ပဲတီစိမ်း

]]

 
**ပဲတီစိမ်း** သို့မဟုတ် mung bean (*Vigna radiata*) သည် Fabaceae မျိုးရင်းဝင် အပင် မျိုးစိတ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပဲတီစိမ်းကို အဓိကအားဖြင့် အရှေ့အာရှ၊ အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် တောင်အာရှ တို့တွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ ၎င်းကို အရသာရှိသော ဟင်းလျာများနှင့် ချိုမြသော မုန့်များတွင် ပါဝင်ပစ္စည်းအဖြစ် အသုံးပြုသည်။
 

 
## အမည်များ 
အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "ပဲတီစိမ်း" (mung) သို့မဟုတ် "မတ်ပဲ" (mungo) ဟူသော အမည်များသည် ဟိန္ဒီဘာသာစကားလုံး  () မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ၎င်းသည် သက္ကတ ဘာသာစကားလုံး  () မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်အင်္ဂလိပ် တွင် "မတ်ပဲစေ့" (mongo bean) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ အခြားသော သိပ်မသုံးသော အင်္ဂလိပ်အမည်များမှာ "ရွှေဂရမ်" (golden gram) နှင့် "ဂျေရုဆလင် ပဲ" (Jerusalem pea) တို့ဖြစ်သည်။
 
အခြားဘာသာစကားများတွင် ပဲတီစိမ်းကို အောက်ပါအတိုင်း ခေါ်ဆိုကြသည်- 
* ပါရှန်ဘာသာ: *မာရှ်* (ماش) 
* အူရဒူဘာသာ- *မူင်* (مونگ) 
* ဟိန္ဒီဘာသာ- *မူင်* (मूंग)  
* ပန်ချဘီဘာသာ- *မူင်* (ਮੁੰਗ)  
* ဂူဂျာရတီဘာသာ- *မဂ်* (મગ)  
* မာရသီဘာသာ- *ဟိဗျေ မူဂ်* (हिरवे मूग) 
* ကွန်ကနီဘာသာ- *မုဂါ* (मुगा)  
* ဘင်္ဂါလီဘာသာ- *မူင်* (মুঁগ)  
* အိုဒီယာဘာသာ- *မူဂါ* (ମୁଗ)  
* အာသံဘာသာ- *မာဂူ* (মগু)  
* ကန်နာဒါဘာသာ- *ဟေဆာရူ ဘေလီ* (ಹೆಸರು ಬೇಳೆ)  
* တမီးလ်ဘာသာ- *ပါယာသမ် ပါရူပ္ပု* (பயத்தம் பருப்பு)  
* မလေယာလမ်ဘာသာ- *ချေရူပါယာ ပါရီပ္ပု* (ചെറുപയർ പരിപ്പ്)  
* ဆင်ဟာလဘာသာ- *မတ်-အာတာ* (මුං ඇට)၊ အဓိပ္ပာယ် မတ်စေ့များ  
* ဆွာဟီလီဘာသာ- *ချိုရိုကို* 
* တူလူဘာသာ- *ပါဒန်ဂီ ဆာလာယီ* (ಪದಂಗಿ ಸಲೈ)  
* တယ်လူဂူဘာသာ- *ပါဆာလူ* (పెసలు)  
* ဗီယက်နမ်ဘာသာ- *ဒေါင် ဆန်း* (အဓိပ္ပာယ် "စိမ်းစေ့")  
* အင်ဒိုနီးရှားဘာသာ/မလေးဘာသာ- *ကာဆန် ဟီဂျောင်* (အဓိပ္ပာယ် "စိမ်းစေ့")  
* ဖိလစ်ပိုင်ဘာသာများ- *မတ်ဂို* သို့မဟုတ် *မုန်ဂို* 
* မန်ဒရင်တရုတ်ဘာသာ- *လူ ဒိုး* (绿豆၊ အဓိပ္ပာယ် "စိမ်းစေ့")
 
## ဖော်ပြချက် 
ပဲတီစိမ်းသည် နှစ်စဉ်ပေါက်ပင် ဖြစ်ပြီး အဝါရောင်ပန်းများနှင့် အညိုရောင်အမွှေးပါသော အစေ့အိတ်များ (pods) ရှိသည်။
 
### ပုံသဏ္ဌာန် (Morphology) 
ပဲတီစိမ်း (*Vigna radiata*) သည် Fabaceae မျိုးရင်းဝင် အပင်မျိုးစိတ်ဖြစ်ပြီး မတ်ပဲဟုလည်း ခေါ်သည်။ ၎င်းကို တစ်ခါတစ်ရံ Vigna mungo နှင့် ပုံသဏ္ဌာန်ဆင်တူမှုကြောင့် ရောထွေးတတ်သော်လည်း၊ ၎င်းတို့သည် မတူညီသော မျိုးစိတ် နှစ်ခုဖြစ်သည်။ ပဲတီစိမ်းသည် နှစ်စဉ်ပေါက်ပင် ဖြစ်ပြီး အဝါရောင်ပန်းများနှင့် အညိုရောင်အမွှေးပါသော အစေ့အိတ်များ ရှိသည်။ *Vigna radiata* တွင် အုပ်စုခွဲသုံးမျိုး ရှိပြီး စိုက်ပျိုးထားသည့် တစ်မျိုး (*Vigna radiata subsp. radiata*) နှင့် တောရိုင်းနှစ်မျိုး (*Vigna radiata subsp. sublobata* နှင့် *Vigna radiata subsp. glabra*) တို့ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏အမြင့်မှာ  ခန့်ရှိသည်။
 
ပဲတီစိမ်းတွင် ကောင်းမွန်စွာ ဖွံ့ဖြိုးသော အမြစ်စနစ်ရှိသည်။ ဘေးထွက်အမြစ်များသည် များပြားပြီး သေးသွယ်ကာ အမြစ်ဖုများ ပါရှိသည်။ ပင်စည်များသည် အကိုင်းအခက်များစွာထွက်ပြီး အချို့အကိုင်းထိပ်များတွင် တွယ်တက်သည်။ ငယ်ရွယ်သော ပင်စည်များသည် ခရမ်းရောင် သို့မဟုတ် အစိမ်းရောင်ဖြစ်ပြီး၊ ရင့်မှည့်သော ပင်စည်များသည် မီးခိုးဝါရောင် သို့မဟုတ် အညိုရောင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို မတ်တတ်မျိုး၊ တစ်ဝက်လှဲမျိုးနှင့် လှဲမျိုးဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။ တောရိုင်းမျိုးများသည် လှဲလျောင်းလေ့ရှိပြီး စိုက်ပျိုးမျိုးများသည် မတ်တတ်လေ့ရှိသည်။
 
အရွက်များသည် ဥပုံ သို့မဟုတ် ကျယ်ပြန့်သော ဥပုံဖြစ်ပြီး၊ အကိုင်းဖူးများသည် ပေါက်ပြီးနောက် သေသွားကာ၊ အရွက်နှစ်ရွက်ပေါ်တွင် သုံးခွအရွက်များ ထွက်သည်။ အရွက်များသည် အလျား ၆-၁၂ စင်တီမီတာ (cm)၊ အနံ ၅-၁၀ စင်တီမီတာ (cm) ရှိသည်။ ပန်းခိုင်များသည် အရွက်အောက်နှင့် ထိပ်တွင် အဝါရောင်ပန်းများဖြင့် ပေါက်ရောက်ပြီး၊ တစ်ခိုင်လျှင် ပန်း ၁၀-၂၅ ပွင့်ပါရှိကာ ကိုယ်တိုင်ဝတ်မှုန်ကူးသည်။ အသီးများသည် ရှည်လျားသော ဆလင်ဒါပုံ သို့မဟုတ် ပြားသော ဆလင်ဒါပုံ အစေ့အိတ်များဖြစ်ပြီး၊ အပင်တစ်ပင်လျှင် ၃၀-၅၀ ခန့် ရှိသည်။ အစေ့အိတ်များသည် အလျား ၅-၁၀ စင်တီမီတာ (cm)၊ အနံ ၀.၄-၀.၆ စင်တီမီတာ (cm) ရှိပြီး၊ အဆံ ၁၂-၁၄ ပါသော စေ့များပါရှိသည်။ စေ့များသည် ဆလင်ဒါပုံ သို့မဟုတ် လုံးပတ်ပုံဖြစ်ပြီး၊ အစိမ်း၊ အဝါ၊ အညို သို့မဟုတ် အပြာရောင်ရှိနိုင်သည်။ စေ့အရောင်နှင့် ကြမ်းသောအလွှာ ရှိ၊ မရှိဖြင့် ပဲတီစိမ်းမျိုးကွဲများကို ခွဲခြားသည်။
 
### ကြီးထွားမှုအဆင့်များ (Growth stages) 
အပင်ပေါက်ခြင်းသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ၄-၅ ရက်အတွင်း ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း၊ ပေါက်ချိန်တွင် ထည့်သွင်းသော အစိုဓာတ်ပမာဏပေါ်မူတည်၍ ကွဲပြားသည်။ ၎င်းသည် မြေပေါ်ပေါက်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ပင်စည်နှင့် အကိုင်းဖူးများသည် မြေစာမှ ထွက်ပေါ်လာသည်။
 
ပေါက်ပြီးနောက် စေ့သည် ကွဲသွားပြီး၊ ပျော့ဖြူသော အမြစ်တစ်ခု ထွက်လာသည်။ ပဲတီစိမ်းအညှောက်များကို ဤအဆင့်တွင် ရိတ်သိမ်းသည်။ မရိတ်သိမ်းပါက၊ ၎င်းသည် အမြစ်စနစ်ကို ဖွံ့ဖြိုးစေပြီး၊ ထို့နောက် အရွက်နှစ်ရွက်ပါသော အစိမ်းရောင်ပင်စည်သည် မြေကြီးမှ ပေါက်ထွက်လာသည်။ ထို့နောက်၊ အစေ့အိတ်များသည် ၎င်း၏ အကိုင်းများပေါ်တွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ အစေ့အိတ်တစ်ခုလျှင် စေ့ ၁၀-၁၅ စေ့ ပါရှိသည်။
 
ရင့်မှည့်မှုသည် ၆၀ ရက်အထိ ကြာနိုင်သည်။ ရင့်မှည့်သောအခါ၊ ၎င်းသည် ၃၀ လက်မ (၇၆ စင်တီမီတာ) အထိ မြင့်နိုင်ပြီး၊ အစေ့အိတ်များပါသော အကိုင်းအခက်များစွာ ရှိသည်။ အစေ့အိတ်အများစုသည် ပိုမည်းလာပြီး၊ အချို့မှာ အစိမ်းရောင် ကျန်ရှိနေသည်။
 
### နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူမှုနှင့် ဖုံးအုပ်သီးနှံ (Nitrogen fixation and cover crop) 
ပဲမျိုးရင်းဝင်အပင်တစ်မျိုးအနေဖြင့် ပဲတီစိမ်းသည် Rhizobia နှင့် အပြန်အလှန်အကျိုးပြုသော ဆက်နွယ်မှုရှိပြီး၊ ၎င်းသည် နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူမှု (ဟက်တာလျှင် ၅၈-၁၀၉ ကီလိုဂရမ်) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းသည် မြေဆီလွှာသို့ ဇီဝထုထည် (ဟက်တာလျှင် ၇.၁၆ တန်) နှင့် နိုက်ထရိုဂျင် (ဟက်တာလျှင် ၃၀-၂၅၁ ကီလိုဂရမ်) ကို ပေးစွမ်းနိုင်သည်။ နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူနိုင်မှုသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင် နိုက်ထရိုဂျင်လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရုံသာမက နောက်သီးနှံများကိုပါ အကျိုးပြုသည်။ ၎င်းကို ဖုံးအုပ်သီးနှံ အဖြစ် သီးနှံစဉ်လှည့်တွင် ဂျုံစပါး များမတိုင်မီ သို့မဟုတ် ပြီးနောက် အသုံးပြုနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ကောင်းမွန်သော မြေဩဇာ ဖြစ်သည်။
 
### ရိတ်သိမ်းခြင်း 
ပဲတီစိမ်း၏ အထွက်နှုန်းအလားအလာမှာ တစ်ဟက်တာလျှင် ၂.၅ မှ ၃ တန် (t/ha) ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၀.၅ တန် (t/ha) သာရှိသည်။ ပဲတီစိမ်း၏ မတည်ငြိမ်သော ပန်းပွင့်မှုသဘောကြောင့်၊ သင့်လျော်သော ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေတွင် ပန်းများနှင့် အစေ့အိတ်များ တစ်ပြိုင်နက် ရှိနိုင်ပြီး၊ ၎င်းသည် ရိတ်သိမ်းမှုကို ခက်ခဲစေသည်။ အကောင်းဆုံး ရိတ်သိမ်းချိန်မှာ အစေ့အိတ် ၉၀% အနက်ရောင်ပြောင်းသွားချိန်ဖြစ်သည်။ ပဲတီစိမ်းကို စက်ဖြင့် ရိတ်သိမ်းနိုင်ပြီး၊ အလွန်အကျွံ ရိတ်သိမ်းခြင်း မဖြစ်စေရန် စက်ချိန်ညှိမှု အရေးကြီးသည်။
 
### သယ်ယူပို့ဆောင်မှုနှင့် သိုလှောင်မှု အခြေအနေ 
သယ်ယူပို့ဆောင်မှုအတွက် အကောင်းဆုံး စေ့အစိုဓာတ်မှာ ၁၃% ဖြစ်သည်။ သိုလှောင်မှုမပြုမီ သန့်ရှင်းရေးနှင့် အဆင့်ခွဲခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို ပြုလုပ်ရမည်။ အကောင်းဆုံး သိုလှောင်မှုအခြေအနေသည် ပဲတီစိမ်း၏ အစိုဓာတ်ကို ၁၂% အတိအကျ ထိန်းထားရမည်။
 
#### ပိုးမွှားများ 
ပိုးမွှားများသည် ပဲတီစိမ်းကို စိုက်ပျိုးမှုမှ သိုလှောင်မှုအဆင့်အထိ အနှောင့်အယှက်ပေးပြီး အထွက်နှုန်းကို များစွာ ထိခိုက်စေသည်။ အချို့ပိုးမွှားများသည် သီးနှံကို တိုက်ရိုက်ထိခိုက်စေပြီး၊ အချို့က ဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်မှု၏ ကူးစက်သယ်ဆောင်သူများအဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်။
 
ပင်စည်ယင်ကောင် (bean fly) သည် ပဲတီစိမ်း၏ အဓိကပိုးမွှားတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ပေါက်ပြီး တစ်ပတ်အတွင်း ကူးစက်ကာ၊ ကပ်ရောဂါအခြေအနေတွင် သီးနှံတစ်ခုလုံး ဆုံးရှုံးနိုင်သည်။
 
ပိုးဖြူ (Whitefly, *B. tabaci*) သည် ပဲတီစိမ်း၏ အန္တရာယ်ကြီးသော ပိုးမွှားဖြစ်ပြီး၊ အပင်ရည်ကို စုပ်ယူကာ အနက်ရောင် မှိုဖြစ်ပေါ်စေသော ပျားရည်ကို စွန့်ထုတ်ခြင်းဖြင့် တိုက်ရိုက်ထိခိုက်စေသည်။ သို့မဟုတ် ပဲတီစိမ်းအဝါရောင်မိုဆေးဗိုင်းရပ်စ် (MYMD) ကို ကူးစက်စေခြင်းဖြင့် သွယ်ဝိုက်ထိခိုက်စေသည်။ ပိုးဖြူသည် အထွက်နှုန်းကို ၁၇% မှ ၇၁% အထိ ဆုံးရှုံးစေသည်။
 
ပိုးကလူး (Thrips) သည် ပဲတီစိမ်းကို အပင်ငယ်နှင့် ပန်းပွင့်အဆင့်တွင် ကူးစက်သည်။ အပင်ငယ်အဆင့်တွင် ပိုးကလူးသည် မြေပေါ်ပေါက်လာသော အပင်ငယ်၏ ကြီးထွားမှုအမှတ်ကို ကူးစက်ပြီး၊ ပြင်းထန်စွာ ကူးစက်ပါက အပင်မကြီးထွားနိုင်ပါ။ ပန်းပွင့်အဆင့်တွင် ပန်းခြေနှင့် ဝတ်ဆံတို့ကို ကျွေးမွေးပြီး၊ ပြင်းထန်စွာ ကူးစက်ပါက ပန်းများ ကြွေကျကာ အစေ့အိတ်မဖြစ်ပေါ်ပါ။
 
အစက်ပါ အစေ့အိတ်ဖောက်ပိုး သည် အပူပိုင်းနှင့် အပူပိုင်းခွဲဒေသများတွင် ပဲတီစိမ်း၏ အဓိက ပိုးမွှားဖြစ်ပြီး၊ အထွက်နှုန်း ၂-၈၄% ဆုံးရှုံးစေကာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၀ သန်းခန့် ထိခိုက်သည်။ ၎င်း၏သားလောင်းများသည် ပန်းများ၊ ပင်စည်များ၊ ပန်းခြေများနှင့် အစေ့အိတ်များကို ထိခိုက်စေပြီး၊ ပန်းပွင့်အဆင့်တွင် ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်သည်။
 
ပဲပုတ်ဖတ်ပိုး သည် အပင်ရည်ကို စုပ်ယူပြီး အပင်၏ အားအင်ဆုံးရှုံးမှု၊ အဝါရောင်ပြောင်းမှု၊ ပုတ်မှု သို့မဟုတ် ပုံပျက်မှုကို ဖြစ်စေသည်။ ထို့ပြင် ပျားရည် (အသုံးမပြုသော အပင်ရည်) ကို စွန့်ထုတ်ပြီး မှိုဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းသည် ပဲတီစိမ်း၏ ဘုံမိုဆေးဗိုင်းရပ်စ်၏ ကူးစက်သယ်ဆောင်သူအဖြစ်လည်း လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။
 
ပဲဖောက်ပိုး သည် ပဲမျိုးစေ့များ၏ အပြင်းထန်ဆုံး သိုလှောင်ပိုးမွှားဖြစ်ပြီး၊ ထိန်းချုပ်မှု မရှိပါက ၃-၆ လအတွင်း ၁၀၀% ဆုံးရှုံးနိုင်သည်။ ပဲဖောက်ပိုးကူးစက်မှုသည် အလေးချိန်ဆုံးရှုံးမှု၊ ပေါက်နှုန်းနည်းမှု၊ အာဟာရဓာတ်ပြောင်းလဲမှုများကို ဖြစ်စေပြီး၊ လူသုံးရန် မသင့်တော်ဖြစ်စေသည်။
 
#### ရောဂါများ 
ပဲတီစိမ်းအဝါရောင်မိုဆေးရောဂါ (MYMD) သည် ပဲတီစိမ်း၏ အရေးပါသော ဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါဖြစ်ပြီး၊ နှစ်စဉ် အထွက်နှုန်း များစွာဆုံးရှုံးစေသည်။ MYMD သည် ပိုးဖြူ မှ ကူးစက်သော မတူညီသော ဗီဂိုမိုဗိုင်းရပ်စ် သုံးမျိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။ အိန္ဒိယတွင် MYMD ကြောင့် အထွက်နှုန်း ၈၅% အထိ လျော့နည်းသည်။
 
အဓိက မှိုရောဂါများမှာ ဆာကိုစပူရာ အရွက်ကွက် (CLS)၊ မြေအောက်ပုပ်ရောဂါ (dry root rot)၊ မှုန်ရောဂါ (powdery mildew) နှင့် အန်သရက်နို့စ် (anthracnose) တို့ဖြစ်သည်။ မြေအောက်ပုပ်ရောဂါ (*Macrophomina phaseolina*) သည် ပဲတီစိမ်း၏ ထွက်ပေါ်လာသော ရောဂါဖြစ်ပြီး၊ အိန္ဒိယနှင့် ပါကစ္စတန်တွင် အထွက်နှုန်း ၁၀-၄၄% ဆုံးရှုံးစေသည်။ ၎င်းရောဂါပိုးသည် အမြစ်များ၏ သွေးကြောဆိုင်ရာစနစ်နှင့် ပင်စည်အောက်ပိုင်းကို ထိခိုက်စေပြီး၊ ရေနှင့် အာဟာရဓာတ်များ အပင်အထက်ပိုင်းသို့ ပို့ဆောင်မှုကို ပိတ်ဆို့သည်။
 
ဟေလိုဘလိုက်၊ ဘက်တီးရီးယားအရွက်လောင်ရောဂါ နှင့် တန်စပေါ့ တို့သည် အရေးပါသော ဘက်တီးရီးယားရောဂါများဖြစ်သည်။
 
#### ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှု (Abiotic stress) 
ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှုများသည် အပင်ကြီးထွားမှုနှင့် အထွက်နှုန်းကို အပျက်သဘောဆောင်စွာ သက်ရောက်ပြီး၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း စိုက်ပျိုးရေးဆုံးရှုံးမှု၏ အဓိကအကြောင်းအရင်းဖြစ်သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်ပြောင်းလဲမှုကြောင့် သီးနှံအထွက်နှုန်း လျော့နည်းမှုသည် ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း တဖြည်းဖြည်း တိုးလာသည်။
 
ဆားဓာတ်များမှုသည် ရေဖိအားဖိစီးမှု၊ အိုင်းယွန်းအဆိပ်သင့်မှု၊ နှင့် အမြစ်ဖုလျော့နည်းမှုတို့ကို ဖြစ်စေပြီး၊ နိုက်ထရိုဂျင်စုပ်ယူနိုင်စွမ်းကို လျော့ကျစေသည်။ ဆားဓာတ်များလွန်းမှုသည် အရွက်ထိခိုက်မှုနှင့် အလင်းဓာတ်ပြုမှု လျော့နည်းစေသည်။
 
မြင့်မားသော အပူချိန်ဖိစီးမှုသည် ပဲတီစိမ်း၏ မျိုးပွားဖွံ့ဖြိုးမှုကို ထိခိုက်စေပြီး၊ ပန်းစတင်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ ဝတ်မှုန် အသက်ရှင်နိုင်မှု၊ မျိုးအောင်မှု၊ အစေ့အိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ စေ့အရည်အသွေး စသည်တို့ကို ထိခtelefonoပြီး၊ နွေရာသီတွင် ၄၂ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ်ထက် မြင့်မားသော အပူချိန်သည် စေ့မာကျောမှုကို ဖြစ်စေသည်။
 
ပဲတီစိမ်းသည် ကြီးထွားမှုကာလတွင် မြေဆီလွှာတွင် အစိုဓာတ်အနည်းငယ်လိုအပ်ပြီး၊ ရိတ်သိမ်းချိန်တွင် လုံးဝခြောက်သွေ့သော အခြေအနေ လိုအပ်သည်။ ၎င်းကို မိုးရေခံစိုက်ခင်းများတွင် အများဆုံးစိုက်ပျိုးသောကြောင့်၊ ရေဓာတ်ပြတ်လပ်မှုကို အခြားအစားအစာ ပဲမျိုးများထက် ပိုမိုခံရနိုင်သည်။ မိုးခေါင်မှုသည် အပင်ကြီးထွားမှု၊ ပန်းစတင်ဖြစ်ပေါ်မှု၊ ဝတ်မှုန်ပုံမမှန်မှု၊ အစေ့အိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုတို့ကို ထိခိုက်စေသည်။ သို့သော် အစိုဓာတ်လွန်ကဲမှု သို့မဟုတ် ရေလျှံမှု အချိန်တိုပင်ဖြစ်ခဲ့လျှင်၊ အထူးသဖြင့် အပင်ငယ်အဆင့်တွင် သီးနှံကို ပျက်စီးစေနိုင်သည်။
 
မိုးရာသီတွင် မြေဆီလွှာနှင့် လေထုအစိုဓာတ် လွန်ကဲမှုသည် ရင့်မှည့်သော အစေ့အိတ်များတွင် ရိတ်သိမ်းမီ အညှောက်ပေါက်မှု (pre-harvest sprouting) ကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး၊ စေ့/အစပါး၏ အရည်အသွေးကို ယိုယွင်းစေသည်။
 
#### ပေါင်းစည်းရောဂါစီမံခန့်ခွဲမှု 
ဝက်ဘ်ဆိုက်မှ ပေးအပ်သော ရာသီဥတုခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု ကိရိယာများကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် တောင်သူများသည် မိုးရေချိန်၊ အပူချိန်၊ ရောင်ခြည်နှင့် ဆင်းသက်လာသော အချက်များကို မေးမြန်းကာ ဇီဝမဟုတ်သော ဖိစီးမှုအချို့ကို ရှောင်ရှားနိုင်သည်။ မျိုးဗီဇခံနိုင်ရည်ရှိသော မျိုးကွဲများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ပေါင်းစည်းရောဂါစီမံခန့်ခွဲမှု  (Integrated disease management)  ၏ အထိရောက်ဆုံးနှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော နည်းလမ်းဖြစ်ပြီး၊ တစ်ချိန်တည်းတွင် အထွက်နှုန်း၊ အမြင့်၊ စေ့အရည်အသွေး၊ ဈေးကွက်အခွင့်အလမ်းများနှင့် စေ့ရရှိနိုင်မှုကို အာရုံစိုက်သည်။ ရိတ်သိမ်းမီ အညှောက်ပေါက်မှု (PHS) အတွက်၊ အသစ်စေ့ အိပ်စက်မှု (FSD) ကာလတို (၁၀-၁၅ ရက်) ပါသော ပဲတီစိမ်းမျိုးကွဲများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသည် PHS ကြောင့် ဆုံးရှုံးမှုများကို လျှော့ချရန် အရေးကြီးသည်။
 
## ဈေးကွက် 
ပဲတီစိမ်းပင်များသည် လူသားများမှ စားသုံးရန် သမိုင်းကြာရှည်ရှိသည်။ အဓိက စားသုံးသည့် အစိတ်အပိုင်းများမှာ စေ့များနှင့် အညှောက်များဖြစ်သည်။ ရင့်မှည့်သော စေ့များသည် အသားရှားပါးသည့်နေရာများ သို့မဟုတ် လူအများစု သက်သတ်လွတ်စားသူ ဖြစ်သည့်နေရာများတွင် လူတို့အတွက် အလွယ်ချက်ချည်နိုင်သော ပရိုတင်း ၏ တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော အရင်းအမြစ်ကို ပေးစွမ်းသည်။ ပဲတီစိမ်းသည် အာရှ (အိန္ဒိယ၊ အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် အရှေ့အာရှ) တွင် ကြီးမားသော ဈေးကွက်ရှိပြီး၊ တောင်ဥရောပ နှင့် တောင်ပိုင်းအမေရိကန် တို့တွင်လည်း စားသုံးကြသည်။ ပဲတီစိမ်းပရိုတင်းကို (EU) ဥပဒေ 2015/2283 အရ ဘေးကင်းသော အသစ်သောအစားအစာ (Novel Food - NF) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ပဲတီစိမ်း၏ စားသုံးမှုသည် ပထဝီဒေသအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဥပမာ- အိန္ဒိယတွင် ပဲတီစိမ်းကို ချိုမြသော မုန့်များ၊ အဆာပြေများ နှင့် အရသာရှိသော ဟင်းလျာများတွင် အသုံးပြုသည်။ အာရှ၏ အခြားဒေသများတွင် ၎င်းကို ကိတ်မုန့်၊ အညှောက်၊ ခေါက်ဆွဲ နှင့် ဟင်းချိုများတွင် အသုံးပြုသည်။ ဥရောပ နှင့် အမေရိကတွင် အဓိကအားဖြင့် လတ်ဆတ်သော ပဲအညှောက်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ အမေရိကန်တွင် ပဲတီစိမ်းစားသုံးမှုသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ဦးလျှင် ၂၂-၂၉ ဂရမ်ခန့်ရှိပြီး၊ အာရှ၏ အချို့နေရာများတွင် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ဦးလျှင် ၂ ကီလိုဂရမ်အထိ စားသုံးနိုင်သည်။

ပဲတီစိမ်းသည် ဒေသများစွာတွင် အခြားရွေးချယ်စရာ သီးနှံတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး၊ စိုက်ပျိုးခြင်းမပြုမီ စာချုပ် ချုပ်ဆိုခြင်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် နှစ်သက်ကြသည်။ အမေရိကန်တွင် ပဲတီစိမ်း၏ ပျမ်းမျှဈေးနှုန်းမှာ တစ်ပေါင်လျှင် ၀.၂၀ ဒေါ်လာခန့်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပဲပုပ် ၏ဈေးနှုန်း၏ နှစ်ဆဖြစ်သည်။ ပဲတီစိမ်းနှင့် ပဲပုပ်၏ ထုတ်လုပ်မှုကုန်ကျစရိတ် ကွာခြားချက်မှာ ရိတ်သိမ်းပြီးနောက် သန့်ရှင်းရေးနှင့်/သို့မဟုတ် သယ်ယူပို့ဆောင်မှုကြောင့်ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ပဲတီစိမ်းသည် ၎င်း၏ မိုးခေါင်မှုခံနိုင်ရည် ကြောင့် ဈေးကွက်အလားအလာရှိပြီး၊ ၎င်းသည် အစားအစာသီးနှံဖြစ်ပြီး အစာစားစရာမဟုတ်သောကြောင့်၊ ကုန်စည်သီးနှံဈေးနှုန်းများ၏ မတည်ငြိမ်မှုမှ စီးပွားရေးအန္တရာယ်ကို လျော့ပါးစေရန် တောင်သူများကို ကူညီနိုင်သည်။ ၎င်းတွင် အခြောက်အလေးချိန်၏ ၂၀-၅၀% ခန့် ပရိုတင်းပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းအနက် ဂလိုဘူလင် (၆၀%) နှင့် အယ်လဘူမင် (၂၅%) တို့သည် အဓိက သိုလှောင်ပရိုတင်းများ ဖြစ်သည် (ဇယားကို ကြည့်ပါ)။ ပဲတီစိမ်းသည် အစားအသောက် ပရိုတင်း ၏ များပြားသော အရင်းအမြစ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဤပရိုတင်းများ၏ ပရိုတင်းဖြတ်တောက်မှု (proteolytic cleavage) သည် အညှောက်ပေါက်စဉ်အတွင်း ပိုမိုမြင့်မားသည်။ ပဲတီစိမ်း၏ ကာဘိုဟိုက်ဒရိတ်များသည် အလွယ်တကူ အစာချေဖျက်နိုင်ပြီး၊ အခြားပဲမျိုးများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက လူသားများတွင် ဝမ်းဗိုက်ဖောင်းခြင်း (flatulence) နည်းပါးစေသည်။ စေ့များနှင့် အညှောက်များသည် အခြားသီးနှံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နည်းပါးသော ကယ်လိုရီ ထုတ်ပေးပြီး၊ ၎င်းသည် အဝလွန်ခြင်း နှင့် ဆီးချိုရောဂါ ရှိသူများအတွက် ပိုမိုဆွဲဆောင်မှုရှိသော ပဲတစ်မျိုးဖြစ်စေသည်။
 
### ချက်ပြုတ်မှု 
ပြီးပြည့်စုံသော ပြုတ်ထားသော ပဲတီစိမ်းများကို ယေဘုယျအားဖြင့် အခြောက်ပဲများကို ပျော့သွားသည်အထိ ပြုတ်ခြင်းဖြင့် ပြင်ဆင်သည်။ ပဲတီစိမ်းများသည် ၎င်းတို့၏ အခွံများကို ဖယ်ရှားလိုက်သောအခါ အဝါဖျော့ရောင် ဖြစ်သည်။ ပဲတီစိမ်းငါးပိကို အခွံခွံ့၍၊ ချက်ပြုတ်၍၊ ပဲများကို အခြောက်ငါးပိအဖြစ် ထောင်းခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်နိုင်သည်။
 
### တောင်အာရှ 
အိန္ဒိယချက်ပြုတ်နည်းများတွင် ပြီးပြည့်စုံသော ပဲတီစိမ်းများကို ရံဖန်ရံခါ အသုံးပြုသော်လည်း၊ အခွံမပါသော ပဲများကို ပို၍အသုံးများသည်။ ကာနာတာကာ၊ မဟာရပ်ရှ၊ အိုဒီရှား၊ ဂူဂျာရတ်၊ ကီရာလာ နှင့် တမီးလ်နာဒူး တို့တွင် ပြီးပြည့်စုံသော ပဲတီစိမ်းများကို အခြောက်ခံဟင်းလျာတစ်မျိုးပြုလုပ်ရန် ပြုတ်ပြီး ကျွမ်းဖုတ် နှင့် တွဲဖက်စားသုံးလေ့ရှိသည်။ အခွံခွံ့ထားသော ပဲတီစိမ်းများကို ချိုမြသော ဟင်းချိုများပြုလုပ်ရန် ပြီးပြည့်စုံသော ပဲများနှင့် ဆင်တူသောနည်းဖြင့် အသုံးပြုနိုင်သည်။
 
မတ်ဒဟီယာပရာဒေ့ရှ် နှင့် ရာဂျစ္စတန် တို့တွင် ပဲတီစိမ်းများကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ထောင်းပြီး၊ ဖောက်၍၊ မုန့်ကြော် အမျိုးအစားဖြစ်သော *မန်ဂိုဒီ* ဟုခေါ်သော အစာဖုတ်များအဖြစ် ပြုလုပ်ပြီး၊ ၎င်းသည် ပါကိုရာ နှင့် ဆင်တူသော လက်ဖက်စားချိန် အဆာပြေအဖြစ် အသုံးများသည်။
 
ဂိုအာ တွင် အညှောက်ပေါက်ထားသော ပဲတီစိမ်းများကို အုန်းနို့အခြေခံ၍ အပျော့စား ဟင်းချိုတစ်မျိုးဖြစ်သော *မုန်ဂါ ဂါသီ* ဟုခေါ်သည့် ဟင်းချိုတွင် ချက်ပြုတ်သည်။
 
အိန္ဒိယ၏ ဒေသဆိုင်ရာ အိန္ဒိယချက်ပြုတ်နည်း အချို့တွင် ပဲတီစိမ်းများကို အခွံခွံ့၍ ပဲ *ဒယ်လ်* ပြုလုပ်သည်။ အိုဒီရှာ အနောက်ဘင်္ဂလား နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် တို့တွင် အခွံခွံ့၍ ခွဲထားသော ပဲများကို *မူဂ် ဒယ်လ်* () ဟုခေါ်သော ဟင်းချိုနှင့်ဆင်တူသော ဒယ်လ်တစ်မျိုးပြုလုပ်ရန် အသုံးပြုသည်။
 
အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းတွင်၊ ကာနာတာကာ၊ တမီးလ်နာဒူး၊ တယ်လန်ဂါနာ၊ အန်ဒရာပရာဒေ့ရှ် နှင့် မဟာရပ်ရှ တို့တွင် ပြီးပြည့်စုံသော ပဲများကို အငွေ့ဖြင့် ပြုတ်ပြီး ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များနှင့် လတ်ဆတ်သော အုန်းသီးအကျွတ်များဖြင့် အရသာခတ်သည်။ အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း၊ အထူးသဖြင့် အန်ဒရာပရာဒေ့ရှ်တွင်၊ အခွံပါသော ပြီးပြည့်စုံသော မုန်ဂိုပဲများကို ထောင်းပြီး ပြုလုပ်ထားသော မုန့်စိမ်းဖြင့် *ပါဆာရက်တူ* () သို့မဟုတ် ပါဆာရ-ဒိုဆာ ဟုခေါ်သော ဒိုဆာ ၏ လူကြိုက်များသော အမျိုးအစားတစ်ခုကို ပြုလုပ်သည်။
 
ပါကစ္စတန် တွင် ချက်ပြီးသော ပဲတီစိမ်းဒယ်လ်ကို ပြုတ်ထားသော အဖြူရောင် ဘာ့စမတီဆန် နှင့် တွဲဖက်၍ "ဒယ်လ် ချာဝယ်" ဟုခေါ်သော ဟင်းလျာတစ်မျိုးပြုလုပ်သည်။ ဤဒယ်လ်တွင် ထောပတ်ထည့်ပါက "ဒယ်လ် မခါနီ" ဟုခေါ်ပြီး ချာပါတီ နှင့် တွဲဖက်စားသုံးသည်။
 
သီရိလင်္ကာ တွင် ပြုတ်ထားသော ပဲတီစိမ်းများကို အုန်းသီးအကျွတ်နှင့် *လူနူ-မိရစ်* ဟုခေါ်သော အစပ်အရသာပါသော ငရုတ်သီးနှင့် ကြက်သွန်နီ ဆမ်ဘလ် တို့နှင့် တွဲဖက်စားသုံးလေ့ရှိပြီး၊ များသောအားဖြင့် နံနက်စာအဖြစ် အသုံးများသည်။ ပဲတီစိမ်းများကို ကိရီဘတ် တွင်လည်း ထည့်သွင်းပြီး *မတ်-ကိရီဘတ်* ဟုခေါ်သည်။ ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် (ဧပြီလတွင် ကျင်းပသည်) အတွင်း ပဲတီစိမ်းများကို *မတ်-ကာဗွန်* ဟုခေါ်သော ရိုးရာ ကြော်ချိုမြသော မုန့်တစ်မျိုးပြုလုပ်ရန် အသုံးပြုသည်။
 

File:Green Gram Dal ( খোসা সহ এবং খোসা ছাড়া মুগ ডাল).JPG|ပဲတီစိမ်း ဒယ်လ်
File:Mung Bean - Kolkata 2011-02-10 0975.JPG|အိန္ဒိယ ပဲတီစိမ်းဒယ်လ်
File:Pesarattu.jpg|တယ်လူဂူ ပါဆာရက်တူ၊ အရသာရှိသော ပဲတီစိမ်း ကရတ်ပီ
File:Mug pakon 05.jpg|မတ် ပါကွန်၊ ဘင်္ဂလား၏ ရိုးရာ ပီသာ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်

 
### အရှေ့အာရှ 
တရုတ်တောင်ပိုင်း ချက်ပြုတ်နည်းတွင် ပြီးပြည့်စုံသော ပဲတီစိမ်းများကို  ဟုခေါ်သော အချိုပွဲတစ်မျိုးပြုလုပ်ရန် အသုံးပြုပြီး၊ ၎င်းကို *လူဒိုး တာ့ဆွီ* ဟုခေါ်ကာ ပူပူနွေးနွေး သို့မဟုတ် အေးအေးစားသုံးသည်။ ၎င်းတို့ကို ဆန် နှင့် ချက်၍ ကျွမ်းဖုတ်ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။ တောင်အာရှ နှင့် မတူဘဲ၊ ပြီးပြည့်စုံသော ပဲတီစိမ်းများသည် အရသာရှိသော ဟင်းလျာများတွင် ရှားရှားပါးပါး ပါဝင်သည်။
 
ဟောင်ကောင် တွင် အခွံခွံ့ထားသော ပဲတီစိမ်းများနှင့် ပဲတီစိမ်းငါးပိကို ရေခဲမုန့် သို့မဟုတ် အေးခဲထားသော ရေခဲချောင်း များအဖြစ် ပြုလုပ်သည်။ ပဲတီစိမ်းငါးပိကို တရုတ်အရှေ့ပိုင်း နှင့် ထိုင်ဝမ် တို့တွင် တရုတ် လမင်းကိတ် များအတွက် အသုံးများသော အဆာအဖြစ် အသုံးပြုသည်။ နဂါးလှေပွဲတော် အတွင်း ပြုတ်၍ အခွံခွံ့ထားသော ပဲများကို စားသုံးရန်အတွက် ပြင်ဆင်ထားသော ဇုန်းဇီ တွင် အဆာအဖြစ် အသုံးပြုသည်။ ပဲများကို ပျော့သွားသည်အထိ ချက်ပြီး၊ အရည်အဖြစ် ရောစပ်၍၊ ချိုမြအောင် ပြုလုပ်ကာ တရုတ်နိုင်ငံ၏ နေရာများစွာတွင် လူကြိုက်များသော အဖျော်ယမကာအဖြစ် စားသုံးသည်။ 

## ကိုးကား