အကုသိုလ်

**အကုသိုလ်** [န+ကုသလ] သည် ကုသိုလ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် မကောင်းမှု၊ အပြစ်ရှိသောတရား၊ မလိမ္မာသောသဘော၊ မကောင်းကျိုးကိုပေးတတ်သောတရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရပါသည်။ ကျမ်းဂန်များ၌ **အကုသလ**ကို အောက်ပါအနက်အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖွင့်ဆိုထားပါသည်-

# **အပြစ်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဘေးမကင်းသော:** ဥပမာ- မကောင်းသော အကြံအစည်၊ အပြုအမူတို့သည် ဘေးရန်ကို ဖိတ်ခေါ်တတ်သည်။
# **မလိမ္မာသော:** ဤလောက၊ တမလွန်လောက၏ အကျိုးစီးပွားကို မသိမမြင်ခြင်း၊ အမှန်ကိုမသိခြင်း။ 
# **ပညာမရှိသောသူ:** 
# **အာပတ်:** ရဟန်းတော်များ ကျူးလွန်သော ဝိနည်းသိက္ခာပုဒ်ဆိုင်ရာ အပြစ်။
# **အပြစ်လည်းရှိ၊ မကောင်းကျိုးကိုလည်း ပေးတတ်သော၊ ကုသိုလ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောတရား:** ဤသည်မှာ အဘိဓမ္မာ၌ အဓိကထားသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ အကုသိုလ်သဒ္ဒါသည် အပြစ်ရှိခြင်းနှင့် ဆင်းရဲသော အကျိုးဝိပါက်ကို ဖြစ်စေတတ်သည့် အနက်ကို ထင်ရှားစေသည်။
# **အနာ၊ ရောဂါ မကင်းသော:** ကိလေသာဟူသော စိတ်၏အနာရောဂါနှင့် မကင်းခြင်း။
# **မလိမ္မာသူ၏အဖြစ်ဟူသော မောဟကြောင့် ဖြစ်သော:** မောဟသည် အကုသိုလ်အားလုံး၏ အခြေခံဖြစ်သည်။

### အကုသိုလ်ဇော၏ လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန်
အကုသိုလ်ဇောဟူသည် အကုသိုလ်စိတ်များ အစဉ်အတန်း စောခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏သဘာဝလက္ခဏာတို့ကို အောက်ပါအတိုင်း (၂) နည်းဖြင့် ဖွင့်ဆိုပါသည်-

 **ပထမနည်း (အနုဋီ၊၁၊၁၂၆ အရ):**
# **လက္ခဏာ:** အပြစ်နှင့်တကွဖြစ်ခြင်း၊ မကောင်းသောဆင်းရဲအကျိုးကို ပေးခြင်းသဘော။
# **ရသ:** အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေခြင်း၊ မကောင်းကျိုးကို ဖြစ်စေခြင်း (ကိစ္စ)။
# **ပစ္စုပဋ္ဌာန်:** စိတ်အစဉ်ကို ညစ်နွမ်းစေတတ်သော သဘောတရား (ဥပဋ္ဌာနာကာရ)။
# **ပဒဋ္ဌာန်:** အယောနိသောမနသိကာရ (အကြောင်းအကျိုးကို မှားယွင်းစွာနှလုံးသွင်းခြင်း)။

 **ဒုတိယနည်း (တစ်နည်း):** (အကုသိုလ်တရားတို့သည် စင်စစ် ကဲ့ရဲ့ထိုက်သောကြောင့်)
# **လက္ခဏာ:** အပြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းသဘော။
# **ရသ:** စိတ်အစဉ် ညစ်နွမ်းသည်၏အဖြစ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ)။
# **ပစ္စုပဋ္ဌာန်:** မကောင်းသော အနိဋ္ဌဝိပါကအကျိုးရှိမှု (ဖလ)။
# **ပဒဋ္ဌာန်:** အယောနိသောမနသိကာရ။

### အကုသိုလ်၏ ဖြစ်ကြောင်းနှင့် သဘာဝ
အကုသိုလ်တရားတို့သည် ကိလေသာတည်းဟူသော စိတ်၏ထိုးကျင့်ကိုက်ခဲမှု၊ အနာရောဂါရှိခြင်း၊ အပြစ်အနာအဆာများရှိခြင်း (သာဝဇ္ဇ)၊ မလိမ္မာမှု အဝိဇ္ဇာ (အကောသလ္လ) မှ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းတို့ကြောင့် အကုသိုလ်မည်ပါသည်။
* **"သာဝဇ္ဇ"** ဟူသော စကားရပ်သည် အကုသိုလ်၏ ဖြစ်ဆဲအခိုက်၌ပင် ကိလေသာအပြစ်ရှိ၍ မစင်ကြယ်သောသဘော (အဝိသုဒ္ဓဘာဝ) နှင့် ဒုက္ခရှိမှုသဘောကို ညွှန်ပြသည်။ ၎င်းက အကုသိုလ်ကို ကုသိုလ်မှ ခွဲခြားသည်။
* **"ဒုက္ခဝိပါက"** ဟူသော စကားရပ်သည် အကုသိုလ်၏ နောင်အခါ၌ မကောင်းသော၊ ဆင်းရဲသော အကျိုးဝိပါက်ကို ဖြစ်စေနိုင်သည့် စွမ်းအင် (ကမ္မသတ္တိ) နှင့် မစင်ကြယ်သောအကျိုးဝိပါက်ရှိမှု (အဝိသုဒ္ဓဝိပါက) ကို ညွှန်ပြသည်။ ၎င်းက အကုသိုလ်ကို အကျိုးပေးမှုသဘောမရှိသော အဗျာကတတရားတို့မှ ခွဲခြားသည်။

### အကုသိုလ်စိတ် (၁၂) ပါး
အကုသိုလ်စိတ် (၁၂) ပါးကို အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားထားပါသည်-

 ၁။  **လောဘမူစိတ် (လောဘလျှင် အကြောင်းရင်းခံရှိသောစိတ်) (၈) မျိုး:**
* သောမနဿသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက စိတ် (၁)
* သောမနဿသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် သသင်္ခါရိက စိတ် (၁)
* ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက စိတ် (၁)
* ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် သသင်္ခါရိက စိတ် (၁)
* သောမနဿသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက စိတ် (၁)
* သောမနဿသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ် သသင်္ခါရိက စိတ် (၁)
* ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက စိတ် (၁)
* ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ် သသင်္ခါရိက စိတ် (၁)

 ၂။  **ဒေါသမူစိတ် (ဒေါသလျှင် အကြောင်းရင်းခံရှိသောစိတ်) (၂) မျိုး:**
* ဒေါမနဿသဟဂုတ် ပဋိဃသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိက စိတ် (၁)
* ဒေါမနဿသဟဂုတ် ပဋိဃသမ္ပယုတ် သသင်္ခါရိက စိတ် (၁)

 ၃။  **မောဟမူစိတ် (မောဟလျှင် အကြောင်းရင်းခံရှိသောစိတ်) (၂) မျိုး:**
* ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ် စိတ် (၁)
* ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ် စိတ် (၁)

### အကုသိုလ်စေတသိက် (၁၄) လုံး
အကုသိုလ်စိတ်များနှင့် ယှဉ်တွဲဖြစ်ပေါ်သော စေတသိက် (၁၄) ပါးရှိသည်-

 **အကုသလသာဓာရဏ စေတသိက် (၄) လုံး (အကုသိုလ်စိတ်တိုင်း၌ အမြဲယှဉ်သော စေတသိက်များ):**
# **မောဟ:** အာရုံ၏သဘောမှန်ကို မသိခြင်း၊ အသိမှားခြင်း (အဝိဇ္ဇာ)။
# **အဟိရိက:** မကောင်းမှုဒုစရိုက်မှ မရှက်ခြင်း။
# **အနောတ္တပ္ပ:** မကောင်းမှုဒုစရိုက်မှ မကြောက်ခြင်း။
# **ဥဒ္ဓစ္စ:** စိတ်မငြိမ်မသက် ပျံ့လွင့်ခြင်း။

 **လောဘအုပ်စု စေတသိက် (၃) လုံး:**
၅။  **လောဘ:** အာရုံကို လိုချင်တပ်မက်ခြင်း၊ ကပ်ငြိခြင်း။
၆။  **ဒိဋ္ဌိ:** အယူမှားခြင်း (ဥပမာ- နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တ၊ သုဘဟု အမှားစွဲယူခြင်း)။
၇။  **မာန:** ထောင်လွှားခြင်း၊ "ငါ" ဟု စိတ်တက်ကြွမြင့်မောက်ခြင်း။

 **ဒေါသအုပ်စု စေတသိက် (၄) လုံး:**
၈။  **ဒေါသ:** စိတ်ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းခြင်း၊ ဖျက်ဆီးလိုခြင်း။
၉။  **ဣဿာ:** သူတစ်ပါးစည်းစိမ်ချမ်းသာကို မနာလိုငြူစူခြင်း။
၁၀။ **မစ္ဆရိယ:** မိမိစည်းစိမ်ကို ဝန်တိုခြင်း၊ လျှို့ဝှက်ခြင်း။
၁၁။ **ကုက္ကုစ္စ:** ပြုခဲ့ပြီးအကုသိုလ်နှင့် မပြုခဲ့ရသောကုသိုလ်အတွက် နောင်တပူပန်ခြင်း။

 **သသင်္ခါရိကအုပ်စုဝင် စေတသိက် (၂) လုံး (ထိနမိဒ္ဓ):**
၁၂။ **ထိန:** စိတ်ထိုင်းမှိုင်းခြင်း၊ မထက်သန်ခြင်း။
၁၃။ **မိဒ္ဓ:** ယှဉ်ဖက်စေတသိက်တို့ ထိုင်းမှိုင်းခြင်း၊ မထက်သန်ခြင်း။

 **မောဟအုပ်စု စေတသိက် (၁) လုံး:**
၁၄။ **ဝိစိကိစ္ဆာ:** ယုံမှားသံသယရှိခြင်း (ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ သိက္ခာ၊ အတိတ်အနာဂတ်ဘဝ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် စသည့် ဌာန (၈) ပါး၌)။

### မောဟ နှင့် ဒိဋ္ဌိ ရှင်းလင်းချက်
* **မောဟ (အဝိဇ္ဇာ):** (၃၁) ဘုံအတွင်းရှိ သက်ရှိသက်မဲ့အရာဝတ္ထုတို့၏ အမှန်တရား (ရုပ်၊ နာမ်၊ အကြောင်းအကျိုး၊ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘ) ကို မသိခြင်း၊ ပြောင်းပြန်အသိမှားခြင်း (ဥပမာ- ယောက်ျား၊ မိန်းမ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ၊ နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တ၊ သုဘဟု အသိမှားခြင်း)။
* **ဒိဋ္ဌိ (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ):** ထိုသို့ အသိမှားသည့်အတိုင်း နိစ္စ၊ သုခ၊ အတ္တ၊ သုဘ စသည်ဖြင့် ယုံကြည်ချက်မှားခြင်း၊ ခံယူချက်မှားခြင်း။

### အတ္တစွဲ (၂) မျိုး
 ၁။  **လောကဝေါဟာရ အတ္တစွဲ (လောကသမညာ အတ္တစွဲ):** 
လောက၌ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲနေသော ယောက်ျား၊ မိန်းမ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ၊ ရွှေ၊ ငွေ စသည်တို့ကို အမှန်တကယ်ထင်ရှားရှိသည်ဟု စွဲလမ်းယုံကြည်မှု၊ ခံယူချက်မှားမှု။ (ဤသည်ကို အမှန်တကယ်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်စွဲလမ်းလျှင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမြောက်သည်။)
 ၂။  **အတ္တဒိဋ္ဌိစွဲ (သာသနာပအယူအဆရှိသူတို့၏ အတ္တဒိဋ္ဌိ):**
* **(က) ပရမတ္တဒိဋ္ဌိစွဲ:** လောကနှင့်သတ္တဝါတို့ကို ဖန်ဆင်းသော ပရမအတ္တ (ဖန်ဆင်းရှင်) ရှိသည်ဟု စွဲယူမှု။
* **(ခ) ဇီဝအတ္တဒိဋ္ဌိစွဲ:** သတ္တဝါတစ်ဦးချင်းစီ၏သန္တာန်၌ အသက်ကောင်၊ လိပ်ပြာကောင်၊ ဝိညာဉ်ကောင် (ဇီဝအတ္တ) ရှိသည်ဟု စွဲယူမှု။

အချုပ်အားဖြင့် အသိမှားမှုသည် မောဟဖြစ်ပြီး၊ အယူမှားမှု (ခံယူချက်မှားမှု) သည် ဒိဋ္ဌိဖြစ်သည်။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ

ပြင်ပလင့်များ
*