Lhéngua basca

La **lhéngua basca** ó l **basco** (*euskara*) ye la lhéngua ancestral de ls bascos, pobo qu'habita storicamente l Paíç Basco, region qu'abrange ua ária de l norte de la Spanha i sudoeste de la Fráncia. Ye falada por 27% de ls bascos an todos ls territórios habitados por este grupo étnico (750.000 dun total de 2 648 998 d'habitantes). Destes, 663 035 bascofalantes biben na parte spanhola de l Paíç Basco, i 51 100 na parte francesa.

## Nomes
Ne l basco, l nome de la lhéngua ye, ouficialmente, *euskara* (juntamente cun dibersas outras formas dialetales). 

An francés la lhéngua ye chamado quemumente de *basque* ó, mais recentemente, *euskara*. Yá ne l spanhol eisiste ua grande bariadade de tenermos spanholes para chamar la lhéngua; atualmente, ye chamado mais quemumente de *vasco*, *lengua vasca* ó *euskera*. A palabra *basco* ben de l'etnónimo lhatino *Vascones*, que por sue beç remonta al termo griego antigo *ουασκωνους* (ouaskōnous), etnónimo outelizado por Strabon an sue Geografie (23 d.C., lhibro III).

L termo "*basconço*" (an pertués, *vasconço*; an spanhol, *vascuence*), deribado de l lhatin *basconĭce*, adquiriu conotaçones negatibas al lhongo de ls seclos, i nun ye bien-bisto puls falantes de l basco, de maneira giral. Sou uso mais antigo fui decumentado ne l seclo XIV, quando ua lhei promulgada an Huesca decretaba que *Item nuyl corridor nonsia usado que faga mercadería ninguna que compre nin venda entre ningunas personas, faulando en algaravia nin en abraych nin en basquenç: et qui lo fara pague por coto XXX sol* — eissencialmente penalizando l'uso de l árabe, heibraico ó de l "basconço" cun ua multa de 30 sols franceses.

## Çtribuiçon geográfica
La region na qual l basco ye falado ye referida puls sous falantes cumo *Euskal Herria*, ó seia, paíç de la lhéngua basca, abrangendo las atuales quemunidades outónomas de l Paíç Basco i Nabarra na Spanha (la region *Hegoalde* ó Paíç Basco de l Sul) i trés porbíncias de l departamiento francés de ls Pirenéus-Atlánticos (la region *Iparralde* ó Paíç Basco de l Norte).

Segundo José Miguel de Barandiaran (Fundación José Miguel de Barandiaran), l'arqueologie i la lhenguística stórica basca coincide i relaciona-se cula migraçon sazonal de ganados an busca de prados ne ls Pirenéus, na bacie de l riu Ebro, na region de la Aquitánia, fornecendo-mos la génese de ls nomes bascos nessas regiones. Baseando-se an Luis (Koldo) Michelena, un de ls mais cunceituados lhenguistas de l lhéngua basco, afirma que la lhéngua era yá falada por buolta de 6000 a.C., la sul i la lheste de la Aquitánia até a la region de la Catalunha (cumprobado cun anscriçones i nomes de lhocales). Assi, a partir de l seclo VI a.C. la cultura ando-ouropeia subrepós-se a las outras culturas pré-ando-ouropeias, stinguindo las outras lhénguas de la Ouropa, cun sceçon de l basco.

## Stória i classeficaçon

Las ouriges de l'ancestrales de ls bascos permanecen çconhecidas, assi cumo las ouriges de sue lhéngua. La maiorie de ls académicos cunsidra l basco ua lhéngua eisolada.

Anscriçones lhatinas na Aquitánia preserban bárias palabras cun cognatos an proto-basco, por eisemplo l nome pessonal *Nescato* (*neskato* senefica *nina* ó *rapaza* an basco moderno). Essa lhéngua perpuosta ye chamada "aquitaniano" i era presumibelmente falada antes de ls romanos lhiebáren l lhatin para oeste de ls Pirenéus. La negligéncia romana cun estas tierras çtantes permitiu al basco aquitaniano subrebibir anquanto las lhénguas eibérica i tartessiana zaparecírun. L basco adquiriu alguns bocábulos lhatinos, mas l lhatin de la region zambolbiu-se pa l gascon (un galho de l'ocitano) i pa l romance nabarro.

Supondo que las frunteiras antre las regiones de l basco i de l gascon séian mais difusas qu'antre las de l basco i de l castelhano, assume-se frequentemente que las ouriges de l basco probénen de la Aquitánia, migrando an seguida pa l sul.

La Reconquista Crestiana, partindo de las Astúrias pa l sul, probocou, por sou turno, al zambolber-se atrabeç de la region de Nabarra, amportantes sistematizaçones ne l poboamiento, na ourganizaçon político-melitar i, por bias desso, na lhéngua de ls territórios "bascongados", Álaba, Biscaia i Guipúscoa, ancluídos ne l ducado.

## Caratelísticas de la lhéngua basca
Este tópico çtina-se la rialçar las percipales defrenças lhenguísticas que defrencian la lhéngua basca de las lhénguas ando-ouropeias. Ls percipales aspetos que l defrencian i que dan, por bezes, la falsa sensaçon dua defícel aquesiçon por parte de daprendizes de la lhéngua cumo lhéngua segunda, son:

* L recurso de l'aglutinaçon. Eis. *Paularen etxean* (*Paula.ren* = de Paula *etxe.a.n* = n.a casa) = Na casa de Paula, mesmo *Paularenean* (Na [casa] de Paula).
* Orde SOV (Sujeito-oubjeto-berbo), ambora haba algua lhibardade na queston de l'orde de las palabras. Eis. *Aitak amari gona gorria ekarri dio* (Pai a la mai ua saia burmeilha trouxe).
* Adjetibos an posiçon pós-nominal (sin lhibardade na posiçon de ls adjetibos cumo ne l causo de las lhénguas eibéricas).
* Outelizaçon de causo absolutibo i argatibo (anquanto que las lhénguas eibéricas outelizan l nominatibo i acusatibo).

## Statuto oufecial

Berifican-se atualmente cinco dialetos tradecionales (*euskalkiak*), ls quales nun se cunfunden culas debisones políticas. Un de ls purmeiros studos científicos de l basco fui feito por Louis-Lucien Bonaparte (un çcendente de Napoleon).

Ne l mapa podemos ber, cunforme Koldo Zuazo:Eesiste atualmente ua berson unificada de l basco chamada *euskara batua* ("basco unificado" an basco), que ye ousada prioritariamente na eiducaçon, na lhiteratura i ne ls meios de quemunicaçon. L**euskara batua'' baseia-se percipalmente ne l dialeto central ó guipuscoano.

== Gramática ==
L basco ten alguas formas gramaticales ancomuns na Ouropa, cumo l chamado argatibo, que fuorça l'acréscimo dun ''-k'' al sujeito quando hai un berbo trasitibo. L berbo auxeliar tamien reflete l númaro de l'oubjeto direto, de tal forma que l berbo auxeliar puode cunter muita anformaçon (subre l sujeito, l númaro de l'oubjeto direto, se ye singular ó plural, i l'oubjeto andireto). Dentre las lhénguas ouropeias, este sistema (anflexon de l berbo auxeliar) ancontra-se solo ne l basco i an alguas lhénguas de l Cáucaso, cumo l georgiano.

Por eisemplo, na frase:

''Martinek egunkariak erosten dizkit''

que senefica "Martin cumpra ls jornales para mi", ''Martin-ek'' ye l sujeito (mais satamente, un argatibo), por esto ten la treminaçon ''-k''. ''Egunkariak'' ten ua treminaçon an ''-ak'' la qual marca l plural de l'oubjeto (plural absolutibo, para ser sato). L berbo ye ''erosten dizkit'', ne l qual ''erosten'' ye un tipo de gerúndio ("cumprando") i l'auxeliar dizkit andica:

* ''di-'' marca un berbo cuntendo tanto un oubjeto direto quanto un andireto, ne l tiempo persente;
* ''-zki-'' ye l numeral de l'oubjeto direto (neste causo ls jornales; se fusse singular nun haberie sufixo);
* ''-t'' ye la marca de l'oubjeto andireto: "para mi".

== Lhénguas pidgin d'ourige basca ==
La lhéngua basca ten dues lhénguas pidgin: pidgin basco-eislandés i pidgin-algonquino. Ambas las lhénguas ténen ua stória an quemun que remonta al seclo XVII ó até mesmo antes, quando la caça antensiba de baleias ne l golfo de la Biscaia tubo cumo cunsequéncia la stinçon de la spece. Ls pobos bascos éran coincidos debido a las sues técnicas inobadores de caça a las baleias, mas tanto ls franceses, cumo angleses i houlandeses tamien pescában al ancho de l mar Cantábrico i de l golfo de la Biscaia. Esso ouriginou la stinçon de la spece nessa zona i fizo cun que ls bascos zambolbessen técnicas i métodos para chegar als mares setentrionales la fin de caçáren baleias i pescáren bacalhau, l que, mais tarde, tornou-los pioneiros na ária. Quando un missionairo jesuíta francés, Pierre Biard, chegou a la cuosta ouriental de l [[Canadá]], mais specificamente a la Nuoba Scócia, fui surprendido por natibos que l saudórun cun palabras cumo ''adesquidex'', que seneficaba "buns amigos". Anhos mais tarde, cun un aperfundamiento ne l coincimiento de la lhéngua i de las sues ouriges, çcubriu-se qu'adesquidex ben de la palabra basca ''adiskide'', que senefica "amigo". Esto mostra ua fuorça eiquenómica de ls pescadores bascos que por eilhi passórun i criórun, spontaneamente, ua lhéngua pidgin culs natibos de las dues maiores ilhas de la cuosta ouriental de l Canadá. Inda hoije, an cierta lhocalidades de Tierra Nuoba (Newfoundland) ye possible ancontrar nomes de rues i lhocalidades d'ouriges bascas. L'outra lhéngua pidgin d'ourige basca ye la pidgin basco-eislandesa, tamien datada de la mesma época. Ye ua lhéngua criada tamien antre ls lhocales eislandeses i ls pescadores bascos que chegórun a las augas setentrionales an busca de baleias i bacalhau. Ambora esta radadeira tenga sido adatada la normas germánicas, ye claramente ua lhéngua de lhéxico eissencialmente basco.

Tamien eisiste ua lhéngua chamada d**erromintxela'' que ye falada por ciganos que biben ne l Paíç Basco.

## Amostra de texto

## Refréncias