open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
တောဆိတ်

**တောဆိတ်** () တို့သည် ဆိတ်နှင့် နွားများပါဝင်သည့် ‘*ဗိုဗီဒီး (Bovidae)*’ မျိုးရင်းဝင် နို့တိုက်သတ္တဝါ များဖြစ်ကြသည်။ ‌တောဆိတ်များ၌ သမင်မျိုးမှာကဲ့သို့ ခွာကွဲများနှင့် ဦးချိုများရှိသည်။ သို့‌သော် ‌တောဆိတ်၏ ဦးချိုသည် သမင်မျိုး၏ ဦးချိုများကဲ့သို့ ‌ခေါင်းပိတ်မဟုတ်ဘဲ ကျွဲ နွား၊ သိုးနှင့် ဆိတ်တို့၏ ဦးချိုကဲ့သို့ ‌ခေါင်းပွဖြစ်သည်။ ‌တောဆိတ်သည် စားမြုံ့ပြန်သည်။ သမင်မျိုးကဲ့သို့ ဦးချိုလည်းမလဲ‌ချေ။ ‌မွေးစက‌ ပေါက်လာ‌သော ဦးချိုသည် အသက်ထက်ဆုံး ကြီးရင့်၍တည်‌လေသည်။ အဖိုတွင်‌ရော အမတွင်ပါ ဦးချို‌ပေါက်သည်။ ‌တောဆိတ်၏ဦးချိုသည် သမင်မျိုး၏ဦးချိုကဲ့သို့ ခွလျက်လည်းမရှိ‌ချေ။ ‌ဖြောင့်၍ ချွန်လျက်‌သော် ၎င်း၊ ဝက်အူရစ်ကဲ့သို့‌သော်လည်းကောင်း၊ ‌နောက်ဘက်သို့ ‌ကောက်လျက် ‌သော်လည်းကောင်း၊ ပန်းဆွဲပန်း‌တောင်ကဲ့သို့ အထက်သို့ညီညာစွာတက်၍ ‌ကောက်လျက်‌သော်လည်းကောင်း ရှိတတ်သည်။ များစွာ‌သော ‌တောဆိတ်၏ ဦးချိုတွင် ကွင်းပုံများရှိတတ်သည်။

တောဆိတ်အဖိုကို သူတို့၏ချိုများကိုကြည့်ခြင်းဖြင့် သိနိုင်ပြီး ထိုချိုများမှာ သမင်ချိုတို့ကဲ့သို့ တစ်နှစ်တစ်ခါလဲခြင်းမျိုးမဟုတ်ပဲ အမြဲတမ်းရှိနေခြင်းဖြစ်ကာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဝင့်ကြွားသော မျဉ်းကွေးသဏ္ဌန် သို့မဟုတ် လိမ်ရှုပ်နေသော သဏ္ဌန်ရှိတတ်သည်။

ကမ္ဘာ‌ဟောင်းတွင် ‌တောဆိတ်အမျိုးကွဲ‌ပေါင်း ၁၀⁠၀ ‌ကျော်မျှ ရှိသည်။ ထိုအနက် အနည်းဆုံး အမျိုး‌ပေါင်း ၉၀ သည် အာဖရိကတိုက်တွင် မူရင်း‌ဒေသအဖြစ် ‌နေထိုင်ကြသည်။ ထို‌တောဆိတ်မျိုး အားလုံးလိုလိုသည် လွင်ပြင်များတွင်‌ နေကြသည်။ ‌တောဆိတ်တို့သည် ခြင်္သေ့၊ ကျားသစ်နှင့် ‌တောလိုက်ခွေးများလိုက်လျှင် အလွန်လျင်မြန်စွာ ‌ပြေးလွှားနိုင်ကြသည်။ ယင်းတို့၏ ကိုယ်ကိုကာကွယ်ရန်အတွက်လည်း ဦးချိုမှလွဲ၍ အခြားမည်သည့်အရာမျှ မရှိ‌ချေ။ လျင်မြန်စွာ ‌ပြေးနိုင်‌သော ‌ကြောင့်သာလျှင် သားရဲတို့‌ဘေးမှ လွတ်‌မြောက်နိုင် ကြ‌ပေသည်။

အလွန်သေးငယ်သော တော်ဝင်ဒရယ်ငယ် မှသည် နွားသိုးနှင့်တူသော  အီလန်တောဆိတ် (Elands) အထိ အမျိုးမျိုး ရှိကြသည်။ ‌တောဆိတ်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၉၁မျိုး ရှိပြီး ယင်းအနက် အများစုကို အာဖရိကတိုက်တွင် တွေ့ရသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ခွာစုံပါသော တိရစ္ဆာန်များ
တောဘဲ

**တောဘဲ** (White-winged Wood Duck) *(Asercornis scutulata)*

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဘဲ
ကဏ္ဍ:ဘဲမျိုးရင်းဝင် ငှက်များ
ကဏ္ဍ:ငှက်မျိုးစုများ
စာဗူးတောင်း

ဇီဝဗေဒအလိုအားဖြင့် **တောစာက‌လေး**သည် ‘ပလိုဆီအိဒီး’ မျိုးရင်းတွင်၎င်း၊ ‘ပလိုဆီအိုင်နီး’ မျိုးရင်းတွင်၎င်း ပါဝင်သည်။ တောစာက‌လေးကို **စာဘူးတောင်း**၊ စာ‌ဖောင်းဟုလည်း ‌ခေါ်‌သေးသည်။ စာဗူး‌တောင်းဟု အမည်တွင်ခြင်းမှာ ထိုငှက်၏အသိုက်သည် လည်ပင်းရှည်‌သော ဗူး‌တောင်းကို ‌စောက်ထိုးဆွဲထားသည်နှင့် တူခြင်း‌ကြောင့်ဖြစ်သည်။ အသိုက်ကို မြက် သို့မဟုတ် သစ်ရွက်တို့ဖြင့် ကျွမ်းကျင်စွာ ရက်ထားတတ်သည်။ ‌တောစာက‌လေးများသည် အအုပ်အသင်းနှင့် ‌နေထိုင်တတ်၍ လယ်‌တော၊ မြက်‌တော၊ စိုက်ခင်းများနှင့် ‌တောစပ်များတွင် ကျက်စား‌လေ့ရှိကြသည်။ နွံနှင့် ‌ရေကန်အနီးရှိ ရွာများတွင်လည်း ကျက်စားတတ်သည်။ သား‌ပေါက်ချိန်တွင် အဖို၏ အ‌မွေးအ‌တောင်များသည် ပြည့်စုံ၍လှပသည်။

တောစာက‌လေးကို အာဖရိကတိုက်တွင် အများအပြား တွေ့ရသည်။ ယင်းတို့မှ ‌ပေါက်ပွား‌သော မျိုးစိတ်များအနက် အချို့ကို အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့တွင် ‌တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် ဥရောပတိုက်နှင့် အာရှတိုက်တို့၌လည်း ‌တောစာက‌လေးများကို ‌တွေ့နိုင်၏။ သို့‌သော် ‌မြောက်နှင့်‌တောင်အ‌မေရိကတိုက်တို့၌ မ‌တွေ့ရ‌ချေ။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ဆေးပေါ့လိပ်

.]]
]]

ဆေးပေါ့လိပ်ဆိုသည်မှာ မြန်မာပြည်တွင် သောက်သုံးနေသော ဆေးလိပ် အမျိုးအစား တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး သနပ်ဖက်ထဲတွင် ဆေးရွက်ကြီးအမှုန့်ကို ထည့်သွင်း၍ လိပ်ထားခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
## မြန့်မာ့သမိုင်း
ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းတွင် သီပေါမင်းသည် သူ့၏အစ်မ တစ်ဝမ်းကွဲတော်သူ ကနောင်မင်း၏ သမီးတော် ဒုတိယ ရန်အောင်မြေထိပ်ခေါင်တင် လိပ်သည့် ဆေးပေါ့လိပ်ကိုမှ သောက်သည်ဟု အဆိုရှိခဲ့သည်။ အလားတူပင် ပါတော်မူသောအချိန်၌ ဘီရိုလှည်းပေါ်မှ စုဖုရားလတ်သည် ဆေးလိပ်သောက်ချင်သည့်အတွက် ဘေး၌ရှိသော ဂေါ်ရာစစ်သားများကို မီးခြစ်လှမ်းတောင်းသည်ဆိုသော မှတ်တမ်းမှတ်ရာများလည်း ရှိခဲ့သည်။ H. Fielding Hall ရေးသော Thibaw's Queen စာအုပ်တွင်လည်း အဝေးရောက် မိုးကောင်းမြို့ဝန်သမီး (၉)နှစ်မျှရှိသော မယ်မြသည် စီးကရက်လိပ်သည့် ရွှေသေတ္တာကို ပိုက်ပြီး အမြဲလိုက်နေရသည်ဟု ပါရှိလေသည်ကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆေးပေါ့လိပ်သောက်ခြင်းသည် အလေ့အထတစ်ခုအဖြစ် ရှိနေပြီး ဖြစ်သည်။

## ဆေးစပ်နည်း 
ဆေးပေါ့လိပ်ကို ဆေးစပ်ရာတွင် ကုန်းဆေး နှင့် ကျွန်းဆေးဟု ခေါ်သော ဆေးနှစ်မျိုးကို ရောစပ်၍ အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ ကုန်းဆေး ရာခိုင်နှုန်းများပါက ဆေးစပ်ပြင်းပြီး ကျွန်းဆေး ရာခိုင်နှုန်းများပါက ဆေးစပ်ပျော့သည်။ ဆေးလိပ်ခုံများသည် ရာသီဥတု အပေါ်တွင် မူတည်၍ ဆေးစပ်ကို ပြောင်းလဲလေ့ ရှိကြသည်။ ဥပမာ အားဖြင့် ဆောင်းရာသီတွင် ဆေးစပ်ကို အပြင်းစား စပ်လေ့ ရှိကြပြီး နွေရာသီတွင် ဆေးကို အပျော့စား စပ်လေ့ ရှိကြသည်။ သို့ရာတွင် ဆေးရွက်ကြီး သက်သက်ဖြင့် ဆေးစပ်ပါက ဆေးပေါ့လိပ်ကို ကြာရှည်စွာ မီးမစွဲနိုင်ပေ။ ထို့အတွက်ကြောင့် အရက်ကို ဆေးထဲတွင် ထည့်သွင်း ရောစပ်ခြင်းအားဖြင့် ဆေးပေါ့လိပ်ကို ကြာရှည်မီးစွဲအောင် ပြုလုပ်လေ့ ရှိကြသည်။ အရက်သည် ဆေးပေါ့လိပ် မီးစွဲခြင်းကို အထောက်အကူ ပေးသော်လည်း ဆေးသားထဲတွင် အရက်ပါဝင်သောကြောင့် ဆေးပေါ့လိပ် မီးလောင်သော အခါတွင် သောက်သုံးသူများ အနေနှင့် မွှန်ထူသော အနံ့မျိုးကို့ ရလေ့ ရှိတတ်သည်။ ထိုအနံ့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် အတွက် ဆေးစပ်ရာတွင် ကန့်ကို ထည့်သွင်း အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။
မင်းမြောက်တန်ဆာ

မင်းမြှောက်တန်ဆာဟူသည် မင်းဧကရာဇ်တို့၏ အဆောင်အယောင်ကို ခေါ်သည်။ ရေမြေသေဌ်နင်း ဘုရင်မင်းတို့ ဘိသိက်မင်္ဂလာ အခါ 
တော်၌ ဆင်ယင်ကိုင်စွဲရသော အဆောင်အယောင် ငါးပါးကို မင်းမြောက်တန်ဆာ ငါးပါးဟု ခေါ်သည်။ 
ယင်းတို့မှာ-
# သန်လျက်၊
# ထီးဖြူ၊
# မကိုဋ် (သင်းကျစ်)
# ခြေနင်း၊
# သားမြီးယပ် တို့ဖြစ်သည်ဟု မြန်မာအဘိဓာန်ကျမ်း၌ ဖော်ပြထားသည်။

ယင်းတို့သည် ပြည့်ရှင်မင်းတို့၏ ရတနာအပေါင်းတို့ထက် ပြဋ္ဌာန်းသော 
ရတနာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပဋ္ဌာနရတနာ မည်သည်။ မင်းအပေါင်း 
တို့သည် ထီးဖြူကို ဆောင်းမိုးလျက် ရင်ခွင်ထက် သားမြီးယပ် 
ကို ပိုက်၍ နဖူးပြင်ဝယ် တင့်တယ်စွာ သင်းကျစ်ကို ဆင်ယင် 
ပြီးလျှင် ခြေ၌ ခြေနင်းစီးကာ သန်လျက်စွဲကိုင်၍ အဘိသိက် 
မင်္ဂလာ ခံယူကြသည်။ *ရဟန်းတွင် သိက္ခာ၊ မင်းတွင် 
ဘိသိက်* ဟု ဓညဝတီ အရေးတော်ပုံကျမ်း၌ ဆိုသောကြောင့် 
မင်းမြောက်တန်ဆာ ငါးပါးတို့ကို ဆင်ယင်သုံးစွဲလျက် သုံးပါး 
သော ရာဇဘိသိက်ခံသောမင်းကိုသာ မင်းဟုသမုတ်အပ်ကြောင်း 
ဖြင့် ရာဇဝင်တို့၌ ဆိုသည်။

## ကိုးကား
ရှင်မိုအဲဒကဲ မီးတောင်

ရှင်မိုအဲဒကဲ (အင်္ဂလိပ်: Shinmoedake ဂျပန် (新燃岳)) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ ကျူရှူးကျွန်းရှိ ကာဂိုရှီးမား အုပ်ချုပ်ရေးမြို့ (ပရီဖက်ချာ) တွင် ရှိပြီး ကီရီရှီးမား မီးတောင် အစုအဝေး၏ တစိတ်တပိုင်း ဖြစ်သည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၃၀၀ နှင့် ၂၅,၀၀၀ ကြားက တောင်အဖြစ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ 

ရှင်မိုအဲဒကဲ၏ ပေါက်ကွဲမှုများကို ၁၇၁၆၊ ၁၇၁၇၊ ၁၇၇၁၊ ၁၈၂၂၊ ၁၉၅၉၊ ၁၉၉၁၊ ၂၀၀၈၊ ၂၀၀၉ နှင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ် တို့တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

၂၀၁၁ ခုနှစ် ပေါက်ကွဲမှုသည် ဇန်နဝါရီလ ၁၉ ရက်တွင် စတင်ခဲ့သည်။ ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက် နံနက် ၇နာရီ ၃၀ မိနစ်တွင် ပေါက်ကွဲမှု ပြင်းထန်လာခဲ့ပြီး အနီးပတ်ဝန်းကျင်သို့ ပြာမှုန်များကို လွှင့်ထုတ်ခဲ့သည်။ ပြာများကြောင့် ရထားလမ်း ၄ ခုကို ပိတ်ဆို့ခဲ့ရပြီး အချို့သော လေကြောင်းခရီးစဉ်များကို ထူထပ်သော မီးခိုးငွေ့များကြောင့် ဖျက်သိမ်းခဲ့ရသည်။ ထိုပေါက်ကွဲမှုသည်  ၁၉၅၉ ခုနှစ် နောက်ပိုင်း ရှင်မိုအဲဒကဲ၏ ပေါက်ကွဲမှုများတွင် အပြင်းထန်ဆုံး ဖြစ်သည်။ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်တွင် မီးတောင်၏ သတိပေးမှု အဆင့်ကို အဆင့်၃ သို့ တိုးမြှင့်ခဲ့ရသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက်တွင် ပြင်းထန်သော မိုးရွာသွန်းမှုကြောင့် လာဟာ ဟုခေါ်သည့် ချော်ရည်ဗွက်များ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည့်အတွက် မိယာကိုနိုဂျို ဒေသ အတွင်း ရှိ လူ ၂,၅၀၀ ကို ဒေသအတွင်းမှ ထွက်ခွာရန် သတိပေးခဲ့ရပြီး ၆၃ ယောက်ကို ထွက်ခွာနိုင်ရန် ကူညီပေးခဲ့ရသည်။

မတ်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင်  ဆန်ဒိုင် ငလျင် ကြောင့် မီးတောင်သည် နောက်တစ်ကြိမ် ပေါက်ကွဲပြန်သည်။  မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ရာပေါင်းများစွာသော လူများကို ထိုနေရာမှ ကယ်ဆယ် ဖယ်ရှား ခဲ့ရသည်။  

ရှင်မိုအဲဒကဲသည် ဂျိမ်းစ်ဘွန်း၏ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား တစ်ခုဖြစ်သော You Only Live Twice  ဇာတ်ကား တွင် လူဆိုးတို့၏ ရော့ကက် အခြေစိုက်စခန်းနေရာ အဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သောကြောင့် လူသိများသည်။
 

Image:Kirishima Shin-moedake.jpg |ရှင်မိုအဲဒကဲ ဇူလိုင် ၂၀၀၈
Image:Shinmoe-dake Volcano Erupts on Kyushu Feb 2011.jpg|ရှင်မိုအဲဒကဲကို ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၁ တွင် ဂြိုဟ်တုမှ ရိုက်ကူးထားသောပုံ
Image:1998 shinmoe takachiho.jpg|ရှင်မိုအဲဒကဲ နှင့် တာကာချီဟိုနိုမီနဲ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၈

## ကိုးကား 
## ပြင်ပလင့်ခ်များ 
* BBC article on the January 2011 eruption
* Explosive eruptions observed. January, 2011: YouTube
* Mount Shinmoe Video Archive
ဂေါ်ရီးလားမျောက်ဝံ

**ဂေါ်ရီလာမျောက်ဝံ**တို့သည် အာဖရိကတိုက် အနောက်ပိုင်းရှိ တောနက်ရာဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဂေါ်ရီးလားသည် လူနှင့်အတူဆုံးသော မျောက်ဝံမျိုး ဖြစ်သည်။ မျောက်ဝံ 
မျိုးအားလုံးတွင် ဂေါ်ရီးလားသည် အကြီးဆုံးဖြစ်၏။ ရှားလည်း အရှားပါးဆုံး ဖြစ်သည်။ 

ဂေါ်ရီလာ၌ အမြီးမရှိ။ ခြေ ၂ ချောင်း၊ လက် ၂ ဖက် ရှိသည်။ မတ်တတ်ရပ်၍သွားနိုင်သည်။ လူ၏ ခြေသည်း၊ လက်သည်းမျိုး ရှိသည်။ ဤသည်တို့ကား လူနှင့်တူသော အချက်များဖြစ်ကြသည်။ သို့ရာတွင် လူနှင့်မတူသောအချက်များလည်း ရှိသည်။ ဂေါ်ရီလာ၏ ကိုယ်အနေအထားမှာ တုတ်ခိုင်၍ အချိုးမကျ၊ အရုပ်ဆိုးသည်။ ခြေထောက်များသည် တို၍ လက်များမှာ ရှည်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ခြေဖြင့်လျှောက်သောအခါ သစ်ကိုင်းများကို လက်ဖြင့်အားပြု၍ လျှောက်တတ်သည်။ အမွေးအမှင် ထူထပ်ပေါများသည်။ ရှေးက အာဖရိကတိုက် တောနယ်အတွင်း ခရီးလှည့်လည်သွားလာသူတို့သည် ယင်းတို့ကို ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော လူရိုင်းတစ်မျိုးဟု ထင်မှတ်ခဲ့ကြလေသည်။

အမြင့်ဆုံးသော ဂေါ်ရီလာသည် ၅ ပေခွဲ၊ ၆ ပေခန့် ရှိသည်။ ကိုယ်အလေးချိန်ပေါင် ၄ဝဝ မှ ၄၅ဝ ခန့်အထိ ကြီးမားသော ဂေါ်ရီလာများ ရှိခဲ့ဖူးသည်။ အသားအရေမှာ မည်းနက်၏။ ခြေဖဝါး လက်ဖဝါး၌ အမွေးမပေါက်သော်လည်း ခြေလက်နှင့် တစ်ကိုယ်လုံး၌ ညိုမည်းသော အမွေးကြမ်းများ ဖုံးအုပ်လျက်ရှိသည်။ ဦးခေါင်းမှာ ကြီးသည်။ လည်ကုပ်တိုသည်။ နှာခေါင်းပြား၍ မျက်ခုံး မို့မောက်သည်။ အလွန် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော မျက်နှာထားရှိသည်။ လူနှင့် တွေ့လျှင် ရှောင်ရှား ပြေးလွှားတတ်၏။ သို့သော် စိတ်ထွက်သောအခါနှင့် ရန်စခံရသောအခါမျိုးတွင်မူ အလွန်ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည် ရန်မူတတ်သည်။ စိတ်ဆိုးလာသောအခါ ရင်ဘတ်ကို လက် ၂ ဖက်ဖြင့် ထု၍ ကျယ်လောင်စွာ အော်ဟစ်တတ်သည်။ ရက်စက်ကြမ်းတမ်းလှသဖြင့် ခြင်္သေ့ ၊ ကျားသစ်၊ ကျား စသော သားရဲ တိရစ္ဆာန်များတို့ပင်လျှင် ယင်းတို့အား အလွယ်တကူနှင့် ရန်မမူဝံ့ကြချေ။

ဂေါ်ရီလာတို့သည် အလွန်နက်သော တောကြီးထဲတွင် တစ်နေရာတည်း၌ အတည်မနေဘဲ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ လှည့်လည် နေထိုင်လေ့ ရှိကြသည်။ မိသားတစုတွင် အထီးကြီးတကောင် အမ ၂ ကောင်၊ ၃ ကောင်နှင့် သားငယ်၊ သမီးငယ်များ ပါဝင်တတ်သည်။ အိပ်ချိန်တွင် အမနှင့် သားသမီးများက သစ်ပင်ပေါ်၌ အိပ်ကြ၍ အထီးက သစ်ပင်ခြေရင်း၌ စောင့်အိပ်လေ့ရှိကြသည်။ ယင်းတို့၏ အစားအစာများမှာ သစ်သီးသစ်ရွက်များ ဖြစ်ကြလေသည်။ ဂေါ်ရီလာကို လွယ်ကူစွာ ဖမ်းဆီး၍ မရပေ။ ဖမ်းဆီးရမိထားသော ဂေါ်ရီလာတို့သည် များသောအားဖြင့် အသက်ရှည်ရှည် မနေနိုင်ကြချေ။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:မျောက်ဝံ
ဂျွန် ဂေါဇွာသီ

ဂျွန်ဂေါဇွာသီမှာ အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ဝတ္ထုရေးဆရာနှင့် ပြဇာတ်ရေး ဆရာကြီး ဖြစ်၏။ ၁၈၆၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် အင်္ဂလန်ပြည် ဆာရီခရိုင်၊ ကင်းစတန်မြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ ဂေါဇွာသီသည် လူချမ်းသာ၏ သားဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ လူကုံ သားသမီးများသာ သွားရောက်သင်ကြားနိုင်သော ဟယ်ရိုကျောင်းနှင့် အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ သူသည် ဝတ်လုံစာမေးပွဲကို အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း ရှေ့နေ အလုပ်ဖြင့် အသက်မွေးရန် ရည်ရွယ်ရင်း မရှိခဲ့ပေ။ သို့ဖြစ်ရကား သူသည် ကျောင်းမှထွက်သောအခါ ဥရောပနိုင်ငံများသို့ လှည့်လည်သွားရောက်ကာ ဒေသန္တရဗဟုသုတများ ရှာမှီးခဲ့သည်။

အင်္ဂလန်ပြည်သို့ ပြန်ရောက်သောအခါ ဂေါဇွာသီသည် စာရေးခြင်းအလုပ်ကို စတင်လုပ်ကိုင်သည်။ သူသည် ဝတ္ထုများကို အများဆုံး ရေးခဲ့သည်။ ၁၉ဝ၆ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေသော 'ပစ္စည်းရှင်' ဝတ္ထုမှာ ဂေါဇွာသီ၏ ပွဲဦးထွက် ဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ထိုဝတ္ထု၏ဇာတ်လိုက်မှာ ဆုမ်းဖောဆိုက်ဖြစ်၍ ထိုဇာတ်လိုက် ပါဝင်သော ဝတ္ထုများကို တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဆက်လက် ရေးသား ခဲ့သည်။

ဂေါဇွာသီသည် သူရေးသားသော ဝတ္ထုများတွင် ၂ဝ ရာစု နှစ်ဦးက အင်္ဂလန်ပြည်ရှိ လူလတ်တန်းစားတို့၏ ဘဝကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ သူ့ခေတ်က လူနေမှုစနစ်ကို ပြုပြင် ပြောင်းလဲပစ် လိုသော ဆန္ဒကို ဖော်ပြပြီးလျှင် လူချင်းမတူဝါဒစွဲကို ပြင်းထန် စွာ တိုက်ဖျက်လေသည်။

ဂေါဇွာသီသည် ဝတ္ထုများကိုသာမဟုတ် ပြဇာတ်များနှင့် ကဗျာများကိုလည်း ရေးသားခဲ့သည်။ 'ငွေသေတ္တာ' ပြဇာတ် တစ်ခုတည်းနှင့်ပင် နာမည်ကျော်ကြားခဲ့သည်။ ထိုနောက် ပြဇာတ်များကို ဆက်ကာဆက်ကာ ရေးသားခဲ့၏။ ထိုပြဇာတ် များတွင် လူ၏ စာရိတ္တမဏ္ဍိုင် ပျက်စီးမှုကို ဝေဖန်ထား၏။ ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် ဂေါဇွာသီသည် အို၊ အမ် (အော်ဒါအော့ မဲရစ်)ဘွဲ့ထူးကို ရရှိခဲ့၏။ ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် စာပေအတွက် နိုဘယ်ဆု ချီးမြှင့်ခြင်း ခံရပြန်သည်။ ထိုနောက် ၁၉၃၃ ခုနှစ် အသက် ၆၆ နှစ်တွင် ကမ္ဘာကျော် စာရေးဆရာကြီး ဂေါဇွာသီသည် ကွယ်လွန်သွားလေသည်။

## ကိုးကား
ဂေါမုတ္တ

{{Infobox mineral
| name        = ဂေါမုတ္တ
| category    = :en:Nesosilicate
| boxwidth    = 
| boxbgcolor  = #733635
| boxtextcolor = white
| image       = Garnet Andradite20.jpg
| alt         = 
| caption     = 
| formula     =  The general formula *X*3*Y*2(SiO4)3
| IMAsymbol   = Grt
| molweight   = 
| symmetry = Ia3d
| class = 4/m\bar{3} 2/m
| color       = virtually all colors, blue is rare 
| habit       = ရွမ်းဘတ် (သို့) ကုဗ
| system      = ကုဗပုံဆောင်စနစ်
| twinning    = 
| cleavage    = Indistinct
| fracture    = conchoidal to uneven
| mohs        = 6.5–7.5
| luster      = vitreous to resinous
| diaphaneity = Can form with any diaphaneity, translucent is common
| polish      = vitreous to subadamantine
| refractive  = 1.72–1.94
| opticalprop = Single refractive, often anomalous double refractive 

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:သဘာဝတွင်းထွက် ကျောက်မျက်များ
ထီးဖြူ

**ထီးဖြူ**သည် မြန်မာလူမျိုးတို့အတွက် မြင့်မြတ်သည့် တော်ဝင်အသုံးအဆောင် ပြယုဂ်တစ်ခုဖြစ်ပေသည်။ ဘာသာရေးအားဖြင့် ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များအား အရိုအသေအလေးအမြတ်ထားသည်ကို ဖွင့်ဆိုသည့်အနေဖြင့် ထီးဖြူအုပ်မိုးလေ့ရှိသည်။ နိုင်ငံရေးအရ အုပ်ချုပ်သူရှင်ဘုရင်က သီးသန့်သုံးစွဲကာ ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်မှု၊ အာဏာပိုင်စိုးမှုတို့ကို ပြသသည်။ ထီးဖြူကား ဘုရင်ဧကရာဇ်တို့ စံပယ်ရာ၌ မပြတ်စိုက်တည်ထားသော မင်းမြှောက်တန်ဆာ ငါးပါးတွင် ထီးဖြူသည်လည်း တစ်ပါးအပါအဝင်ဖြစ်သည်။

ထိုကြောင့် *ထီးဖြူအောက်၌၊ တောက်သားမီးနှယ်၊ လျှပ်စစ် 
နွယ်သို့၊ စလွယ်သင်းကျစ်၊ ဦးရစ်ရွှေပေါင်း၊ နတ်ရုပ်ဆောင်း 
လျက်* ဟု ပညာရှိတို့ စပ်ဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်။ အင်းဝမင်း 
နရပတိကို အမှတ်မဲ့ လုပ်ကြံသည်တွင် ထီးရိုးကို ဓားချက်ကျ၍ မင်းနရပတိကို 
ထီးဖြူအုပ်မိသည်။ ငသောကြာနှင့် ရေနံ့သာစား 
တို့ ထွေးလုံးကြသည် ဆိုသည့်စကားကို ထောက်၍လည်း 
မင်းတို့သည် ထီးဖြူအောက်၌ မပြတ်စံပယ်ကြောင်း သိရသည်။ 
ထီးဖြူ ၄ ပါး အပြားရှိသည်။ ထီးရွက်ကိုးဆင့်၊ ထီးရိုး 
ဆယ်တောင်ရှိသော နဝဒဏ္ဍထီး၊ ထီးရွက် အမှတ်မရှိ၊ ထီးရိုး 
၆ တောင်ရှိသော မနောဟရထီး၊ ထီးရွက် အမှတ်မရှိ၊ ထီးရိုး 
၅ တောင်ရှိသော အာတပတ္တထီး၊ ထီးရွက် အမှတ်မရှိ၊ ထီးရိုး 
၄ တောင် ရှိသော ဗီဇယတြထီး ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုထီး ၄ 
မျိုးတွင် ပထမ ၃ မျိုးသည် ရာဇပလ္လင်တွင်ဆောင်းသော ထီး 
ဖြစ်၍ နောက်ဆုံးထီးမျိုးသည် သွားလေရာရာဆောင်းသော ထီး 
ဖြစ်သည်။ ထီးကို စီရင်ရာ၌ ထီးရိုးကို ရွှေဖြင့် အလုံးစုံမွမ်းမံ 
ပြုလုပ်ရ၏။ ထီးခရိုင်ကို ၃ လွန်းတင်၊ ၆ လွန်းတင်၊ ၉ 
လွန်းတင် ကျစ်အပ်သောကြိုးဖြင့် ဖွဲ့ရသည်။ ထီးချက်ပမာဏ 
ကိုကား ၁၂၈ လက်သစ်ပမာဏ အထူးကို ပြုစီရင်ရသည်။ 
ထီးထွတ် ငှက်မြတ်နား၌မူ မင်းတို့၏ ချမ်းသာကို ဆောင်တတ် 
သော ဟင်္သာငှက်ရုပ်ကိုဖြစ်စေ၊ နွားမြီးဆွဲရုပ်ကိုဖြစ်စေ၊ ကျေး 
ငှက်ရုပ်ကိုဖြစ်စေ တစ်ခုခုကို စီရင် တပ်ဆင်ရသည်။ ထီး၏ 
အချင်းသည် ၅ တောင်တစ်မိုက်ဖြစ်သည်။ နဝဒဏ္ဍထီးမှာမူ 
အဆင့် ၉ ဆင့်ရှိသဖြင့် အောက်ဆင့်ကို အချင်း ၅ တောင် 
တစ်မိုက်ထား၍ ထက်ဝန်းကျင်၌ ရွှေညောင်ရွက် ၁ဝ၈ ခုကို 
လည်းကောင်း၊ ရွှေညောင်ရွက်တို့၏အကြား၌ မြ၊ ပတ္တမြား၊ 
သန္တာစသော ပန်းပွားတို့ကိုလည်းကောင်း စီရင်ချိတ်ဆွဲရသည်။ 
ကြွင်းသော ထီး ၃ မျိုး၌မူ အရေအတွက် ကန့်သတ်ချက်မရှိ၊ 
လျောက်ပတ်တင့်တယ်အောင်လုပ်ဆောင်ရသည်။ လောကဗျူဟာ 
ကျမ်း၌ ထီး ၄ စင်း ဟူသည်မှာ ကနက္ကဒဏ်ထီး ၂ စင်း၊ 
တမွတ်ထီး ၂ စင်း၊ ပေါင်း ၄ စင်းဟုဆိုသည်။ ဒိသာဇေယ 
 
စာတမ်း၌မူ ကမ္ဗုထီး၊ စန္ဒထီး၊ ပဒုမထီး၊
သမုဒ္ဒဇာထီး ဟူ၍ လက်ယာ ၄ စင်း၊
ကနကဒဏ်ထီး၊ သူရိယထီး၊ ဝိသုကမ္မထီး၊ 
သမုက္ခထီးဟူ၍ လက်ဝဲ ၄ စင်း၊ ပေါင်း ၈ စင်းရှိကြောင်းဖြင့် 
ဆိုပြန်သည်။ ရတနာပူရ စတုတ္ထမြို့တည် နန်းတည် မင်းတရား 
ကြီး ဘိသေကစာတမ်းတွင် ထီးဖြူတော်ကိုမင်းတရား ကြီး 
လက်တော်နှင့် အချင်း ၄ တောင် ၆ သစ်၊ အချင်းအဝန်း 
မုတ်ပေါင်း ၄၉ ခု၊ ယင်းကို ၈ ခုစား တစ်ခုကြွင်းရကား 
နေခြည်ကာသော ထီးဟူ၍ အကြောင်းကြံလျက် စွန်သုတ်နား 
ထောင့် ၁၂ ပေါက်၊ ထီးတံ ၃၆ ခု၊ ကြာယပ် ၃ ဆင့်၊ 
ညောင်ရွက် ၁ဝ၈ ခု၊ ပုလဲဆိုင်း သန္တာဆိုင်း ၁ဝ၈ သွယ်၊ 
ထီးချက်အချင်း တစ်တောင်၊ စောက် တစ်တောင်တစ်မိုက်၊ 
ထီးရိုးထီးဝန်းနှင့်အမျှ လုပ်ကြောင်းဆိုသည်။

## ကိုးကား
ဂိုမူလကား ဝလဒီစလော

မစ္စတာဝလဒီစလော ဂိုမူလကားသည် ပိုလန်နိုင်ငံအား ဖက်ဆစ်နာဇီတို့ လက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ရန် တော်လှန် တိုက်ပွဲရာတွင်လည်းကောင်း၊ နိုင်ငံပြန်လည် ထူထောင်ရေး လုပ်ငန်းများ လုပ်ဆောင်ရာတွင်လည်းကောင်း ပါဝင်ခဲ့သည့် ခေါင်းဆောင်များအနက် ထင်ရှား ကျော်ကြားသော ခေါင်းဆောင်တဦးဖြစ်သည်။

ဂိုမူကလားကို ပိုလန်တောင်ပိုင်း ကရတ်စနစ်မြို့၌ ၁၉ဝ၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့တွင် တောင်သူလယ်သမား မိဘနှစ်ပါးမှ မွေးဖွားသည်။၁၄ နှစ်အရွယ်တွင် မတ်လီနင်စာပေများကို လေ့လာ၍ ပိုလန်ကွန်မြူနစ်ပါတီသို့ ဝင်ရောက်သည်။ အလုပ်သမားသမဂ္ဂ အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က အာဏာရနေသော ဆာနုတ်ယာအစိုးရ၏ ဖက်ဆစ်ဆန်သော အပြုအမူများကို ဆန့်ကျင်ဟောပြောသဖြင့် နှစ်ကြိမ်တိုင် ထောင်ကျခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် မော်စကိုမြို့၌ ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်သော ကွန်မြူနစ်ပြန်ကြားရေး ဦးဆောင်အဖွဲ့ (ကိုမင်ဖောင်း)အစီအစဉ် ဖြင့် ပိုလန်ကွန်မြူနစ်ပါတီကို ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ပိုလန် အလုပ်သမားပါတီဟု အပြောင်းအလဲဖွဲ့စည်းသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် ဂိုမူလကားသည် ပါတီအထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံရသည်။ ဂိုမူလကားဦးဆောင်သော 
ပါတီ၏ ပြည်သူ့တပ်သည် တောင်ကုန်းထူထပ်သော ကာပေသီယံခရိုင်တွင် အခြေစိုင်၍ နာဇီများကို တော်လှန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။

၁၉၄၇ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကြီးတွင် ဂိုမူလကားတို့ အုပ်စုမှ အမတ်နေရာ ၄၄၄ နေရာအနက် ၃၈၂ နေရာ အနိုင်ရသဖြင့် 
အစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းနိုင်ခဲ့သည်။ ဂိုမူလကားသည် ဗဟိုချုပ်ကိုင်သော စီးပွားရေးစီမံကိန်း စနစ်ကို လက်မခံသောကြောင့် ဆိုဗီယက် ကွန်မြူနစ်ပါတီနှင့် သဘောတရား ရေးရာတွင် ကွဲလွဲခဲ့သည်။ ဂိုမူလကား၏ အယူ အဆသည် အမျိုးသား ကွန်မြူနစ်ပါတီဖြစ်သည်ဟု ဆိုဗီယက်က ဝေဖန်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဂိုမူလကားသည် 
ပိုလန်အလုပ်သမား ပါတီမှ တာဝန်ဝန်းများကို ရုပ်သိမ်းခြင်း ခံရပြီးနောက် ၁၉၅၁ ခုနှစ်မှ ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလအထိ အစိုးရသစ်၏ ထိန်းသိမ်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ရာထူးဖယ်ရှားခြင်း ခံရပြီး ရှစ်နှစ်မျှကြာသောအခါ ပိုလန်နိုင်ငံတွင် စီးပွားရေး အကျပ်အတည်းဒဏ်ကြောင့် ဆန္ဒပြမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ထိုဆန္ဒပြ ကန့်ကွက်မှုများကြောင့် ဂိုမူလကား ပါတီတာဝန်များ ပြန်လည်ပေးအပ်ပြီး ခေါင်းဆောင်စေသည်။

မစ္စတာဂိုမူလကားသည် အိုဒရာနိုင်ဆာမြစ် နယ်နိမိတ်အထိ တိုးချဲ့ပိုင်ဆိုင်မှုကို တရားဝင်အောင် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် စီးပွားရေး အကျပ်အတည်းကို ဖြေရှင်းမပေးနိုင်ခဲ့ချေ။

ပိုလန်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး အကျပ်ဆိုက်မှုနှင့် ဈေးနှုန်း ကြီးမြင့်မှုများကြောင့် ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက် ဆန္ဒပြမှုများ တပြည်လုံးသို့ ပျံ့နှံလာရာ အဓိကရုဏ်ကြီးများအဆင့်သို့ 
ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အတွက် ၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂ဝ ရက်နေ့တွင် ပါတီခေါင်းဆောင် ဂိုမူလကား၊ သမ္မတမာရီယန် စပိုင်ချားစကီးနှင့် တာဝန်ရှိ အခြားခေါင်းဆောင်သုံးဦးတို့ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခဲ့ရသည်။

မစ္စတာဂိုမူလကားသည် ၁၉၇၁ ခုနှစ်မှစ၍ နိုင်ငံရေး ပင်စင်ဖြင့် အေးချမ်းစွာ နေထိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပါတီနှင့် အစိုးရပိုင်းမှ ဂိုမူလကား၏ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်မှု 
များကို အသတ်အမှတ်ပြုပြီး နိုင်ငံရေးသိက္ခာ ပြန်လည်တင်ပေး ခဲ့သည်။

ဂိုမူလကားသည် ၁၉၈၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁ ရက် နေ့တွင် ကင်ဆာရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ဇနီးဖြစ်သူ ဂျူးလူမျိုး ဇိုဖီကျန်ရစ်သည်။

## ကိုးကား
သုမင်္ဂလ၊ ဦး

**ဦးသုမင်္ဂလ** သည် မြန်မာနိုင်ငံသား ရဟန်းတစ်ပါးဖြစ်၍ **ဒယ်အိုးဆရာတော်** အမည်ဖြင့်လည်း သိရှိကြသည်။ ဦးသုမင်္ဂလ အလောင်းလျာကို မိဘများဖြစ်သည့် ဦးသက်ထွန်းနှင့် ဒေါ်သန်းတို့မှ မန္တလေးတိုင်း၊ မိုးကုတ်မြို့ရှိ ထင်းရှုးခြံရပ်တွင် ၁၉၆၇ ဇွန်လ ၁၆ တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ မွေးချင်းမောင်နှမလေးဦးအနက် အကြီးဆုံးဖြစ်သည်။

မိုးကုတ်မြို. အောင်နန်းရပ် အောင်နန်းကျောင်း အ.မ.က(၃၀) တွင် သူငယ်တန်း မှ စတုတ္ထတန်းထိ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး မိုးကုတ်မြို့ အ.ထ.က (၁)၌ (၅)တန်းမှ (၁၀)တန်းအထိ ပညာဆည်းပူးခဲ့သည်။ မန္တလေးတက္ကသိုလ်၌ ဓာတုဗေဒအထူးပြုဘာသာရပ်ဖြင့် သိပ္ပံဘွဲ.ရသည်။

၁၃၅၆ ခုနှစ် ကဆုန်လပြည့်နေ့တွင် မန္တလေးတိုင်း ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ် မိုးကုတ် ဝိပဿနာမင်္ဂလာရိပ်သာ ကျောင်းတိုက် ဆရာတော် ဦးတေဇနိယအား ဥပဇ္ဇျာယ်ပြု၍ သာသနာ့ဘောင်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။

## ကျောင်းထိုင်ခြင်း 
ရန်ကုန်၊ မှော်ဘီမြို့နယ်ရှိ  မင်္ဂလာတိုက် (မိုးကုတ်ဝိပသနာရိပ်သာ) တွင် ကျောင်းထိုင်သည်။

## တရားဟောခြင်း
ဦးသုမင်္ဂလ (ဒယ်အိုး) ဆရာတော်အား ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၉ ရက်နေ့ မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့ အထိ တစ်နှစ်တိတိ တရားဟောခွင့် ပိတ်ပင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် အစိုးရဓမ္မာစရိယ အောင်မြင်ခဲ့သောကြောင့် တရားဟောကြားခွင့်ရပြီး မိုးကုတ်ဝိပသနာတရားတော်များကို မိုးကုတ်ဆရာတော် ၏ ဥပနိသယအတိုင်း ဟောကြား၏။

## ကိုးကား
## အခြားကြည့်ရန် 
* ဆရာတော်ဦးသုမင်္ဂလ တရား ၁
* ဆရာတော်ဦးသုမင်္ဂလ တရား ၂
* ဆရာတော်ဦးသုမင်္ဂလ တရား ၃
* ဦးသုမင်္ဂလ(ဒယ်အိုးဆရာတော်) ၏ တ‌ရားတော် 
* ဦးသုမင်္ဂလ(ဒယ်အိုးဆရာတော်) ၏ တ‌ရားတော်
ဂေါတမီထေရီ

**ဂေါတမီထေရီ**သည် အဉ္စနမင်းကြီးနှင့် ယသောဓရာဒေဝီတို့မှ ဖွားမြင်သည်။ ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားသခင်၏ မိထွေးတော်ဖြစ်၍ မိထွေးတော် ဂေါတမီဟု ထင်ရှား၏။ ဂေါတမီသည် 
ဒေဝဒဟပြည့်ရှင်၏ သမီးဖြစ်သည့်အတိုင်း စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ မယ်တော် မာယာဒေဝီ၏ညီမတော်လည်း ဖြစ်သည်။ ပုဏ္ဏားတို့က မြတ်သောသား၏ 
မိခင်ဖြစ်မည်ဟု နိမိတ်ဖတ်သဖြင့် မဟာပဇာပတိဂေါတမီဟုတွင်သည်။

အရွယ်ရောက်လတ်သော် ကပိလဝတ်ပြည့်ရှင် သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီးနှင့် ထိမ်းမြားသဖြင့် မြောက်နန်းမိဖုရားအဖြစ် စံစားရသည်။ အစ်မတော် မဟာမာယာဒေဝီသည် သိဒ္ဓတ္ထမင်းသားကို 
ဖွားမြင်တော်မူပြီးနောက် နတ်ရွာစံလေသော် ဂေါတမီသည် အဂ္ဂမဟေသီဘွဲ့ဖြင့် မိဖုရားကြီးဖြစ်သည်။ နန္ဒမင်းသားကို ဖွားမြင်သည်။ တူသားဖြစ်သော သိဒ္ဓတ္ထမင်းသားကိုလည်း 
ထိန်းသိမ်း မွေးမြူရသည်။ 

သိဒ္ဓတ္ထမင်းသားသည် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၍ သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီး လွန်သည်နောက် ဂေါတမီမိဖုရားသည် သံသရာမှ လွတ်မြောက်ရာကို ရှာကြံလျက် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ 
သွားရောက်ကာ မာတုဂါမများအား ရဟန်းပြုခွင့်ပေးပါရန် လျှောက်ထားသည်။ မြတ်စွာဘုရားက သာသနာတော် ရှုပ်ထွေး၍ အညစ်အကြေးများမည်စိုးသဖြင့် ခွင့်မပြုဘဲ ပယ်ရှားတော် 
မူသည်။ ၃ ကြိမ်တိုင် လျှောက်ထားသော်လည်း ခွင့်မရချေ။ ဂေါတမီသည် စိတ်အားမလျှော့ဘဲ ထပ်မံလျှောက်ထားပြန်သည်။

ဂေါတမီသည် သာကီဝင် မင်းသမီးငါးရာနှင့်အတူ ပင်ပန်းဆင်းရဲခံလျက် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ဝပ်တွားကာ လျှောက်ထားရာ ညီတော် အာနန္ဒာထေရ်ကလည်းကူ၍ လျှောက်ပေးသည်။ 
ထိုအခါတွင်မှ ဘုရားရှင်က ဂရုဓမ္မတရားရှစ်ပါးကို မသွေမတိမ်း စောင့်ထိန်းလိုက်နာနိုင်ခဲ့လျှင် ရဟန်းပြုစေဟု ခွင့်ပြုသည်။ ထိုနောက် ဂေါတမီသည် ဂရုဓမ္မတရား ရှစ်ပါးကို 
ခံယူသဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ပထမဦးစွာ ရောက်ရှိသည်။ ဤသို့အားဖြင့် ဘိက္ခုနီသာသနာသည် မိထွေးတော် ဂေါတမီ ထေရီကို အကြောင်းပြု၍ စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့လေသည်။

ထိုနောက်၌ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ တရားတော်ကို နာယူကာ ဝိပဿနာကမ္မဌာန်းကို စီးဖြန်းသဖြင့် မကြာမီ အဘိညာဉ် ခြောက်ပါးနှင့်တကွ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်သည်။ ထိုအခါမှ 
စ၍ ဂေါတမီထေရီအဖြစ် ထင်ရှားသည်။ မြတ်စွာဘုရားက ရှေးဦးစွာ ရဟန်းမအဖြစ်ကို ရရှိသော ဘိက္ခုနီဖြစ်သဖြင့်  အဂ္ဂရတ္တညူဧတဒဂ်ဘွဲ့ထူးဖြင့် ချီးကျူးတော်မူသည်။

## ကိုးကား
အိုလီဗာ ဂိုးစမစ်

ကမ္ဘာကျော် အင်္ဂလိပ် စာရေးဆရာကြီး အော်လီဗာဂိုးစမစ်သည် အိုင်းရစ်လူမျိုးဖြစ်၍ ခရစ်ယာန် ဘုန်းတော်ကြီးဖြစ်သည်။ ဒဗ္ဗလင်မြို့ရှိ ထရင်နီတီ ကောလိပ်ကျောင်း၌ ပညာသင်ကြားနေစဉ် ကျောင်းစည်းကမ်း ဥပဒေကို ချိုးဖောက် ဖျက်ဆီးသဖြင့် ၁၇၄၄ ခုနှစ်တွင် ပညာသင်ကြားမှု ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ ထိုသို့ အပြစ်ပေးခံရသော်လည်း ၁၇၄၉ ခုနှစ်တွင် ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ထူးကို အထက်ပါ ကောလိပ်ကပင် ရရှိခဲ့သည်။

ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ ရပြီးနောက်တွင် ခရစ်ယာန် သာသနာအမှုထမ်းအဖြစ်သို့ ရောက်အောင် ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ထိုနောက် ဥပဒေပညာနှင့် ဆေးပညာရပ်များကို လေ့လာလိုက်စားပြန်သည်။

၁၇၅၅ ခုနှစ်နှင့် ၁၇၅၆ ခုနှစ်အတွင်းက ဖလန်းဒါးနယ်၊ ပြင်သစ်၊ ဆွစ်ဇာလန်နှင့် အီတလီစသော ဥရောပတိုက်ရှိနိုင်ငံများသို့ ပလွေတစ်စင်းကို အဖော်ပြုလျက် လှည့်လည်လေလွင့်ခဲ့သည်။ လန်ဒန်မြို့သို့ ပြန်ရောက်သောအခါ အလွန်ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ ရှိသည်။ အမည်ဖော်ပြခြင်း မပြုသောတက္ကသိုလ်တစ်ခုမှ ဆရာဝန်ဘွဲ့ထူး ရရှိခဲ့သည်ဟုဆိုကာ ဆရာဝန်ဘဝနှင့် သက်မွေးဝမ်းကျောင်း၍ နေထိုင်သော်လည်း စားလောက်နေလောက်ခြင်း မရှိသဖြင့် ယင်းအလုပ်ကို စွန့်လွှတ်လျက် အခကြေးငွေယူ၍ စာရွက်စာတမ်းတို့ကို ရေးပေးရသော အလုပ်ကို လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။

၁၇၆၁ ခုနှစ်၌ ဂိုးစမစ်သည် စာရေးဆရာကြီး ဒေါက်တာ ဂျွန်ဆင်နှင့် သိကျွမ်းပြီးနောက် ဒေါက်တာဂျွန်ဆင် တည်ထောင်သော နာမည်ကျော် 'လွတ်လပ်ရေးကလပ်'တွင် အသင်းဝင်လူကြီးတစ်ဦးအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရသည်။ သို့သော် ဂိုးစမစ်သည် ဆင်းရဲငြိုငြင်၍ ကြွေးများ ပတ်ချာဝိုင်းလျက်ပင် ရှိသေးသည်။ ၁၇၆၂ ခုနှစ်၌ကား ကမ္ဘာကျော် 'ဝိတ်ဖီးသင်းအုပ်' ဝတ္ထုကြီးကို ရေးသား၍ ပေါင် ၆ဝ နှင့် ရောင်းချလျက် ကြွေးများကို ပေးဆပ်လိုက်လေသည်။ သို့သော် အထက်ပါဝတ္ထုကြီးသည် ၁၇၆၆ ခုနှစ်ရောက်သောအခါမှ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေဖြစ်သည်။

ထိုနောက် ဂိုးစမစ်သည် ဥရောပတခွင် လှည့်လည်ခဲ့သောခရီးစဉ်များကို ၁၇၆၄ ခုနှစ်၌ 'ခရီးသည်ကြီး'အမည်ရှိ ကဗျာရှည်ကြီးဖြင့် မှတ်တမ်းရေးသား စီကုံးလိုက်လေသည်။ ထိုနည်းတူ ကျော်ကြားခဲ့သော ဂိုးစမစ်၏ အခြားကဗျာရှည်ကြီး တစ်ပုဒ်မှာ ၁၇၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် စီကုံးရေးသားသည့် 'ရွာဖုန်းဆိုး'ပင် ဖြစ်သည်။ ယင်းကဗျာရှည်ကြီး၌ စက်မှုအရေးတော်ပုံကြောင့် ကျေးတောနေလူများသည် မိမိတို့ ကျေးရွာဒေသများ စွန့်ပစ် လျက် စက်မှုထွန်းကားရာ မြို့ကြီးများသို့ ရွှေ့ပြောင်း နေထိုင်ကြပုံကို ရေးသား စီကုံးခဲ့သည်။ ဩဗန်းခေါ် မွေ့လျော်ဖွယ်ရာ ရွာကလေးကို ရွာသူရွာသားများက စွန့်ပစ်ထွက်ခွါ သွားခဲ့ကြသည့် အကြောင်းကို ဂိုးစမစ်သည် ကရုဏာရသ ပေါ်လွင်အောင် ဖွဲ့ဆိုခဲ့လေသည်။ 

သို့သော် ဂိုးစမစ်၏ စာပေအရေးအသားကို အဆုံးအဖြတ်ပေးလျက် ဂိုးစမစ်အား အထွတ်သို့ ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သော စာပေကား ၁၇၇၃ ခုနှစ်၌ ရေးသားသော 'အောင်လို၍ အညံ့ခံသည်' ဟူသော ပြဇာတ်ရှည်ကြီးပင် ဖြစ်သည်။ ယင်းပြဇာတ်ရှည်ကြီးသည် သူ၏ အကောင်းဆုံးသော လက်ရာပင် ဖြစ်ပေသတည်း။ ဂိုးစမစ်သည် စိတ်ရင်းသဘောထား ကောင်းမြတ်ဖြူစင်၏။ လူမှုရေးရာများ၌ လက်တွေ့ဖြစ်မြောက်စွာ ဆောင်ရွက်ခြင်းမရှိ။ တာဝန်လည်း မဲ့သူဖြစ်၏။ သို့သော် မိတ်ဆွေသင်္ဂဟ အပေါင်းတို့သည် သူ့ကို ချစ်ခင်ကြင်နာကြသည်။ ၁၇၇၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်၍ သူ၏အလောင်းကို တင်ပယ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်း၌ သင်္ဂြိုဟ်မြှုပ်နှံသည်။ သူ့အား ချစ်ခင်သော လွတ်လပ်ရေး ကလပ်အသင်းဝင် မိတ်ဆွေများက ဝက်စမင်တာအက်ဗေး၌ သူ့အတွက် အထိန်းအမှတ်ကျောက်တိုင်ကို စိုက်ထူပေးကြလေသည်။ 

## ကိုးကား
တောကြက်

ဇီဝ‌ဗေဒအလိုအရ ‌တောကြက်ကို ‘ဂဲလက်ဂဲလပ်’ဟု‌ခေါ်၏။ ယင်းသည် ‘ဖာစီအာနီဒီ’ မျိုးရင်း တွင်ပါဝင်သည်။ ‌တောကြက်သည် အလွန်ပါးနပ်‌သော ကြက်ရိုင်းမျိုးဖြစ်သည်။ ကြက်ဖသည် အမြီးအပါအဝင် ၂၆ လက်မမှ ၂၈ လက်မခန့်အထိရှည်၍ ကြက်မသည် ၁၇ လက်မခန့်ရှည်သည်။ ‌တောကြက်ပျံသန်း 
သည့်အခါ၌ အမြီးအထက်ရှိ အဖြူကွက်များကို ထင်ရှားစွာ မြင်နိုင်သည်။ ဦး‌ခေါင်းထိပ်ရှိ နီ‌တွေး‌သောအ‌မောက်မှလွဲ၍ တကိုယ်လုံးသည် မည်းပြာ‌ရောင်ဖြစ်‌နေသည်ဟု ထင်မှတ်ရသည်။

‌တောကြက် အဖိုအမတို့၏အသံသည် အိမ်ကြက်များ၏ 
အသံနှင့်တူ၏။ သို့‌သော် ကြက်ဖတွန်သံသည် တို၍ ပြတ်‌တောင်း‌တောင်းဖြစ်သည်။ ‌တောကြက်ကို အများအားဖြင့် ကျွန်း‌တောများတွင် ‌တွေ့ရသည်။ မိုးတွင်း၌ ‌တောနက်ရာသို့ ‌ရွှေ့‌ပြောင်း‌လေ့ရှိကြ၍ ‌ဆောင်းရာသီတွင် စပါးစိုက်သည့် လယ်‌တောနှင့်နီး‌သော ‌တောစပ်များသို့ ‌ရွှေ့‌ပြောင်းလာပြန်သည်။ 
စပါးရိတ်ပြီးချိန်တွင် နံနက်‌စော‌စောနှင့် ‌နေ့ခင်းပိုင်း၌ စပါးပင် ငုတ်တိုများကြားသို့ လာ‌ရောက်ကျက်စားသည်။
‌တောကြက်သည် ပူအိုက်‌သော‌နေ့လယ်အခါတွင် အနီး 
အနားရှိ ချုံဖုတ်ထဲတွင် ခို‌အောင်း‌နေတတ်သည်။ ယင်း၏ အစာမှာ အသီးအနှံနှင့် ပိုး‌ကောင်များဖြစ်သည်။ ကြက်ဖတစ်‌ကောင်သည် ကြက်မ ၄၊ ၅ ‌ကောင်နှင့် အုပ်ဖွဲ့၍ ‌နေတတ် သည်။ ဝါး‌စေ့ကို အလွန်နှစ်သက်သဖြင့် ဝါး‌စေ့‌ပေါ‌သော‌နေရာ 
များတွင် အုပ်လိုက်‌တွေ့နိုင်သည်။

မတ်လမှ‌ မေလအတွင်း ‌တောကြက်ငယ်များ ဥမှ‌ပေါက်ကြသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ‌အော်တိုဘာလတွင် ‌တောကြက်ဥများများကို ‌တွေ့ရတတ်သဖြင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး အချိန်မ‌ရွေးဥသည်ဟု ယူဆရသည်။ ဥများကို ဝါးရုံ၊ ချုံဖုတ်များအကြား ‌မြေပြင်နှင့် ‌ပေအနည်းငယ်အကွာတွင် အုထား‌လေ့ရှိသည်။ တစ်မြုံလျှင် ၅ 
ဥမှ ၆ ဥ အထိရှိတတ်သည်။ ကြက်မများကသာ ဥများကို သား‌ပေါက်ရန်ဝပ်‌ပေးကြသည်။ သား‌ပေါက်ရန် ရက်‌ပေါင်း ၂၀ ခန့်ကြာတတ်သည်။

‌တောကြက်ကို အ‌ရှေ့တိုင်းနိုင်ငံများတွင် အနှံ့အပြား ‌တွေ့ရ ၏။ အိမ်ကြက်သည် ‌တောကြက်မှ ဆင်းသက်‌ပေါက်ပွား လာသည်ဟု ထင်ရပေသည်။ 

မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝှန်းလုံး တွင် ‌တောကြက်ကို‌တွေ့ရ၏။ ‌တောကြက်ကို ‌ပေ ၅၀⁠၀၀ အမြင့်အထိရှိ‌သော အရပ်တို့၌ပင်‌တွေ့ရသည်။ ယင်းထက်မြင့်ရာ အရပ်တို့တွင်မူကား မ‌တွေ့ရတော့‌ချေ။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဒေါင်းနှင့် မျိုးရိုးတူ ငှက်များ
ကဏ္ဍ:တောကြက်များ
ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံ

**ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံ**  (အင်္ဂလိပ်: Guinea-Bissau) ၏ မူရင်းအမည်မှာ ပေါ်တူဂီဂင်းနီနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိ၍ ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံဟု အမည် ပြောင်းခဲ့သည်။ အာဖရိကတိုက် အနောက်ဘက် ကမ်းခြေတွင် တည်ရှိပြီး မြောက်ဘက်တွင် ဆီနီဂေါနိုင်ငံ၊ အရှေ့နှင့်တောင်ဘက်တွင် ဂီနီနိုင်ငံတို့ တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် ၁၃၉၄၈ ရှိသည်။ ၁၉၇၆ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက်အရ လူဦးရေ ၅၃ဝဝဝဝ 
ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ ဗစ်ဆောမြို့ ဖြစ်သည်။ မြေနိမ့်လွင်ပြင်များနှင့် ကျွန်းပြတ်များ ပေါများပြီး သစ်တောထူထပ်သော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။

ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံကို ၁၅ ရာစုခန့်မှ အစပြု၍ ပေါ်တူဂီလူမျိုး ပင်လယ်ခရီးသွား တစ်စုက စတင် တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစု နှစ်များအတွင်း ထိုအရပ်၌ ငွေဝယ်ကျွန် အရောင်းအဝယ်လုပ်ငန်း ထွန်းကား ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှ အစပြု၍ ပေါ်တူဂီလူမျိုးတို့က ကိုလိုနီနိုင်ငံအဖြစ် သိမ်းပိုက် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီပိုင် ကိုလိုနီများ အားလုံးကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သောအခါ ဂင်းနီဗစ်ဆော နိုင်ငံသည် ပေါ်တူဂီတို့၏ ပင်လယ်ရပ်ခြား 
ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။

ထိုအချိန်မှ အစပြု၍ ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံရှိ အာဖရိက တိုင်းရင်းသားများ၏ လွတ်လပ်ရေး လှုပ်ရှားမှုများသည် 
တစ်နေ့တခြား ပြင်းထန်လာခဲ့သည်။ ပေါ်တူဂီအစိုးရသည် တိုးတက် လှုပ်ရှားလာသော လွတ်လပ်ရေး လှုပ်ရှားမှုများကို ဖိနှိပ်ရန် အပြင်းအထန် ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း အချည်းနှီးပင် ဖြစ်သည်။ အာဖရိက တိုင်းရင်းသားတို့၏ ၁၃ နှစ်ကြာ တိုက်ခဲ့ရသော လွတ်လပ်ရေး တိုက်ပွဲအပြီး၊ ၁၉၇၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေး ပေးလိုက်ရ သည်။ သမ္မတအဖြစ် လွီဒီအယ်လမေဒါ ကဗရဲကို၎င်း၊ ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ဖရန်စစ္စကိုမန်းဒိကို၎င်း တင်မြှောက်ကြသည်။ လွတ်လပ်ရေးတိုက်ပွဲ တစ်လျှောက်လုံးတွင် ရုရှနိုင်ငံက စစ်ရေးအတွက် စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများကို ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။ 

အာဖရိက တိုင်းရင်းသားများမှာ အများအားဖြင့် ကပ္ပလီလူမျိုးများ နေထိုင်ကြသည်။ အများစုမှာ အစ္စလာမ် 
ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ အဓိက ထွက်ကုန်များမှာ မြေပဲနှင့် ဆီထွက်အုန်းတို့ ဖြစ်ကြပြီး ပျားမွေးမြူခြင်း လုပ်ငန်းကိုလည်း လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဓာတ်သတ္တု တူးဖော်ရေး လုပ်ငန်းတွင် ရေနံကို
လည်း စတင် တွေ့ရှိနေပြီး ဖြစ်သည်။

## မှတ်စု 
## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:ဖွံ့ဖြိုးမှုအနိမ့်ဆုံး နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:သမ္မတနိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ
ဂိုင်ယာနာနိုင်ငံ

**ဂိုင်ယာနာ နိုင်ငံ**သည်တောင်အမေရိကတိုက်၏ အရှေ့မြောက်ဘက် ကမ်းခြေတွင် တည်ရှိသည်။ အရှေ့မြောက်ဘက် နယ်နိမိတ်သည်
အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ ဖြစ်သည်။ အနောက်ဘက်တွင် ဗင်နီဇွဲလား နိုင်ငံ၊ တောင်ဘက်တွင် ဘရာဇီးနိုင်ငံနှင့် အရှေ့ဘက်၌ ဆူရာနမ် 
နိုင်ငံတို့ ရှိသည်။ ယခင်က ဗြိတိသျှ ဂီယာနာဟု ခေါ်သည်။ ဂိုင်ယာနာ သမ္မတနိုင်ငံ၏ အကျယ်အဝန်းသည် စတုရန်း မိုင် ၈၃,ဝဝဝ ရှိ၍ လူဦးရေမှာ ၁၉၇၆ ခုနှစ် သန်းခေါင် စာရင်းအရ ၇၈ဝ,ဝဝဝ ခန့်ဖြစ်သည်။ မြို့တော်မှာ ဂျော့တောင်းမြို့ ဖြစ်သည်။

ရာသီဥတု မျှတသော နိုင်ငံဖြစ်၍ စိုက်ပျိုးရေး ဖြစ်ထွန်း သည်။ နိုင်ငံ၏ ဝင်ငွေကောင်းကောင်း ရရှိစေသော စပါးနှင့် ကြံကို အဓိကထား၍ စိုက်ပျိုးသည်။ သစ်တောထူထပ်သော နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။ ဗောက်ဆိုက် သတ္တုတူးဖော်ရေးသည် အဓိက စက်မှုလုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။ ရွှေနှင့် စိန်တို့လည်း တူးဖော်ထုတ်လုပ်သည်။ သတ္တုသိုက်များ ကြွယ်ဝသော နိုင်ငံဖြစ်၍ မတူးဖော် မထုတ်လုပ်ရသေးသော သတ္တုသိုက် အများအပြား ရှိသည်။

လှပသော ရေတံခွန်များကြောင့် ဂိုင်ယာနာနိုင်ငံသည် ကျော်ကြားလေသည်။ ၁၄၉၉ ခုနှစ်ခန့်က စပိန်သင်္ဘောသားများ 
ဤဒေသသို့ စတင် ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၈ ရာစုနှစ်တွင် ယခုဂိုင်ယာနာ နိုင်ငံသည် ဒတ်ခ်ျကိုလိုနီနယ်ပယ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ 

တစ်ဖန် ၁၈၁၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့က ဒတ်ခ်ျတို့ထံမှ လွဲပြောင်း လက်ခံယူပြီး ၁၈၃၁ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှ ဂီယာနာ ကိုလိုနီအဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည်။

၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရပြီး ၁၉၆၆ ခုနှစ် မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ တို့သည် ကပ္ပလီလူမျိုးများအပြင် အိန္ဒိယလူမျိုးများကိုလည်း ခေါ်ယူ၍ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်စေခဲ့သည်။ ယခုအခါ ကပ္ပလီလူမျိုးများထက် အိန္ဒိယအမျိုးသား အဆက် အနွယ်များက လူများစု ဖြစ်နေသည်။

ဗင်နီဇွဲလားနိုင်ငံက ဂိုင်ယာနာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက် ပိုင်းကို ပိုင်ဆိုင်ပါသည်ဟု အငြင်းပွားနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ဆူရာနမ်နိုင်ငံနှင့်လည်း နယ်ခြားပြဿနာများ အငြင်းပွားဆဲ ဖြစ်သည်။ 

၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ် ထူထောင်ခဲ့ လေသည်။ ဓနသဟာယအဖွဲ့နှင့် ကုလသမဂ္ဂ၌လည်း အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ပါဝင်သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ သမ္မတမှာ မစ္စတာ အာသာချွန်း ဖြစ်သည်။

၁ဝ၇၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့မှ အစပြု၍ ဂိုင်ယာနာ သမ္မတနိုင်ငံ အတွင်းရှိ အမေရိကန်ပိုင် မိုင်းတွင်းများကို ပြည်သူပိုင် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ 
## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဂိုင်ယာနာနိုင်ငံ
ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ကဏ္ဍ:တောင်အမေရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ
အက်ဒွပ် ဂစ်ဗန်

ရောမနိုင်ငံကြီး ပျက်စီးယိုယွင်းပုံသမိုင်းကို ရေးသားပြုစုခဲ့သော နာမည်ကျော် စာရေးဆရာကြီး အက်ဒွပ်ဂစ်ဗန်သည် ခရစ် ၁၇၃၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်မြို့အနီးရှိ ပတ္တနီမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ မိဘတို့မှာ ငွေကြေးတတ်နိုင်သူများ ဖြစ်၏။ ဂစ်ဗန်သည် ငယ်စဉ်က ချူချာလှသဖြင့် ကျောင်းကို ပင် မှန်မှန်မတက်နိုင်ခဲ့ချေ။ သို့ရာတွင် စာများစွာဖတ်ခဲ့သူ ဖြစ်၍ ပညာဗဟုသုတပြည့်စုံပြီးလျှင် အသက် ၁၅ နှစ်တွင် အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်၊ မောဒလင်ကောလိပ်ကျောင်းသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် မကြာမီ ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းသို့ ကူးပြောင်းသွားသဖြင့် သူ၏ဖခင်က သူ့ကို အောက်စဖို့တက္ကသိုလ်မှ ထုတ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် ဂစ်ဗန်ကို ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ 
လိုဇန်းမြို့ရှိ ပရိုတက်စတန့် ဘုန်းကြီးတစ်ပါးထံတွင် အပ်နှံ၍ ပညာသင်ကြားစေ၏။ ထိုမြို့တွင် ဂစ်ဗန်သည် ၅ နှစ်ကြာခဲ့၏။

ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ၌ ပညာသင်ကြားရသည်မှာ ပြင်သစ်ဘာသာနှင့် ဖြစ်သဖြင့် ပထမသော် အင်္ဂလိပ်ကျောင်းသားကလေး ဂစ်ဗန်အတွက် များစွာ ခက်ခဲနေလေသည်။ သို့သော်လည်း ဆရာ ဘုန်းကြီးက အစစအရာရာ သွန်သင်ဆုံးမသဖြင့် ဂစ်ဗန်မှာ မကြာမီ ပြင်သစ်ဘာသာကို လေ့လာဆည်းပူးနိုင်၏။ ဂစ်ဗန်သည် နဂိုကပင် စာဖတ်ဝါသနာပါသူဖြစ်၍ ယခုကဲ့သို့ ဝေးလံသောအရပ်၌ တစ်ယောက်တည်း လာနေရစဉ် စာအုပ်ကိုသာ အဖော်ပြု၍ မျက်နှာနှင့်စာ အမြဲကပ်လျက် ရှိခဲ့၏။ ထိုသို့ 
ပညာသင်ကြားရင်း ဆရာဘုန်းကြီးက အယူဝါဒတရားကို တစိမ့်စိမ့် နားဝင်အောင် ဟောပြလေရာ ဂစ်ဗန်မှာ ပရိုတက် စတန့်ဂိုဏ်းဝင်တစ်ဦး ပြန်ဖြစ်လာပြန်၏။ လိုဇန်း၌နေ၍ ၅ နှစ်မျှကြာသော် ပျင်းရိငြီးငွေ့လာသဖြင့် အင်္ဂလန်ပြည်သို့ တဖန် ပြန်ခဲ့၏။ ၁၇၅၈ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပြည်သို့ ပြန်ရောက်သောအခါ ပြင်သစ်ဘာသာဖြင့် စာပေလေ့လာမှုအကြောင်း ကျမ်းတစ်ကျမ်း ပြုစုလေသည်။ ၁၇၇၄ ခုနှစ်တွင် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ဖြစ်သည်။ ၁၇၇၆ ခုနှစ်တွင် 'ရောမ နိုင်ငံတော်ကြီး ပျက်စီးပုံ' ခေါ် နိုင်ငံသမိုင်းကျမ်းကြီးကို စတင်ထုတ်ဝေသည်။ 

နိုင်ငံသမိုင်းကျမ်းကြီးမှာ အင်္ဂလိပ်ဂန္ထဝင်တွင် မှတ်တမ်းတင် လောက်သော ကျမ်းကြီးတစ်စောင်ဖြစ်၍ အတွဲ ၆ တွဲ ရှိ၏။ ၁၇၇၆ ခုနှစ်မှ ၁၇၈၈ ခုနှစ်အတွင်း ၁၂ နှစ် ကာလပတ်လုံး ဂစ်ဗန်သည် ထိုကျမ်းကြီးထွက်အောင် ကြိုးစားခဲ့ရ၏။ ကျမ်း ကြီးကို ပြုစုနိုင်အောင် ရောမနိုင်ငံနှင့် သက်ဆိုင်သည့် အချက်အလက်တို့ကို ရှာဖွေရာ၌ ဂစ်ဗန်သည် စာတွေ့မဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တွေ့ဖြစ်အောင် သူကိုယ်တိုင် အီတလီမြေကိုနင်းကာ ခရီးလှည့်လည်ခဲ့၏။ အကြောင်းအရာများကို သူ၏စိတ်၌ သေချာတိကျမှ ရေးသားလေ့ရှိ၏။ သူ၏ နိုင်ငံသမိုင်းတွင် နိုင်ငံရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် စစ်မက်ရေးများကို အသားပေးထား၍ စီးပွားရေး၊ ဘဏ္ဍာရေး၊ ပေါင်းသင်းဆက်ဆံရေးများကို 
မြှုပ်ထား၏။ သို့သော်လည်း ဂစ်ဗန်၏ ရောမနိုင်ငံတော်ကြီး ပျက်စီးပုံသမိုင်းကျမ်းကြီးကို သမိုင်းစာစောင်အဖြစ်၎င်း၊ ဗဟုသုတဖြစ်ဖွယ် စာပေတရပ်အဖြစ်၎င်း လူတိုင်းလက်ခံ နှစ်သက်ကြပေသည်။ သူ၏ စာအရေးအသားမှာ ပြေပြစ်ချောမောပြီးလျှင် ဖတ်ရှု၍ မငြီးနိုင်အောင် ခံ့ညားကောင်းမွန် လှပေသည်။ ထို့ကြောင့် ကျမ်းကြီးကိုပြုစုရသော အက်ဒွပ်ဂစ်ဗန်ကို နာမည်ကျော် စာရေးဆရာတစ်ယောက်အဖြစ် အသိ အမှတ်ပြုလာကြသည်မှာ အံ့ဩဖွယ်ရာ မဟုတ်ချေ။ သူ၏နိုင်ငံ 
သမိုင်းကျမ်းကြီးကို ၂ ပိုင်း ခွဲခြား၍ ဝေဖန်နိုင်သည်။ ပထမပိုင်းမှာ အတော်ပင်စေ့စပ် သေချာစွာ ရေးထားသည်။ ဒုတိယပိုင်းကား နှစ်ပေါင်း ၈ဝဝ အတွင်း ဖြစ်ပျက်သော အကြောင်းအရာဖြစ်၍ ပထမပိုင်းမှာလောက် အချက်အလက် ပြည့်စုံမှန်ကန်ခြင်း မရှိ။ သို့ရာတွင် သူရေးသားခဲ့သောကျမ်းကြီးတစ်ခုလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လျှင် ထိုကျမ်းကြီးသည် အင်္ဂလိပ်စာပေတွင်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာ့စာပေတွင်လည်းကောင်း ထင်ရှားသော သမိုင်းမှတ်တမ်းကြီး တစ်စောင်ဖြစ်ကြောင်းကို လူတိုင်း ဝန်ခံရမည် ဖြစ်ပေသတည်း။

## ကိုးကား
ဂင့်မြို့

ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံ၊ဘရပ်ဆဲလ်မြို့တော်၏အနောက်မြောက် ၃၁ မိုင်ကွာ ဆကဲ့နှင့် လိမြစ် ၂ သွယ်တို့ ပေါင်းဆုံရာ၌ ဂင့်မြို့ 
တည်ရှိ၏။ မြစ်နှင့် တူးမြောင်းများကြောင့် မြို့သည် အစိတ် စိတ်အပိုင်းပိုင်း ဖြစ်နေ၍ တံတားပေါင်း ၂ဝဝ ကျော်တို့ဖြင့် 
ဆက်သွယ်ထားရသည်။

ရှေးမြို့ဟောင်းကြီးဖြစ်သောကြောင့် အဆောက်အအုံဟောင်း များ ရှိလေသည်။ သို့သော် ခေတ်မီသည့်နေရာ၌ များစွာပင် 
ခေတ်မှီသည်။ ဖလန်ဒါးနယ်၏ အချက်အချာမြို့လည်း ဖြစ် သည်။ ထူးခြားထင်ရှား၍ စိတ်ဝင်စားဖွယ်ကောင်းသော 
အဆောက်အအုံကြီးမှာ စိန်ဗဗွန်ကသီဒရယ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းကြီးဖြစ်၍ ၁၃ ရာစုနှစ်လောက်က တည်ထားခဲ့သည့် ဘုန်းကြီး 
ကျောင်းများ၊ သီလရှင်ကျောင်းများလည်း ရှိ၏။ ဖလန်းဒါး နယ်စားကြီး ဆောက်လုပ်ထားသည့် အလယ်ခေတ်မှ ခမ်းနား 
လှသော ရဲတိုက်ဟောင်းကြီးမှာ မြို့၏ ကျက်သရေဆောင် ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံကြီး ဖြစ်လေသည်။

ဘယ်လဂျီယမ်နိုင်ငံ၏ စက်မှုထွန်းကားရာ မြို့ကြီးဖြစ်သည့် အတိုင်း ချည်ထည်၊ သက္ကလတ်ထည်၊ သိုးမွေးထည် ရက်လုပ် 
သော လုပ်ငန်းများရှိ၏။ ဆပ်ပြာချက်ခြင်း၊ သားရေနယ်ခြင်း၊ ဂုန်လျှော်ထုတ်ခြင်း၊ စက္ကူလုပ်ခြင်း၊ဆေးရွက်များ ပြင်ဆင်ခြင်း၊ စက်ပစ္စည်းများ ပြုလုပ်ခြင်း စသော လုပ်ငန်းများမှာလည်း အတော်ပင် ကြီးကျယ်သည်။

ဂင့်မြို့မှာ ၇ ရာစုနှစ်မှစ၍ ဥရောပသမိုင်းတွင် ထင်ရှား သော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်ခဲ့ရာ ၁၈၁၄ ခုနှစ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံ 
ထဲသို့ပါဝင်ခဲ့၍ ၁၈၃ဝ ပြည့်နှစ်တွင်မှ ဘယ်လဂျီယမ်မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်လာ၏။ လူဦးရေ ၁၆ဝဝဝဝ ကျော်ရှိသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ် 
နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ဂျာမန်တို့ သိမ်းပိုက်ထားခြင်း ခံခဲ့ရသဖြင့် အထူးပျက်စီးခဲ့၏။

ပန်းများ စိုက်ပျိုးရောင်းချရာတွင် နာမည်ရသော မြို့ဖြစ်၍ ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် တည်ခင်းပြသသော ပန်းပြပွဲကြီးမှာ အထူး ထင်ရှား ကျော်စောလေသည်။

အလွန်လှပ ကျယ်ပြန့်သော ပန်းဥယျာဉ်ကြီးများနှင့် လမ်း လျှောက်ရန် စင်္ကြံများရှိသဖြင့် ရှုခင်းသာယာသော မြို့ကြီး တစ်မြို့ဖြစ်သည်ဟုဘယ်လဂျီယမ်နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင်ကျော်စော၏။ ပန်းပင်များကိုလည်း ရောင်းချသဖြင့်တစ်ခါတစ်ရံ 'ပန်းမြို့တော်ကြီး' ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။

## ကိုးကား
ဂစ္စကတ်-ဒက်စတိုင်း ဗလာရီ

ပြင်သစ်သမ္မတများအနက် အသက်အငယ်ဆုံး တစ်ဦးဖြစ်ခဲ့သည်။ အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံ ကိုဗလင်မြို့၌ ၁၉၂၆ ခု ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ဖခင်သည် အစိုးရအရာရှိ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။

ဒုတိယက မ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း အထက်တန်းကျောင်းသား ဘဝက ပြင်သစ်နိုင်ငံအား ဖက်ဆစ်ဂျာမန်တို့ စိုးမိုးမှုမှ လွတ် မြောက်ရန် တော်လှန်ရေးတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ပြင်သစ် 
တပ်မတော် ပြန်ဖွဲ့ပြီးသောအခါ တပ်မတော်ထဲဝင်၍ ဗာဂန်ဒီနှင့် အယ်လဆေး တိုက်ပွဲများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။

ထို့နောက် တပ်မှ ထွက်သောအခါ စက်မှုလက်မှု ကျောင်းနှင့် အမျိုးသားအုပ်ချုပ်ရေး ပညာကျောင်းတို့တွင် တက်ရောက် ပညာသင်ကြားသည်။ ယင်းကျောင်းတို့မှ 
အောင်မြင်ပြီးသောအခါ ပြင်သစ်နိုင်ငံ အစိုးရ၏ ဘဏ္ဍာရေး ဌာနတွင် ဝင်ရောက် အမှုထမ်းသည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့ ဒုတိယညွှန်ကြားရေးဝန် ဖြစ်လာသည်။ 

၁၉၅၆-၅၈ ခုနှစ် ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲများတွင် ယှဉ်ပြိုင် အရွေးခံ၍ အမတ်ဖြစ်လာသည်။ သမ္မတ ဒီဂိုးလက်ထက် ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် လက်ထောက် ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးအဖြစ်၎င်း တာဝန် ထမ်းဆောင်ရလေသည်။

ဂစ္စကတ်-ဒင်စတိုင်းသည် ၁၉၅၆၊ ၁၉၅၇၊ ၁၉၅၈ ခုနှစ်များတွင် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေညီလာခံသို့ ပြင်သစ် အစိုးရအဖွဲ့ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် တက်ရောက်ခဲ့ရလေသည်။ 
၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် သမ္မတဒီဂိုးက အစိုးရသစ် ပြန်၍ ဖွဲစည်းသောအခါ ဂစ္စကတ်သည် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်လိုက် သည်။ ထိုနှစ် ဇွန်လတွင် လွတ်လပ်သော အမျိုးသား 
ရီပတ်ဗလစ်ကန် ပါတီကို တည်ထောင်သည်။

၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် သမ္မတဒီဂိုး ပြည်သူ့ဆန္ဒ ခံယူပွဲ၌ အရေးနိမ့်၍ သမ္မတရာထူးမှ နုတ်ထွက်လိုက်သည်။ သို့ဖြင့် ကြားဖြတ် ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပရာ ၁၉၆၂-၆၈ ခုအထိ 
ဒီဂိုး၏ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်ခဲ့သူ ပွန်ပီဒိုသည် သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက် တင်မြှောက်ခံရသည်။ သမ္မတပွန်ပီဒို၏ လက်ထက်တွင်လည်း ဂစ္စကတ်သည် စီပွားရေးရာနှင့် 
ဘဏ္ဍာရေး ဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်း ခံရသည်။ သမ္မတကြီး ပွန်ပီဒိုသည် သက်တမ်းမစေ့မီ ၁၉၇၄ ခု ဧပြီလ ၂ ရက်နေ့ တွင် ကွယ်လွန်သွားသည်။ ထိုအခါ သမ္မတရာထူးအတွက် ဆိုရှယ်လစ်ပါတီ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ဖရန်ဆွာ မစတာရင်းနှင့် ဂစ္စကတ်သည် ယှဉ်ပြိုင် အရွေးခံသည်။ 

ဂစ္စကတ်သည် ဒီဂိုး၏ ဘက်တော်သားများနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့၍ ရွေးကောက်ပွဲ ဝင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ရာ မစ်တာရင်းအား မဲအနည်းငယ် ဖြင့် ကပ်၍ အနိုင်ရရှိပြီး ၁၉၇၄ ခု မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့လေသည်။

ဂစ္စဂတ်သည် နိုင်ငံတကာနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးကို လက်ခံသည်။ သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည့် သက်တမ်းအတွင်း ဝန်ကြီးချုပ် နှစ်ဦး ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ သမ္မတဖြစ်စဉ်က 
ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သော ချီရက်အား ၁၉၇၆ ခု ဩဂုတ်လတွင် နုတ်ထွက်စေခဲ့ပြီး ရေမွန်ဗားအား ဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် ခန့်အပ် ဆောင်ရွက်စေသည်။ ၁၉၇၇ ခု မတ်လတွင် ရေမွန်ဗားအား အစိုးရအဖွဲ့သစ် ဖွဲ့စည်းစေခဲ့သည်။ ဂစ္စကတ်- ဒက်စတိုင်းသည် အင်အားမသေးသော အတိုက်အခံများကို ရင်ဆိုင်လျက် သမ္မတအဖြစ် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။

သူသည် ၂၀၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂ ရက်တွင် COVID-19 ေနာက်ဆက်တွဲရောဂါများကြောင့် အသက် ၉၄ တွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ 
## ကိုးကား
ဂန္ဓာမာပန်း

ဂန္ဓာမာပန်းသည် ဒေဆီ၊ နေကြာ၊ ထပ်တရာ စသည်တို့နှင့် 
အတူ ကွန့်ပေါဇီတီမျိုးစဉ်ကြီးတွင် ပါဝင်လေသည်။ နှစ်ကြာ 
ရှည်ခံပင်မျိုးဖြစ်သဖြင့် နှစ်စဉ်နှစ်ဆက် ပေါက်နေနိုင်ပေသည်။
ဂန္ဓာမာပန်းပင် အမျိုးမျိုးကို ယခုအခါ မြောက်ဘက် ကမ္ဘာ 
လုံးခြမ်းရှိ သမပိုင်းဒေသများ၌ အများအပြား တွေ့ရသည်။ 
သို့ရာတွင် ထိုအပင်မျိုး စတင်ပေါက်ရောက်ရာ ဇာတိဒေသမှာ 
တရုတ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်ဟု သိရလေသည်။ တရုတ်နိုင်ငံမှနေ၍ 
ရှေးနှစ်ပေါင်း ၂ဝဝဝ ခန့်က ဂျပန်နိုင်ငံသို့ ထိုအပင်မျိုး 
ရောက်သွားသည်။ ထိုပန်းကို ၁၄ ရာစုနှစ်ကစ၍ ဂျပန်နိုင်ငံ 
တွင် ထီးသုံးနန်းသုံး အမှတ်တံဆိပ်အဖြစ် သုံးစွဲဲခဲ့သည်။ ယခု 
အခါ ဂျပန်နိုင်ငံ၌ ချယ်ရီပန်းကဲ့သို့ ထိုပန်းသည် ထင်ရှား 
လျက် ရှိသည်။ ထိုပန်းမျိုးသည် ဥရောပတိုက်သို့ ၁၇၆၄ ခုနှစ် 
တွင် ရောက်သွားရာ ရောက်လျှင်ရောက်ချင်းပင် ထိုပန်းမျိုးကို 
လူကြိုက်များလာလေသည်။

ဂန္ဓမာပန်းပင်တွင် မျိုးကွဲပေါင်း မြောက်မြားစွာ ပါဝင်သည်။ 
အလေ့ပေါက်များလည်းရှိ၍ စိုက်ပျိုးယူသော အပင်များလည်း 
ရှိသည်။ ပြုပြင်စိုက်ပျိုးယူရသောပန်းများမှာ အထူးပင် လှပကြ 
၏။ အပွင့်များတွင် အဖြူ၊ အဝါ၊ အနီ အပြောက်အစင်း 
စသည်ဖြင့် အရောင်အမျိုးမျိုးရှိသည်။ ပုံသဏ္ဌာန်လည်း အမျိုး 
မျိုးရှိသည်။ အပွင့်မှာ အချင်း ၁/၂ လက်မမှ ၈ လက်မခန့်
ထိအောင် အရွယ်အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ ပန်းပွင့်ချိန်မှာ ဆောင်းဦး 
ပေါက်ချိန်ဖြစ်သည်။ ထိုပန်းမျိုးအားလုံး၌ အနံ့ ကင်းတတ် 
သည်။ အနံ့ရှိပါကလည်း စိမ်းရွှေရွှေ အနံ့မျိုးသက်သက် 
မျှသာ ရှိတတ်၏။ ဂန္ဓမာပန်းသည် ယခုအခါ ကမ္ဘာပေါ်တွင် 
အကျော်ကြားဆုံး ပန်းများတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ထိုအပင် 
မျိုးကို စိုက်ပျိုးရန် လွယ်ကူသည့်အတိုင်း အတိုင်းတိုင်း 
အပြည်ပြည်၌ စီးပွားရေးအဖြစ် စိုက်ပျိုးရောင်းချသူများ ရှိကြ 
သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ပန်းများ
ကဏ္ဍ:ဆေးဖက်ဝင် အပင်များ
ကဏ္ဍ:ဥယျာဉ်ပန်းခြံပင်များ
ကဏ္ဍ:အရွက် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ
ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားသင်္ကေတများ
ဂန္နက်ငှက်

**ဂန္နက်ငှက်** (**Gannets**) သည် သမပိုင်းပင်လယ်တွင် ကျက်စားသော 
စူလီဒေးမျိုးရင်းဝင် ငှက်ကြီးတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ တင်ကျီးနှင့် 
အတူ ပယ်လီကင်နီဖောင်း မျိုးစဉ်တွင် ပါသော်လည်း အသွင် 
အပြင်အားဖြင့် တင်ကျီးနှင့်မတူချေ။ ဦးခေါင်းနှင့် လည်ပင်း 
အနည်းငယ်ဝါ၍ အတောင်ဖျားမည်းသည်မှတပါး တစ်ကိုယ် 
လုံး ဆွတ်ဆွတ်ဖြူနေသည်။ ကိုယ်လုံးမှာ ၃ ပေခန့်ရှည်သည်။ 
ဝမ်းဘဲခြေမျိုး ရှိသည်။ ချွန်ထက်သော နှုတ်သီးမှာ ရှည်၍ 
ကောက်၏။

အခြားသော ပင်လယ်ငှက်များနည်းတူ ဂန္နက်ငှက်တို့သည် 
ငါးဖမ်းရာ၌ အလွန်ကျင်လည်သည်။ ရေမျက်နှာပြင်၏ အထက် 
ပေ ၁ဝဝ ခန့်အမြင့်၌ ပျံဝဲနေပြီးလျှင် ရေထဲတွင် မြင်ရသော 
ငါးကို ရုတ်တရက် ထိုးဆင်း၍ ဖမ်းယူနိုင်သည်။

ဂန္နက်ငှက်သည် ကျောက်ဆောင်များပေါ်၌ အသိုက်လုပ် 
တတ်သည်။ သာမန်အားဖြင့် တစ်ကြိမ်လျှင် ဥတစ်လုံးသာ 
အုလေ့ရှိသည်။ ဤငှက်မျိုးတွင် မျိုးကွဲများ ရှိသည်။ 
ဂန္နက်ငှက် အညိုမျိုးကို အပူပိုင်းဒေသ ပင်လယ်များ၌ 
တွေ့ရသည်။ မြန်မာ နိုင်ငံ တနင်္သာရီကမ်းခြေ၌ 
ရံဖန်ရံခါ တွေ့ရှိရသည်။

## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပင်လယ်ငှက်များ
သောမတ် ဂိန်းစဗားရား

ဗြိတိန်ပြည်၏ ပန်းချီအနုပညာကို ရှေ့တန်းသို့ ပို့ဆောင်ခဲ့ သော ပုဂ္ဂိုလ်များအနက် တောမတ်ဂိန်းစဗားရားသည် တစ်ယောက် အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ လူပုံတူနှင့် ရှုခင်းများ ရေးခြယ်ရာတွင် ကဝိမြောက် တစ်ဦးဖြစ်၏။ ဂိန်းစဗားရားသည် 
ခရစ် ၁၇၂၇ ခုနှစ်တွင် ဆပ်ဖတ်ခရိုင် ဆဒ်ဗာရီမြို့၌ မွေးဖွား ၏။ မွေးချင်း ၉ ယောက်အနက် အငယ်ဆုံး ဖြစ်၏။ အသက် 
၁၄ နှစ်သားကပင် တောမတ်သည် သူနေထိုင်သည့် အရပ် ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ရှုခင်းများကို ရေးခဲ့သည်။ ထို့နောက် သူ၏ 
ဖခင်က ကလေး၏ ဝါသနာနှင့် အရည်အချင်းကိုသိ၍ လန်ဒန်မြို့သို့ပို့ပြီးလျှင် ဟျူး ဗတ်ဂရေ့ဗလောထံ၌ အက်ချင်းခေါ် 
စားဆေးဖြင့် ပုံဆွဲဲခြင်းအတတ်ကို သင်ယူစေသည်။ ၁၇၄၅ ခုနှစ်တွင် တောမတ်သည် အစ်ပစွစ်မြို့၌ နေထိုင်ကာ ရှုခင်း 
ပန်းချီကားများနှင့် ပုံတူကားများကို ရေးဆွဲလေသည်။ ၁၇၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဗသမြို့သို့ ပြောင်းရွှေ့၍ ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်ကြီးများ၏ ပုံတူပန်းချီကားများကို ရေးဆွဲလေရာ သတင်းကြီးလာသည်။

ထို့နောက် လန်ဒန်မြို့တော်သို့ ပြောင်းရွှေ့၍ တတိယဂျော့ဘုရင် နှင့် မိဖုရားတို့၏ ပုံတူကားများနှင့် အခြားထင်ရှားသော 
ယောက်ျား မိန်းမ ကချေသည်များကို ရေးဆွဲသည်။ 

ဂိန်းစဗားရားက ရှုမျှော်ခင်းကားများ ရေးဆွဲခြင်းကိုသာ စိတ်ပါသည်ဖြစ်သော်လည်း ထိုခေတ်ကလူများတို့သည် ထိုကား 
များကို တန်ဖိုးမထားတတ်ကြချေ။ ထို့ကြောင့် လူပုံတူများကို သာ တွင်ကျယ်စွာ ရေးဆွဲခဲ့ရသည်။ ၁၇၆၈ ခုနှစ်တွင် ဂိန်း 
စဗားရားသည် တော်ဝင်အနုပညာတံခွန်အသင်းကြီးသို့ ဝင်ခွင့် ရခဲ့၏။ အသင်းကြီးသို့ သူရေးဆွဲသည့် ရှုမျှော်ခင်းနှင့် လူပုံတူ ကားများကို ပေးပို့ခဲ့ရာတွင် လူပုံတူကား သုံးခုအတွက် အသင်း ကြီးနှင့် မကျေမနပ် ဖြစ်သောကြောင့် အသင်းဝင်အဖြစ်မှ နုတ် ထွက်ပြီးလျှင် သီးခြားပြခန်းတစ်ခု ဖွင့်လှစ်လေသည်။ သို့သော် လည်း သူ၏ပြခန်းမှာ သူမျှော်မှန်းသလောက် မအောင်မြင်ခဲ့ ချေ။

ဂိန်းစဗားရားသည် အလွန်ခေါင်းမာသူတစ်ယောက် ဖြစ် သည့်အလျောက် ဆာဂျော့ရွာရေးနောနှင့်လည်း အတိုက်အခံ 
ဖြစ်ခဲ့သေး၏။ 

သူ၏ လက်ရာ ပြောင်လှသော ပန်းချီကားများကို တွေ့ရှိရသဖြင့်လည်း ဂိန်း စဗားရားသည် ရေးနောထက် မသာသာအောင် ကြိုးစားခဲ့သည်ဟု ယူဆရပေမည်။ သို့သော် ဤပုဂ္ဂိုလ် ၂ ဦးတွင် မည်သူကပို၍ တော်သည်ဟု ပြောနိုင်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ ပညာတူသဖြင့် ရန်သူ သဖွယ်ဖြစ်ကြသော်လည်း ဂိန်းစဗားရားသည် သူတို့၏ယခင်က မကျေနပ်မှုများကို ခဝါချကာ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းကဲ့သို့ သဘောထားကြရန် ပြောကြားသွားလေသည်။ ဂိန်းစဗားရား သည် ၁၇၈၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
ဆေးခြောက်ပင်

**ဆေးခြောက်ပင်**ကို ရုက္ခဗေဒ အလိုအားဖြင့် 'ကန္နာဗစ် ဆာတီဗား'ဟု ခေါ်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့တွင် ဆေးခြောက်ပင်ကို လျှော်အတွက်သာမက အရွက်နှင့်အပွင့်များ အတွက်လည်း စိုက်ပျိုးကြသည်။ ဆေးခြောက်ပင်၏ အရွက်နှင့် အခက်နုကလေးများကို အခြောက်လှန်းသောအခါ၊ ဘင်းခေါ် မူးယစ်စေတတ်သည့် ပစ္စည်း တစ်မျိုးကိုရသည်။ ဆေးခြောက်ပင်၏ ပန်းပွင့်ရှိရာအခက်အလက်များကို လက်နှင့်ပွတ်၍ ချေသောအခါ အစေးတမျိုးထွက်လာသည်။ ထိုအစေးကို ဆေးတံသောက်ဆေးနှင့်လည်းကောင်း၊ တမာကူးနှင့်လည်းကောင်း ရော၍ ရှူကြသည်။ ဆေးခြောက်ပင်၏အပွင့်ခြောက် သို့မဟုတ် ပန်းခြောက်ကို မုန့်၊ ဝေါ်ကိ၊ ရှော်ကပ်၊ အီစိုင်၊ ဒိန်း စသဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သတ်မှတ်ကာ ဆေးလိပ်ကဲ့သို့ သောက်ခြင်း၊ ဟင်းနဲ့ရောချက်ခြင်း နှင့် သရေစာမုန့် လုပ်စားခြင်းဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ဝေါ်ကိ ကို ယနေ့အချိန်တွင် အနောက်နိုင်ငံများ၌ အပန်းဖြေခြင်းနှင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အသုံးပြုခြင်းများအတွက် ခွင့်ပြု​ခဲ့ကြပြီဖြစ်သော်လည်း ဖွံ့ဖြိုးဆဲ အာရှနိုင်ငံများတွင်မူ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ သုံးစွဲရန်အတွက်ပင် ကြိုးပမ်းနေကြရဆဲ ဖြစ်သည်။ 

အပင်ပေါက်ရာဒေသကိုစွဲ၍ ဆေးခြောက်ပင်အမည် အမျိုးမျိုးရှိသည်။ ထင်ရှားသောဆေးခြောက်ပင် သုံးမျိုးမှာ 
# အိန္ဒိယဆေးခြောက် 
# အမေရိကန် ဆေးခြောက် 
# အာဖရိက ဆေးခြောက်တို့ဖြစ်သည်။ 

အိန္ဒိယဆေးခြောက်ကို ဗင်္ဂလားဂံဂျာနှင့် ဘုံဘိုင်ဂံဂျာဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲထားသည်။ ဗင်္ဂလား 
ဂံဂျာကို အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် အနောက်အိန္ဒိယကျွန်းစုတွင် များစွာ အသုံးပြုကြသည်။ ယင်းကို အများအားဖြင့် ကာလကတ္တားမြို့ 
မြောက်ပိုင်းနှင့် ဘုံဘိုင်မြို့အရှေ့ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးသည်။ အမေရိကန် ဆေးခြောက်သည် အိန္ဒိယဆေးခြောက်ကဲ့သို့ အစေးမများလှ 
ချေ။ ယင်းကို တောင်ပိုင်းနှင့်မြောက်ပိုင်း ကယ်ရိုလီးနား၊ အီလီနွိုင်၊ အင်ဒီယားနား၊ နယူးယော့၊ ဝစ္စကွန်းဆင်း၊ ကင်တပ်ကီး၊ တက်ဆက်နှင့် မိဘူးရီပြည်နယ်တို့မှ တင်ပို့သည်။ 
အာဖရိကတိုက် အရှေ့ဘက်ကမ်းခြေနှင့် အနောက်ဘက်ကမ်းခြေ 
အနီးတို့တွင်ပေါက်သော ဆေးခြောက်ပင်မှ အရွက်နှင့် အပွင့်များကို အများအားဖြင့် ဇန်ဇိဗာမြို့မှတင်ပို့သည်။ ကွန်ဂိုမြစ်နှင့် 
ဇမ်ဗီဇီမြစ်မှ ရေသွင်းယူရသော အာဖရိကတိုက် အလယ်ပိုင်းဒေသတွင် ပေါက်သည့် ဆေးခြောက်ပင်မှ အရွက်နှင့် အပွင့်များကိုလည်း ဇန်ဇိဗာမှ တင်ပို့သည်။ 
ဆေးခြောက်ပင်မှ ဘင်းကို အပူပိုင်းနိုင်ငံများ၌သာ ရနိုင်သည်။ အအေးပိုင်းနိုင်ငံများရှိ ဆေးခြောက်ပင်မှ ဘင်းကို မရနိုင်ခြင်းမှာ ထူးခြားသည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံလုံးတွင် ထိုဘင်းကိုပင် ဘိန်းအစားအသုံးပြုကြသည်။ သို့ရာတွင် အစိုးရထံမှ လိုင်စင်ရမှသာ ထိုအပင်ကို စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ 

## ကိုးကား
ဂန့်ဂေါမြို့

**ဂန့်ဂေါမြို့** သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ဂန့်ဂေါခရိုင်၊ နှင့် ဂန့်ဂေါမြို့နယ်တို့၏ ရုံးစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်ပြီး မူလက ပခုက္ကူခရိုင်တွင်ပါဝင်သောမြို့နယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဂန့်ဂေါနယ်မှာ ပခုက္ကူခရိုင်၏ အနောက် မြောက်ဘက်နယ်ဖြစ်၍ အရှေ့ဘက်၌ပုံတောင်၊ အနောက်ဘက်၌ ချင်းတောင်တို့၏ စပ်ကြားတွင် တည်ရှိသော ကျဉ်းမြောင်းရှည်လျားသည့် မြေနိမ့်ဒေသကလေးမျှသာ ဖြစ်သည်။ မြို့နယ်၏ အကျယ်အဝန်းမှာ ၆၉၈ စတုရန်းမိုင်မျှ ဖြစ်လေသည်။ မြို့ပေါ်ရှိ လူဦးရေမှာ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ၁၃,၃၉၃ ဦး  ဖြစ်သည်။ မြို့နယ်အတွင်း၌ ယောလူမျိုးအများ နေထိုင်သည်။

ဂန့်ဂေါမြို့သည် မြစ်သာမြစ်၏ လက်ျာဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ ထီးလင်းမြို့မှ ကလေးမြို့သို့သွားသော နွေရာသီ ကားလမ်းသည် ဂန့်ဂေါမြို့ကိုဖြတ်လျက် ရှိ၏။ စွယ်တော်ရှင် စေတီသည် ဂန့်ဂေါမြို့ရှိ တန်ခိုးကြီးစေတီတော် ဖြစ်သည်။ ‌ယောဆရာ‌တော် ၊ မုံလယ်ဆရာတော်၊ ကျောက်ဂူဆရာ‌‌တော် တို့သည် ထင်ရှားသော ဆရာတော်အရှင်သူမြတ်များဖြစ်သည်။ မြို့နယ်တစ်ခုလုံးသည် ရေအလို့ငှာ မြစ်သာမြစ်ကို အားကိုးရသည်။ ဂန့်ဂေါမြို့တွင် ပိုးထည်၊ ချည်ထည် လုပ်ငန်း အတော်အတန် ထွန်းကားသည်။ ဂန့်ဂေါဒေသမှထွက်သော ဂန့်ဂေါ ယောလုံချည်မှာ တစ်နိုင်ငံလုံးကျော်ကြားသည် 

## သမိုင်းကြောင်း 
ဂန့်ဂေါမြို့ကို ၁၂၄၆ ခုနှစ်တွင် မစ္ဆဂီရိ ပုန်ကန်မှုကို သွားရောက်နှိမ်နင်းစဉ် အရေးနိမ့်ခဲ့ရသော နယ်နှင်ဒဏ်ခံ ဗိုလ်မှူးတပ်မှူးများက စတင်တည်ထောင်သည်ဟု ဆိုသည်။ တည်စက ကံ့ကော်အမည်ရှိ ကျေးရွာကလေး တရွာမျှသာ ဖြစ်၍၊ တစတစ တွင်ကျယ်လာပြီးနောက် ဂန့်ဂေါမြို့ဟူ၍ ဖြစ်လာသည်။၁၈၉၆ခုနှစ်တွင် ပခုက္ကူခရိုင်၏ မြို့နယ်တစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။

အစောပိုင်းကာလ ဂန့်ဂေါမြို့ဟောင်း ပျက်သုဉ်းပုံက ဒဏ္ဍာရီဆန်လှပြီး၊ ထန်းပင်လုံးခန့်ရှိသော ‌မြွေကြီး အန္တရာယ်နှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့၍ ဖြစ်ကြောင်း၊ ၁၉၅၉ ခုက ဂန့်ဂေါမြောက်ကုန်းနှင့် မင်းရွာအနီးတွင် တွေ့ရသော ၁၈ ပေ အရိုးစုမှာ ယင်းမြွေကြီးများ၏ အရိုးများ ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ 

မြန်မာမင်းများလက်ထက်တွင် ဂန့်ဂေါ၌ မြို့သူကြီး ထားရှိ အုပ်ချုပ်သည်။ အစောဆုံးအမည်သိရသူ မြို့သူကြီးမှာ ဦးမင်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဂန့်ဂေါမြို့သူကြီး ဦးမင်းကောင်းသည် ၁၉၅၁ တွင် ရှမ်းပြည်နယ်သို့ စစ်ချီစဉ် လိုက်ပါ အမှုထမ်းသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလတွင် ဂန့်ဂေါမြို့သူကြီးအဖြစ် ဦးလွန်းကျော်က စီရင်ရကြောင်း သိရသည်။ ၎င်းသည် ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက် ၁၈၀၅ ခုတွင် မြို့သူကြီး ရာထူးဖြင့် အုပ်ချုပ်စီရင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ သူ့ရာထူးကို ဦးပေါ်ဦး ဆက်ခံဟန် တူသည်။ မြို့သူကြီး ဦးပေါ်ဦးသည် ဘကြီးတော် လက်ထက် ၁၈၂၁ တွင် မဏိပူရသို့ စစ်ချီစဉ် လိုက်ပါ စစ်မှုထမ်းသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ဂန့်ဂေါမြို့သူကြီး ရာထူး မှေးမှိန်သွားပုံ ပေါ်သည်။ သီပေါမင်းလက်ထက် ၁၈ ရက်၊ မေ ၁၈၈၃ တွင် နာခံတော် ဦးရွှေဂေါင်အား ‌ဂန့်ဂေါနယ်ကို ပေးအပ်သည်။ ဦးရွှေဂေါင်က သူ၏ ပိုင်နက်နယ်မြေကို မြေပုံရေးဆွဲ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ရာ ယခုအခါ ယင်းမြေပုံသည် ဂျာမနီ၊ ဟမ်းဘတ်မြို့ ပြတိုက်၌ ရှိနေသည်ဟု သိရသည်။ မြေပုံမှာ ၁၉၀×၈၀ စင်တီမီတာ အရွယ် ရှိကာ ပိတ်ဖျင်ထက်၌ ဆေးရောင်စုံ ရေးဆွဲထားသည်။

ဂန့်ဂေါမြို့ကို မြန်မာပြည်၌ ပြောင်းပြန်စီးသော မြစ်သာမြစ်က အလည်တည့်တည့်မှ ဖြတ်သန်းသွားရာ ယခင်က အရှေ့ဂန့်ဂေါ၊ အနောက်ဂန့်ဂေါ စသည်ဖြင့် ခေါ်သည်။ နောက်တွင် မြစ်သာမြစ်ကို ကြိုးတံတားဖြင့် ဖြတ်ကာ အရှေ့အနောက် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။

## အထင်ကရပုဂ္ဂိုလ် 
* စာပေဗိမာန်စာပေဆုရ ဦးကြာထွန်း
* ယောဆရာတော် အရှင်သိရိန္ဒာဘိဝံသ (လက်ပံရွာ)
* ဒေါက်တာတင်သိန်း (ဘူမိဗေဒ)

## ကိုးကား
ဂန္ထဗေဒ

## ဂန္ထဗေဒ
ဂန္ထဗေဒ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ စာပေကျမ်းဂန် သို့မဟုတ် စာအုပ်များအကြောင်းကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ပြသော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။ ဂန္ထဗေဒကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာအားဖြင့် ဘစ်ဘလီယိုဂရပ်ဖီဟု 
ခေါ်သည်။ ဂန္ထဗေဒ၏ မူလသဘောမှာ စာအုပ်စာတမ်းများ အကြောင်းကို ရေးသားပြုစု၍ စာပေ လေ့လာသူတိုင်းအား မိမိတို့ နှစ်သက်ရာ ဘာသာရပ်အသီးသီးကို နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ် 
စေ့စုံစွာ လေ့လာနိုင်စေရန်အတွက် ကူညီပေးသည့် သဘောပင်ဖြစ်သည်။ ဂန္ထဗေဒသဘော သက်ဝင်သော လုပ်ငန်းများကို ကမ္ဘာပေါ်တွင် ခရစ်နှစ် ၁၈ ရာစုများအတွင်းက စတင် လုပ် 
ဆောင်ခဲ့ကြသည်။ စာပေလောကတွင် တစ်နေ့တစ်ခြား တိုးတက်များပြားလာသော စာအုပ်စာတမ်းများကို စာရင်းပြုလုပ်ကာ စာဖတ်သူတို့အား အကျိုးပြုရန် လိုအပ်လာသည့် 
အတွက်ကြောင့်သာ ဤဂန္ထဗေဒပညာရပ်မှာ ထူးထူးခြားခြားပင် အသုံးများလာခဲ့ပေသည်။ အင်္ဂလန်ပြည် လန်ဒန်မြို့တော်တွင် ခရစ်နှစ် ၁၈၉၂ ခုနှစ်က စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော ဂန္ထဗေဒ 
အသင်းကြီး ရှိလေသည်။

ဤဂန္ထဗေဒပညာရပ်ကို ၁၈ ရာစုနှစ်များအတွင်းမှ ယနေ့အထိ သုံးစွဲလာခဲ့ရာ အများသိရှိနေသော ဝေါဟာရအဖြစ် ဤပညာရပ်တွင် လုပ်ကိုင်နည်း ၂ မျိုး သက်ဝင်လျက် ရှိသည်။

*ပထမအမျိုးကား စာအုပ်များကို စနစ်တကျ အမည်စာရင်း တင်သွင်းနည်းဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ဤလုပ်ငန်းနှင့် စာအုပ် ကတ်တလောက်ခေါ် စာအုပ်စာရင်းတို့မှာ ခြားနားလေသည်။ 
စာအုပ်ဆိုင်တွင် ရှိရှိသမျှ စာအုပ်များကို ဝယ်ယူသူ သိရှိနိုင်ရန် စုပေါင်းစာရင်း တင်ထားခြင်းမှာ ကြော်ငြာသဘောသာဖြစ်၍ ဂန္ထဗေဒလုပ်ငန်းနှင့် များစွာ ကွာခြားလှပေသည်။

*ဒုတိယအမျိုးကား စာအုပ်စာတမ်းများ၏ အကြောင်းကို စုံလင်အောင် ဝေဖန် ဖော်ထုတ်၍ စာရင်းတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာဆိုသော် စာအုပ်အမည်၊ စာရေးဆရာအမည်၊ ပုံနှိပ် 
ထုတ်ဝေသူအမည်၊ ရိုက်နှိပ်သည့်ခုနှစ် စသော ထည့်ရိုးထည့်စဉ် အချက်အလက်များဖြင့် စာအုပ်အရွယ်အစား၊ စာအုပ်၏တန်ဖိုး၊ မည်သည့် အကြိမ်မြောက် တည်းဖြတ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ပုံနှိပ် 
ခြင်း၊ ပါဝင်သည့်ရုပ်ပုံ၊ ပုံကြမ်းနှင့် မြေပုံများ၊ စုစုပေါင်း စာမျက်နှာ စသည်တို့နှင့်တကွ စာအုပ်ပါ အကြောင်းအချက် များကိုပါ စုံလင်နိုင်သရွေ့ စုံလင်အောင် ဝေဖန် ထည့်သွင်း ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်လေသည်။

ဂန္ထဗေဒဟူ၍ မြန်မာဂန္ထဝင်တွင် အထင်အရှား လိုက်စားပြုစု 
ခြင်း နည်းပါးလှငြားသော်လည်း ဂန္ထဗေဒသဘောသက်ဝင်သော 
ပြုစုထားချက်များကို တွေ့ရသည်။ ပုံစံအားဖြင့် ကုန်းဘောင် 
ခေတ် မိုင်းခိုင်းမြို့စား အတွင်းဝန် မဟာသီရိဇေယျသူ၏ 
ပိဋကတ်သမိုင်းတွင် ရှေးခေတ်မှစ၍ ကျမ်းပြုဆရာပေါင်း 
၃၃၈ ဦးတို့ ပြုစုခဲ့သော ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာ၊ ဝတ္ထု၊ ဋီကာ၊ 
ကျမ်း၊ ရာဇဝင်ကျမ်း၊ ဆန်းကျမ်း၊ တက်ကျမ်း၊ ပူရာဏ်ကျမ်း၊ 
ဆေးကျမ်း၊ ဗေဒင်ကျမ်း၊ ဓမ္မသတ်ကျမ်း စသည့် ကျမ်းမျိုး 
စုံကို ရေးသူအမည်၊ ရေးသည့်ကာလနှင့် ကျမ်းလာအကြောင်း 
အရာအမြွက်နှင့်တကွ ဖော်ပြထားလေသည်။ ထို့ပြင် မြောင်လှ 
မြို့စား နိုင်ငံခြားဝန်ထောက်တော်မင်း၊ မင်းကြီးသီရိမဟာဇေယျ 
သူ ရေးသားသော ကဝိလက္ခဏဒီပနီကျမ်းတွင်လည်း ကျမ်းပြု 
ရာတွင် မိမိကိုးကားထောက်ထားခဲ့သော ၅ဝဝ နီးပါးမျှ ကျမ်း 
တို့ကို ပါဠိ၊ အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာ၊ သုတ်၊ ဇာတ်၊ သဒ္ဒါ၊ ဝတ္ထု၊ 
ရာဇဝင်၊ သမိုင်း၊ မော်ကွန်း၊ ဧချင်း၊ မဟာဝင်၊ နီတိ၊ဓမ္မသတ်၊ 
လင်္ကာ၊ ကျောက်စာစသော ခေါင်းစဉ်များဖြင့် ခွဲခြား စာရင်း 
တင်ခဲ့လေသည်။

ယခုအခါ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရတို့၏ သုံးလတစ်ကြိမ်ထုတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ထုတ်ဝေသော စာအုပ်များ စာရင်းမှာ ဂန္ထဗေဒဝင်ကျမ်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုသော် ရသင့်လေသည်။

## ကိုးကား