open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ဝီလျံ မားဒေါ့

ဗြိတိသျှကျွန်းစုတွင် စက်မှုတီထွင်မှုများ ပေါ်ပေါက်လျက်ရှိသောအချိန်၌ ဗူလတန်နှင့်ဝပ်ကုမ္ပဏီသည် နာမည်ကြီးလှသည်။ ဗူလတန်နှင့် ဂျန်းဝပ်တို့သည်လည်း အသစ်တီထွင်သူများဖြစ်ကြ၏။ သူတို့၏ စက်မှုကုမ္ပဏီကြီး တိုးတက်ကြီးပွားလာရခြင်း၊ တီထွင်မှု များစွာတို့ကို အောင်မြင်စွာ ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်းတို့အတွက် ဗူလတန် နှင့် ဂျိမ်းဝပ်တို့၏ လုံ့လဝီရိယထက် ဝီလျံမားဒေါ့၏ ထွင်နိုင်သော ဉာဏ်ရည်ကို ပို၍ချီးကျူးသင့်လေသည်။

ဝီလျံမားဒေါ့ကား စကော့တလန်ပြည် အဲရှိုင်းယာနယ် အော့ကင်လက်မြို့အနီး၌ ၁၇၅၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်သူဖြစ်သည်။ ငယ်ရွယ်စဉ်မှစ၍ လက်မှုပညာတွင် စိတ်ကူးဉာဏ် ထက်သန်သူဖြစ်သည်။ သူ၏ 
ဖခင်မှာ လယ်သမားတစ်ဦး ဖြစ်ရကား မားဒေါ့သည် ငယ်စဉ်ကပင် သူ့ဖခင်၏ သိုးများ နွား များကို ထိန်းကျောင်းရင်း မြေလွှာများကို တူးယက်ကာ ကျောက်မီးသွေးရှိသော မြေလွှာတွေ့သည်နှင့်တပြိုင်နက် မီးမွှေး၍ 
ဓာတ်ငွေ့ ကို စမ်းကြည့်လေ့ရှိ၏။ ချောင်းငယ်မြောင်းငယ်များကို ဖြတ်ကူးရင်းလည်း တံတားနင်းကြမ်းများ လုပ်ထားခဲ့လေ့ရှိသည်။ တခါတရံမူ သစ်သားဖြင့်မြေရုပ်လုပ်၍ ရေနွေးငွေ့အားပေးကာ ၂ မိုင် ခရီးလောက်ကို ထိုအရုပ်မြင်းဆွဲသော ရေနွေးငွေ့အားနှင့် သွားသည့် လှည်းဖြင့် သွားလေ့ရှိလေသည်။ 

အရွယ်ရောက်လာသောအခါ လျော်ကန်မည့် အလုပ်ကိုလုပ်ရန် ဗာမင်ဂမ်မြို့သို့လာခဲ့၏။ ထိုအခါ က ဗာမင်ဂမ်မြို့ရှိ ဗူလတန်နှင့် 
ဝပ်ကုမ္ပဏီမှာ ကြီးပွားထွန်းကား လျက်ရှိလေသည်။ မားဒေါ့သည် ဗူလတန်နှင့် ဝပ်ကုမ္ပဏီတွင် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်ပြီးနောက် ၂ နှစ် ခန့်အကြာတွင် ကွန်းဝေါဒေသ ရှိ သတ္တုတွင်းများမှ ရေစုတ်စက်များကိုတပ်ဆင်ရာ၌ ကြီးကြပ်၍ လုပ်ကိုင်ရန် ခန့်အပ်ခြင်းခံရလေသည်။ မားဒေါ့သည် ကျောက်မီးသွေးဓာတ်ငွေ့ဖြင့် မီးထွန်းခြင်းကို စတင်တီထွင်ကာ ၁၇၉၂ ခုနှစ်တွင် သူ၏အိမ်၌ စတင်ထွန်းကြည့်ရာ အောင်မြင်သဖြင့် လူတို့၏ ချီးကျူးခြင်းကို ခံရသည်။ ရုံးများ၊ စက်ရုံများ၌ပင် ကျောက်မီးသွေးဓာတ်ငွေ့ဖြင့် မီးထွန်းကြလေသည်။

မားဒေါ့ကား ကျောက်မီးသွေး ဓာတ်ငွေ့နှင့် မီးထွန်းနည်းကိုသာမဟုတ်၊ ရေနွေးငွေ့နှင့် ခုတ်မောင်းသော စက်ခေါင်းကို ပိုမို ကောင်းမွန်တိုးတက်အောင် တီထွင်ပြုပြင်သူလည်း ဖြစ်လေသည်။ စက်၏ ဆွဲအားများကို မြင်းကောင်ရေအားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ခေါ်ဝေါ်၍ရ အောင် တွက်နည်းများကိုလည်း ရှာဖွေခဲ့သူဖြစ်၏။ ရေနွေးငွေ့ဖြင့် ပစ်ရသော သေနတ်ကိုလည်း မားဒေါ့ပင် တီထွင်လုပ်ကိုင်လေသည်။

ဓာတ်ငွေ့နှင့် ရေနွေးငွေ့တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ရသော တီထွင်မှု မြောက်မြားစွာကိုလည်း ပြုလုပ်၏။ မားဒေါ့သည် အလုပ်လုပ်ရာ၌ ကြေး ငွေရမှုထက် အောင်မြင်မှုကိုသာ ပဓာနထားသည်။ မားဒေါ့ကား ဗြိတိသျှ စက်မှုလက်မှု 
လောကတွင် ဉာဏ်ဝီရိယ အရှိဆုံးနှင့် အထူးချွန်ဆုံး စက်မှုပညာကျော်ကြီးဖြစ်၏။ ၁၈၃၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်လေသည်။

## ကိုးကား
မီယာရှမ် ပင်လယ်ရေမြှုပ်

မီယာရှမ် ဆိုသည်မှာ ဂျာမန် စကားမှ ဆင်းသက်လာ၍ 
ပင်လယ်ရေမြှုပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသောကြောင့် မီယာရှမ်ပင်လယ်ရေမြှုပ်ဟု ခေါ်စေကာမူ စင်စစ်ယင်းမှာ နူးညံ့၍ဖြူသော 
မြေစေးကဲ့သို့ သော တွင်းထွက်ပစ္စည်းတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ 
ခြောက်သွေ့သောအခါ ရေပေါ်တွင် ပေါ်နိုင်သည်။ 
မြေစေးနှင့်တူ၍ ဆေးတံများ ပြုလုပ် ရာတွင် 
အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ထိုပစ္စည်းကို အာရှမိုင်းနားပြည်တွင် 
အများအပြားရနိုင်သည်။ မြေလွှာအောက်၌ အခဲလိုက် 
တည်ရှိတတ် သည်။ ယင်းတွင် မက်ဂနီဇီယမ်၊ ဆီလီကွန်၊ 
အောက်ဆီဂျင်နှင့် ရေ ပါဝင်၍ ဓာတုဗေဒအခေါ်အရ 
ထိုပစ္စည်းသည် ရေပါဝင်သော မက်ဂနိဇီယမ် ဆီလီကိတ်ပင် 
ဖြစ်သည်။ 

ထိုပင်လယ်ရေမြှုပ်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဆေးတံတွင် စိမ့် 
နိုင်သော အပေါက်ကလေးများ ပါရှိသဖြင့် အရောင်ကို 
စုတ်ယူပြီး လျှင် တဖြည်းဖြည်းအညိုရောင်ထ၍ 
တောက်ပလာသည်။ သို့သော် ဆေးအိုးသည် ပူလွယ်ပြီးလျှင် 
ကျိုးလွယ်တတ်၏။ အဆိုပါဆေးတံ မျိုးကို ဗီယင်းနားနှင့် 
ပါရစ်မြို့များ၌ အကြီးအကျယ်ပြုလုပ်ကြ သည်။ 
စီးကရက်စွပ်တံများ ပြုလုပ်ရာတွင်လည်း ထိုပင်လယ် 
ရေမြှုပ်မျိုးကို အသုံးပြုတတ်ကြသည်။
တူးခါးစတွင် ထိုပင်လယ်ရေမြှုပ်သည် ဆပ်ပြာကဲ့သို့ 
ပျော့ပျောင်း၍ ရေနှင့်ထိလျှင်လည်း ရေမြှုပ်ထကာ 
ချေးနှင့်ဆီကိုချွတ်နိုင်သည်။ အဆိုပါ ပင်လယ်ရေမြှုပ်ကို 
အာရှမိုင်းနားအပြင် ချက်ကိုဆလိုဗားကီးယားနိုင်ငံ 
မိုရေးဗီးယားပြည်နယ်၊ စပိန်နိုင်ငံ၊ ရုရှနိုင်ငံ ကရိုင်းမီယားနယ်နှင့် 
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု 
တောင်ကရိုလီးနားပြည်နယ်များမှလည်းရနိုင်သည်။ စပိန်နိုင်ငံတွင် 
ထိုပင်လယ်ရေမြှုပ်ကို အိမ်ဆောက်အုတ်အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။
 
## ကိုးကား
မိဒလူမျိုး

ရှေးအထက်ကျော်ကာရီက အာရှတိုက်အနောက်ပိုင်းတွင် 
တန်ခိုးကြီးခဲ့သော လူမျိုးတစ်မျိုးမှာ မိဒလူမျိုးဖြစ်သည်။ ပါးရှင်း လူမျိုးများကဲ့သို့ပင် အင်ဒိုဥရောပလူမျိုး အဆက်အနွယ်များ ဖြစ် 
ကြ၍ ယခုကာလ ဥရောပတိုက်သား အားလုံးလောက်သည် 
ယဟူဒီလူမျိုးများမှတစ်ပါး ထိုမိဒလူမျိုးများမှ ဆင်းသက်လာ
ကြသည်။

မိဒလူမျိုးတို့၏ နိုင်ငံဖြစ်သော မီးဒီးယားမှာ ယခု အီရန် နိုင်ငံ အနောက်မြောက်ပိုင်းဒေသဖြစ်သည်။ 
ယင်းလူမျိုးတို့၏အရင်း အမြစ်ကို အသေအချာ
မသိရသော်လည်း၊ ဘီစီ ၉ဝဝ ခန့်လောက် တွင် 
အဆီးရီးယားနိုင်ငံ၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်လာရာမှ စတင်၍ 
မိဒလူမျိုးများရှိကြောင်း သိရှိရသည်။ 

မိဒလူမျိုးတို့သည် အစပထမတွင် ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းသော 
လူမျိုးများဖြစ်သော်လည်း လခြမ်းဒေသကြီးဖြစ်သည့် အနောက် 
တောင်ဒေသများမှ ယဉ်ကျေးမှုများကို တစ်စတစ်စ ရရှိကြလေ 
သည်။ အဆီးရီးယားလူမျိုးတို့သည် နိုင်ငံတော်ကြီး 
တန်ခိုးထွားမှုကိုအကြောင်းပြုကာ စည်းစိမ်ယစ်မူးနေယင်း 
တဖြည်းဖြည်း အင်အား ယုတ်လျော့လာချိန်တွင် မိဒတို့သည် 
အင်အားတောင့်တင်းလာပြီး လျှင် ခေါင်းထောင်လာကြသည်။ 

ဘီစီ ၇ဝဝ ခန့်တွင် တိုင်းဂရစ်မြစ် အရှေ့ဘက်တောင်တန်းဒေသ၌ အင်အားကောင်းသော အိုင်ရေးနီးယန်းနိုင်ငံတစ်ခုကို တည်ထောင်လာကြလေသည်။ ထိုနိုင်ငံမှာ 
ပါရှင်းပင်လယ်ကွေ့ဘက်မှ မြောက်ဘက် 
ပင်လယ်နက်ဒေသများသို့ တိုင်၏။ ထိုနိုင်ငံ၏မြို့တော်မှာ 
အက်ဗာတာနာဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၆၁၂ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ 
မိဒတို့သည် ဗက်ဗီလုံးနှင့်ပူးပေါင်း ကာ အဆီးရီးယားနိုင်ငံနှင့် 
နင်းနိဗမြို့တော်ကြီးကိုပင် သိမ်းပိုက် လိုက်ကြလေသည်။

ဤသို့ဖြင့် မိဒတို့သည် အာရှတိုက် အနောက်ပိုင်းဘက် 
တွင် တန်ခိုးကြီးသော လူမျိုးတစ်မျိုး ဖြစ်လာလေသည်။ သို့သော် 
လည်း သူတို့၏ခေါင်းထောင်နိုင်မှုသည် တာမရှည်လှချေ။ အနှစ် 
၅ဝ ခန့် ကြာသောအခါ သူတို့နှင့် အဆက်အနွယ်တူ၊ 
အယူဝါဒတူ ဖြစ်၍ သူတို့၏ စိုးမိုးခြင်းကို ခံနေခဲ့ရသော 
ပါးရှင်းလူမျိုးများ ထ ကြွလာတော့၏။ 

ဆိုင်းရပ်ဦးစီးခေါင်းဆောင်ပြုကာ ပုန်ကန်၍ ဘီစီ ၅၅၉ 
ခုနှစ်လောက်တွင် မိဒဘုရင် အက်စတျာဂီး၏ ထီးနန်းကို 
တိုက်ခိုက်သိမ်းယူ အောင်ပွဲဆင်ခဲ့သဖြင့် မိဒတို့သည် 
ပါးရှင်းတို့၏ လက်အောက်သို့ ရောက်သွားလေ၏။ 

ပါးရှင်းတို့၏ လက်အောက်တွင် အယူဝါဒတူ 
အဆက်အနွယ်တူဖြစ်သော မိဒတို့ မှာ ထိုအချိန်မှစ၍ 
ပါးရှင်းတို့နှင့် လူမျိုးချင်း ပေါင်းစပ်ရောနှော သွားလေသည်။
 
## ကိုးကား
ဒိုင်ယာလက်တစ်

ဒိုင်ယာလက်တစ် (Dialectic) ဆိုသည်မှာ သဘောထား ကွဲပြားမှုများကို ဖြေရှင်းရာတွင် အသုံးပြုသော နည်းလမ်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရှေးခေတ်အခါကပင် အိန္ဒိယနှင့် ဥရောပရှိ အတွေးအခေါ် ကဏ္ဍတွင် ထင်ရှားခဲ့သည်။ ဒိုင်ယာလက်တစ် ဆိုသော စကားလုံးသည် ရှေးခေတ် ဂရိတို့မှ ဆင်းသက်လာပြီး ပလေတို ရေးသားသော ဆိုကရေးတီး၏ ဒိုင်ယာလော့ များကြောင့် လူသိများလာခဲ့သည်။ 
ဒိုင်ယာလက်တစ် နည်းလမ်း ဆိုသည်မှာ ပြဿနာတစ်ခုအား အမြင်ကွဲပြားသည့် လူနှစ်ယောက် သို့ နှစ်ယောက်ထက် ပိုသော လူများ အနေနှင့် အမှန်တရားသို့ ရောက်အောင် အကျိုးအကြောင်း ခိုင်လုံသော ငြင်းဆိုချက်များဖြင့် အပြန်အလှန် ပြောဆို ဖြေရှင်းသော နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ ဒိုင်ယာလက်တစ် နည်းလမ်းသည် သာမန် ငြင်းခုံမှုနှင့် ကွဲပြားခြားနားသည်။ သာမန် ငြင်းခုံမှုများတွင် ငြင်းခုံသူများ အနေနှင့် မိမိတို့၏ ငြင်းဆိုချက်ကို မှန်ကန်သည်ဟု အသေစွဲကိုင်ထားကြပြီး ပြိုင်ဘက်ကို ဆွဲဆောင်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ သူတို့၏ ငြင်းဆိုချက် မှန်ကန်ကြောင်းကို သက်သေပြခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ ပြိုင်ဘက်၏ငြင်းဆိုချက်ကို မှားကြောင်း ပြနိုင်ရန် ကြိုးစားခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း မည်သို့သော နည်းလမ်းနှင့် ဖြစ်စေ ငြင်းခုံမှုကို နိုင်အောင် ကြိုးစားကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ငြင်းခုံမှုတွင်မူ မည်သူ နိုင်သည်ကို ဆုံးဖြတ်ရန် ဒိုင်လူကြီး လိုအပ်ပေသည်။ ဒိုင်ယာလက်တစ်သည် အာဝဇ္ဇာန်းရွှင်ခြင်းလည်း မဟုတ်ပေ။ အာဝဇ္ဇာန်းရွှင်ခြင်းတွင် စကားပြောသူသည် နားထောင်သူများကို သူတို့ဖက်သို့ ပါလာရန် စကားပြောသည့် နည်းလမ်း မျိုးစုံသုံး၍ ဆွဲဆောင်ကြသည်။
မီလန်မြို့

အီတလီနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံး မြို့ဖြစ်သော **မီလန်မြို့** 
သည် အီတလီနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း လောက်ဗာဒီ လွင်ပြင်ဒေသရှိ 
အော်လိုးနားမြစ်ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၏။ လောင်ဗာဒီခရိုင် 
မီလာနို နယ်၏ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ ၁, ၂၉၅,၇ဝဝ 
မျှရှိလျက် ပိုးထည်လုပ်ငန်း၊ ချည်ထည်လုပ်ငန်း၊ 
ပိုးတုထည်လုပ်ငန်း၊ စက်ကိရိယာ လုပ်ငန်းကြီးများဖြင့် အထူးပင် 
စည်ကားသော မြို့ ကြီးဖြစ်၏။ မီးရထား စက်ခေါင်းများ၊ 
မီးရထားတွဲများ၊ မော်တော် ယာဉ်နှင့် အခြားယာဉ်များ၊ 
လျှပ်စစ်ဓာတ်ဆိုင်ရာ ပစ္စည်းများနှင့် တစ်ကွ ကြက်ပေါင်စေးဖြင့် 
ပြုလုပ်သော ပစ္စည်းများ အကြီး အကျယ်ထုတ်လုပ်၏။ ဖင်ကလန်သွားသည်။

လေယာဉ်ပျံကွင်းကြီးတစ်ခုနှင့် ကမ္ဘာပေါ် တွင် အကြီးဆုံးဟု 
ဆိုသော ခမ်းနားသည့် မီးရထားဘူတာရုံတစ်ခု ရှိ၏။ 
ထိုမြို့တွင် အစိုးရ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ကူးသန်း 
ရောင်းဝယ်ရေး အတတ်သင်ကျောင်းကြီးတစ်ခုအပြင်၊ 
နာမည်ကျော်စာကြည့်တိုက်ကြီး ၂ ခုလည်းရှိ၏။ မီလန်မြို့ရှိ 
စကေလာပြဇာတ်ရုံ ကြီးမှာ ဥရောပတိုက်တွင် ဒုတိယအကြီးဆုံး 
အော်ပရာဇာတ်ရုံဖြစ် ၏။ တူရိယာ ဂီတ အတတ်သင်ကျောင်း 
ကြီးမှာလည်း ဥရောပ တိုက်တွင် ရှေးအကျဆုံးနှင့် အလှပဆုံး 
အဆောက်အအုံတစ်ခု ဖြစ်လေသည်။

မီလန်မြို့သည် အနုပညာနှင့် စာပေထွန်းကားခဲ့သော မြို့ကြီး 
တစ်မြို့လည်း ဖြစ်၏။ ဗရဲရာနန်းတော် အဆောက်အအုံကြီးကား 
မီလန်အနုပညာနှင့် သိပ္ပံပညာရပ်ဆိုင်ရာ ပညာတံခွန်အဖွဲ့တည်ရာ 
ဌာနတစ်ခုဖြစ်၏။ ထိုနန်းတော်ရှိ ပန်းချီခန်းကြီးတွင်လည်း 
ကမ္ဘာကျော် ပန်းချီဆရာကြီးများဖြစ်သော ရက်ဖီအယ်၊ တစ်ရှန် 
အစရှိသော ပန်းချီကျော်များ၏ လက်ရာများကို ပြသထား၏။

မြို့၏အလယ်တွင်ရှိသော ပီယာဇာဒယ် ဒူအော်မို 
ဘုရားရှိခိုးကျောင်း ကြီးသည် ဥရောပတိုက်တွင် တတိယ 
အကြီးဆုံးဖြစ်၏။ ထိုဘုရာရှိခိုးကျောင်းကြီးသည် 
အလွန်ကျယ်ဝန်း၍ တစ်ကြိမ်တည်း လူပေါင်း လေးသောင်းမျှ 
ဝတ်ပြုနိုင်လေသည်။ ထိုကျောင်းကြီး၏ အုတ်မြစ်ချပွဲကို ၁၃၈၅ 
ခုနှစ်ကပင် ကျင်းပခဲ့သည် ဖြစ်သော်လည်း ၁၈၁၃ 
ခုနှစ်ရောက်မှပင် လုံးဝပြီးစီးလေသည်။ အလျားပေ ၄၉ဝ ရှည်၍၊ 
ပေ ၁၈ဝ ကျယ်ပြီးလျှင် ၃၅၄ ပေ မြင့်၏။ ပုံပန်းသဏ္ဌာန် မှာ 
ဂေါ့သစ်ပုံစံဖြစ်လျက် နံရံကပ်လိုဏ်မုခ်များတွင်လည်း ရုပ်တု 
ပေါင်းနှစ်ထောင်ကျော်မျှ ထုလုပ်ထားရှိ၏။

မီလန်မြို့ကြီးသည် ရှေးအထက်ကျော် ကာရီကပင်လျှင် 
မြောက်ပိုင်းဒေသများမှ ဝင်ရောက်လာကြသော တိုင်းတပါးသား 
တို့၏လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိနေသဖြင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ် 
ရေး တံခါးမကြီးသဖွယ်ဖြစ်နေလျက် 
စီးပွားရေးတိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးခဲ့၏။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီး မဖြစ်မီက 
မီလန်မြို့သည် အီတလီနိုင်ငံ စက်မှု လက်မှုလုပ်ငန်း၏ 
အချက်အချာဌာနတစ်ခု ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ဘီ၊စီ၊၂၂၂ ခုနှစ် 
ဂေါလလူမျိုးများလက်မှ ရောမလူမျိုးတို့က မီလန်မြို့ကို 
တိုက်ခိုက်သိမ်းယူ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြရာမှအစ၊ ထိုမြို့သည် အကြိမ် 
ကြိမ်အဖန်ဖန် တိုက်ခိုက်မီးရှို့ ဖျက်ဆီးခြင်းခံရသည့်အထဲမှ 
ပင်လျှင် တစ်နေ့တစ်ခြား တိုးတက်စည်ကားလာခဲ့လေသည်။

ထိုမြို့ ကြီးကို ဟန်းလူမျိုးများက တစ်ကြိမ်၊ ဂေါ့သလူမျိုးများက 
နှစ်ကြိမ်၊ ၁၁၆၂ ခုနှစ်တွင် ဖရ်ကဒရစ် ဗာဗာရောဆားက 
တစ်ကြိမ် မီးရှို့ ဖျက်ဆီးခဲ့ကြဖူးလေသည်။ ထိုနောက် 
အနှစ်တစ်ရာခန့်တိုင်အောင် ဆူပူမှုများ 
အဆက်မပြတ်ပေါ်ပေါက်ခဲ့၍ ၁၇၁၄ ခုနှစ်အထိ စပိန် နိုင်ငံက 
ထိုမြို့ကြီးကို သိမ်းပိုက်ထားခဲ့၏။ ထိုနောက် ဩစတြီး 
ယားနိုင်ငံ၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်သွားခဲ့၏။

ပထမနပိုလီယန်ဘုရင်က အီတလီနိုင်ငံ ထူထောင်ရာတွင် 
ထိုမြို့ကြီးကိုပင် မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့လေသည်။ ၁၈၁၅ 
ခုနှစ် နပိုလီယန်အရေး ရှုံးနိမ့်သွားသောအခါ၌ကား ဩစတြီးယား 
တို့ လက်သို့ကျရောက်ခဲ့ရပြန်၏။ ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင်မူ မီလန် 
မြို့ကြီးသည် လွတ်လပ်သော အီတလီနိုင်ငံ၏ မြို့ကြီးတစ်မြို့ 
အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ လေသည်။ မီလန်မြို့သည် ဒုတိယ 
ကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်းက မဟာမိတ်တို့ အကြီးအကျယ် ဗုံးကြဲ 
တိုက်ခိုက်ခြင်းဒဏ်ကို ခံခဲ့ရလေသည်။

## ကိုးကား
လျှပ်စစ်မီတာ

လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးကို အသုံးပြုသည့် အိမ်တိုင်း၌ အိမ်ထောင့် 
နံရံတစ်နေရာတွင် ကပ်ရိုက်ထားသော 
သေတ္တာငယ်တစ်ခုကိုတွေ့မြင် နိုင်လေသည်။ ထိုသေတ္တာမှာ 
မီတာသေတ္တာ ဖြစ်သည်။ ဓာတ်မီး ကုမ္ပဏီသည် တစ်လ
တစ်ကြိမ် မီတာပေါ်၌ပြနေသော ဂဏန်း အမှတ် အသားမျာကို 
ကြည့်၍ မီတာထားသောအိမ်၌ သုံးစွဲသည့် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားကို 
စစ်ဆေးသည် ထိုနောက် ကျသင့်သမျှတန်ဖိုးကို 
အိမ်နေသူတို့ထံမှ တောင်းယူသည်။ ထိုမီတာမျိုးကို လျှပ်စစ် 
မီတာဟု ခေါ်သည်။

လျှပ်စစ်ဓာတ်မီးမပေါ်မီ ဓာတ်ငွေ့ဖြင့်မီးထွန်းသည့်ခေတ်က 
ဓာတ်ငွေ့မီတာဟူ၍ မီတာတစ်မျိုးရှိခဲ့သည်။ ဓာတ်ငွေ့မီတာတွင် 
အစိုမီတာ၊ အခြောက်မီတာဟူ၍ နှစ်မျိုးနှစ်စားရှိ၏။ အစိုမီတာ 
မျိုးမှာ မီတာ၌ တစ်ဝက်သာသာမျှ ရေထည့်ထားရသဖြင့် 
အစိုမီတာ ဟု ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ အများအားဖြင့် ထိုမီတာမျိုးကို 
မသုံးကြဘဲ ခြောက်သွေ့သည့် မီတာမျိုးကိုသာ အသုံးများကြ 
သည်။ ဓာတ်ငွေ့ မီတာတွင် ဓာတ်ငွေ့လုံသော အခန်းငယ် 
နှစ်ခုပါဝင်၍ အခန်း တစ်ခုစီတွင် လေဖိုတစ်ခုစီ 
တပ်ဆင်ထားသည်။ လေဖိုတစ်ခု ပိန်သွားသောအခါ အခြားတစ်ခု 
ဖောင်းကြွလာစေရန် စီမံထား သည်။ ဖောင်းနေသော 
ပထမလေဖိုရှိသည့် အခန်းမှ အဆို့ရှင် သည်ပွင့်နေစဉ် 
ဒုတိယအခန်းမှ အဆို့ရှင်သည် ပိတ်လျက်ရှိသည်။ ထိုအခါ 
ပထမအခန်းထဲသို့ ဓာတ်ငွေ့သည် တိုးဝင်လျက် နေသည်။
ဓာတ်ငွေ့မီးအိမ်ကို ဖွင့်လိုက်သောအခါ ပထမအခန်း၏ လေဖိုမှ 
ဓာတ်ငွေ့ကို စုတ်ယူလိုက်သဖြင့် အခန်းတွင်းရှိ ဓာတ်ငွေ့က 
လေဖိုကို ဖိတွန်းသည်။ ထိုအခါတွင် ထိုလေဖိုမှာ ပြားသွား၍ 
ဒုတိယ အခန်းမှ လေဖိုသည် ဖောင်းလာပြီးလျှင် အခန်းထဲတွင် 
အစက သွင်းထားသော ဓာတ်ငွေ့ကို စုတ်ယူသည်။ ထိုအခါ၌ 
ပထမ အခန်း၏ အဆို့ရှင်မှာ ပိတ်သွား၍ ဒုတိယအခန်းမှ 
အဆို့ရှင်သည် ပွင့်လာပြီးလျှင် ဓာတ်ငွေ့ကိုသွင်းပေးလေသည်။ 

ဓာတ်ငွေ့၏ ဖိအား ဖြင့် လေဖိုတွင်းရှိဓာတ်ငွေ့သည် မီးအိမ်သို့ 
ရောက်သွားသောကြောင့် ထိုလေဖိုမှာ ပိန်ကပ်သွားလျက် 
ပထမအခန်းမှ လေဖိုသည် ဖောင်း ကြွလာပြန်သည်။ ထိုနောက် 
ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း မီးအိမ်သည် လေဖိုတစ်ခုစီမှ ဓာတ်ငွေ့ကို 
တစ်လှည့်စီ ရရှိလေသည်။ အဆို့ရှင် များမှာ 
ခွေးသွားစိတ်ဘီးများနှင့် ဆက်သွယ်ထားခြင်းဖြင့် ခွေးသွား 
စိတ်ဘီးလည်သည့်အတိုင်း ခွေးသွားစိတ်ဘီးနှင့် ဆက်ထားသော 
ဒိုင်ယယ်မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ လက်တံကလိုက်၍ လည်နိုင်သည်။ 
ထိုဒိုင်ယယ် မျက်နှာပြင်ပေါ်မှ လက်တံကိုကြည့်ခြင်းဖြင့် အိမ်၌ 
သုံးစွဲသော ဓာတ်ငွေ့၏ အတိုင်းအဆကို သိနိုင်သည်။
လျှပ်စစ်မီတာများတွင် လျှပ်စစ်သံလိုက်များ ပါရှိသည်။ 

ထိုသံလိုက်တို့ကို ရစ်ပတ်ထားသော ကြေးနန်းကြိုးခွေထဲတွင် 
လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးသည် ဖြတ်သန်းသွားသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်စီး 
ဖြတ်သန်းသွားသောအခါ သံလိုက်မှ သံလိုက်အားတို့သည် 
ဝင်ရိုးတံငယ်ကလေးတစ်ခုကို လည်စေသည်။ ဝင်ရိုးတံနှင့် 
ဆက်သွယ်လျက် ရှိသော သတ္တုဆလင်ဒါလည်း လိုက်၍ 
လည်သည်။ ထိုဝင်ရိုးတံနှင့် ဆလင်ဒါတို့သည် 
ဒိုင်ယယ်မျက်နှာပြင်ပေါ်ရှိ လက်တံနှင့် ဆက် သွယ်နေသည်။ 

လျှပ်စစ်ဓာတ်စီး များလာလေလေ ထိုပစ္စည်းတို့သည် မြန်မြန် 
လည်လေလေဖြစ်သည်။ ဒိုင်ယယ်မျက်နှာပြင်ပေါ်က 
လက်တံလည်သည်ကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် လျှပ်စ်ဓာတ်စီး မည်မျှဖြတ် 
သန်းသွားသည်ကို သိနိုင်ပေသည်။ ထိုလက်တံသည် ဒိုင်ယယ် 
မျက်နှာပြင်ပေါ်၌ သုံးစွဲပြီးသော 
လျှပ်စစ်ဓာတ်စီး(ကီလိုဝပ်အာဝါ)ကို ပြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် 
ဆက်သွယ်ထားသော ခွေးသွားစိတ်ဘီးများဖြင့် 
အစဉ်လည်လိုက်နေသော အခြားဒိုင်ယယ်မျက်နှာပြင်များပေါ်က လက်တံများသည် ကီလိုဝပ်၏ ဆယ်ကိန်း၊ ရာကိန်း၊ 
ထောင်ကိန်း တို့ကို အစဉ်လိုက်ပြကြလေသည်။
 
## ကိုးကား
မီးခတ်ကျောက်

**မီးခတ်ကျောက်**သည် ကျောက်သလင်းတစ်မျိုးဖြစ်၍ ဆီလီ 
ကာ အများဆုံးပါဝင်သော တွင်းထွက်ကျောက်ဖြစ်သည်။ ထို 
ကျောက်သည် အလွန်မာ၍ ယင်းကို ခွဲစိတ်သောအခါ 
အလွှာအလွှာ ကွဲထွက်တတ်သည်။ အရောင်မှာ အမည်းမှ အညို၊ 
အုန်းခွံရောင်၊ အနီ၊ အဝါနှင့် ညိုမွဲရောင်ဟူ၍ အမျိုးမျိုး 
ရှိသည်။ အချို့မှာ အစက်အပြောက်ကလေးများနှင့် စွန်းထင်လျက် 
ရှိနေတတ်သည်။ မာသည့်နေရာတွင် မီးခတ်ကျောက်သည် 
သံမဏိထက်ပင် မာသေးသည်။ ဥတုဖောက်ပြန်မှု မရှိသောအခါ 
နက်မှောင်မာချော သော အစိုင်အခဲဖြစ်၍ နေတတ်သည်။ 
သို့သော် အပိုင်းအပြတ်နှင့် အကျိုးအပဲ့များမှာ ဝါဖျော့ဖျော့၊ 
သို့မဟုတ် ဖြူညိုညိုအကောင်များ ရှိတတ်လေသည်။

မီးခတ်ကျောက်ကို အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် 
အ မြောက်အမြားတွေ့ရ၍ ကမ္ဘာ့ အခြားဒေသများ၌လည်း 
တွေ့ရသည်။ အဂ‡လန်နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံတို့တွင် 
ထုံးကျောက်ဖြူတောင်များ၌ အများအပြား တွေ့ရသည်။ 
ထိုနေရာများ၌ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က ရှေးလူများ၏ 
လက်ရာများဖြစ်ဟန်ရှိသော မီးခတ်ကျောက်မှ ပြုလုပ် ထားသည့် 
ဓား၊ ပုဆိန်၊ လှံသွား၊ မြားခေါင်းစသော လက်နက် 
အသုံးအဆောင်များကို တွေ့ရသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းနှင့် 
ကျောက်ခေတ်သစ်ဟူ၍ ကျောက်ခေတ်နှစ်ခေတ်ရှိရာတွင် ကျောက် 
ခေတ်ဟောင်းမှလူများ အသုံးပြုခဲ့သည့် အဆိုပါ ဓား၊ လှံသွား၊ 
မြားခေါင်း၊ ပုဆိန်သွားစသော ကိရိယာများမှာ အလုံးအဖန်ကြီး၍ 
လုပ်ကိုင်ထားရာ၌လည်း ကြမ်းတမ်းကြောင်းတွေ့ရသည်။ နောက် 
ခေတ်မှကိရိယာများမှာမူ အတော်ပင် သပ်ရပ်ပြီးလျှင် သေးသွယ် 
ချွန်ထက်ကာ ပုံပန်းလည်း ကျသည်ကို တွေ့ရသည်။

၁၇ ရာစုခေတ် အစလောက်တွင် မီးခတ်သေနတ်တစ်မျိုး 
ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရာ ယင်းတွင် မီးခတ်ကျောက်ကို 
သေနတ်မောင်း၌ တပ်ဆင်ထားသည်။ ခလုတ်ကို 
ဆွဲလိုက်သောအခါ မောင်းကျလာ၍ မောင်းထိပ်တွင်ရှိသော 
မီးခတ်သည် နားခွက်ဖုံးနှင့် ရိုက်၍မီးပွင့် လေသည်။ မီးသည် 
ယမ်းသို့ ကူးသွားသည်နှင့် ကျည်ဆန်ထွက် လေသည်။

ထိုအတူ မီးခြစ်မပေါ်မီခေတ်က မီးရရှိရေးအတွက် မီးခတ် 
ကျောက်နှင့် သံကြမ်းတုံးကို ရိုက်ခတ်ပေးရသော မီးခတ်များကို 
အသုံးပြုခဲ့ကြရသည်။ အထက်ပါ နည်းများမှာ ရှေးကျောက်ခေတ် 
လူများမှ ကျွနု်ပ်တို့အား အဆင့်ဆင့်ပေးခဲ့သော နောက်ဆုံး အမွေ 
အနှစ် ဖြစ်သော်လည်း ယခုအခါတွင်မူ မီးခတ်ကျောက်သည် 
ထိုစဉ် ကလောက် အရေးတကြီး အသုံးမဝင်တော့ပေ။
 
## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အနည်ကျကျောက်များ
မီးသွေး

မီးသွေး (charcoal) ကို နေ့တိုင်းပင် လူအများတွေ့မြင်ဘူးကြသော်လည်း 
မည်ကဲ့သို့ လုပ်ယူရရှိ၍ မည်မျှ အသုံးဝင်ပုံ ကိုကား လူတိုင်း
မသိရှိကြချေ။ ထင်းမီးသွေး အရိုးမီးသွေးဟူ၍ မီးသွေးနှစ်မျိုး 
နှစ်စားရှိရာ သစ်သားကို မီးရှို့လိုက်သောအခါတွင် ထင်း 
မီးသွေးကိုရ၍၊အရိုးကို မီးရှို့လိုက်သောအခါ 
အရိုးမီးသွေးကိုရလေသည်။ ထိုမီးသွေးများသည် အရောင် 
မည်းနက်၍ အပေါက်ငယ်ကလေးများ ရှိပြီး
လျှင် ဆတ်၏။ မီးသွေးသည် ကာဗွန် အစစ်မဟုတ်ပေ။ 
သို့သော် ကာဗွန်ရာခိုင်နှုန်း အများဆုံးပါ၍ ဓာတ်ငွေ့များကို 
စုတ်ပြီးလျှင် ထိန်သိမ်းထားနိုင်သော သတ္တိရှိသောကြောင့် 
မီးသွေးကို အမျိုးမျိုး အသုံးပြုနိုင်လေသည်။ မီးသွေးသည် 
မီးခိုးမထွက်ဘဲ လောင်၍ မီးအရှိန် ပြင်းသည်။ ထို့ကြောင့် 
ရှေးက သတ္တုကျောက်ရိုင်းများမှ သတ္တုကို ထုတ်ရာ၌ 
မီးသွေးမီးဖြင့် ကျိုယူကြသည်။

သစ်သားသည် ဓာတ်သဘောအရ ကာဗွန်၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်နှင့် 
အောက်ဆီဂျင်တို့ ပါဝင်သော ကာဗိုဟိုက် ဒရိတ် ဖြစ်သည်။
သစ်သားကို လေသာတွင် မီးရှို့လိုက်သောအခါ မီးလောင်သွား၍ 
ပြာအဖြူ အနည်းငယ် ကျန်ရစ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ သို့သော် 
သစ်သားကို မီးရှို့ရာတွင် လေအကုန်ထွက်မသွားစေဘဲ 
သစ်ရွက်များ၊ မြက်ပင်များနှင့် ဖုံး၍ လေကို ပိတ်ထားလိုက်လျှင် 
မလိုသောအရာများပျံ့လွင့် ထွက်သွားကာ မီးသွေးသာ 
ကျန်ရစ်နေမည် ဖြစ်သည်။

မီးသွေးဖုတ်ရာတွင် ကျင်းများပြုလုပ်၍ ဖုတ်လေ့ရှိကြ၏။ 
သစ်သားအတိုအစများကို ထောင်၍ အတန်းလိုက် အတန်းလိုက်
စီပြီးလျှင် အပုံကြီးဖြစ်လာအောင် ပုံထားကြသည်။ 
ထိုနောက်အပုံပေါ်တွင် မြက်များ၊ 
ပြာအစိုများဖြင့်ဖုံးအုပ်ထားပြီးလျှင် အောက်ဘက်
မှ လေဝင်သာအောင် အပေါက်ဖောက်ထားရသည်။ အပေါ် 
ထိပ်၌လည်း ခေါင်းတိုင်သဖွယ် အပေါက်တစ်ပေါက် 
ဖောက်ထားရလေသည်။ ထိုသစ်တို သစ်စများကို မီးရှို့လိုက်၍ 
လောင်လာသောအခါ မီးသည် အပေါ်မှ အောက်သို့ 
တဖြည်းဖြည်း လောင်ဆင်းပြီးလျှင်အလယ်မှ ဘေးသို့လည်း 
တဖြည်းဖြည်းလောင်လာလေသည်။ ယင်းသို့ 
အားလုံးလောင်ကျွမ်းပြီးသောအခါ ဖုံးထား၍ ၂ ရက် ၃ ရက်
တန်သည် အအေးခံထားရလေသည် မီးသွေး ဖုတ်ခြင်း 
လုပ်ငန်းသည် အရေးကြီးသည့်လုပ်ငန်းတစ်ရပဖြစ်သည့်အလျောက် တောင်တန်း
ဒေသများတွင် များစွာ တွေ့မြင်ရသည်။

မီးသွေး ဖုတ်ရာတွင် ဖိုများကို အလုံပိတ်၍ ထားလျှင် 
မီးသွေးပို၍ ရနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖုတ်ရာတွင် 
ဘေးထွက်ပစ္စည်းများဖြစ်သော ကတ္တရာစေး၊ သစ်သားအရက်ပျံ၊ 
အက်ဆီတစ်အက်ဆစ်နှင့် အက်ဆက်တုန်းတို့ရရှိနိုင်လေသည်။ 
ထင်းမီးသွေးသည် အရေးကြီး၍ အလွန်အသုံးဝင်သော 
ပစ္စည်းတစ်ရပ်ဖြစ်ရကား ယမ်းများပြုလုပ်ရာ၌ ဖြစ်စေ၊ 
ရေစစ်ရာ၌ ဖြစ်စေ၊ အပူမလိုက်နိုင်သော ပစ္စည်းများ ပြုလုပ်ရာ၌ 
ဖြစ်စေ အများပင် အသုံးပြုကြလေသည်။ 

ထို့ပြင်ဆေးအဖြစ်ဖြင့်လည်း အသုံးပြုနိုင်သေး၏။ အဆိပ်
ဓာတ်ငွေ့များမှ ကာကွယ်သော ဓာတ်ငွေ့ 
မျက်နှာဖုံးပြုလုပ်ရာ၌လည်း မီးသွေးကို အသုံးပြုကြ၏။ သို့သော် 
ထိုမီးသွေးမှာ အုန်းခွံများကို ဖုတ်၍ရသော မီးသွေးဖြစ်သည်။
အရိုးများကို အိုးတစ်ခုတွင် ပိတ်၍ ဖုတ်သော 
အခါဓာတ်ငွေ့များ၊ ရေခိုးရေငွေ့များနှင့် ဆီများထွက်သွားသဖြင့် 
အရိုးမီးသွေးကို ရလေသည်။ သွေးကို မီးတိုက်ပေးခြင်းဖြင့်လည်း 
အရိုးမီးသွေး တစ်မျိုးကို ရနိုင်သည်။ အရိုးမီးသွေးသည် 
ပဲနောက် အရွယ်မှအလုံးသေးသေးလေးထိ အရွယ်အစားစားရှိ၏။ 
အရိုးမီးသွေးကို မကောင်းသော အနံ့အသက်များ 
ပပျောက်စေရန်၌ ဖြစ်စေ၊ အရည်များတွင်ရှိသော အရောင်များကို 
ချွတ်ရာ၌ ဖြစ်စေ များစွာ အသုံးပြုကြသည်။

## ကိုးကား
မုစ့်သမင်ကြီး

သမင်မျိုးရင်းတွင် **မု့(စ်)သမင်** သည် အကြီးဆုံး အမျိုးဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု မြောက်ပိုင်း မိန်းပြည်နယ်မှ မြောက်ဒကိုးတားပြည်နယ်အထိ လည်းကောင်း၊ ကနေဒါနိုင်ငံတစ်ဝှန်းလုံးအပြင် မြောက်ဘက် ဟဒ်ဆန်ပင်လယ်အော်မှ အာတိတ်စက်ဝိုင်းတိုင်အောင် လည်းကောင်း တွေ့ရသည်။ စကန်ဒီနေးဗီးယားကျွန်းဆွယ်ကြီးမှ ဆိုက်ဗီးရီးယားပြည်နယ်အထိတွေ့ရသော ဥရောပ နှင့် အာရှတိုက်မြောက်ပိုင်း ဒေသများတွင် တွေ့ရသော မု(စ်)ကောင်ကဲ့သို့ အကောင်မျိုးကို အဲ့ဟုခေါ်ကြသည်။

မု(စ်)ကောင်သည် အခြားသမင်းများနှင့်မတူ အချိုးအစားမကျသော သတ္တဝါ ဖြစ်၏။ ရှည်လျားသော ခြေထောက်၊ ရှည်လျားသေးသွယ်သော ဦးခေါင်း၊ အတွင်းသို့များစွာ ဝင်နေ၍ သေးငယ်သော မျက်လုံး၊ ရှည်လျား၍ ကားနေသော နားရွက်၊ တိုတုတ်သော လည်တံ၊ ကားထွက်နေသော နှုတ်ခမ်းများဖြင့် အလွန်အချိုးအစား မကျချေ။ ယင်း၏ ဦးချိုတို့မှာ ပြားနေ၍ စောင်းများမှ ထက်သောခွေးသားစိတ်သဏ္ဌာန် အချွန်များ ထိုးထွက်နေသည်။ ၅ နှစ်သားအရွယ်တွင် အကောင်ကြီးဖြစ်လာ၍ ဦးချိုများမှာ တစ်ဖက်မှ တစ်ဖက်သို့ ၆ ပေမျှပင်ရှိ၏။ ထူထဲသော လည်ဆံမွေးများလည်းရှိသည်။ လည်ပင်းအောက်မှ အမွေးထူသည့် အိတ်တစ်ခုတွဲကျနေ၍ ခလောက်ကဲ့သို့ရှိနေလသည်။ ခွာများမှာ ရှည်၍ အဖျားရှူးပြီးလျှင် နှစ်ခြမ်းကွဲနေသည်။

မု(စ်)ကောင်အထီးသည် ၆ ပေခန့်မြင့်၍ အလျား ၉ ပေခန့် ရှိသည်။ အလာစကာပြည်နယ်မှ မု(စ်)ကောင်များသည် ၇ ပေခန့် အထိ မြင့်ကြ၍ အလျား ၁ဝ ပေခန့်အထိ ရှိသည်။ အမကား အထီးလောက် မကြီးချေ။ ၄ ပုံ ၃ ပုံ ခန့်လောက်သာ ရှိသည်။ ကြီးသော ပါးစပ်၊ ကားနေသော နားရွက်များနှင့် လိုက်အာင် ဦးချိုများမရှိသဖြင့် အကြည့်ရ အလွန်အရုပ်ဆိုး၏။ တစ်ခါတစ်ရံခလောက်သဏ္ဌာန် အိတ်ရှိတတ်သော်လည်း များသောအားဖြင့် မရှိချေ။

မု(စ်)ကောင်သည် အုပ်နှင့်မနေ။ တစ်ကောင်တည်းသာ သွားလာ နေတတ်သည်။ နွေအခါတွင်ရေအိုင်မြစ်ချောင်းဘေးတို့၌ နေ၍ ပျော်ပါးစွာ ရေချိုးလိုက်၊ ရွှံ့လူးလိုက်နှင့် နေသည်။ အေးမြသော ရေထဲတွင် လျှောက်သွား၍ အပင်များကို စားသည်။ အခြားအခါများတွင် တောထဲ၌ လှည့်လည်၍ အညွန့်၊ အစို့တို့ကို စားသောက်လေသည်။ ရှည်လျားသော ခြေထောက်များသည် ဤနေရာ၌အလွန်အသုံးဝင်၏။ သို့သော် တစ်ခါတစ်ရံ အပင်များမြင့်လွန်း၍ မမှီနိုင်ပေ။ ထိုအခါ ပတတ်ရပ်၍ အပင်ကို မှီပြီးလျှင် ကိုင်းညွှတ်လာအောင် လုပ်လေသည်။

မု(စ်)ကောင်သည် ဆောင်းရာသီဝင်ရောက်လာ သောအခါတွင် ကုန်းမြင့်များသို့ တက်ရောက်၍ နေထိုင်၏။ ထိုအခါ၌ တစ်ကောင်တည်း မနေတော့ပေ။ အထီးအမ များစွာ စုရုံး၍ သုံးလေးဧကခန့်ရှိသော နေရာတစ်ကွက်ကို ရွေးချယ်ပြီးလျှင်၊ ထိုစည်းဝိုင်းထဲမှ မထွက်ဘဲ နေကြတော့၏။ ဝံပုလွေများကို အလွန်ကြောက်၏။ ဝံပုလွေဟောင်သံကို ကြားလျှင်ပင် ကြောက်လွန်း၍ တုန်နေသည်။ ဝံပုလွေများ အနီးသို့ ရောက်လာသောအခါ ပြေးရမည်လား၊ ပုန်းရမည်လား မသိနိုင်အောင်ပင် ရှိတော့သည်။ သို့သော် အသက်ကို အလဟဿမစွန့်လွှတ်ဘဲ တတ်နိုင်သမျှ ခုခံ၏။ ဥိးချိုနှင့်ဝှေ့၍ ခြေထောက်နှင့်ကန်ကာ၊ ဝံပုလွေအုပ်ငယ်ငယ်ကိုတွန်း လှန်နိုင်သည်။ အုပ်ကြီးလျှင်ကား အစုလိုက် အပြုံလိုက် သေကြရလေသည်။

အထီး ၂ ကောင်ရှိလျှင် မိတ်လိုက်ချိန်၌ အကြီးအကျယ် တိုက်ခိုက်တတ်ကြ၏။ အမများမှာလည်း သားငယ်ကိုတစ်ဦးဦးက နှောင့်ရှက်လျှင် အတင်းလိုက်၍ ဝှေ့တတ်၏။ အခြားအချိန်များ၌ မုစကောင်တို့သည် သိမ်မွေ့၍ ရန်သူလာသည်ဟုထင်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် လျင်မြန်စွာ ထွက်ပြေးလေတော့သည်။

## ကိုးကား 
မုစ့်သမင်ကြီး/ ရန့်သ် သမင်မျိုးစိတ်
ကဏ္ဍ:နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစုများ
မူးမြစ်

**မူးမြစ်**သည် ဧရာဝတီမြစ်၏လက်တက်ငယ်ဖြစ်၍ မိုင် ၁၇ဝ ခန့်ရှည်၏။ ရှေးအခါက မူးမြစ်တစ်လျှောက် မိုးအခါတွင် လှေငယ်များသွားလာနိုင်၍ သစ်ဖောင်များ မျှောရန်အသုံးပြုသော်လည်း၊ ယခု တူးမြောင်းရေလွှဲဆည်များ ပြုလုပ်ပြီးဖြစ်၍ လှေငယ်များ မသွားလာတော့ပေ။ ဖောင်များကိုမူ မျှောပေသေးသည်။ ယခုအခါ မူးမြစ်သည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအတွက် ရေပေးသွင်းရန် အသုံးဝင်၍ အရေးပါလေသည်။

မူးမြစ်သည် ကသာခရိုင် ဗန်းမောက်မြို့နယ် အနောက်တောင်ပိုင်းမှ စတင်ပြီးလျှင် မြောက်မှသည် တောင်ဘက်သို့ စီးဆင်းသည်။ သို့သော် ကသာခရိုင်အတွင်းရှိ မူးမြစ်တစ်လျှောက်၌ ယခင်အခါကပင် 
ကူးသန်းသွားလာခြင်းမရှိခဲ့ပေ။ မူးမြစ်သည် ကသာခရိုင်မှ ကျော်လွန်လေသော် ရွှေဘိုခရိုင်တွင်းသို့ ရောက်ကာ အလယ်မှ ဖြတ်သန်းသွားပြီးလျှင် စစ်ကိုင်းခရိုင်တွင်းသို့ စီးဆင်းလေရာစစ်ကိုင်းနယ်နှင့် မြင်းမူနယ်တို့ကို နယ်နိမိတ် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသကဲ့သို့ ရှိနေပေသည်။ မြင်းမူမြို့အနီးတွင် ဧရာဝတီမြစ်တွင်းသို့ လင်္ကျာဖက်မှ စီးဝင်ပေါင်းဆုံသည်။

မူးမြစ်သည် ရေစီးကြောင်း တစ်လျှောက်လုံး၌ ရေစီးသန်ပေသည်။ အကွေ့အကောက်လည်း များသည်။ နွေအခါတွင်ရေခန်းခြောက်သောအခါ၊ ချောင်းသာသာ မြစ်ကလေးမျှ ဖြစ်သော်လည်း မိုးရာသီတွင် ရေဒလဟော 
စီးဆင်းသည်။ မူးမြစ်၏ အောက်ခင်းသည် ကိုင်းပြတ်ငုတ်တို ပေါများပြီး လျှင် သဲသောင်လည်း ရှိသည်။

မြန်မာမင်းများ လက်ထက်က မူးမြစ်မှ ရေကိုဆည်မြောင်းများဖြင့် သွယ်ယူကာ လယ်ယာစိုက်ပျိုးစေခဲ့သည်။ သို့သော်မပြင်နိုင်လောက်အောင် ပျက်စီးသွားပြီဖြစ်၍ ဆက်လက်အသုံးမပြုကြတော့ပေ။ မူးဟောင်းဟု ယခုတွင်သည်။ ၁၉ဝ၆ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ် အစိုးရသည် ရွှေဘိုတူးမြောင်းကို ဖောက်လုပ်သည်။ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် ရေဦးတူးမြောင်းကိုဖောက်လုပ်သည်။ ဤတူးမြောင်း ၂ ခုအတွက် ကဘိုရေလွှဲဆည်မှ တစ်ဆင့် မူးမြစ်ရေများကို လွှဲပြောင်းပေးသောကြောင့် မြစ်၏ကမ်း ၂ ဖက်လုံးရှိ လယ်မြေအများကို ရေသွင်းပေးနိုင်ခဲ့ပေသည်။ 

တူးမြောင်းရေသောက် ဧရိယာဧကပေါင်းမှာ ၃၁၃,ဝဝဝ ခန့် ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် မူးမြစ်သည် ရွှေဘိုတူးမြောင်း၊ ရေဦးတူးမြောင်းတို့ကို ရေပေးသွင်းရာ၌အရင်းခံဖြစ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ယခုအခါ အရေးပါတော့သည်။ ရှေးအခါက ကဲ့သို့ ကုန်သွယ်ရာ၌ အရာမရောက်တော့ပေ။

မူးမြစ်အောက်ဘက်ပိုင်း ကမ်းပါး တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင်း မိုးအခါ၌ မြစ်ရေလွှမ်းတင်နေတတ်သည့် 'မူးတိမ်' များရှိသည်။ ယင်းတို့ကို အမှီပြု၍ မုယင်စပါးစိုက်ပျိုးလေသည်။ ရွှေဘိုခရိုင်အတွင်း မူးမြစ်၏ လင်္ကျာဖက်ကမ်းပေါ်တွင် ရေဦးမြို့တည်ရှိသည်။

## ကိုးကား
မူးဝါးလူမျိုး

## မူးဝါးလူမျိုး
အာဖရိကတိုက် အနောက်မြောက်ဘက် မြေထဲပင်လယ် 
ကမ်းခြေတစ်လျှောက်၊ ယခုအခါ မိုရော့ကို၊ တျူနစ်ဇီးယာနှင့်
အယ်လဂျီးရီးယားဟု ခေါ်တွင်သော ဒေသကို ရှေးအခါက 
ဗာဗရီနယ်များဟု ခေါ်တွင်၏။ ထိုဗာဗရီနယ်တွင် နေသူများကို 
ဗာဗာလူမျိုးဟုခေါ်၏။ မူးဝါးလူမျိးတို့သည် ယင်းဗာဗာလူမျိုး 
အုပ်စုကြီးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်လျက် ယင်းတို့မှ 
ဆက်နွယ်ပေါက်ဖွားလာသူများ ဖြစ်၏။ ဗာဗရီနယ်တွင် 
အပါအဝင် ဖြစ်၍ ယခုအခါ မိုရော့ကိုဟု ခေါ်သောဒေသကို 
ရှေးက မော်ရီတီးနီးယားဟုခေါ်တွင်
လျက် ယင်းအမည်မှာလည်း ရောမလူမျိုးတို့ မှည့်ခေါ်သော 
အမည်ဖြစ်၏။ မော်ရီတီးနီးယားတွင် နေထိုင်သူတို့ကို 
ရောမလူမျိုးတို့ကမောရီဟုခေါ်၏။ မူးဝါးဟူသော စကားသည် 
ယင်းစကားမှ ပျက်လာသော စကားဖြစ်သည်။ 

ကာလရွေ့လျောလတ်သော် အာဖရိက
အနောက်မြောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်လျက် အစ္စလမ် 
အယူဝါဒီများဖြစ်၍ အာဗီစကားပြောပြောဆိုသူ မှန်သမျှကို 
မူးဝါးဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်လာသည်မှာ ယခုတိုင်ဖြစ်၏။
၇ ရာစုနှစ်အတွင်းက အာရပ်လူမျိုးတို့သည် 
အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်းသို့ နယ်ချဲ့ယင်း ရောက်ရှိလာပြီးလျှင် 
ဗာဗာလူမျိုးတို့နှင့် တွေ့ဆုံမိကြသည်။ အာရပ်တို့သည် 
လူနည်းစုပင် ဖြစ်သော်လည်း လူများစုဖြစ်သော ဗာဗာတို့ကို 
မိမိတို့ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သော အစ္စလာမ်အယူဝါဒတွင်းသို့ 
တဖြည်းဖြည်း သွတ်သွင်း၏။ အာရပ်နှင့် ဗာဗာတို့ ပူးပေါင်း၍ 
စပိန်နိုင်ငံတွင်သို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်သည်။ ထိုလူမျိုး 
နှစ်စုတို့ သွေးနှောကာ ပေါက်ဖွားလာသူတို့သည် မူးဝါးဟူ၍ 
တွင်လာ၏။

မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် နီးဂရိုးဖြစ်သည်ဟု အချို့က 
ထင်မှတ်မှားကြ၏။ အမှန်မှာ မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် 
တင့်တယ်ပြေပြစ်သော အဆင်းရှိ၏။ ဆံပင်နက်မှောင်၍ 
မျက်လုံးညိုကာ အသားညိုပြီးလျှင် မြေထဲပင်လယ်သားဟု 
ခေါ်အပ်သော လူမျိုးစုတွင်ပါဝင်ရာ၊ လူဖြူမျိုးဖြစ်သည်မှာ 
ထင်ရှားပေးသည်။

မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် အလယ်ခေတ်တွင် ထင်ရှားခဲ့၍၊ 
ယဉ်ကျေးမှုအရာ၌ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခဲ့၏။ 
မူးဝါးယဉ်ကျေးမှုဟု ဆိုရသော်လည်း 
တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်ကား အာရပ်ယဉ်ကျေးမှုပင် ဖြစ်၏။ 
စပိန်နိုင်ငံတွင် မူးဝါးလူမျိုးတို့၏ ရှေးဟောင်း
အနုပညာ လက်ရာကောင်းများကို ယခုတိုင် 
တွေ့နိုင်ပေသေးသည်။

မူးဝါးလူမျိုးတို့သည်စပိန်နိုင်ငံကို နှစ်ပေါင်း ၅ဝဝ ခန့် 
အုပ်စိုးခဲ့၍ ကောက်ဒိုးဗားကို အစိုးရသော ကဲလစ်ဘုရင် 
လက်ထက်တွင် အထွတ်အထိပ်သို့ရောက်
ရှိခဲ့၏။ နှစ်ပေါင်းများစွာပင် ကော်ဒိုးဗားသည် အနောက် 
ဥရောပတိုက်၌ အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။
ခရစ် ၁၂၁၂ နှစ်မှစ၍ မူးဝါးတို့ အင်အား 
ဆုတ်ယုတ်နေခဲ့ပြီ ဖြစ်သော်လည်း စိပန်ဘုရင် ဖာဒီနန်နှင့် 
အဇ္ဇဗဲလားမိဖုရားတို့လက်ထက် ၁၄၉၂ ခုနှစ်တွင်မှ အပြီးတိုင် 
တိုက်ခိုက်အောင်မြင်သည်။ မူးဝါး အမြောက်အမြားပင် 
အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်းသို့တိုက်
ထုတ်ခြင်း ခံရ၏၊ စပိန်နိုင်ငံတ္တငါ ကျန်ရစ်သူတို့အား 
စပိန်လူမျိုးတို့က မောရစ္စတိုဟု ခေါ်၏။ အာဖရိကတိုက်သို့ 
ပြန်ရောက်သွားသူတို့ကူမူ အဒန်လျူရှန်ဟု ခေါ်ကြလေသည်။
 
## ကိုးကား
မီးပြင်းဖို

ယခုအခါ၌ အလွန်ကြီးမားခိုင်ခံ့လှသည့် စစ်သင်္ဘောကြီး 
များ၊ သံချပ်ကာကားကြီးများ၊ အမြောက်ကြီးများစသည့် ထုထည် 
ကြီးမားလှသော အဆောက်အအုံများကို သံမဏိတို့နှင့် 
ဆောက်လုပ် ကြသည်။ သံ၊ သံမဏိများကို အလိုရှိသောပုံမျိုး 
သွန်းလုပ်ရန် အရည်ကျိုရာ၌ လည်းကောင်း၊ ပျော့ပျောင်းအောင် 
လုပ်ရာ၌ လည်း ကောင်း အလွန်ပူပြင်းသည့် မီးပြင်းဖိုများကို 
လိုအပ်ပေသည်။

မီးဖိုဆိုရာ၌ အိမ်တွင်းရှိ ထမင်းဟင်းချက်ပြုတ်ရန် မီးဖို၊ 
အေးသောတိုင်းပြည်များတွင် အိမ်တွင်း အပူငွေ့ရစေရန် အတွက် 
အပူငွေ့ပေးထားသော မီးဖိုများကိုသာ လူသိများကြသည်။ 
အမှန်မှာ စက်ရုံလုပ်ငန်းများ၌ သုံးသော မီးပြင်းဖိုများမှာ 
ဆိုခဲ့သော မီးဖိုတို့ ထက် အဆပေါင်းများစွာ အပူအားကြီး၍ 
စက်ရုံလုပ်ငန်းတွင် အလွန်အရေးပါ အရာရောက်ကြပေသည်။ 
ယခုအခါတွင် အသုံးအ များဆုံးလည်းဖြစ်၍ အရေးအကြီး 
ဆုံးလုပ်ငန်း၌ အထိရောက်ဆုံး လည်းဖြစ်သော မီးပြင်းဖိုများမှာ 
လျှပ်စစ်မီးဖိုများဖြစ်ကြသည်။ ထို မီးဖိုများသည် ဖာရင်ဟိုက် 
ဒီဂရီ ၇ယဝဝဝ မျှရှိသော အပူချိန်ကို ပေးစွမ်းနိုင်သဖြင့် 
အခြားသာမန် မီးပြင်းဖိုများထက် နှစ်ဆမျှပို၍ 
အပူအားကောင်းသည်။ အလွန် အရည်ပျော်ခဲလှသော 
သတ္တုများပင် ထိုမီးဖိုများထဲတွင်
အရည်ပျော်နိုင်ကြပေသည်။

လျှပ်စစ်မီးဖိုတွင် လုံကြီးတစ်ခု ပါဝင်၏။ ထိုလုံကြီးကို 
ပြင်းထန်သော အပူဒဏ်ကို ခံနိုင်၍ လျှပ်စစ်ဓာတ် မကူးနိုင်သော
ပစ္စည်းဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည်။ အချို့ လျှပ်စစ်မီးဖိုများတွင် 
ကာဗွန် ဓာတ်ခေါင်း နှစ်ခု အကြား၌သော် လည်းကောင်း၊ 
ကာဗွန်ဓာတ်ခေါင်းများမှ အပူတိုက်ပေးရမည့် 
အရာဝတ္တုသို့သော်လည်းကောင်း လျှပ်စစ်ဓာတ်စီး 
ဖြတ်ကူးစေသည်။ ထိုအခါတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်စီး သည် 
ပြင်းထန်သော လျှပ်စစ်မီးစွယ်ကြီးကို ဖြစ်စေသည်။ အချို့ 
မီးပြင်းဖိုတွင် လုံကို ကြေးနန်းကြိုးများဖြင့် ရစ်ပတ်၍ 
ကြေးနန်း ကြိုးထဲသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ် 
ဖြတ်စီးစေပြီးလျှင် အပူတိုက်ပေးသည်။ 

ကြေးနန်းကြိုး ပြုလုပ်သော သတ္တုများတွင် နစ်ကယ်
ကရိုမီယမ်ကိုအပူချိန်စင်တီဂရိတ် ဒီဂရီ ၁ဝဝဝ 
အထိရှိသော လျှပ်စစ်ဓာတ်စီး အတွက် အသုံးပြုနိုင်သည်။
ထိုအပူချိန်ထက်မြင့်သော အပူချိန်များအတွက် 
ပလက်တီနမ်၊ သို့မဟုတ် မိုလစ်ဒီနမ်ကို အသုံးပြုရသည်။ 
ထိုသတ္တုတို့ကို အောက်ဆီဂျင်ပါသည့် လေထဲ၌ အသုံးပြု 
လျက် အောက်ဆိုက်အဖြစ်သို့ ပြောင်းသွားတတ်ကြသဖြင့် 
ထိုသတ္တု တို့ကို အသုံးပြုနေစဉ်တွင် အနီးတစ်ဝိုက်၌ 
ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဓာတ်ငွေ့များ ကို လွှတ်ပေးထားရသည်။

အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း လျှပ်စစ်မီးဖိုများသည် 
အရည်ပျော်ခဲသော သတ္တုများကို သတ္တုရိုင်းများမှ ထုတ်ယူရာတွင်
များစွာအသုံးဝင်လေသည်။ ကျောက်မီးသွေးအဖြစ်မှ ဂရက်ဖိုက် 
အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရာ၌လည်းကောင်း၊ ကျောက်သကလင်းမျိုးမှ 
ဖန်ချိုင့်စသည်တို့ သွန်းလုပ်ရာ၌လည်းကောင်း၊ 
သံမဏိကျိုချက်ရာ၌ လည်းကောင်း လျှပ်စစ်မီးဖိုများကသာ 
ထိရောက်စွာဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ကြပေသည်။

လျှပ်စစ်မီးဖိုအပြင် အခြားမီးပြင်းဖို အမျိုးမျိုးရှိကြသေးရာ 
ထိုမီးပြင်းဖိုတို့ကို ၃ မျိုး ခွဲခြားထားနိုင်သည်။ 
*(၁) မီးတိုက်လို သော အရာဝတ္ထုနှင့် မီးတို့ကို ထိတွေ့စေသော မီးပြင်းဖိုများ၊ ထိုမီးဖိုမျိုးမှာ ပန်းဘဲဖိုမှမီးဖိုများနှင့် လေမှုတ်မီးပြင်းဖိုကြီး မျိုးဖြစ်သည်။ 
*(၂) ထင်းမီးကို မီးဖိုအတွင်း အခန်းတစ်ဖက်၌ထား၍ မီးတိုက်လို သော အရာဝတ္ထုကို အခြားအခန်းတစ်ဖက်၌ ထားလျက် မီးတောက်ကို မီးဖိုအဖုံးအောက်တစ်လျှောက် အရာဝတ္ထုဆီသို့ ရိုက်ဟပ်စေ သော မီးဖိုများ၊ ထိုမီးဖိုမျိုးမှာ မီးလွှဲမီးဖိုမျိုးဖြစ်သည်။
*(၃)မီးတိုက် လိုသော အရာဝတ္ထုကို အိုးထဲထည့်ကာ အလုံပိတ်ထားပြီးလျှင် အပြင်မှ မီးအမျိုးမျိုးဖြင့် အပူတိုက်ပေးရသည့် မီးဖိုများ၊ ထိုမီးဖိုမျိုး မှာ ဖန်ကိုကျိုသော အိုးမီးဖို၊ သံမဏိကို ကျိုသော လုံမီးဖိုမျိုးဖြစ်သည်။ 

ဤမီးပြင်းဖိုများသည် ပူပြင်းသော အပူကို ပေးစွမ်းနိုင်၍ ဓာတုဗေဒလုပ်ငန်းများတွင် လွန်စွာ အရေးပါအရာရောက်လေသည်။
 
## ကိုးကား
မုယော

ဥရောပတိုက်၊ ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတွင် 
ရှေးကျောက်ခေတ်ကနေထိုင်ခဲ့သော သူများသည် 
မုယော (Barley) ကို အသုံးပြုကြကြောင်း ထိုနိုင်ငံမှ တူးဖော်ရရှိသော 
အခြားဝတ္ထုပစ္စည်းများနှင့်အတူ မုယောစေ့များကိုပါ 
တွေ့ရှိရခြင်းဖြင့်သိရလေသည်။ တရုတ်ပြည်တွင် ခရစ်တော်
မပေါ်မီနှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင်အထက်က မုယောကို စိုက်ပျိုးခဲ့
ကြောင်း တရုတ် လူမျိုးတို့၏ အယူဝါဒရေး စာအုပ်များတွင် 
ဖော်ပြထားသည်။ အီဂျစ်နိုင်ငံ၌ ဟီဗြူလူမျိုး(ဟီဘရူးလူမျိုး)တို့သည် 
မုယောပင်ကို စိုက်ပျိုးခဲ့ကြောင်း ခရစ်ယန်တို့၏ 
သမ္မာကျမ်းစာတွင် ဖော်ပြချက်ပါရှိသဖြင့်
သိရလေသည်။ ထိုကြောင့် မုယောပင်သည် အလွန်ရှေးကျသော 
ကောက်ပင်များတွင် အပါအဝင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရပေမည်။

မုယောပင် မူလပေါက်ရောက်ရာ အရပ်မှာ 
အာရှတိုက်အနောက်ပိုင်း ဖြစ်သည်ဟု ထင်မှတ်ရသည်။ 
အကြောင်းဆိုသော် ထိုဒေသများတွင် မုယောပင်အရိုင်းများ 
ပေါက်လျက်ရှိသည်ကို တွေ့ရခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ 
အလွန်အေးသော ရာသီရှိသည့်မြောက်ဘက် 
အလာစကာပြည်နယ်မှ တောင်ဘက် အိန္ဒိယနိုင်ငံကဲ့သို့ 
ပူအိုက်သော တိုင်းပြည်များအထိ မုယောပင်ကို စိုက်ပျိုးလျက်
ရှိကြသည်။ ရှေးအခါက မုယောကို လူတို့ စားသုံးရန် အတွက် 
အသုံးချခဲ့ကြ၏။ သို့သော် မုယောထက် အာဟာရဓာတ် 
ပြည့်စုံသည့်အခြားကောက်ပင်များကို ယခုစိုက်ပျိုးလျက်ရှိကြရာ 
မုယောမှုန့်နှင့် လုပ်သော ပေါင်မုန့်အမည်းများကို 
ဥရောပတိုက်တောလက်ကျေးရွာများတွင် နေထိုင်ကြသော 
တောင်သူလယ်သမားတို့လောက်သာ စားသုံးလျက်ရှိကြသည်။ 

ယခုခေတ်တွင် ဘီယာခေါ် ဗျစ်ရည်ချက်လုပ်
ရန်နှင့် နို့မှုန့်စသော အစားအသောက်များ၌ ရောစပ်ရန်အတွက် 
မုယောကို အမြောက်အမြား အသုံးပြုကြသည်။ 
တိရစ္ဆာန်အစာအတွက်လည်း မုယောမှုန့်ကို အသုံးချနိုင်သည်။ 
အထူးသဖြင့် ဝက်များကို မုယောမှုန့်ကျွေးလျှင် 
ပို၍ဆူဖြိုးလာမည်ဖြစ်သည်။ မုယောပင်၏
ရိုးတံများတွင် ထက်မြက်စုးရှသော 
အမွေးအမှင်ကလေးများပေါသဖြင့် တိရစ္ဆာန်များကို 
ကျွေးရန်အစာအဖြစ် ထိုကောက်ရိုးများကို အသုံး
မချနိုင်ချေ။ မုယောပင်များမှာ ကောက်လျင်ပင်မျိုးဖြစ်ရာ 
အများအားဖြင့် ဂျုံပင်များ စိုက်ပျိုးပြီးမှ မုယောကို စိုက်လေ့ရှိ
ကြသည်။ ဂျုံ
ထက်ဦးစွာ မုယောကို ရိတ်သိမ်းကြရသည်။ စိမ့်မစွဲ၊ 
ရေမဝပ်သည့် သဲမြေမျိုးတွင် မုယောပင်များ ကောင်းစွာ 
ဖြစ်ထွန်း၍ အမြစ်တိုသည့် ကောက်ပင်မျိုးဖြစ်သောကြောင့် 
မြေယာကို နက်စွာ ထွန်ယက်ပြုပြင်ရန် မလိုချေ။

ရုရှားနိုင်ငံသည် မုယောအများဆုံး စိုက်ပျိုးသော 
နိုင်ငံဖြစ်သည်။
 
## မုယောပင်ပေါက်
မော့ခေါ် မုယောပင်ပေါက်ကို မုယောစပါးမှ 
အပင်ဖောက်ယူရ၏။ ဦးစွာ၌ မုယောစပါးများကို အပူချိန် 
ဖာရင်ဟိုက် ၅၅ဒီဂရီရှိသော ရေထည့်ထားသည့် စည်များတွင် 
စိမ်ထားရသည်။ ရေစိမ်ထားသည်မှာ ၂ ရက်မှ ၄ ရက်အထိ 
ကြာ၍ ထိုအချိန်အတွင်းအပူချိန် တစ်ညီတည်း 
ဖြစ်နေစေရပြီးလျှင်၊ ရေကိုလည်း ဗက်တီးရီးယားများလွန်ကဲစွာ 
မပွားစေရန် မကြာခဏလဲလှယ်ပေးရသည်။

ထိုနောက် မုယောစပါးများကို ဆယ်ယူပြီးသော် ကြမ်းပြင် 
ပေါ်တွင်ဖြန့်ကြဲကာ ၁၂ ရက်ကြာမျှ လှန်းထားရပြန်သည်။ 
ထိုအချိန်အတွင်းကဇော်ပေါက်လာ၍ အညှောက်လည်း 
စတင်ထိုးထွက်လာသည်။ ကဇော်ပေါက်သည်ဟုဆိုရာ၌ 
ဖာမင်တေးယှင်းဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
ကဇော်ပေါက်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အင်ဗိုင်းသည် ကစိဓာတ်ကို 
သကြားဓာတ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲနိုင်သည့်ပြင် ပို၍ 
အစာကိုလည်း ကြေလွယ်စေနိုင်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မီးဖိုထဲ၌ 
အပူဓာတ်ပေးခြင်းဖြင့် အညှောက်ကြီးပွားလာခြင်းကို ရပ်စဲစေ၍ 
အညှောက်များကို ဖယ်ပစ်ရသည်။ ထိုအခါတွင် မုယောပင်ပေါက် 
(ဝါ) မော့ကိုရရှိလေသည်။

မုယောပင်ပေါက်ကို ဘီယာချက်ရာ၌ အဓိကထား၍ 
အသုံးပြုကြသည်။ နို့မှုန့်နှင့်မုယောပင်ပေါက်ကို ရောစပ်၍ 
ပြုလုပ်ထားသော မုယောပင်ပေါက် နို့မှုန့်(မော့နို့မှုန့်) 
ပြုလုပ်ရာ၌လည်း မုယောပင်ပေါက်ကို အမြောက်အမြား 
အသုံးပြုကြသည်။ မော့ပါသော နို့
မှုန့်သည် အစာကြေလွယ်စေသဖြင့် လူနာနှင့် ကလေးများအား 
တိုက်ကျွေးရန် အထူးသင့်လျော်ပေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:သီးနှံများ
မယ်ဇလီပင်

**မယ်ဇလီပင်** (မဲဇလီ) (***Senna siamea***) သည် လီဂူမီနိုးစီအီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ယင်းကို ရုက္ခဗေဒ အလိုအားဖြင့် ကက်စီယာ ဆိုင်းရမ်းမီးဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ မယ်ဇလီပင်သည် ဆယ့်နှစ်ရာသီစိမ်းလန်းသော သစ်ပင်ဖြစ်၍ အထက်အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ သစ်တောများ၌ ပေါက်သည်။ အစေ့ကို စိုက်ခြင်းဖြင့် အလွယ်တကူ အပင်ပေါက်နိုင်သည့်ပြင် ကြီးလွယ်၍ ခိုင်ခံ့သော သစ်ပင် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တောလက်ကျေးရွာများနှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းဝင်းတွင်း၌ မယ်ဇလီပင်များကို စိုက်ပျိုးထားတတ်ကြသည်။ မယ်ဇလီပင်သည် အမြင့် ပေ ၅ဝ အထိရှိ၍ ထိပ်ဝိုင်းနေသော အစိမ်းရင့်ရောင် အရွက်များဖြင့် ထူထပ်စွာ ဖုံးအုပ်လျက် ရှိသည်။ ယင်းအပင်ကို အရိပ်အာဝါသအတွက် စိုက်ပျိုးကြသည်။ 

အရွက်သည် ငှက်မွေးပုံကဲ့သို့ ရိုးတံ တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ရွက်မြွာများစီ၍ ထွက်နေသည်။ ရွက်ရိုးတံသည် ၆ လက်မမှ ၁၂ လက်မထိရှည်၍ ရိုးတံတစ်ခုတစ်ခုတွင် ရွက်မြွာများ ၆ စုံမှ ၁ဝ စုံအထိရှိသည်။ ရွက်မြွာတစ်ခုသည် ၁ လက်မမှ ၂ လက်မအထိရှိသည်။ ထိပ်ဝိုင်းသည်။ အဝါရောင်အပွင့် သေး ကလေး များသည် အကိုင်းရင်း၌ အခိုင်လိုက် ပွင့်ကြသည်။ သီးတောင့်များသည် ပြား၍ ၆ လက်မခန့် ရှည်သည်။ သေးသွယ်သည်။ မှည့်လာသောအခါ ညိုလာ၏။ သီးတောင့်ထဲတွင် အစေ့များရှိသည်။ မယ်ဇလီပင်ကို စိုထိုင်းသောမြေမျိုး၌ စိုက်လျှင် ကောင်းစွာဖြစ်ထွန်း၍၊ မြေစေးမြေ၌ စိုက်လျှင် အပင်ကြီးသင့်သလောက်မကြီးဘဲ၊ လှီ၍ နေတတ်သည်။ 

အရွက်နုကလေးများနှင့် အဖူးများကို ချက်ပြုတ်စားလေ့ရှိကြသည်။ တန်တောင်မုန်း လပြည့်နေ့ တစ်နေ့တာအတွင်း၌ မယ်ဇလီဖူးလက်သုပ် စားခြင်းသည် မြန်မာ့ရိုးရာအရ ဆေးဖက်ဝင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ချောမွတ်၍ မွဲပြာရောင်ရှိသော အခေါက်နှင့် အသီးများကို သားရေနယ်ရာ၌ အသုံးပြုကြသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်မူ မယ်ဇလီပင်ကို ထင်းအလို့ငှာ စိုက်ပျိုးကြသည်။

မယ်ဇလီသားသည် ညိုမည်းမည်း အရောင်ရှိ၍ မာသည်။ ပြောင်လက်လာအောင် အရောင်တင်နိုင်သော သစ်သားလည်း ဖြစ်သဖြင့် ဘီရိုကဲ့သို့ အိမ်အသုံးအဆောင်များ လုပ်ရန် အသုံးကျသည်။ ထို့ပြင် ပုဆိန်ရိုး၊ သစ်သား ဆောက်ပုတ်ရိုး မှစ၍ အခြားတန်ဆာပလာအရိုးများနှင့် လက်ကိုင်တုတ်များ လုပ်ရန် အသုံးပြုကြသည်။

မယ်ဇလီကြီးပင်ဟူ၍ အပင်တစ်မျိုး ရှိသေး၏။ ယင်းကို သင်္ဘောမယ်ဇလီပင်ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ မယ်ဇလီကြီးပင်များသည် ချုံယောင်ပင်ငယ်များ ဖြစ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အနှံ့အပြား တွေ့ရသည်။ ဆေးဖက်ဝင်သော အပင်များ ဖြစ်သဖြင့် ခြံဝင်းတွင်း၌ စိုက်ပျိုးထားတတ်ကြသည်။ ပွေး ကဲ့သို့ ယားယံသည့် အကွက်အနာများကို ထိုအပင်၏ အရွက်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်ပေးလျှင် အနာပျောက်ကင်းနိုင်သည်။ အပွင့်များကို ဝမ်းနုတ်ဆေးအဖြစ်လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ တောင်မယ်ဇလီပင် သို့မဟုတ် တောမယ်ဇလီပင် ခေါ် အပင်တစ်မျိုးလည်း ရှိသေးသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ
ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ
ကဏ္ဍ:ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ
မဲနယ်ရောင်

**မဲနယ်ရောင်** ဟုခေါ်သော အပြာရင့်ရောင်ဆိုးဆေးကို မဲနယ်ပင်မှ သီးခြားရ၍ ရှေးအခါကပင် ဆိုးဆေးအဖြစ် အသုံးပြုလာခဲ့ ကြသည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ မဲနယ်အကောင်းဆုံးနှင့် အများဆုံး 
ထွက်သဖြင့် မဲနယ် ရောင်းဝယ်ရေးသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် အခြားမဲနယ်ထွက်သော နိုင်ငံများတွင် များစွာ ဖွံ့ဖြိုးခဲ့လေသည်။ 
ယခုခေတ်တွင်ကား သိပ္ပံပညာသည်များသည် ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့် 
မဲနယ်များကို အဖိုးချိုချိုဖြင့် မြောက်မြားစွာ ထုတ်လုပ်နိုင်ပြီဖြစ်ရကား အပင်မှရသော သဘာဝ မဲနယ်လုပ်ငန်းမှာ ပျက်စီးခဲ့ရလေသည်။

မဲနယ်ပင်သည် ပဲမျိုးတွင်ပါဝင်၍ အမြင့် ၃ ပေမှ ၅ ပေထိ ရှိသည့် ပင်ပျပ် ဖြစ်သည်။ အရွက်များ၏ ထိပ်သည်ဝိုင်း၍ နီဖျော့ဖျော့ပန်းများ ပွင့်ကြသည်။ မဲနယ်ပင်ကို အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဘင်္လားနယ်တွင် အများဆုံးစိုက်၍ ဂျားဗားကျွန်း၊ 
တရုတ်နိုင်ငံ၊ သီဟိုဠ်ကျွန်း၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၊ ဗရာဇီးနိုင်ငံနှင့် အမေရိကတိုက် အလယ်ပိုင်းတို့တွင်လည်း စိုက်ပျိုးကြသည်။ 

ဘင်္ဂလားပြည်နယ်မှ မဲနယ်ပင်၏ ရုက္ခဗေဒ အမည်မှာ အင်ဒီဂိုဖာရာ စူမာထရားနာ ဖြစ်၍ တရုတ်နိုင်ငံမှ မဲနယ်ပင်၏ 
ရုက္ခဗေဒ အမည်မှာပေါ်လီဂိုနမ် တင့်ကိုရီယမ်ဖြစ်သည်။ မဲနယ်ကိုစိုက်၍ ၃ လကြာသောအခါ အပင်များ ပွင့်ကြ၏။ ထိုအခါ အပင်ကို ခုတ်ကြလေသည်။ သို့သော် မကြာမီ အပင်များ ပြန်တက်လာသဖြင့် ဒုတိယအကြိမ် ခုတ်
ကြပြန်သည်။ တစ်နှစ်အတွင်း တတိယအကြိမ် ထိအောင် ခုတ်ကြသည်။ ခုတ်ပြီးသော အကိုင်းအခက် အရွက်များကို စင်း၍ 
ရေအပြည့်ရှိသော စည်ကြီးများထဲသို့ ထည့်ပြီးလျှင် ၉ နာရီမှ ၁၄ နာရီခန့်ကြာအောင် ရေစိမ်ထားရသည်။ ထိုအခါ ကဇော်ပေါက် 
လာလေသည်။ ကဇော် ပေါက်လာသော အဝါရောင် ရေကြည်ကြည်ကို အခြားစည်ကြီးတစ်ခုသို့ လောင်းယူပြီးလျှင် မွှေပေးရသည်။ လေသလပ်ခံရသဖြင့် အပြာရောင်မဲနယ်လွှာ 
ကလေးများအဖြစ်ဖြင့် ရေအောက်သို့ အနည်ထိုင်သွားလေသည်။ 

ထိုအနည်ကို ပိတ်ဖြင့်စစ်ယူပြီးလျှင် အတုံးကလေးများလုပ်၍ အခြောက်လှန်းလေသည်။ ထိုနောက် ဗူးများတွင်ထည့်၍ ရောင်းချ
ကြသည်။ ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့် မဲနယ်ထုတ်ယူသောနည်းမှာ လွန်စွာ စိတ်ဝင်စားဖွယ် ကောင်းပေသည်။ ယင်းလုပ်ငန်း အောင်မြင်ထမြောက်၍ အကောင်အထည် ပေါ်လာစေရန် ၁၇ နှစ်ကြာမျှ 
မနေမနား အချိန်ယူ၍ လက်တွေ့စမ်းသပ် ပြုလုပ်ပြီးလျှင် ငွေကြေး မြောက်မြားစွာအကုန်အကျခံခဲ့ရလေသည်။ ခရစ် ၁၈၈ဝ 
ပြည့်နှစ် စောစောပိုင်းလောက်က အဒေါ့ဖွန်ဗေယာဆိုသူ ဂျာမန်ဓာတုဗေဒပညာ ရှင်တစ်ဦးသည် ကျောက်မီးသွေးကတ္တရာမှ 
ဓာတ်ဖော်မဲနယ်ကို ဖော်စပ်နိုင်ခဲ့၏။ သို့သော် ယင်းမှာ အပင်မှရသော သဘာဝမဲနယ်ထက် ထုတ်လုပ်ရာ၌ စရိတ်များစွာ ပိုမိုကုန်ကျသဖြင့် တွက်ကိန်း မကိုက်ချေ။ ထိုမှတဖန် ခရစ် 
၁၈၉၇ ခုနှစ် ရောက်သောအခါ ယင်းဓာတုဗေဒ ပညာရှင်ကြီးနှင့် အခြားပုဂ္ဂိုလ်များပူးပေါင်း၍ စရိတ်သက်သာသော နည်းကိုနောက်ဆုံး တွေ့ရှိခဲ့လေသည်။ သို့ဖြင့် ယခုခေတ်တွင် 
အပင်ထွက်မဲနယ်လုပ်ငန်းမှာ များစွာ ပျက်စီးခဲ့လေသည်။ သို့သော် အရောင်ခိုင် ဆိုးဆေး အပြာများကို အလိုရှိသည့်အခါ အပင်ထွက် သဘာဝမဲနယ်ကို မှာယူကြရလေသည်။

## ကိုးကား
မဲဆန္ဒပေးခြင်း

thumb|မဲဆန္ဒပေးခြင်း

နိုင်ငံ အရေးအခင်းများကို ဆုံးဖြတ်ရာ၌လည်းကောင်း၊ 
ခေါင်းဆောင်များနှင့် အစိုးရအဖွဲ့များကို ရွေးချယ်ရာ၌ 
လည်းကောင်း ပြည်သူလူထုသည် မဲဆန္ဒပေးသည့်နည်းကို 
အသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်။

ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံဖြစ်သော ဆိုဗီယက်ရုရှနိုင်ငံ၌ အသက် ၁၈ 
နှစ် ပြည့်သော တိုင်းသူ ပြည်သားများသည် မိမိတို့ နှစ်ခြိုက်
သော ပုဂ္ဂိုလ်များကို ပြည်သူ့လွှတ်တော် အမတ်များနှင့် လူမျိုးစု 
လွှတ်တော် အမတ်များ အဖြစ်သို့ မဲဆန္ဒဖြင့်ရွေးကောက် 
တင်မြှောက်ကြသည်။ ဗြိတိန်၊ အမေရိကန်၊ ပြင်သစ် စသော 
ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ နိုင်ငံများရှိ ပြည်သူပြည်သားများသည်လည်း 
မဲဆန္ဒဖြင့်ပါလီမန်အမတ်များကို ရွေးချယ်ကြရသည်။ 

ပါလီမန် အမတ်များအား မဲဆန္ဒပေး၍ ရွေးကောက် 
တင်မြှောက်သော စံနစ်မှာ ဗြိတိသျှတို့ စတင် ကျင့်သုံးသော 
စံနစ်ဖြစ်သည်။ အကျဉ်းအားဖြင့်ဖော်ပြရသော် ရှေးဦးကာလ 
ဆိုင်ရာခရိုင်များမှ ကိုယ်စားလှယ်အမတ်များကို ရွေးကောက် 
တင်မြှောက်ကြရာ၌ လက်ထောင်၍ ရွေးကောက်ခြင်း ပြုကြ 
သည်။ ၁၈ ရာစုနှစ်တွင်မှ မဲဆန္ဒပေးခြင်း စံနစ်ပေါ်လာသည်။ 

ထိုစဉ်အခါက မဲဆန္ဒပေးသူသည် မဲရုံသို့သွား၍ မိမိ မဲပေးလို 
သော အမတ်လောင်း၏ အမည်ကို လူအများရှေ့တွင် ထုတ်ဖော် 
ပြောရ၏။ ဤသို့ ပြောရခြင်းစံနစ်ကြောင့် လပ်ပေးလပ်ယူပြုခြင်း၊ 
ခြိမ်းခြောက်ခြင်းတို့ ပေါ်ပေါက်ရုံမကဘဲ ရွေးကောက်ပွဲသည် 
လည်း အဓိကရုဏ်းဖြင့် အပြီးသတ်လေ့ရှိ၏။ ၁၈၇၂ ခုနှစ်တွင် 
လျှို့ဝှက် မဲပေးရေး ဥပဒေကို ဗြိတိန်ပြည်၌ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ 

၁၈၃၂ ခုနှစ် မတိုင်မီက မဲဆန္ဒပေးခွင့်ရှိသူ
လူဦးရေကို အကန့်အသတ်ပြုခဲ့၏။ မြေပိုင်၍ ချမှတ်ထားသော 
နှစ်စဉ် အသားတင် ဝင်ငွေရှိသူများကိုသာ မဲဆန္ဒပေးနိုင်ခွင့်ရှိ၏။
တဖြည်းဖြည်းဖြင့် မဲပေးခွင့်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့ရာ ၁၈၈၄ ခုနှစ် 
နောက်ပိုင်းတွင် အသက် ၂၁ နှစ်ပြည့်သော ယောက်ျားတိုင်း မဲ
ဆန္ဒပေးခွင့်ရ၏။ ဗြိတိသျှ အမျိုးသမီးတို့သည် ၁၉၁၈ ခုနှစ် 
နောက်ပိုင်းတွင်မှ မဲဆန္ဒပေးခွင့်ရကြသည်။

ရုရှ နိုင်ငံကို ဇာဘုရင်တို့ အုပ်စိုးစဉ် ပြည်သူလူထုသည် 
နိုင်ငံအရေးတို့ကို မဲဆန္ဒပေး၍ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခွင့် ပြောပလောက်
အောင် မရရှိခဲ့ကြချေ။ ၁၉၁၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ 
တော်လှန်ရေး ပြီးသည့်နောက် ဆိုရှယ်လစ် ရုရှနိုင်ငံ 
သဖြစ်လာသောအခါ၌ကား အသက် ၁၈ နှစ်ပြည့်သော 
တိုင်းသူပြည်သား ယောက်ျား မိန်းမ အားလုံးတို့သည်။ လူမျိုး၊ 
ဘာသာ၊ ပညာ၊ စီးပွားရေးအခြေအနေ၊ ဇာတိဂုဏ်၊ 
အရည်အချင်း၊ နေထိုင်ရာဒေသတို့ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် 
အကန့်အသတ် မရှိစေဘဲ၊ မဲဆန္ဒပေးခွင့်
ရှိလာသည်။ သို့ရာတွင် ရူးသွပ်သူ၊ တရားရုံးမှ 
ရာဇဝတ်အပြစ်ဒဏ် အပေးခံရသူနှင့် မဲဆန္ဒပေးခွင့်ကို 
ရုပ်သိမ်းခြင်းခံရသူတို့သည်မဲဆန္ဒပေးခွင့် မရှိချေ။ မဲပေးရာ၌ 
လျှို့ဝှက်မဲပေးစံနစ်ကို အသုံးပြု၏။ 

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:ရွေးကောက်ပွဲများ
လူ့ကျင့်ဝတ်

ဒဿနိကဗေဒ၏ အဓိက ကိုင်းခွဲကဏ္ဍ ၄ခုအနက် တခု ဖြစ်သော **အကောင်း-အဆိုး ဗေဒ** (သို့) **စရိယဗေဒ** (သို့) **လူ့ကျင့်ဝတ်ဗေဒ** (အင်္ဂလိပ်: ethics or moral philosophy) ဆိုသည်မှာ "ဖြောင့်မှန်မည် ဆိုရလောက်သော စိတ်ထား (စာရိတ္တ) နှင့် ကောင်းမှုဆန်မည်၊ ဆိုးမှုဆန်မည် ဆိုရလောက်သော လုပ်ရပ် (ကံ) တို့၏ သဘောသဘာတို့ ဟူသည်ကား မည်သို့ဖြစ်မည်နည်းတို့ကို ဆင်ခြင် ရှာဖွေ့ သုံးသပ်သမျှသော" တွေးခေါ်ဆန်းစစ်မှု အမျိုးမျိုးကို ဆိုလိုသည်။

မြန်မာစွယ်စုံကျမ်းအရ - ကောင်းခြင်း နှင့် ဆိုးခြင်း၊ မှန်ကန်ခြင်း နှင့် မှားယွင်းခြင်း၊ စင်ကြယ်မှုနှင့် ဆိုးယုတ်မှု၊ တရားမျှတမှု နှင့် တရားဥပဒေ ချိုးဖောက်မှု စသည့် အကြောင်းအရာများပင် ဖြစ်သည်။ အကောင်းနှင့်အဆိုး၊ အမှားနှင့်အမှန်၊ အကျိုးနှင့်အပြစ်တို့ကို ခွဲ ခြားဝေဖန်သော ပညာရပ်ဖြစ်သည်။

* မည်သို့သော လူများအဖို့ ကျင့်ဝတ် ဟူ၍ နယ်ပယ်အတိအကျ ဆန်နေသော ကျင့်ဝတ်များမှာ သိမှတ်လေ့လာဖွယ် ဘဝသုံး ကျင့်ဝတ်များ (applied ethics) အဖြစ် ရှိမည်၏။
* မည်သည့် အခြေနေမျိုး၌မဆို လုပ်အပ်သည့် ကျင့်ဝတ်များ ဟူ၍ ရှာဖွေဖော်ထုတ်သော လုပ်ငန်းများမှာမူ အထွေထွေကျင့်ဝတ်များ (normative ethics) မည်၏။
အထက်ပါ ကျင့်ဝတ်များကို မှတ်သားလေ့လာခြင်းမှာ ဒဿနိကဗေဒ (Philosopy)၏ **အကောင်း-အဆိုးဗေဒ** (ဝါ) **ကျင့်ဝတ်ဗေဒ** (**Ethics**) ဖြစ်၏။
ဤသဘောနှင့် အပြိုင်၊ ဒဿနလွန်ဗေဒ (Metaphilosophy)၏ ကျင့်ဝတ်ဗေဒ သဘောအဖြစ် လူ့မှန်မှားတွေးဗေဒ (Moral Reasoning) ဆိုသည်မှာလည်း ကျင့်ဝတ်ဗေဒ အသွင်တစ်မျိုးဟု မှတ်ယူနိုင်ပါသည်။ ၎င်းကမူ - မည်သည်က မှန်သည်၊ မည်သည်က မှားသည် စသည်ဖြင့် လူတို့၏ တွေးခေါ်မိပုံတို့ကို ပြန်လည်နှိုက်ချွတ်၍ လေ့လာခြင်း ဖြစ်တော့သည်။

လူ့ကျင့်ဝတ်ဆိုသည်မှာ လူ့လုပ်ရပ်ကို မှန်သလော မှားသလော၊ ဆိုးသလော ကောင်းသလော၊ စသည်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ပြီးမှ ထွက်ပေါ်မည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ လုပ်ရပ်သင့်အပ်ခြေ (morality) ကို ပုံသွင်းဆုံးဖြတ်ရာ၌ လူတို့သည် ရှုထောင့်အမျိုးမျိုး သုံးနေကြ၍ အကျိုးဆက်ကြည့် ရှုထောင့် (consequencialism) နှင့် လုပ်ကြောင်းစဉ်ကြည့် ရှုထောင့် (denotology) တို့ ဟူ၍လည်း အမျိုးမျိုး ရှိတတ်သည်။

## အဓိပ္ပါယ် ဖွင့်ဆိုပုံ ဒဿနိကအသွင် အမျိုးမျိုး 
### ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ 
ဗုဒ္ဓ၏ ခွဲခြားဖွင့်ဆိုပုံမှာ -
* မိမိနှင့် သူတပါးအဖို့ ရေရှည်၊ ရေတို ကောင်းကွက်တိုးပွားစေမည့် လုပ်ရပ်များက ကောင်းမှု ဖြစ်ပြီး၊
* မိမိနှင့် သူတပါးအဖို့ ရေရှည်၊ ရေတို ကောင်းကွက်လျော့ပါးစေမည့် လုပ်ရပ်များက မကောင်းမှု ဖြစ်သည်။
မြန်မာအများစုနေဖြင့် ဤ၂မျိုးအဖို့ "ကုသိုလ်" နှင့် "အကုသိုလ်" အဖြစ် ပါဠိဝေါဟာရများ ရင်းနှီးစွာ ကြားဖူးနိုင်သည်။

## အကိုးအကား 
ကဏ္ဍ:ပင်မ အကြောင်းအရာ ဆောင်းပါးများ
ဉာဏဗေဒ

**ဉာဏဗေဒ**()ဟူသည် အသိပညာ၏ သဘောသဘာဝ၊ အရင်းအမြစ်၊ အကန့်အသတ်နှင့် ခိုင်လုံမှုတို့ကို လေ့လာသော ဒဿနိကဗေဒ၏ အဓိက ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။

​၎င်းသည် "ကျွန်ုပ်တို့ ဘာကို သိသနည်း"၊ "ကျွန်ုပ်တို့ မည်သို့ သိသနည်း" နှင့် "တစ်ခုခုကို သိသည်ဟု ပြောနိုင်ရန် မည်သို့သော အထောက်အထားများ လိုအပ်သနည်း" စသည့် မေးခွန်းများကို အဓိကထား ဖြေရှင်းရန် ကြိုးပမ်းသည်။
​

## အဓိက လေ့လာသည့် ကဏ္ဍများ 
### အသိပညာ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (Definition of Knowledge) 
ရိုးရာဒဿနိကဗေဒတွင် အသိပညာကို "ခိုင်လုံသော အကြောင်းပြချက်ရှိသည့် အမှန်တရားကို ယုံကြည်ခြင်း" (Justified True Belief - JTB) ဟု သတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။ အသိပညာတစ်ခု ဖြစ်လာရန်အတွက်
:* ၎င်းသည် အမှန်တရား (Truth) ဖြစ်ရမည်။
:* ၎င်းကို လူက ယုံကြည် (Belief) ထားရမည်။
:* ထိုသို့ ယုံကြည်ရန်အတွက် ခိုင်လုံသော အကြောင်းပြချက် (Justification) ရှိရမည်။

### အသိပညာ၏ အရင်းအမြစ်များ (Sources of Knowledge) 
​အသိပညာကို မည်သည့်နေရာမှ ရရှိသနည်းဟူသော အချက်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက အယူအဆ နှစ်ရပ်ရှိသည်။
:* အတွေ့အကြုံဝါဒ (Empiricism): အသိပညာသည် အာရုံခံစားမှု (မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ ထိတွေ့ခြင်း) နှင့် အတွေ့အကြုံများမှတစ်ဆင့် ရရှိသည်ဟု ယူဆသည်။ (ဥပမာ - ဂျွန်လော့ခ်၊ ဒေးဗစ်ဟယူးမ်)
:* ဆင်ခြင်တုံတရားဝါဒ (Rationalism): အသိပညာသည် အာရုံခံစားမှုထက် စဉ်းစားဆင်ခြင်နိုင်စွမ်းနှင့် ယုတ္တိဗေဒ (Logic) ပေါ်တွင် အခြေခံသည်ဟု ယူဆသည်။ (ဥပမာ - ဒေးကာ့၊ စပီနိုဇာ)

### သံသယဝါဒ (Skepticism) 
​သံသယဝါဒီများက လူသားတို့သည် စစ်မှန်သော အသိပညာကို အကြွင်းမဲ့ ရရှိနိုင်ခြင်း ရှိ၊ မရှိ မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ ကျွန်ုပ်တို့၏ အာရုံခံစားမှုများသည် လှည့်ဖြားတတ်သဖြင့် မည်သည့်အရာကိုမျှ တိတိကျကျ မသိနိုင်ဟု အစွန်းရောက် သံသယဝါဒီများက ယူဆကြသည်။

## သမိုင်းကြောင်း 
​ဉာဏဗေဒသည် ရှေးဟောင်းဂရိခေတ် ပလေတိုနှင့် အရစ္စတိုတယ်တို့၏ လက်ထက်ကတည်းက စတင်ထွန်းကားခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစုရှိ သိပ္ပံနည်းကျ တော်လှန်ရေးကာလများတွင် အတွေ့အကြုံဝါဒီများနှင့် ဆင်ခြင်တုံတရားဝါဒီများအကြား အချေအတင် ဆွေးနွေးမှုများကြောင့် ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။

## ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် 
* ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)
* ယုတ္တိဗေဒ (Logic)
* သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်း (Scientific Method)
* အမှန်တရား (Truth)

## ကိုးကား 
* Steup, Matthias and Ram Neta, "Epistemology", The Stanford Encyclopedia of Philosophy.
* Encyclopedia Britannica, "Epistemology".
ကိုယ့်မင်းကိုယ်ချင်း အဖွဲ့

ကိုလိုနီခေတ်၁၉၃၆-ခုနှစ်မှာ ဖွဲ့စည်းထွက်ပေါ်ခဲ့သော ကိုယ့်မင်းကိုယ်ချင်းအဖွဲ့သည် တို့ဗမာအစည်းအရုံးကြီး၏ ကိုယ်ပွား အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုနှစ် မြင်းခြံမြို့ မှာကျင်းပသော ဒုတိယအကြိမ်မြောက် တို့ဗမာအစည်းအရုံး ညီလာခံ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ ပေးအပ်လာမယ့် ၉၁ ဌာနအုပ်ချုပ်ရေး အသစ်ကို အတွင်းအပြင် ဆန့်ကျင်ရေးအတွက် ရွေးကောက်ပွဲအတွင်း ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင် အကောင်အထည် ဖော်ရန် ရည်ရွယ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ရွေးကောက်ပွဲဝင်ရမယ့်အဖွဲ့ကို “ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်းအဖွဲ့”ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။

ပထမဆုံးဖွဲ့စည်းခဲ့တဲ့ ကိုယ်မင်းကိုယ့်ချင်း အဖွဲ့ ကို ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်သခင်ဟန်၊ *ဦးစိန်မြင့်(လုပ်သားများကောလိပ်)၏ မြန်မာနိုင်ငံ သမိုင်းအဘိဓာန် စာအုပ်တွင် ဦးဘဦး(မန္တလေး)ဟု ဖော်ပြထားသည်။ အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် သခင်ကံတင့်က ဆောင်ရွက်ပါသည်။ ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်းအဖွဲ့က အမတ်များကို (၉၁) ဌာနအုပ်ချုပ်ရေးအတွင်း ရာထူးဝင်ရောက်မယူရ အမတ်လစာ မယူရဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည့်ပြင် တို့ဗမာအစည်းအရုံးကြီး၏ ညွှန်ကြားချက် အတိုင်း တသွေ မတိမ်း လိုက်နာ ရမယ်ဟု စည်းကမ်းသတ်မှတ်ထားသည်။

၁၉၃၆ ခု၊ နိုဝင်ဘာ ရွေးကောက်ပွဲကြီးမှာ ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်းအဖွဲ့မှ အမတ်နေရာ(၂၈)နေရာ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင် အရွေးချယ် ခံပါသည်။ (၃) နေရာ အနိုင်ရရှိပြီး သခင်မြ၊ သခင်လှတင် (ဟင်္သာတ)နှင့်သခင်အံ့ကြီး (ပခုက္ကူ) တို့ အမတ်ဖြစ်လာသည်။ နောက်ပိုင်းမှာ ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်းအဖွဲ့ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် သခင်မြက တာဝန်ယူ ဦးဆောင်ခဲ့သည်။   
## ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း
ကဏ္ဍ:ကိုလိုနီခေတ်
ကဏ္ဍ:မြန်မာ နိုင်ငံရေးပါတီဟောင်းများ
ဘူးအသင်းများ

၁၉၂၄ ခုနှစ်၊ မေလ-၁၀ ရက်နေ့မှ ၁၃ ရက်နေ့အထိ ကျင်းပတဲ့ သပိတ်မှောက် ဂျီစီဘီအေ (လှိုင်ပုကျော် ဂျီစီဘီအေ) ရဲ့ ပေါင်းတည် ကွန်ဖရင့် အပြီး အင်္ဂလိပ်နယ်ချဲ့ ဆန့်ကျင်ရေးစိတ်ဓာတ် တဖွားဖွား မြင့်တက်လာမှုအရ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော အသင်းအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ "အစိုးရကို မဆက်ဆံဘူး၊ ဒိုင်အာခီ ကို အသိအမှတ်မပြုဘူး၊ အခွန် မပေးဘူး"စသည့် ကြွေးကြော်သံများဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဒိုင်အာခီခေတ်အတွင်း ဟင်္သာတနယ်၌ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ပေါင်းတည်၊ သာယာဝတီ၊ ရွှေဘို၊ မုံရွာ၊ ပြည်၊ တောင်တွင်းကြီး၊ ထားဝယ် အပါအဝင် ဒေသအသီးသီးတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နယ်ချဲ့ အင်္ဂလိပ်အစိုးရ က အနုနည်းဖြင့် ဆန့်ကျင်အံတုခြားနားကြသော “ဘူးအသင်း”များကို မတရားသင်းအဖြစ် ကြေညာကာဖမ်းဆီး နှိပ်ကွပ်ပစ်ခဲ့သည်။

## ကိုးကား
*
မဟိန္ဒထေရ်

## မဟိန္ဒထေရ်
မဟိန္ဒထေရ်သည် သီရိဓမ္မာသောက မင်းကြီး၏သားတော် ဖြစ်၍ 
သင်္ဃမိတ္တာကား သမီးတော်ဖြစ်သည်။ မင်းကြီးသည် 
မြတ်စွာ ဘုရား၏ သာသနာတော်၌ အလွန်ကြည်ညိုသည် 
ဖြစ်ရကား ကျောင်းပေါင်း ရှစ်သောင်းလေးထောင် 
ဆောက်လုပ်လှူဒါန်း၏။ ဤသို့ လှူဒါန်းပြီးနောက် 
အလွန် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းဖြစ်၏။

အခါတပါး၌ မင်းကြီးသည် အသောကာရာမ ကျောင်းသို့ 
ထွက်တော်မူ၍ သံဃာတော်တို့အား ဤသို့ မေးလျှောက်၏။ * 
အရှင်ဘုရားတို့ ဘုရားသခင်၏ သာသနာတော်၌ အဘယ်သူသည် 
အကျွန်ုပ်တို့ကဲ့သို့ ကြီးကျယ်စွာသော စွန့်ကြဲခြင်းကို 
ပြုဘူးသနည်း၊ အဘယ်သူ၏ စွန့်ကြဲခြင်းသည် 
ကြီးမြတ်ပါသနည်း * ဟု လျှောက်၏။ 

အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿထေရ်က *မြတ်သောမင်းကြီး၊ 
မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ သင်မင်းကြီးနှင့် 
တူသော စွန့်ကြဲပေးကမ်း လှူဒါန်းသောသူသည် မြတ်စွာဘုရား 
လက်ထက် တော်၌ပင် မရှိပေ။ သင်မင်းကြီး၏ စွန့်ကြဲခြင်း 
သည်သာလျှင် သာလွန်မြင့်မြတ်လှ၏ * ဟု မိန့်တော်မူ၏။
မင်းကြီးလည်း ထိုစကားကိုကြားရသော် အလွန်ဝမ်းမြောက် 
ခြင်းဖြစ်သဖြင့် * အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် 
ဤမျှလောက်သော ဒါနကို ပြုရသဖြင့် သာသနာတော်၏ 
အမွေကို ခံရပါအံ့လော* ဟု လျှောက်ထားပြန်၏။ ထိုအခါ 
အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿက * မင်း ကြီး၊ ဤသို့ပစ္စည်းကို 
စွန့်ကြဲကာမျှဖြင့် သာသနာ့ အမွေခံ အဖြစ်သေးချေ။ 

ဤမြေမှသည် ဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင် ပစ္စည်းလေး ပါးကို စုပုံ၍ 
လှူငြားသော်လည်း ဘုရားရှင့်သာသနာတော်၌ အမွေခံ 
မဖြစ်သေးချေ။ မိမိရင်၌ ဖြစ်သော သားသမီးတို့ကို ရဟန်း 
ပြုစေခြင်းသည်သာလျှင် သာသနာတော်၏ အမွေခံဖြစ်သတည်း* 
ဟုမိန့်တော်မူသည်။

မင်းကြီးလည်း ငါသည် ဤမျှလောက်သော အလှူကြီးကို 
ပေးပါလျက် သာသနာတော်၏ အမွေကိုမခံရချေသေး၊ သာသနာ 
တော်၏ အမွေခံဖြစ်အောင် အဘယ်သို့ပြုရအံ့နည်းဟု အောက်မေ့ 
လျက် ထိုမှဤမှကြည့်လတ်သော်၊ သားတော်မဟိန္ဒသည် 
မင်းကြီး၏ အပါးတွင်နေသည်ကို မြင်သဖြင့် * ချစ်သားမဟိန္ဒ၊ 
သင်သည် ရဟန်းပြုခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်ပါအံ့လော * ဟုမေး၏။ 
မင်းသားလည်း ခမည်းတော်၏ စကားကိုကြားလျှင် 
ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်လှသဖြင့် * အရှင်မင်းမြတ်၊ အကျွန်ုပ် 
ရဟန်းပြုနိုင်ပါ၏။ အကျွန်ုပ်ကို ရဟန်းပြု၍ သာသနာ့အမွေကို 
ခံတော်မူပါ * ဟုလျှောက်၏။ မင်းကြီးလည်း 
သားတော်မဟိန္ဒမင်းသားအား အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ 
ထေရ်ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ မင်းသား အသက်နှစ်ဆယ်ပြည့်ပြီး ဖြစ်သော 
ကြောင့် ပဉ္စင်းပြုတော်မူလေသည်။ မဟိန္ဒမင်းသားကား ကမ္မဝါစာ 
၏အဆုံး၌ ပဋိသမ္ဘီဒါလေးပါးနှင့်တကွ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက် 
တော်မူသည်။ အရှင်မဟိန္ဒလည်း ရဟန်းဖြစ်သောနေ့မှစ၍ မိမိ 
ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာထံ၌ ပိဋကတ်သုံးပုံဖြစ်သော ဘုရားစကားတော်ကို 
သင်ကြားသဖြင့် ၃ နှစ်ရှိသောအခါ ထေရဝါဒနှင့် တကါ တတ် 
မြောက်၍ တစ်ထောင်သောသံဃာတို့၏ ပါမောက္ခ 
ဖြစ်တော်မူလေသည်။

သမီးတော် သဃ‡မိတ္တာကား အသက် တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်သား 
ဖြစ်၍ ပဉ္စင်းမခံဘဲ သာမဏေပြု၏။ တတိယသင်္ဂါယနာတင်ပြီး 
အဆုံး၌ နောင်အခါ အဘယ်အရပ်၌ သာသနာတော်မြတ် 
ကောင်း စွာတည်လတ္တံနည်းဟု အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ် 
ဆင်ခြင် တော်မူလျှင် ပစ္စန္တရာဇ်တိုင်းတို့၌ ကောင်းစွာ 
တည်လတ္တံ့သည်ကို မြင်တော်မူ၍ ပစ္စန္တရာဇ် ကိုးဌာနသို့ 
သာသနာ ပြုစေတော်မူသည်။ ထိုအခါ အရှင်မဟိန္ဒထေရ်ကို 
သီဟဠ တမ္ဗပဏ္ဏိမည်သော သီဟိုဠ် ကျွန်းသို့ 
ဥပသမ္ပကံမြောက်လောက်အောင် ပဉ္စဝဂ် သံဃာငါးပါးနှင့်
စေတော်မူ၏။

မဟိန္ဒထေရ်သည် သာသနာ ၂၃၆ ခုနှစ်တွင် ဣဓိယ၊ 
ဥတ္တိယ၊ သမ္ဗလ၊ ဘဒ္ဒသာလ ဤမထေရ်လေးပါးအပြင်၊ တူတော် 
သုမန သာမဏေ၊ သဏ္ဍုက ဥပါသကာတို့နှင့်တကွ သီဟိုဠ် 
ကျွန်းသို့ သာသနာပြု ကြွတော်မူသည်။
 
## ကိုးကား
မော်လတာကျွန်း

## မော်လတာကျွန်း
မော်လတာကျွန်းသည် မြေထဲပင်လယ်ထဲတွင် တည်ရှိ၍ 
ဗြိတိသျှလက်အောက်ခံ ကျွန်းငယ်ဖြစ်သည်။ ဂိုဇာ၊ ကိုမီနိုနှင့်
အခြားကျွန်းကလေး ၂ ကျွန်းတို့သည် အပေါင်းပါ ကျွန်းများ 
ဖြစ်၏။ မော်လတာကျွန်းသည် ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် ဘဲဥပုံ 
မကျတကျ ဖြစ်၍ အလျား ၁၇ မိုင်ခွဲ၊ အနံ ၉ မိုင်ရှိကာ ၉၅ 
စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်း၏။ အပေါင်းပါ ကျွန်းငယ်များကိုပါ 
ထည့်သွင်းလျှင် အကျယ် အဝန်းမှာ ၁၂၂ စတုရန်းမိုင် ဖြစ်၏၊ 
စစ္စလီကျွန်းနှင့် ၅၈ မိုင်ခန့် ကွာဝေးလျက် အာဖရိကတိုက် 
မြောက်ဘက်ရှိ အနီးဆုံးကမ်းခြေနှင့် မိုင် ၁၈ဝ ကွာဝေးသည်။ 

မော်လတာကျွန်းသည် ထုံးကျောက်မျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းလျက် 
တောင်ဘက်မှလွဲလျှင် ကမ်းရိုးသည် အကွေ့အကောက် 
အဝင်အထွက်များ၏။ တောင်ဘက်တွင်မူ ကမ်းရိုးသည် 
ဖြောင့်၏။ မော်လတာကျွန်းသည် ငယ်ပင်ငယ်သော်လည်း
ချက်ကောင်းနေရာတွင် တည်ရှိသဖြင့် အရေးပါအရာရောက်
သော ကျွန်းဖြစ်၏။ မော်လတာကျွန်း၏ မြို့တော်မှာ ဗလက် 
တာမြို့ဖြစ်၏။ ဗလက်တာမြို့သည် အလွန်ကောင်းမွန်သော 
ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်၍ မြေထဲပင်လယ်ထဲ၌ သွားလာဝင်ထွက်သော 
သင်္ဘောများကျောက်မီးသွေးဖြည့်ရာ စခန်းဖြစ်သည်။ ထိုပြင် 
တဝ မော်လတာကျွန်းသည် မြေထဲပင်လယ်ရှိ ဗြိတိသျှရေတပ်၏ 
ဌာနချုပ်ဖြစ်ကာ ဗြိတိသျှတို့ အလွန်အားထားရသော ကျွန်း 
ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်းက မော်လတာ 
ကျွန်းသည် ဗြိတိသျှ တို့၏ အရေးပါသော ရေတပ် တပ်စခန်း 
ဖြစ်ခဲ့၍၊ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်အတွင်းကလည်း ရန်သူတို့၏ 
ဗုံးဒဏ်ကို အလူးအလဲ ခံခဲ့ရရာ၊ လေကြောင်းမှ အကြိမ်ပေါင်း 
 
## ကိုးကား