စိတ္တသင်္ခါရ

ကာယသင်္ခါရနှင့် ဝစီသင်္ခါရကဲ့သို့ပင် စိတ္တသင်္ခါရဟူသော စကားလုံးသည်လည်း ပါဠိစာပေတွင် အသုံးပြုသည့် ရှုထောင့်နှင့် ကျမ်းဂန်ပေါ်မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်များစွာ ကွဲပြားပါသည်။ အဓိကအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ် သုံးမျိုးခန့် တွေ့ရှိရပါသည်။

# **စိတ်ကို ပြုပြင်စီရင်တတ်သည့်တရား** (သညာနှင့် ဝေဒနာ)
# **စိတ်၌ဖြစ်သော သင်္ခါရ** (မနောကံ စေတနာ)
# **စိတ်တည်းဟူသော သင်္ခါရ** (စိတ်နှင့် ယှဉ်ဖက်တရားများ)

ဤအဓိပ္ပာယ်များကို အောက်တွင် အကျယ်တဝင့် ရှင်းပြပါမည်။

### အဓိပ္ပာယ် (၁) - မှတ်သားမှုနှင့် ခံစားမှု (သညာနှင့် ဝေဒနာ)
ဤအဓိပ္ပာယ်သည် **ဒုတိယကာမဘူသုတ္တန်** နှင့် ဈာန်တရား၊ နိရောဓသမာပတ်တရားတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဟောကြားရာ၌ အဓိကထားသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်ပါသည်။ ဤနေရာတွင် စိတ္တသင်္ခါရကို **သညာ (မှတ်သားမှု)** နှင့် **ဝေဒနာ (ခံစားမှု)** ဟူသော စေတသိက်နှစ်ပါးကို ဆိုလိုပါသည်။

**အကြောင်းရင်း:**
အရှင်ကာမဘူမထေရ် ရှင်းပြသည့်အတိုင်း၊ သညာနှင့် ဝေဒနာတို့သည် -
* **စေတသိကာ:** စိတ်၌ မှီ၍ဖြစ်သောတရားများ (စိတ်၏ အပေါင်းအဖော်များ) ဖြစ်သည်။
* **စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓါ:** စိတ်နှင့် အမြဲတမ်း ဆက်စပ်နေသောတရားများ ဖြစ်သည်။

ရိုးရှင်းစွာဆိုသော် စိတ်တစ်ခုဖြစ်ပေါ်တိုင်း ထိုစိတ်ကို **ပြုပြင်စီရင်** ပေးနေသော အဓိက အစိတ်ပိုင်းများမှာ မှတ်သားမှု (သညာ) နှင့် ခံစားမှု (ဝေဒနာ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာ- "သား" ဟု စိတ်အကြံအစည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် "သား" ဟူသော မှတ်သားမှု (သညာ) နှင့် သားအပေါ်ထားသော ချစ်ခြင်း၊ မုန်းခြင်းစသည့် ခံစားမှု (ဝေဒနာ) တို့က နောက်ကွယ်မှ ပြုပြင်စီရင်ပေးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သညာနှင့် ဝေဒနာကို "စိတ်ကို ပြုပြင်စီရင်တတ်သည့်တရား" ဟုဆိုကာ စိတ္တသင်္ခါရဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

* **အခြားအဓိပ္ပာယ်များ:** ကျမ်းဂန်အချို့တွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာဖြင့် (က) ဝေဒနာ တစ်ခုတည်းကို၎င်း၊ (ခ) သညာ၊ ဝေဒနာ၊ စေတနာ သုံးခုပေါင်းကို၎င်း၊ (ဂ) ဝိတက်၊ ဝိစာရမှလွဲသော စေတသိက် ၅၀ အားလုံးကို၎င်း စိတ္တသင်္ခါရဟု သုံးနှုန်းသည်လည်း ရှိပါသည်။
* **နိရောဓသမာပတ်နှင့် ဆက်စပ်ပုံ:** နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားသောအခါ နောက်ဆုံးမှ ချုပ်ငြိမ်းသည့် သင်္ခါရမှာ ဤစိတ္တသင်္ခါရ (သညာနှင့် ဝေဒနာ) ပင် ဖြစ်သည်။

### အဓိပ္ပာယ် (၂) - မနောကံ စေတနာ
ဤအဓိပ္ပာယ်သည် **အဘိဓမ္မာ** နှင့် **ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်** တရားတော်တွင် အဓိကထားသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် စိတ္တသင်္ခါရဆိုသည်မှာ **မနောဒွါရ (စိတ်တံခါး) ၌သာ ဖြစ်၍ ကာယကံ၊ ဝစီကံအဖြစ် အပြင်သို့ မထွက်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စေတနာများ** ကို ဆိုလိုသည်။

**ရှင်းလင်းချက်:**
ကိုယ်နှုတ်ဖြင့် မပြုလုပ်၊ မပြောဆိုဘဲ စိတ်ထဲ၌သာ ကြံစည်အားထုတ်နေမှုများကို **မနောကံ** ဟုခေါ်သည်။ ထိုမနောကံကို ဖြစ်စေသော စေတနာသည် စိတ္တသင်္ခါရ ဖြစ်သည်။
ဥပမာ-
* **အကုသိုလ်:** သူတစ်ပါး ပစ္စည်းကို လိုချင်တပ်မက်နေခြင်း (အဘိဇ္ဈာ)၊ သူတစ်ပါးပျက်စီးရန် ကြံစည်နေခြင်း (ဗျာပါဒ)။
* **ကုသိုလ်:** မေတ္တာပွားခြင်း၊ သစ္စာတရားကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ဈာန်သမာပတ်ကို အားထုတ်ခြင်း။

၎င်းတွင် **စေတနာ (၂၉) မျိုး** ပါဝင်သည်-
* အကုသိုလ် စေတနာ (၁၂) မျိုး
* ကာမာဝစရ ကုသိုလ် စေတနာ (၈) မျိုး
* ရူပါဝစရ နှင့် အရူပါဝစရ ကုသိုလ် (ဈာန်) စေတနာ (၉) မျိုး
ဤစေတနာများသည် ကာယ၊ ဝစီသင်္ခါရတို့ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်ပြီး **အာနဉ္ဇာဘိသင်္ခါရ** (မတုန်လှုပ်သော အရူပဈာန်ကုသိုလ်) ကိုပင် အကျုံးဝင်ပါသည်။

### အဓိပ္ပာယ် (၃) - စိတ်တည်းဟူသော သင်္ခါရ 
ဤသည်မှာ အကျယ်ပြန့်ဆုံး အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်ပြီး **သမ္ပယုတ်တရားတို့နှင့်တကွဖြစ်သော စိတ် (သသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ)** ကို ဆိုလိုသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ စိတ်တစ်ခုတည်းကိုမဆိုလိုဘဲ၊ ၎င်းနှင့်အတူ တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်၊ တစ်ပြိုင်နက်ချုပ်၊ အာရုံတစ်ခုတည်းကို ယူကြသော စေတသိက်အပေါင်းအဖော်များနှင့်တကွ **စိတ်အစုအဝေး တစ်ခုလုံး** ကို သင်္ခါရတရားအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ" ဟုဆိုရာ၌ ပါဝင်သော အကြောင်းတရားတို့ ပြုပြင်စီရင်အပ်သည့် တရားအားလုံးတွင် ဤ စိတ်အစုအဝေးလည်း ပါဝင်ပါသည်။

### အနှစ်ချုပ် နှိုင်းယှဉ်ချက်
သို့ဖြစ်ပါ၍ "စိတ္တသင်္ခါရ" ကို လေ့လာရာတွင်လည်း ၎င်းကို ဟောကြားသော ကျမ်းဂန်နှင့် ရှုထောင့်ကို သိရှိပြီး ဆီလျော်မှန်ကန်သော အဓိပ္ပာယ်ကို ကောက်ယူနားလည်ခြင်းဖြင့် ဗုဒ္ဓတရားတော်၏ နက်နဲမှုကို ပိုမိုသိမြင်နိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။

ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
* စိတ္တသင်္ခါရ

* စိတ္တသင်္ခါရ = မနောသေဉ္စတနာ
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ