ဝိရတိ

ဝိရတိ ဆိုသည်မှာ မကောင်းမှု ဒုစရိုက်များ (အထူးသဖြင့် ကာယကံမှု၊ ဝစီကံမှု) ကို မပြုလုပ်ဘဲ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သဘောတရား ဖြစ်ပါသည်။ ၎င်းသည် စိတ်နှင့်အတူဖြစ်သော စေတသိက်သုံးပါး (သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝ) ကို ဆိုလိုပါသည်။ ဖြစ်သည်။ အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ စသည်တို့၌ ဝိရတိကို အဓိကအားဖြင့် (၃) မျိုး ခွဲခြား ပြဆိုထားပါသည်-

# **သမ္ပတ္တဝိရတိ:** ကြုံကြိုက်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။
# **သမာဒါနဝိရတိ:** ဆောက်တည်၍ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။
# **သမုစ္ဆေဒဝိရတိ:** အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖြတ်၍ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း။

### ၁။ သမ္ပတ္တဝိရတိ
* **အဓိပ္ပာယ်:** မကောင်းမှု ပြုရန် အခွင့်အရေးနှင့် ကြုံကြိုက်လာသည့်အခါမှ ထိုမကောင်းမှုကို မပြုဘဲ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ရှောင်ကြဉ်ရာတွင် ကြိုတင်၍ သိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်ထားခြင်း မရှိပါ။
* **ဖြစ်ပေါ်ပုံ:** မိမိ၏ အမျိုးဇာတ် မြင့်မြတ်မှု၊ အရွယ် ကြီးမြတ်မှု၊ ပညာ ဗဟုသုတ ရှိမှု စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်၍ "ငါကဲ့သို့သော သူသည် ဤသို့ ယုတ်မာသော အမှုကို ပြုရန် မသင့်တော်" ဟု ဆုံးဖြတ်ကာ ကြုံလာသော မကောင်းမှုကို မလွန်ကျူးခြင်း ဖြစ်သည်။
* **ဥပမာ (စက္ကန ဥပါသကာ):** စက္ကန ဥပါသကာသည် မကျန်းမာသော မိခင်အတွက် ယုန်သားရှာရန် လယ်ထဲသွားရာ ယုန်ငယ်တစ်ကောင်ကို အရှင်ဖမ်းမိခဲ့သည်။ မိခင်အတွက် ဆေးအဖြစ် သတ်ရန် စဉ်းစားမိသော်လည်း "သူတစ်ပါးအသက်ကို သတ်ခြင်းသည် ငါ့အတွက် မသင့်တော်" ဟု သတိရကာ ထိုယုန်ငယ်ကို လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ ကြိုတင်သိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်မထားဘဲ ကြုံလာသည့်အခါမှ ပါဏာတိပါတကံမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်၍ သမ္ပတ္တဝိရတိ မည်ပါသည်။
* **အာရုံ:** ပစ္စုပ္ပန်၌ ထင်ရှားစွာ ကြုံတွေ့နေရသော လွန်ကျူးဖွယ် ဝတ္ထုအာရုံ ဖြစ်သည်။

### ၂။ သမာဒါနဝိရတိ 
* **အဓိပ္ပာယ်:** သိက္ခာပုဒ်ကို ကြိုတင် ဆောက်တည်ထားသည့်အတွက် ထိုသိက္ခာပုဒ်နှင့် ဆန့်ကျင်သော မကောင်းမှုကို မပြုဘဲ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
* **ဖြစ်ပေါ်ပုံ:** သိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်ထားသူသည် ဆောက်တည်စဉ်ဖြစ်စေ၊ ဆောက်တည်ပြီးနောက်ဖြစ်စေ မကောင်းမှုပြုရန် အခွင့်ကြုံလာသည့်အခါ မိမိဆောက်တည်ထားသော သိက္ခာပုဒ်ကို အလေးထား၍ မိမိအသက်ကိုပင် စွန့်ကာ လွန်ကျူးဖွယ်ဝတ္ထုကို မလွန်ကျူးဘဲ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
* **ဥပမာ (ဥတ္တရ ဝဍ္ဎမာနတောင်နေ ဥပါသကာ):** ပိင်္ဂလဗုဒ္ဓရက္ခိတ မထေရ်ထံမှ သိက္ခာပုဒ်များ ခံယူထားသော ဥပါသကာသည် တောင်ပေါ်၌ စပါးကြီးမြွေ အပတ်ခံရစဉ် ပဲခွပ်ဖြင့် မြွေကို ခုတ်ရန် ကြံစည်မိသော်လည်း "ငါသည် ဆရာ့ထံမှ သိက္ခာပုဒ် ယူထားပြီးဖြစ်ရာ သိက္ခာပုဒ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းသည် မသင့်တော်" ဟု သုံးကြိမ်တိုင် ဆင်ခြင်ကာ အသက်ကိုစွန့်၍ သိက္ခာပုဒ်ကို မဖျက်ဆီးတော့ဟု ဆုံးဖြတ်ပြီး ပဲခွပ်ကို လွှင့်ပစ်လိုက်သည်။ ထိုအခါ သီလတန်ခိုးကြောင့် မြွေက သူ့အလိုလို လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ ဆောက်တည်ထားသော သိက္ခာပုဒ်ကြောင့် ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြစ်၍ သမာဒါနဝိရတိ မည်ပါသည်။
* **အာရုံ:** ပစ္စုပ္ပန်၌ ကြုံတွေ့နေရသော လွန်ကျူးဖွယ် ဝတ္ထုအာရုံပင် ဖြစ်သော်လည်း၊ ရှောင်ကြဉ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာ ကြိုတင်သိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်ထားမှု ဖြစ်သည်။
* **မှတ်ချက်:** သိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်ထားသော်လည်း လွန်ကျူးဖွယ်အာရုံနှင့် မကြုံသေးလျှင်၊ သို့မဟုတ် ကြုံသော်လည်း မရှောင်ကြဉ်လျှင် သမာဒါနဝိရတိ မဖြစ်သေးပါ။ လွန်ကျူးဖွယ်နှင့် ကြုံ၍ ဆောက်တည်ထားသည့်အတိုင်း ရှောင်ကြဉ်မှသာ သမာဒါနဝိရတိ ဖြစ်သည်။ (လွန်ကျူးဖွယ်မရှိဘဲ ဥပုသ်နေ့ စသည်၌ သိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်ခြင်းသည် "သမာဒါန စေတနာသီလ" သာ ဖြစ်သည်)။

### ၃။ သမုစ္ဆေဒဝိရတိ 
* **အဓိပ္ပာယ်:** အရိယမဂ် (လောကုတ္တရာမဂ်) နှင့် ယှဉ်သော ဝိရတိ ဖြစ်သည်။
* **ဖြစ်ပေါ်ပုံ:** ဒုစရိုက်မှု၊ မှားယွင်းသောအသက်မွေးမှု တို့၏ အရင်းခံ အနုသယကိလေသာကို အရိယမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်လိုက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရှောင်ကြဉ်မှု ဖြစ်သည်။
* **အကျိုး:** ဤဝိရတိ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ထိုဒုစရိုက်မှုများ (ဥပမာ - သူ့အသက်သတ်ခြင်း) ကို ပြုလိုသောစိတ်သည် လုံးဝ ပြန်လည် မဖြစ်ပေါ်တော့ပါ။ အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်သည်။
* **အဆင့်:** ဤဝိရတိသည် လောကုတ္တရာ အဆင့်ဖြစ်ပြီး မဂ်ဖိုလ်ရရှိမှုနှင့် သက်ဆိုင်သည်။ လောကီ ဝိပဿနာ ရှုမှတ်မှုနှင့် တိုက်ရိုက် မသက်ဆိုင်ပါ။

### ဝိရတိ၏ သဘောတရားများ
* **ကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်း:** ဝိရတိ စေတသိက်သည် အမြဲတမ်း ကုသိုလ်တရားသာ ဖြစ်သည်။
* **ဖြစ်ရာဌာန:** စိတ်အစဉ်တွင် ဇောဝီထိ၌သာ ယှဉ်တွဲဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ တဒါရုံ (ဇော၏အာရုံကို ဆက်လက်ခံစားသော အပိုင်း) ၌ မယှဉ်ပါ။
  **အာရုံ**
* လောကီဝိရတိ (သမ္ပတ္တ၊ သမာဒါန) တို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ကာမအာရုံ (ပရိတ္တာရမ္မဏ) ကို အာရုံပြုကြသည်။
* အာရုံမှာ "လွန်ကျူးထိုက်သော ဝတ္ထု" (ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗဝတ္ထု) ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - သူတစ်ပါး၏ အသက် (ဇီဝိတိန္ဒြေ)၊ သူတစ်ပါး ပစ္စည်း၊ ကျူးလွန်ဖွယ် ဣတ္ထိ/ပုရိသ အာရုံ၊ မုသားစကား ပြောဖွယ် အကြောင်းအရာ၊ သောက်သုံးဖွယ် သေရည်သေရက် စသည်။
* ပါဠိတော် အဋ္ဌကထာတို့၌ "သတ္တဝါ"၊ "ဣတ္ထိ/ပုရိသ" စသည်ဖြင့် အာရုံကို ပြဆိုသော်လည်း၊ ၎င်းမှာ ဝေါဟာရ ပညတ်အားဖြင့် ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ပရမတ္ထအားဖြင့် ထိုသို့ ပညတ်ခေါ်ဆိုအပ်သော ရုပ်နာမ် သင်္ခါရတရားစုကိုသာ အာရုံပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - ပါဏာတိပါတဝိရတိသည် သတ္တဝါဟု ပညတ်အပ်သော ရုပ်နာမ်တို့၏ ဇီဝိတိန္ဒြေ ရုပ်/နာမ်ကို အာရုံပြုသည်)။
* ဝိရတိသည် ထိုလွန်ကျူးဖွယ် ဝတ္ထုအာရုံကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ရန်ငြိုးဖွဲ့ကြောင်း အကုသိုလ်စေတနာ (ဝေရစေတနာ) မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

### သိက္ခာပုဒ် ဟူသည်
* ဝိရတိ စေတသိက်သည် သိက္ခာပုဒ် မည်၏။
* ထိုရှောင်ကြဉ်မှုနှင့် ယှဉ်သော စေတနာသည်လည်း သိက္ခာပုဒ် မည်၏။
* ထိုစေတနာနှင့် အတူတကွ ဖြစ်သော အခြားသော ကုသိုလ်စိတ်၊ စေတသိက်တို့သည်လည်း ကျင့်ကြံအပ်သော၊ ပွားများအပ်သော အစု (သိက္ခိတဗ္ဗကောဋ္ဌာသ) ဖြစ်သောကြောင့် သိက္ခာပုဒ်ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်ပါသည်။

### တရားရှုမှတ်ခြင်း
တရားရှုမှတ်နေချိန်တွင် ပစ္စုပ္ပန်၌ လွန်ကျူးဖွယ်အာရုံနှင့် တိုက်ရိုက်ကြုံနေခြင်း မဟုတ်သောကြောင့်၊ မိမိသည် ယခင်က ဒုစရိုက်တစ်ခုခုမှ ရှောင်ကြဉ်ခဲ့ဖူးသော အဖြစ်အပျက် (ဝိရတိ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော အခိုက်အတန့်) ကို ပြန်လည် အာရုံယူ၍ ထိုအချိန်က ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ဝိရတိစေတသိက် ပါဝင်သည့် နာမ်တရားစုများကို ရှုမှတ်ရမည်ဟု ညွှန်ပြပါသည်။

### ပညာရှိသူတော်ကောင်းတို့ စဉ်းစားရန်အချက်
ဝိရတိသည် သတ္တဝါပညတ် (အကောင်အထည် အတုံးအခဲ) ကို အာရုံပြုနိုင်သလော သို့မဟုတ် ရုပ်နာမ်သင်္ခါရ ပရမတ်ကိုသာ အာရုံပြုနိုင်သလောဟူသောအချက်ဖြစ်သည်။ အဋ္ဌကထာအရ အချို့သိက္ခာပုဒ်တို့သည် သတ္တဝါကို အာရုံပြုသော်လည်း သင်္ခါရတရားတို့ကိုသာ အာရုံပြုကြောင်း ဖွင့်ဆိုထားသော်လည်း၊ ပရမတ်ကိုဉာဏ်မဆိုက်သေးသော ပုထုဇဉ်တို့သည် သတ္တဝါပညတ်ကို အာရုံပြု၍ ရှောင်ကြဉ်လျှင် ဝိရတိဖြစ်နိုင် မဖြစ်နိုင်ကို ဆွေးနွေးတင်ပြထားပါသည်။ ရုပ်နာမ်သင်္ခါရတို့၏ အစုအပုံဖြစ်သော သတ္တဝါကိုလည်း အာရုံပြုနိုင်သည်ဟု လက်ခံနိုင်ပါက ပုထုဇဉ်တို့၌လည်း ဝိရတိဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။

ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်
* [၂၀ - ၂၁ - ၂၂။ ဝိရတိစေတသိက် သုံးပါး](https://my.wikisource.org/wiki/နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ-စတုတ္ထတွဲ/သောဘဏစေတသိက်_(၂၅)_လုံး_အပိုင်း#၂၀_-_၂၁_-_၂၂။_ဝိရတိစေတသိက်_သုံးပါး)
* သမ္မာဝါစာ - ဝိရတိဝိရတိ
* ဝိရတိ အကြောင်း သိကောင်းစရာ

 ကိုးကား 

ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ
ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ