မဂ္ဂင် ၈ ပါး

အရိယာမဂ်သည်
သောတာပတ္တိမဂ် = ပဌမမဂ်၊ သကဒါဂါမိမဂ် = ဒုတိယမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ် = တတိယမဂ်၊ အရဟတ္တမဂ် = စတုတ္ထမဂ် ဟု လေးမျိုးရှိ၏၊ 

ယင်းမဂ်လေးမျိုး၌ ယှဉ်သော စေတသိက်များတွင်  ၁။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ = ပညာ၊ 
၂။ သမ္မာသင်္ကပ္ပ = ဝိတက်၊ 
၃။ သမ္မာဝါစာ = ဝိရတီ၊ 
၄။ သမ္မာကမ္မန္တ = ဝိရတီ၊ 
၅။ သမ္မာအာဇီဝ = ဝိရတီ၊ 
၆။ သမ္မာဝါယာမ = ဝီရိယ၊ 
၇။ သမ္မာသတိ = သတိ၊ 
၈။ သမ္မာသမာဓိ= ဧကဂ္ဂတာဟု စေတသိက်ရှစ်လုံးပါဝင်ရာ ယင်းစေတသိက်ရှစ်လုံးကို မဂ္ဂင် ရှစ်ပါးဟု ခေါ်၏။
### မဂ်
ထိုမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးအပေါင်းကိုပင် ပါဠိသက် မြန်မာဝေါဟာရအားဖြင့် မဂ်ဟု သုံးနှုန်း ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိစသော တစ်ပါးစီကို မဂ္ဂင်ဟု ခေါ်၍ ယင်းရှစ်ပါး အပေါင်းကို မဂ်ဟုခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ မဂ္ဂပုဒ်၏ အကြောင်းဗျုပ္ပတ် အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ကြရာ၌ - ကိလေသာတို့ကို သတ်လျက် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သောကြောင့်မဂ်၊ နိဗ္ဗာန်ကိုရှာမှီး တတ်သောကြောင့်မဂ်၊ နိဗ္ဗာန်ကိုအလိုရှိသော သူတို့သည် ကျင့်အပ်သောကြောင့် မဂ် စသည်ဖြင့် အဋ္ဌကထာဋီကာများ၌ အမျိုးမျိုးပင် ဖော်ပြကြ၏။  

မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို **လောကီမဂ္ဂင်ရှစ်ပါး** နှင့် **လောကုတ္တရာ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး** ဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်ပြီး၊ လောကုတ္တရာမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတွင်လည်း **သမထပိုင်း မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး** နှင့် **ဝိပဿနာပိုင်း မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး** ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။

### **သမထပိုင်း မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး**
သမထပိုင်း မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် စိတ်တည်ငြိမ်မှု (သမာဓိ) ကို အဓိကထားပြီး ကျင့်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယောဂါဝစရရဟန်းတော်တစ်ပါးသည် ဤမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို အောက်ပါအတိုင်း ဖြည့်ကျင့်ရသည်။

၁။ **သီလမဂ္ဂင်သုံးပါး**  
* **သမ္မာဝါစာ**= ဝစီဒုစရိုက်လေးပါး (မုသား၊ ကုန်းတိုက်၊ ရိုင်းစိုင်း၊ အချည်းနှီးစကား) မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။  
* **သမ္မာကမ္မန္တ**= ကာယဒုစရိုက်သုံးပါး (သတ်ခြင်း၊ ခိုးခြင်း၊ မှားယွင်းသောကာမဂုဏ်) မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။  
* **သမ္မာအာဇီဝ**= မိစ္ဆာအာဇီဝ (မှားယွင်းသော အသက်မွေးမှု) မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။  
ဤသီလသုံးပါးကို စင်ကြယ်အောင် ဖြည့်ကျင့်ပြီး၊ သမထပိုင်း၏ အုတ်မြစ်အဖြစ် ဆောက်တည်ရသည်။

၂။ **သမာဓိမဂ္ဂင်သုံးပါး**  
သီလတည်းဟူသော မြေပေါ်တွင် ရပ်တည်ပြီး၊ သမာဓိမဂ္ဂင်သုံးပါးကို ကျင့်ရသည်။  
* **သမ္မာဝါယာမ**= ဥပမာ၊ ကသိုဏ်းကို ရှုရာ၌ ကသိုဏ်းပဋိဘာဂနိမိတ်အာရုံကို သိအောင် ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်း၊ စိတ်ငြိမ်ဝပ်စွာ ကပ်တည်နေအောင် အားထုတ်ခြင်း။  
* **သမ္မာသတိ**= ကသိုဏ်းပဋိဘာဂနိမိတ်အာရုံကို အမှတ်ရနေ၍ သတိမြဲခြင်း။  
* **သမ္မာသမာဓိ**= ကသိုဏ်းပဋိဘာဂနိမိတ်အာရုံတစ်ခုတည်း၌ စိတ်ငြိမ်ဝပ်စွာ ကပ်တည်နေခြင်း။  

၃။ **ပညာမဂ္ဂင်နှစ်ပါး**  
* **သမ္မာဒိဋ္ဌိ**= ကသိုဏ်းပဋိဘာဂနိမိတ်အာရုံကို ထွင်းဖောက်သိမြင်ခြင်း (ဈာနသမ္မာဒိဋ္ဌိ)။  
* **သမ္မာသင်္ကပ္ပ**= ကသိုဏ်းပဋိဘာဂနိမိတ်အာရုံပေါ်သို့ စိတ်ကို ရှေးရှုတင်ပေးခြင်း။  

အကယ်၍ ဓာတ်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်ပါက၊  
* **သမ္မာဒိဋ္ဌိ**= ဓာတ်ကြီးလေးပါး၏ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝလက္ခဏာကို ထွင်းဖောက်သိမြင်ခြင်း။  
* **သမ္မာသင်္ကပ္ပ**= ဓာတ်လေးပါး၏ သဘာဝလက္ခဏာအာရုံပေါ်သို့ ဘာဝနာစိတ်ကို ရှေးရှုတင်ပေးခြင်း။  
* **သမ္မာဝါယာမ**= ဓာတ်ကြီးလေးပါးအာရုံကို သိအောင် ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်း၊ ဘာဝနာစိတ်ကို ငြိမ်ဝပ်စွာ ကပ်တည်နေအောင် အားထုတ်ခြင်း။  
* **သမ္မာသတိ**= ဓာတ်ကြီးလေးပါးအာရုံကို အမှတ်ရနေခြင်း၊ မမေ့ပျောက်ခြင်း။  
* **သမ္မာသမာဓိ**= ဓာတ်ကြီးလေးပါးအာရုံ၌ စိတ်တည်ငြိမ်နေခြင်း။  

ဤသီလမဂ္ဂင်သုံးပါး၊ သမာဓိမဂ္ဂင်သုံးပါး၊ ပညာမဂ္ဂင်နှစ်ပါး ပေါင်းလျှင် **သမထပိုင်း မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး** ဖြစ်လာသည်။ ၎င်းသည် စိတ်တည်ငြိမ်မှုကို ရရှိရန် ရည်ရွယ်ပြီး၊ ဝိပဿနာပိုင်းသို့ ဆက်လက်တိုးတက်ရန် အုတ်မြစ်ဖြစ်သည်။

### **ဝိပဿနာပိုင်း မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး**
ဝိပဿနာပိုင်း မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် သစ္စာလေးပါး (ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာ၊ နိရောဓသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာ) ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် ကျင့်စဉ်ဖြစ်သည်။ ဘုရားရှင်က **မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တန်**  တွင် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို လေးမျိုးခွဲခြားဟောကြားထားသည်။

၁။ **သစ္စာလေးပါးကို သိခြင်းသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ**  
* **ဒုက္ခသစ္စာ**= ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါး (ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓာ၊ ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓာ၊ သညုပါဒါနက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓာ၊ ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓာ) ကို သိသော ဉာဏ်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ ၎င်းတို့သည် အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အဇ္ဈတ္တ၊ ဗဟိဒ္ဓ စသည့် အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်နေသည်။  
* **သမုဒယသစ္စာ**= တဏှာ၊ ကိလေသာ၊ အကုသိုလ်တရားများ၊ ကုသိုလ်တရားများကို အကြောင်းခံ၍ ဖြစ်ပေါ်သော ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံ၊ အဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရ စသည့် အနုလောမပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို သိသော ဉာဏ်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ။  
* **နိရောဓသစ္စာ**= အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာ၊ သင်္ခါရ စသည်တို့ ချုပ်ငြိမ်းပုံ (ပဋိလောမပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) ကို သိသော ဉာဏ်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ။  
* **မဂ္ဂသစ္စာ**= နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ကျင့်စဉ်ဖြစ်သော မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို သိသော ဉာဏ်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ။  

၂။ **ဝိပဿနာအခိုက် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး**  
* **သမ္မာဒိဋ္ဌိ**= သစ္စာလေးပါးကို ထွင်းဖောက်သိမြင်ခြင်း။  
* **သမ္မာသင်္ကပ္ပ**= သစ္စာလေးပါးအာရုံပေါ်သို့ စိတ်ကို ရှေးရှုတင်ပေးခြင်း။  
* **သမ္မာဝါယာမ**= သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိအောင် ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်း။  
* **သမ္မာသတိ**= သစ္စာလေးပါးကို အမှတ်ရနေခြင်း။  
* **သမ္မာသမာဓိ**= သစ္စာလေးပါးအာရုံ၌ စိတ်ငြိမ်ဝပ်စွာ တည်ကြည်နေခြင်း။  
* **သီလမဂ္ဂင်သုံးပါး** (သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝ) ကို ကြိုတင်ဖြည့်ကျင့်ထားပြီး ဖြစ်သည်။  

ဤမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် **လောကီမဂ္ဂသစ္စာ** ဖြစ်ပြီး၊ အရိယမဂ်သို့ မဆိုက်မီ ရှေးအဖို့၌ ဖြည့်ကျင့်ရမည့် **ပုဗ္ဗဘာဂ သတိပဋ္ဌာနမဂ်** ဟု အဋ္ဌကထာများတွင် ဖော်ပြထားသည်  ဤကျင့်စဉ်သည် ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ရင့်ကျက်စေပြီး၊ လောကုတ္တရာမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသို့ ဦးတည်သည်။

### **လောကုတ္တရာ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး**
လောကုတ္တရာ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် ဝိပဿနာဉာဏ်ရင့်ကျက်ပြီး၊ အရိယမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံယူ၍ ကိလေသာများကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်သည်။  
* **သမ္မာဒိဋ္ဌိ**= မဟာအသင်္ခတဓာတ် အငြိမ်းဓာတ် နိဗ္ဗာန်တရားကို ထွင်းဖောက်သိမြင်ခြင်း (မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ)။  
* **သမ္မာသင်္ကပ္ပ**= နိဗ္ဗာန်အာရုံပေါ်သို့ စိတ်ကို ရှေးရှုတင်ပေးခြင်း။  
* **သမ္မာဝါယာမ**= နိဗ္ဗာန်ကို ထွင်းဖောက်သိမြင်ရန် ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်း။  
* **သမ္မာသတိ**= နိဗ္ဗာန်အာရုံကို အမှတ်ရနေခြင်း။  
* **သမ္မာသမာဓိ**= နိဗ္ဗာန်အာရုံ၌ စိတ်ငြိမ်ဝပ်စွာ ကပ်တည်နေခြင်း။  
* **သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝ**= အရိယမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာများကို ပယ်သတ်သောကြောင့် ဤသီလသုံးပါး ရှေးရှုတည်နေသည်။  

ဤလောကုတ္တရာ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း မဂ္ဂသစ္စာဖြစ်ပြီး၊ အရဟတ္တမဂ်အခိုက် ကိလေသာများကို အနုပ္ပါဒနိရောဓ (နောင်မဖြစ်သော ချုပ်ခြင်း) ဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းစေသည်။ ထို့နောက် **သမ္မာဉာဏ်** (ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်) နှင့် **သမ္မာဝိမုတ္တိ** (ဖိုလ်တရား) တို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ 
### ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
* မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကျင့်စဉ်တရား

### ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ