ထင်ရှားကျော်ကြားသူ ချည်းဖြစ်သည်။ ဆွန်းအိုင်လင်းမှာ ကွန်းရှန်းရှီးခေါ် အိပ်ချ၊အိပ်ချ၊ ကွန်း၏ဇနီးဖြစ်သည်။ ကွန်းသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြွယ်ဝဆုံးသောသူများအနက် တစ်ဦးအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ တရုတ်အမျိုးသား အစိုးရအဖွဲ့တွင် ဘဏ္ဍာရေးဌာနဝန်ကြီးအဖြစ်ဖြင့် ထမ်းရွက်ခဲ့သည်။ ဆွန်းမေ 
လင်းမှာ မဒမ်ချန်ကေရှိတ်ဟု အများသိကြသော ချန်ကေရှိတ်၏ ဇနီးပင်ဖြစ်သည်။ ဆွန်းဇူဝင်မှာမူ တီ၊ ဗွီ၊ ဆွန်းဟု ကျော်ကြားသော ဘဏ်သူဌေးဖြစ်လေသည်။ တီ၊ ဗွီ၊ ဆွန်းသည်လည်း ချန်ကေရှိတ်အစိုးရအဖွဲ့တွင် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး အဖြစ်ဖြင့်၎င်း၊ ဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ်ဖြင့်၎င်း ထမ်းရွက်ခဲ့ဘူးသည်။ အိပ်ချ၊ အိပ်ချ၊ ကွန်းနှင့် တီ၊ ဗွီ၊ ဆွန်းတို့ အိမ်ထောင်စုများမှာ ယခုအခါ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ နေထိုင်လျက်ရှိကြ၏။

၁၉၅၆ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ၌ မဒမ်ဆွန်သည် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ အမျိုးသားကွန်ဂရက်၏ အမြဲတမ်းကော်မီတီ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံသို့လာရောက်ခဲ့၏။ ဇန္နဝါရီလ ၆ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့တော်ခန်းမ၌ ကျင်းပသော လူထု အစည်းအဝေးတွင် သဟဇာတမူငါးချက်ကို အခြေတည်၍၊ တရုတ်ပြည်သူ့နိုင်ငံနှင့် မြန်မာပြည်ထောင်စုတို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခဲ့ကြပုံကို ဟောပြောခဲ့သည်။

## ကိုးကား
ဇလွန်မြို့

ဇလွန်မြို့သည် ဧရာဝတီတိုင်းတွင် ပါဝင်သော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ပြီးဟင်္သာတခရိုင်၊ ဇလွန်မြို့နယ် ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်သည်။ ခရိုင်၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ မြို့နယ်ဖြစ်၍၊ ဧရာဝတီမြစ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ ဟင်္သာတမြို့၏ အရှေ့တောင်တူရူ ၁၆ မိုင်ခန့် အကွာတွင်ရှိ၏။ ဇလွန်မြို့စည်ပင်ရေးအတွက် မြူနီစီပယ်အဖွဲ့ကို ၁၈၈၆ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့၍၊ နောင်သောအခါ၌ ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေးတွင် ထည့်သွင်းသည်။ 

ဇလွန်မြို့သည် ကုန်းဘောင်ခေတ် သာယာဝတီမင်းလက်ထက် ပုသိမ် ( ၃၂ ) မြို့နယ် စာရင်းဝင် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ကျိုက်တော် သမန္တပူရ ဇရွန်၊ ဇလွန်ဟူ၍ ဖော်ပြပါရှိသည်။ ကိုလိုနီခေတ်ဦးတွင် ဧရာဝတီမြစ် ရေတိုက်စားသဖြင့် မြို့တစ်ဝက်ကျော်ကျော် တွင် မြစ်ထဲ ပါသွားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ရေကာတာ အသစ်များ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး မြို့ကို ရေကာတာအတွင်း ရွှေ့ပြောင်းခဲ့သည်။ ဧရာဝတီ မြစ်သည် ဇလွန်မြို့၏ အလယ်မှ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေသဖြင့် မြို့နယ်မှာ နှစ်ခြမ်း ဖြစ်နေသည်။ မြို့နယ်၏ အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် လယ်လုပ်ငန်းသည် အဓိကလုပ်ငန်း ဖြစ်၏။ အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင်မူ လယ်လုပ်ငန်း၊ ကိုင်းလုပ်ငန်းအပြင် အင်း၊ အိုင်များ တည်ရှိနေသဖြင့် အင်းလုပ်ငန်းကိုလည်း လုပ်ကိုင်ကြသည်။ မြို့နယ်အတွင်း နေထိုင်သူများတွင် မြန်မာ အများဆုံးဖြစ်ပြီး ကရင်တိုင်းရင်းသား များသည်လည်း အများအပြား နေထိုင်ကြသည်။

ဇလွန်မြို့တွင် မာန်အောင်မြင် ခေါ်ဇလွန်ပြည်တော်ပြန်ဘုရားကြီးမှာ အထူးထင်ရှားသည်။ ၁၈၃၈ ခုနှစ်တွင် မြို့သူကြီး ဦးရွှေပွင့်က အများပြည်သူများ ကြည်ညိုကိုးကွယ်နိုင်စေသောငှာ ကြေးဆင်းတုတော်ကြီးတစ်ဆူ ကို သွန်းလုပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။ ထိုကြေးဆင်းတုတော်ကြီး ကို ၁၈၅၂ ခုနှစ်၊ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ပွဲအပြီးတွင် အင်္ဂလိပ်စစ်တပ်က သင်္ဘောဖြင့် သယ်ဆောင်သွားခဲ့၏။ သို့သော် ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ကြေးဆင်းတုတော်ကြီးကို ဇလွန်မြို့သို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ခဲ့ရသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ပြည်တော်ပြန်ဘုရားကြီး ဟု ကျော်ကြားခဲ့သည်။ အခြား ထင်ရှားသော ဘုရားမှာ ရွှေရင်ဧစေတီတော်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ရဟန္တာအဖြစ် ယူဆကြသော "ဦးသီလဘုရား" သည်လည်း ထင်ရှား ၏။

ဇလွန်မြို့သည် သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်သဖြင့် ဟင်္သာတမှလာသော သင်္ဘောများနှင့် ရန်ကုန်မှလာသော သင်္ဘောများဆိုက်ကပ်ရာ ဒေသဖြစ်လေသည်။ အရေးကြီးသော ထွက်ကုန်မှာ ဆန်စပါးဖြစ်၏။

မြစ်ရေတိုးခြင်းဒဏ်ကြောင့် ကမ်းပြိုပျက်စီးသဖြင့် ဇလွန်မြို့ကို ကုန်းတွင်းသို့ အကြိမ်ကြိမ်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ရသည်။ မြို့နယ်၏ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၂၇၆ မျှရှိ၍၊ မြို့၏ လူဦးရေမှာ ၁၉၅၃ ခုနှစ် သန်းကောင်စာရင်းအရ ၈၉၈ ယောက်ခန့် ဖြစ်လေသည်။

## မြို့နယ်၏ဖွဲ့စည်းပုံ
ရပ်ကွက် (၅) ခုရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ-

၁) လမ်းမတော်တောင်ရပ်ကွက်

၂) လမ်းမတော်မြောက်ရပ်ကွက်

၃) ကမ်းနားရပ်ကွက်

၄) ဆန်တန်းရပ်ကွက်

၅) ညောင်ပင်ဈေးရပ်ကွက်

ကျေးရွာအုပ်စု (၆၆) အုပ်စု၊ ကျေးရွာပေါင်း (၄၅၆) ရွာရှိသည်။

၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ တောင်ပို့တစ်ရာအုပ်စုသည် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၇၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး မြို့နယ်လူဦးရေ၏ ၄% ကျော် ရှိသည်။

## အထင်ကရနေရာများ
ဇလွန်မြို့တွင် အထင်ကရနေရာများစွာရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက်အောက်ပါနေရာများသည် လည်ပတ်သွားလာရန်အကောင်းဆုံးဖြစ်သည်။ 

၁) မာရ်အောင်မြင်ပြည်တော်ပြန်မြတ်စွာဘုရားကြီး

၂) ဗုဒ္ဓအံတော်မြတ်

၃) ဦးသီလစေတီတော်

၄) ရွှေငြိမ်းအေးဘုရား

## ဒေသထွက်ကုန်များ
ဒေသထွက်ကုန်များမှာ အသားငါးများ၊ ဆန်/စပါး၊ ပဲမျိုးစုံ၊ ပြောင်းဖူး၊ ငရုတ်သီး နှင့် သင်ဖြူးဖျာတို့ ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
ဇာကိုနီယမ်

သက္ကရာဇ် ၁၇၈၉ ခုနှစ်တွင် ဂျာမန်လူမျိုး ဓာတုဗေဒ ဆရာ ကလပ်ပရုတ်ဆိုသူသည် သီဟိုဠ်ကျွန်းမှရသည့် ဂေါ်မိတ်တွင် ဇာကိုနီယမ်းပါဝင်သော ဒြဗ်ပေါင်းတစ်ခုကို အောက်ဆိုက်အဖြစ်ဖြင့် တွေ့ခဲ့သည်။ သို့သော် ဇာကိုနီယမ်ကိုမူ ဗာဇီးလီယပ်ဆိုသူကသာ ပထမဆုံးထုတ်ယူရရှိခဲ့သည်။ ဇာကိုးနီးယမ်းပါဝင်သည့် အဓိကတွင်းထွက်နှစ်မျိုးမှာ ဇာကိုနီယမ်း ဆီလီကိတ်ဖြစ်သော ဇာကွန်(ဂေါ်မိတ်)နှင့် ဇာကိုနီယမ်းအောက်ဆိုက်ဖြစ်သော ဗက်ဒဲလီယိုက်ဖြစ်သည်။ ဇာကိုနီယမ်ကို မီးစာကျောက်သဲတွင်လည်း တွေ့ရသေးသည်။ ဇာကွန်ကို ဩစတြေးလီးယား၊ အိန္ဒိယနှင့် ဗရာဇီးနိုင်ငံများ၌၎င်း တွေ့ရသည်။ ဇာကွန်အမြောက် အမြားကို နယူးဆောက်သဝေးမှလည်း ရသေးသည်။ ထို့ပြင် ဂေါ်မိတ်ကသစ်ရေ သို့မဟုတ် ဂေါ်မိတ်နီ ကဲ့သို့သော ကျောက်မျက်မျိုးတွင်လည်း တွေ့ရသေးသည်။ ဇာကိုနီယမ်းသည် အောက်ဆီဂျင်၊ နိုက်ထရိုဂျင်၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင်၊ ကာဗွန်၊ ဆီလီကွန်ကဲ့သို့သော ဒြဗ်စင်များနှင့်တွေ့ထိလျှင် အလွန်ဓာတ်ပြောင်းလွယ်သည်။ ထိုကြောင့် အခြားသတ္တုများကို ဇာကိုနီယမ် သတ္တုကျောက်ရိုင်းမှ ဖယ်ရှားပစ်လိုက်သည့်တိုင်အောင် ဇာကိုနီယမ် သတ္တုသန့်သန့်ကို လွယ်ကူစွာ ထုတ်ယူ၍ မရနိုင်သေးပေ။ သတ္တုမှုန့်ကို ရလိုသောအခါ သတ္တု ဖလူအိုရိုက်ကို ဆိုဒီယမ်နှင့်ရောလျက် အလွန်ခိုင်ခံ့၍ အလုံပိတ်ထားသည့် လုံကြီးများတွင်ထည့်ကာ အပူတိုက်ပေးရသည်။ 

သို့သော် ပလာနယ်တွင်ရှိသော တန်စတင် အမျှင်သေးပေါ်သို့ လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် အပူတိုက်၍ ဇာကိုနီယမ် အိုင်အိုဒိုက်အငွေ့ကို လွှတ်ပေးသောအခါတွင် အိုင်အိုဒင်သည် ပြိုကွဲသွားကာ 
တန်စတင်အမျှင်သေးပေါ်တွင် ဇာကိုနီယမ်လာရောက် စွဲကပ်နိုင်၏။

ဇာကိုနီယမ်သည် အလှည့်မှန်ဇယားတွင် တိုင်တေးနီယမ် နှင့်ဆီလီကွန်ရှိသည့်အစု၌ ပါဝင်သည်။ ထိုဒြဗ်စင်၏ အက်တမ်အမှတ်စဉ်နှင့် အက်တမ်အလေးဆများမှာ ၄ဝ နှင့် ၉၁.၂ ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
ဇီနွန်

ဆာ ဝီလျံ ရမ္မဆေးနှင် မောရစ် ထရဲဗား နှစ်ဦးတို့သည် လေရည်ကို အဆင့်ဆင့်ပေါင်းခံယူကြသည်။ ထိုအခါ လေထုတွင်ပါရှိသော အစွမ်းမဲ့ ဓာတ်ငွေ့များတွင် အလေးဆုံးဖြစ်သော 
ဓာတ်ငွေ့တစ်မျိုးကို တွေ့ကြလေသည်။ ထိုဓာတ်ငွေ့သည် လေထု၏ထုထည် အပုံ ဆယ်သန်းတွင် တစ်ပုံသာပါ၍၊ အရှားဆုံး ဓာတ်ငွေ့လည်းဖြစ်၏။ ယင်းကို **ဇီနွန်**ဟု အမည်ပေးကြသည်။ လေထုတွင်ပါရှိသော ဟီလီယမ်၊ နီယွန်၊ အာဂွန်၊ ကရစ်ပတွန်နှင့် ဇီနွန်ခေါ် အစွမ်းမဲ့ဓာတ်ငွေ့များသည် အလှည့်မှန်ဇယားတွင် သုညအစု၌ပါဝင်သည်။ ထိုအစုတွင် နောက်ဆုံး၌ ပါဝင်သည့် ရေဒွန်ကိုမူ လေထုထဲတွင်မတွေ့ရဘဲ၊ ရေဒီယိုသတ္တိကြောင့် ပြောင်းလဲမှု များဖြစ်ရာ၌သာ တွေ့ရသည်။ 

ဇီနွန်သည် အရောင်နှင့် အနံ့မရှိသော ဓာတ်ငွေ့ဖြစ်၍ နိုက်ထရိုဂျင်ထက် ၅ ဆ သိပ်သည်းသည်။ သင်္ကေတမှာ (Xe သို့မဟုတ် X)ဖြစ်သည်။ အက်တမ် နံပါတ်စဉ်နှင့် အက်တမ် အလေးဆများမှာ ၅၄ နှင့် ၁၃၁.၃ အသီးသီးဖြစ်သည်။ အခြား အစွမ်းမဲ့ဓာတ်ငွေ့များကဲ့သို့ပင် ဇီနွန်သည် ဒြပ်ပေါင်းများ မဖြစ် ချေ။ ရောင်စဉ်ဖြင့် ဓာတ်ခွဲရာတွင် အာဂွန်နှင့် အနည်းငယ်တူသည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:နိုဘယ်ဂက်စ်များ
ဇီရာ

**ဇီရာပင်**သည် တစ်နှစ်ခံ သစ်နုပင်မျိုးဖြစ်၍၊ 'အမ်ဗဲလစ် ဖရီ'မျိုးရင်းဝင် ဖြစ်သည်။ ထိုအပင် မူလပေါက်ရောက်ရာဒေသ များမှာ ဥရောပတိုက်တောင်ပိုင်းနှင့် အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်း တို့ဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက အာရေဗျ၊ အိန္ဒိယ၊ တရုတ်နိုင်ငံတို့ အပြင် မြေထဲပင်လယ်ကမ်းခြေရှိ ဒေသများတွင်လည်း ဇီရာပင် ကိုစိုက်ပျိုးခဲ့ကြသည်။ ယခုအခါ မြေထဲပင်လယ်ထဲရှိ စစ္စလီ ကျွန်း၊ မော်လတာကျွန်း၊ မြောက်အာဖရိကတိုက်၊ အိန္ဒိယ၊ ဆီးရီးယား၊ မက္ကဆီကို နိုင်ငံတို့တွင် အမြောက်အမြား စိုက်ပျိုး ကြသည်။

ဇီရာ၏ ယေဘုယျ ပုံသဏ္ဌာန်သည် စမုန်စပါးနှင့်တူ၏။ ပင်စည်သည် သေးသွယ်၍ ဖြာထွက်နေ၏။ အပင်၏ အမြင့်မှာ တစ်ပေခန့်ရှိသည်။ အပွင့်သည် သေးငယ်၍ အဖြူရောင်ရှိသည်။ အရွက်များသည် ခြည်မျှင်များသဖွယ် အစိတ်စိတ်ပြတ်လျက်ရှိကြ၏။ ဇီရာပင်မှ အစေ့ဟုခေါ်သော အသီးသည် ဘဲဥပုံရှိသည်။ ထိုအသီး၏ အနံ့သည် မွှေး၍ အရသာမှာခါးသည်။ ဇီရာစေ့များကို ရေနှင့်ရော၍ ပေါင်းခံ ယူလျှင် ဇီရာဆီခေါ် ဆီတစ်မျိုးကိုရ၏။ ထိုဆီ၏အရောင်မှာ အဝါနုရောင်ဖြစ်၍၊ အနံ့စူးရှ၏။ တစ်ကမ္ဘာလုံးမှ နှစ်စဉ်ထွက် သော ဇီရာတန်ချိန်ပေါင်းမှာ ၂ဝဝဝ ခန့်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် ဇီရာကို ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ ပြုလုပ်ရာတွင်အသုံးပြုကြသည်။ ဇီရာနှင့် စီမံထားသောဆေးဝါးများကို တိရစ္ဆာန်များအား ဆေးကုရာတွင် အသုံးပြု ကြသည်။

မြန်မာလူမျိုးတို့သည် ဇီရာစေ့ကို ထောင်းပြီးလျှင် လတ် ဆတ်သော သားငါးတို့၏ အနံ့အသက်များ လျော့ပါးစေရန် အမှုန့်ကို ဖြူးပေးလေ့ရှိကြသည်။

Image:Dry-cumin-seeds.jpg
Image:Cumin-spice.jpg
Image:Cumin.JPG
Image:Jeera_Seeds_Closeup.JPG

## ကိုးကား
ဇဝက်သာ

ဇဝက်သာကို ဓာတုသင်္ကေတ အဖြစ်ဖြင့် NH4 Cl ဟု 
ရေး၏။ ဇဝက်သာသည် အဖြူရောင် ခရစ္စတယ်ဒြပ်ပေါင်းဖြစ် 
သည်။ ယင်း၌ နိုက်ထရိုဂျင်၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင်၊ ကလိုရင်းတို့ပါ 
ရှိသည်။ ဓာတုဗေဒအလိုအားဖြင့်၊ ဇဝက်သာကို အမ်မိုးနီးယမ်း 
ကလိုရိုက်ဟု ခေါ်သည်။ ဇဝက်သာသည် ရေထဲ၌ ကောင်းစွာ 
ပျော်ဝင်နိုင်သည်။ ရေတွင် စူးရှသောအနံ့ကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် 
ပြင်၊ ဆားကဲ့သို့လည်း ငန်စေနိုင်သည်။ ရိုးရိုးကျောက်မီးသွေးမှ 
ကုတ်မီးသွေးနှင့် ကျောက်မီးသွေးဓာတ်ငွေ့တို့ကို ထုတ်ယူသော 
အခါ၊ အမ်မိုးနီးယားရေသည် ဘေးထွက်ပစ္စည်းအဖြစ် ထွက်လာ 
သည်။ ထိုအမ်မိုးနီးယားရေကို ဟိုက်ဒရိုကလောရစ် အက်ဆစ် 
နှင့် ပေါင်းစပ်စေလျှင် အမ်မိုးနီးယမ်းကလိုရိုက်ဖြစ်သည်။ ထို 
ဒြဗ်ပေါင်းကို အငွေ့ပျံစေပြီးလျှင် စင်ကြယ်အောင်ပြုလုပ်ယူလျှင် 
ဇဝက်သာသန့်သန်ကိုရ၏။ တစ်ခါတစ်ရံဇဝက်သာကို မီးတောင် 
များမှထွက်လာသော ချော်ရည်များတွင် တွင်းထွက်ပစ္စည်းတစ်ခု 
အဖြစ်ဖြင့် တွေ့ရှိရလေသည်။

ဇဝက်သာသည် စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်းများ၌ အထူးအရေး 
ကြီးသည့်ပြင် ဆေးဖက်၌လည်း အသုံးဝင်သည်။ ဓာတ်ခဲများပြု 
လုပ်ရာတွင်လည်း ဇဝက်သာကို အသုံးပြု၏။ ထို့အပြင် ဂဟေ 
ဆက်လုပ်ငန်း၊ ရွှေကို ချေးချွတ်သောလုပ်ငန်း၊ အထည်လုပ်ငန်း 
များတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ဆေးဝါးတစ်ခုအဖြစ်ဖြင့် ဗရွန် 
ကိုက်တစ် ရင်ကျပ်နာ၊ အဆုတ်ရောင်နာ၊ အစာအိမ်ရောဂါများ 
ကို ကုသရာတွင် ဇဝက်သာကို အသုံးပြု ကြလေသည်။
မြန်မာ ဆေးဆရာများကလည်း ဆေးဖက်ပစ္စည်းတစ်ခု 
အဖြစ် ဇဝက်သာကို အသုံးပြုကြသည်။

## ကိုးကား
ဇူးလူးလူမျိုး

ဇူးလူးလူမျိုးတို့သည် အာဖရိကတိုက် တောင်ပိုင်းရှိ ဇူးလူးလန်းနယ်၌ နေထိုင်ကြသော လူမျိုးများဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ 
သည် ဗန်တူအနွယ်ဝင် ကပ္ပလီများဖြစ်ကြ၏။ အရပ်ရှည်၍ 
ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည် တောင့်တင်းသည်။ သူတို့သည် ရွယ်ငယ် 
များတည်၍ နေထိုင်ကြရာ၊ ရွာတစ်ရွာတွင် သူကြီးတစ်ယောက် 
စီရှိ၏။ ထိုရွာသူကြီးမှာ တောင်အာဖရိကပြည်ထောင်စုအစိုးရ 
အား တာဝန်ခံရသူဖြစ်သည်။ ဇူးလူးလူမျိုးတို့သည် တဲကလေး 
များဖြင့် နေထိုင်ကြ၏။ သူတို့၏ တဲမှာ ပျားအုံသဏ္ဌာန်ရှိ၍၊ 
သူတို့ကိုယ်တိုင် သက်ငယ်၊ ဝါး၊ သစ်ကိုင်းခြောက်စသည်တို့ 
ဖြင့် ဆောက်လုပ်နေထိုင်ကြ၏။ ထိုတဲစုဖြင့် တည်ထားသော 
ရွာဝိုင်းကလေးများကို ကရားဟုခေါ်သည် တဲဝင်ပေါက်မှာ 
အလွန်ပင်နိမ့်သဖြင့် ကုန်း၍ဝင်ရသည်။ ဇူးလူးလူမျိုးတို့သည် 
သူတို့၏ ကျွဲနွားတိရစ္ဆာန်များကို ထိုကရားခေါ် တဲစုရွာထဲ၌ပင် 
ထားကြ၏။ လယ်ယာ စိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် ကျွဲနွားမွေးမြူ ခြင်းမှာ 
ဇူးလူးလူမျိုးတို့၏ အဓိကလုပ်ငန်းဖြစ်သည်။

ဇူးလူးတို့သည် ခေါင်းဆောင်'ချာက'၏ ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် 
၁၉ ရာစုခေတ်ဦးလောက်ကစ၍ တောင်အာဖရိကတိုက် ဇန်ဇီဗါ 
နှင့် ဂွတ်ဒဟုပ်အငူတွင် တန်ခိုးကြီးမားလာကြလေသည်။ 
၁၈၇၉ ခုနှစ်တွင် ဥလန်ဒီ နယ်၌ ဇူးလူးဘုရင် 'စက်တီဝေးယို' 
ခေါင်းဆောင်၍ ဗြိတိသျှတို့နှင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် 
အရေးနိမ့် သဖြင့် ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့က ဇူးလူးလန်း 
ကို သိမ်းပိုက်လိုက်လေသည်။ ၁ဝ နှစ်မျှ ကြာသောအခါ ထို 
နယ်သည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်သော နာတဲနယ် နာတဲပြည်နယ်တွင် တစ်စိတ် 
တစ်ဒေသ ပါဝင်လာလေ၏။

၁၉ဝ၆ ခုနှစ်တွင် ဇူးလူးတို့သည်
ဥရောပလူဖြူများကို ခုခံပုန်ကန်ကြ ပြန်၏။ 
သို့သော်လည်း မအောင်မြင်ချေ။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဇူးလူး 
တို့သည် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားစွာနေထိုင်ကြလေသည်။ ဇူးလူးလူမျိုးများ 
၏ နောက်ဆုံးဘုရင်မှာ စက်တီဝေးယို၏မြေဖြစ်၍၊ ၁၉၃၉ 
ခုနှစ်ကစ၍ ဘုရင်အဖြစ်စိုးစံခဲ့သူဖြစ်သည်။
## ကိုးကား
ဆမ္မဆန်

ဆမ္မဆန် (ရှ့ဆုန်)၏ အကြောင်းကို ဓမ္မဟောင်းကျမ်း၊ 
တရားသူကြီးမှတ်စာ အခန်းတွင် ဖော်ပြပါရှိသည်။ အဇ္ဇရီယယ် 
(ဣတရေလ) လူမျိုးတို့၏ ရှေးရိုးပုံပြင်တွင် ဆမ္မဆန်မှာ 
အလွန်ခွန်အားဗလကြီးသော သူရဲကောင်းအဖြစ် ထင်ရှားလေ 
သည်။ ထိုအခါက အဇ္ဇရီယယ်လူမျိုးတို့မှာ ဖိလစ္စတင်း(ဖိလိတ္တိ) 
လူမျိုးတို့၏ လက်အောက်တွင်ရှိသည်။ ဆမ္မဆန်သည် မိမိ၏ 
အမျိုးသားများဖြစ်သော အဇ္ဇရီယယ်လူမျိုးအား ဖိလစ္စတင်း 
လူမျိုးတို့၏ လက်တွင်းမှ ကယ်ရန် ကြိုးစားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ 
အနောက်တိုင်းစာပေနှင့် စကားပုံများတွင် ဆမ္မဆန်၏ ခွန်အား 
နှင့် ဒလိုင်းလား၏ သစ္စာမဲ့ပုံများကို တင်စား၍ မကြာခဏ 
ထည့်သွင်းဖော်ပြလေ့ရှိ၏။

ဆမ္မဆန်သည် မိမိနှင့်ရည်ငံနေသော ဖိလစ္စတင်းအမျိုး 
သမီးထံသို့အသွားတွင် လမ်း၌ ခြင်္သေ့တစ်ကောင်နှင့် တွေ့၍ 
ထိုသားရဲကို လက်ချည်းသက်သက်ဖြင့် သတ်ဖြတ်ခဲ့၏။ တစ်ခါ 
သော်၊ ဆမ္မဆန်သည် မြေခွေး ၃ဝဝ ကိုဖမ်း၍၊ အမြီးဖျားတွင် 
မီးတုတ်ချည်လျက် ဖိလစ္စတင်းလူမျိုးတို့၏ လယ်ယာများကို 
မီးရှို့ဖျက်ဆီးပစ်လေ သည်။ ဖိလစ္စတင်းတို့လည်း ဆမ္မဆန်၏ 
ဇနီးနှင့်တကွ အိမ်သူအိမ်သားများကို သတ်၍လက်စားချေကြ 
၏။ ထိုအခါ ဆမ္မဆန်သည် မြည်းမေးရိုးတစ်ချောင်းဖြင့် ဖိလစ္စ 
တင်းအမျိုးသားတစ်ယောက်ကို ရိုက်သတ်လေသည်။
တစ်ဖန် ဆမ္မဆန်သည် ဒလိုင်းလား (ဒေလိလ)အမည်ရှိ 
သော ဖိလစ္စတင်းအမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့် ရည်ငံပြန်၏။ ထိုမိန်းမ 
သည် ဆမ္မဆန်၏ ကြီးမားသော ခွန်အားသည် သူ၏ဆံပင်၌ 
တည်ရှိကြောင်းကို သိရသဖြင့် သူအိပ် ပျော်နေခိုက် ဆံပင်ကို 
ရိတ်ပစ်လေသည်။ ထိုအခါ ဖိလစ္စတင်းလူမျိုးတို့သည် ဆမ္မဆန် 
အားဖမ်းဆီးနိုင်ကြ၍ မျက်လုံးအစုံကို ဖောက်ပြီးလျှင် ထောင် 
သွင်းအကျဉ်းချထားကြလေသည်။

ဖိလစ္စတင်းလူမျိုးတို့၏ ဒေးဂုန်နတ်ပွဲနေ့တွင် ဆမ္မဆန်ကို 
ဘုရားကျောင်းထဲသို့ ခေါ်ဆောင်ခဲ့ကြလေသည်။ ဆမ္မဆန်တွင် 
ဆံပင်များ ပြန်၍ပေါက်လာပြီဖြစ်ရာ၊ ခွန်အားလည်းပြန်၍ ပြည့် 
လာပြီဖြစ်၏။ ဘုရားကျောင်းထဲတွင် ဖိလစ္စတင်းမင်းများနှင့် 
ဧည့်ပရိသတ်တို့ဖြင့် ပြည့်လျက်ရှိသည်။ ဆမ္မဆန်လည်း ဘုရား 
ကျောင်းတိုင်နှစ်ခုကို မှီလျက်ရပ်န၏။ ထိုနောက် ဆမ္မဆန်သည် 
အားကုန်သွန်၍ ထိုတိုင်များကိုတွန်းလှဲဖြိုဖျက်လိုက်ရာ၊ ကျောင်း 
အဆောက်အအုံ ပြိုပျက်ပိကျ၍ သူနှင့်တကွ ဖိလစ္စတင်းလူမျိုး 
မြောက်မြားစွာတို့ သေကြေပျက်စီးကုန်၏။

ကဗျာစာဆိုကျော် ဂျွန် မီလတန်က ဆမ္မဆန်အကြောင်းကို 
ကဗျာဖွဲ့ဆိုခဲ့၏။ တေးသံစုံဇာတ်နှင့် ရုပ်ရှင်ကားများဖြင့်လည်း 
ဆမ္မဆန်နှင့် ဒလိုင်းလားအကြောင်းကို သရုပ်ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။
## ကိုးကား
ဇူးလူးလန်းနယ်

## ဇူးလူးလန်းနယ်
ဇူးလူးလန်းနယ်သည် တောင်အာဖရိကတိုက် ပြည်ထောင်စု 
တွင်ပါဝင်သော နာတဲပြည်နယ်၏ အရှေ့မြောက်ပိုင်းကမ်းမြောင် 
ဒေသဖြစ်သည်။ ထိုကမ်းမြောင်ဒေသ၏ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင် 
ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတို့သည် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာရေပြင်နှင့် ဆက် 
စပ်လျက်တည်နေသည်။ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်း မိုင်ပေါင်း 
၁ဝ၃၆၂ မိုင်ဖြစ်၏။ လေဗောင်းဗိုးတောင်တန်းကြီးသည် 
တောင်နှင့်မြောက်တန်းကာ ဇူးလူးလန်း နယ်ကို ၂ ပိုင်း 
ပိုင်းလျက်တည်ရှိသည်။ ယင်းတောင်တန်းနှင့် ပင်လယ်စပ်
ကြားရှိ အပိုင်းသည် မြေဩဇာကောင်းမွန်၍၊ ကျွဲနွားများမွေး 
မြူရာ ဒေသဖြစ်သည်။ အတွင်းဖက်ဒေသမှာ တောင်ကုန်း 
မြင့်များနှင့် ပြည့်နှက် နေသည်။ အချို့ကုန်းမြင့်များသည် ပေ 
၅ဝဝဝ အထိမြင့်မား၏။

ဇူးလူးလန်းနယ်တွင် ဇူးလူးလူမျိုးများနေထိုင်သည်။ ယင်း 
တို့သည် ဗန်တူနွယ်ဝင် နီးဂရိုးများဖြစ်ကြသည်။ ဇူးလူးလန်း 
နယ်၌ ၁၉၃၆ ခုနှစ် သန်ကောင်စာရင်းအရ လူဦးရေ 
၃၆ဝဝဝဝ ယောက်ခန့်ရှိရာ၊ မျက်နှာဖြူ လူမျိုးပေါင်း ၆ဝဝဝ 
ခန့်ပါဝင်သည်။ လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် ကျွဲနွားမွေးမြူခြင်း 
အလုပ်အကိုင်များသည် ဇူးလူးလန်းနယ်၏ အဓိကလုပ်ငန်း 
များဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းနှင့်နီးသော ဒေသများတွင် 
ကြံပင်များ ကိုစိုက်ပျိုးကြသည်။ ကြံခင်းများစွာတို့ကို အနောက် 
တိုင်းသားများက ပိုင်ဆိုင်ကြ၏။

ဇူးလူးလန်းနယ်၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ အက်ရှိုဝေမြို့ဖြစ် 
သည်။ ထိုမြို့၏မြောက်ဘက် ၁၅ မိုင်ခန့်အကွာတွင် ဂေါ်မိတ် 
ကျောက်ကို တူးဖော်ရရှိသည်။ ဇူးလူးလန်းနယ်မှ ရွှေ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ 
ကြေးနီနှင့် ဒန်ဖြူတို့လည်း အသင့်အတင့်ထွက်သည်။ ဇူးလူးတို့ 
သည် အရပ်အမောင်းထွားကျိုင်း၍၊ ကျန်းမာသန်စွမ်း၏။ စစ် 
တိုက် ဝါသနာပါကြ၏။ သူတို့၏အိမ်များမှာ ပျားအုံသဏ္ဌာန် 
တဲဝိုင်းများဖြစ်သည်။ ရွာများမှာလည်း ရွာဝိုင်းကြီးများဖြစ် 
သည်။ ရွာအလယ်၌ ကျွဲနွားများကို ထားတတ်ကြသည်။
ဇူးလူးလူမျိုးတို့၌ တစ်လင်တစ်မယားစနစ် မရှိချေ။ 

ယောကျာ်းများက မိန်မတစ်ဦးထက်ပို၍ လက်ထပ်ယူလေ့ရှိကြ 
သည်။ ဇူးလူးယောကျာ်းကလေးနှင့် မိန်းကလေးတို့ ချစ်ရေးဆို 
ကြသည့်အခါ၌ ယောကျာ်းကလေးက မိန်းကလေးအား ကျွဲနွား 
အစရှိသော တိရစ္ဆာန်များကို လက်ဆောင်ပေးလေ့ရှိ၏။ လက် 
ထပ်မင်္ဂလာပွဲ ကျင်းပသည့်အခါ၌ကား သတို့သား သတို့သမီး 
နှစ်ဦးစလုံးတို့က ထိုလက်ဆောင်မျိုးကိုပင် အပြန်အလှန် 
ပေးကမ်းကြသည်။

ဇူးလူးများသည် ၁၉ ရာစုအစပိုင်း၌ အာဖရိကတိုက် 
တောင်ပိုင်းတွင် တန်ခိုးအကြီးမားဆုံး လူမျိုးဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၇၈၃ 
ခုနှစ်မှ ၁၈၂၈ ခုနှစ်အတွင်း 'ချာက'ဆိုသော ခေါင်းဆောင်ကြီး 
၏ ရှေ့ဆောင်မှုဖြင့် ဇူးလူးတို့ တန်ခိုးကြီးခဲ့ရာ၊ ဇမ်ဗီဇီမြစ်မှ 
ဂွတ်ဒဟုပ် အငူအထိ အာဏာစက် ပျံ့ခဲ့သည်။ ဇူးလူးဘုရင် 
စက်တီဝေးယို လက်ထက်၌ အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် အချင်းများခဲ့သည်။ 
ဇူးလူးတို့ အရေးရှုံးနိမ့်သဖြင့် ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် ဇူးလူးလန်းကို 
ဗြိတိသျှတို့က သိမ်းယူလိုက်၍၊ ၁၈၉၇ ခုနှစ်သို့ရောက်သော်၊ 
နာတဲနယ်ထဲသို့ သွတ်သွင်းခဲ့ လေသည်။ ၁၉ဝ၆ ခုနှစ်တွင် 
ဇူးလူးတို့ အနည်းငယ် ဆူပူလှုပ်ရှားခဲ့သေးသည်။ သို့ရာတွင် 
အလွယ်တကူဖြင့် ထိုဆူပူမှုကို နျိမ်နင်းလိုက်သည်။ ထိုနောက် 
၌ကား ဆူပူမှုများမရှိတော့ချေ။ စက်တီဝေးယို၏ မြေးသည် 
၁၉၃၉ ခုနှစ်မှစ၍ ဇူးလူးလူမျိုးတို့၏ အကြီးအကဲအဖြစ် အုပ် 
ချုပ်လျက်ရှိသည်။
## ကိုးကား
ဇော်မွှားပန်း

မြန်မာ့ဝေါဟာရတွင် ဇော်မွှားဟုတွင်သောပန်းမျိုးကို ရုက္ခ 
ဗေဒနည်းအရ ခွဲခြားကြည့်လျှင်၊ မျိုးရင်းအားဖြင့် သုံးမျိုးရှိသည် 
ကိုတွေ့ရသည်။ ပထမမျိုးရင်းမှာ 'ဒိုင်အင်းသပ် ကယ်ရီယိုဖစ် 
လပ်('''')'ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်လို 'ကာနေးရှင်း(carnation)'ဟု ခေါ်သည် မြန်မာ 
တို့ကမူ ဇော်မွှားကြီးပန်းဟု ခေါ်ကြသည်။ ဒုတိယမျိုးရင်းမှာ 
'ဒိုင်အင်းသပ် ပလူမားရိယပ်('''')'ဖြစ်၍၊ အင်္ဂလိပ်လို 'ပင့်ခ(pink)'ဟု 
ခေါ်သည်။ ဤမျိုးရင်းဝင်ဇော်မွှားပန်း၏ အရွယ်မှာ သွယ်သည် 
ဖြစ်၍၊ မြန်မာလို ဇော်မွှားရွက်သွယ်ဟု ရုက္ခဗေဒပညာရှင်တို့က 
အမည်ပေးကြသည်။ တတိယမျိုးရင်းမှာ 'ဒိုင်အင်းသပ်ဗာဗတပ်('''')' 
ဖြစ်သည်။ ယင်းကို အင်္ဂလိပ်လို 'ဆွိ ဝီလျံ(sweet William)'ဟုခေါ်သည်။ ဤ 
အမျိုးမှာ ရွက်ကားမျိုးဖြစ်၍၊ ရုက္ခဗေဒပညာရှင်တို့က ဇော်မွှား 
ရွက်ကားဟု အမည်ပေးကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ဤရွက်ကား 
မျိုးကို အများဆုံးစိုက်ပျိုးကြသည်။

ဇော်မွှားကြီးပင်သည် ၁ ပေမှ ၃ ပေအထိမြင့်သောနှစ်ကြာ 
ခံပင်မျိုးဖြစ်သည်။ အပွင့်များစွာပွင့်သည်။ အပင်၌ မျက်နှာချင်း 
ဆိုင် အရွက်ပြားကလေးများရှိသည်။ ဥရောပတိုက်တောင်ပိုင်း 
သည် ထိုပန်းပင်၏ မူလ ပေါက်ရာ အရပ်ဖြစ်သည်။ ပန်းပွင့်၌ 
ပန်းရောင်၊ ခရမ်းရောင်နု၊ အနီ၊ အဖြူ သို့မဟုတ် အဝါရောင် 
များ ရှိတတ်သည်။ ပင်စည်မှ အတက်နုကလေးများကို ပျိုးယူ 
ခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ပင်စည်တစ်ခုကို မြေကြီးသို့ကိုင်းယူ၍ အမြစ် 
သစ်များထွက်စေခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ မျိုးပွားယူနိုင်သည်။ ပန်းပွင့် 
ကြီးစေရန် အဖူးတစ်ခုတည်းကိုသာ ချန်၍၊ ကျန်အဖူးများကို 
ခြွေချရသည်။ ထိုပန်းပင်မျိုးကို စိုက်ပျိုးကြခြင်းမှာ ပန်းပွင့်ကြီး 
ခြင်း၊ အရောင်လှခြင်း၊ အနံ့မွှေးခြင်းတို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ 
သို့သော် တပင်တည်းတွင် ထိုဂုဏ်များနှင့်ပြည့်စုံသော ပန်းပွင့် 
ကိုရခဲသည်။ ဇော်မွှားကြီးပန်းပင်သည် မွှေးကြိုင်သော အရွယ် 
သင့်ပန်းများ ပွင့်သည်ဟုဆိုလျှင်ပင်၊ ယင်းကို အကောင်းဆုံးဟု 
ခေါ်ရသည်။

ဇော်မွှားကြီးပင်သည် သဲများများနှင့် ရောထားသော နုံးမြေ 
တွင် ဖြစ်ထွန်းသည်။ ထိုအပင်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော အဆိုး 
ဆုံးရန်သူမှာ 'ဝိုင်ယာဝမ်း'ခေါ် ပိုးတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ကာကွယ် 
ရန်နည်းမှာ လတ်ဆတ်သည့် အာလူး၊ ခါဥဖြူကဲ့သို့သော ဥ 
တစ်မျိုးမျိုးကို ပါးပါးလှီးပြီးနောက် မြေကြီးအတွင်း အမြစ်၏ 
အနီး၌ ညနေပိုင်း တွင်မြှုပ်ထားရသည်။ နောက်တစ်နေ့နံနက် 
တွင် ပါးပါးလှီး၍ထည့်ထားသော ဥအလွှာတွင် ထိုပိုးများ
တွယ်ကပ်၍နေသည်ကိုတွေ့ရပေမည်။ ထိုအခါ ပိုးများကို ဖျက် 
ဆီးပစ်နိုင်သည်။ ဇော်မွှားကြီးပင်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၌ အနှံ့အပြား 
စိုက်နိုင်သည်။ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်တွင် အလွယ်တကူစိုက်၍ရ 
သည်။

ဇော်မွှားရွက်သွယ်ပင်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၌ စိုက်၍ရသော် 
လည်း၊ အစိုက်နည်းကြသည်။ ထိုအပင်မှာ နှစ်ကြာခံပင်ပျော့ 
မျိုးဖြစ်သည်။ ဥရောပတိုက်အလယ်ပိုင်း၊ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အထူး 
သဖြင့် မြေထဲပင်လယ်ဒေသတစ်ဝိုက်သည် ထိုအပင်၏ မူလ 
ပေါက်ရာဒေသ ဖြစ်သည်။ ထိုအပင်မျိုးသည် ၁၆၂၉ ခုနှစ်က 
ဗြိတိန်နိုင်ငံသို့ပျံနှံ့ လာသည်။ များသောအားဖြင့် နေရာအနှံ့ 
အပြားတွင် နံရံအိုကြီးမျာကို အမှီပြု၍၊ သဘောဝအလျောက် 
ပေါက်တတ်သည်။ ထိုအပင်မျိုး၌ တစ်ပေမြင့်သော ပင်စည် 
သေးကလေးရှိတတ်သည်။ ထိုပင်စည်ကလေးမှ အကိုင်းများ 
ဖြာထွက်သည်။ အရွက်သည် မြက်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိ၍ စုံထွက်တတ် 
သည်။ အစေ့ကိုပျိုးယူခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ အကိုင်းကိုဖြတ်၍ ပျိုး 
ယူခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ မျိုးပွားယူနိုင်သည်။ ဥယျာဉ်အတွင်း၌ စိုက် 
ပျိုးရန် လွယ်ကူသဖြင့် ထိုအပင်ကို လူကြိုက်များသည်။ ပန်း 
ပွင့်၌ ပွင့်ဖတ်တို့၏အနားသည် တွန့်လျက်ရှိသည်။ အနံ့မှာ 
မွှေးကြိုင်သည်။
## ကိုးကား
ဆုံတားဆရာတော်

ရဟန်းမည် ရှင်နန္ဒမာလာ၊ တံဆိပ်မည် နရိန္ဒာဘိ သိရိ 
သဒ္ဓမ္မဓဇ မဟာဓမ္မရာဇာဓိ ရာဇဂုရုဘွဲ့ရ၊ ဆုံတားဆရာတော် 
သည် စဉ့်ကူမင်းလက်ထက်၌ ထင်ရှားသော ကျမ်းတတ်ဆရာ 
တော် ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်တစ်ပါးဖြစ်သည်။ ဇာတိကား ဗန့်ကျီတိုက် 
စီရင်စု၊ ဆုံတားရွာတည်း။

စဉ့်ကူမင်းလက်ထက်နှင့် ဘိုးတော်ဘုရား လက်ထက်တို့ 
တွင် အတင်ဂိုဏ်း၊ အရုံဂိုဏ်းကိစ္စ၌ အဆုံးအဖြတ် ပေးရာဝယ် 
အကြီးအကဲဆရာတော်တစ်ပါးအဖြစ်ပါဝင်၍ အဆုံးအဖြတ်ပေးခဲ့ 
၏။ ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်၌ မင်းအိုဆရာတော်၊ မာန်လည် 
ဆရာတော်၊ မင်းရွာဆရာတော်၊ ညောင်ကန်ဆရာတော်၊ ရွှေ 
တောင်ဆရာတော်၊ ဆင်တဲဆရာတော်၊ မဲထီးဆရာတော်၊ မှန် 
ကင်းဆရာတော်တို့နှင့်အတူ သာသနာတော်ကို ပြုစုစောင့်ရှောက် 
ရန်၊ မင်း၏အာဏာကုန် လွှဲအပ်ခြင်းကိုခံရသော သုဓမ္မာအဖွဲ့ဝင် 
ဆရာတော်ဖြစ်သည်။ 

ဆရာတော် ပြုစုခဲ့သော ကျမ်းများကား ပိဋကတ်သမိုင်းစာ 
တန်းအရ၊ (၁) သုတ္တသင်္ဂဟပါဠိတော်နိဿယသစ် (၂) သုတ္တ 
သင်္ဂဟအဋ္ဌကထာနိဿယ (၃) ဒွါဒသနိပါတ်ဇာတ်အဋ္ဌကထာ 
နိဿယ (၄) တေရသနိပါတ်ဇာတ်အဋ္ဌ ကထာနိဿယ (၅) 
ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အဋ္ဌကထာနိဿယ (၆) အဘိဓမ္မတ္တသင်္ဂဟအဋ္ဌကထာ 
နိဿယ (၇) အဖေဂ္ဂုသာရဒီပနီ အမေးအဖြေ (၈) သုတ်မဟာ 
ဝါအဋ္ဌကထာဂဏ္ဌိ (၉) သုတ်ပါထေယျအဋ္ဌကထာဂဏ္ဌိတို့ဖြစ် 
လေသည်။ ဆရာတော်သည် သက်တော် ၆၅ နှစ်၊ ဝါတော် ၄၅ 
ဝါတွင် ပျံလွန်တော်မူ၏။
## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာသာသနာပိုင်များ
ဇီးကုန်းမြို့

**ဇီးကုန်းမြို့** သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ နတ်တလင်းခရိုင်၊ ဇီးကုန်းမြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်။ ဇီးကုန်းမြို့သည် ရန်ကုန် ပြည် မီးရထားလမ်းပေါ်၌ တည်ရှိ၍၊ ရန်ကုန်မြို့မှ ၁၁၆ မိုင်၊ ပြည်မြို့မှ ၄၅ မိုင်ကွာဝေးသည်။ ဇီးကုန်းမြို့၌ ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေးကို မြူနီစီပယ်ဖွဲ့၍ အုပ်ချုပ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ  မြို့ပေါ်လူဦးရေမှာ ၁၅,၂၃၃ ယောက် ဖြစ်သည်။

## သမိုင်းကြောင်း 
ဇီးကုန်းကို ခရစ်နှစ် ၁၃၁၂ တွင် တည်သည်ဟု အဆိုရှိသည်။ သာယာဝတီမြို့ (အခု ကြို့ပင်ကောက် အရှေ့ မြို့တွင်းရွာ)ကို တည်သော သတိုးနော်ရထာသည် မြို့တော် အနောက်ဘက်သို့ လှည့်လည်စဉ် ဇီးပင်ကလေးများ တန်းပေါက်နေသည့် ချောက်ကမ်းပါး၌ စခန်းချကာ ရွာတည်ရာ ဇီးကုန်းဟု တွင်သည်။ ရွာမြေနှင့် တကွ မြသိန်းတန်စေတီကို တည်သည်။ ဇီးကုန်း၏ မူလ တည်နေရာမှာ ယခု ရွာမ ရပ်ကွက် တည်ရှိရာ မီးရထားလမ်း၏ အရှေ့ဘက် ဖြစ်သည်။ ၁၈၇၇ တွင် ရန်ကုန်-ပြည် မီးရထားလမ်း ဖွင့်သောအခါ ဇီးကုန်းတွင် ဘူတာရုံ တရုံ ထားရှိသည်။ ၇ မတ် ၁၈၇၈ ရက်စွဲပါ အခွန်တော် မြေစာရင်း မင်းကြီးရုံး စာအမှတ် ၂၅ အရ ဇီးကုန်းကို မြို့အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဇီးကုန်းမြို့တွင် ၁၉၅၃ ၌ သန်းခေါင်စာရင်းအရ လူဦးရေ ၇၆၅၂ ဦး နေထိုင်သည်။

## မြသိန်းတန်စေတီ 
ဇီးကုန်းမြို့ မြသိန်းတန်ဘုရားသည် မြို့ကျက်သရေဆောင် စေတီတော် ဖြစ်ပြီး ခရစ်နှစ် ၁၃၁၂ ခုတွင် သုံးမြို့ရှင် သတိုးနော်ရထာက တည်ထား ကိုးကွယ်သည်။ အဖိုးတသိန်း ထိုက်သော မြဆင်းတုတော်ကို ဌာပနာ ပြုသဖြင့် မြသိန်းတန်ဘုရားဟု တွင်သည်။

## အထင်ကရပုဂ္ဂိုလ် 
# စာရေးဆရာ ဇေယျ 
# အမျိုးသား ဦးလှဒင် (သစ်နဖားကျေးရွာ)
# သတ္တုတွင်း ဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးချုပ် သန်းတင်
# ဂျပ်ဆင်ကောလိပ် ကျောင်းအုပ်ကြီး ဒေါက်တာလှဘူး
# သတင်းစာဆရာ နေအောင် (သစ်နဖား)
# ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ဇင်
# နေရှင်နယ် ထွန်းတင်
# ဇာတ်မင်းသား အောင်ထွန်းမြိုင်
# သခင်လွင်
# ရဲဘော်နေအောင်
# ရွှေတိဂုံဂေါပက ဝတ်လုံတော်ရ ဦးဘစီ
# နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဦးဉာဏ်ဝင်း (ပဲခူးတိုင်း ဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း)
# စာရေးဆရာ ခင်ဇော် (ဇီးကုန်း)

## ကိုးကား
ဖာဒီနန် ဖွန် ဇက်ပလင်

ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွား၍ တစ်နှစ်မျှ မရှိသေးမီ ၁၉၁၅ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ ညတစ်ည၌ အင်္ဂလန်ပြည်ရှိ မြို့ရွာ ပေါင်းများစွာတို့သည် ရုတ်တရက် ရန်သူ၏ ဗုံးကြဲခြင်းကို ခံရလေသည်။ ထိုအချိန်က ကောင်းကင်မှလာ၍ ဗုံးကြဲခြင်းကိုမကြုံဘူးသေးသဖြင့် အင်္ဂလန်ပြည်သူပြည်သားတို့သည် အလွန်အံ့ဩ ထိတ်လန့်ကြသည်။ ထိုသို့ အင်္ဂလိပ်လူမျိုးတို့အား စိတ်ဓာတ် ချောက်ချားသွားအောင် ဖန်တီးနိုင်ခဲ့သူမှာ ဇက်ပလင်ဆိုသူဖြစ်၏။ အင်္ဂလန်ပြည်ရှိ မြို့ရွာများပျက်စီးရခြင်းမှာ ဇက်ပလင် တီထွင်သော လေသင်္ဘောလာရောက်ဗုံးကြဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဇက်ပလင်ကို အစွဲပြု၍၊ ထိုလေသင်္ဘောကို 'ဇက်ပလင်' ဟူ၍ အမည်ပေးထားလေသည်။ 

ကောင့် ဇက်ပလင်သည် ၁၈၃၈ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက် နေ့၌ ဂျာမနီနိုင်ငံ ဗါးဒင်နယ်၊ ကွန်စတန်မြို့တွင် ဖွားမြင်၏။ ငယ်စဉ်ကပင် စစ်ပညာကို သင်ကြားခဲ့၍၊ အသက် ၂ဝ အရွယ်၌ ဂျာမန်စစ်တပ်တွင် စစ်ဗိုလ်အဖြစ်အမှုထမ်းခဲ့၏။ အမေရိကန်ပြည်တွင်းစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားသောအခါ၊ သူသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ သွားရောက်၍ ပြည်ထောင်စုသားများဖက်မှ အပျော်တမ်းတပ်တွင် ပါဝင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သူသည် လေကြောင်းပညာတွင် လွန်စွာဝါသနာပါသောကြောင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ရှိနေစဉ် မီးပုံးပျံတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် စီးနင်းလိုက်ပါခဲ့ဘူးလေသည်။ ဂျာမနီသို့ ပြန်ရောက်သောအခါ၊ ၁၈၆၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြီးယန်း စစ်ပွဲ၌၎င်း၊ ၁၈၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပြင်သစ်ဂျာမန်စစ်ပွဲ၌၎င်း ဝင်ရောက်ဆင်နွဲခဲ့၍၊ ဗိုလ်ချုပ်မှူး အဆင့်အတန်းထိ ရာထူးတိုးမြှင့်ခြင်းကို ခံခဲ့ရလေသည်။ ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် စစ်တပ်မှ အငြိမ်းစားယူခဲ့ပြီးနောက်၊ လေကြောင်းခရီးလွှင့်ပညာတွင် စိတ်အားထက်သန်စွာ စူးစိုက်လေ့လာခဲ့သည်။ ၁၉ဝဝ ပြည့်နှစ်တွင် သူပထမဦးဆုံး ဆောက်လုပ်သော လေသင်္ဘောမှာ လေထဲ၌မိနစ် ၂ဝ ကြာမျှ ပျံဝဲနေနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ မြေပြင်ပေါ်သို့ သက်ဆင်းသောအခါတွင် ပျက်စီးသွား၏။ သို့သော် သူသည် အားမလျော့ဘဲ ဆက်လက်ကြိုးစားလာခဲ့ရာ ၁၉ဝ၆ ခုနှစ်တွင် သူ၏လေသင်္ဘောများသည် တစ်နာရီလျှင် မိုင် ၃ဝ နှုန်းနှင့်ပျံသန်းနိုင်၍၊ နောက်တစ်နှစ် တွင် ၃၅ မိုင်နှုန်းထိတိုးတက်၍ ပျံသန်းလာနိုင်၏။

ထို့နောက် ဇက်ပလင်တို့သည် တဖြည်းဖြည်းတိုးတက် ကောင်းမွန်လာ၍၊ ပထမကမ္ဘာ စစ်အတွင်းက အင်္ဂလန်ပြည်ပေါ်သို့ အကြိမ်ပေါင်းများစွာ ပျံသန်းဝင်ရောက်ကာ ဗုံးကြဲနိုင်ခဲ့ကြလေသည်။

ကောင့် ဖာဒီနန် ဖွန်ဇက်ပလင်သည် ၁၉၁၇ ခုနှစ် မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ရှားလော့တင်ဗတ်မြို့၌ ကွယ်လွန်သည်။ သူကွယ်လွန်သည့် အချိန်ခန့်တွင် အသစ်ပေါ်လာသောလေယာဉ်ပျံများကြောင့် လေသင်္ဘောတို့သည် ပျောက်ကွယ်သွားကြလေသည်။ သို့ရာတွင် ဇက်ပလင်သည် လေကြောင်းပညာကို စတင်လမ်းထွင်ပေးခဲ့သည့် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဖြစ်သဖြင့် ဂျာမန်တို့၏ လေးစားခြင်းကိုသာမက ကမ္ဘာတစ်ဝှန်းလုံး၏ လေးစားခြင်းကိုလည်း ခံရပေသည်။ 

## ကိုးကား
အေမီး ဇိုလာ

ပြင်သစ်စာရေးဆရာကြီး အေမီးဇိုလာ၏ဖခင်မှာ အီတာလျံ လူမျိုး အင်ဂျင်နီယာ ဖရန်ဆွာဖိုလာဖြစ်၍၊ မိခင်မှာ ပြင်သစ်လူမျိုးဖြစ်သည်။ ပါရစ်မြို့၌မွေးဖွား၍၊ မာဆေးမြို့နှင့် ပါရစ်မြို့၌ ပညာသင်ခဲ့၏။ ငယ်ရွယ်စဉ်က အလုပ်အကိုင်အခြေမကျသဖြင့် ဆင်းရဲသည်။ အလုပ်ရှာဖွေနေစဉ်ပင် ဝတ္ထုများကို ရေးခဲ့သည်။ ၁၈၆၄ ခုနှစ်တွင် ပထမဦးဆုံး သူရေးသားသော စာအုပ်ကို ထုတ်ဝေရာ၊ ကောင်းစွာမအောင်မြင်ချေ။ နှစ်နှစ်မျှ စာရေးအလုပ်ဖြင့် အသက်ဝမ်းကျောင်းပြီးလျှင် ထိုအလုပ်ကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးသော်၊ စာရေးဆရာလုပ်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်၏။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ဒေါသ၏အကြောင်းကို သရုပ်ဖော်၍ ဝတ္ထုတစ်ပုဒ် ရေးသားရာ၊ ထိုဝတ္ထုတအုပ်နှင့်ပင် နာမည်ထင်ရှားလာခဲ့လေသည်။

အေမီ ဇိုလာသည် စိတ်ကူးယဉ်ဝတ္ထုရေးဆရာမဟုတ်ဘဲ၊ အဖြစ်သနစ်အမှန်သဘာဝကို မထောက်မညှာ ဖော်ပြတတ်သော သူဖြစ်၏။ ဝတ္ထုပေါင်းနှစ်ဆယ်မျှကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၃ ခုနှစ်အထိ ရေးသားပြီးလျှင်၊ ထိုဝတ္ထုများမှာ အဆက်အစပ်ရှိသဖြင့် 'လာ ရူဂွန် မတ်ကွား'အမည်တပ်သော ဝတ္ထုရှည်ကြီး တစ်ပုဒ်အနေဖြင့် ထုတ်ဝေခဲ့၏။ ယင်းဝတ္ထုရှည်ကြီးတွင် လူတို့၏ရိုးရာ ထုံးစံဓလေ့များနှင့် မျိုးရိုးကိုလိုက်၍ အဆင့်ဆင့် ဖြစ် ပေါ်လာသော လူ့စိတ်ဓာတ်များအကြောင်းကို အသေးစိတ်ရေး ထားလေသည်။ ထိုဝတ္ထုများတွင် ဇိုလာသည် လူတစ်ယောက်၏ စိတ်သဘာဝဆောက်တည်လာပုံ၊ တစ်ဆင့်မှတစ်ဆင့်ရင့်သန်လာပုံ၊ အကောင်းဖက်၌တိုးတက်ခြင်း၊ အဆိုးဖက်သို့ယိမ်းယိုင်ခြင်းတို့မှာ ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေနှင့် မိမိ၌ဗီဇပါလာသော စိတ်ဓာတ်များကြောင့် ဖြစ်ရပုံတို့ကို သရုပ်ဖော်ပြခဲ့လေသည်။

ဇိုလာ၏နာမည်မှာ ပြင်သစ်တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် မသိသူမရှိ သလောက်ဖြစ်လာသည်။ သို့ရာတွင် ဇိုလာသည် ဝတ္ထုရေးနေရရုံမျှနှင့် သူ့ကိုယ်သူမကျေနပ်နိုင်ဘဲ၊ လောကကြီးတွင် တရား သဖြင့်ဖြစ်ရမည့် အမှုကိစ္စများကို သူကိုယ်တိုင် စွမ်းလွန်းတမံ ဆောင်ရွက်လို၏။ ထိုကြောင့် အဲလဖရက် ဒရေးဖပ်အမှု၌ ပါဝင်ခဲ့၏။ 

ဒရေးဖပ်မှာ ပြင်သစ်စစ်ဖက်ဌာနက မှားယွင်း၍အပြစ်ပေးခြင်းခံရသူဖြစ်၏။ ထိုကိစ္စတွင် မတရားမှုကိုမရှုနိုင်သော ဇိုလာသည် ပြင်သစ်စစ်ဖက်အရာရှိများကို သတင်းစာမှ နေ၍အတိုက်အခံ ရေးသားခဲ့၏။ ထိုသို့ ဒရေးဖပ်ဘက်မှ လိုက်၍ရေးသားသဖြင့် ထောင်ဒဏ်နှင့် ငွေဒဏ် အပေးခံရလေသည်။ ထိုကြောင့် ဇိုလာသည် အင်္ဂလန်ပြည်သို့ ထွက်ပြေး တိမ်းရှောင်နေခဲ့၏။ ဒရေးဖပ်အမှုကို ထပ်မံစစ်ဆေးသောအခါ၊ တရားခံအပေါ်တွင် အပြစ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားလာ လေသည်။ ထိုအခါ၌ ဇိုလာသည် ပါရစ်မြို့သို့ပြန်လာ၍ စာရေးဆရာအဖြစ်ဖြင့်ပင် အသက်မွေးလေသည်။

ဇိုလာ၏ ဝတ္ထုများတွင် နာမည်ကျော်သောဝတ္ထုမှာ ၁၈၈ဝ ပြည့်နှစ်၌ထုတ်ဝေသော ပြည့်တန်ဆာမကလေး၏ ဘဝကိုသရုပ်ဖော်သည့်'နာနာ'ခေါ်ဝတ္ထုပင်ဖြစ်သည်။ ဇိုလာသည် လူ့လောက၏ ယုတ်မာဆိုးသွမ်း ပုံတို့ကို သရုပ်ဖော်တတ်သဖြင့် စိတ်ကူးယဉ်စွာ ရေးထားသော အချစ်ဇာတ်လမ်းများနှင့် တစ်ဘက်တစ်လမ်း ကွာခြားလေသည်။ ပါရစ်မြို့သို့ပြန်ရောက်လာ၍ သုံးနှစ်ကြာပြီးနောက်၊ ၁၉ဝ၂ ခုနှစ်တွင် ဇိုလာကွယ်လွန် လေသည်။ သူ၏ဈာပနကို ပြည်သူ့ဈာပနအခမ်းအနားဖြင့် ဂုဏ်ပြုခဲ့သည်။ 

## ကိုးကား
ဇင်းနိုဖန်

## ဇင်းနိုဖန် (ဘီစီ ၄၃ဝ-၃၅၅)
ဇင်းနိုဖန်သည် ဘီစီ ၄၃ဝ-၃၅၅ ခုနှစ်ခန့်ကာလအတွင်း 
တွင် ထင်ရှားခဲ့သော ဂရိသမိုင်းပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ဂရိ 
ပညာရှိ ဆိုကရေတီး၏ တပည့်တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ 

ဆိုင်းရပ်မင်းသားသည် သူ၏နောင်တော် ပါးရှား 
ဘုရင်ဖြစ်သူ ဒုတိယအားတက်ဇားဇီးကို တော်လှန်တိုက်ခိုက်ရာ 
တွင် ဇင်းနိုဖန်သည် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းရပ်မင်းသားကျဆုံး 
သောအခါ ဇင်းနိုဖန်သည် ကျန်ရစ်သော ဂရိစစ်သည်တော် 
၁ဝဝဝဝ ကိုကြပ်မကွပ်ကဲ၍ ပင်လယ်နက်သို့အရောက် ဆုတ်ခွာ 
ခဲ့သည်။ ဤစစ်ဆုတ် ခြင်းကို မှတ်တမ်းတင်သောအားဖြင့် 
'အနက်ဗဆစ်'ဟူသော သမိုင်းကျမ်းတစ်စောင်ကို ဖွဲ့ခဲ့သည်။ 
ဇင်းနိုဖန်သည် ထိုစစ်ပွဲမှအပြန်တွင် သူ၏ဆရာဆိုကရေတီးအား 
အက်သင်မြို့အာဏာပိုင်တို့က ကွပ်မျက်လိုက်သည်ကို သိရသော 
အခါ စပါးတန်းလူမျိုးတို့နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဘီစီ ၃၉၄ ခုနှစ်တွင် 
အက်သင်းမြို့နယ်သားတို့အား တိုက်ခိုက် လေသည်။ ထိုနောက် 
အက်သင်းမြို့မှ ပြည်နှင်ဒဏ်ကိုခံရ၍ အီးလစ်မြို့၌ စပါးတန်းလူ 
မျိုးတို့နှင့်အတူ နေထိုင်လေသည်။ သို့သော် သူကွယ်လွန်သော 
အခါ ကော်ရင့်မြို့၌ ကွယ်လွန်သည်ဟု ယူဆကြရသည်။ သူ 
ရေးသားခဲ့သော အခြားကျမ်းတို့မှာ 'ဆိုကရေးတီး၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ 
နှင့် သူ၏အယူဝါဒအကြောင်း'၊ 'ဆိုကရေးတီး မိန့်ကြားသော 
ဩဝါဒကထာများ'၊ 'ဆိုင်းရပ်မင်းသား၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ'၊ 'ဂရိတို့ 
၏သမိုင်း'ဟူ၍ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား
ဇင်ယော်

'မြစ်တွေး၊ မြစ်တွေး၊ ဇင်ယော်၊ ကျူးတည့်ကျူးသံကျော်' ဆိုသည့်သီချင်းကို ကြားဘူးသူများပေမည်။ **ဇင်ယော်**ကို ကမ္ဘာပေါ်တွင် အနှံ့အပြားတွေ့ရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း အများအပြားတွေ့ရသဖြင့် ဇင်ယော်ကို မမြင်ဘူးသူနည်းသည်။

ဇင်ယော်သည် 'ကာရက်ဒြီအိဖောမီး' မျိုးစဉ်တွင်၎င်း၊ 'လယ်ရီဒီ' မျိုးရင်းတွင်၎င်း ပါဝင်သည်။ ဇင်ယော်ငှက် အမျိုးမျိုးရှိရာတွင် တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုးသည် လွန်စွာဆင်တူသဖြင့် ခွဲခြားနိုင်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ငှက်အဖိုနှင့် အမသည် ရုပ်ဆင်းသဏ္ဌာန်ချင်း အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ ဇင်ယော်တို့အနက် ဇင်ယော်ခေါင်းမဲကို လူသိများသည်။ ဇင်ယော်ခေါင်းမဲ၏ အလျားသည် ၁၆ လက်မရှိ၏။ ဦးခေါင်းရှိအညိုရောင်သည် ဆောင်းရာသီ၌ ပျောက်သွားပြီးလျှင်၊ မျက်လုံးနားရှိ အမွှေးများသာ ညိုနေသည်။ ငှက်ငယ်များ၏ အပေါ်ပိုင်းသည် ညို၍၊ အတောင်စွန်းများ၏ အရောင်သည် မွဲခြောက်ခြောက်ဖြစ်လျက် အစက်အပြောက်များပေါ်နေ၏။ အမြီးမှာ ဖြူ၍၊ အဖျားတွင် အညိုရောင်ပြန့်နေသည်။

ဇင်ယော်ခေါင်းမဲသည် 'ဂစ်' 'ဂစ်'ဟုလည်းကောင်း၊ 'ကျစ်' 'ကျစ်' ဟုလည်းကောင်း စူးရှသောအသံနှစ်မျိုးဖြင့် အော်တတ်သည်။ အခြားစူးရှသော အသံမျိုးကိုလည်း ပြုလုပ်တတ်သေးသည်။ ဇင်ယော်ခေါင်းမဲကို ရန်ကုန်မြစ်ထဲတွင် အများဆုံးတွေ့နိုင်သည်။ ပင်လယ်ဝမှ မြစ်ထဲသို့သင်္ဘောဝင်လာလျှင် ဇင်ယော်များသည် သင်္ဘောဘေးမှ လိုက်ပါလာတတ်သည်။ သင်္ဘောပေါ်မှ ပစ်ချလိုက်သော ပေါင်မုံ့အစအနကလေးများကို ရေသို့မကျမီ ကျွမ်းကျင်စွာ ထိုးသုတ်ယူနိုင်သည်။ ဇင်ယော်သည် ရေကူးနိုင်သော်လည်း ရေမငုပ်နိုင်ချေ။ အစာမစားသည့်အချိန်တွင် ပင်လယ်ပေါ်တွင်ဖြစ်စေ၊ သဲပြင်နှင့် လေဟာပြင်ပေါ်တွင်ဖြစ်စေ နားနေလေ့ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးရှိ ရေအိုင်ကြီးများတွင် ဇင်ယော်တို့ ပိုးမွှားများဖမ်းဆီးစားသောက်နေကြသည်ကို မကြာခဏတွေ့ရလေသည်။ ဇင်ယော်ငှက်မျိုးသည် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်း၊ တာကီစတန်နယ်နှင့် တိဗက်နိုင်ငံအကြား၌ရှိသော ရေအိုင်ကြီးများတွင် သားပေါက်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဆောင်းရာသီတွင် လာရောက်သည်။ အများအားဖြင့် စက်တင်ဘာလတွင် ရောက်လာကြပြီးလျှင် ဧပြီလ၊ မေလလောက်တွင် ထွက်ခွာသွား ကြသည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပင်လယ်ငှက်များ
ကဏ္ဍ:ငှက်မျိုးရင်းများ
ကဏ္ဍ:စင်ရော်၊ ရေညှောင့်ကောင်နှင့် အလားတူငှက်များ
ဇော်ဂျီမြစ်

ဇော်ဂျီမြစ်သည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊ ပင်းတယမြို့မှ သုံး 
မိုင်ခန့်ဝေးကွာသော ရေဖြူရွာအနီးရှိ တောင်ခြေတွင် မြစ်ဖျားခံ 
သည်။ ထိုမြစ်ဖျားခံရာနေရာကို ဇော်ဂျီရေထွက်ဟုခေါ်ကြသည်။ 
ထိုနောက် ဇော်ဂျီမြစ်သည် ပင်းတယနှင့် လောက်ဆောက်နယ် 
တို့ကို ဖြတ်၍၊ ဆုန်တန်းရွာအထိ အရှေ့မြောက်သို့တူရူစီးဆင်း 
လာလေသည်။ ဆုန်တန်းသို့ရောက်သောအခါ၊ အနောက်ဘက် 
သို့ တစ်ဆစ်ချိုးကွေ့ပြီးသော်၊ တောင်မင်းကြီး၏ မြောက်ဘက် 
တစ်လျှောက်သို့ စီးဆင်းပြန်သည်။ ထိုနောက် မောနယ်ရှိမြို့ကြီး 
ကျေးရွာနယ်မြေ ချိုင့်ဝှမ်းဒေသတို့ကို ဖြတ်သန်းကာ ကျောက် 
ဆည်ခရိုင် မြေပြန့်ဒေသမှနေ၍၊ မြစ်ငယ်မြစ်ထဲသို့ စီးဆင်းလေ 
သည်။ မြစ်၏ အရှည်အလျားမှာ မိုင်ပေါင်း ၁၅ဝ ဖြစ်၏။
ရှမ်းအမျိုးသားတို့က ယင်းမြစ်ကို နမ်းစောကြည်မြစ်ဟု ခေါ်ကြ 
သည်။

ဇော်ဂျီမြစ် ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာ ကျောက်ဆည်ခရိုင်ဒေသ၌ 
ဇော်ဂျီမြစ်အပြင် ပန်းလောင်မြစ်၊ စမုန်မြစ်တို့ပါ စီးဆင်းလျက် 
ရှိရကား၊ ထိုမြစ်တို့သည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို အထူးကျေး 
ဇူးပြုကြပေသည်။ မြန်မာမင်း တို့လက်ထက်တွင် ထိုဒေသမှာ 
လယ်တွင်းကိုးခရိုင်၌ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ လယ်တွင်းကိုးခရိုင် 
သည် စစ်ကိုင်း၊ ပင်းယ၊ အင်းဝ၊ မက္ခရာ၊ ပင်လယ်စသော 
ရှေးမြန်မာမြို့ကြီးများ၏ ကျောထောက် နောက်ခံဒေသ ဖြစ်ခဲ့ 
သည်။ ယနေ့တိုင်အောင်လည်း မြန်မာမင်းများ လက်ထက်က 
တည်ဆောက်ထားသော ဆည်ကြီးများ၏ ကျေးဇူးကြောင့် 
ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းမှာ ဖွံ့ဖြိုးလျက်ပင်ရှိနေသည်။ 
ဇော်ဂျီမြစ်ဝှမ်းတွင် နွားတက် တူးမြောင်း၊ ငပြောင်တူးမြောင်း၊ 
သင်းတွဲတူးမြောင်း၊ မင်းရဲတူးမြောင်း၊ တမုတ်တူးမြောင်းနှင့် 
ဆည်တော် တူးမြောင်းတို့မှာ မြန်မာမင်းအဆက်ဆက်ကစ၍ 
ယနေ့တိုင် အသုံးဝင်လျက်ရှိသော တူးမြောင်းများ ဖြစ်ကြ 
သည်။ ဗြိတိသျှတို့ အထက်မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ပြီးသည့် 
နောက်၊ ခရစ် ၁၉ ရာစုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ယင်းဇော်ဂျီမြစ်ဝှမ်း 
၌ ဆည်မြောင်းတို့ကို ခေတ်နှင့်လျော်စွာ အုတ်အင်္ဂတေတို့နှင့် 
ပြန်လည်မွမ်းမံရာ၊ ငွေ ၂၃၇၇ဝဝဝဝ ကျပ်ကုန်ကျသည်ဟု 
အမှတ်အသားရှိလေသည်။

## ကိုးကား
ဇိုးဂုဘုရင်၊ ပထမ

၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံ ပထမဇိုးဂု 
ဘုရင်ဘွဲ့ကိုခံယူသူ **အာမက်ဇိုးဂု**သည် မင်းမျိုးမင်းနွယ်ထဲမှဖြစ် 
သော မင်းမဟုတ်ချေ။ သူ၏ မျိုးရိုးမှာ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံ 
တောင်တန်းသားစော်ဘွားစော်ကန်မျိုးရိုးဖြစ်သည်။ ခရစ် ၁၈၉၃ 
ခုနှစ်တွင် ဖွားမြင်သည်။ ကွန်စတန်တီနိုပယ်မြို့တွင် ပညာသင် 
ကြားခဲ့သည့် မွတ်စလင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး 
တွင် ဩစတြီးယားစစ်တပ်ထဲ၌ စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။ ၁၉၁၂ 
ခုနှစ်တွင် တူရကီလက်အောက်မှ လွတ်လပ်လာခဲ့သော အယ်လ 
ဗေးနီးယားနိုင်ငံရေး၌ စစ်ကြီးပြီးသည့်နောက် ဝင်ရောက်ခေါင်း 
ဆောင်ခဲ့ရာ၊ ၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဖြစ်လာ 
သည်။ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ်ဖြင့်လည်း ဆောင်ရွက်ရသေး 
သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၄ ခုနှစ်အထိ ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်ဖြင့် 
ဆောင်ရွက်သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံ၏ 
သမ္မတဖြစ်လာလေသည်။ ၁၉၂၈ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁ 
ရက်နေ့တွင် သမ္မတဇိုးဂုသည် သူ့ကိုယ်သူ အယ်လဗေးနီးယား 
နိုင်ငံ ဇိုးဂုဘုရင်ဟူ၍ ကျေညာလိုက်လေရာ၊ ယူဂိုဆလားဗီးယား 
နိုင်ငံနှင့် မသင့်မမြတ် ဖြစ်သွားလေသည်။ သို့သော် အီတလီ 
နိုင်ငံကို အားကိုးတစ်ခုပြု၍၊ ထိုနိုင်ငံနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။

၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဇိုးဂုဘုရင်သည် မှူးမတ်မျိုးရိုးဖြစ်သော ဗရင် 
ဂျီဂိုဏ်းဝင် ဟန်ဂေရီအမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့် ထိမ်းမြားသည်။ 
၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် ဇိုးဂုဘုရင်သည် အီတလီက အယ်လဗေးနီး 
ယားကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သောအခါ၊ ဇိုးဂု ဘုရင်ထွက်ပြေးရ 
လေသည်။ ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဂျာမန်တို့စစ်ရှုံးသောအခါ၊ တိုင်းပြည် 
ကိုပြန်ရသော်လည်း၊ ၁၉၄၆ ခုနှစ်သို့ရောက်သော်၊ အယ်လဗေးနီးယားနိုင်ငံမှာ သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်သွားပြီးလျှင်၊ ဇိုးဂုဘုရင်နန်း 
ကျသွားသည်။ 
## ကိုးကား
ဇမ်ဗီဇီမြစ်

အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာထဲသို့ စီဆင်းသော အာဖရိကတိုက်ရှိမြစ် များထဲတွင် ဇမ်ဗီဇီမြစ်သည် အကြီးဆုံးမြစ် ဖြစ်သည်။ မိုင် ၁၆ဝဝ ခန့်ရှည်လျားသည်။ မြစ်ဝမှစ၍ မိုင် ၃ဝဝ ခန့်အထိ 
ပေါ်တူဂီတို့က ပိုင်သည်။ မြစ်ဖျားခံရာဒေသမှာ ဘယ်လ်ဂျီယမ်ကွန်ဂိုနှင့် အန်ဂိုလာနယ်စပ်ဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် ထက် ပေပေါင်း ၃၆ဝဝ ခန့်မြင့်သောဒေသတွင် မြစ်ဖျားခံ၍၊ ကွေ့ကောက်လျက်စီးဆင်းလာပြီးလျှင် ဇင်ဘာဘွေ တောင်ပိုင်း နှင့် မြောက်ပိုင်းကိုပိုင်းခြားကာ မိုဇမ်ဗစ်နယ်ကိုဖြတ်၍ စီးဆင်း လေသည်။ ဇမ်ဗီဇီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသမှာ စတုရန်းမိုင် ၂၅ဝဝ ခန့်ကျယ်ဝန်းသည်။ မြစ်သည် အထက်ပိုင်းတွင် ညီညာသော ကုန်းမြေပြင်ကို ဖြတ်သန်းလာ၍၊ ဝိတိုရိယရေတံခွန် တွင် မြေ နိမ့်သို့ စီးဆင်းလေသည်။ 

 
ထိုရေတံခွန် မှာ အလွန်မတ်စောက်၍ နိုင်အာဂရာ ရေတံခွန်ထက်ပင် ရေစီး သန်သည်။ ဇမ်ဗီဇီမြစ်မှာ နှစ်စဉ်ရေလွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့် မြစ်ကမ်းနှစ်ဘက်တို့သည် 
ရွံ့ညွန်များဖုံးလွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့် မြေဩဇာကောင်းမွန်သည်။ ထိုမြစ်ကြောင်းဖြင့် မိုင် ၄ဝဝ ခန့် တေတီ မြို့အလွန်အထိမီးသင်္ဘောဖြင့် သွားလာနိုင်သည်။ ဆေနာမြို့ အနီးတွင်
မြစ်ကိုဖြတ်၍ ဆောက်လုပ်ထားသော မီးရထား တံတားမှာ အင်ဂျင်နီယာပညာအောင်မြင်မှု တစ်ရပ်ပင် ဖြစ်ပေသည်။

## ကိုးကား
ဇမ္ဗူဒီပဥဆောင်းကျမ်း

## ဇမ္ဗူဒီပဥဆောင်းကျမ်း
ဇမ္ဗူဒီပဥဆောင်းသည် ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်း၏ဥဆောင်းသဖွယ် 
မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်နှင့် အုပ်ချုပ်ပုံစနစ်တို့ကို ဖော်ပြသော 
ကျမ်းဖြစ်သည်။ အပိုင်းသုံးပိုင်းရှိ၏။ ပထမပိုင်း၌ ရွှေတိဂုံစေတီ 
သမိုင်းမှစ၍ မြန်မာတိုင်းရေးပြည်ရေးဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်နှင့်နယ် 
နိမိတ် စသည်တို့ကိုဖော်ပြသည်။ ဒုတိယပိုင်း၌ရှမ်းပြည်သမိုင်း၊ 
၉၆၃ ခုရွာအချို့တို့၏ အကြောင်းအရာများနှင့် ၉၉၉ ခု 
အောက်မြန်မာပြည်ဆိုင်ရာ အမိန့်တော်စသည်တို့ကို ဖော်ပြ 
သည်။ တတိယပိုင်း၌ ၉၉၉ ခုမှ ၁၁ဝ၃ ခုအတွင်းပြုစုသော 
မြန်မာနိုင်ငံအရပ်ရပ် ဆိုင်ရာ စစ်တမ်းစသည်တို့ကို ဖော်ပြ 
သည်။ ထိုကျမ်းကို မည်သူပြုစုစီရင်သည်ဟူ၍ အသေအချာ 
မသိရချေ။ သို့ရာတွင် နိုင်ငံတော်အုပ်ချုပ်ပုံစနစ်ကို သိလို၍ 
စစ်တမ်းရှာဖွေရန် အမိန့်ထုတ်သော အနောက်ဘက်လွန်မင်း 
တရားကြီး၏ အမိန့်တော်ကို အစွဲပြု၍ဖြစ်ပေါ်လာသောစစ်တမ်း၊ 
အမှာတမ်း၊ အမိန့်တော်စသည်တို့၏ ညွန်ပေါင်းသည် ဇမ္ဗူဒီပ 
ဥဆောင်းကျမ်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြ၏။ ဇမ္ဗူဒီပဥဆောင်းကျမ်း 
တွင် ဘိုးတော်ဘုရား၏ ၁၁၄၅ ခုစစ်တမ်းများ၌ ဖော်ပြသော 
အကြောင်းအရာ တစုံတစ်ခုမျှ မတွေ့ရသည်ကိုထောက်သော်၊ 
ထိုကျမ်းကို ၁၁၄၅ ခုမတိင်းမီ ပြုစုစီရင်သည်ဟု ယူဆအပ်၏။ 
၉၆၃ ခုစစ်တမ်းတစ်ခုတွင် ရန်ကုန်မြို့ကိုတွေ့ရာ၊ ယင်းစစ်တမ်း 
ကို နောက်ထပ်တည်းဖြတ်ကြောင်း သိရ၏။ သို့ရာတွင် 
အကြောင်းအရာအားလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်မူ၊ ဇမ္ဗူဒီပဥဆောင်းကျမ်း 
၌ ဖော်ပြသောအုပ်ချုပ်ပုံစနစ်သည် အင်းဝကို ပဲခူးကမအောင် 
မြင်မီ မြန်မာမင်းတို့၏ အုပ်ချုပ်ပုံစနစ်ဖြစ်ကြောင်း သိသာ၏။ 

ဤကျမ်းသည် စစ်တမ်းတို့ကိုသာ စုဆောင်းထားသည် 
မဟုတ်၊ အခြားအကြောင်းအရာများကိုလည်း ဖော်ပြသည်။ 
'အမိန့်တော်ရှိသည်။ အရပ်ရပ်ရှမ်းပြည်၊ ယွန်းပြည်၊ တရုတ် 
ပြည် မြို့စားစော်ဘွားဝန်ကြီး ဝန်ထောက် အခွန်ဝန် စာရေးကြီး 
ဝင်းမှူး၊ ဆင်မှူးအမှုထမ်းဗိုလ်မှူး၊ တပ်မှူးစစ်ကဲနားခံ တပ်စာ 
ရေးအကြီး အကြပ်အကွပ်အကဲတို့'ဟု အစချီသော ၇၂၉ခုထုတ် 
သည့် မင်းကြီးစွာစော်ကဲ၏ အမိန့်တော်သည် အထူးမှတ်သား 
ဖွယ်ကောင်း၏။ ဘုရင်မင်းမြတ်၏ လွှတ်တော်အမှုထမ်းများ 
သည် ပြော့ကြီးမှူး၊ စမြောင်မှူး၊ သာရကာအမှူး၊ နားထောက်၊ 
နားခံ စသည်တို့ဖြစ်ကြောင်း သိရ၏။

'ရှမ်းပြည် ယွန်းပြည် တလိုင်းပြည်မှစ၍ အရှေ့ကိုလား 
သော် သံတံတား၊ အနောက်ကိုလားသော် ပင်လယ်နား။ တောင် 
ကိုလားသော် ယိုးဒယား။ မြောကိုလားသော် ရေပေါ်ငါ့နားကြီး။ 
အက္ကပတ်ကသည်းတို့နေရာ လူပေါင်းတို့ကို ရတနာပူရရွှေမြို့ 
ကြီး ရွှေxD;pိုက်ရာ အစိုးရတော်မူသော သီရိသုဓမ္မရာဇာမဟာ 
ဓိပတိ အမည်တော်ရှိသော ဘဝရှင်မင်းတရားကြီးလက်ထက်'ဟု 
အစချီသော ၉၉၉ ခုထုတ်သည့် သာလွန်မင်းတရားကြီး၏ 
အမိန့်တော်သည်လည်း မှတ်ဖွယ်ကောင်း၏။ ကလန် သံပျင် 
မြေတိုင် မြေထိန်းအစရှိသည်တို့ကို ဖော်ပြ၏။

အဝမင်းလက်ထက် သက္ကရာဇ် ၉၉၉ ခုတွင် နန္ဒသူရ ကူး 
ယူ၍ ရှင်းလင်းသည့် စောရဟန်းမင်းကြီး လှူတော်မူသော 
ပေါက္ကံမြစည်းခုံဘုရားသမိုင်း ကျောက်စာကိုလည်း ဇမ္ဗူဒီပဥ 
ဆောင်းကျမ်းတွင် ဖတ်ရသည်။ (ဦးဖေမောင်တင်)
## ကိုးကား
ဇမ္ဗူ့သပြေပင်

**ဇမ္ဗူ့သပြေပင်** (*Syzygium jambos*) သည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းဦးတွင် ပေါက်သောကမ္ဘာ 
ဦးသစ်ပင်ကြီးဖြစ်သည်။ တစ်ကမ္ဘာပတ်လုံး တည်နေနိုင်သည့် 
သစ်ပင်ကြီး ခုနစ်ပင်တွင် ပါဝင်သော သစ်ပင်ကြီးဖြစ်သည်ဟု 
အင်္ဂုတ္တိုရ် အဋ္ဌကထာ၊ သာရတ္ထသင်္ဂဟအဋ္ဌကထာတို့တွင် လာ 
သည်။ ထိုကျမ်းဂန်လာစကားအရ ဇမ္ဗူ့သပြေပင်၏ အမြင့် 
အစောက်မှာ ယူဇနာ ၁ဝဝ၊ ပင်စည်လုံးပတ် ယူဇနာ ၃ဝ ရှိ 
သည်ဟူ၏။ ခက်မငါးဖြာရှိ၍၊ အကိုင်းအခက် ငယ်ပေါင်းမှာ 
ရှစ်သောင်းရှိသည်။ အလွန်ထူထပ်သောအရွက်၊ စိပ်သောအရွက် 
ရှိသည်ဖြစ်၍၊ မိုးပေါက် ဆီးနှင်းပေါက်တို့သည်အတွင်းမဖောက် 
နိုင်ချေ ဟူ၍လည်းဆိုသည်။

ဇမ္ဗူ့သပြေပင်၏အသီးတို့သည် လူတို့တီးသော မရိုးစည်မျှ 
လောက်ရှိကုန်၏။ ပတ္တမြားညိုအဆင်းရှိ၍ ပျားလပို့အရသာ 
ကဲ့သို့ လွန်စွာချိုမြိန် ကောင်းမြတ်သော အရသာရှိကုန်သည်။ 
ထိုအသီးတို့ကို ဆင်ပမာဏရှိသော ငှက်ကြီးတို့သည် ဆွတ်ယူ 
သုံးဆောင်ကုန်၏။ တန်ခိုးကြီးသော ရသေ့ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ 
ဇော်ဂျီတပသီတို့သည်လည်းကောင်း ဆွတ်ယူသုံးဆောင်ကုန်၏။

အရှေ့မျက်နှာ၊ အနောက်မျက်နှာ၊ တောင်မျက်နှာတို့သို့ 
ထွက်သော အကိုင်းအခက်တို့မှသီးသော အသီးတို့သည် ဇမ္ဗူဒိပ် 
ကျွန်းအပြင်သို့ကျကုန်၏။ မြေက်မျက်နှာသို့ထွက်သော အကိုင်း 
အခက်မှအသီးတို့သည်ကား သီတာသမုဒ္ဒရာသို့ ကျလေကုန် 
သည်။ သမုဒ္ဒရာသို့ကျသော အသီးတို့ကား ဇမ္ဗူရာဇ်ရွှေစင်အတိ 
ချည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ 

ရွှေမဖြစ်သေးသော အခါ အရသာမျိုးလွန်သည်ဖြစ်၍ 
ငါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ နဂါးတို့ သည်လည်းကောင်း စားကြကုန်၏ဟူ၍ 
အာဒိကဏကမ္ဘာဦးကျမ်းနှင့် ဇမ္ဗူဒီပစာတမ်းတို့တွင် ဆိုထားလေသည်။ 

မဟာဝါပါဠိတော်တွင် မြတ်စွာဘုရားသခင်သည် ဥရုဝေဠ
ကဿပတို့အား တရားဟောရွတ်ချွတ်တော်မူရန်အလို့ငှာ ဇမ္ဗူ့ 
သပြေပင်မှ သပြေသီးကိုယူဆောင်ခဲ့ပြီးသော် သုံးဆောင်စေသည် ။
၎င်း သုတ္တန်ပါဠိတော်၌ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သား ရဟန်းနှစ်ပါးနှင့် 
ရှင်မောဂ္ဂလာန်ထေရ်တို့သည် ဇမ္ဗူ့သပြေပင်မှ သပြေသီးကို 
ယူဆောင်သုံး ဆောင်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း ဖော်ပြထား၏။

ဇမ္ဗူသပြေပင်မှအသီးတို့သည် ရေသို့ကြွေကျသောအခါ 
သာယာသော အသံကိုမြည်၏။ ထိုအသံကိုစွဲပြု၍ ပြုတ်ပြုတ် 
ဗြုန်းဟူသော ဗျောသံတူရိယာတီးလုံးသွားကို ဖန်တီးခဲ့ကြသည် 
ဟု အဆိုရှိသည်။ ဤကိုရည်၍ ရွှေဘုံနိဒါန်းတွင်၊ 'ဝေဠုအညို၊ 
စိမ်းလဲ့စိုသား၊ မြင့်မိုထုတ်သန်း၊ မြခါးပန်းမှ၊ မယွန်းပေါ်ထူး၊ 
မြောက်စူးစူးဝယ်၊ ကျွန်းဦးသပြေ၊ ညှာမှကြွေသား၊ ကျပေ 
တုံလှာ၊ ရေမျက်နှာထက်၊ သံဝါကျူးလွန်၊ နစ်လေဟန်တူ၊ 
ပြုတ်ပြုတ်ဟူ၍၊ ပေါ်မူထူးလည်၊ ပြုန်းပြုန်းမြည်ရှင့်၊ နတ်စည် 
အစ၊ မပေး၍ရသား'ဟူ၍ စပ်ဆိုထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

## ကိုးကား
ဇွိုင်ဒါဇေး

## ဇွိုင်ဒါဇေး
ဇွိုင်ဒါဇေးသည် ဟော်လန်နိုင်ငံမြောက်ဘက်ရှိ ပင်လယ် 
ကမ်းစပ်မြေနိမ့်ဒေသဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက ထိုဒေသမှာ အိုင် 
ထွန်း၍နေပြီးလျှင် ရွံ့နွံထူထပ်သော မြေရိုင်းမျှသာဖြစ်သည်။ 
'ဇွိုင်ဒါဇေး'မှာ ဒပ်ချစကားဖြစ်သည်။ တောင်ဘက်ပင်လယ်ဟု 
အနက်ရ၏။

ဇွိုင်ဒါဇေးတည်ရာဒေသကို ခရစ် ၁၁ ရာစုနှစ်နှင့် ၁၃ 
ရာစုနှစ်အတွင်း၌ ဒီရေတိုက်စားသဖြင့်၊ ယင်းဒေသသည် 
ပင်လယ်ကွေ့ကြီးအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားလေသည်။ ထို 
ပင်လယ်ကွေ့ကြီးသည် တောင်နှင့် မြောက်သို့ အလျားလိုက် 
တည်ရှိသည်။ အလျားမှာ ၈၅ မိုင်ရှိ၍၊ အနံမှာ ၄၅ မိုင်ရှိ 
သည်။ ပင်လယ်ကွေ့အတွင်း များစွာသောနေရာတို့တွင် ၃ ပေ 
မျှသာနက်၍၊ အနက်ဆုံးနေရာ၌ ၁၉ ပေမျှရှိလေသည်။ 

ထိုကြောင့် ဟော်လန်အစိုးရသည် ပင်လယ်ရေကိုထုတ်ပစ် 
ပြီးလျှင် လယ်ယာမြေကွက်များပြုလုပ်ရန် ၁၂ ရာစုနှစ်ခန့်ကပင် 
ကြံစည်စိတ်ကူးခဲ့၏။ သို့ရာတွင် ၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်တွင်မှ လုပ် 
ငန်းကို စတင်နိုင်ခဲ့လေသည်။ ရှေးဦးစွာ ထိုချိုင့်ဝှမ်းမြေနိမ့်ကို 
အကန့်ကြီး ၄ ကန့်ကန့်ပြီးနောက်၊ တာတမံများဆည်ကာရေ 
များကို ထုတ်ပစ်လေသည်။ ယခုအခါ ရေကာတာကြီးများသည် 
ဇွိုင်ဒါဇေးမြေနိမ့်ကို မြောက်ပင်လယ်မှ ပိုင်းခြား၍ထားသည်။ 
အကန့်လေးကန့်စလုံးမှ ရေထုတ်ပစ်ခြင်းလုပ်ငန်းမှာ ၁၉၄၂ 
ခုနှစ်တွင်မှ အပြီးသတ်သည်။ ထိုသို့ တာတမံများဆည်၍ 
ရေများထုတ်ပစ်လိုက်ခြင်းဖြင့် လယ်ယာစိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်နိုင် 
သော မြေယာပေါင်း ၅၂၃ဝဝဝ ဧကတိုး၍ ရရှိခဲ့လေသည်။
## ကိုးကား