ကင်ချီ

ကိုရီယားဟင်းလျာထဲမှ အဓိကစားသုံးသော တစ်မျိုးဖြစ်သည့် **ကင်ချီ**(; , )သည် ရိုးရာအရံဟင်းတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး ဆားရည်စိမ်ထားသော အချဉ်ဖောက်ထားသည့် မုန်ညင်းထုပ်၊ ကိုရီးယားမုန်လာဥကဲ့သို့ ဟင်းသီးဟင်းရွက်များကို  ဂိုချုဂါရူ (ကိုရီးယားငရုတ်သီးမုန့်)၊ ကြက်သွန်မြိတ်၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်းနှင့် ချော့ဂယ် (ငံပြာရည်ကဲ့သို့ ငန်သောရေထွက်ပစ္စည်းများ)နှင့် ရောစပ်ပြုလုပ်ထားသည်။ ကင်ချီအမျိုးပေါင်း တစ်ရာကျော်ရှိပြီး မတူကွဲပြားတဲ့ ဟင်းသီးဟင်းရွက်အမျိုးမျိုးကို အဓိကအခြေခံ၍ ပြုလုပ်ထားသည်။ ရှေးယခင်တုန်းကတော့ ကင်ချီကို နွေလများ၌ အေးနေစေရန်နှင့် ဆောင်းလများတွင် မအေးခဲစေရန် မြေအောက်တွင် အိုးများဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားလေ့ရှိကြပြီး ထိုကာလများတုန်းက ဤသည်မှာ အရေးပါသော အသီးအရွက်ရင်းမြစ်များ ဖြစ်ခဲ့သည်။ အချဉ်ဖောက်ထားသည့် အစားအစာ အမြောက်အမြားရနိုင်သည်ဟု အေဒီ ၂၈၉ ခုနှစ်က ရေးသားခဲ့သော တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်သည့် သုံးပြည်ထောင်ခေတ်မှတ်တမ်းတွင် တွေ့ရပြီး ထိုအထဲတွင် “ဂိုဂျူလျောပြည်သူ (ကိုရီးယားပြည်သူတို့အားညွှန်း)တို့သည် ဝိုင်၊ ပဲပြုပ်ချဉ် (ပုန်းရည်ကြီးကဲ့သို့)၊ ဆားချဉ်သိပ်ထားသော ငါးများလုပ်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်ကြသည်။” ဟု *ဝေမင်းဆက်ရာဇဝင်ကျမ်း(Book of Wei)*၏ "တုန်ရီ(Dongyi)"တွင်ဖော်ပြထားသည်။ ကိုရီးယားသုံးပြည်ထောင်ကျမ်း *ဆောင်ဂုဆာဂီ*ထဲတွင်လည်း အချဉ်စဉ့်အိုးများအား အသီးအရွက်များ အချဉ်ပေါက်ရန် အသုံးပြုကြသည်ဟု ညွှန်းဆိုထားသဖြင့် ထိုကာလတွင် များသောအားဖြင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ချဉ်ဖက်များကို အများအားဖြင့် စာသုံးကြသည်ဟု ညွှန်ပြနေသည်။ ရှီလာမင်းဆက်(၅၇ ဘီစီ – ၉၃၅ အေဒီ)ကာလအတွင်း နိုင်ငံတဝှမ်းတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကဲ့သို့ ကင်ချီသည်လည်း အရေးပါသည့် အရာတစ်ခုဖြစ်ခဲ့ပြီး အသီးအရွက်ကို စားသုံးသော ဓလေ့ဖြစ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ 

အသီးအရွက်များအား ဆားရည်စိမ်သည့်နည်းသည် ရေခဲသေတ္တာများထက် စောလျင်စွာ အစားအသောက်များ၏ သက်တမ်းအား ရှည်ကြာအောင် ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်သည့် စံပြုနည်းတစ်နည်းဖြစ်ခဲ့သည်။ ကိုရီးယားတွင် ကင်ချီများအား အချဉ်ဖောက်ထားသည့် အသီးအရွက်များဖြင့် ဆောင်းလကာလအတွင်း ပြုလုပ်လေ့ရှိပြီး မြေကြီးထဲတွင် အွန်ဂီဟုခေါ်သည့် ရိုးရာအညိုရောင်စဉ့်အိုးများဖြင့် မြေအောက်တွင် မြုပ်နှံထားကြသည်။ နောင်တွင် ဤအလုပ်သည် မိသားစုနှင့် မိန်းမသားကြား ခိုင်မြဲစွာတွဲဆက်ထားသော ကြိုးသဖွယ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့ပေမယ့် သမိုင်းတွင်တွေ့ရှိခဲ့ရသော ဟင်းချက်နည်းများတွင်တော့ ကင်ချီဟာ စပ်သော ဟင်းလျာတစ်မျိုး မဟုတ်ခဲ့ပါဘူး။ အစောပိုင်း ကင်ချီပြုလုပ်နည်းမှတ်တမ်းများတွင် ကင်ချီပြုလုပ်ရာတွင် ကြက်သွန်ဖြူနှင့် ငရုတ်သီးမှုန့်ပါဝင်တယ်လို့ ဆိုမထားကြပါဘူး။ ယခုအခါ ကင်ချီပြုလုပ်ရာတွင် အဓိကအမယ်တစ်ခုလိုဖြစ်နေသော ငရုတ်သီးမှုန့်ကို  ၁၇ ရာစုအစောပိုင်းကာလအထိ ကိုရီးယားတွင် သိရှိခြင်းမရှိခဲ့ကြပေ။ ငရုတ်သီးမှုန့်၏ မူလအစမှာ အမေရိကတိုက်မှဖြစ်ပြီး အရှေ့အာရှကို ပေါ်တူဂီကုန်သည်တို့ သယ်ယူရောင်းချရာမှ သိရှိလာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ငရုတ်သီးမှုန့်အား ရည်ညွှန်းသည့်စာကို ပထမဆုံးတွေ့ရသည်မှာ ၁၆၁၄ ခုနှစ်တွင် ရေးသားခဲ့သော *ဂျီဘုန်းယုဆေး(Jibong yuseol )* ဟုခေါ်သော စွယ်စုံကျမ်းတွင် ဖြစ်သည်။ ၁၇‒၁၈ ရာစုတွင် ရေးသားခဲ့သည့် *ဆာလင်းဂျုံဆေ (Sallim gyeongje)* စာအုပ်တွင် ကင်ချီကို ငရုတ်သီးမှုန့်ဖြစ် ပြုလုပ်နည်းကို ရေးသားဖော်ပြခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုအစောပိုင်း ဟင်းလျာပုံစံများမှသာ ယနေ့ခေတ် ကင်ချီနှင့် အတော်လေးကို ဆင်တူသည့် ဟင်းလျာပုံစံတို့ကို တွေ့ရှိလာသည်။

၁၇၆၆ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေးခဲ့သော *ဂျန်ဘိုဆာလင်းဂျုံဆေ (Jeungbo sallim gyeongje)* တွင် ကင်ချီပုံစံအမျိုးမျိုးကို များလှစွာသော အမယ်တို့ဖြင့် မတူကွဲပြားစွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်ကို ရေးသားထားသည်။ မုန်ညင်းထုပ်ကို ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ကိုရီးယားတွင် တွေ့ရှိခဲ့ပြီး  

ကင်ချီသည် တောင်နှင့် မြောက်ကိုရီးယားနှစ်နိုင်ငံလုံး၏ ရိုးရာဟင်းလျာဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲတွင် ကိုရီးယားတို့ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရစဉ်က ကိုရီးယားအစိုးရက စစ်မြေပြင်တွင် ကိုရီးယားစစ်သားတို့ “စိတ်ပျက်အားလျော့ခြင်း” မရှိစေရန် ရိက္ခာတွင် ကင်ချီ မပါဝင်မဖြစ်ပါဝင်ရန် အမေရိကန်အား ကူညီပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ တောင်ကိုရီးယားသမ္မတ ပတ်ချုန်ဟီးက အမေရိကန်သမ္မတ လန်ဒန် ဘန်းနက်စ် ဂျွန်ဆင်အား ကင်ချီအား “ကိုရီးယားစစ်သားတို့ စိတ်ဓာတ်ခွန်အားအတွင် မရှိမဖြစ် အရေးပါသောအရာ”ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဒေါ်လာသန်းပေါင်းများစွာ အကုန်အကျခံရန်ကာ ဘတ်တီးရီးယားများကို သတ်ပြီး အရသာမပျက်စေပဲ မနှစ်သက်ဖွယ် အနံ့အသက်တို့ကို လျော့ချပြုပြင်ပြီး တောင်ကိုရီးယားအာကာသယာဉ်မှူး ရီဆိုယွန်းနှင့်အတူ နှင့် အာကာသထဲသို့ ထည့်ပေးခဲ့သေးသည်။

## ကိုးကား