ရုပ်ဖြစ်ကြောင်းတရား

အဘိဓမ္မာတရားတော်အရ ရုပ်တရားများကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော အဓိက အကြောင်းတရား (သမုဋ္ဌာန) (၄) ပါး ရှိပါသည်-

# **ကံ:** ရှေးဘဝများတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော ကောင်းမှု (ကုသိုလ်ကံ) နှင့် မကောင်းမှု (အကုသိုလ်ကံ) တို့၏ စေတနာ အဟုန်များ ဖြစ်သည်။ ဤကံတရားသည် အကျိုးပေးသည့်အခါ ရုပ်တရားများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
# **စိတ်:** ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော စိတ် နှင့် ယှဉ်ဖက် စေတသိက် များ ဖြစ်သည်။ အချို့သော စိတ်များသည် ရုပ်တရားများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သော စွမ်းရည်ရှိသည်။
# **ဥတု:** တေဇောဓာတ်ခေါ် မီးဓာတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အအေးဓာတ် (သီတတေဇော) နှင့် အပူဓာတ် (ဥဏှတေဇော) ဟူ၍ နှစ်မျိုးလုံး ပါဝင်သည်။ ဥတုသည် သက်ရှိရော သက်မဲ့၌ပါ ရုပ်တရားများကို အစဉ် ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
# **အာဟာရ:** အာဟာရဓာတ်ဖြစ်ပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် ဩဇာခေါ် အာဟာရ အဆီအနှစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းတွင် ပဋိသန္ဓေအခါမှစ၍ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၌ ရှိသော ဩဇာ (အဇ္ဈတ္တဩဇာ) နှင့် အပြင်မှ စားသုံးမျိုချအပ်သော အစာအာဟာရတို့မှ ရရှိသော ဩဇာ (ဗဟိဒ္ဓဩဇာ) ဟူ၍ ပါဝင်သည်။

### ရုပ် (၂၈) ပါးနှင့် ၎င်းတို့၏ ဖြစ်ကြောင်းများ
ရုပ်တရား (၂၈) ပါးသည် ဤအကြောင်းတရား (၄) ပါးမှ ဖြစ်ပေါ်လာကြရာ၊ အချို့ရုပ်များသည် အကြောင်းတစ်ပါးတည်းကြောင့်သာ ဖြစ်ပြီး၊ အချို့မှာ အကြောင်းများစွာကြောင့် ဖြစ်နိုင်ပါသည်-

 **ကံကြောင့်သာ ဖြစ်သောရုပ် (၉) ပါး:**
* ဝတ္ထုရုပ် (၆) ပါး (စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါ၊ ကာယ၊ ဟဒယဝတ္ထု)
* ဘာဝရုပ် (၂) ပါး (ဣတ္ထိဘာဝ၊ ပုမ္ဘာဝ)
* ဇီဝိတရုပ် (၁) ပါး (ရုပ်သက်တမ်းကို စောင့်ရှောက်သော ဇီဝိတိန္ဒြေ)
 **စိတ်ကြောင့်သာ ဖြစ်သောရုပ် (၂) ပါး:**
* ဝိညတ်ရုပ် (၂) ပါး (ကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝိညတ်)
 **စိတ်ကြောင့် သို့မဟုတ် ဥတုကြောင့် ဖြစ်သောရုပ် (၁) ပါး:**
* သဒ္ဒါရုံ (အသံ) (ဥပမာ - စကားပြောသံသည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်ပြီး၊ မိုးချုန်းသံသည် ဥတုကြောင့် ဖြစ်သည်)
 **စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရကြောင့် ဖြစ်သောရုပ် (၃) ပါး:**
* ဝိကာရရုပ် (၃) ပါး (လဟုတာ - ပေါ့ပါးမှု၊ မုဒုတာ - နူးညံ့မှု၊ ကမ္မညတာ - ပြုပြင်လွယ်မှု)
 **အကြောင်း (၄) ပါးလုံးကြောင့် ဖြစ်နိုင်သောရုပ် (၁၁) ပါး:**
* မဟာဘုတ် (၄) ပါး (ပထဝီ၊ အာပေါ၊ တေဇော၊ ဝါယော)
* ပသာဒရုပ်မှအပ ကျန် အရုံ (၄) ပါး (ရူပါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဩဇာ/အာဟာရရုပ်)
* အာကာသဓာတ် (ရုပ်ကလာပ်တို့ကြားရှိ ဟင်းလင်းပြင်)
* ဥပစယရုပ် (ရုပ်၏ စတင်ဖြစ်ပွားမှု)
* သန္တတိရုပ် (ရုပ်၏ အစဉ်ဆက်ဖြစ်မှု)
* ဤရုပ် (၁၁) ပါးသည် ကံကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်အစု (ကလာပ်)၊ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ကလာပ်၊ ဥတုကြောင့်ဖြစ်သော ကလာပ်၊ အာဟာရကြောင့်ဖြစ်သော ကလာပ်များအားလုံးတွင် အခြေခံအဖြစ် ပါဝင်ကြသည်။

### လက္ခဏာရုပ် (၂) ပါး
ဇရတာရုပ် (ရုပ်၏ ရင့်ရော်ခြင်း/အိုခြင်း) နှင့် အနိစ္စတာရုပ် (ရုပ်၏ ပျက်စီးခြင်း/မမြဲခြင်း) တို့သည် အကြောင်းတရား (၄) ပါးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း **မဟုတ်ပါ။** ၎င်းတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီးသော ရုပ်တရားအားလုံး၏ မလွဲမသွေ ကြုံတွေ့ရသော **သဘာဝ လက္ခဏာများ** သာ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို "နကုတောစိသမုဋ္ဌာန" (မည်သည့်အကြောင်းကြောင့်မျှ မဖြစ်သော) ဟု ခေါ်သည်။

### ရုပ်ကလာပ် - ရုပ်အစုများ
ရုပ်တရားများသည် တစ်ခုချင်းစီ သီးခြားဖြစ်ပေါ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ခွဲခြား၍မရသော အစုအဖွဲ့ (ကလာပ်) များအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်ကြသည်။ ဖြစ်ကြောင်း သမုဋ္ဌာန်ကိုလိုက်၍ ရုပ်ကလာပ် (၄) မျိုး ခွဲခြားနိုင်သည်-

 ၁။  **ကမ္မဇ ရုပ်ကလာပ် (၉) မျိုး:** ကံကြောင့်ဖြစ်သော ကလာပ်များ။
* စက္ခုဒသက၊ သောတဒသက၊ ဃာနဒသက၊ ဇိဝှါဒသက၊ ကာယဒသက၊ ဣတ္ထိဘာဝဒသက၊ ပုမ္ဘာဝဒသက၊ ဟဒယဝတ္ထုဒသက၊ ဇီဝိတနဝက။ (ဒသက=၁၀ခုစု၊ နဝက=၉ခုစု)
 ၂။  **စိတ္တဇ ရုပ်ကလာပ် (၈) မျိုး:** စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ကလာပ်များ။
* သုဒ္ဓဋ္ဌက၊ ကာယဝိညတ္တိနဝက၊ လဟုတာဒေကဒသက၊ ကာယဝိညတ္တိလဟုတာဒိဒွါဒသက၊ ဝစီဝိညတ္တိဒသက၊ ဝစီဝိညတ္တိသဒ္ဒလဟုတာဒိတေရသက၊ (အဿာသပဿာသ) သဒ္ဒနဝက၊ (အဿာသပဿာသ) သဒ္ဒလဟုတာဒိဒွါဒသက။ (ဝင်သက်ထွက်သက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အရ စိတ္တဇအဖြစ် ထည့်သွင်းထားသည်။)
 ၃။  **ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ် (၄) မျိုး:** ဥတုကြောင့်ဖြစ်သော ကလာပ်များ။
* သုဒ္ဓဋ္ဌက၊ သဒ္ဒနဝက၊ လဟုတာဒေကဒသက၊ သဒ္ဒလဟုတာဒိဒွါဒသက။ (သက်ရှိ၊ သက်မဲ့ နှစ်မျိုးလုံး၌ ဖြစ်နိုင်သည်။)
 ၄။  **အာဟာရဇ ရုပ်ကလာပ် (၂) မျိုး:** အာဟာရကြောင့်ဖြစ်သော ကလာပ်များ။
* သုဒ္ဓဋ္ဌက၊ လဟုတာဒေကဒသက။ (သက်ရှိသတ္တဝါတို့၌သာ ဖြစ်သည်။)

### ဝိပဿနာ ရှုမှတ်ခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်မှု
* ရုပ်တရားများကို ၎င်းတို့၏ ဖြစ်ကြောင်း သမုဋ္ဌာန်များနှင့်တကွ ကွဲကွဲပြားပြား ပိုင်းခြားသိမြင်ခြင်းသည် ဝိပဿနာဉာဏ်စဉ် (အထူးသဖြင့် နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်) နှင့် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ (အမြင်စင်ကြယ်မှု) အတွက် အလွန်အရေးကြီးကြောင်း ကျမ်းဂန်များက ညွှန်ပြပါသည်။
* ဝိပဿနာရှုမှတ်ရာတွင် အခြေခံရုပ်အစစ်များ (မဟာဘုတ်၊ ပသာဒ၊ ဝိသယ၊ ဘာဝ၊ ဟဒယ၊ ဇီဝိတ၊ အာဟာရ) ကို အဓိကထား ရှုမှတ်ရသည်။ ဝိညတ်ရုပ်၊ ဝိကာရရုပ်၊ အာကာသဓာတ်၊ လက္ခဏာရုပ်များမှာ ရုပ်အစစ်များ၏ အမူအရာ၊ အပိုင်းအခြား၊ သဘောလက္ခဏာများ ဖြစ်သဖြင့် နာမရူပပရိစ္ဆေဒဉာဏ်ပိုင်း၌ ခွဲခြားသိမ်းဆည်းရသော်လည်း၊ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လက္ခဏာရေးသုံးသပ်ရာ၌ အဓိက အာရုံများ မဟုတ်ကြပါ။
ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
* [ရုပ်ကလာပ် အမျိုးအစားများ](https://my.wikisource.org/wiki/နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ-ပထမတွဲ/(၄၂)_ကောဋ္ဌာသ_-_ဓာတ်ကမ္မဋ္ဌာန်း_အကျယ်နည်း#ရုပ်ကလာပ်_အမျိုးအစားများ)
 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ