Deniç I de Pertual

**D. Deniç**, an pertués *D. Dinis* (Lisboua [?], 9 de Outubre 1261 — Santaren. 7 de Janeiro de 1325) fui l sesto rei de Pertual. Filho de D. Fonso III i de la anfanta Beatriç de Castielha, nieto de Fonso X de Castielha, fui aclamado an Lhisboua an 1279. 

Fui cognominado *L Lhabrador*, pul ampulso que dou ne l reino àqueilha atebidade, tamien ye coincido cumo *L Rei-Agricultor*, ó inda *L Rei-Poeta* ó *L Rei-Trobador*, pulas *[[trobadorismo|Cantigas de Amigo]]' ' i de *Amor' ' que cumpuso, i pul zambolbimiento de la poesie trobadoresca la que se assistiu ne l sou reinado. Fui l purmeiro rei pertués a assinar ls sous decumientos cul nome cumpleto. Cuida-se que tenga sido l purmeiro rei pertués nó analfabeto.

## Admenistraçon
Cumo hardeiro de la corona, D. Deniç zde cedo fui ambolbido ne ls aspetos de gobernaçon pul sou pai. A la data de la sue chubida al trono, l paíç ancontraba-se an cunflito cula Eigreija Católica. D. Deniç percurou normalizar la situaçon assinando un tratado cul papa Nicolau III, adonde juraba proteger ls antrisses de Roma an Pertual. Salbou la Orde de l Templários an Pertual atrabeç de la criaçon de la Orde de Cristo, que le hardou ls benes ne l reino pertués depuis de la sue stinçon i apoiou ls cabalheiros de la Orde de Santiago al apartáren-se de l sou mestre castelhano.

D. Deniç fui eissencialmente un rei admenistrador i nun guerreiro: ambolbendo-se an guerra cun Castielha an 1295, desistiu deilha an troca de las bilas de Serpa i Moura. Pul Tratado de Alcanises (1297) firmou la Paç cun Castielha, definindo-se nesse tratado las frunteiras atuales antre ls dous países eibéricos. Por este tratado prebia-se tamien ua paç de 40 anhos, amisade i defesa mútuas.

La sue prioridade gobernatiba fui eissencialmente la Ourganizaçon de l reino: cuntinando la bertente lhegisladora de sou pai D. Fonso III, la profusa açon lhegislatiba stá cuntida, hoije, ne l *Lhibro de la Lheis i Posturas* i nas *[[Ourdenaçones Afonsinas]]*. Nun son "códigos" lhegislatibos tal cumo ls antendemos hoije, mas si cumpilaçones de lheis i de l dreito cunsuetudinário munecipal, alteradas i reformuladas pula Corona.

Cun eifeito, la ancidéncia de questones de caráter processual cun eigual peso al caráter de dreito positibo de las sues lheis, denuncia la crecente preocupaçon de l rei an anquadrar l dreito questumeiro ne l ámbito de la Corona, i an afetabar l sou poder ne l terreno. Las determinaçones subre la atuaçon de albazis (oufeciales cuncelhios), juízes, *percuratores* i *adbocati* demunstran esto, yá que un poder solo nominal subre todos ls habitantes de l Reino, cumo era típico na Eidade Média, nun se cumpatibliza cun este sfuorço an smiuçar ls trámites jurídicos, ó an moralizar l eisercício de la justícia. La criaçon de corregedores amostra bien l ampeço de l porcesso de territorializaçon de la jurisdiçon de la Corona, strabasando ls domínio régios, a par de la crecente amportança de la capitalidade de Lisboua. 

L reinado de D. Deniç acentuou la predileçon por Lisboua cumo sítio de permanéncia de la corte régia. Nun eisiste ua capital, mas la lhocalizaçon de Lisboua, l sou zambolbimiento ourbano, eiconómico i mercantil ban fazendo de la cidade l lhocal más biable para se afirmar cumo centro admenistratibo por eiceléncia.

La articulaçon antre l norte i l sul de l paíç - este sul que se torna albo de la maior atençon i permanéncia de l reis - fázen de Lisboua centro giratório para tornar Pertual biable. Antre l norte, adonde la malha senhorial ye más densa i apertada, i l sul, adonde l spácio basto cunquistado als mouros amplanta subretodo ls domínios régios i las ordes melitares, assi cumo bastos spácios de *res nullius* i torna Pertual un reino adonde dues rialidades defrentes se cumpleméntan.

Preacupado cun las anfra-struturas de l paíç (ber çcusson), D. Deniç ourdenou la sploraçon de minas de cobre, prata, stanho i fierro. Fomentou las trocas culutros reinos, assinou l purmeiro tratado comercial cul rei de Anglaterra an 1308 i criou l almirantado, atribuído cumo prebilégio al genobés Manuel Pessanha, i fundando las bases para ua berdadeira marina pertuesa al serbício de la Corona. 

D. Deniç reçtribuiu tierras, promobiu la agricultura i fondou bárias quemunidades rurales, assi cumo mercados i feiras, criando las chamadas feiras francas al dar a bárias poboaçones bários prebilégios i eisençones. Un de ls sous maiores lhegados fui la orde de plantar l Pinhal de Lheirie, que inda se manten, de forma a porteger las tierras agrícolas de l abanço de las arenas costeiras.

## Cultura

La cultura fui un de ls sous antresses pessonales. D.&nbsp;Deniç nun solo apreciaba lhiteratura, cumo fui el própio un poeta notable i un de ls maiores i más fecundos trobadores de l sou tiempo. Als nuossos dies chegórun 137 cantigas de la sue outorie, çtribuídas por todos ls géneros (73 *[[trobadorismo|cantigas de amor]]' ', 51 *cantigas de Amigo' ' i 10 *[[trobadorismo|cantigas de scárnio i maldezir]]' '), bien cumo la música oureginal de 7 dessas cantigas (çcubiertas al calhas an 1990 pul Prof. Harvey L. Sharrer, ne l Arquibo de la [[Torre de l Tombo]], nun pergamino que serbie de cápia a un lhibro de registros notariales de l seclo XVI, i que quedou coincido cumo *Pergamino Sharrer*).

Durante l sou reinado, [[Lisboua]] fui, pus, un de ls centros ouropeus de cultura. La [[Ounibersidade de Coimbra]], la purmeira [[ounibersidade]] an Pertual, fui fundada pul sou decreto *Magna Charta Priveligiorun''. Zde se ansinou eiqui las Artes, l Dreito Cebil, l Dreito Canónico i la Medecina. Mandou traduzir amportantes obras, tenendo sido la sue Corte un de ls maiores centros lhiterários de la Península Eibérica.

Diç la lhenda dua aldé de l cunceilho de Seia, Lapa de l Denheiros, que D.&nbsp;Deniç terá por alhá passado i, depuis de tener jantado i drumido ne l lhugar, dou-le l sou nome atual.

## Redadeiros anhos i muorte
Ls redadeiros anhos de l sou reinado fúrun marcados por cunflitos anternos. L heirdeiro, feturo D. Fonso IV, cun miedo que l faborecimiento de D. Deniç al sou filho bastardo, D. Fonso Sancheç l apartasse de l trono, eisigiu l poder i cumbatiu l pai. Nesta lhuita tubo anterbençon apaziguadora la Rainha Santa Eisabel que, an Albalade se anterpuso antre las hostes einimigas yá puostas an orde de batailha.

D. Deniç morriu an Santaren la 7 de Janeiro de 1325, i fui sepultado ne l Mosteiro de San Deniç, an Oudibelas.
Ten cumo çcendente tamien l Papa Bento XIII, que fui papa de 1724 la 1730.

## Çcendéncia

* De sue mulhier, anfanta Eisabel de Aragon (1270-1336):
** Custança de Pertual (1290-1313), casou cul rei Fernando IV de Castielha
** Fonso IV, Rei de Pertual (1291-1357)
* Filhos naturales:
** Habidos de Grácia Frois:
*** Pedro Fonso, conde de Barcelos (1287-1354)
** Habidos de Aldonça Rodrigues Talha:
*** Fonso Sancheç (1289-1329), senhor de Albuquerque i ribal de sou miu-armano Fonso IV
** Habidos de Marina Gomes:
*** Marie Fonso (1290-1340), senhora de Gibraleon
*** Marie Fonso (?-1320), freira ne l Mosteiro de San Deniç
** Habidos de outras senhoras:
*** Juan Fonso, senhor de la Lousana (1280-1325)
*** Fernon Sancheç (1280-1329)
*** Pedro Fonso (1280-?)

## Notas i refréncias