open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ဆလဗလူမျိုး

**ဆလဗလူမျိုး** သည် အရှေ့ဥရောပနှင့် ဆိုက်ဗီးရီးယားတွင် 
နေထိုင်ကြသူများဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဆလဗပေါင်း သန်း 
၂ဝဝ ခန့်ရှိ၏။ ယင်းတို့တွင် ရုရှလူမျိုး၊ ပိုးလူမျိုး၊ ဝင်းလူမျိုး၊ 
ရုသီနီးယန်၊ ချက်၊ ဆလိုဗက်၊ ကရိုး အက်၊ ဆားဗီးယန်း၊ 
ဗူလဂေးရီးယန်းနှင့် မွန်တီနီးဂရင်း လူမျိုးများ ပါဝင်၏။
ဆလဗလူမျိုးများ၏ မူလဇာစ်မြစ်မှာ အာရိယန်သို့မဟုတ် 
အင်ဒိုယူရိုပီယန်မျိုးရင်းမှ ဆင်းသက်လာ သူများဖြစ်၏။ ရှေးဦး 
ဆလဗတို့သည် ယူကရိန်းပြည်၏ အနောက်မြောက်ဘက်နှင့် 
ပိုလန်ပြည်၏ အရှေ့ တောင်ဘက်ဒေသများတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြ 
သည်။ ထိုစဉ်က ဆလဗတို့သည် လယ်လုပ်၍ သိုးနွားတို့ကို 
မွေးမြူကာ အသက်မွေးခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၂ဝဝ မှ ၅ဝဝ 
အတွင်း၌ကား ဆလဗတို့သည် ရေကြည်ရာမြက်နုရာ ဥရောပ 
တိုက်ဒေသအနှံအပြားသို့ သွားရောက်နေထိုင်ကြလေသည်။ 
ယင်းသို့ဖြင့် ဆလဗတို့သည် ဂျာမနီ၊ မွန်တီနီးဂရိုး၊ အယ်လ 
ဗေးနီးယားနှင့် ရုရှပြည်များသို့ စတင်ရောက်ရှိလာကြလေ၏။
ထိုစဉ်က ဆလဗလူမျိုးများမှာ အရပ်မြင့်မား၍၊ ဦးခေါင်း 
ရှည်ပြီးလျှင် အသားလတ်ကြ၏။ ထို့နောက် နှစ်ပေါင်းများစွာ 
ကြာလာသောအခါ အခြားလူမျိုးများနှင့် ရောနှောနေထိုင်ကြ 
သဖြင့် ပုံပန်းသဏ္ဌာန် ပြောင်းလဲလာကြလေသည်။ ထို့ကြောင့် 
ဆလဗအဆက်အနွယ်ချင်းဖြစ်သော်လည်း မြေထဲပင်လယ်ဘက်မှ 
ဆလဗများနှင့် ရုရှဖက်မှ ဆလဗများသည် ရုပ်ရူပကာအားဖြင့် 
မတူကြချေ။ ထိုနည်းအတူ အခြားတိုင်းပြည်များမှ ဆလဗများ 
သည်လည်း ရုပ်ရည်အားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားလေသည်။
ဆလဗနိုင်ငံများမှာ ဥရောပတိုက်တွင် မဖွံ့ဖြိုးသော နိုင်ငံ 
များဖြစ်ခဲ့သည်။ ဆလဗတို့မှာ ရဲစွမ်းသတ္တိနှင့်ပြည့်စုံသော်လည်း၊ 
စည်းလုံးညီညွှတ်မှုမရှိဘဲ၊ အချင်းချင်း တိုက်ခိုက်နေကြသော 
ကြောင့် အင်အားမရှိချေ။ ထို့ကြောင့် အတိုင်းတိုင်းအပြည်ပြည် 
မှ ဆလဗလူမျိုးမှန်သမျှတို့မှာ သူတစ်ပါး၏ ကျူးကျော်တိုက် 
ခိုက်ခြင်းကို ခံရသည်သာဖြစ်ခဲ့၏။ သူတို့နိုင်ငံများ၏ ပထဝီ 
အနေအထားမှာလည်း မကောင်းမွန်ချေ။ သူတို့သည် ဥရောပ 
တိုက် အရှေ့ဆုံးအပိုင်း၌ နေထိုင်ကြရသဖြင့် အာရှတိုက်မှ 
လူများ ဥရောပတိုက်ထဲသို့ ဝင်ရောက်လာသောအခါတိုင်း 
သူတို့၏ ပြည်များမှာ ပထမဆုံးအတိုက်အခိုက်ခံကြရသည်။ 
အခြားတိုင်းပြည်များမှ ဆလဗများနှင့်စာလျှင် ရုရှတို့မှာ 
ဖိနှိပ်တိုက်ခိုက်ခြင်းအခံရ နည်းခဲ့သည်။ သို့သော် ရုရှတောင် 
ပိုင်းပင်လျှင် ဂျင်ဂစ်ခန် ခေါင်းဆောင်သော ကြမ်းတမ်းရက်စက် 
သည့် လူမျိုးများ၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ခံရသေးသည်။ 

ဆားဗီးယန်းလူမျိုးတို့သည်လည်း ကော့ဆိုဗိုတိုက်ပွဲတွင် 
ကျူးကျော်မှုကိုခံရ၍ နာလှန်မထူနိုင်အောင် ဖြစ်ခဲ့ 
ရသည်။ ချက်လူမျိုးများကား ဝှိုက်မောင်းတိန်းတိုက်ပွဲတွင် 
ရက်စက်စွာ နှိမ်နင်း ခြင်းကိုခံရသည်။ သို့သော် 
ဆလဗအနွယ်တို့သည် သူတို့၏ လွတ်လပ်မှုကိုရရှိအောင် 
ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။ 

## ကိုးကား
ဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ

ယခင်ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယား သမ္မတနိုင်ငံ၏ပြည်နယ်တစ်ခုဖြစ်သော ယခုဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံသည် မြောက်ဘက်၌ ပိုလန်နိုင်ငံ၊ 
အရှေ့ဘက်၌ ရူမေးနီးယားနိုင်ငံ၊ တောင်ဘက်၌ ဟန်ဂေရီ၊ 
အနောက်ဘက်၌ မိုရေးဗီးယားနိုင်ငံတို့ဖြစ်သည်။ အကျယ်အဝန်း 
အားဖြင့် စတုရန်မိုင် ၁၈၉၂၁ မိုင်ရှိ၍၊ လူဦးရေ ၃၅ဝဝဝဝ 
ခန့်ရှိသည်။ ဆလိုဗားကီးယား၊ အရှေ့ဘက်အစွန်နှင့် အနောက် 
ဘက်အစွန်တို့မှတစ်ပါး ကျန်နေရာများတွင် တောတောင်ထူထပ်သည်။ 

မြေနိမ့်လွင်ပြင်များတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်ကြ၍ 
တောင်တန်းဒေသတွင် သစ်ခုတ်ခြင်းနှင့် သိုးဆိတ်မွေးမြူခြင်း 
တို့ကို လုပ်ကိုင်ကြသည်။ မြို့တော်မှာ ဗရတစ်ဆလားဗားဖြစ်၍၊ 
လူဦးရေမှာ ၁၉၄၇ ခုနှစ် သန်ကောင်စာရင်းအရ ၁၇၂၆၆၄ 
ယောက်ခန့်ရှိသည်။ ဆလိုဗက်လူမျိုးများမှာ ဆလဗအဆက် 
အနွယ်များဖြစ်ကြ၍၊ ရှေးရိုးဓလေ့ထုံးစံများကို ရိုသေလေးစား 
လိုက်နာတတ်ကြသည်။ လူများစုမှာ လယ်ယာလုပ်ငန်းကို 
ပင်ပန်းကြီးစွာ လုပ်ကိုင်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးမြူကြရသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:မြေထဲပင်လယ်သမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ
ဆလောက်ကောင်

**ဆလောက်** () သည် ပါဏဗေဒအရ 'အီဒင်တာတာ' မျိုးစဉ်ဝင် ဖြစ်သည်။ ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် မျောက်နှင့်တူသည်။ တိုဝိုင်းသော ဦးခေါင်း၊ ကြီးသောမျက်လုံး၊ သေးငယ်သော နားရွက်တို့ရှိသည်။ သုန်သုန်မှုန်မှုန် နေတတ်သည်။ အမွေးများမှာ အလွန်ရှည်၍ ညစ်ပတ်ပေကျံလျက်ရှိ၏။ အမြီးဟူ၍ ပြောပလောက်အောင် မရှိချေ။ အရှေ့ ခြေထောက်တို့မှာ အနောက်ခြေထောက်များထက် ပို၍ ရှည်သည်။

ခြေထောက်ကြားတွင် ဦးခေါင်းကို လျှိုလျက် တစ်နေ့လုံး အိပ်နေတတ်၏။ သစ်ကိုင်းတွင် တွဲလွဲခိုနေသောအခါ အရွက်အလက်များနှင့် ရောထွေးနေသောကြောင့် ရုတ်တရက်မမြင်နိုင်ချေ။ ညအချိန်၌သာ တစ်ပင်မှ တစ်ပင်သို့ကူး၍ သစ်သီးများကို ရှာဖွေစားလေ့ရှိသည်။

ဆလောက်ကောင်သည် သစ်ပင်ပေါ်မှာမွေးပြီး သစ်ပင်ပေါ်မှာ ကြီးပြင်းလာရသောကြောင့် မျောက်ကဲ့သို့ပင် အခုန်အလွှားကျင်လျင်သည်။ မလွဲရှောင်သာသောအခါမှသာ မြေပေါ်သို့ ဆင်းလာသည်။ ခြေထောက်များမှာ မညီမညာရှိသောကြောင့် မြေပေါ်တွင် ခဲခဲယဉ်းယဉ်းလျှောက်ရသည်။ အမေရိကတိုက် အပူပိုင်းတောများ၌ ဆလောက် နှစ်မျိုးကို တွေ့နိုင်သည်။ တစ်မျိုးမှာ ခြေထောက်အားလုံး၌ ခြေချောင်းကလေး ၃ ချောင်းစီနှင့် ခြေသည်းကလေး ၃ ခုစီရှိသည်။ အခြားတစ်မျိုးမှာ နောက်ခြေ၌ ခြေချောင်းကလေး ၃ ခုရှိသော်လည်း၊ ရှေ့ခြေတို့၌ ၂ ချောင်းစီသာရှိသည်။ ဆလောက်ကောင်များသည် မြေပြင်ပေါ်တွင် အကူညီကင်းမဲ့လုနီးနီးရှိကြသည်။ သို့သော် ရေကူးတတ်ကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:နို့တိုက်သတ္တဝါများ
သင်္ချာလျှောတံ

ကိန်းများကိုမြှောက်ခြင်း၊ စားခြင်း၊
ကိန်းရင်းရှာခြင်း၊ ထပ်ကိန်းတွက်ခြင်း စသည်တို့ကို
လော့ဂရစ်သမ်နည်းအရ တွက်ချက်ယူနိုင်ရန် ပြုလုပ်ထားသော
မျဉ်းတံကိုသင်္ချာလျှောတံ(ဆလိုက်ရှုး)ဟုခေါ်၏။

သင်္ချာလျှောတံကိုခရစ် ၁၆၅၄ခုနှစ်တွင်တီထွင်ခဲ့၏။ ယင်းဖြင့်အနုစိတ်၍ တိုင်းတာ
ယူနိုင်သည့်အပြင် အဖြေကိုတိကျစွာရနိုင်သောကြောင့် သင်္ချာ
ပညာရှင်များ၊ အင်ဂျင်နီယာများ၊ သိပ္ပံပညာရှင်များအတွက်
အလွန်အသုံးဝင်သောကရိယာဖြစ်သည်။
သင်္ချာလျှောတံသည် အမြင်အားဖြင့်
ရိုးရိုးမျဉ်းတံနှင့်တူ၏။ သို့ရာတွင် ထူးခြားချက်မှာ ယင်း၏
အလယ်တစ်လျှောက်တွင် ရှေ့နောက်လျှောယူနိုင်သော
စကေးရှိခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုလျှောစကေးတွင် မူသေအမှတ်အသား
ရှိ၍ စကေးအမှတ်ခြင်းတိကျစွာ တေ့ဆိုင်ကြည့်ရှုနိုင်ရန်
ဆံချည်မျှင်မျဉ်းကြောင်းလည်းပါရှိသည်။ မျဉ်းတံကြီးတွင်လည်း
မူသေအမှတ်အသားများရှိသည်။ လျှောစကေးတွင်လည်းကောင်း၊
မျဉ်းတံကြီးတွင်လည်းကောင်း ရှိသောအမှတ်အသားတို့မှာ
မတူညီကြချေ။ ထိုအမှတ်အသားတို့ကိုဂဏန်း ၁မှ ၁ဝဝ အထိခွဲ
စိတ်ထားသည်။ ထိုအမှတ်အသားများမှာ အတိုအရှည်
အကွာအဝေးကို တိုင်းတာသောအမှတ်များမဟုတ်၊ ကိန်းဂဏန်း
တို့၏အမှတ်အသားများသာဖြစ်ကြသည်။ မျဉ်းတံများတွင်
သတ်မှတ်ထားသောစကေး အမှတ်အသားအကွာအဝေး
တို့မှာတစ်ခုနှင့်တစ်ခုမတူကြချေ။ ပုံစံအားဖြင့် စကေး
တစ်ခုရှိအမှတ် ၁ မှ၂အထိ အကွာအဝေးသည်အခြားစကေးရှိ
အမှတ် ၁ဝမှ ၂ဝအထိအကွာအဝေးနှင့်တူလိုကတူပေမည်။
သင်္ချာလျှောတံကို အသုံးပြုပုံမှာ ဤသို့ဖြစ်၏။

အကယ်၍ ၃နျင့်၂တို့၏ မြှောက်ရကိန်းကို ရှာလိုသည်
ဆိုကြပါစို့။ လျှောစကေးတံမှ၁ ဂဏန်းကိုမျဉ်းတံကြီးမှ
၃ဂဏန်းနေရာနှင့် တေ့ဆိုင်မိနေစေရန် လျှောစကေးကို
ရွှေ့ပေးရ၏။ ထိုအခါလျှောစကေးမှ ၂ဂဏန်းသည်
မျဉ်းတံကြီးမှ ၆ဂဏန်းနှင့်ဆိုင်မိနေသည် ကိုတွေ့ရမည်။
ထို့ကြောင့် ၃နှင့် ၂တို့၏မြှောက်ရကိန်းသည် ၆ဖြစ်
ကြောင်းကိုသိရ၏။ လျှောစကေးမှ အမှတ်အသား
များကိုလည်းကောင်း၊ မျဉ်းတံကြီးမှ အမှတ်အသားများကို
လည်းကောင်း အလွယ်တကူနှင့်ကြည့်နိုင်အောင် လျှောစကေး
အိမ်တွင် မှန်သားအဖုံးတပ်ထားလေသည်။

## ကိုးကား
ဆလတ်ပင်

**ဆလတ်ပင်** သည် *လက်တျူကာ* မျိုးစုတွင်လည်းကောင်း၊ *ကွန် 
ပေါ်ဇီတီ* မျိုးရင်းတွင်လည်းကောင်းပါဝင်၍၊ ယင်းကိုသိပ္ပံအမည်အားဖြင့် 
*လက်တျူကာ စတီဗား* ဟု ခေါ်သည်။ ဆလတ်ပင်သည် အပင်စိမ်းမျိုး ဖြစ်သည်။ အရွက်များမှာ ကြွပ်ဆတ်၏။ ဆလတ်ပင် 
ကို ကမ္ဘာ့မြောက်ပိုင်းဒေသတို့တွင် ခြံဥယျာဉ်များ၌ စိုက်ပျိုးကြသည်။ 

သိပ္ပံအလိုအားဖြင့် ဆလတ်မျိုးများစွာရှိသော်လည်း၊ 
အဓိကအားဖြင့် ဆလတ်ပင်နှစ်မျိုးရှိသည်။ ပထမအမျိုးမှာ ဂေါ်ဘီထုပ် သို့မဟုတ် မုန်လာထုပ်ကဲ့သို့သော ဆလတ်ထုပ်မျိုး 
ဖြစ်သည်။ အရွက်များမှာ ကျယ်ပြန့်၏။ ဒုတိယအမျိုးမှာ ဆလတ်ပင်ရိုးရိုးဖြစ်သည်။ ထိုဆလတ်မျိုး၏အရွက်မှာ ဆလတ်ထုပ် အရွက်ထက်ပို၍ အရည်ရွမ်း၏။ ထိုအမျိုးကို မြန်မာနိုင်ငံတွင် စိုက်ပျိုးကြ၏။

အလွန်အေးသော တိုင်းပြည်များတွင် ဆလတ်ထုပ်များကို ပထမဦးစွာ ဖန်မိုးဖန်ကာ တဲငယ်များတွင် စိုက်ပျိုးပြီးလျှင် 
ထွက်လာသော အပင်ကလေးများကို ခြံများအတွင်းသို့ ရွေ့ပြောင်း၍ စိုက်ပျိုးရသည်။ နှစ်လခွဲမှ သုံးလအကြာတွင် ဆွတ်ခူး 
ယူနိုင်သည်။ ဆလတ်ပင်သည် စိုစွတ်အေးမြသော ရာသီဥတုကို 
နှစ်သက်သည်။ ဆလတ်ပင် ရိုးရိုးစိုက်ပျိုးရာတွင် မျိုးစေ့များကို 
အတန်းလိုက်ပျိုးရသည်။ မြေကိုနက်အောင် မတူးဆွရဘဲ၊ 
အပေါ်ယံ၌သာ မျိုးစေ့များကို ပျိုးရသည်။ ဩဂုတ်လမှ အောက်တိုဘာလ အလယ်လောက်အတွင်းတွင် မျိုးစေ့ပျိုးနိုင်သည်။ မျိုး 
စေ့များကို ပရွက်ဆိတ်များ ဖျက်ဆီးတတ်သဖြင့်၊ ပျိုးခင်းကို 
ရေနံချေး စိမ်ထားသောအဝတ်ဖြင့်ကာရံထားရသည်။ အညှောင့် ထွက်လာသောမျိုးစေ့ကို ပရွက်ဆိတ်များ မဖျက်ဆီးကြတော့ချေ။ အရွက်အနည်းငယ်ထွက်လာပြီး၊ ပျိုးခင်းမှ ရွေ့ပြောင်းစိုက်ရန် အချိန်ရောက်ခါနီးတွင် ပျိုးပင်များကို ၄ လက်မ သို့မဟုတ် ၅ လက်မခန့် ခြားအောင်ရှင်းပေးရသည်။ ဆလတ်ပင် ရွေ့ပြောင်းစိုက်ရန်ရာသီ ကျရောက်သောအချိန်တွင် ပျိုးထားသည့် ဆလတ်ပင်ကလေးများကို ပျိုးခင်းတွင် မထားတော့ဘဲ၊ မြေဩဇာကောင်းသောမြေသို့ ရွေ့ပြောင်း၍ စိုက်ပျိုးရသည်။ 
ထိုသို့ ရွေ့ပြောင်းစိုက်ရာတွင် တစ်ပင်နှင့်တစ်ပင်ကို ၁၂ လက်မ 
စီခြား၍ တစ်တန်းနှင့်တစ်တန်းကို ၁၅ လက်မခြားထားရသည်။ 
ပြောင်းရွေ့ပြီးသော အပင်ငယ်များကို နေပူမထိုးအောင် ရက်အနည်းငယ်မျှ ကာကွယ်ပေးရသည်။ ရာသီဥတုခြောက်သွေ့လျှင် 
ရေလောင်းပေးရသည်။ အပင်အတော်ကြီးရင့်လာသောအခါ၊ အပွင့်မပွင့်မီ နှုတ်ယူရသည်။

နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာကပင် ဆလတ်ပင်ကို အာရှတိုက်တွင် စိုက်ပျိုးခဲ့သည်။ ဆလတ်ပင် စိုက်ပျိုးခြင်းသည် ပါးရှား 
ပြည်မှ ဥရောပတိုက်သို့ ပျံနှံ့လာခဲ့ပြီးလျှင်၊ ၁၃၄၅ ခုနှစ်တွင် 
အင်္ဂလန်ပြည်၌ စိုက်ပျိုးခဲ့သည်။ ဆလတ်ထုပ်စိုက်ပျိုးခြင်းမှာ 
မကြာသေးမီကမှ စတင်စိုက်ပျိုးခြင်းဖြစ်သည်။ အအေးဓာတ်ပေးကုန်တွဲများ ပေါ်ပေါက်လာပြီးသည့်နောက် ဆလက်ထုပ်များကို လူသိများလာကြသည်။ ယခုအခါ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် အခြားအနောက်နိုင်ငံများတွင် ဆလတ်ထုပ်များကို တစ်နှစ်ပတ်လုံးရနိုင်သည်။

ဆလတ်ရွက်သည် ဗိတာမင်အေ နှင့် ဗီတာမင်ဘီ တို့ဖြင့် ကြွယ်ဝ၏။ ကျန်းမာရေးကို ဖြည့်စွမ်းနိုင်သဖြင့် စားသုံးရန်
အထူးသင့်လျော်သော ဟင်းရွက်မျိုးဖြစ်ကြောင်း ဆရာဝန်များက
ထောက်ခံကြသည်။ ဆလတ်ရွက်ကို များသောအားဖြင့် အစိမ်း
စားကြသည်။ မြန်မာတို့၏ ဟင်းလျာ၌ ဆလတ်ထုပ်ကို ကြော်
ချက်၍ စားကြသည်လည်းရှိ၏။ ဆလတ်ပင်ကို မြန်မာနိုင်ငံ
ပြည်မနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အနှံ့အပြား စိုက်ပျိုးကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အရွက် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ
ကဏ္ဍ:သီးနှံများ
ဆလိုးဝမ်းကောင်

**ဆလိုးဝမ်းကောင်** (Slow Worm) သည် အိမ်မြောင်အမျိုးဝင်သတ္တဝါဖြစ်၍ တစ်နေရာရာတွင် မလှုပ်ရှက်ဘဲ၊ နာရီပေါင်းများစွာနေလေ့ရှိ သည်။ အလျား ၁၇ လက်မ မှ ၁၈ လက်မအထိရှိသည်။ ဆလိုးဝမ်းကောင်နှင့်စပ်လျဉ်း၍ ထူးခြားသည့်အချက် တစ်ချက်မှာ အမြီးပြတ်လွယ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ အနည်းငယ် ထိခိုက်ရုံနှင့် အမြီးသည် ကိုယ်မှပြတ်ထွက်သွားပြီးနောက် တစ်မိနစ် သို့မဟုတ် နှစ်မိနစ်ခန့် ခုန်နေတတ်သည်။ ဤသို့ အမြီး ပြတ်ထွက်ခြင်းမှာ အမြီးခုန်ရာသို့ ရန်သူ၏ စိတ်အာရုံကိုပြောင်းစေ၍ မိမိကိုယ်ကိုလွတ်အောင် ရှောင်ရှားစေနိုင်ရန် ဖြစ်ဟန်တူသည်။ မကြာမီပင် အမြီးဟောင်းနေရာ၌ နောက်ထပ် အမြီးသစ်တစ်ခုပေါက်လာသည်။ ဆလိုးဝမ်းကောင်များကို ဥရောပတိုက်တွင် မြောက်ပိုင်းဒေသများမှလွဲ၍ နေရာတိုင်း၌လိုပင် တွေ့ရသည်။ အင်္ဂလန်ပြည်တွင် အနောက်တောင်ပိုင်း၌ အတွ့ရများသည်။ နွေရာသီတွင် နေရောင်ရရှိသော မြစ်ကမ်း ပါးများ၌၎င်း၊ ဆောင်ရာသီတွင် ကျောက်ခဲ သို့မဟုတ် အမှိုက်ပုံများ အောက်တွင် ၎င်း ခိုအောင်၍နေလေ့ရှိသည်။ ပိုးကောင် အမျိုးမျိုးကိုစားသည်။ အထူးသဖြင့် အသီးအနှံများကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ပက်ကျိကို အလွန်ကြိုက်နှစ်သက်သည်။ ဆလိုးဝမ်းကောင်များပေါက်ချိန်မှာ နွေရာသီ ကုန်ဆုံးခါနီးတွင်ဖြစ်သည်။ ဤအချိန်တွင် ဆလိုဝမ်းကောင်ကလေး ၆ ကောင်မှ ၁၂ ကောင်အထိ ပေါက်လေ့ရှိသည်။ မွေးစတွင် ဆလိုးဝမ်းကောင် ကလေးတို့သည် ဖြူဖွေး၏။ ဆလိုးဝမ်း ကောင်သည် မြွေပွေးနှင့် အသွင်အပြင်များစွာ ကွဲပြားခြားနား သော်လည်း၊ မကြာခဏ မြွေပွေးဟုအထင်မှား၍ သတ်ဖြတ်ခြင်း ခံရတတ်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:တွားသွားသတ္တဝါများ
ဆာဒင်းနီးယားကျွန်း

## ဆာဒင်းနီးယားကျွန်း
ဆာဒင်းနီးယားကျွန်းသည် မြေထဲပင်လယ်တွင် ကော်စီ 
ကားကျွန်း၏ တောင်ဘက်၌တည်ရှိ၍ အလျားမိုင် ၁၆ဝ၊ အနံ 
၆၈ မိုင်ရှိ၏။ အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် အနီးအပါးရှိ ကျွန်းများ 
အပါအဝင် စတုရန်းမိုင် ၉၃ဝ၁ မိုင်ရှိသည်။ ၇ မိုင်ခွဲခန့်ကျယ် 
သော ဗိုနီဖားချို ရေလက်ကြားသည် ဆာဒင်းနီးယားကျွန်းကို 
ကော်စီကားကျွန်းမှ ပိုင်းခြားထားလေသည်။ တောင်ထူထပ်၍ 
ကျွန်းအလယ်ရှိ အမြင့်ဆုံးသောနေရာမှာ ပေ ၆ဝဝဝ ခန့်ဖြစ် 
သည်။ ဆာဒင်းနီးယားကျွန်းတွင် အရှည်ဆုံးဖြစ်သော တီဆို 
မြစ်မှာ ၉၃ မိုင်ရှည်လျား၏။

ထိုကျွန်းသည် ဘီစီ ၅ ရာစုတွင် ကားသေ့လူမျိုးတို့ 
လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီးနောက် ရောမ လူမျိုးတို့က 
ကြီးစိုကြပြန်၏။ သို့သော် အလယ်ခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ 
စပိန်၊ ဩစတြီးယား၊ ဆဗွိုင်အစိုးရတို့ လက်အောက်သို့ ရောက် 
ရှိခဲ့ပြီးလျှင်၊ ၁၈၆၁ ခုနှစ်တွင် အီတလီနိုင်ငံ၏တစိတ်တစ်ဒေသ 
ဖြစ်လာလေသည်။

ဆာဒင်းနီးယားကျွန်းကို နှစ်ပိုင်းခွဲထားရာ မြောက်ပိုင်းမြို့ 
တော်မှာ ဆာ့ဆရီဖြစ်၍၊ တောင်ပိုင်းမြို့တော်မှာ ကားလျားရီ 
မြို့ဖြစ်လေသည်။ လူဦးရေမှာ ၁၂ သိန်းကျော်ရှိ၍ ကျွန်းသူ 
ကျွန်းသားများသည် စပိန်လူမျိုးတို့နှင့် ရုပ်ချင်းတူသောကြောင့် 
မြေထဲပင်လယ်လူမျိုးများမှ ဆင်းသက်လာဟန်ရှိသည်ဟု ယူဆ 
ကြ၏။ အများအားဖြင့် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းဝင်များဖြစ်ကြ၏။ စာရေး၊ 
စာဖတ်တတ်သူများ အလွန်ပင်နည်းပါးလေသည်။
အီတလီနိုင်ငံ၏ တစိတ်တစ်ဒေသပင် ဖြစ်လင့်ကစား 
အီတာလျံလူမျိုးတို့က ဆာဒင်းနီးယားကျွန်းကို တစ်ကျွန်း 
တစ်နိုင်ငံဟု သဘောထားကြသည်။ 

ကျွန်းတွင် ကြီးကျယ်သော သစ်တောများရှိ၍၊ သံ၊ ခဲ၊ 
သွပ်၊ ငွေ၊ ကြေးနီနှင့် ကျောက်မီးသွေးများလည်း ရှေးအခါ 
ကတည်းကပင်ရှိခဲ့လေသည်။ တံငါလုပ်ငန်းမှာလည်း ကြီးပွား 
တိုးတက်လျက်ရှိသော လုပ်ငန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။
ကျွန်းသူကျွန်သားတို့မှာ တောတောင်ထူထပ်သည့်နေရာ 
များ၌ အသီးအနှံများကို စိုက်ပျိုးခြင်းဖြင့်၎င်း၊ သိုး၊ နွား၊ ဆိတ် 
များကို မွေးမြူခြင်းဖြင့်၎င်း အသက်မွေးလျက် နေထိုင်ကြလေ 
သည်။

## ကိုးကား
ဂျွန် ဆင်းဂါး ဆားဂျင့်

ဥရောပတိုက်၌ ထင်ရှားခဲ့သော ပန်းချီကျော်များတွင် အမေရိကန်လူမျိုး ဂျွန်ဆင်းဂါး ဆားဂျင့်လည်းအပါအဝင်ဖြစ် 
သည်။ ဆားဂျင့်သည် အမေရိကန်လူမျိုး မိဘများမှ ၁၈၅၆ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အီတလီနိုင်ငံ ဖလော်ရင့်မြို့၌ 
ဖွားမြင်သည်။

ဂျွန် ဆားဂျင့်သည် ဥရောပတိုက်တွင်သာ နေထိုင်ခဲ့၏။ ငယ်စဉ်အခါမှစ၍ ဂျာမန်ဘာသာစကားကို ပြောတတ်သည်။ 
ပန်းချီပညာကို အီတလီနိုင်ငံတွင် လေ့လာသည်။ ဆားဂျင့်သည် ဆီဆေး၊ ပုံတူကားများကို ရေးခြယ်ရာ၌ ကျော်စောခဲ့ရုံသာမက ရေဆေးရေးဆွဲခြင်းတွင်လည်း ထင်ရှားသူဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအနှံ့ အပြား လှည့်လည်သွားလာဘူးသူဖြစ်၍ အတွေ့အမြင် ဗဟုသုတစုံ၏။ အမေရိကန်နိုင်ငံသို့လည်း မကြာခဏ သွားရောက်လည်ပတ်လေ့ရှိ၏။ ဥရောပတိုက်နှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုရှိ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ၏ ပုံတူကားများကို ရေးခြယ်ခဲ့၏။ သူ၏လက်ရာမှာ အလွန်ကောင်းမွန်သောကြောင့် လူကြိုက်များခဲ့သည်။ ၁၈၈၅ ခုနှစ်ခန့်မှစ၍ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်သည်အထိ အင်္ဂလန်ပြည်တွင် နေထိုင်၏။

သူရေးဆွဲခဲ့သော ပန်းချီကားများတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သမ္မတ သီယိုဒို ရူးဇဗဲ့၊ ဂျိုးဇက် ဂျက်ဖာဆန် 
စသော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ၏ ပုံတူကားများမှာ ထင်ရှားသည်။ ဆားဂျင့်သည် ၁၉၂၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် အင်္ဂလန် 
ပြည်၌ ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
ဆားလင်းကြီးမြို့

## ဆားလင်းကြီးမြို့
အောက်ချင်းတွင်းခရိုင်အပိုင် မြို့နယ်တနယ်ဖြစ်သည်။ 
ဆားလင်းကြီးမြို့သည် မုံရွာမြို့၏ တောင်ဘက်၊ ချင်းတွင်းမြစ် 
၏ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ မြို့နယ်အကျယ် 
အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် ၂၉၆ မိုင်မျှ ဖြစ်သည်။ မြို့နယ်အတွင်း 
ဝါဂွမ်း၊ နှမ်း၊ ပဲ၊ ပြောင်း၊ ကုလားပဲ စသည်တို့ကို များစွာ 
စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဆားလင်းကြီးနယ်၌ ဆားတောင်မှ 
တူး၍ရသော ဆားများထွက်သည်။ အောက်ချင်းတွင်းခရိုင်တွင် 
လူနေထူထပ်သော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်၍၊ မြိုင်မြို့နှင့် ရေစကြိုမြို့များ 
သို့ မော်တော်ကားလမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။
ဆားလင်းကြီးမြို့၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၁၄ခုနှစ် သန်းကောင် 
စားရင်းအရ ၅၅၅၃ ယောက်ခန့်ရှိလေသည်။

## ကိုးကား
ဆိဖရိ

ဂျာမန်လူမျိုး ကဗျာနှင့် ဂီတဆရာ ဗားဂနားသည် တေးသံစုံဇာတ်ထုပ် လေးထုပ်ကိုရေး၍၊ ၁၈၇၆ ခုနှစ်တွင် လေးညဆက်ကာ ကပြစေခဲ့သည်။ ယင်းတေးသံစုံဇာတ်ထုပ် များအနက် ဇာတ်ထုပ်နှစ်ထုပ်တွင် ဆိဖရိသည် အဓိက ဇာတ်ဆောင်သူတစ်ဦး ဖြစ်ပေသည်။ 

ဆိဖရိ၏ ဇာတ်လမ်းအတိုချုပ်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ ဆိဖရိသည် သူ၏ ဖခင်ထံမှ ကျိုးပဲ့လျက်ရှိသော သန်လျက်တစ်ခုကို ရရှိလေသည်။ ထိုအခါ ထိုသန်လျက်ကို သန်လျက်အသစ်တစ်ခုဖြစ်အောင် ပြန်လည်သွန်းလုပ်ပြီးလျှင်၊ ဆိဖရိသည် နဂါးရန်ကိုနှိမ်၍၊ လက်စွပ်နှင့် ဝတ်ရုံကို အရသိမ်းပိုက်လိုက်သောအခါ ကာယသိဒ္ဓိပြီးသော သူရဲကောင်းယောက်ျားဖြစ်လာလေသည်။ ထိုမှစ၍ ဆိဖရိသည် စစ်ပွဲအသီးအသီးတို့ကို အောင်နိုင်ကာ၊ ဂွန်တာဘုရင်၏ နှစ်မတော်ကရင်ဟီးနှင့် ထိမ်းများလက်ထပ်လေသည်။ ဆိဖရိသ် ဂွန်တာဘုရင်နှင့် မိန်းမသူရဲကောင်း ဗရွန်ဟီးတို့ သင့်မြတ်ထိမ်းများသည့် အရေး၌လည်း ကူညီခဲ့၏။ သို့သော် ကရင်ဟီးနှင့် ဗရွန်ဟီးတို့ မိန်းမချင်းမတည့်ရာမှစပြု၍၊ ဆိဖရိကို အကောက်ကြံသော ဟာဂင်သည် ဆိဖရိကို လုပ်ကြံရန်အတွက် အကွက်ရလာလေသည်။ ဆိဖရိသည် ကာယသိဒ္ဓိပြီးသည် မှန်သော်လည်း၊ ကျောပြင်ရှိနေရာတစ်ကွက်ကား၊ ကာယသိဒ္ဓိမပြီးချေ။ ထို့ကြောင့် တစ်နေ့သောအခါ ဆိဖရိကို ဟာဂင်သည် နောက်ကျောမှနေ၍ ဓားဖြင့်ထိုးကာ အဆုံးစီရင်လိုက်လေသည်။ ထိုပုံပြင်မှာ ဂျာမန်စာပေတွင် ထင်ရှားသော ၁၂ ရာစုနှစ် ကုန်ခါနီးခေတ်၏ အဲပစ်ကဗျာ 
များမှ မှီးယူထားသော ပုံပြင်ဖြစ်လေသည်။ 

## ကိုးကား
ဆဟာရ သဲကန္တာရ

မှ မြင်ရစဉ်။]]

အာဖရိကတိုက် မြောက်ပိုင်းရှိ **ဆဟာရ သဲကန္တာရ** (, , ဘာဘာပြန်: **မဟာကန္တာရ,** အသံထွက်: ) သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး သဲကန္တာရဖြစ်သည်။ မိုင်ပေါင်း ၃၂ဝဝ ရှည်၍၊ မိုင် ၁၄ဝဝ ကျယ်ပြီးလျှင် စတုရန်းမိုင် ၃၅ဝဝဝဝဝ ကျယ်ဝန်း၏။ အတွင်းပိုင်း၌ ပေ ၇ဝဝဝ မှ ၉ဝဝဝ အထိမြင့်သော ကုန်းမြေမြင့်များရှိ၏။ ဥရောပတိုက် နီးပါးမျှ ကျယ်ဝန်းသော ဤသဲကန္တာရကြီးသည် ရှေးအခါက အာဖရိကတိုက်၏ မြောက်ဘက် နံရံကြီးသဖွယ် ဖြစ်ခဲ့၏။ သဲကန္တာရကြီးကို ဖြတ်ကျော်မသွားနိုင်သဖြင့် ဥရောပတိုက်သားတို့သည် အာဖရိကတိုက် အကြောင်းကို နှစ်ပေါင်းများစွာ မသိရှိဘဲနေခဲ့ကြရသည်။

ဆဟာရ သဲကန္တာရကြီးသည် နေ့အခါ၌ တခါတရံ ဖာရင်ဟိုက်ဒီဂရီ ၁၅ဝ ကျော်အထိ ပူပြင်း၏။ ညအခါ၌မူ လွန်လွန်ကဲကဲအေး၍လာရာ ပြဒါးချိန်သည် ရေခဲသော အမှတ် ဒီဂရီအောက်သို့ပင် ကျဆင်းတတ်သည်။ ဤမျှလောက် အပူ အအေး လွန်ကဲကွာခြားသောကြောင့် ကျောက်များသည် အပူအအေးအပြောင်း အလဲဒဏ်ကို မခံနိုင်ကြသဖြင့် ကွဲအက်ပြီးလျှင် သဲမှုန်များ ဖြစ်လာကြ၏။ ထို့နောက် လေပြင်းတိုက်ခတ် သောအခါ အခြားကျောက်များနှင့် ရိုက်ခတ်မိကြပြန်သဖြင့် သဲမှုန်များပွားများလာ၏။ ထိုသဲမှုန့်များသည် တစ်နေရာ၌ ကျရောက်စုပုံနေသောအခါ သဲခုံများဖြစ်လာသည်။
၏အရှေ့မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ ကုလားအုတ်များအားတွေ့ရစဉ်]]

အက်တစ်လက် တောင်တန်းများ၏ တောင်ဘက်တွင် ရေရနိုင်သော အိုအေးဆစ်ကြီးများရှိ၍၊ ထိုနေရာများ၌ စွန်ပလွံပင်အမြောက်အမြားရှိ၏။ လူနေထိုင်နိုင်သည့် နေရာအချို့မှာ အယ်လ်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်နှင့် လစ်ဗျားနိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်ဒေသများဖြစ်သည်။

ဆဟာရသဲကန္တာရ၏ အနောက်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်း၌ တွားရက်ခေါ် လူမျိုးများနေထိုင်၍၊ မြောက်ပိုင်းတွင် ဗက်ဒူးအင်း လူမျိုးများနေထိုင်ကြ၏။ အနောက်ဘက်၌ ဗားဗားခေါ် လူမျိုးများကို တွေ့ရသည်။ 

ဆဟာရ သဲကန္တာရအတွင်း၌ နေထိုင်သော လူများသည် သိုး၊ ဆိတ်များ မွေးမြူ၍သော်လည်းကောင်း၊ အိုအေစစ်များ၌ ဂျုံ၊ ပြောင်းစသော ကောက်ပဲသီးနှံများ စိုက်ပျိုး၍သော်လည်းကောင်း အသက်မွေးမြူကြ၏။ အချို့မှာ တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ကုန်များကို သယ်ယူရောင်းချကြ၏။ သဲကန္တာရထဲ၌ ကုလားအုတ်များနှင့် ခရီးသွား သောအခါ နံနက်အရုဏ်မတက်မီကထ၍ သွားကြရ၏။ 

နေ့လယ်နေပြင်းသောအခါရပ်နားနေရ၏။ ထိုသို့ ခရီးသွားရာ၌ လမ်းတွင် ရေပြတ်သွား မည်ကိုလည်းကောင်း၊ သဲမုန်တိုင်းနှင့် တိုးမိနေမည်ကိုလည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ လူရိုင်းများ အတိုက်အခိုက်ခံရမည်ကိုလည်းကောင်း စိုးရိမ်ရသဖြင့် ဘေးရန်များလှ၏။

အနောက်ဘက် ကမ်းခြေရှိ နေရာအနည်းငယ်ကို ချန်လှပ် ၍ ဆဟာရသဲကန္တာရကြီးတစ်ခုလုံးကို ပြင်သစ်အစိုးရကပိုင်၏။ ပြင်သစ်တို့သည် မြောက်ဘက်မှ သဲကန္တာရအတွင်းသို့ မီးရထားလမ်းများကို တိုးချဲ့ ဖောက်လုပ်၍ အချို့နေရာများ၌ အဝီစိတွင်းများကို တူးဖော်ကာ လူများနေထိုင်နိုင်အောင် စီမံ ဆောင်ရွက်လျက်ရှိ၏။ မြောက်ဘက်မှ တောင်ဘက်သို့ မော်တော်ကား၊ လေယာဉ်ပျံများနှင့် ဖြတ်သန်းသွားလာလျက်ရှိ ကြ၏။ မြို့များမှာ အများအားဖြင့် သဲကန္တာရအစွန်အဖျား၌ ရှိသည်။ ယင်းတို့အနက် တင်ဗတ်တူးမြို့မှာ အနည်းငယ် ထင်ရှားသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ဆဟာရ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်ရှိ ကန္တာရများ
ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်၏ ပထဝီဝင်
ဆီကွိုင်းယားပင်

ဆီကွိုင်ယားပင်ကြီးများသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် တွင် ပေါက်လေ့ရှိသည့် ဆယ့်နှစ် ရာသီ စိမ်းလန်းသော အပင်ကြီးများဖြစ်၍၊ ထင်းရှူးပင်မျိုးတွင် ပါဝင်၏။ ဆီကွိုင်းယားပင်နှစ်မျိုး နှစ်စားရှိရာ တစ်မျိုးမှာ အလွန်ကြီးမားသည့်အပင်မျိုးဖြစ်၍၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်ရှိ ဆီယယ်ရာ နီဗားဒါး အနောက်ဘက် တောင်ခြေတွင် တွေ့ရှိနိုင် သည်။ ဤအပင်ကြီးမျိုးသည် ပေပေါင်း ၂ဝဝ မှ ၃၅ဝ ထိ မြင့်၍၊ အချင်းပေ ၂ဝ မျှရှိပြီးလျှင် နှစ်ပေါင်း ၁၁ဝဝ မှ ၁၅ဝဝ ထိအသက်ရှည်ကြသည်။ အခြားတစ်မျိုးမှာ သစ်နီပင် 
မျိုးဖြစ်၍၊ သစ်နီပင်က သစ်သားကို ပရိဘောဂများပြုလုပ်ရာ၌ များစွာ အသုံးပြုကြသည်။ သစ်နီပင်ကြီးမျိုးကို ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် ကမ်းခြေတစ်လျှောက် တောင်တန်းများတွင် 
တွေ့ရှိနိုင်သည်။

ထိုသစ်ပင်ကြီးမျိုးသည် တောနက်များ၌လည်း ပေါက် တတ်ကြသည်။ သီးခြားသစ်ပင်အုပ်များ၌လည်း ပေါက်တတ်ကြ သည်။ ပေါက်သည့်အပင် အရေအတွက်မှာ နည်းပါး၏။ ဤ 
အပင်ကြီးမျိုးကို ခရစ် ၁၈၅၂ ခုနှစ်ခန့်က စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြ သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ၌ကား ၁၈၅၃ ခုနှစ်ခန့်တွင် ဆီကွိုင်ယား ပင်ကို စတင်စိုက်ခဲ့ကြသည်။ ဆီကွိုင်ယားပင်မျာသည် ကြီးမား 
တင့်တယ်သောကြောင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ထိုအပင်ကြီးမျိုးကို အများအပြား စိုက်ပျိုးကြသည်။ ထို့ကြောင့်လည်း အင်္ဂလန်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းရှိ ခြံများ နှင့်ဥယျာဉ်များတွင် 
ဆီကွိုင်ယားပင်များကို တွေ့နိုင်လေသည်။

ပင်ရင်းဒေသများတွင် ဆီကွိုင်ယားပင်သည် တောက် ပြောင်သော သစ်ကြံပိုးရောင်ရှိ၍၊ ဖြောင့်စင်းသည့် ပင်စည်များ လည်း ရှိတတ်ကြသည်။ ပေပေါင်း ၁၈ဝ မျှတိုင်အောင် အကိုင်းအခက်များ မရှိဘဲ၊ စင်းလုံးချော ပင်စည်ကြီးများရှိသဖြင့် ရှုချင်စဖွယ်တင့်တယ်လှပ၏။ အဖျားဖက်တွင် ရှူး၍လုံးဝန်း လျက်၊ ရှည်၍ချွန်သော အမြဲစိမ်းအရွက်များရှိ၏။ အပင်အိုကြီး 
တို့၏ ထိပ်ဖျားများသည် ဆီးနှင်း၏ အလေးဒဏ်နှင့် လေပြင်း တိုက်ခတ်သည့်ဒဏ်ကြောင့် ကျိုးပဲ့လျက်ရှိတတ်သည်၊ အကြီးဆုံးအပင်ကြီးများကို လှဲ၍သက်ရစ်များကို ကြည့်ရ ခြင်းအား 
ဖြင့် ထိုအပင်များ၏ အသက်သည် နှစ်ပေါင်း ၁၁ဝဝ မှ ၁၅ဝဝ အတွင်းတွင် ရှိကြောင်းသိရလေသည်။ ထင်ရှားသည့် ဆီကွိုင်ယားပင်ကြီးတစ်ပင်၏ အချင်းမှာ ၉၃ ပေမျှရှိသည်။ ကြီးမားသော အခြားအပင်ကြီး တစ်ပင်၏ အောက်ခြေတွင် လိုဏ်ခေါင်းတစ်ခုကို ဖောက်လုပ်ထားရာ၊ ထိုလိုဏ်ခေါင်းတွင်းမှ မြင်းစီး သမားတစ်စုပင် ဖြတ်သွား နိုင်သည်။ ထိုသစ်ပင်ကြီးမျိုး၏ အသားမှာ အနီရောင်ရှိ၍ ပေါ့ပြီးလျှင် အလွန်ခိုင်မာသည်။ ယခုအခါဆိုင်ရာ အစိုးရများ က ထိုအပင်မျိုးကို မလှဲရန် အမိန့်ထုတ်ထားလေသည်။ သစ်နီပင်မျိုးများသည် ကမ်းခြေတစ်လျှောက် နှင်းပိတ် 
အောင်ကျသောသစ်တောများ၌ ပေါက်ရောက်လေ့ရှိကြသည်။ အရွက်များသည် ထင်းရှူးပင်အရွက်နှင့်တူ၍၊ ဘေးဘက်သို့ပြန့် ကားနေတတ်သည်။ တစ်လက်မခန့်ရှိ ကတော့ပုံအသီးများကို 
အခိုင်လိုက် သစ်ပင်၏ အဖျားတွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ထိုသစ်နီမျိုးမှာ အမြင့်ပေ ၁၁ဝ ကျော်မျှ ရှိတတ်သည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အလှဆင်သစ်ပင်များ
ကဏ္ဍ:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ
ဆားဗိုနာရော်လာ ဂျီ

**ဂျီရော်လာမို ဆားဗိုနာရော်လာ**သည် အီတလီနိုင်ငံ ဖာရား 
ရ မြို့တွင် ၁၄၅၂ ခုနှစ်၌ ဖွားမြင်သည်။ ငယ်စဉ်က သူသည် 
ယထာဘူတပညာနှင့် ဆေးပညာတို့ကို လေ့လာလိုက်စားခဲ့ 
သည်။ ဆေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်သူ အဖိုးသည် ဆားဗိုနာရော်လာ 
အား သူကဲ့သို့ပင် ဆေးဆရာဖြစ်စေလိုသည်။ သို့ရာတွင် ဆားဗို 
နာရော်လာ ၏ပဋိသန္ဓေစိတ်မှာ လောကီအာရုံကာမဂုဏ်တို့ကို 
ရွံရှာသော စိတ်ဖြစ်ရကား၊ သာသနာရေးကိုပို၍ စိတ်ညွတ် 
သည်။ ဆားဗို နာရော်လာ လူလားမြောက်သောအရွယ်၌ 
အီတလီနိုင်ငံတွင် ဉာာဏ်သစ်အရေးပုံ ထွန်းကားနေသော အချိန် 
အခါ ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ၌ လူအပေါင်းတို့သည် ပညာအရပ်ရပ် 
ပြန်လည်ထွန်းကားခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ပွဲလမ်းသဘင် 
ပျော်ရွှင်မှုတည်းဟူသော ကာမဂုဏ် ငါးပါးတို့၌သာ အာရုံစွဲ 
လမ်းနေကြသည်ဖြစ်သောကြောင့် ဆားဗိုနာရော်လာသည် 
လောကီကို စက်ဆုပ်ငြီးငွေ့ပြီးလျှင်၊ အသက် ၂၂ နှစ်အရွယ် 
တွင် ဗလုံးညားမြို့ စိန်ဒိုမီနီကို ဘုန်းကြီးကျောင်း၌ ရောမ 
ကက်သလစ် သာသနာ့ဘောင်သို့ဝင်ခဲ့လေသည်။ ဤသို့ 
သာသနာ့ဘောင်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည့်အတွင်း၊ ဆားဗိုနာရော်လာ 
သည် ခရစ်ယန်ဝါဒကို ကောင်းစွာလေ့လာ၍ ထင်ရှားသော 
ဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာလေ သော်၊ လောကီစည်းစိမ်တို့ဖြင့် 
ယစ်မူး၍နေသော ဖလော်ရင့်မြို့တော်သို့ ဝတ်တရားအရ 
ရောက်ရှိလာခဲ့လေသည်။ ဤသည်တွင် သူ၏ တရားဟောစင် 
မြင့်မှနေ၍ ခရစ်တော်ညွှန်ပြသည့် လောကတ္ထစရိယာ လမ်းစဉ် 
ပေါ်တွင် တည်ဆောက်အပ်သော နိုင်ငံရေးအတွေးအခေါ်တို့ကို 
ဟောကြားလေသည်။ ထိုအတွေး အခေါ်တို့၏ မူရင်းသုံးချက်မှာ 
နိုင်ငံသူနိုင်ငံသားတိုင်း အတူတကွ ညီညွတ်ချစ်ခင်စွာ ဆက်ဆံ 
ပေါင်းသင်း နေထိုင်ကြခြင်း၊ ပြည်သူအများ၌ တတ်နိုင်သမျှ 
သော အချုပ်အချာအာဏာရှိစေခြင်းနှင့် ပစ္စည်းဥစ္စာပိုင်ဆိုင်သူ 
တို့အား ညီညီမျှမျှ အခွန်အကောက်ကို ကောက်စေခြင်းဟူသည် 
တို့ဖြစ်လေသည်။ သူ၏ ဟောပြောချက်များကို မြို့သူမြို့သား 
များ နားဝင်သဖြင့် ဖလော်ရင့်အာဏာရှင်ပီယာရို မဲဒီချီအား 
မြို့မှနှင့်ထုတ်၍၊ မြို့မိမြို့ဖများက အစိုးရဖွဲ့လိုက်၏။ ဆားဗို 
နာရော်လာသည် အစိုးရအဖွဲ့တွင် အကြံပေးအနေမျှဖြင့်ပင်လျှင် 
မပါဝင်ပါဘဲလျက်၊ သူ၏ တရားဟောစင်မြင့်ပေါ်မှနေ၍ 
နိုင်ငံရေးအတွေးအခေါ်တို့ကို လူထုအား ညွှန်ကြားပြသ၍ 
ခေါင်းဆောင်ခြင်းကို ပြုလေရာ၊ ဖလော်ရင့်မြို့တော်၏ ဖွဲ့စည်း 
အုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေပြုရာ၌ပင်လျှင် သူ၏အတွေးအခေါ်တို့ 
ကို လက်ခံလာကြရသည်။ ဖလော်ရင့်မြို့တော်ကို တစ်ဦးတည်း 
သဘောဖြင့် စိုးမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့သော လောရင်ဇို မဲဒီချီလက်ထက်၌ 
ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော ကာမဂုဏ်လိုက်စားမှုတို့သည် ပပျောက်၍ 
သာသနာရေး ကိုင်းရှိုင်းမှုသည် ပေါ်ထွန်းလာလေသည်။ 
ကလေးသူငယ်ကအစ သာသနာရေးဖြင့် စာရိတ္တပြုပြင်ပြောင်း 
လဲမှုတို့ကို လုပ်ဆောင်လာကြသည်။ သို့သော် ထိုအတွင်း 
ဖလော်ရင့်၏ ပြည်တွင်းနိုင်ငံရေးမှာ ရှုပ်ထွေးလာခဲ့သည်။ 
လော်ရင်ဇို၏သား၊ မြို့နှင်ခံရသူ ပီယာရို မဲဒီချီကို ပုပ်ရဟန်း 
မင်း ဆဋ္ဌမအယ်လက်ဇန္ဒားသည် အားပေးအားမြေ|ာက်ပြုကာ၊ 
ဆားဗိုနာ ရော်လာအား တရားမဟောရန် တားမြစ်၏။ မနာခံ 
သောအခါ သူ့အား ရောမသာသနာမှ ကြဉ်လိုက်သည်။ ထို့ 
နောက်၌ကား ဆားဗိုနာရော်လာ၏ ဩဇာအာဏာတို့မှာ သက် 
ဆင်းလျှောကျလာလေရာ၊ ၁၄၉၈ ခုနှစ်၌သူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ 
တစ်ဦးအနေဖြင့် မီးတင်ရှို့ကာ ကွပ်မျက်ခြင်းကို ခံရလေသည်။ 
( ဉာာဏ်သစ်အရေးတော်ပုံ။)

## ကိုးကား
ဆီလီနီယမ်

**ဆီလီနီယမ်**သည် အတွေ့ရနည်းသော ဒြဗ်စင်တစ်ခုဖြစ် 
သည်။ ထိုဒြဗ်စင်သည် သတ္တုမဟုတ်သော ဒြဗ်စင်မျိုးဖြစ်၍၊ 
အောက်ဆီဂျင်၊ ကန့်၊ တယ်လျူရီယမ်ဒြဗ်စင် အစုတွင်ပါဝင် 
သည်။ ၁၈၁၇ ခုနှစ်တွင် ဆွီဒင်နိုင်ငံသား ဓာတုဗေဒပညာရှင် 
ဗာဇီးလီယပ်က စတင်၍တွေ့ရှိသည်။ အက်တမ် နံပါတ်စဉ်မှာ 
၃၄ ဖြစ်၍၊ အက်တမ် အလေးဆမှာ ၇၈့၉၆ ဖြစ်သည်။
ဆီလီနီယမ်၌ ထူးခြားသော သတ္တိများရှိသည်။ အမှောင် 
ထဲတွင် ဆီလီနီယမ်သည် လျှပ်စစ်ဓာတ်လိုက် ညံ့သောဒြဗ်စင် 
ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ဆီလီနီယမ်ပေါ်သို့ အလင်းရောင်ကျ 
ရောက်လျှင် ခဏခြင်းပင် ကျရောက်သော အလင်းရောင်၏ 
အားနှင့်အမျှ လျှပ်စစ်ဓာတ်အလိုက်မှာ ပို၍ကောင်းလာ၏။ 
ထိုထူးခြားသည့် သတ္တိကိုအကြောင်းပြု၍ အလင်းရောင်အားကို 
တိုင်းသောကရိယာ ပြုလုပ်ရာတွင် ဆီလီနီယမ်ကို အသုံးပြု 
ရခြင်းဖြစ်သည်။

ဆီလီနီယမ်ကို အသုံးပြု၍ 
အလင်းအားကို တိုင်းပုံမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ 
ပြင်ပနှောင့်ယှက်မှုများမှ ကင်းစေရန်အတွက် ဆီလီနီယမ်ကို 
အိမ်ငယ်အတွင်းတွင် ထားပြီးနောက် လျှပ်စစ်ဓာတ်ဆာကစ်နှင့် 
ဆက်သွယ်ထားရသည်။ ထိုလျှပ်စစ်ဓာတ်ဆာကစ်တွင် ဂယ်လ 
ဗာနိုမီတာဟု ခေါ်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးအားတိုင်းကရိယာကို 
တပ်ဆင်၍ထား၏။ အလုံပိတ်ထားသော အိမ်ငယ်၏ အလင်း 
ဝင်ပေါက်ကိုဖြတ်၍ အလင်းတန်းကို လွှတ်လိုက်သောအခါ 
ထိုအလင်းတန်း၏ အားကို ဆီလီနီယမ်က တိုင်းတာဖော်ပြ 
လေသည်။ ထိုအပြင် ဆီလီနီယမ်ကို အသုံးချခြင်းဖြင့် အလင်း 
ရောင်မှ လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးအဖြစ်သို့၎င်း၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်စီမှတစ်ဖန် 
စကားပြောကြေးနန်းကရိယာမှာကဲ့သို့ အသံအဖြစ်သို့၎င်း 
ပြောင်းလဲစေနိုင် သေးသည်။

ဆီလီနီယမ်သည် မျက်မမြင်များအတွက် အထူးအကျိုး 
များစေသော ဒြဗ်စင်ဖြစ်သည်။ မျက်မမြင်များ စာဖတ်နိုင်ရန် 
အတွက် ပြုလုပ်ထားသော လင်းသံပြောင်း (အော့ပတိုဖုန်း)ခေါ် 
ကရိယာတွင် ဆီလီနီယမ်ကို အသုံးပြုထားသည်။ ထိုကရိယာ 
သည် စာလုံးများမှလာသော အလင်းရောင်ပြောင်းလဲချက်များကို 
အသံအဖြစ် ကြားစေနိုင်စွမ်းရှိ၏။ ဂရေဟမ် ဗဲသည် စကား 
ပြောကြေးနန်းကို မတီထွင်မီ၊ ဖိုတိုဖုန်းခေါ် ကရိယာကို ဦးစွာ 
စမ်းသပ်ကြည့်၏။ ဖိုတိုဖုန်းတွင် စကားပြောလိုက်သောအခါ 
အသံသည် အဝေး၌ရှိသော ဆီလီနီယမ် အသံဖမ်းခွက်ပေါ်၌ 
တုန်ခါသော အလင်းတန်းတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်ကျ ရောက်စေ 
သည်။

ဆီလီနီယမ်၏ ဓာတုဂုဏ်များသည် ကန့်၏ ဓာတုဂုဏ် 
များနှင့် ဆင်တူသည်။ ဆီလီနီယမ်သည် ဖန်အရောင်ကို ချုပ် 
စေရာတွင် အထူးအသုံးဝင်၏။ ညအခါ လမ်းပြမီးတိုင်တွင် 
ရှိသော အနီရောင်ဖန်မျိုး၌ ဆီလီနီယမ်များစွာပါ၏။ ဆီလီ 
နီယမ်သည် အလင်းရောင်၏ အားကိုတိုင်းရာတွင် အလွန်အသုံး 
ဝင်သောကြောင့် နေရောင်၊ လရောင်နှင့် သာမန်မျက်စိဖြင့် 
မမြင်နိုင်သော ကြယ်ရောင်ခြည်များကို တိုင်းတာရန် အတွက် 
ဆီလီနီယမ် ဓာတ်အိုးများကိုအသုံးပြုရ၏။ စကားပြောကြေးနန်း 
နှင့် ကြိုးမဲ့ကြေးနန်းအားဖြင့် ရုပ်ပုံများကို ခရီးဝေးသို့ပေးပို့ရန် 
အတွက်၎င်း နေ့ဖက်တွင်ငြိမ်း၍ ညဖက်တွင်လင်းသော ဆိပ် 
ကမ်းဓာတ်မီးများနှင့် လမ်းပြဓာတ်မီးများ ထွန်းရန်အတွက်၎င်း 
ဆီလီနီယမ်ကို အသုံးပြုရ၏။ ဆီလီနီယမ်သည် အလင်းအား 
အနည်းအများလိုက် သတ္တိပြနိုင်သည်မှန်သော်လည်း၊ ယခုခေတ် 
တွင် ထိုဒြဗ်စင်အစား ဖိုတို အီလက်တြစ်အိမ်ကို အသုံးများကြ 
ပေသည်။ အလင်းအားနှင့်ပတ်သက်သည့်နေရာတွင် ဖိုတိုအီ 
လက်တြစ်အိမ်က ဆီလီနီယမ် ထက်ပိုမိုလျင်မြန်စွာ သတ္တိပြနိုင် 
သည်။( ဖိုတိုအီလက်တြစ်ကရိယာများ။) 

## ကိုးကား
ဆီပတ်စတိုပိုမြို့

thumb|ဆီပတ်စတိုပိုမြို့
ယူကရိန်းနိုင်ငံ၏ သင်္ဘောဆိပ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ယခင်က ဆိုဗီယက်နိုင်ငံ၏ အနောက်တောင်ကမ်းခြေပေါ်ရှိ သင်္ဘောဆိပ်မြို့ဖြစ်သည်။ ပင်လယ်နက် ကမ်းခြေတွင် ရုရှရေတပ်၏ အခြေခံ စခန်းကြီးလည်းဖြစ်၏။ သဘာဝအတိုင်းဖြစ် ပေါ်နေသော ဆိပ်ကမ်းတွင် သင်္ဘောကြီးများ အခါမရွေး ဝင်ရောက် ဆိုက်ကပ်နိုင်ပေသည်။ သို့သော် ၁၈၉ဝ ပြည့်နှစ်မှစ၍ ဆီဗတ်စတိုပိုမြို့ဆိပ်ကမ်းမှာ ရေတပ်လက်နက်ခဲယမ်းမီး ကျောက်များ ထုတ်လုပ်သိုလှောင် သော ဌာနဖြစ်ခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံခြားသင်္ဘောကြီးများဆိုက်ကပ်ရန် ခွင့်မပြုခဲ့ချေ။ ရုရှနိုင်ငံအတွက် စက်ကရိယာများနှင့် ကျောက်မီးသွေးများ တင်ဆောင်လာသည့်အခါ၌သာ ဆိုက်ကပ်ရသည်။ ကရိုင်းမီးယန်းစစ်ပွဲအတွင်း ၁၈၅၄ ခုနှစ်တွင် ရုရှနှင့်စစ်ဘက်ပြုသော အင်္ဂလိပ်၊ ပြင်သစ်နှင့် တူရကီ မဟာမိတ်တပ်များသည် ဆီဗတ်စတိုပိုမြို့ကို ၁၁ လကြာမျှ ဝန်းရံတိုက်ခိုက်ခဲ့လေသည်။ ၁၈၅၅ ခုနှစ်၌ ရုရှတို့ဆုတ်ခွာပေးရသည်။ ထိုအခါ ဆီဗတ်စတိုပိုမြို့သည် အခိုင်အမာဆောက်လုပ်ထားသော ခံတပ်များနှင့်တကွ တစ်မြို့လုံး ပြိုကွဲပျက်စီးခဲ့ရလေသည်။ ၁၈၅၆ ခုနှစ် စစ်ပြေငြိမ်းကြသောအခါ၊ ပါရစ်စစ်ပြေ ငြိမ်းရေးစာချုပ်တွင် ဆီဗတ်စတိုပိုမြို့၌ ခံတပ်များပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းမပြုရဟု ပညတ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၈၇ဝ ပြည့်နှစ် ပြင်သစ် ပရပ်ရှား စစ်ပွဲအတွင်းတွင် ဆီဗတ် စတိုပိုမြို့ကို ရေတပ်လက်နက် စခန်းအဖြစ် ပြန်လည်အသုံးချခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ဖြစ်လေသော် ဂျာမန်တပ်များသည် မြို့ကို ၉ လကြာမျှ ဝိုင်းထားပြီးနောက် ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြန်သည်။ ၁၉၄၄ ခုနှစ်၌ ရုရှတို့က ပြန်လည်သိမ်းယူနိုင်သောအခါတွင် မြို့မှာ စစ်ဒဏ်ကြောင့် မရှုမလှပျက်စီးယိုယွင်းနေပြီဖြစ်၏။ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် ဆီဗတ်စတိုပိုမြို့ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကို အားသွန်ဆောင်ရွက် ခဲ့ခြင်းကြောင့် ယခုအခါ ပြန်လည်စည်ပင်နေလေပြီ။

ဆီဗတ်စတိုပိုမြို့၌ စက်ကရိယာများ ထုတ်လုပ်သော လုပ်ငန်းကြီးများအပြင် ဂျုံ၊ သားရေ၊ ဆပ်ပြာနှင့် အုတ်ကြွပ် လုပ်ငန်းများလည်းရှိ၏။ သင်္ဘောများတည်ဆောက်ပြုပြင်ရာ အလုပ်ရုံများလည်းရှိသည်။ ဆီဗတ် စတိုပိုမြို့မှ မောစကိုမြို့တော်သို့ ခါးရကပ်မြို့ကိုဖြတ်လျက် မီးရထားလမ်း ဖောက်လုပ်ဆက်သွယ်ထား၏။ ရေကြောင်းအတတ်သင်ကျောင်းများနှင့် နာမည်ကျော်သတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ပြတိုက်တစ်ခုလည်းရှိ၏။ ဆီဗတ်စတိုပိုမြို့မှာ အပန်းဖြေပင်လယ်ရေချိုးဆိပ်ကမ်းမြို့လည်း ဖြစ်၏။ ၁၉၃၉ ခုနှစ် သန်ကောင်စာရင်းအရ၊ မြို့နေလူဦးရေမှာ ၁၁၁၉၄၆ ယောက်ဖြစ်လေသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ၃၄၂,၄၅၁ ယောက်ရှိသည်။

## ကိုးကား
ဆီးမိုက်လူမျိုး

## ဆီးမိုက်လူမျိုး
ဆီးမိုက်လူမျိုးသည် အာရှအနောက်ပိုင်းနှင့် အာဖရိက 
အရှေ့ပိုင်းတွင် အများဆုံးနေထိုင်ကြသော လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ် 
သည်။ မူလက ဆီးမိုက်လူမျိုးတို့သည် မည်သည့်နိုင်ငံမှ စတင် 
ပေါက်ဖွားလာသည် ကိုကား မည်သူမျှ တပ်အပ်သေချာမသိကြ 
ချေ။ သို့သော် ခရစ်မပေါ်မီနှစ်ပေါင်း ၂ဝဝဝ ခန့်ကမူ၊ အဆိုပါ 
လူမျိုးများသည် ယခုအခါ အီရတ်ဟု ခေါ်သော မက်ဆိုပိုတေး 
မီးယားပြည်နယ်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြဘူး သည်ဟူသော အချက်ကို 
ကား သေချာစွာသိရှိရပေသည်၊ ထို သူတို့အထဲတွင် ယဟူဒီ 
လူမျိုးများသည် တောင်ဘက်သို့ တစ်ဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာ 
ကြပြီးနောက် ပါလက်စတိုင်းပြည်တွင် အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြ 
လေသည်။ 

ဆီးမိုက်လူမျိုးဆက်ကို ခွဲခြားရာ၌ မည်သည့်လူမျိုးသည် 
ဆီးမိုက်အဆက်အနွယ်ဖြစ်၍၊ မည်သည့် လူမျိုးကား ဆီးမိုက် 
အနွယ်ဝင်မဟုတ်ဟုခွဲခြားရန် များစွာခဲယဉ်းခြင်း မရှိလှပေ။ 
ဘာသာစကားကို ဆီးမိုက် အဆက်အနွယ်ဟုတ်မဟုတ် ခွဲခြား 
သိရှိရန်သာလျှင်ခက်သည်။ ဆီးမိုက်အဆက်အနွယ်များထဲတွင် 
တောင်ပိုင်း လူမျိုး၊ မြောက်ပိုင်းလူမျိုးဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ 
တောင်ပိုင်းလူမျိုးများမှာ အာရပ်လူမျိုးဖြစ်၍၊ မြောက်ပိုင်း 
လူမျိုးများမှာ ယဟူဒီများဖြစ်ကြသည်။

ကမ္ဘာ့အဆင့်အတန်း တိုးတက်မှုတွင် ဆီးမိုက်လူမျိုးများ 
လည်း အရေးပါအရာရောက်သော အပိုင်းမှပါဝင်ခဲ့ပေသည်။ 
အထူးသဖြင့် ကုန်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးတွင် ဆီးမိုက်လူမျိုး 
တို့၏ ခြေရာလက်ရာများကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိကြရပေသည်။ 
ကမ္ဘာ့အက္ခရာစာလုံးကို ရှေးဦးစွာ တီထွင်ခဲ့ကြသော ဖီနီရှန် 
လူမျိုးများမှာ ဆီးမိုက် အဆက်အနွယ်များပင်ဖြစ်သည်။ 

## ကိုးကား
ချက်စတာမြို့

ချက်စတာမြို့သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ချက်ရှိုင်းယားတွင် ရှိသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်ပြီး ဒီးမြစ်ပေါ်တွင် တည်ရှိကာ ဝေလနိုင်ငံ ၏ နယ်စပ်နှင့် နီးစပ်သည်။ လူဦးရေ ၇၇၀၄၀ ဦးရှိပြီး ချက်ရှိုင်းယား နှင့် ချက်ရှိုင်းယား အနောက်ပိုင်း ဒေသတွင် လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်သည်။ ချက်စတာမြို့အား ၁၅၄၁ ခုနှစ်တွင် မြို့အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
အသံထက်မြန်သောအလျင်

## ဆူပါဆွန်းနစ်
ဆူပါဆွန်းနစ်ဆိုသည်မှာ အသံထက်မြန်သော အလျင်နှင့် 
စပ်လျဉ်း၍ လေ့လာသော ပညာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝေါဟာရ 
သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်းက အလွန်လျင်မြန်သော 
လေယာဉ်များ၊ ဒုံးပျံများပေါ်ပေါက်လာသောအခါ အထူးခေတ် 
စားလာသော ဝေါဟာရဖြစ်၏။ 

အသံ၏ အလျင်သည် သာမန်အခြေ၌ ပင်လယ်ပြင်တွင် 
တစ်စက္ကန့်လျှင် ပေ ၁၁ဝဝ (ဝါ) တစ်နာရီလျှင် မိုင် ၇၆ဝ 
နီးပါးမျှရှိသည်။ ကျည်ဆန်နှင့် ဒုံးပျံတို့သည် ထိုအလျင်ထက် 
ပို၍ မြန်ကြသည်။ သို့သော် မည်သည့်လေယာဉ်မှ ထိုအလျင် 
ဖြင့် မပျံစွမ်းနိုင်ချေ။ တစ်နာရီမိုင် ၇၆ဝ နှုန်းသို့မရောက်မီပင် 
လေယာဉ်၏အရှေ့၌ လေသည် ပြင်းထန်စွာလှုပ်ရှားလာသည်။ 
ထိုလေ၏ လှုပ်ရှားခြင်းသည် သာမန်လေယာဉ်ပျံကို ဖျက်ဆီး 
နိုင်လောက်အောင်ပင် ပြင်းထန်သည်။ 

သိပ္ပံပညာရှင်တို့သည် ထိုအခက်အခဲကို ကျော်လွန်နိုင် 
အောင် သုတေသနများပြားစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ လေ 
လှုပ်ရှားပုံ ပြဿနာကို လုံးဝမဖြေရှင်းနိုင်ကြသေးပေ။ သိပ္ပံပညာ 
ရှင်တို့က ထိုလေလှုပ်ရှားသော ကိစ္စသည် အသံ၏အလျင်သို့ 
မရောက်မီကလေးနှင့် အသံ၏အလျင်ကို ကျော်ရုံကလေး၌ 
သာလျှင် ဖြစ်ပျက်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အဆိုရှိသည်မှာ 
ထိုအခိုက်အတန့်တွင် လေယာဉ်ပျံသည် လေလှုပ်ရှားသော ဒဏ် 
ကို ခံနိုင်လျှင် တစ်နာရီမိုင် ၇၆ဝ နှုန်းကျော်လွန်သောအခါ၊ 
လေလှုပ်ရှားသော အနှောင့်အရှက်မှာ နည်းပါးသွား၍၊ သာမန် 
အတိုင်း တစ်ဖန်ပျံသန်းနိုင်သည်။ လေယာဉ်ပျံသည် ကမ္ဘာမြေ 
သို့ပြန်လာရန် အလျင်ကို လျှော့လိုက်သောအခါ၌ တစ်ဖန် 
လေလှုပ်ရှားသော အနှောင့်အရှက်ပေါ်လာပြန်သည်ဟု ဆိုလေ 
သည်။

ထိုအဆိုကို မူတည်ကာ သိပ္ပံပညာရှင်တို့သည် အလွန့် 
အလွန်မြင့်သော နေရာတို့၌ အသံထက်မြန်သော အလျင်နှင့် 
ပျံသန်းနိုင်သည့် ဒုံးပျံ၊ လေယာဉ်များကို ကြံစည်၍ဆောက် 
လုပ်ကြသည်။ ထိုဒုံးပျံ၊ လေယာဉ်တို့သည် မြေဆွဲအားထက် 
၁၈ ဆပို၍ကြီးသော ဒဏ်အားကို ခံနိုင်အောင်ပင် ခိုင်ခံ့ကြ 
သည်ဟုဆိုလေသည်။ 

## ကိုးကား
ဆီးပင်

ဆီးပင်သည် ပင်လတ်မျိုးဖြစ်သည်။ ရုက္ခဗေဒအရ 'ဇီဇိုင် 
ဖတ် ဂျုဂျူဗာ'ဟု ခေါ်သည်။ အကိုင်းများငိုက်၍ ပေါက်ကြ 
သည်။ အကိုင်းများတွင် ဆူးရှိသည်။ ဆူးလုံးဝကင်းသော 
ဆီးပင်ဟူ၍ မရှိသလောက်ဖြစ်သည်။ အရွက်များမှာ အချို့ခပ် 
ဝိုင်းဝိုင်း၊ အချို့ခပ်မျောမျောဖြစ်သည်။ ၁/၄လက်မမှ ၂ ၁/၂ 
လက်မအထိ ရှည်သည်။ အပွင့်အရောင်မှာ ဖက်ဖူးရောင် ဖြစ် 
သည်။ အခိုင်လိုက်ပွင့်တတ်သည်။ အသီးသည် အများအားဖြင့် 
လုံးဝန်းသည်။ အသီး၏ အရွယ်နှင့် ပုံပန်းတို့မှာ အမျိုးမျိုး 
ကွဲပြားသည်။ အများအားဖြင့် ၁/၂ လက်မမှ ၁/၄ လက်မအထိ 
ရှည်သည်။ အသီးမှာ အသားများ၍ ချွဲကျိကျိဖြစ်သည်။ မှည့် 
သောအခါ လိမ္မော်ရောင် သို့မဟုတ် အနီရောင်ဖြစ်သည်။ အစေ့ 
သည်မာ၍ မညီညာသော မြောင်းများရှိသည်။

မြန်မာနိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင် ဆီးပင်များကို တွေ့မြင်နိုင် 
သည်။ အထူးသဖြင့် သွေ့ခြောက်သော မန္တလေး၊ မကွေးနှင့် 
စစ်ကိုင်းနယ်ပယ်များတွင် ဆီးပင်ပေါသည်။ ထိုဆီးပင်များသည် 
စိုက်ပျိုးရသော အပင်များ မဟုတ်ဘဲ၊ အလေ့ကျပေါက်သော 
အပင်များဖြစ်သည်။ တခါတရံ ဥယျာဉ်များတွင် ဆီးပင်များ 
ကို စိုက်ပျိုး ထားတတ်ကြသည်။

မြန်မာနိုငံ၌ ဆီးပင်ကို အစေ့များမှမျိုးပွားယူကြသည်။ 
မြေထုပ်စည်းခြင်းဖြင့်လည်း မျိုးပွားယူနိုင်သည်။ အစေ့ကမျိုး 
ပွားလျှင် ခြောက်နှစ်၊ ခုနစ်နှစ်ကြာမှ အသီးသီးသည်။ သို့သော် 
မြေထုပ်စည်းခြင်းဖြင့် မျိုးပွားယူလျှင် ပထမနှစ် သို့မဟုတ် 
ဒုတိယနှစ်တွင် သီးသည်။ ဆီးပင်ကို စိုက်ပျိုးရာတွင် အတန်း 
လိုက် တစ်ပင်နှင့်တစ်ပင်ပေ ၂ဝ စီခွာ၍ စိုက်ပျိုးသင့်သည်။ 
ထိုသို့ချိုင်မပေးလျှင် အကိုင်းများငိုက်ကျလျက်နေမည် ဖြစ်၏။
ဆီးပင်သည် အေးသောရာသီဥတုတွင် အပွင့်များပွင့်သည်။ 
ပူသောရာသီ၌ အသီးမှည့်သည်။ 

ဆီးတော်သည် အသားများ၍ချို၏။ စလေဆီးသီး ခေါ် 
ဆီးသီးတမျိုးတွင် အလွန်သေးငယ်သော အစေ့ပျော့များရှိသည်။ 
ဆီးသီး အမျိုးမျိုးရှိရာ များစွာသော ဆီးသီးတို့မှာချဉ်၏။ 
ဆီးသီးမှည့်များကိုခူး၍ အခြောက်ခံ ထားတတ်ကြသည်။ 
ဆီးသီးခြောက်များကို ဆီးယိုထိုးကြသည်။ အမှုန့်ပြု၍လည်း 
ဆီးပေါင်းလုပ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ဆီးပြားလည်းလုပ်ယူတတ်ကြ 
သည်။ ပူအိုက်သောရာသီတွင် ဆီးသီးခြောက်မှုန့်များဖြင့် ဆီး 
ဖျော်ရည် ဖျော်သောက်ကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်၏ သစ်ပင်များ
ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်၏ ဥယျာဉ်ပန်းခြံပင်များ
ကဏ္ဍ:အလှဆင်သစ်ပင်များ
ကဏ္ဍ:မိုးခေါင်ရေရှားဒဏ်ခံနိုင်သော သစ်ပင်များ
ဆူမာချီယန်

ဆူမာချီယန်သည် လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၂ဝဝဝ ကျော်က 
စ၍ ယနေ့တိုင်အောင် ထင်ရှားလျက်ရှိသော တရုတ်နိုင်ငံသမိုင်း 
သုတေသီပုဂ္ဂိုလ်ကြီးဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံသမိုင်းကို မော်ကွန်း 
တင်ရာဖြစ်သော ဆူမာချီယန်စီရင်ရေးသားသည့် 'ရှီချီ'ခေါ် 
ကျမ်းမှာ ယနေ့တိုင် သမိုင်းပညာရှင်တို့ မှီငြမ်း ပြုရာကျမ်းကြီး 
ဖြစ်လေသည်။

ဆူမာချီယန်သည် ဝူးဧကရာဇ်မင်းလက်ထက် ဘီစီ ၁၄ဝ 
နှင့် ၁၃၅ ခုနှစ်တို့တွင် ထင်ရှားခဲ့သော နန်းတွင်းမော်ကွန်း 
ထိန်း သမိုင်းပညာရှင် ဆူမာတ်၏ သားဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၁၄၅ 
ခုနှစ်တွင် ဖွားမြင်သည်။ ဖွားရာဒေသမှာ ယန်စီ (မြစ်ဝါ) 
မြစ်အနောက်ဘက်ကမ်းခြေရှိ လွန်းမင်းတောင်၏ တောင်ဘက် 
တွင်ရှိသော ရွာကလေးဖြစ်သည်။ ယခုခေတ်၌ ထိုရွာကလေး 
မှာ ချီချွန်ရွာဟု အမည်တွင်၍၊ ရှင်စီခရိုင်၊ ဟန်ချင်မြို့နယ် 
အပိုင်၌ တည်ရှိသည်။

ဘုရင့်အမှုတော်ကို ထမ်းရွက်စဉ်၊ ဆူမာတန်သည် ဗေဒင် 
နက္ခတ်တို့ကိုလေ့လာခြင်း၊ ပြက္ခဒိန်တော် ပြုစုခြင်းနှင့် ရာဇဝင် 
ရေးရာ မှတ်တမ်းများကို စုဆောင်းသိမ်းဆည်းခြင်းတို့ကို 
ဆောင်ရွက်ရသည်။ ထိုစဉ်တွင် သူသည်ရာဇဝင်ကျမ်းတစ်စောင် 
ရေးသားပြုစုခဲ့ရန်ကြံစည်မိ၏။ သို့သော် မအောင်မြင်ခဲ့ချေ။ 
ဘီစီ ၁ဝ၁ ခုနှစ် သေဆုံးခါနီးအချိန်တွင်မှ သူ၏သား ဆူမာ 
ချီယန်အား သူ၏ဆန္ဒဖြစ်သော ရာဇဝင်ကျမ်းပြုစုရေးကို 
ကြိုးစားပြီးမြောက်စေလိုကြောင်းဖြင့် မှာကြားသွားလေသည်။ 
ဤတွင် ဆူမာချီယန်လည်း သူ၏ ဖခင် စုဆောင်းမှတ်သား 
ရှာဖွေထားခဲ့သော ရာဇဝင်ရေးရာအချက်အလက်များကို 
အမွေအနှစ်အဖြစ်ရရှိလိုက်လေသည်။ 

ဆူမာချီယန်သည် ငယ်ရွယ်စဉ်အခါကပင် သူ၏ ဇာတိ 
ဖြစ်သော ရွာကလေးကိုစွန့်ကာ၊ ချန်ဂန်(ယခုစီအန်း)မြို့တော်သို့ 
စာပေသင်ကြားရန်ထွက်လာခဲ့၏။ သူ၏ သင်ဆရာများကား 
တုံချုံရှူးနှင့် ကွန်အန်ကူအိုတို့ဖြစ်ကြလေသည်။ အသက် ၂ဝ 
အရွယ်အထိ ဆူမာချီယန်သည် ကွန်ဖူးဇီး၏ ဂန္ထဝင်စာပေကြီး 
များကို လေ့လာခဲ့၏။ ထို့နောက် ရှေးဟောင်းနှင့် ခေတ်သစ် 
ရာဇဝင်ရေးရာ မှတ်တမ်းများကို စနစ်တကျ လေ့လာသည်။ 
ထိုအခါမှစ၍ သူသည် တရုတ်နိုင်ငံကြီးကို အနှံ့အပြား 
သွားလာလှည့်လည်ကာ၊ ရာဇဝင် ရေးရာဗဟုသုတများကို 
ရှာမှီး၏။ သုတေသနအမှုများပြု၏။ တိမ်မြုပ်နေသော 
ရှေးဟောင်းဒဏ္ဍာရီနှင့် ပုံပြင်များကို ဖော်ထုတ်မှတ်သား၏။ 
ထို့နောက် သူ့ဖခင်၏ နန်းတွင်းမင်းမှုထမ်းရာထူးကို ဆက် 
လက်ထမ်း ဆောင်ရလေသည်။

ဘီစီ ၉၈ ခုနှစ် အသက် ၄၈ နှစ်အရွယ်တွင် ဆူမာ 
ချီယန်သည် မတရားပြုမူခြင်းခံရသည်ဟု သူထင်မြင်ခဲ့သည့် 
ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဖက်မှ ဝင်ရောက် ပြောဆိုမိသောကြောင့် ဧကရာဇ် 
ဝူးက အမျက်တော်ရှကာ၊ သင်းကွပ်ဆုံးမခြင်းကိုခံခဲ့ရလေသည်။ 
ထိုအချိန်တွင် သူသည် ရှီချီခေါ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းကျမ်းကြီးကို 
ပြုစုရေးသားလာခဲ့သည်မှာ ၇ နှစ်ပင်ရှိလာခဲ့ပြီဖြစ်၏။ ထို့ 
ကြောင့် ဆူမာချီယန်သည် သူ၏ရာဇဝင် မှတ်တမ်း ကျမ်းကြီး 
ကို ပြီးစီးအောင် ပြုစုချင်သော စိတ်ဆန္ဒကြောင့်သာ သူ့ကိုယ် 
သူ သတ်မသေခဲ့ဘဲ၊ ဆိုးရွားခံပြင်းလှသော မင်းပြစ်မင်းဒဏ်ကို 
ကြိတ်မှိတ်၍ ခံယူခဲ့လေသည်။ ဘီစီ ၉၃ ခုနှစ် အသက် ၅၃ 
နှစ်သို့ ရောက်သောအခါတွင်ကား ဆူမာချီယန်သည် ရာဇဝင် 
မှတ်တမ်းကျမ်းကြီးကို အကြမ်းပြုစုပြီးစီးသွား ခဲ့လေသည်။
ဆူမာချီယန်၏ ရှီချီကျမ်းသည် အပိုင်းကြီး ၅ ပိုင်း၊ 
အခန်းငယ်ပေါင်း ၁၃ဝ မျှဖြင့် ဖွဲ့ထားသော ကျမ်းကြီးဖြစ်၏။ 
ရှေးဟောင်းဒဏ္ဍာရီလာ မင်းဝါမင်းလက်ထက်မှ ဘီစီ ၁ဝ၄- 
၁ဝ၁ ခုနှစ်တိုင် ချူးခေတ် (ဧကရာဇ်ဝူးလက်ထက်)အထိ နှစ် 
ပေါင်း ၃ဝဝဝ ကျော်မျှသောကာလအတွင်း တရုတ်နိုင်ငံ၏ 
ရာဇဝင်ရေးရာ အဖြစ်အပျက်များကို မှတ်တမ်းတင်ထား၏။
ရှီချီကျမ်းရေးသားပြုစုပုံကို ရောမ၊ ခေါမရာဇဝင်ကျမ်း 
များနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် ရှီချီကျမ်းကပိုမို၍ ကျယ်ဝန်းပြည့်စုံ 
ကောင်းမွန်သည်။ ဆူမာချီယန်သည် တရုတ်လူမျိုးတို့ယနေ့တိုင် 
အသုံးပြုဆဲဖြစ်သော ပြက္ခဒိန်ကို ပြုပြင်ပေးခဲ့သည်။

## ကိုးကား
ဆူးကောက်ပင်

**ဆူးကောက်ပင်**သည် ဆူးရှိသော ချုံပင်ကြီးမျိုးဖြစ်သည်။ 
ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် 'ဆက်ဇယ်ပင်နီးယားနျူးဂါး'('**; ယခုအခါတွင် **')ဟုခေါ် 
သည်။ မျိုးရင်းမှာ 'လီဂူမီနိုးစီး'(Leguminosae၊ သို့မဟုတ် )ဖြစ်သည်။ ပင်စည်နှင့် အကိုင်း 
အခက်များသည် ချောမွတ်၏။ အရွယ်သည် အလျားလက်မဝက်
မှ ၂ ၁/၄ လက်မအထိရှိသည်။ မေလမှ အောက်တိုဘာလ 
အတွင်း အပွင့်ပွင့်တတ်သည်။ ပွင့်ည|ာမှာ ၃ လက်မမှာ ၄ 
လက်မအထိ ရှည်သည်။ အပွင့်အရောင်ဝါသည်။ အနီရောင် 
အနားရှိသော အပွင့်များလည်းရှိသည်။

ဆူးကောက်သီးသည် ငှက်ပျောဖူးပုံသဏ္ဌာန်ရှိ၍ ထိပ်ဖျား 
ချွန်သည်။ အသီးထဲ၌ အစေ့များရှိသည် အစေ့များသည် အသီး 
၏ ပုံသဏ္ဌာန်အတိုင်းပြားသည်။ ဆူးကောက်ပင်များကို ရခိုင် 
ကမ်းရိုးတန်းနှင့် တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်း တစ်လျှောက်တွင် 
တွေ့ရသည်။ ကပ္ပလီကျွန်း၌လည်း တွေ့ရသည်။ ဆူးကောက် 
အသီးနှင့် ဆူးကောက်ရိုးများကို ထုထောင်း၍ ငါးဖမ်းရာတွင် 
အဆိပ်အဖြစ်အသုံးပြုတတ်ကြသည်။

ဆူးကောက်နက်ဟုခေါ်သော အပင်တစ်မျိုးလည်းရှိသေး 
သည်။ ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် ထိုအပင်ကို 'ကက်ပါးရစ် 
ဆက်ပီးအားရီးယား'('''')ဟု ခေါ်သည်။ မျိုးရင်းမှာ 'ကက်ပါရီဒေးစီ 
အီး'()ဖြစ်သည်။ ချုံပင် သို့မဟုတ် အပင်ငယ်မျိုးဖြစ်၍၊ ခြောက် 
သွေ့သောဒေသတွင် ပေါက်ရောက်သည်။ ဆူးကောက်နက်အမြစ်ကို အဖျားဖြတ်ဆေးအဖြစ် အသုံးပြုတတ်ကြသည်။

## ကိုးကား
ပင်န်ဇန့်မြို့

ပင်န်ဇန့်(Penzance) မြို့ သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ကွန်ဝေါလ် ကောင်တီ တွင် ရှိသော ဆိပ်ကမ်းမြို့ တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကွန်ဝေါ်လ် ကောင်တီတွင် အနောက်ဘက် အကျဆုံးမြို့ ဖြစ်ပြီး ပလိုင်းမောက်မြို့၏ အနောက်ဘက် ၇၅ မိုင်ခန့် နှင့် လန်ဒန်မြို့၏ အနောက်ဘက် နှင့် အနောက်တောင်ဘက် ၃၀၀ မိုင်ခန့် အကွာတွင် ရှိသည်။

၁၅၁၂ ခုနှစ်မှစ၍ တော်ဝင်အမိန့်ကြေညာချက် အမျိုးမျိုးဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ပြီးနောက် ၁၆၁၄ ခုနှစ်တွင် မြို့အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် လူဦးရေ ၂၁,၁၆၈ ဦး ရှိသည်။

မောင့်ပင်လယ်အော် ပေါ်တွင် တည်ရှိသော ပင်န်ဇန့်မြို့သည် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် အင်္ဂလိပ် ရေလက်ကြားကို မျက်နှာမူ၍ တည်ရှိပြီး အနောက်ဘက်တွင် ငါးဖမ်းဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်သော နယူးလင်းမြို့ တည်ရှိတာ အရှေ့ဘက်တွင် လပ်ဒ်ဗန်မြို့ ရှိသည်။ မြို့၏ တည်နေရာကြောင့် သမမျှတသော ရာသီဥတု ရှိပြီး ဗြိတိန်ရှိ အခြားနေရာ အတော်များများထက် ပို၍ ပူနွေးသည်။
ဆူးလေပင်

ရုက္ခဗေဒအလိုအားဖြင့် ဆူးလေပင်ကို 'တရိုင်ဗျူလပ် 
တာရက်စတြစ်'ဟု ခေါ်သည်။ မျိုးရင်းမှာ 'ဇိုင်ဂိုဖိုင်လေးစီအီး' 
ဖြစ်သည်။ ထိုအပင်သည် လမ်းဘေးနှင့်လယ်မြေယာမြေများတွင် 
တွေ့ရတတ်သော တစ်နှစ်ခံ သို့မဟုတ် နှစ်ကြာခံ ပေါင်းပင်မျိုး 
ဖြစ်သည်။ အမွေးထူသည်။ မြေပေါ်တွင်လဲ၍ ပေါက်တတ် 
သည်။ အရွက်များသည် ငှက်မွေးသဏ္ဌာန် ဆိုင်ပေါက်တတ်၍ 
တစ်ရွက်နှင့် တစ်ရွက်မတူကြပေ။ စက်တင်ဘာလမှ မတ်လ 
အတွင်း အပွင့်ပွင့်၏။ ဝါသော ပွင့်ဖတ်များရှိသည်။ 

## ကိုးကား
စိန့်အိုက်ဗ်မြို့

thumb|စိန့်အိုက်ဗ်မြို့
စိန့်အိုက်ဗ်မြို့ (St Ives) သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ကွန်ဝေါလ်ကောင်တီတွင် ရှိသော ပင်လယ်ကမ်းခြေမြို့တစ်မြို့ နှင့် ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့ တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ စိန့်အိုက်ဗ်မြို့သည် ဆဲလ်တစ်ပင်လယ် ကမ်းရိုးတန်းပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ပင်န်ဇန့်မြို့ ၏ မြောက်ဘက်၊ ကင်မ်ဘွန်းမြို့၏ အနောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ရှေးယခင် အချိန်များက စီးပွားဖြစ် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း ကျဆင်းလာပြီးနောက် ယခုအခါတွင် အပန်းဖြေစခန်းမြို့ အဖြစ် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။ စိန့်အိုက်ဗ်မြို့သည် တော်ဝင်ကြေညာချက်ဖြင့် ၁၆၃၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အနုပညာရှင် အများအပြား ရှိခြင်းကြောင့် ထင်ရှားသည်။ ဂါးဒီးယန်း သတင်းစာမှ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အကောင်းဆုံး ပင်လယ်ကမ်းခြေမြို့ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
ဆေးဒန်း

ဆေးဒန်း(Arsenic trisulfide)သည် စိန်သတ္တုနှင့် ကန့်ရောစပ်သော စိန်သတ္တု 
ရိုင်းတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ဆေးဒန်းတွင် ဆေးဒန်းရွှေဝါ၊ ဆေးဒန်း 
နီဟူ၍ ဆေးဒန်းအမျိုးကွဲများရှိသည်။ ဓာတုဗေဒ အလိုအားဖြင့် 
ဆေးဒန်းသည် အာစနစ် ဆာလဖိုက်(ဒ) ဖြစ်၍၊ ယင်းကို 
အင်္ဂလိပ်လို 'အောပီမင့်'၊ တစ်နည်း၊ အာစနစ်အဝါဟူ၍ ခေါ် 
သည်။ ဆေးဒန်းကို သဘာဝအလျောက် မြေတွင်းမှ တူးယူရနိုင် 
သည့်အပြင် ဓာတ်တို့ကိုရောစပ်၍လည်း စီမံယူနိုင်သည်။
ဆေးဒန်းရွှေဝါကို အာစနစ် တြိုင်ဆာလဖိုက် (ဒ) ဟူ၍ 
၎င်း၊ အာစနစ်ယပ် ဆာလဖိုက်(ဒ)ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆာလဖို အာစနီ 
ယပ် အင်ဟိုင်ဒြိုက်ဟူ၍လည်းကောင်း အမျိုးမျိုးခေါ်ကြ၏။ ဆေးဒန်း 
ရွှေဝါ၌ အာစနစ်ရာခိုင်နှုန်း ၆၁ ပါရှိသည်။ သဘာဝအလျောက် 
အတုံးအခဲများဖြစ်သည်။ အခြားဆေးဒန်းတစ်မျိုးမှာ ဆေးဒန်း 
နီဖြစ်၍၊ ယင်းကို အာစနစ် ဒိုင်ဆာလဖိုက်(ဒ)ဟူ၍ ခေါ်သည်။ 
ဆေးဒန်းနီ၌ အာစနစ်ရာခိုင်နှုန်း ၇၁.၁ ပါရှိသည်။ သဘာဝ 
အလျောက် ပုံဆောင်ခဲ (ခရစ္စတယ်) ကလေးများဖြစ်၏။ ဆေးဒန်းနီသတ္တု 
ရိုင်းကို 'ရီအဲလဂါး (Realgar)'ဟူ၍လည်း ခေါ်သည်။

ဆေးဒန်းကို ရှေးအခါကတည်းကပင် ဆိုးဆေးပြုလုပ်ရာ 
၌၎င်း၊ ဆေးဝါးဖော်စပ်ရာ၌၎င်း အသုံးချခဲ့ကြသည်။ ယခုအခါ 
သားရေနယ်လုပ်ငန်း၊ အထည်ဆေးဆိုးလုပ်ငန်း၊ ပန်းရိုက် 
လုပ်ငန်း၊ ရာဘာချက်လုပ်ငန်းများ၌ အသုံးချကြသည်။ တရုတ် 
နိုင်ငံတွင် ဆေးဒန်းကို တက်ဖျား ကျဖျားကုသရာ၌ သုံးခဲ့ကြ၍၊ 
တူရကီ နိုင်ငံတွင် သားရေအမွေးချွတ်ရာ၌ သုံးခဲ့ကြသည်။ 
မြန်မာနိုင်ငံတွင် အဂ္ဂိရတ်ထိုးရာ၌၎င်း၊ ဆေးဝါးဖော်စပ် ရာ၌ 
၎င်း ဆေးဒန်းကိုအသုံးချကြသည်။ 

## ကိုးကား
ဆူမတြာကျွန်း

**ဆူမတြာကျွန်း**သည် အရှေ့အိန္ဒိယကျွန်းစုတွင် အနောက်ဘက်အကျဆုံး ကျွန်းဖြစ်၍၊ စတုရန်မိုင် ၁၆၆၇၈၉ မိုင်ခန့် ကျယ်ပြန့်ပြီးလျှင် လူဦးရေ ၇၈၄၁၁၇၅ ယောက်ခန့်ရှိ၏။

## ဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ် 
[thumb| ဆူမတြာ ဟူသော အမည်ဖြင့် မထင်ရှားမီက ၎င်းဒေသကို ဂျမ်ဘီတွင် နန်းစိုက်သော ရှေးဟောင်း မလာယု ဘုရင့်နိုင်ငံကို အစွဲပြု၍ *မီလာယု* ([အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် မလေးဟုလည်း သုံးနှုန်း) ဟု ရည်ညွှန်းသုံးနှုန်းခဲ့ကြသည်။ မလာယု ဟူသောအမည်သည် ၁၄ ရာစုတွင် ဆူမတြား အမည်နှင့် အစားထိုးမခံရမီကာလများမှ ကမ္ပည်းများနှင့် တရုတ်ရာဇဝင်များအပါအဝင်အစောပိုင်းသမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင်ထင်ရှားခဲ့သည်။]]

ဆူမာတြာကျွန်းကို ရှေးယခင်က ၎င်းကျွန်း၏ ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် တွေ့ရှိရသည့် ရွှေသိုက်များကြောင့် သက္ကတဘာသာဖြင့် "ရွှေကျွန်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော '''သုဝဏ္ဏဒီပ'* () နှင့် "ရွှေပြည်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော *'သုဝဏ္ဏဘူမိ'* () ဟူ၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ဟိန္ဒူဘာသာ၏ ဂန္ထဝင်လက်ရာ ကျမ်းတစ်ဆူဖြစ်သော *ရာမာယဏ ဇာတ်တော်''တွင် သုဝဏ္ဏဒွီပ (Suwarnadwipa) ကို ဖော်ပြထားခြင်းသည် ဆူမတြာ (Sumatra) ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု သမိုင်းသုတေသီများက သုံးသပ်ထားသည်။ သမိုင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ ထိုဇာတ်တော်သည် အိန္ဒိယနှင့် အင်ဒိုနီးရှားကျွန်းစုများ၏ဆက်ဆံရေးကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် ပထမဦးဆုံးသော အထောက်အထားတစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။

## သွင်ပြင်လက္ခဏာများ 
ဆူမတြာကျွန်း တစ်ကျွန်းလုံးသည် လှပစိမ်းလန်းသော အုန်း၊ ထန်း၊ ဓနိစသော အပင်မျိုးတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိ၏။ မျောက်၊ ဆင်၊ ကြံ့နှင့် တောဝက်စသော သားကောင်များလည်းရှိသည်။ မြင့်မားသော တောင်တန်းများ၌ ယခုထက်တိုင် အငွေ့တစ်လူလူတက်နေသော မီးတောင်များရှိသည်။ တောင်များ၏အနောက်ဘက်သည် မတ်စောက်၍ အရှေ့ဘက်ဆင်ခြေလျှောတွင် မြစ်ငယ်၊ ချောင်းငယ်များ စီးဆင်းလျက်ရှိ၏။ မြေဩဇာထက်သန်ကောင်းမွန်သဖြင့် သကြား၊ ဆန်စပါး၊ ကော်ဖီ၊ ငရုတ်ကောင်း၊ ဆေးရွက်များကို နိုင်ငံခြားသို့တင်ပို့ရန် များစွာ စိုက်ပျိုးကြ၏။

ဆူမတြားကျွန်းတွင် သံ၊ ကျောက်မီးသွေး၊ သံဖြူ၊ ရေနံ၊ ကြေးဝါနှင့် ရွှေများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဆူမတြားကျွန်းရှိ လူမျိုးများမှာ အမျိုးမျိုးဖြစ်၍ ဘာသာစကားအမျိုးမျိုး ပြောဆိုကြ၏။ တိုင်းရင်းသားများသည် အများအားဖြင့် လယ်ယာကိုင်းကျွန်းကိုမှီခို၍ အသက်မွေးမြူကြသည်၊ အချို့တိုင်းရင်းသားများမှာမူ ယနေ့တိုင် မယဉ်ကျေးသေးဘဲ၊ လူရိုင်းဘဝဖြင့်သာ တောတောင်များကို မှီတင်း နေထိုင်လျက်ရှိကြ၏။ ရှေးအခါက ဟိန္ဒူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးရာဖြစ်ခဲ့၍၊ ထိုရှေးအယူဝါဒဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံပျက်များကို အချို့နေရာ များတွင် တွေ့ရ၏။ သို့ရာတွင် ၁၃ ရာစုနှစ်များအတွင်း၌ မွတ်စလင်တို့ လွှမ်းမိုးလာရာ၊ ယနေ့တိုင် တိုင်းရင်းသားများစွာတို့သည် မွတ်စလင်များဖြစ်ကြသည်။ ထို့နောက် ပေါ်တူဂီတို့က ဝင်ရောက် သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြန်၍၊ ၁၆ ရာစုနှစ်ကုန်ခါနီးတွင် ပေါ်တူဂီတို့အား ဒပ်ချလူမျိုးတို့က တိုက်ခိုက်မောင်းထုတ်လိုက်ပြီးလျှင် ဒပ်ချလူမျိုးပိုင်ကျွန်း ဖြစ်ခဲ့လေသည်။ ဆူမတြားကျွန်းသည် ၁၉၄၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ်အထိ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း ဂျပန်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ပါးဒန်း၊ မယ်ဒန်မြို့နှင့် ပါလင်ဗန်းမြို့ကြီးများသည် မီးရထားအဆက်အသွယ်ရှိ၍ ထင်ရှားသောမြို့ကြီးများဖြစ်၏။ ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ဆူမတြာကျွန်းအပါအဝင် အရှေ့အိန္ဒိယကျွန်းစုများကို စုပေါင်း၍၊ အင်ဒိုနီးရှားသမ္မတနိုင်ငံအဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ဒပ်ချ်တို့နှင့် အချင်းများခဲ့ရာ ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင်မှ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံပေါ်ပေါက်လာလေသည်။

## ကိုးကား
ချက်ဝေါ့သ် စံအိမ်

ချက်ဝေါ့သ်စံအိမ် (Chatsworth House) သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ မြောက်ဒါဘီရှိုင်းယား တွင် တည်ရှိပြီး ဘိတ်ဝဲလ်မြို့ ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် ၃.၅မိုင် အကွာ နှင့် ချက်စတာဖီးမြို့၏ အနောက်ဘက် ၉ မိုင် အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ဒီဗွန်ရှိုင်းယားနယ်စား၏ ရုံးထိုင်ရာ နေရာဖြစ်ပြီး သူ၏မိသားစုဖြစ်သော ကာဗန်ဒစ်ချ် မိသားစု၏ နေအိမ်လည်းဖြစ်သည်။ ၁၅၄၉ ခုနှစ် ကတည်းက စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။

ဒါးဝန့်မြစ်၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းပါးပေါ်တွင် တည်ရှိသော ချက်ဝေါ့သ်စံအိမ်သည် ဒါဝန့်တောင်ကြားနှင့် ဝိုင်း(Wye ) တောင်ကြားကို ပိုင်းခြားထားသော တောင်ကုန်းနိမ့်များ အပေါ်မှ စီးမိုးလျက် ရှိသည်။ အလွန်ကျယ်ပြန့်သော ဥယျာဉ်မြေပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး အနောက်ဘက်တွင် သစ်တော နှင့် ကျောက်တုံးထူထပ်သော တောင်ကုန်းများရှိသည်။ တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ပန်းချီကားများ၊ ပရိဘောဂများ၊ ၁၈၀၀ ခုနှစ် မတိုင်မီက ပန်းချီလက်ရာများ၊ နီယိုကလပ်စစ်ကယ် ပန်းပုရုပ်များ၊ စာအုပ်များ နှင့် အခြားလက်မှုပစ္စည်းများကို စုစည်းထားရာ နေရာဖြစ်သည်။ ချက်ဝေါ့သ်သည် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ နှစ်သက်စရာ အကောင်းဆုံး ကျေးလက်နေအိမ် အဖြစ် အကြိမ်ကြိမ် ရွေးချယ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
ဆီးရီးယားနိုင်ငံ

အာရှတိုက်ရှိ အလွန်ရှေးကျသော တိုင်းနိုင်ငံများတွင် ဆီးရီးယားနိုင်ငံသည် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ဆီးရီးယားနိုင်ငံဟောင်းမှာ မြေထဲပင်လယ်၏ အရှေ့ကမ်းရိုးတန်းမှသည် ယခုခေတ် နိုင်ငံသစ်များဖြစ်ကြသော ဆီးရီးယားနိုင်ငံ၊ လက်ဘနွန်နိုင်ငံ၊ အစ္စရေးနိုင်ငံ၊ ဂျော်ဒန်နိုင်ငံနှင့် တစိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် မြောက်ပိုင်းအာရေဗျနိုင်ငံတို့အထိ ကျယ်ပြန့်သည်၊ သို့ရာတွင် ယခုလက်ရှိ ဆီးရီးယား သမ္မတနိုင်ငံမှာ မြောက်ဘက်တွင် တူရကီနိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် အီရတ်နိုင်ငံ၊ တောင်ဘက်တွင် အဆီးရီးယားနှင့် ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ၊ အနောက်ဘက်တွင် မြေထဲပင်လယ်နှင့် လက်ဘနွန်နိုင်ငံဟူ၍ နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ထားသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။

နိုင်ငံသမိုင်းအရဆိုလျှင် ရှေးဟောင်း ဆီးရီးယားနိုင်ငံသည် ဘီစီ ၁၄၇၁ ခုနှစ်တွင် အီဂျစ်နိုင်ငံ၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဘေဘီလုံအင်ပါယာ၊ အဆီးရီးယားအင်ပါယာ၊ ပါရှားအင်ပါယာတို့၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ခဲ့ဘူးသည်။ ဘီစီ ၆၄ ခုနှစ်၌ ရောမဘုရင် ပွန်ပီလက်ထက်တွင် ရောမနိုင်ငံပိုင်ပြည်နယ် ဖြစ်ခဲ့ရပြန်သည်။ ထို့နောက် ပါးရှင်းလူမျိုးတို့က မကြာခဏ ဆီးရီးယားပြည်ကိုဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ကြသည်။ အေဒီ ၆၃၅ ခုနှစ်၌မူ၊ အာရပ်လူမျိုးများက ဆီးရီးယားကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ ၁၅၁၆ ခုနှစ်တွင် အော့တိုမန် တစ်ရက် လူမျိုးများ၏ လက်အောက်သို့ရောက်ခဲ့သည်၊ ဤအတွင်းတွင် ၁၇၈၉-၉၉ ခုနှစ်၌ ပြင်သစ်တို့ဝင်ရောက်အုပ်စိုး၍၊ ၁၈၃၁-၃၃ ခုနှစ်တွင်တစ်ကြိမ်၊ ၁၈၃၉-၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင်တစ်ကြိမ်၊ အီဂျစ်ဘုရင်ခံက ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သေးသည်။ ၁၈၆ဝ-၆၁ ခုနှစ်တွင် သူပုန်ထကြွပြီးလျှင်၊ ၁၉၁၇ ခုနှစ်၌ တူရကီတို့ အုပ်စိုးခြင်းသည် အဆုံးသို့ရောက်လေသည်။ သို့သော် ၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်၌ ပြင်သစ်ဩဇာ လွှမ်းမိုးသောနယ် ဖြစ်လာလေသည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင်မူကား ဒမက်စကပ်နှင့် အလက်ဟူသော နယ်ကြီး နှစ်နယ်ပေါင်းစပ်၍ ဆီးရီးယားပြည်နယ်ဟု ခေါ်တွင်ပြီးလျှင် ၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ်၌ ဆီးရီးယား သမ္မတနိုင်ငံဟု တည်ထောင်လိုက်လေသည်။ လက်ဘနွန်သမ္မတနိုင်ငံကိုကား ၁၉၂၆ ခုနှစ် တွင် တည်ထောင်သည်။
အချို့သောနယ်ငယ် များကိုမူ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တူရကီနိုင်ငံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ် လိုက်ရသည်။ သမ္မတနိုင်ငံဟုဆိုသော်လည်း ပြင်သစ်ဩဇာခံ နိုင်ငံ ဖြစ်သောကြောင့် ပြင်သစ်အစိုးရ၏ အာဏာစက်မှ မလွတ်ကင်းချေ။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း ၁၉၄ဝ-၄၁ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်ဗီရှီအစိုးရ၏ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး လက်အောက်တွင် ကျရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဗြိတိသျှနှင့် လွတ်လပ်သော ပြင်သစ်မဟာမိတ်တပ်များက သိမ်းပိုက်လိုက်သည်၊ ၁၉၄၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် ဆီးရီးယားနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဇန္နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့ကျမှသာ ပြင်သစ်အစိုးရက ဆီးရီးယားအစိုးရအား အာဏာလွဲပြောင်းပေးသည်။ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် နိုင်ငံခြားစစ်တပ်များအားလုံး ဆုတ်ခွာပေးရသည်တွင်မှ လုံးဝလွတ်လပ်သောဘဝသို့ ရောက်ရသည်။ ဆီးရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ၏ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်း မိုင်ပေါင်း ၇၂၂၃၄ မိုင်ရှိသည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေအရ လူဦးရေမှာ ၃၆၅၅၉ဝ၄ ယောက်ရှိသည်။ အာရပ်စကားမှာ အများသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် တူရကီ၊ အာမီးနီးယန်း၊ ပါးရှင်းနှင့် ဥရောပဘာသာစကားအမျိုးမျိုးကို 
လည်း ပြောကြသည်။ ကိုးကွယ်သောအယူဝါဒမှာ အများအား ဖြင့် အစ္စလာမ်ဘာသာ ဖြစ်သည်။

ဆီးရီးယားသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနိုင်ငံဖြစ်သည်၊ ဂျုံ၊ မုယော၊ ပြောင်း၊ ဆန်၊ ပဲ၊ စပျစ်သီး၊ သံလွင်ပင်၊ ဝါဂွမ်း စသည်တို့ကို စိုက်ပျိုးသည်။ သိုး၊ ဆိတ်၊ ကုလားအုပ်၊ မြင်း၊ မြည်း၊ လား၊ ကျွဲနွား၊ ကြက်စသည်တို့ကိုလည်း အကြီးအကျယ် မွေးမြူသည်။ ဆီးရီးယား၌ တွင်းထွက်သတ္တုများနည်းပါးလှသည်။ သို့သော် ရေနံကို ယခုအခါလိုက်လံရှာဖွေလျက်ရှိသည်။ ဒမက်စကပ်မြို့မှာ ဆီးရီးယားနိုင်ငံ၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။

## ကိုးကား