open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
မိဿလင်ပင်

**မိဿလင်ပင်**သည် ချင်းစိမ်း၊ ပတဲကောကြီး၊ ပတဲကောလေး၊ နနွင်းတို့နှင့်အတူ ဇင်ဂျီဗာရေးစီအီး မျိုးရင်းတွင်ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေအမည်မှာ ဇင်ဂျီဗာ ဗာဗေတမ် ဖြစ်သည်။ မိဿလင်ပင်သည် အမြင့် ၃ ပေကျော်ခန့် ရှိ၍ ချင်းစိမ်းပင်ကဲ့သို့ ပင်စည်တစ်လျှောက် ရွက်လွှဲများ ရှိကြသည်။ အရွက်များသည် လှံစွပ်ပုံကဲ့သို့ ရှိ၍ အဖျားချွန်ပြီးလျှင် အလျား ၈ လက်မမှ ၉ လက်မခန့် ရှိသည်။ ရခိုင်လို ပုလဲဟု ခေါ်သည်။ 

မိဿလင် အတက်များမှ အပင်ပေါက်ကြသည်။ မိဿလင် အတက်နှင့် ချင်းစိမ်း
အတက်များသည် ခပ်ဆင်ဆင်တူသော်လည်း ယင်းတို့ကိုခွဲခြားနိုင်သည်။ 
မိဿလင်ပင်သည် ဆေးဖက်ဝင်သောကြောင့် မြန်မာအိမ်များ၌ စိုက်ပျိုးထားလေ့ရှိ
သည်။ စိုက်ပျိုးရာ၌ မိဿလင်ပင်သည် မြေနု၊ မြေပွကို နှစ်သက်သည်။
မြန်မာဆေးကျမ်းအလိုအားဖြင့် မိဿလင်သည် သွေးကို ကြေစေတတ်၏။ ဝမ်းကို
လည်း ဖြောင့်စေ၏။ လေနှင့် သင့်၏။ အကိုက်အခဲ၊ အကြောထုံးနာအတွက် 
မိဿလင်ဥကို ဆားနှင့်ရော၍ ကြိတ်ပြီး ကြပ်စည်းပေးလျှင် သက်သာ၏။ 
အိန္ဒိယ ဆေးကျမ်းအလိုအရ မိဿလင်သည် ပူသောကြောင့် ချောင်းဆိုး၊ ပန်းနာ၊ 
သန်ထခြင်း၊ ကုဋ္ဌနူနာနှင့် အခြားအရေပြားရောဂါများအတွက် ကောင်းသည်ဟု 
ဆိုသည်။ မိဿလင်ပွင့်ကို မြန်မာအိမ်များ၌ ပြုတ်၍ တို့ကြသည်။ ဟင်းချို ဟင်း
ခါးချက်၍လည်း သောက်သုံးကြသည်။ သုတ်၍လည်း စားကြသည်။

ပုံသဏ္ဌာန် 	: 	အပင်
အမြဲစိမ်း နှစ်ကြာခံ ပင်ငယ်မျိုး ဖြစ်သည်။ အမြင့် ၄ ပေ မှ ၆ ပေ ထိ ရှိသည်။ ရွက်ယောင် ပင်စည် ဖြစ်သည်။ အနံ့ အနည်းငယ် ရှိ၏။
အရွက်
ရွက်လွှဲ ထွက်၏။ ချင်းရွက် ကဲ့သို့ ရှည်မျောမျော လှံစွပ်ပုံ ရှိ၏။ ရွက်ညှာအိမ် သည် ပင်စည်ကို ကုပ်ပတ်ထား ၏။ ရွက်ရင်းသွယ် ၍ ရွက်ထိပ် ချွန်၏။ ရွက်လယ်ကြော ထင်ရှားသည်။ ရွက်ပြား ပါ၍ ပျော့ပျောင်း ချောမွေ့ ပြီး ရွက်နား ညီသည်။
အပွင့်
ညိုဝါရောင် ရှိသည်။ ပွင့်တံ နီ၏။ ပင်ခြေရင်း မှ ပွင့်ပြီး ချင်းပွင့်နှင့် တူသည်။
အသီး
သေးငယ်သည်။ လုံးဝိုင်းသော ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။
အမြစ်
ညိုဝါရောင် ရှိပြီး အသား ထူသည်။ မြစ်မြွှာ များ ဖြာထွက်၏။
အသုံးပြုနိုင်သည့်
အစိတ်အပိုင်းများ 	: 	ပဉ္စငါးပါး။
မြန်မာနိုင်ငံတွင်
တွေ့နိုင်သောနေရာများ 	: 	မြန်မာ နိုင်ငံ နေရာ အနှံ့ အပြား အထူး သဖြင့် မြန်မာ နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း တွင် ပေါက်ရောက် သည်။
ပေါက်ရောက်ပုံ
သဘာ၀ အလျောက် ပေါက်ရောက် သည်။
အသုံးဝင်ပုံ 	: 	အာနိသင်
မြန်မာ ဆေးကျမ်း များအလို အရ မိဿလင် သည် စပ်သော အရသာ ရှိ၏။ သွေးကို ကြေစေ၏။ ဝမ်းဗိုက် ကို ဖြောင့်စေ၏။ ဆီးများစေ၍ လေကို သက်စေသည်။
အသုံးပြုပုံ-
ပဉ္စငါးပါး
၁။ ချောင်းဆိုး၊ ပန်းနာ၊ သန်ချဆေး၊ အနာကြီး နှင့် အရေပြား ရောဂါ ပျောက်ဆေး အဖြစ် ဖော်စပ် အသုံးပြု၏။
၂။ မိဿလင် ကို အရည်ညှစ် ၍ ဆားအနည်းငယ် ထည့်သောက် သော် မီးယပ် ချုပ်ခြင်း ပျောက်၏။
၃။ မိဿလင် ကို အရည်ညှစ် ၍ ငရုတ်ကောင်း မှုန့် ထည့်လိမ်း သော် တစ်ကိုယ်လုံး သို့မဟုတ် ကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်း များတွင် အအေးပပ်ခြင်း၊ ကိုက်ခဲ နာကျင်ခြင်း၊ လေမလျှောက် ၍ လေးလံ ထိုင်းမှိုင်း ခြင်းတို့ကို ပျောက်ကင်း စေ၏။
၄။ မိဿလင် ကို ရေသင့်ရုံ နှင့် ကျို၍ သောက်သော် ပင်လယ် အူလျှောက်နာ ဖြစ်ခြင်း၊ ဝမ်းဗိုက် ထိုးအောင့်၍ ဝမ်းသွားခြင်း များ ပျောက်၏။
၅။ မိဿလင် ကို နံနံစေ့ နှင့် ရေထည့် ကျိုပြီး တစ်ဝက်မျှ အကျန်တွင် တစ်ခွက်စာ ကြွေဇွန်းကြီး ၂ ဇွန်းမျှ သောက်သော် ဝမ်းလျှော ရောဂါ ပျောက်ကင်း၏။
၆။ မိဿလင် အစိုကို ထုခြေ၍ အိုးသစ်တွင် ထည့်ကာ ပေါင်းတိုက်ရေ ယူပြီး နံနက်ည ကြွေဇွန်းကြီး ၂ ဇွန်းကျ မှန်မှန် သောက်က အတွင်း လိပ်ခေါင်း ပျောက်ကင်း စေနိုင်၏။
၇။ မြွေကိုက်သော် ၎င်းအရည်ကို မကြာခဏ တိုက်ပေး၍ ကိုက်သော ဒဏ်ရာကို လိမ်းပေးရ၏။
၈။ ထိခိုက် ဒဏ်ရာ နှင့် အကိုက်အခဲ အကြော ထုံးနာ တို့အတွက် မိဿလင်ဥ ကို ကြိတ်၍ ကြပ်စည်း ရ၏။
၉။ အသက်ကြီး သောသူ များတွင် ဖြစ်ပေါ် တတ်သည့် ဒူးခေါင်း ရောင်ခြင်း၊ အဆစ် အမျက် ရောင်ခြင်း၊ ခြေမျက်စိ ရောင်ခြင်း များအတွက် မိဿလင် မြစ်ဥ ကို ထုထောင်း ၍ ကြပ်စည်း ပေးလျှင် ပျောက်၏။ 

## ကိုးကား
မုခ်ခုံး

အနုပညာသမိုင်း ဗိသုကာအတတ်ကို ပြန်လည်ကြည့်ရှု
လျှင် ရောမခေတ်နှင့် ထိုနောက်တွင် ပေါ်ပေါက်လာသော 
အဆောက်အအုံများ၌ မုခ်ခုံးများ အသုံးများခဲ့သည်ကို 
တွေ့မြင်ရပေသည်။ ရောမ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းကြီးများ၊ 
ဇာတ်ရုံဝိုင်းကြီးများ၊ တမံဆည်ရိုးရေကာတာကြီးများ 
စသော အဆောက်အအုံများတွင် မုခ်ခုံးမပါလျှင် မပြီးသ
လောက် ဖြစ်သည်။ ရောမဗိသုကာအတတ် ထွန်းကားစ
အချိန်က အဆောက်အအုံများမှာ အလွန်ကြီးလေးထူထဲရာ 
ထိုအလေးချိန်ကို ထမ်းထားနိုင်စေရန် မုခ်ခုံးကြီးများ 
သဏ္ဌာန် ဆောက်လုပ်ခဲ့ရလေသည်။ 
တံခါးပေါက်များတွင် မုခ်ခုံးများကို အသုံးပြုထားခြင်းမှာ 
တံခါးပေါက်ကို ပိုမို မြင့်စေရန် နှင့် ခန့်ညားလှပစေရန် 
သာမက တံခါးအပေါ် ရှိ အဆောင်အရွက်များ၏ 
အလေးလည်း ကြံ့ကြံ့ခိုင်စေရန် ဖြစ်ပေသည်။
မုခ်ခုံးများကို ဆောက်လုပ်ရာ၌ တစ်ဖက်ရှူးကျောက်တုံး၊ 
သို့မဟုတ် အုတ်ချပ်များကို အံကျစီ၍ ထည့်ရလေသည်။
(ရေတွင်းအဝိုင်းများကို စီရာတွင် ရေတွင်းအုတ်ခေါ် တစ်ဖက်ရှူး 
အုတ်ချပ်များကို သုံးသည့် သဘောမျိုးဖြစ်၏။) ထိုတစ်ဖက်ရှူး 
အုတ်ချပ်များကိုတစ်ခုနှင့်တစ်ခု အံကျစီလိုက်သောအခါ အထက်မှ 
အလေးချိန်မည်မျှပင်ဖိစေကာမူ အောက်သို့ ကျွံကျရန်မရှိတော့ပေ။ 
အပေါ်မှ ဖိလေ၊မုခ်ခုံးသည် ခိုင်ခံ့လေဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုတစ်
ဖက်ရှူးကျောက်တုံးများသည် တစ်ခုကိုတစ်ခု တွန်းကန်၍ နေကြ
သဖြင့် အပေါ်မှ အလေးချိန်များလွန်းလျှင် ဘေးသို့ ပွင့်ထွက်
သွားနိုင်သည်။ ထိုကြောင့် မုခ်ခုံးများကို ဘေးမှ တောင့်တင်းခိုင်ခံ့
သော လက်ခံနံရံ လက်ခံတိုင်များ ခံပေးထားရန် လိုသည်။ 
လိုအပ်လျှင် ကျားများလည်းကန်ပေးထားရသည်။ ကွန်ကရိစသည့်
တို့ဖြင့် တသားတည်းဖြစ်အောင်မွမ်းမံဆက်စပ်ထားလျှင်လည်း 
မုခ်ခုံးပုံရှိသော ကျောက်တုံးကြီး တစ်တုံးကဲ့သို့ ဖြစ်သွားသည့်အ
တွက် ဘေးသို့ ပွင့်ထွက်စရာ လမ်းမရှိတော့ချေ။
မုခ်ခုံးများကို စီရာတွင် ရှေးဦးစွာ အလိုရှိသော မုခ်ခုံးပုံအတိုင်း 
သစ်သားဘောင် ပုံစံခံ၍ တစ်ဖက်ရှူး ကျောက်တုံးများကို
အံကျ စီရသည်။ အလယ်တည့်တည့်၌ နောက်ဆုံး ချပေးရသော 
ကျောက်တုံးသည် ကျန် ကျောက်ချပ် အားလုံးကို ရွေ့မသွားအောင်
ထိန်းပေးထား၍ ထိုကျောက်တုံးကို ထိပ်စီးကျောက်တုံးဟု ခေါ်
သည်။အဖြောင့်ဖြစ်သော ထုပ်တန်း၊ ရက်မတန်းများထက် မုခ်ခုံး
များက ပိုမို၍ အလေးချိန်ကို ထမ်းထားနိုင်သည်။ ပုံစံအားဖြင့်
သာမန် ဝါးခြမ်းတစ်ခုကို တံတားသဖွယ် ခင်း၍ အုတ်တစ်ချပ်ကို 
တင်ကြည့်ပါ။ ဝါးခြမ်းသည် ညွတ်ကွေးလာလိမ့်မည် ။ သို့သော်
ထိုဝါးခြမ်းကိုပင် မုခ်ခုံးသဏ္ဌာန် ပြုလုပ်၍ အုတ်ချပ်ကိုတင်ကြည့်
ပါက လွယ်ကူစွာမညွတ်နိုင်ကြောင်းကို တွေ့ရလိမ့်မည် ။ ထို
ကြောင့်အဆောက်အအုံ ကြီးများ၊ တံတားကြီးများတွင် အလေးချိန်
ကို ပိုမိုထမ်းနိုင်စေရန် မုခ်ခုံးကြီးများ၏ အထောက်အပံ့ဖြင့် တည်
ဆောက်ကြခြင်း ဖြစ်လေသည်။

## ကိုးကား
မတ္တရာမြို့

**မတ္တရာမြို့**သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ အောင်မြေသာစံခရိုင် တွင် ပါဝင်သော မတ္တရာမြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့၏ မြောက်ဘက် ၁၅ မိုင်အကွာ ရွှေတချောင်းတူးမြောင်း၏ လက်ဝဲဘက်ကမ်းတွင် မန္တလေး မတ္တရာ မီးရထား လမ်းဆုံး ဖြစ်သည်။

## ပထဝီဝင် 
မတ္တရာမြို့သည် ပင်လယ်ပြင်ထက် ပေ ၃၃ဝ အမြင့်တွင် တည်ရှိ၍ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်မှ ၂၇၅ မိုင်၊ မုတ္တမ ပင်လယ်ကွေ့မှ ၄၁၅ မိုင် ကွာဝေးသည်။ မြို့ပေါ်ရှိလူဦးရေမှာ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ၂၄,၂၃၄ ယောက်ရှိသည်။ မတ္တရာနယ်၏ မြေမျက်နှာပြင်မှာ လှိုင်းတွန့်ထသကဲ့သို့ ဖြစ်လျက် တောင်ကုန်း ထူထပ်သည်။ မတ္တရာနယ်တွင် ဆည်တော်ကြီးရေလှောင်တမံ၊ ဧရာဝတီနှင့် မတ္တရာမြစ်တို့မှ ဆက်သွယ်သော တူးမြောင်းများကြောင့် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအတွက် ရေရရှိပေသည်။ မတ္တရာနယ်တွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအားဖြင့် အသက် မွေးသူမှာ ၅ ပုံ ၃ ပုံရှိ၍ ကျန်ရှိသူတို့က ငါးဖမ်းခြင်းဖြင့် အသက်မွေးကြသည်။ မတ္တရာနယ်တွင်ရှေးမြန်မာမင်း၏ ဥယျာဉ်များရှိ၍ ယခုအခါတွင်လည်း သရက်၊ ငှက်ပျော၊ သံပရာ၊ ရှောက်၊ နာနတ်၊ ကွမ်းပင် စသည်တို့ကို စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်ကြလေသည်။

## အမည်ရင်းမြစ် 
သမိုင်းပညာရှင်များ အဆိုအရ မတ္တရာမြို့ဟု ခေါ်တွင်ရခြင်း အကြောင်းမှာ ပုဂံရာဇဝင်အရ နော်ရထာမင်းစောသည် သက္ကရာဇ် ၃၉၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဇနှင့် မြန်မာပြည် နှစ်ဖက်စပ်ကြား ရှမ်းယွန်းတို့နှင့် မရောမစပ်စေခြင်းငှာ မှူးမတ် ဗိုလ်ပါတို့ကို တာဝန်ခွဲဝေပေး၍ တည်စေသော မြို့၄၃ မြို့ အနက် မတ္တရာမြို့သည် အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ အမတ်တည်သည်ကို စွဲ၍ မတ္တရာဟု တွင်သည်ဟု ဆို၏။ အချို့ကလည်းအမတ်ပေါင်း ၁ဝဝ တည်သောကြောင့် မတ်တရာတွင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြ၏။ အမတ် ပါဠိဘာသာဖြင့် အမစ္စဟု ခေါ်၍ သင်္သကြိုဋ်ဘာသာအားဖြင့် အမတျာဟု ခေါ်ပေရာ၊ အမတျာမြို့ဟု ခေါ်ဆိုရင်းတွင် အ ကျေပြီးလျှင် မတျာမြို့၊ မတ္တရာမြို့ ဖြစ်လာသည်ဟုလည်းဆိုသည်။

## လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး 
မတ္တရာနယ်သည် လမ်းပန်း ဆက်သွယ်ရေး ကောင်းပေသည်။ မော်တော်ကားလမ်း၊ မီးရထားလမ်း၊ ရေလမ်းများဖြင့် ခရီးပေါက်သည်။ မတ္တရာမြို့မှ မန္တလေးသို့ မီးရထားလမ်း ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ရွှေတချောင်း တူးမြောင်းတစ်လျှောက်မှလည်း မန္တလေးသို့ မော်တော်ကားလမ်းရှိသည်။ ထို့ပြင် ရှမ်းပြည်နယ်သို့လည်း ခရီးပေါက်သည်။ ရေလမ်းအားဖြင့် ရွှေတစ်ချောင်းတစ်လျှောက် မတ္တရာမြစ် (ချောင်းမကြီး) တစ်လျှောက်တွင် လှေများ၊ ဖောင်များ အသွားအလာများသည်။ မတ္တရာနယ်တွင် ထင်ရှားသော ဘုရားများမှာ မတ္တရာမြို့ရှိ ရွှေကူကြီးစေတီ၊မြို့ထောင့်ရွှေဂူဘုရား၊ ရွှေပုထိုးဘုရား၊ ရွှေဒါလီဘုရား၊ ပန်းယျရွာရှိ ရွှေသစ္စာရဘုရား၊ နှစ်ဆယ့်လေးဆူဘုရား၊ ဆုတောင်းပြည့်ဘုရား၊ ရှစ်မျက်နှာစေတီနှင့် ရွှေညောင်တော် စေတီ၊လွန်တောင်းရွာရှိ ရွှေမုဋ္ဌောစေတီနှင့် ရွှေဘုံသာစေတီ၊ တောင်ပြုန်းရွာရှိ ဆုတောင်းပြည့်စေတီ စသည်တို့ဖြစ်၏။ ဝါခေါင်လတွင် တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ ကျင်းပသောအခါ မြန်မာနိုင်ငံအနှံ့အပြားမှ လူအပေါင်းတို့ သွား ရောက်ကြလေသည်။ မတ္တရာမြို့နယ် အတွင်းရှိ စကျင်ရွာသည် ဘုရားဆင်းတုတော်များ သွန်းထု၍ သက်မွေးဝမ်းကြောင်းလုပ်ငန်းအဖြစ်လုပ်ကိုင်ကြသည်။ စကျင်ရွာမှ သွန်းထု ထားသော အဘယလာဘမုနိ ဘုရားဆင်းတုတော်အား နေပြည်တော်တွင် ပင့်ဆောင် ကိုးကွယ်ထားသည်။

## ကိုးကား
မိုင်းလွန်းနယ်

**မိုင်းလွန်းနယ်**သည် ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း အရှေ့ဘက်တွင် တည်ရှိသောနယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ သံလွင်မြစ်၏ တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် တည်ရှိရကား မိုင်းလွန်းနယ်သည် အရှေ့မိုင်းလွန်းနယ် အနောက်မိုင်းလွန်းနယ် ဟူ၍ ၂ ပိုင်း ကွဲလျက်ရှိသည်။ အရှေ့မိုင်းလွန်းမှာ နယ်မဖြစ်၏။ ရှေးအခါက စော်ဘွား၏ ဟော်သည် အရှေ့မိုင်းလွန်းတွင် ရှိသည်။ ရှေးအခါက မြို့တော်မှာ တာကွန့်၏တောင်ဘက်မိုင် အနည်းငယ်ကွာတွင် တည်ရှိသော ပန်ယန်းမြို့ ဖြစ်၏။ 

မိုင်းလွန်းနယ်သည် နယ်နိမိတ်အားဖြင့် မြောက်ဘက်တွင် တောင်သိန္နီနယ်နှင့် ဝနယ်များ၊ အရှေ့ဘက်တွင် လွယ်လုံ၊ ဝနယ်၊ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ကျိုင်းတံနယ်၊ တောင်ဘက်တွင် သံလွင်မြစ်၊ အရှေ့ဘက်၌ ကျိုင်းတုံနယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် မိုင်းရှုနယ်၊ မိုင်းနောင်၊ ကျေးသီးမံစံနယ်နှင့် တောင်သိန္နီနယ်(မိုင်းရယ်)နယ်များဖြင့် ပတ်ရံလျက်ရှိသည်။ အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် အရှေ့မိုင်းလွန်းနယ်သည် ၂၈၄၂ စတုရန်းမိုင်နှင့် ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လူဦးရေ ၁၉,၆၄၆ ယောက် ရှိကာ၊ အနောက်မိုင်းလွန်းနယ်သည် အကျယ်အဝန်း ၈၇၈ စတုရန်းမိုင်နှင့် လူဦးရေမှာ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၈၆၅၅ ယောက်ရှိရကား စုစုပေါင်းအကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် ၃၇၂ဝ နှင့် လူဦးရေ ၃၈,၃ဝ၁ ယောက်ခန့် ရှိသည်။

ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း မိုင်းလွန်းနယ်သည် သံလွင်မြစ်ကမ်း ၂ ဘက် တွင် တည်ရှိရာ၌ မြစ်ကမ်းတစ်လျှောက် မိုင် ၁ဝဝ မျှ ရှည်လျား ကျယ်ပြန့်သည်။ မိုင်းလွန်းနယ် အရှေ့တောင်ပိုင်းသည် များသောအပိုင်းတွင် တောင်များဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိသည်။ ယင်းတောင်များသည် သံလွင်မြစ်နှင့် နမ့်ခမြစ်၏ အကြား၌ တည်ရှိသည်။ နမ့်ခမြစ်သည် သံလွင်မြစ်၏ လက်တက်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရှေ့ဘက်နှင့် အနောက်ဘက် နယ်နိမိတ်လည်း ဖြစ်၏။ မိုင်းလွန်း နယ်သည် ရေကောင်းစွာ ရရှိသည်။ မြစ်ချောင်းများသည် ချိုင့်ဝှမ်းများဖြစ်ပေါ်စေသဖြင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးတွင် ခက်ခဲပေသည်။ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတွင် မတ်စောက်သော တောင်များရှိသည်။ ချိုင့်ဝှမ်းများကျဉ်းမြောင်း၍ နက်ရှိုင်းသည်။ သံလွင်မြစ်၏ လက်တက်ငယ်များမှ ရေကိုရရှိသည်။ အနောက်ဘက် မိုင်းလွန်းနယ်သည် ကျဉ်းမြောင်းသော ကုန်းမြင့်ဒေသဖြစ်၍ ကျဉ်းမြောင်းသော တောင်ကြား များစွာရှိသည်။ မိုင်းလွန်းနယ်တွင် တောင်ယာများကို စိုက်ပျိုး လုပ်ကိုင်ကြသည်။ မိုင်းလွန်းနယ်တွင် ရှမ်းလူမျိုး၊ ဝလူမျိုး၊ လီရှောလူမျိုး၊ တရုတ်လူမျိုးတို့ နေထိုင်ကြ၏။ အရှေ့မိုင်းလွန်းနယ်၏ တောင်ပေါ်ဒေသတွင် ဝလူမျိုးတို့ နေထိုင်ကြ၍ ချိုင့်ဝှမ်းတွင် ရှမ်းလူမျိုးတို့ နေထိုင်ကြသည်။ အနောက် မိုင်းလွန်းနယ်တွင် ရှမ်းလူမျိုးတို့ အနေများသည်။ လီရှောနှင့် တရုတ် လူမျိုးတို့ကို အရှေ့ဘက်တွင်ရော အနောက်ဖက်တွင်ပါ တွေ့ရသည်။ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် စော်ဘွားများ အာဏာစွန့်လွှတ်ခဲ့၍၊ ရှမ်းပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးစံနစ်ကို ပြန်လည်စိစစ်သောအခါ မိုင်းလွန်းနယ်သည် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းတိုင်း၊ ရှမ်းပြည်အရှေ့မြောက်ဖက် အထူးခရိုင်တွင် ပါဝင်သည့် နယ်တစ်နယ်ဖြစ်လာလေသည်။ 

## ကိုးကား
မန်းချောင်း

**မန်းချောင်း**သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်တက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၇၈ မိုင်ရှည်လျား၍ ရှေးအခါက နမ္မဒါမြစ်ဟု ခေါ်သည်။ မင်းဘူးခရိုင် ငဖဲမြို့နယ်၏ အနောက်တောင်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်တွင် မြစ်ဖျားခံ၍ အရှေ့ဘက်သို့ စီးဆင်းကာ မင်းဘူးခရိုင်တွင်းသို့ ဖြတ်သန်း ပြီးလျှင် မင်းဘူးအထက် ၅ မိုင်ခန့်အကွာတွင် ဧရာဝတီမြစ်တွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ တောင်ပေါ်မှ စီးဆင်းလာ၍ ဆည်တော်ရွာသို့ ရောက်သောအခါ မြေပြန့်သို့ရောက်လာ၏။ ထိုဒေသတွင် မြစ်ဝှမ်းသည် တစ်မိုင်ခန့် ကျယ်၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် ဆုံသောနေရာတွင် ၇ မိုင်၊ ၈ မိုင်ခန့်အထိ ကျယ်သည်။ မန်းချောင်း၏ အောက်ခင်းသည် ကျောက်စရစ် ထူသည်။ ရေတစ်နှစ်ပတ်လုံး အဆက်မပြတ် စီးဆင်းသည်။ သို့သော် နွေရာသီတွင် ရေအတော်နည်းသွားသည်။ မန်းချောင်းတစ်လျှောက် နွေရာသီတွင် လှေသမ္ဗန်များ ကူးသန်းသွားလာနိုင်ခြင်း မရှိဘဲ၊ မိုးရာသီတွင်မူ အိုင်းမအထိ ကူးသန်းသွားလာနိုင်သည်။ မန်းချောင်းသည် ဆည်တော်ရွာ လွန်သည်မှစ၍လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး အလို့ငှာ ရေပေးသွင်းခြင်းအတွက် အဓိကအသုံးဝင်သည်။ ဆည်တော်မှ ဧရာဝတီမြစ်ဆုံရာသို့ အတည့်တိုင်းလျှင်မိုင် ၂ဝ ရှိသည်။

မင်းဘူးခရိုင်တွင်းရှိ စက်တော်ရာ စေတီတည်ရာ တောင်ကုန်းသည် မင်းချောင်း၏ ကမ်းဘေးတွင် တည်ရှိသည်။ သို့ဖြစ်၍ ရွှေစက်တော်ကို မန်းစက်တော်ရာဟူ၍ ခေါ်သဖြင့် မန်းချောင်းသည် ထင်ရှားသည်။ 
thumb|မန်းစက်တော်ရာ ဘုရားပွဲခင်းကို ဘုရားတောင်ခြေ မန်းချောင်းနံဘေးတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။

မန်းချောင်း တစ်လျှောက်လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး အလို့ငှာ ရှေးမြန်မာမင်းများ လက်ထက်ကပင် ဆည်မြောင်းများ ဖောက်လုပ်ထားခဲ့သည်။ မန်းချောင်းတူးမြောင်းစုအတွက်ရေကို အိုင်းမတွင် ချောင်းကို ကန့်လန့်ဖြတ်ကာ တည်ဆောက်ထားသော အင်္ဂတေရေလွှဲဆည်ကြီးမှရသည်။ ထိုရေလွှဲဆည်မှာမူလက ကျောက်တုံးများဖြင့် ပြုလုပ်ထားခဲ့သော်လည်း၊ နောင်အခါ ကျောက်တုံးများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အချောကိုင်ထားခဲ့လေသည်။ ဆည်ထိပ်မှာ ပေ ၄ဝဝ ရှည်၍၊ တူးမြောင်းတံခါးမကြီးမှသည် ချောင်းရိုးတစ်လျှောက် ပေ ၃ဝဝ ခန့် ရှည်လျားသည်။ တူးမြောင်းအတွင်း ကျောက်စရစ်များ စီးဝင်ပါလာတတ်သဖြင့် ရေစီးအားမှာ တဖြည်းဖြည်း လျော့ပါးလာသည်။ ချောင်းရေမှာလည်း မရေရာလှသဖြင့် အလှည့်ကျ ရေပေးသွင်းခြင်းပြုရလေသည်။ တူးမြောင်းများဖြင့် ရေပေးသွင်းနိုင်သောကြောင့် မန်းချောင်း၏ ကမ်းနှစ်ဖက်လုံးတွင်စပါး၊ ဝါ၊ နှမ်း၊ ပဲ၊ ကွမ်းပင် စသည်တို့ကို ကောင်းစွာ စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ မန်းချောင်း၏ ရေသောက်နယ်မှာ ဧက ၃ဝ,ဝဝဝ နီးပါးရှိသည်။ မန်းချောင်း၏ ကမ်းဘေးနှစ်ဖက်တွင် ရွာပေါင်း ၅ဝ၊ ၆ဝ မျှ ရှိပေသည်။

မင်းဘူးမြို့နှင့် ငဖဲမြို့ အမည်များလည်း မန်းချောင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမည်များဖြစ်၏။ မင်းဘူးမြို့အနီးတွင် မန်းချောင်းသည် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း စီးဝင်ပေါင်းဆုံသောကြောင့် မန်းပူးဟု ခေါ်ရာမှ မင်းပူး၊ မင်းဘူး ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင်ငဖဲမြို့အနီးတွင် မန်းချောင်း လွှဲဖယ် စီးဆင်းသောကြောင့် မန်းဖယ်၊ မန်းဖဲ၊ မဖဲ၊ ငဖဲ ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုလေသည်။

## ကိုးကား
မုတ်သုန်

ရာသီအလိုက် အချိန်မှန်ကန်စွာ ပြောင်းလဲတိုက်ခတ်နေသော လေများကို မုတ်သုံ(မွန်ဆွန်း) သို့မဟုတ် ရာသီလေဟုခေါ်သည်။ မုတ်သုံလေ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းအကြောင်းမှာ မတ်လမှ စက်တင်ဘာလအထိ နေ၏ တိုက်ရိုက်အပူရှိန်သည် အီကွေတာမြောက်ဖက်၌ တည့်မတ်စွာ ကျရောက်၏။ ထိုလများ၌ အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းရှိ ကျယ်ပြန့်သော ကုန်းမြေများသည် အလွန်ပူပြင်း၍ တောင်ဖက် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာနှင့် အရှေ့ဖက် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ တို့သည် များစွာအေး၏။ ထိုအခါ အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းရှိ လေတို့သည် ပူသဖြင့် အထက် ကောင်းကင်သို့ အမြောက်အမြား လွင့်တက်ကြ၏။ ထိုလွင့်တက်သွားသော နေရာသို့ တောင်ဖက်အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာမှ လေအေးများသည် အာရှတိုက် အတွင်းဖက်သို့ အဟုန်ပြင်းစွာဖြင့် တိုက်ခတ် ဝင်ရောက်လာကြသည်။ ယင်းလေတို့သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့တွင် အနောက်တောင်ဖက်မှ တိုက်ခတ်လာသောကြောင့် အနောက်တောင်ရာသီလေဟုလည်းခေါ်သည်။

မုတ်သုံလေ တိုက်ခတ်သောအခါ လေထဲတွင် ရေခိုးရေငွေ့များ ပါလာ၏။ ထိုလေသည် ကုန်းမြေသို့ ရောက်သောအခါတောင်တန်းများနှင့် တွေ့ဆုံကာ အထက်ကောင်းကင်သို့ ထိုးထက်သွားကြရာလေ၌ ပါသော ရေခိုး ရေငွေ့များတို့သည် အထက်ကောင်းကင်၏ အအေးဓာတ်ကြောင့် အရည်ဖွဲ့ပြီးလျှင် မိုးအဖြစ် သည်းထန်စွာ ရွာသွန်းလေသည်။ ထိုကြောင့် ပင်လယ် ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက် တောင်တန်းဒေသများတွင် မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းလေ့ရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အနောက်တောင် မုတ်သုံလေသည် နှစ်စဉ် မေလမှ အောက်တိုဘာလအထိ တိုက်ခတ်ရာ၊ ထိုအချိန်တွင် မိုးများစွာ ရွာသွန်းသဖြင့် မိုးဥတုဟု ခေါ်ကြသည်။ တစ်ဖန် စက်တင်ဘာလမှ မတ်လအထိ နေ၏ တိုက်ရိုက် အပူရှိန်သည် 
အီကွေတာ တောင်ဖက်၌ တည့်မတ်စွာ ကျရောက်၏။ ထိုအခါ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ပေါ်ရှိ လေပူတို့သည် အေး၍ ကောင်းကင်သို့လွင့်တက်ကြ၏။ ထိုလေပူနေရာသို့ အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်းမှ လေအေးတို့သည် တိုက်ခတ်ဝင်လာကြသည်။ ထိုမုတ်သုံလေသည် အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့တွင် အရှေ့မြောက်ဖက်မှ တိုက်ခတ်သောကြောင့် အရှေ့မြောက်နိုင်ငံတွင် မိုးမရွာချေ။ ရာသီဥတုမှာ အေးသောကြောင့် ဆောင်းဥတုဟု ခေါ်သည်။

အရှေ့မြောက် မုတ်သုံလေသည် အနောက်တောင် မုတ်သုံလေလောက် အဟုန်မပြင်းထန်ချေ။ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသော် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာကြီးသည် နေပူရှိန်ကြောင့် ပူသည်ဟုဆိုရသော်လည်း အီကွေတာ မြောက်ဖက်၌ အပူရှိန် တည့်မတ်စွာ ကျရောက်စဉ်က အာရှတိုက် အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြေကြီးများ ပူသလောက် အပူအားမကြီးသဖြင့် လေပူတို့သည် အထက်သို့ အမြောက်အမြား မတက်ကြချေ။ ထိုကြောင့် ယင်းတို့နေရာသို့ ဝင်ရောက်လာသော အာရှတိုက် အလယ်ပိုင်းမှ လေအေးတို့သည် ပင်လယ်ဖက်သို့ ညင်သာစွာသာ တိုက်ခတ်လာကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ယင်းမုတ်သုံလေတို့သည် အထူးအချိန်မှန်သဖြင့် စိုစွတ်သော မိုးဥတုနှင့် ခြောက်သွေ့၍ အေးသောဆောင်းဥတုတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေလေသည်။ မုတ်သုံလေ ရရှိသော ဒေသများမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ၊ အင်ဒိုချိုင်းနား၊ ဩစတြေးလီးယားတိုက်အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ အာဖရိကတိုက် အရှေ့ကမ်းရိုးတန်းဒေသအချို့နှင့် တောင်အမေရိက အနောက်မြောက်ပိုင်းဒေသတို့ ဖြစ်ကြသည်။

## ကိုးကား
မိန်ဇိမ်ငှက်

**မိန်ဇိမ်ငှက်** (*Esacus recurvirostris*) သည် "ကာရာဒရီအီဖောမီး" မျိုးစဉ်တွင်လည်းကောင်း၊  "ဗူရင်နီဒီး"မျိုးရင်းတွင်လည်းကောင်း ပါဝင်၍ ပါဏဗေဒအလိုအားဖြင့် "အီစာကပ်ရီကာဗီရိုစတြစ်" ဟုခေါ်သည်။ မိန်ဇိမ်ငှက်သည် အလွန် မြင်ရခဲသော ငှက်မျိုးဖြစ်၍ လူသိနည်းသည်။ ကိုယ်အလျား ၂ဝ လက်မ ရှိသည်။ နှုတ်သီးထိပ်သည် အပေါ်သို့ ကောက်မသွားဘဲ ဖြောင့်တန်း၍ နေသည်။ ခြေတံရှည်၍ ခြေချောင်း ၃ ချောင်းရှိပြီးလျှင် ကြီးသော မျက်စိများရှိသည်။ မိန်ဇိမ်ငှက်သည် ကျယ်လောင် စူးရှသော အသံဖြင့် အော်တတ်သည်။ သို့ရာတွင် သွားရောက်နှောင့်ရှက်လျှင် မြွေတွန်သကဲ့သို့ အော်သည်။ သားပေါက်ချိန်၌ ညဉ့်အခါ မိန်ဇိမ်ငှက် အော်သံကို တစ်ခါတစ်ရံ ကြားရသည်။

မိန်ဇိမ်ငှက်များသည် ပင်လယ် သဲသောင်ပြင်နှင့် ကျောက်တန်းများ၊ မြစ်ကြီးများ၏ သဲကမ်းပါးများတွင် ကျက်စားသည်။ သဲသက်သက်ထက် ရွှံ့၊ ကျောက်ခဲကလေးများနှင့် အပင်ကလေးများ ရှိသည့် နေရာကို ပိုမိုနှစ်သက်ကြသည်။ သားပေါက်ချိန်မှတစ်ပါး အခြားအချိန်များ၌ ဝပ်၍မနေတတ်ချေ။ လူအနားကပ်လာသော်လည်း မပြေးဘဲ စိမ်းဖျော့ဖျော့ခြေတံရှည်ကြီးများဖြင့် ရပ်ကြည့်နေတတ်ကြသည်။ မိုးရာသီနှင့် ဆောင်းရာသီများတွင် ၁၂ ကောင်မှ အကောင် ၂ဝ ထိ အုပ်ဖွဲ့၍ အစာရှာထွက်ကြသည်။ မြစ်ရေကြီးသည့်အခါ မိန်ဇိမ်ငှက်အုပ်များသည် ရေကြီးမှတ်ပေါ်တွင်ပေါက်သော မြက်ခင်းပြင်များ၌ သွားလာ ကျက်စားနေသည်ကိုတွေ့ရသည်။

နွေရာသီတွင် မိန်ဇိမ်ငှက်ကလေးများဥမှ ပေါက်ကြသည်။ ဥများကို မြစ်သဲကမ်းပါးပေါ်တွင် အုလေ့ရှိရာ၊ ကျောက်ခဲကလေးများနှင့် ဆင်တူ၍ မှားယွင်းတတ်သည်။ တမြုံလျှင် ဥ ၂ ဥ ရှိတတ်သည်။ ဥအရောင်မှာ အဝါမှ အညိုရောင် ဖြစ်ပြီးလျှင် အမည်းတွန့်များ ပါရှိသည်။

အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းဆွယ်နှင့် ဩစတြေးလျကျွန်းတွင် မိန်ဇိမ်ငှက်ကို တွေ့ရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မြိတ်ကျွန်းစု၊ ဧရာဝတီမြစ်တစ်လျှောက်၌ မြစ်ဆုံမှ ဟင်္သာတမြို့အထိ ၊ မိုးကောင်းနှင့် ရွှေလီမြစ်များ ၊ ပုသိမ်ဖက်ရှိ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် စစ်တောင်းနှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝများတွင် တွေ့ရလေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:စင်ရော်၊ ရေညှောင့်ကောင်နှင့် အလားတူငှက်များ
ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကဏ္ဍ:တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
မုန်ညင်းပင်

**မုန်ညင်းပင်**သည် ကရူစီဖာရီး မျိုးရင်းတွင် ဗရပ်ဆီကာ မျိုးစု၌ 
ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ အဖြူမျိုးကို ဗရပ်ဆီ
ကာ အဲလဗာဟူ၍ လည်းကောင်း၊ အမည်းမျိုးရင်းကို ဗရပ်ဆီကာ 
နိဂရာ ဟူ၍ လည်းကောင်းခေါ်သည်။ အရွက်ပေါများသော ဤ
မုန်ညင်းပင်မားကို ကမ္ဘာ့သမပိုင်းဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ 
မုန်ညင်းပင်မှရသော မုန်ညင်းစေ့များကို ဟင်းလျာခတ် အမွှေးအ
ကြိုင်အနေနှင့် ဖြစ်စေ၊ ဘယဆေး အဖြစ်နှင့် ဖြစ်စေ ရှေးခေတ်မှစ
၍ အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။ မုန်ညင်းရွက်များသည် ကြီး၍ထူပြီးလျှင်
လွှသွားပုံကဲ့သို့ အချွန်ကလေးများရှိသည်။ အရောင်မှာ အစိမ်းရင့်
ရောင်ဖြစ်သည်။

အရွက်နုမျာကို ခူး၍ ဟင်းရွက်အဖြစ် စားသုံးကြသည်။ အရွက်များ
ကို နုစဉ်က မခူးဘဲ အရင့်ခံထားလိုက်လျှင် ယင်းမှအစေ့တံများ
မကြာခင် ထွက်လာသဖြင့် စားရန် မသင့်တော့ချေ။
မုန်ညင်းသည် စိုက်ပျိုးရန် လွယ်ကူသော အပင်မျိုးဖြစ်သည်။ မိုး
ကုန်ခါနီးတွင် အစေ့များကို ကြဲ၍ စိုက်ပျိုးကြသည်။ မုန်ညင်း 
အမည်းနှင့် အဖြူ နှစ်မျိုးစလုံးသည် တစ်နှစ်ခံပင်များဖြစ်ကြ၍ 
အစေ့မှ စိုက်ပျိုး ရသည်။

မုန်ညင်း အမည်းပင်များသည် ၆ ပေခန့် အမြင့်ရှိသည်။ 
တောက်ပသော အဝါရောင် အပွင့်များ ပွင့်၍ ချောမွတ်သော သီး
တောင့်များသည် ပွင့်တံတွင်ကပ်၍ ထွက်လာကြသည်။ အညိုရင့်ရောင် အစေ့များကို ဈေး၌   မုန်ညင်းစေ့အဖြစ် အမြောက်အမြား ရောင်းချကြသည်။ မုန်ညင်းအဖြူပင်မျိုးကား အမြင့် ၂ ပေမှ ၃ ပေအထိသာ
ရှိသည်။ တောင့်တင်း၍ဖြာထွက်သော ပင်စည်ရှိခြင်း၊ အရွက်များ၌ အမွေးများရှိခြင်း၊ သီးတောင့်များ၌ အမွေးကြမ်းများရှိခြင်းနှင့် 
တောက်ပသောအဝါရောင် အပွင့်ကလေးများ ပွင့်ခြင်းတို့ကြောင့် 
မုန်ညင်း အမည်းပင်မျိုးမှ သိသာခွဲခြားနိုင်သည်။
မုန်ညင်းရွက်များတွင် အကောင်းဆုံး ဗီတာမင်ဓာတ်များ ပါရှိသည်။ 
ထို့ပြင် အမျှင်များနှင့် ပင်စည် အပွင့်စသည်တို့သည် ဝမ်းပျော့စေတတ်သည့် သတ္တိရှိသည်။ အစေ့များကို ကြိတ်၍ရသော ဆီသည်
အနံ့အရသာကောင်းသည့်ပြင် အိမ်တွင်းသုံးဆေးအဖြစ်ဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ဆီကြိတ်ပြီး၍ ကျန်ရစ်သော မုန်ညင်းဖတ်ကို 
အခြောက်ခံလျက် အမှုန့်ဖြစ်လာအောင် ထောင်းရသည်။ ထိုအခါ
မုန်ညင်းစေ့မှုန့် အစစ်ကို ရလေသည်။ ဆေးဖက်တွင် သရွတ်ကိုင်ရာ၌ ဖြစ်စေ၊ အဆိပ်အတောက် စားသောက်မိသည့်အခါ အော့
အန်စေသည့် ဆေးအဖြစ်ဖြင့်ဖြစ်စေ မုန်ညင်းကို အသုံးပြုကြသည်။
လယ်မြေများကို ပြုပြင်ရာ၌ သစ်စိမ်းမြေဩဇာကျွေးရန်အတွက် 
လယ်များတွင် မုန်ညင်းဖြူများကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ စိုက်ပျိုးပြီးလျှင် ထယ်ထိုးလိုက်ခြင်းဖြင့် ထိုလယ်မြေတွင် မြေဩဇာ ထက်သန်လာသည်။ မုန်ညင်းအမည်းမျိုးမှာ အစေ့များကို ဟင်းခတ်
အမွေးအကြိုင်အတွက် အသုံးပြုရန် စိုက်ပျိုးကြသည်။

## ကိုးကား
မုန်တိုင်ပင်

**မုန်တိုင်ပင်**သည် ဆဲလပ်စတြေးစီအီး() မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ယင်းကို ရုက္ခဗေဒ 
အလိုအားဖြင့် လိုဖိုပက်တလမ် ဝေါ်လီချီး('**)ဟုခေါ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ မိုးပါးသော 
အရပ်တို့၌ ရှိသည့် အင်တိုင်းတောများတွင်များစွာ ပေါက်ရောက်သည်။ မုန်တိုင်ပင်
သည်အမြင့်၃၅ ပေမှ ၄၅ ပေအထိ ရှိ၍ ပင်စည်လုံးပတ်မှာ ၄ ပေ ၅ ပေခန့်ရှိ
သော တောသစ်ပင်ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ရန်ကုန်၊ အင်းစိန်၊ ထားဝယ်၊ 
သောင်ရင်း၊ အတ္ထရန် အစရှိသော မြို့နယ် အသီးအသီးရှိ သစ်တောများ၌လည်း 
မုန်တိုင်ပင်များ ပေါက်ရောက်ကြကြောင်းသိရှိရသည်။

မုန်တိုင်သား အရောင်မှာ ပန်းရောင်ဖြစ်၍ အတော်အသင့်မာသော သစ်သား
ဖြစ်သဖြင့် အိမ်အသုံးအဆောင်များ၊ စားသောက်ဖွယ်ရာ ပစ္စည်းထည့်သော 
သေတ္တာများနှင့် မီးခြစ်အိမ်များပြုလုပ်ရာ၌ အသုံးပြုကြသည်။ တဲတွင်း၌ ထား၍ 
အခြောက်ခံသောနည်းဖြင့်ဖြစ်စေ အခက်အခဲ မရှိဘဲ အသားသေအောင် ပြုလုပ်စီမံ
နိုင်သော သစ်သားဖြစ်သည်။ မုန်တိုင်ပင်မှ ရရှိသော အစေးတစ်မျိုးကို ပြည်
တည်၍ ယဉ်းနေသည့် အနာပျောက်ရန် ဆေးအဖြစ် အသုံးပြုနိုင်သည်။ 
တနင်္သာရီတိုင်း တောင်ပိုင်းရှိ ထားဝယ်နယ်၌တွေ့ရသော မုန်တိုင်ပင်ကို ထိုနယ်ရှိ 
လူများက **တောင်ယမနေ**ဟူ၍လည်းကောင်း**ယမနေအဖြူပင်'''ဟူလ၍ လည်းကောင်း 
ခေါ်ကြသည်။ ထားဝယ်နယ်၌ ထိုမုန်တိုင်သားကို ပျဉ်ခွဲခြင်း၊ ကြက်ပေါင်စေးထည့်
ရန် သေတ္တာများလုပ်ခြင်း စသည်တို့အတွက် အသုံးပြုကြသည်။
ရှမ်းပြည်နယ်တွင် တွေ့ရသော မုန်တိုင်ပင် အငယ်မျိုးကို မြန်မာနိုင်ငံ အရပ်ရပ်ရှိ 
သစ်တောများ၌လည်း တွေ့ရသည်။ ပင်လယ်ကမ်း တစ်လျှောက်နှင့် အောက်မြန်မာ
နိုင်ငံ စိမ့်မြေရပ်တို့တွင် ပေါက်သော မုန်တိုင်ပင်ငယ်များလည်း ရှိသေးသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ပေါ်သစ်တောများ၌လည်း မဒိုင်ဟု ခေါ်သော မုန်တိုင်ပင် 
အငယ်မျိုးများကို တွေ့ရသည်။

## ကိုးကား
မုန်ညင်းခါး

**မုန်ညင်းခါးပင်**သည် ပေါ်လီဂိုနေစီအီးမျိုးရင်းတွင် ရီအမ် မျိုးစု၌ ပါဝင်၍ ယင်း၏ 
ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ရီအမ် ရာပွန်တီကမ်ဖြစ်သည်။ မုန်ညင်းဟုခေါ်သော်လည်းမုန်
ညင်းနှင့် မျိုးရင်းချင်း မတူချေ။ သို့သော် ရှရီမန်ပင်နှင့်ကား မျိုးရင်းချင်းတူ၍ 
နီးစပ်သည်။ မုန်ညင်းခါး၏ မူလပေါက်ရာ ဒေသသည် အာရှတိုက်မြောက်ပိုင်း 
မွန်ဂိုးလီးယားပြည် ဖြစ်သော်လည်း၊ ယခုအခါတွင် ကမ္ဘာအနှံအပြား၌ စိုက်ပျိုးကြ
သည်။ အပင်မှ အဖူး မြောက်မြားစွာ ထွက်ရာ၊ ထို အဖူးများမှ ရှည်၍ အသား
ထူသော အရွက်ညှာများသည်ထူသော အရွက်ကြီးများနှင့် တကွ ထွက်လာသည်။ 
မြေကြီးအောက်တွင် အစာသိုလှောင်သော အဝါရောင် အမြစ်မကြီးတစ်ခုနှင့် ထို
အမြစ်မကြီးအား အစာကျွေးသော အခြား အမြစ်များ အများအပြား ရှိသည်။ 
မြေကြီးပေါ်သို့ တက်လာသော အသားထူ၍ အရည်ရွှမ်းသည့် နီကျင်ကျင် 
ရွက်ညှာများကိုသာ လူတို့အစားများကြသည်။ အရွက်များသည် တစ်ခါတစ်ရံ 
အဆိပ်အတောက် ဖြစ်စေတတ်သဖြင့်စားသုံးခြင်းငှာ အလျင်းမသင့်လျော်ချေ ။ 
မုန်ညင်းခါးသည် အာဟာရ တန်ဖိုးများစွာ မရှိချေ ။ ဆေးဖက်ဝင်သည့် အပင်မျိုး
ဖြစ်သဖြင့်ဝမ်းပျော့ဆေး၊ အားတိုးဆေး စသည်တို့ကို ထိုအပင်မှ ဖော်စပ်ယူကြ
သည်။ မုန်ညင်းခါးပင်ကို ဆောင်းဦးအစတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ မြေဩဇာ 
ကောင်း၍ မြေပွမြေသားနှင့် သဲနုံးများတွင် ကောင်းစွာဖြစ်ထွန်းသည်။ မုန်ညင်းခါး
ပင်သည် နှစ်ကြာခံပင်မျိုး၌ ပါဝင်၏။ နှစ်ကြာခံပင်ဟု ဆိုသော်လည်း တစ်ပင်လုံး
မဟုတ်ဘဲ မြေအောက်ရှိ
အမြစ်များသာမသေဘဲ ၅ နှစ် ၆ နှစ် ဆက်၍ စိုက်ပျိုးသွားနိုင်သည်။ မြေပေါ်ရှိ 
အရွက်နှင့် ရွက်ညှာများမှာ တစ်နှစ်တစ်ကြိမ်သေကြသည်။
မုန်ညင်းခါးပင်တွင် အစေ့များ ရှိသော်လည်း ထိုအစေ့များကို စိုက်ပျိုးခြင်းဖြင့် 
မုန်ညင်းခါးမျိုးကောင်း ရသည်က နည်းသောကြောင့် အစေ့မှ မယူဘဲ အမြစ်များမှ 
မျိုးယူကြသည်။ အသားများသော အဝါရောင် အမြစ်မကြီးမှ အစိတ်စိတ်ခွဲယူ၍ 
ဆောင်းကူးရာသီအစတွင် အပင်ကလေးများ ထပ်မံစိုက်ပျိုးကြသည်။ 
မြေဩဇာကောင်းကောင်းချပေး၍ ရေမှန်မှန် လောင်းပေးသွားလျှင် လျင်မြန်စွာကြီး
ထွားလာကြသည်။ အရွက်များမှာ တစ်ပေကျော်ကျော်အထိ ကျယ်ပြန့်လေသည်။
မုန်ညင်းအခါး အမျိုးမျိုးရှိသည့်အနက် မုန်ညင်းစိမ်း၏ အရွက်များမှာ ကျမ္မဆိုင် 
ပြုလုပ်ရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်သည်။ ကျမ္မဆိုင်ဆိုသည်မှာ အချဉ်တည်ထားသော 
ချဉ်ဖတ်တစ်မျိုးပင် ဖြစ်သည်။ မြန်မာတို့၏ မူရင်းအစာ မဟုတ်ပေ။ 
တရုတ်လူမျိုးတို့၏ အစာဖြစ်၍ ယင်းတို့သာလျှင် အများအပြားစားသုံးလေ့ ရှိကြ
သည်။ မုန်ညင်းခါးပင်များကို ၂ နေ ၃ နေခန့် လှန်းပြီးသော် ဆားနှင့်နယ်ကာ
အချဉ်ရည်၌ ထည့်၍ စဉ့်အိုးများတွင် သိပ်ထားခြင်းဖြင့် ကျမ္မဆိုင်ခေါ်သည့် 
ချဉ်ဖတ် ဖြစ်လာလေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:မုန်ညင်းပင်
ကဏ္ဍ:အရွက် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ
မုန်လာဥနှင့် ခါးဥဖြူ

မုန်လာဥ၊ သို့မဟုတ် မုန်လာဥဖြူဟု ခေါ်သည့် မုန်လာမျိုးသည် 
မြန်မာနိုင်ငံတွင် အစိုက်များ၍ ဈေး၌ အမြောက်အမြားရောင်းချလေ့ရှိသော သာမန် မုန်လာဥမျိုးပင် ဖြစ်သည်။ မုန်လာဥသည် 
ဂေါ်ဘီထုပ်၊ ပန်းမုန်လာ၊ မုန်ညင်း၊ ခါးဥဖြူ စသည်တို့နှင့်အတူ ကရူစီဖာရီး မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒ 
အမည်မှာ ရက်ဖာနပ် စတီဗပ် ဖြစ်သည်။ စပ်ရှားရှား အရသာရှိသဖြင့် မုန်ညင်းနှင့်ပို၍ နီးစပ်သည့်အပင်ဟု ဆိုပေမည် ။
မုန်လာဥကို တရုတ်နိုင်ငံ၌ ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်းအတော်ကြာကပင် စိုက်ပျိုးခဲ့ကြသည်။ အာရှတိုက်၌ အစိုက်များသောမုန်လာဥမျိုး
ကို တရုတ်မုန်လာဥဟု ခေါ်သည်။ မုန်လာဥပင်သည် တစ်နှစ်ခံပင်ဖြစ်၍ မုန်ညင်းရွက်ကဲ့သို့သော အရွက်များနှင့် ဖူးပွနေသည့် 
အမြစ်များရှိသည်။ ထိုအမြစ်ကိုပင် ဥဟုခေါ်ကြသည်။ လူတို့ အဓိကထား၍ စားသောအပိုင်းသည် ထိုအမြစ်ဟုခေါ်သည့်အမြစ်များရှိသည်။ ဥများကိုသာမက အရွက်နှင့် အဖူးများကိုလည်း 
ချက်ပြုတ်စားကြသည်။ မုန်လာဥများသည် ပုံသဏ္ဌာန်၊ အရွယ်၊ အရောင်အားဖြင့် အမျိုးမျိုးရှိကြသော်လည်း အရသာနှင့် အနေ
အထားမှာ အတူတူပင် ဖြစ်ကြသည်။ စိုက်ပျိုးရလည်း အလွန်လွယ်သည်။ 

ဤမုန်လာမျိုးကို အနောက်နိုင်ငံ၌ နွေကူးရာသီ အစလောက် ကတည်းက စ၍ စိုက်ပျိုးကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဤမုန်
လာမျိုကို အစေ့စိုက်ပြီးနောက် တစ်လကျော်ကျော်ခန့် ကြာလျှင် ဥများကို စားနိုင်လေသည် ထိုကြောင့် ခြံဥယျာဉ်များအတွင်းမြေပို
ရှိပါက ၁ဝ ရက် တစ်ကြိမ် ၁၅ ရက် တစ်ကြိမ် စိုက်ခြင်းဖြင့် လိုသလောက် ရရှိနိုင်လေသည်။ 
ခါးဥဖြူသည် မုန်လာဥကဲ့သို့ပင် ဂေါ်ဘီထုပ်၊ ပန်းမုန်လာ၊ မုန်ညင်းတို့နှင့်အတူ ကရူစီဖာရီး မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်သော်လည်း
ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ဗရပ်စီက ကွန်ပက်စထရစ် ဖြစ်သည်။
ခါးဥဖြူကို မုန်လာဥဝိုင်းဟုလည်းခေါ်သည်။
ခါးဥဖြူသည် အေးသော ရာသီဥတုရှိသည့် အရပ်များတွင် ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်းသည်ဖြစ်ရာ အလွန် ထွားကျိုင်းသော ခါးဥ
အသားဝါမျိုးကို မြောက်ဘက် အအေးပိုင်းဒေသများကို စိုက်ပျိုးကြသည် အဖြူရောင် အသေးစား ခါးဥများကို သာမန် ခြံဥယျာဉ်များ
၌စိုက်ပျိုးကြသည်။ ခါးဥဖြူဥသည် မုန်လာဥကဲ့သို့ ရှည်မျောမျော မဟုတ်ဘဲ တုတ်၍ ဝိုင်းသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ခါးဥဖြူသည် 
ဂေါ်ဘီထုပ် မျိုးပျက်ဖြစ်သည်။ ခါးဥဖြူဥကို လူတို့ စားသုံးကြ၍ ယင်း၏ အရွက်နုများကိုလည်း ဟင်းရွက်အဖြစ် စားသုံးနိုင်သည်။
ခါးဥဖြူသည် အလွန် စိုက်ပျိုးရလွယ်သော အပင်မျိုးဖြစ်သဖြင့် 
ခြံဥယျာဉ်များ၌ ဟိုက်ပျိုးရန် သင့်လျော်သည်။ အစေ့များကို အတန်းလိုက် ပါးပါးချပေးရသည်။  ထိုမျိုးစေ့များပေါ်တွင် မြေဩဇာမှုန့်
များကို ခပ်ပါးပါး ဖုံးအုပ်ပေးပြီးနောက် ရေမှန်မှန် လောင်းသွားလျှင် တညီတညာတည်း သန်စွမ်းလာကြသည်။ အစေ့ စိုက်ပြီး
နောက် ၂လခန့် အကြာတွင် ဥများကို စားနိုင်လေသည်။ အရောင်အဆင်း အရွယ်အစားနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်ကို လိုက်၍ ခါးဥပင်မျိုးပေါင်း 
များစွာရှိသည်။ ခါးဥဖြူ အချို့ နိုကိုဟု ခေါ်သည်။
ခါးဥဖြူရွက်များသည် ဗီတာမင် ၊ အေ၊ ဘီ၊ စီဓာတ်များဖြင့် အလွန် ကြွယ်ဝရကား ဟင်းရွက်အဖြစ် စားသုံးရန်အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ ဥများကား အာဟာရဓာတ်တန်ဖိုး များစွာ မရှိလှချေ။ ခါးဥဖြူပင်များကို ခါးဥဖြူပိုး ကလေးများက အလွန်ဖျက်ဆီးတတ်ကြသည်။

## ကိုးကား
မုန်လာဥနီ

**မုန်လာဥနီပင်**သည် ကီနိုပိုဒီအေးစီအီး(Chenopodiaceae; ယခုအခါတွင် ) မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ 
ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ဗီတာဗားလဂါးရစ်(*Beta vulgaris*) ဖြစ်သည်။
မုန်လာဥနီဟု ခေါ်သော်လည်း မုန်လာဥ၊ ဂေါ်ဘီထုပ်၊ ပန်းမုန်လာ၊ မုန်ညင်း စသည်တို့နှင့် မျိုးရင်းချင်း မတူသည့်ပြင် မုန်လာဥဝါ
နှင့်လည်း မျိုးရင်းချင်း မတူချေ။ မုန်လာဥနီပင်သည် မူလက 
ကက်စပျန်ပင်လယ် ဒေသတွင် အလေ့ကျပေါက်သည်။ ရှေးနှစ်
ပေါင်းနှစ်ထောင်လောက်ကတည်းက ယင်းကို လူတို့သည် အစာအဖြစ် စိုက်ပျိုးလာခဲ့ကြသည်။ မုန်လာဥနီပင်၏ အဖြူရွက်စိမ်းကြီး
များသည်ထူ၍ အရည်ရွှမ်း၏။ ဥများမှာ အဖြူမှ အနီရင့်ရင့်ထိ 
အရောင်အမျိုးမျိုးရှိကြသည်။ အချို့ ဥများမှာ ဘောလုံးကဲ့သို့ လုံး၍ 
အချို့မှာကျင်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီးလျှင် အချို့ကား ရှည်မျောမျော ရှိလေသည်။

မုန်လာဥနီပင်သည် ၂ နှစ်ခံ ပင်မျိုးဖြစ်၍ ၂ နှစ်၊ သို့မဟုတ် 
၂ ရာသီ အသက်ရှင်နေသော အပင်မျိုးဖြစ်သည်။ အစေ့များကို စိုက်ပျိုးပြီးသည်နောက် ရက်ပေါင်း ၇ဝ အတွင်းတွင်
ဥများကို စားနိုင်သည်။ မုန်လာဥနီပင်များကို အပင်စာသိုမှီးထားသောအမြစ် (ဥ) များအတွက် စိုက်ပျိုးကြရာ၊ ဥများမထိမနာအောင် 
ပြောင်းရွှေ့စိုက်ရန် မဖြစ်နိုင်သဖြင့် စိုက်ခင်းများကိုကောင်းစွာဂရုစိုက်၍ ပြုပြင်ရလေသည်။ မြေဩဇာကောင်းသော မြေနုမြေပွများ၌ 
ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်းကြသည်။ ဤမုန်လာဥနီ၏ မျိုးစေ့ကို မစိုက်ပျိုးမီ ရေနွေးတွင် နာရီ အနည်းငယ် စိမ်ထားပြီးမှ စိုက်ပါက 
ရိုးရိုးစိုက်သည်ထက် ပို၍ မြန်စွာပေါက်သည်။ ဥများကောင်းစွာဖြစ်ထွန်းစေရန် တစ်တန်းနှင့်တစ်တန်း ၉ လက်မမှ ၁၂ လက်မအထိ 
ခွာပြီးလျှင် တစ်ပင်နှင့် တစ်ပင်လည်း ၆ လက်မအထိ ကွာအောင်စိုက်၍အပင်ညံ့များကို နုတ်ပေးရသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် မုန်လာဥနီပင်များကို ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင် 
တစ်မျိုးအဖြစ်ဖြင့်သာ စိုက်ပျိုးကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံများ၌မူ ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင် တစ်မျိုးအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 
တိရစ္ဆာန်အစာအတွက်သော်လည်းကောင်း စိုက်ပျိုးကြသည်။ 
စင်စစ် မုန်လာဥနီ အရွက်များတွင် ဗီတာမင်နှင့် သတ္တုဓာတ် 
အမြောက်အမြား ပါရှိရာ၊ ဥမှာထက် အာဟာရဓာတ် ပို၍ များသည်။ ဥများတွင်ဗီတာမင်ဓာတ်အနည်းငယ်သာ ပါရှိသည်။ 
သကြားဓာတ်ပါသော မုန်လာဥနီပင် တစ်မျိုးရှိသေးသည် ယင်းကို 
သကြားမုန်လာဟုလည်းခေါ်ကြသည်။ ၁၉ ရာစုခေတ်တွင် သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများသည် သကြားရာခိုင်နှုန်း ၇ မျှသာ 
ပါရှိသော မုန်လာဥနီမျိုးတွင် ရာခိုင်နှုန်း ၂ဝ အထိ ပါရှိလာအောင် 
မျိုးစေ့သန့်သန့်များကို ရွေးချယ်စိုက်ပျိုးသည့်နည်းဖြင့် ပြုပြင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုထက် သကြားရာခိုင်နှုန်းပိုလာအောင် သကြားမုန်လာပင်
များကို ပြုပြင်လျက် ရှိနေကြသည်။ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၅ဝ ကျော် အထက်က သကြားအတွက် ကြံပင်များကိုသာ အားထား
ခဲ့ကြရသော်လည်း ယခုအချိန်အခါတွင် အင်္ဂလန်ကဲ့သို့သော နိုင်ငံ
များတွင် လယ်မြေ ဧကပေါင်း ထောင်သောင်းများစွာ၌ သကြားမုန်လာပင်များကို စိုက်ပျိုးထားကြလေသည်။ ထိုမုန်လာပင်များမှ 
သကြား တန်ချိန်ပေါင်းများစွာကို နှစ်စဉ် ရရှိလျက်ရှိသည်။ 
ရွက်လှ မုန်လာဥနီပင်မျိုးလည်း ရှိသေးရာ၊ ခြံဥယျာဉ်များကို တန်ဆာဆင်ရန် ထိုအပင် များကို စိုက်ပျိုးထားတတ်ကြသည်။

မုန်လာဥနီမှာ *Daucus carota* subsp. *sativus* () လည်း အဓိပ္ပာယ်ရှိသည်။

## ကိုးကား
မမ္မတ်ဆင်ကြီး

**မမ္မတ်ဆင်ကြီးများ** (Mammoths) သည် သမိုင်းမတင်မီ ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာက ရှိခဲ့ဘူးကြသော ဆင်အမျိုးဝင် တိရစ္ဆာန်ကြီးများဖြစ်ကြသည်။ ယင်းတို့၏ အရိုးများနှင့် အခြားရုပ်ကြွင်းများကို ကမ္ဘာအရပ်ရပ်တွင် တွေ့ရသည်။ မမ္မတ်ဆင်ကြီးတို့၏ ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည်မှာ ယခုခေတ် အကြီးဆုံး အာရှတိုက်ဆင်၏ ကိုယ်အရွယ်လောက်ပင် ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ယင်းတို့၏ အစွယ်မှာ ယခုခေတ် ဆင်အစွယ်များနှင့်မတူဘဲ အပေါ်သို့ ကော့လန်နေပေသည်။ တစ်ကိုယ်လုံးမှာလည်း ယခုခေတ် ဆင်များကဲ့သို့ အရေထူကြီး များဖြင့် ပြောင်ချော၍ မနေဘဲ ကိုယ်ထည် အနှံ့ ရှည်လျားသော အမွေးအမှင်များဖြင့် လွှမ်းအုပ်လျက်ရှိပေသည်။ တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ မတွေ့မြင်ရဘူးသော ရှေးမမ္မတ်ဆင်ကြီးမျိုး၏ ပုံပန်းကို အရိုးတစ်ခု တည်း လေ့လာရုံဖြင့် မလုံလောက်ပေ။ အရိုးကို ကြည့်ရရုံနှင့် ထိုတိရစ္ဆာန် ပိန်သည် ၊ ဝသည်ကို တိတိကျကျ သိဖို့ ခဲယဉ်းပေ သည်။ ဆိုက်ဗီးရီးယားနယ်တွင် ရှေးပဝေဏီ ခေတ်ကတည်းက ရေခဲပြင်တွင် မြုပ်နေသော ယင်းဆင်ကြီးမျိုးကို အမှတ်မထင် တူးဖော်တွေ့ရှိရလေသည်။ ထိုဆင်ကြီးသေဆုံးခဲ့သည်မှာ ကြာပြီဖြစ်သော်လည်း မြေကြီးသည် ထူးဆန်းစွာ ရေခဲခန်းပမာ ထိုဆင်သေကို မပုပ်မသိုးရအောင် ကောင်းစွာသိုမှီး၍ ထားပေသည်။ ထိုကြောင့် မျက်လုံး၊ အမွေးအမှင်တို့နှင့်တစ်ကွ အရေစသည်တို့မှာ မည်သို့မျှ ပျက်စီးခြင်း မရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။

ယင်းတို့၏ အထက်ဖက်သို့ ကော့တက်နေသော အစွယ်ကြီးမှာ အလေးချိန် ပေါင် ၂၅ဝ မျှ ရှိလျက် ၊ အလျား ၁၂ ပေ ကျော်မျှ ရှည်သည်ကိုပင် တွေ့ရသည်။ ဆင်စွယ်များတွင် ထိုအစွယ်ကြီးသည် များစွာကျော်စော ထင်ရှားပေသည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၂ဝဝ ခန့်က ယနေ့တိုင် တစ်နှစ်လျှင် ဆိုက်ဗီးရီးယားနယ်မှ ရှာဖွေရရှိသော ထိုဆင်စွယ်မျိုးပေါင်း အစုံ တစ်ရာခန့်မျှကို မှန်မှန် တင်ပို့ရောင်းချခဲ့ရလေသည်။ ထိုသတ္တဝါကြီးများ၏ အဓိကအစာမှာ ရှေးခေတ် ထင်းရှူးပင်ပေါက်များနှင့် အသီးများဖြစ်သည်ဟု သိရ၏။ ဤရှေးဆင်ကြီးမျိုး သည် ရှေးနှစ်ပေါင်း ထောင်သောင်းမက ကြာသောအခါကတည်းက နွံအိုင်ကြီးများထဲတွင် နစ်မြုပ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားနည်းတစ်မျိုးမျိုးဖြင့်သော်လည်းကောင်း သေဆုံးခဲ့ကြရာတွင်၊ အေးမြလွန်းသော ရာသီဥတုကြောင့် ယခုတိုင် မပျက်မစီးဘဲကျန်ရှိနေကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အချိန်ကာလ ဤမျှကြာမြင့်ခဲ့သော်လည်း အချို့ဆင်ကြီးများ၏ အသားမှာယခုတိုင် လတ်ဆတ်လျက် ်ရှိနေသေးရာ၊ ဟင်းပင်ချက်စားနိုင်သည်ဟု အဆိုရှိလေသည်။ ယင်းတို့ ကျက်စားခဲ့သော ဒေသများမှာ ဆိုက်ဗီးရီးယား နယ်သာလျှင် ဖြစ်သော်လည်း အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ ဥရောပတိုက် အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်အမေရိကတိုက်တို့တွင်လည်း အနှံ့အပြား ကျက်စားခဲ့ဘူးကြပေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:သမိုင်းမတင်မီခေတ်ကာလများမှ ဆင်များ
မုန်လာဥဝါ

မုန်လာ ဥဝါပင်သည် အမ်ဗယ်လီဖာရီး(Umbelliferae) မျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ 
ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ဒေါကပ် ကာရိုတာ(*Daucus carota*) ဖြစ်သည်။
မုန်လာဥဝါဟု ခေါ်သော်လည်း မုန်လာဥ၊ ဂေါ်ဘီထုပ်၊ ပန်းမုန်လာ၊ 
မုန်ညင်းစသည်တို့နှင့် မျိုးရင်းချင်း မတူချေ။ မုန်လာဥဝါ အမျိုး
ပေါင်း ၂ဝ ခန့် ရှိရာ၊ အားလုံးလောက်၏ မူလပေါက်ရာ ဒေသသည် 
မြေထဲပင်လယ် နိုင်ငံများဖြစ်သည်။ လူတို့အသုံးများသော မုန်လာဥဝါများသည် ၂ နှစ်ခံပင် ဖြစ်၍ ကမ္ဘာဟောင်း မြောက်သမပိုင်း 
ဒေသတို့တွင် အလေ့ကျပေါက်ကြသည်။ ထိုအလေ့ကျပေါက်မုန်လာဥဝါ အရိုင်း ကို တစ်ကမ္ဘာလုံးတွင် အယဉ်ဖြစ်အောင် ပြုပြင် စိုက်ပျိုး၍ ဥကို စားသုံးကြသည်။

အရိုင်းပင်များ၏ ဥများသည် သေးသွယ်၍ မာပြီးလျှင် အနံ့ အလွန်ပြင်းသည်။ ထိုအရိုင်းပင်ကို ယဉ်အောင်ပြုပြင်စိုက်ပျိုး၍
ရသောဥများမှာ တုတ်၍ အသားများပြီးလျှင် အနံ့မှာ အရိုင်းဥလောက် မပြင်းချေ။ အရောင်မှာ ဝါ၏။ ဤမုန်လာမျိုးမှာ မြေဩဇာ 
များလွန်းလျှင် အမြစ်များ ခွတတ်သဖြင့် မစိုက်ပျိုးမီ မျိုးစေ့ကို 
ခြောက်သွေ့သော သဲနှင့်ဖြစ်စေ၊ ပြာနှင့် ဖြစ်စေ၊ ရောစပ်၍ စိုက်ပါက 
တစ်စေ့နှင့်တစ်စေ့ မပူးကပ်ဘဲ တညီတညာတည်း ပေါက်လာကြသည်။ မုန်လာဥဝါပင် အယဉ်ထဲ၌လည်း ဥအရွယ်အစား၊ 
ပုံသဏ္ဌာန်၊ အရောင်အဆင်း အမျိုးမျိုးကွဲပြားလျက်ရှိသည်။ ဥအဖြူမျိုးထက် အနီမျိုးနှင့် အဝါမျိုးများတွင်အာဟာရဓာတ် ပို၍ များ
သည်။ အရွက်နှင့် ပင်စည်ကို အသားဟင်း ချက်သည့်အခါ အနံ့မွှေးအောင် အပေါ်မှ ဖြူးပေးလေ့ရှိသည်။ မုန်လာဥဝါသည် သကြားဓာတ် အလွန်ကြွယ်ဝသည့်ပြင်၊ သံဓာတ်
လည်း များစွာ ပါဝင်၏။ ထိုကြောင့် ကလေးများအတွက် အဖိုးတန်သော အစာဖြစ်သည်။ သကြားဓာတ်နှင့် သံဓာတ်များအ
ပြင် ဗီတာမင်အေ(Vitamin A)နှင့် ဘီ ၁(Vitamin B1) ဓာတ်များလည်း အများအပြား ပါရှိ
၏။ ဗီတာမင် ဘီ ၂(Vitamin B2) နှင့် စီ(Vitamin C) ဓာတ်တို့ကား အနည်းငယ်စီသာပါရှိသည်။ မုန်လာဥဝါတွင်ပါသော ဗီတာမင် ဓာတ်များသည် မျက်စိ
အတွက်ကောင်းသည်။ ဗီတာမင် အေ ဓာတ်သည် ကြက်မျက်စိရောဂါကို ကာကွယ်နိုင်သည်။ မုန်လာဥဝါကို အစိမ်းဖြစ်စေ၊ ပြုတ်
၍ဖြစ်စေ၊ သုတ်၍ ဖြစ်စေ စားကြသည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် မုန်လာဥဝါကို ကျွတ်အောင် လှော်၍ ညက်အောင် ကြိတ်ပြီးလျှင် 
ကော်ဖီအစား အသုံးပြုကြသည်။

## ကိုးကား
မျုစမြစ်

**မျုစမြစ်**သည် ဥရောပအနောက်ပိုင်းတွင် အရေးအပါဆုံးသော 
သင်္ဘောလမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်၏။ မျုစမြစ်သည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ
အရှေ့ပိုင်းရှိ လန်းဂရာတောင်များတွင် မြစ်ဖျားခံ၍ မြောက်ဘက် 
အားဒင် တောင်တန်းများကို ကျော်ဖြတ်ပြီးနောက် အရှေ့မြောက်ဘက်သို့ကွေ့သွားလျက် ဗဲလဂျီယမ်နိုင်ငံတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ ဗဲလဂျီ
ယမ်နိုင်ငံမှ တစ်ဖန် နယ်သာလန်နိုင်ငံတွင်းသို့ ဝင်ကာ နယ်သာ
လန်တွင်အဆုံးသတ်၍ မြောက်ပင်လယ်တွင်းသို့ စီးဆင်းသည်။ 
မြစ်ဝကျယ်၍ ရိုင်းမြစ်ဝနှင့် တစ်ဆက်တည်းဖြစ်သည်။ မျူစမြစ်၏ 
အကြီးဆုံးလက်တက်မှာ ဆန်ဗာဖြစ်၍ ဗဲလဂျီယမ်နိုင်ငံ နားမူးမြို့
တွင် စီးဝင်ပေါင်းဆုံသည်။ အခြားလက်တက်မျာကား ဗဲလဂျီယ်
နိုင်ငံ လိဂျမြို့တွင်စီးဝင်ပေါင်းဆုံသော အုနှင့် နယ်သာလန် တောင်
ပိုင်းတွင် စီးဝင်ပေါင်းဆုံး ရူးတို့ ဖြစ်၏။ နယ်သာလန် နိုင်ငံဖက်
တွင် မျူစမြစ်သည်မားစမြစ်ဟု တွင်သည်။
မျုစမြစ်သည် မြစ်ဖျားမှ မြစ်ဝအထိ ခရီးဖြောင့်အားဖြင့် မိုင် ၂၃ဝ 
မျှသာ ကွာဝေးသော်လည်း အကောက်အကွေ့ အလွန်များ
သောကြောင့် ၅၇၅ မိုင် ရှည်လျားသည်။ မျုစမြစ်၏ ထူးခြားချက်
တစ်ခုမှာ ယင်းသည် ဗဲလဂျီယမ်နိုင်ငံတွင်းသို့ မဝင်မီကလေးတွင် 
၃မိုင်မျှ ငုပ်လျှိုးစီးဝင်ပြီးမှ မြေပေါ်သို့ ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ 
မျုစမြစ်သည် နယ်သာလန်နှင့် ဗဲလဂျီယမ်နိုင်ငံများတွင် ဖောက်လုပ်
ထားသော တူးမြောင်းများဖြင့် ဆက်သွယ်လျက်ရှိခြင်းကြောင့် 
မျုစမြစ်နှင့် ယင်း၏ လက်တက်များသို့ မိုင် ၃၆ဝ မျှ သင်္ဘောများ
သွားလာဆန်တက်နိုင် ပေသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံရှိ အခြားမြစ်များနှင့်
လည်း တူးမြောင်းများဖြင့် ဆက်သွယ်လျက်ရှိပေသည်။
ပြင်သစ်တို့၏ ခံတပ်မြို့ဖြစ်သော ဗာဒွန်နှင့် ဗဲလဂျီယမ်နိုင်ငံမှ 
လိဂျနှင့် နားမူးမြို့တို့သည် မျုစမြစ်ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။
၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားသော ပထမ ကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်းက 
မျုစမြစ်တစ်လျှောက်တွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားသဖြင့် သမိုင်းတွင် 
တွင်ပေသည်။ စစ်ဦးကာလက ပြင်သစ်တို့နှင့် ချဉ်းနင်း ဝင်ရောက်
လာသော ဂျာမန်တပ်များသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းရှိ 
မြစ်ဝှမ်းတွင် ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ပွဲဆင်ကြ၏။ ၁၉၁၈ ခုနှစ် 
စစ်ပြီးခါနီးတိုင်အောင် ဂျာမန်တို့က ချုပ်ကိုင်ထားခဲ့သည်။ 
၁၉၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်တွက် ပြင်သစ်တို့က မျုစမြစ်၏
အနောက်ဘက် ကမ်းမှ ဝင်ရောက်ကာ ဆီးဒန်မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့လေ
သည်။
တစ်ဖန် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းကလည်း ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် 
ဂျာမန်စစ်တပ်များ ချဉ်းနင်းဝင်ရောက်ခြင်း ခံရလေသည်။

## ကိုးကား
မျက်နှာပြင်တင်းအား

ပြဒါးဖိတ်စဉ်၍ အစိတ်စိတ်ကွဲသွားသောအခါ အလုံးကလေးများအဖြစ်တည်နေ
သည်ကို မြင်ဘူးကြပေမည် ။ ထိုအလုံးကလေးများကို ထပ်မံခွဲစိတ်ပြန်သော်လည်း 
အလုံးကလေးများပင် ဖြစ်မြဲဖြစ်နေကြပေလိမ့်မည် ။ အလုံးကလေးများကို 
အချင်းချင်း ထိစေသောအခါ၌လည်း တစ်ခုနှင့် တစ်ခု စုပေါင်း၍ အရွယ်ကြီးလာ
သည့်တိုင်အောင် အလုံးပင် ဖြစ်နေသည်ကို တွေ့ရပေလိမ့်မည် ။ တစ်ဖန် ငြိမ်
သက်နေသော ရေ၏ မျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ အပ်ကလေးတစ်ချောင်းကို ဖြည်းည|င်းစွာ 
ချကြည့်သောအခါ အပ်ကလေးသည် ရေထဲသို့နစ်မြုပ်မသွားဘဲ ရေပေါ်၌ 
ပေါ်လျက်ရှိသည်ကို စမ်းသပ် တွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။ ထိုသို့သော အခြင်းအရာ
များမှာ မျက်နှာပြင် တင်းအားကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။

ဒြဗ်ဝတ္ထုမှန်သမျှတို့သည် မော်လီကျူးများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အစုအဝေးများ
ဖြစ်ကြသည်။ ထိုမော်လီကျူးတို့သည် အချင်းချင်း ဆွဲငင်လျက် ရှိကြ၏။ 
သို့သော် အရည်နှင့် ဓာတ်ငွေ့တို့ကို နှိုင်းရှည့်ကြည့်လျှင် အရည်တွင်ပါရှိသော 
မော်လီကျူးတို့၌ ဓာတ်ငွေ့တွင် ပါရှိသော မော်လီကျူးတို့ထက် ဆွဲအားပို၍ 
ကြီးကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ အရည်တစ်ခုတွင် မျက်နှာပြင် အနီး၌ ရှိကြသော 
မော်လီကျူးတို့သည် မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ရှိကြသော မော်လီကျူးတို့ကို ဆွဲငင်
ကြသည်။ ထိုကြောင့် မျက်နှာပြင်တွင် မော်လီကျူးများ ပိုမိုစုရုံးကြရာမှ 
မျက်နှာပြင်သည် အရေပါးကလေးလွှမ်းထားသည့်ပမာ တင်းပြီးရှိနေလေသည်။ 

ဤသို့ တင်းနေမှုကို မျက်နှာပြင်တင်းအားဟုခေါ်၏။ အရည်အသီးအသီးတွင်
ရှိသော မျက်နှာပြင်တင်းအားတို့သည် မော်လီကျူးတို့၏ ဆွဲငင်အားကိုလိုက်၍ 
တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူကြပေ ။ မျက်နှာပြင်တင်းအားသည် မျက်နှာပြင်ကို နေရာ 
အကျည်းဆုံးယူအောင် မျက်နှာပြင် အကျဉ်းဆုံးဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ပြဒါးကို
အစိတ်စိတ် ခါဲ့ကြည့်ရာ၌သော်လည်းကောင်း၊ အရည်များကို အစက်ချကြည့်လျှင်
သော်လည်းကောင်း၊ ဆပ်ပြာရည်ကို ပူဖောင်းမှုတ်ကြည့်လျှင်သော်လည်းကောင်း 
စက်ဝိုင်းလုံးပုံသာ ဖြစ်သွားသည်ကို တွေ့မြင်ရခြင်းဖြစ်လေသည်။ အပ်ကလေးကို 
ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့အသာချကြည့်စဉ်က ပေါ်နေနိုင်ခြင်းမှာလည်း တင်းနေသော 
ရေမျက်နှာပြင်သည် ကွဲပြတ်ပျက်ပြားသွားခြင်း မရှိသေးသည့်အတွက်ကြောင့် ဖြစ်
လေသည်။

## ကိုးကား
မျိုးရိုးသန့်ပညာ

နောင်လာ နောက်သားတို့၏ လူမျိုးအရည်အချင်း တိုးတက်မှု၊ ဆုတ်ယုတ်မှုတို့ကို 
ပြုပြင်ဖန်တီးသည့် လူမှု ထိန်းသိမ်းရေးလေ့လာသော ပညာကို မျိုးရိုးသန့်ပညာ (ယူဂျင်းနစ်) ဟု ခေါ်သည်။ အဆင့်အတန်းမြင့်၍ ကာယဗလ၊ ဉာဏဗလနှင့် 
ပြည့်စုံသောလူမျိုး သန့်သန့် ရရှိရေးတွင် အခက်အခဲပေါင်းများစွာနှင့် ရင်ဆိုင်ရသည်။ လူတို့တွင် မိဖတို့မှ ဆက်ခံရရှိသော မျိုးရိုးဇာတိတစ်ခုတည်းသာ 
လွှမ်းမိုးနေသည်မဟုတ်။ သူတို့ နေထိုင်သော ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေများကလည်း လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။ အမှန်မှာမျိုးရိုးသန့် ပညာသည် လူမျိုးတို့၏ 
အရည်အချင်းကို မြှင့်တင်ရေးနှင့် စပ်လျဉ်းသောဘာသာရပ် ဖြစ်သည်။

ဂရိပညာရှင်ကြီး ပလေးတိုးက *သင်တို့ မွေးမြူလာခဲ့သော ကျွဲနွား တိရစ္ဆာန်တို့၌ အမျိုးမြှင့်တင်မှု မရှိလျှင် တဖြည်းဖြည်းအမျိုးဆုတ်ယုတ် ညံ့ဖျင်းလာလိမ့်မည်*ဟု 
လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင်လောက်က ပြောခဲ့ဘူးသည်။ လူ၌လည်း ထိုသဘောတရား အတိုင်းပင် အမျိုးမြှင့်တင်မှု မရှိလျှင် လူမျိုးဆုတ်ယုတ် ညံ့ဖျင်း
သွားပေမည် ။ လူမျိုးမြှင့်တင်ရေး၌ ကာယဗလ၊ ဉာဏဗလ ညံ့ဖျင်းသူတို့၏ 
မျိုးဆက် ပြန့်ပွားမှုကို ပိတ်ပင် တားဆီးခြင်း ပြုလုပ်ရလေသည်။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက တိုင်းပြည်၌ ဝေဒနာ ထူပြောသူ၊စိတ်သဘောထား သေးသိမ် 
ယုတ်ညံ့သူ၊ အားအင် နည်းပါးသူ၊ ဉာဏ်နုံ့သူများပေါများနေ၍ တိုးတက်မှုမရှိ 
ဖြစ်နေပေလိမ့်မည်။

မျိုးရိုးသန့် ပညာသည် ၁၉ ရာစုနှစ် နောက်ပိုင်းလောက်ကမှ ပေါ်ပေါက်လာသော ပညာရပ်ဖြစ်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှ ဆာဖရန်စစ် ဂေါ်လတန် ဆိုသူသည် လူမျိုး အရည်အချင်းများကို လေ့လာရင်း ထွင်လိုက်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ 
သိပ္ပံပညာရှင်များသည်အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များကို မိမိတို့ အလိုရှိသလို မျိုးသန့်သန့် 
မျိုးပွားယူနိုင်သကဲ့သို့ လူများကို မျိုးပွားမယူနိုင်သည်မှာ အခက်အခဲတစ်ခုပင်
ဖြစ်သည်။ လူများသည် မျိုးပွားရာ၌ အသင့်တော်ဆုံး အကောင်းဆုံးတို့နှင့် 
ထိမ်းမြားခြင်းမရှိဘဲ မိမိတို့ ကြိုက်နှစ်သက်သမျှနှင့်သာလက်ထပ်ထိမ်းမြားလေ့ 
ရှိကြသည်။ စီးပွားရေး တောင့်တင်း၍ ပညာ အရည်အချင်းလည်း အလွန်
ကောင်းသော လူများတွင် ဆင်းရဲ၍ ပညာမရှိသော လူများမှာလောက် သားသမီးဦးရေ မများကြောင်း လူဦးရေစစ်တမ်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဤနှုန်းအတိုင်း 
မျိုးပွားနေပါကတစ်နေ့တွင် လူမျိုး အဆင့်အတန်း ညံ့ဖျင်းသွားပေလိမ့်မည် ။

မျိုးရိုးသန့်ခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဉာဏ်နုံ့သူများနှင့် လူတန်းမစေ့သူများအား အခြားသူများနှင့် မရောနှောစေဘဲ သီးသန့်ခွဲထားခြင်းကို နှစ်သက်သူများလည်း 
ရှိကြသည်။ အချို့တိုင်းပြည်များတွင် ထိုသူများကို မြုံစေခြင်းဖြင့် မျိုးပွားမှုကို ပျက်ပြားစေလေသည်။

နာဇီ ဂျာမနီနိုင်ငံသည် မျိုးရိုးသန့်မှုတွင် ဥပဒေ အလွန်ပြင်းထန်ရကား အခြားနိုင်ငံများကပင်မလိုက်နိုင်ချေ။ ဟစ်တလာသည် မိမိသတ်မှတ်ထားသော မျိုးရိုးသန့် 
အတန်းအစားတွင် မဝင်သော သူများအား အစတုံး ချေမှုန်းရန် အလွန် အားပေး
ခဲ့၏။ ထိုသူများ အထဲတွင်ပိုးလူမျိုး၊ ယဟူဒီလူမျိုး၊ ဂျစ်ပစီလူမျိုး၊ ရူးသွပ်သူများနှင့် နာဇီဝါဒကို အတိုက်အခံပြုသူများ ပါဝင်လေသည်။

## ကိုးကား
မျက်မှန်

ပေနှစ်ဆယ် အဝေးမှ မြင်သင့်မြင်ထိုက်သည့် အရာများအား ကောင်းစွာမြင်နိုင်သော မျက်စိကို အခြေမှန် မျက်စိဟုခေါ်သည်။ သို့ရာတွင် ချွတ်ယွင်းချက်မရှိဘဲ လုံးဝကောင်းမွန်သည့် မျက်လုံးရှိသူ လောကတွင် အလွန်ရှားပါးလှ၏။ အချို့ မျက်လုံးတွင် ချွတ်ယွင်းချက်မှာ အနည်းငယ်မျှဖြစ်၍ လျစ်လျူရှုနိုင်ပေသည်။ အချို့ ချွတ်ယွင်းချက်မှာ ကြီးကျယ်သဖြင့် မျက်စိဝေနေတတ်၍ အရာဝတ္ထုများကို မှုန်မွှားမွှားသာ မြင်ရလေသည်။ ဤသို့ ဖြစ်ခြင်းကို မျက်မှန်ဖြင့်ပြုပြင်ပေးနိုင်သည်။ မျက်မှန်သည် မှန်ဘီလူးဝိုင်းကလေးများသာဖြစ်သည်။ မျက်စိ၏ ချွတ်ယွင်းချက်များ ပပျောက်စေရန်အတွက် မျက်မှန်ကို တပ်ဆင်ကြရသည်။

မျက်မှန်ဖြင့် ပြုပြင်ပေးရသော မျက်စိမှုန်ခြင်းမျိုး၏ အကြောင်းရင်းများမှာ - 
# မျက်လုံးအိမ်အနေအထား မှားယွင်းချွတ်ချော်နေခြင်း၊ 
# အသက်ကြီးရင့်လာခြင်း၊ 
# မျက်စိအာရုံနှင့်ဆိုင်သော ကြွက်သားများ အားနည်းခြင်း
တို့ ဖြစ်လေသည်။ ပထမ အမျိုးအစားသည် ကောနိယခေါ် မျက်ကြည် ချွတ်ယွင်းမှုကြောင့် ဖြစ်တတ်သည်။ ထို့ပြင် မျက်ကြည်အနေမှားနေမှုကြောင့်လည်း ဖြစ်တတ်သည်။ ဤသို့ မျက်ကြည် အနေမှားမှုကို ဆလင်ဒါခေါ် ထုလုံးရှည်သဏ္ဌာန်ရှိသော မှန်မှ ဖြတ်ယူရသော မှန်ဘီလူးမျိုးဖြင့် ပြုပြင်ယူရသည်။

မျက်စိမှုန်ခြင်းတွင် အဝေးမှုန်ခြင်းနှင့် အနီးမှုန်ခြင်းဟူ၍ နှစ်မျိုး ရှိသည်။ လူတိုင်းလူတိုင်းသည် အသက်ကြီးလာလျှင် အနီးမှုန်လာတတ်ကြသည်။ သို့သော် နဂိုကတည်းက အဝေးမှုန်သူတို့မှာ အနီးကြည့်ရာ၌ အလွန် ကောင်းမွန်ကြည်လင်သည့်အလျောက်အသက်အရွယ် ကြီးရင့်လာစေကာမူ၊ စာကြည့်ရာ၌ မျက်မှန်တပ်ရန် မလိုကြချေ။ အနီးမှုန်ခြင်းအတွက် မှန်ဘီလူးခုံးကို လည်းကောင်း၊ အဝေးမှုန်ခြင်းအတွက် မှန်ဘီလူးခွက်ကို လည်းကောင်း တပ်ဆင်ရသည်။ တတိယ အမျိုးအစား မျက်စိချွတ်ယွင်းခြင်းအတွက် ပရစ်ဇင်ခေါ် သုံးမြောင့်ဖန်တုံးများမှ သွေးယူရသော မှန်ကို တပ်ဆင်ရလေသည်။

မျက်မှန် စတင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်မှာ ၁၃ ရာစုခေတ်လောက်က ဖြစ်ရာ၊ ရော်ဂျာဗေကင် ဆိုသူ မျက်မှန် ပါရဂူကြီးတစ်ဦးကစတင်တီထွင်ခဲ့သည်။ ရှေးက မျက်မှန်များမှာ ရိုးရိုးဖန်ဖြင့်ပြုလုပ်ကြ၍ ဈေးပေါခဲ့သော်လည်း ယခုအခါတွင်မူ အထူးရွေးချယ်ထားသော ဖန်အမျိုးအစားများဖြင့်သာ စီမံပြုလုပ်ထားသဖြင့် ပိုမိုကောင်းမွန်ပြီးလျှင် ဈေးလည်း အတော်ကြီးမြင့်ပေသည်။ ယခုအခါ၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သည် မျက်စိမှုန်သည်ဟု မိမိကိုယ်ကိုမိမိ သင်္ကာမကင်းဖြစ်လာလျှင် မျက်စိရောဂါကု ဆရာဝန်ထံ သွားရောက် ပြသရပေသည်။

ဆရာဝန်သည် မျက်စိကို အမျိုးမျိုးစမ်းသပ်ပြီးနောက် မျက်စိမှာ အကယ်မှုန်နေခဲ့လျှင် မည်မျှအားရှိသော မျက်မှန်ကိုအသုံးပြုသင့်ကြောင်းညွှန်ကြားလိုက်သည်။ ထိုအခါ မျက်မှန်ရောင်းသူထံသို့ သွားရောက်၍ ထိုညွှန်ကြားလိုက်သော မျက်မှန်မျိုးကို ဝယ်ယူတပ်ဆင်ရပေသည်။
 
မျက်မှန် အမျိုမျိုးရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ မှန်ဘီလူး နှစ်ခုပါဝင်၍ နားနောက်ဖက်တွင် ချိတ်ထားနိုင်သော အမြင်များသည့် မျက်မှန်မျိုး၊ မှန်ဘီလူးနှစ်ခုပင် ပါဝင်၍ နှာခေါင်း၌ ညပ်ရသည့် မျက်မှန်မျိုး၊ မှန်ဘီးလူး တစ်ခုတည်းရှိသော မျက်မှန်မျိုးတို့ ဖြစ်၏။

အချို့ မျက်မှန်များမှာ မှန်ဘီလူးနှစ်ခု ပေါင်းစပ်ပြုလုပ်ထား၍ အောက်နားဖက်တွင် အနီးကြည့်အတွက် အားကြီးသော မှန်ဘီလူးတပ်ဆင်ထားခြင်းဖြင့် အဝေးနှင့်အနီးကိုပါ ကြည့်နိုင်လေသည်။ ထိုမျက်မှန်များသည် အထူးကောင်းမွန်သော ဖန်မျိုးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသဖြင့် မျက်စိကို ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်။ နေပူရှိန်ကြောင့် ကျိန်းစပ်ခြင်းစသော ရောဂါမျိုးမှလည်း ကာကွယ်ပေးနိုင်လေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အားကစား ပစ္စည်း
ကဏ္ဍ:အီတလီ တီထွင်မှုများ
မျောက်ဥ

မျောက်ဥပင်သည် တံတွေးပင်၊ မျောက်နွယ်ပင်တို့နှင့်အတူ 
ဒိုင်အော့စကိုရီအေစီအီး မျိုးရင်းတွင်ပါဝင်၍ ယင်းကို ရုက္ခဗေဒ
အလိုအားဖြင့် ဒိုအော့စကိုရီအာအေလေတာ ဟုခေါ်သည်။ 
မျောက်ဥပင်သည် ဥများအုသော ရစ်ပတ်နွယ်ပင်မျိုးဖြစ်၍ 
နွယ်များသည်လကျာ်ရစ်လှည့်ကာ တက်သွားတတ်သည်။

မျောက်ဥပင်များကို မြေနုမြေမွ ခပ်နက်နက်တွင် အလွယ်တကူ
စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ စိုက်ပျိုးရာ၌ မျက်စိနှစ်လုံးမှ သုံးလုံးထိပါသော 
ဥထိပ်များကို မြေကြီးတွင် နှစ်ပေခန့် နက်နက်တူး၍ မြု|ပ်ထား
ရသည်။ ခြံစည်းရိုးများ၊ သစ်ပင်များ၊ တောင်ပို့များတွင်မှီ၍
စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ မြေကြီးတွင် တိုင်များ စိုက်ပြီးလျှင် ဝါးများဖြင့် 
စင်ခံ၍လည်း စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ စိုက်ပျိုးသည်မှ ၉ လမှ ၁ဝ
လအတွင်း ဥများကို မြေကြီးမှ တူးဖော်ယူရသည်။

မျောက်ဥပင်များသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ သီဟိုဠ်ကျွန်း၊ 
တရုပ်နိုင်ငံစသော အပူပိုင်းနှင့် အပူလျော့ပိုင်းဒေသများ၌
အနှံ့အပြားပေါက်သည်။ အနောက်အိန္ဒိယကျွန်းစုနှင့် အမေရိတိုက် 
အပူပိုင်းဒေသများ၌လည်း ပေါက်သည်။ မျောက်ဥများသည် အရွယ် အမျိုးမျိုးရှိရာ အချို့အလွန်ကြီးသော မျောက်ဥများမှာ 
တစ်ခါတစ်ရံ ပေါင် ၁ဝဝ ထိပင် အလေးချိန်စီးသည်။ 
အနောက်အိန္ဒိယကျွန်းစုနှင့် အမေရိကတိုက် အပူပိုင်းဒေသ
များတွင် မျောက်ဥကို အရင်းခံအစားအစာအဖြစ်ဖြင့် 
စားသုံးကြသည်။

မြန်မာနိုင်ငံတွင် မျောက်ဥများကို ပြုတ်၍ အတုံးကလေးများ
တုံးကာ ငရုတ် ကြက်သွန် စသည်နှင့် အခြောက်ကြော်၍လည်းကောင်း၊ ဟင်းချက်၍ လည်းကောင်း စားသုံးကြသည်။

## ကိုးကား
မြူနှင့် မြူထူ

မြူနှင့် မြူထူသည် များစွာ ကွဲပြားမှုမရှိ၊ မတိမ်းမယိမ်းတူကြသသည်။ မြေပြင်နှင့် 
ပင်လယ် ရေပြင်ပေါ်တွင် ဖြစ်စေ၊မနီးမဝေးတွင် ဖြစ်စေ စုဝေးနေသည့် တိမ်ကဲ့
သို့သော အခြင်းအရာကို မြူထူဟုခေါ်သည်။ ဤကဲ့သို့သော တိမ်တွင် ရေပေါက်
ကလေးများသည် များစွာ မထူထပ်ဘဲ ခရီးဝေးဝေးသို့ မြင်နိုင်သည့်အခါ 
ထိုအခြင်းအရာကို မြူဟု ခေါ်သည်။လေထဲတွင် ဖုံမှုန်ကလေးများ လွှင့်ပါး
လျက်ရှိသည်။ မည်မျှပင် သန့်ရှင်းသောလေ ဖြစ်လင့်ကစား ဖုံမှုန်များပါရှိ၏။
လေသည်အပူဓာတ်ဖြင့် ရေခိုးရေငွေ့များကို စုတ်ယူခဲ့ရာ ထိုရေခိုးရေငွေ့များသည် 
လေထဲရှိ ဖုံမှုန်ကလေးများပေါ်တွင် တင်လျက်ရှိနေကြ၏။ နွေး၍ စိုစွတ်ထိုင်းမှိုင်း
သော ထိုလေသည် အေးမြသော မြေပြင်၊ သို့မဟုတ် ပင်လယ်ရေပြင်ပေါ်သို့ 
ဖြတ်၍ တိုက်ခတ်သောအခါလေထဲတွင်ပါသည့် ရေခိုးရေငွေ့တို့သည် တဖြည်း
ဖြည်း စုခဲ၍ ရေသီးရေပေါက်ကလေးများ ဖြစ်လာပြီးလျှင် ဝေဆိုင်း၍ နေတော့၏။ 
ထိုရေသီးရေပေါက်ကလေးများသည် အတော်များများ ဝေဆိုင်းနေသည့်အခါ လမ်း
ခရီးများကိုပင် မမြင်နိုင်အောင် ပိတ်ဆို့၍ နေလေသည်။
ဤကဲ့သို့သော အခြင်းအရာကို မြူထူဟု ခေါ်သည်။ ဤမြူထူမျိုးသည် နျူးဖောင်း
လန်းကျွန်း ကမ်းခြေအလွန်တွင် မကြာခဏကျတတ်သည်။ ထိုနေရာရှိ နွေး၍စိုစွတ်
်သောလေသည် လားဗရာဒေါရေအေးစီးကြောင်းပေါ်သို့ ဖြတ်တိုက်သွားသဖြင့် 
မြူထူများ ပိတ်ဆိုင်းနေရကာ အနီးကပ်၍ပင် မမြင်နိုင်သောကြောင့် ခရီးအသွားအ
လာများ မကြာခဏ ရပ်ဆိုင်းထားရလေသည်။ လန်ဒန်မြို့တော် လေသည် ဖုံ
မှုန်များ၊ မီးခိုးများနှင့် ရောထွေးလျက်ရှိနေရာ မြူထူများသည် အလွန်ထူထပ်စွာ 
ပိတ်ဆို့နေသဖြင့် တစ်ခါတစ်ရံ ၄ ပေ ၅ ပေ အတွင်းလောက်မှာပင် တစ်ဖက်နှင့်
့်တစ်ဖက် မမြင်နိုင်ချေ။ လေလွင့် ဝေဆိုင်းနေသော ရေသီးရေပေါက်ကလေးများ
သည် ထိုမျှလောက် မထူထပ်ဘဲ ခရီးဝေးဝေးသို့ မြင်နိုင်သည့်အခါ ထိုမြူထူကိုပင် 
မြူဟုခေါ်သည်။ မြူအထူအပါးသာ ခြားနားကြသည်။
မြူထူများ ပိတ်ဆိုင်းလျက်ရှိသောအခါ မြေပြင်၌လည်းကောင်း၊ ရေပြင်၌လည်း
ကောင်း ခရီးအသွားအလာလွန်စွာ ခဲယဉ်းလျက်သဘေ‡ာများတွင် မြူထူခေါင်း
လောင်းများ ထိုးခြင်း၊ ဥဩမှုတ်ခြင်းစသည်တို့ကို ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။ 
မြူထူပိတ်ဆို့နေသဖြင့် သွားလမ်းမမြင်နိုင်သော မီးရထားများမှာမူ ပေထုပ်များဖြင့် 
မြူထူကို ဖြိုခွဲရလေသည်။လေတိုက်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ အပူဓာတ်များလာ
သောအခါ၌ လည်းကောင်း မြူထူများကို မတွေ့ရတော့ချေ။ ထိုကြောင့်
နေထွက်လာသောအခါ မြူထူများကွယ်ပျောက်ရစမြဲ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အနောက်
နိုင်ငံရှိ မြို့ကြီးများ၌ကား မြူထူသည် များလှသဖြင့်ဖုံမှုန့်၊ မီးခိုးတို့နှင့် ရစ်ဆိုင်းနေ
၍ တော်တော်နှင့် မြူထူမကွဲနိုင်ချေ။

## ကိုးကား
မြီးညှောင့်ငှက်မျိုး

ငှက်လောက၌ ပေါ်လွင်ထင်ရှား၍ လူသိများသော ငှက်မျိုးတွင် **မြီးညှောင့်ငှက်မျိုး** () လည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ မြီးညှောင့်ငှက်မျိုးသည် ပက်ဆာရီဖောမီး မျိုးစဉ်တွင် မိုတဆီလီဒီး မျိုးရင်း၌ဝင်သည်။ ယင်း၏ ပါဏဗေဒအမည်မှာ မိုတဆီလာ အယ်လဗာလျူ ကော့ဆစ် ဖြစ်သည်။ မြီးညှောင့်ငှက်ကို တစ်ကောင်းချင်းသိသာသော်လည်း အမျိုးများစွာ ရှိနေသဖြင့် မည်သည့် မြီးညှောင့်ငှက်မျိုးဟုရုတ်တရက် ပြောရန် ခဲယဉ်းသည်။ အလျား ၇ လက်မရှိ၏။ လမ်းလျှောက်နေသည့်အခါ၌ဖြစ်စေ၊ ပြေးလွှားနေသည့်အခါ၌ဖြစ်စေ သူ၏အမြီးကို နိမ့်တုံမြင့်တုံ အမြဲတမ်း လှုပ်ရှားလျက်ပင် ရှိသည်။

မြီးညှောင့်ငှက်သည် အမြီးရှည်၏။ များသောအားဖြင့် အသွေးအရောင် အမျိုးမျိုးရှိသောငှက်မျိုးဖြစ်သည်။ စိမ့်စမ်းများ၊ တည်ငြိမ်သောရေပြင်များနှင့် ရေဝပ်၍ ရွှံ့ထူသော အရပ်များ၌ ကျက်စား၏။ ထိုငှက်၏ အစာမှာ ပိုးမွှား၊ တီကောင်နှင့် အသီးအနှံ၏ အစေ့များဖြစ်သည်။ ပိုးမွှားများကို အများဆုံး စားသဖြင့် လူတို့၏ မိတ်ဆွေငှက်ဖြစ်လေသည်။ အသိုက်လုပ်ရာတွင် ရေ ညှိ၊ မြက်နှင့် သစ်မြစ်များကို အသုံးပြုပြီးလျှင် အမွှေးအတောင်များဖြင့် အနားကွပ်ထားတတ်သည်။ တစ်ကြိမ်လျှင် ဥ ၄ လုံးမှ ၆ လုံးအထိ အုတတ်သည်။ ဥများမှာ ပြာလဲ့လဲ့၊ သို့မဟုတ် အညိုရောင် ဖြစ်၍ အဝါမှတ်များ ရှိသည်။ 

မြီးညှောင့်ငှက်ကို ဥရောပတိုက်၊ အာဖရိကတိုက် အနောက် 
မြောက်ဒေသနှင့် အာရှတိုက် မြောက်ပိုင်းတို့တွင် အနှံ့အပြားတွေ့ရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြီးညှောင့်ငှက်မျိုး အားလုံးပင် ဒေသပြောင်းရွှေ့တတ်သော ငှက်များဖြစ်၏။ ဆောင်းတွင်းမှသာ မြန်မာနိုင်ငံသို့လာရောက်ကြသည်။

မြီးညှောင့်ငှက် အမျိုးမျိုးရှိသည့်အနက် ထင်ရှားသော ငှက်မျိုးမှာ မြီးညှောင့်မွဲ၊ မြီးညှောင့်ခေါင်းမွဲ၊ မြီးညှောင့်ခေါင်းဝါတို့
ဖြစ်ကြသည်။ မြီးညှောင့်မွဲသည် အလျား ၈ လက်မခန့်ရှိ၍ အခြားမြီးညှောင့်မျိုးထက် အမြီးရှည်၍ သေးသွယ်သည်။ အပေါ်ပိုင်းတွင် အပြာရောင် လွှမ်းနေသည်။ မြီးညှောင့်ခေါင်းမွဲသည် အလျား ၇ လက်မ ရှိ၍ ဦးခေါင်းတွင် မွဲပြာပြာ အရောင် လွှမ်းနေသည်။ မြီးညှောင့်ခေါင်းဝါသည် အလျား ၇ လက်မ ရှိ၍ ငှက်ဖို၏ ဦးခေါင်းတစ်ခုလုံး ဝါနေသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:စာကလေးနှင့် အလားတူငှက်များ
မျောက်ငိုပင်

**မျောက်ငိုပင်** သည် အထက် အောက် မြန်မာနိုင်ငံတွင် စမ်းချောင်းများ အနီးအနား
တလျှောက်၌ အနှံ့အပြား ပေါက်သောတောသစ်ပင်များဖြစ်၍ အမြင့်ပေ ၈ဝ ခန့်အထိ ရှိသည်။ ပင်စည်လုံးပတ်မှာ ၇ ပေခန့် ရှိသည်။ မျောက်ငိုပင်သည် လစ်သရေးစီအီးမျိုးရင်း ()တွင် ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေဒအမည်မှာ ဒျူအာဗန်ဂါ
ဆွန်နီရေးရှိအိုအိဒီး(*Duabanga sonneratioides*; ယခုအခါတွင် '''') ဖြစ်သည်။

မျောက်ငိုပင်သည် မျောက်ချောပင်ကဲ့သို့ အပင်ဖျား၌သာ အကိုင်းအခတ်အရွက်တို့ 
ဝေဝေဆာဆာဖြာထွက်၍ ချောမွတ်ဖြောင့်မတ်ရှည်လျားသော ပင်စည်များရှိကြ
သည်။ ယင်းကဲ့သို့ အပင်၏ အောက်ပိုင်းနှင့်အလယ်ပိုင်းတို့၌ ချောမွတ်သော 
ပင်စည်များရှိသောကြောင့် သစ်ပင်များပေါ်၌သာ ကျက်စားလေ့ရှိကုန်သော 
တောတိရစ္ဆာန်ဖြစ်သည့် မျောက်တို့ပင်လျှင် ငိုရလောက်အောင် လွယ်လွယ်ကူကူနှင့် မတက်နိုင် ၊ မဆင်းနိုင်သဖြင့် မျောက်ငိုပင်ဟူ၍ အမည်မှည့်ရသည်ဟု ဆိုကြသည်။ မျောက်ငိုပင်၏ အခေါက်မှာ ညို၍ချောမွတ်သည်။ အပင်ဖျားမှ 
အကိုင်းတို့သည် ဘေးဖက်သို့ ခပ်တန်းတန်း ထွက်လျက် အကိုင်းတို့သည် ဘေးဖက်သို့ ခပ်တန်းတန်းထွက်လျက် အကိုင်းဖျားတို့မှာ ညွှတ်ကျနေသည်။

မျောက်ငိုသား၏ အရောင်သည် မွဲပြာရောင်ဖြစ်၍ အစင်းကြောင်းများပါသည်။ 
သစ်သားပျော့ဖြစ်သဖြင့် မီးခြစ်နှင့် သုံးထပ်သားများ ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးဝင်သည်။ အသားသေအောင် ပြုလုပ်ရာ၌ မျောက်ချောသားကဲ့သို့ ကောက်ကွေးကွဲအက်ခြင်း မရှိသော်လည်း စွန်းကွက်လွယ်သော သစ်သားဖြစ်သည်။ အသားကြမ်းသည်ဟု ဆိုရသော်လည်း ပြုပြင်ရလွယ်၍ အရောင်တင်နိုင်သဖြင့် အိမ်အသုံးအဆောင်များပြုလုပ်ရန် အသုံးကျသည်။ ပျဉ်ခွဲရန်နှင့် သေတ္တာများ၊ 
ရေတွင်းဘောင်များ၊ လှေများ၊ လှော်တက်များ လုပ်ရန်အသုံးဝင်သော သစ်ပင်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းရှိ ကသာနယ်တွင် ပေါက်ရောက်သော မျောက်ငိုပင်များကို အောက်ချင်းစာပင်ဟူ၍ လည်းခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

## ကိုးကား 
ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ
ကဏ္ဍ:နီပေါနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ