open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moai

**Moai** (an rapa nui "státua")  ye ua palabra para chamar las gigantescas státuas de piedra, ancuntradas pulas ribanceiras de la Ilha de Páscoa, ne l Chile, custruídas por buolta de 1300 d.C. pul pobo Rapanui, que chega até 12 metros d'altura i alguas pésan até 20 toneladas. La sue funçon inda ye un mistério.

Las mais de 887 státuas de la Ilha de Páscoa cunténen an si ua pregunta eimediata: cumo un lhugar tan pequeinho i eisolado poderie oureginar ua cultura capaç d'obras tan spetaculares?
Zbendar ls mistérios desta ilha nun ye ua tarefa fácele, i hai einúmaras décadas pesquisadores i arqueólogos ténen se dedicado a las questones que Páscoa suscita. Quien custruiu ls moales? Cumo fúrun eilhes trasportados até ls ahus?

La Ilha de Páscoa ye l lhugar habitado mais eisolado de l mundo: son 118 Km² de tierra ne l sudoeste de l ouceano pacífico, 1.600 Km a lheste de l'ilha de Pitcairn i 3.700 Km a oeste de l Chile. L'houlandés Jacob Roggenveen fui l purmeiro oucidental a bejitar l lhugar, an 1722. Ancuntrou polinésios i natibos de "piel clara i pelos burmeilhos", que morában an cabanhas feitas de cuolmo i bibian de la scassa begetaçon. An 1956, ua outra spediçon, quemandada pul nuruegués Thor Heyerdahl, çcubriu miles de ferramientas ousadas na eisecuçon de las státuas. Mas las dúbedas subre sue outorie inda eisísten. 
Ambora se fálen de ancas i até alienígenas cumo sous outores, la tendéncia ye atrebuí-las als polinésios, que tenerien chegado a la ilha ne l seclo VII.
Milénio

Un milénio diç-se a un período de mil anhos, eiquibalente a la dieç seclos ó cien décadas. La stória de la ceblizaçon houmana ye debedida an milénios de la seguinte forma:

## Antes de Cristo
* Quinto milénio a.C.
* Quarto milénio a.C.
* Terceiro milénio a.C.
* Segundo milénio a.C.
* Purmeiro milénio a.C.

## Depuis de Cristo
* Purmeiro milénio d.C.
* Segundo milénio d.C.
* Terceiro milénio d.C.
Spánia Ulterior

An 197 a.C. la península Eibérica, anton coincido cumo Spánia, fui subdibedida nas porbíncias Spánia Citerior i Spánia Ulterior. La Ulterior queda ne l sudeste, anquanto que la Citerior era al oeste. 

L norte de la península, l território antre ls Pirenéus i la Galécia solo serien cunquistados ne l tiempo de ls Césares. Na porbíncia de la Spánia Citerior eisistian las cidades de Corduba (Córdoba), Munda, Gades (Cádiç) i Oulesipo (Lhisboua). Ne l'anho de 27 a.C. César Augusto dibediu la Spánia Ulterior nas porbíncias Lhusitánia, cumo porbíncia amperial, i Bética (*Baetica*), cumo porbíncia senatorial.
Lhéngua rapa nui

La lhéngua **rapa nui** (**arero'' ou ''vananga rapa nui''), ó tamién coincida cumo **pascoense**, ye ua [[lhéngua polinésica]] falada percipalmente na [[Ilha de Páscoa]] puls [[rapa nui (etnie)|rapa nui]].

== Scrita ==

L rapa nui fui screbido ousando un sistema de [[scrita]], inda nun çcifrada coincido cumo "[[rongo-rongo]]". L rongo-rongo ye defenido cumo un sistema de scrita ''lolográfico-fonético'' que podie repersentar ua [[eideia]], un ser ó un [[oubjeto]], mas nó frases ó palabras fixas, que sculpían-se an tabelicas de [[madeira]]. Atualmente l rapa nui ye screbido ousando l [[alfabeto lhatino]].

== Alfabeto ==



Las lhetras **d**, **f**, **g**, **s** i ls dígrafos **ch** i **ll''' usan-se pa las palabras de ourige stranjero, subre todo nas palabras tomadas de l spanhol.
Đồng Hới

**Đồng Hới** ye un munecípio de Vietnam. Dong Hoi ye la capital i a maior cidade de la porbíncia de Quảng Bình, quemunidade outónoma de Bac Trung Bo, de ária 154,55 km² cun populaçon de 103.988 habitantes (2004) i densidade populacional de 668,6 hab./km².

Phong Nha-Ke Bang, situado 50 quilómetros ne l norte de la cidade de Dong Hoi, fúrun anscritas, an 1991, na lista de l Património Mundial de la UNESCO.

L'Aeroporto Dong Hoi ye situado a 6 quilómetros ne l norte de la cidade de Dong Hoi. Queda a 500 km norte de la cidade de Hanói. Vietnam Airlines i l quarto stá reserbado para bóos pribados. L aeroporto de Dong Hoi ye l segundo an tráfego aéreo de l Vietnam, Hanói, Cidade de Ho Chi Minh.

## Refréncias
Templo de Nauvoo

L **Templo de Nauvoo** era l segundo templo custruído pula Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies. L purmeiro templo de l'eigreija fui cuncluída an Kirtland, Ohio an 1836. Quando ls nembros de l'eigreija fúrun fuorçados la deixar l Illinois, an 1846, la Eigreija tentou bender l'eimoble, i solo cunseguiu an 1848. La custruçon fui stragada pul fuogo i por un furacon antes de ser botada abaixo. 

An 1937, la Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies readqueriu l lhote an que l templo oureginal fui custruído. La Eigreija recustruiu l templo, cun poucas altaraçones. L templo ten obras modernas misturadas culas obras antigas de l templo anterior. An 27 de júnio de 2002, este nuobo templo fui cunsagrado cumo l Templo de Nauvoo.
Arouca

**Arouca** ye un munecípio pertués de l çtrito de Abeiro, com 327,99 de ária adonde habitan 22 359. Ten ua densidade populacional de 68,17 hab./km².
Amarante

**Amarante** ye un munecípio pertués de l çtrito de l Porto, com 301,4 de ária adonde habitan 61 582 hab. (2008). Ten ua densidade populacional de 204 hab hab./km².

## Refréncias
Ouro

L**'ouro** (de l lhatin aurun, brilhante) ye un eilemiento químico de númaro atómico 79 (79 protones i 79 eiletrones) que stá situado ne l grupo 11 (1 B) de la tabela periódica, i de massa atómica 197 u. L sou simblo ye Au (de l lhatin aurun).

Coincido zde la Antiguidade, l'ouro ye outelizado de forma generalizada an joalharie, andústria i eiletrónica, bien cumo reserba de balor.
Bila Nuoba de Gaia

**Bila Nuoba de Gaia** (an lhéngua pertuesa **Vila Nova de Gaia**) ye un munecípio pertués de 168,7 km² de ária adonde habítan 312 742 habitantes (2006)). Ten ua densidade populacional de 1 838 hab./km².
Guiné-Bissau

La **Guiné-Bissau** ye un paíç na cuosta oucidental de África antre l Senegal i la Guiné. Para alhá de l território cuntinental, l paíç anclui inda cerca d'uitenta ilhas que custituen l arquipélago de ls Bijagós. La Guiné-Bissau stende-se por ua ária de baixa altitude, sendo l'anterior formado por sabanas i la cuosta por prainadas pantanosas. L paíç ten un clima tropical, cun un período de chubas qu'alterna cun outro de seca, cun aires calientes benidos de l zerto de l Sara.

Fui quelónia de Pertual, zde l seclo XV até a l'andependéncia, coincida cumo Guiné Pertuesa. L purmeiro ouropeu l'alhá chegar fui Álvaro Fernandes an 1446, quando l território fazie parte de l reino de Gabu, tributairo de l Ampério Mali. 1963 marcou l'ampeço dua feroç lhuita armada pula outodetreminaçon, liderada por Amílcar Cabral, cujos triunfos elitares permitiran la declaraçon unilateral de l'andependéncia an 24 de setembre de 1973, reconhecida por Pertual ne l'anho seguinte. Dues décadas depuis, dórun-se las purmeiras eileiçones multipartidárias, ponendo fin a un regime de partido único, d'anspiraçon marxista-leninista. Inda assi, l paíç ten bebido ua sucesson de golpes de stado i de guerras cebiles, cul narcotráfico a tomar porporçones assustadoras.

Un de ls países mais probes de l mundo, la Guiné-Bissau ye fuortemente dependente de la agricultura i de la pesca. Ye l nono pordutor mundial de caju, sporta peixe i mariscos a la par cun cascaboi i madeira. Las licenças de pesca i algun turismo eiquelógico ne ls Bijagós son outras fuontes de receitas de l paíç. La Guiné-Bissau tamien ten petrólio nua zona de sploraçon cunjunta cul Senegal.

La populaçon de la Guiné-Bissau ye custituída por mais de binte etnies, cun lhénguas i questumes çtintos. La única lhéngua oufecial de la Guiné-Bissau, l pertués, ye falada por solo 14% de ls guinenses, anquanto 44% se spréssan an crioulo.
Angola

**Angola** ye ua república na cuosta oucidental africana, delimitada la norte i la leste pula República Democrática de l Cungo, la leste pula Zámbia, la sul pula Namíbia i la oeste pul Ouceano Atlántico. Angola anclui tamien l anclabe de Cabinda, atrabeç de l qual faç tamien frunteira cula República de l Cungo, la norte.

Ua antiga porbíncia ultramarina pertuesa, Angola fui quelonizada a partir de ls finales de l seclo XV, na sequéncia de las biaiges de l nabegador pertués Diogo Cão, tenendo alcançado l'andependéncia a 11 de nobembre de 1975. Antre 1975 i 2002, Angola fui fustigada por ua guerra cebil, l mais longo cunflito an África, que causou meio milhon de muortos. Anque de la maior parte de la populaçon bibir na probeza, Angola detén recursos naturales cunsidrables, sendo l segundo maior pordutor de petrólio i sportador de diamantes de la África susariana. Segundo l Fondo Monetário Anternacional, mais de 4 mil milhones de dólares amaricanos tenerien zaparecido de la tesourarie de Angola na década de 2000. An 2000 fui assinado un acordo de paç cula FLEC, ua guerrilha que luita pula libertaçon de Cabinda i qu'inda stá atiba. Daqueilha region sal cerca de 65% de l petrólio de Angola.

Angola ye ua república persidencialista multipartidária zde 1992. La capital i maior cidade de Angola ye Luanda.

Angola cunta cun cerca de dues dezenas de lhénguas nacionales, antre las quales l quicongo, l quimbundo, l chocué i l umbundo. L pertués, única léngua oufecial, ye ousado por 60% de ls angolanos, metade de ls quales l ten cumo lhéngua materna.
Cabo Berde

**Cabo Berde** ye un paíç africano, custituído por un arquipélago d'ourige bulcánica de dieç ilhas. Stá localizado ne l Ouceano Atlántico, a 640&nbsp;km l'oeste de la capital senegalsa, Dacar, i de l cabo que le dá l nome.

Ua antiga porbíncia ultramarina pertuesa, las purmeiras ilhas de l'arquipélago fúrun çcubiertas an 1456 por Diogo Gomes i Albise Cadamosto i las seguintes an 1461 por Diogo Gomes i António de la Noli. Cabo Berde alcançou l'andependéncia la 5 de júlio de 1975, sendo ua república parlamentarista multipartidária zde 1990.

Na ilha de Santiago, la maior de l'arquipélago, ls pertueses custruiran la purmeira cidade fura de la Ouropa, Ribeira Grande de Santiago, hoije chamada Cidade Bielha, que se tornou mui amportante ne l comércio d'escrabos. La posiçon stratégica de las ilhas, nas rotas que ligában Pertual al Brasil i al resto de la África, tornou-las nun antreposto comercial i d'aprobesionamiento, criando tamien ua sociadade caratelizada pula miscigenaçon d'eilemientos ouropeus i africanos.

L pobo cabo-berdiano ye coincido pula sue musicalidade, tenendo zambolbido dibersos géneros própios, cumo la morna, l funaná i la coladera. Las ilhas de Cabo Berde ténen poucos recursos naturales i l'agricultura ye mui lemitada pula falta de chubas regulares. Inda assi, las remessas de ls eimigrantes cabo-berdianos spalhados pul mundo, a par de las receitas de l turismo, ajudórun l paíç a antegrar-se na lista de naciones cun un Índice de Zambolbimiento Houmano médio.

Hoije an die, a par de la léngua pertuesa, ye amplamente ousado l crioulo cabo-berdiano, an porcesso de normalizaçon cun bista a ua possible adoçon cumo segunda léngua oufecial.

## Gastronomie
* Cachupa
* Bafa
Macau

**Macau** (chinés: 澳門; pinyin: Àomén) fui ua antiga quelónia pertuesa até 20 de Dezembre de 1999, quando la sue soberanie fui trasferida pa la República Popular de la China (RPC), tornando-se nua Region Admenistratiba Special. L'acupaçon i admenistraçon pertuesa durou 442 anhos. Passado la trasferéncia de soberanie, l nome cumpleto i oufecial de Macau ye: *Region Admenistratiba Special de Macau de la República Popular de la China*.

Segundo l percípio de l Gobierno Popular Central de la RPC de "un paíç, dous sistemas" i la Lei Básica de la Region Admenistratiba de Macau, esta cidade chinesa goza dun statuto especial, semelhante al de Ḥong Kong. Ten ua eilebada outonomie an todos ls aspetos i assuntos relacionados culha, scetuando an assuntos relacionados cula defesa i ls negócios strangeiros (política sterna) sendo que, nesta redadeira sfera Macau goza inda assi d'algua outonomie. La Lei Básica i la "Declaraçon Cunjunta Chinesa-Pertuesa subre la Queston de Macau" specifican que l sou sistema eiquenómico-financeiro (de caráter capitalista), social, fiscal, de sigurança i de cuntrolo de l'eimigraçon i de las frunteiras, bien cumo ls dreitos i las libardades de ls sous cidadanos eiran manter-se einalterables pul menos até 2049.

Macau queda ne l sudeste de la China Cuntinental, a Oeste de la foç de l riu de las Pérolas i ye adjacente a la porbíncia de Guangdong. Mais percisamente, esta cidade queda a 22° 10' Norte (latitude) i 113° 33' Leste (longitude). Ye custituída por ua península i dues ilhas (Taipa i Coloane, antretanto lhigadas por tierra seca, l istmo de Cotai), nua superfice total de 28,6 Km². Ten cerca de 540 mil habitantes, sendo aprossimadamente 94% d'etnia chinesa. 

Macau ye ua pequeinha eiquenomie de mercado, stremamente abierta i liberal, cun lhibre circulaçon de capitales, cumo resulta de la sue longa stória cumo porto franco. La moneda ousada an Macau ye la pataca i ancontra-se andexada al dólar de Hong Kong. Esta eiquenomie baseia-se ne l jogo i ne l turismo, sendo que l jogo repersenta ua parte seneficatiba de l PIB de Macau.
Moçambique

**Moçambique** ye un paíç de la cuosta ouriental de la África Austral, lhemitado la norte pula Zámbia, Malawi i Tanzánia, la leste pul Canhal de Moçambique i pul Ouceano Índico, la sul i oeste pula África de l Sul i a oeste pula Suazilándia i pul Zimbábue.

Ua antiga porbíncia ultramarina pertuesa, Moçambique fui quelonizado a partir de l seclo XVI. Eiqui eisistírun dibersos reinos bantos, l mais coincido deilhes fui l Ampério Monomotapa. Moçambique alcançou l'andependéncia a 25 de júnio de 1975, sendo anstituído un regime socialista de partido único. Antre 1976 i 1992, Moçambique fui fustigado por ua guerra cebil que causou cerca de 900 mil muortos i feridos.

L paíç ten un einorme potencial agrícola, inda assi l sou aprobeitamente ye grandemente lhemitado pula proliferaçon de minas terrestres nun zatibadas. Las praias paradisíacas i zonas porpícias al margulho ne ls sous mais de dous mil quilómetreos de lhitoral, bien cumo ls parques nacionales i reserbas naturales ne l anterior de l paíç, ténen benido a ser aprobeitados pa l turismo. Moçambique ye ua república persidencialista multipartidária zde 1994. La capital i maior cidade de Moçambique ye Maputo, chamada Lourenço Marques até 1976.

Moçambique cunta cun cerca de quatro dezenas de lhénguas nacionales, antre las quales l macua i l tsonga. L pertués, única lhéngua oufecial, ye ousado por 40% de ls moçambicanos, mas solo 6,5% l ten cumo lhéngua materna.
San Tomé i Príncepe

**San Tomé i Príncepe** ye un stado ansular ne l Golfo de la Guiné, a cerca de 300 km de la cuosta oucidental de África, cumpuosto por dues ilhas percipales — San Tomé i Príncepe — i por bárias ilhotas, antre las quales l ilhéu de las Rolas atrabessado pula linha de l Eiquador.

Las ilhas fúrun çcubiertas zabitadas puls nabegadores pertueses João de Santarém i Pedro Escobar, an 1470, tenendo sido quelonizadas por Pertual até a l'andependéncia porclamada la 12 de júlio de 1975. Passado la andependéncia, fui amplantado un regime socialista de partido único, mas an 1990 adotou-se l multipartidarismo. Grande parte de l anredo de l popular romance *Eiquador* de Miguel Sousa Tavares ye passado an San Tomé i Príncepe.

San Tomé i Príncepe ten un clima de l tipo eiquatorial, caliente i húmido, mas cun ua multeplicidade de microclimas. La canha-de-açucre fui antroduzida nas ilhas ne l seclo XV, mas la cuncorréncia brasileiras i las custantes rebeliones lhocales lhebórun al sou declínio. L'agricultura solo fui stimulada ne l arquipélago ne l seclo XIX, cul cultibo de cacau i café. La pesca ye ua de las percipales atebidades eiquenómicas de l paíç i, ne ls redadeiros anhos, San Tomé i Príncepe ten apostado ne l turismo pa l sou zambolbimiento. La recente çcubierta de jazidas de petrólio nas sues augas abre nuobas perspetibas pa l feturo.

San Tomé i Príncepe cunta cun trés lhénguas nacionales — l son-tomense, l princepense i l angolar — todas crioulos de base pertuesa. Inda assi, l pertués, único lhéngua oufecial, ye ousado por 95% de ls san-tomenses.
Timor-Leste

**Timor-Leste** ó **Timor-Lheste** ye un paíç asiático qu'acupa la parte ouriental de l'ilha de Timor, ancluindo tamien l anclabe de Oecussi, l'ilha de Ataúro i l'ilhéu de Jaco. Las únicas frunteiras terrestres que l paíç ten ligan nel a la Andonésia, mas ten tamien frunteira marítima cula Austrália, ne l Mar de Timor, la sul. La capital de l paíç ye Díli, na cuosta norte. Timor-Leste ye un paíç mui muntanhoso i ten un clima tropical, cun dues staçones anuales detreminadas pul regime de las munçones.

Habitada zde hai cerca de 14 mil anhos, l purmeiro cuntato que tubo culs ouropeus fui culs pertueses qu'alhá chegórun an 1512, an busca de l sándalo. An 1975 Timor-Leste tornou-se andependiente de Pertual, mas fui eimediatamente ambadido pula Andonésia qu'aneixou l território. Inda assi, esta aneixaçon cuntou cun ua fuorte ouposiçon, calculando-se que cerca dun terço de la populaçon tenga perecido a las manos de las tropas acupantes i de sous colaboradores. Ximenes Belo i José Ramos Horta, dues figuras maiores de Timor-Leste, fúrun galardoados cul Prémio Nobel de la Paç an 1996. Passado quaije 25 anhos d'heiroica rejisténcia contra l'acupaçon, an 1999 l pobo timorense tubo ouportunidade de spressar la sue buntade nun referendum ourganizado pula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, tenendo cerca de 80% botado pula andependéncia. L'andependéncia fui recuperada an 20 de maio de 2002 i l lhíder stórico Xanana Gusmão tornou-se l purmeiro persidente eileito.

L paíç beneficia de ajuda anternacional i ten bastas jazidas de petrólio i gáç natural ne l chamado "Timor Gap" qu'ampéçan a ser sploradas. Inda assi, Timor-Leste cuntina a ser un de ls países mais probes de l mundo, passando por sucessibos períodos de fuorte anstabelidade política i social.

Timor-Leste cunta cun zasseis lhénguas nacionales, antre las quales l tétun que tamien ye lhéngua oufecial. L segundo lhéngua oufecial ye l pertués, cumprendido por 25% de ls timorenses. Debido a la recente acupaçon andonésia, grande parte de la populaçon cumprende tamien la lhéngua andonésia.
Mogadouro

**Mogadouro** ye ua bila pertuesa, pertencente al çtrito de Bergáncia, Region Norte i subregion de l Alto Trás ls Montes, cun cerca de 3 600 habitantes.

Ye sede dun munecípio cun 757,98 km² de ária i 10 583 habitantes (2006) , subdebidido an 28 freguesies. L munecípio ye lhemitado la norte puls munecípios de Macedo de Cabalheiros i de Bumioso, a nordeste por Miranda de l Douro, a sueste pula Spanha, a sul por Frezno de Spada a la Cinta i por Torre de Moncorbo i a oeste por Alfándiga de la Fé.

L cunceilho recebiu foral de D. Fonso III an 27 de Dezembre de 1272.

Nesta region, para alhá de l pertués, fala-se la léngua mirandesa, léngua própia.

## Demografie

## Freguesies
Las freguesies de Mogadouro son las seguintes (culs nomes an pertués antre parénteses, siempre que fúren defrentes de ls mirandeses):
* Azinhoso
* Bempuosta (Bemposta)
* Bruçó
* Brunhoso
* Brunhozinho
* Castanheira
* Castielho Branco (Castelo Branco)
* Castro Bicente (Castro Vicente)
* Meirinhos
* Mogadouro
* Paradela
* Penas Róias
* Peredo de Bempuosta (Peredo da Bemposta)
* Remondes
* Saldanha
* Sanhoane
* San Martino de l Peso (São Martinho do Peso)
* Soutelo
* Tó
* Trabanca (Travanca)
* Ruolos (Urrós, mas l gentílico dessa aldé mesmo an pertués ye Roleses)
* Bal de la Madre (Vale da Madre)
* Bal de Cochino (Vale de Porco)
* Balberde (Valverde)
* Bentozelo (Ventozelo)
* Bila d'Ala (Vila de Ala)
* Bilar de Rei (Vilar de Rei)
* Bilarino de ls Galhegos (Vilarinho dos Galegos)
Anchente

**Anchente** ó **chena** ye, giralmente, ua situaçon natural de trasbordamiento de auga de l sou lheito natural, qual seia, córregos, arroios, lhagos, rius, mares i ouceanos probocadas giralmente por chubas antensas i cuntinas. L'oucorréncia d'anchentes ye mais frequente an árias mais acupadas, quando ls sistemas de drenaige pássan a tener menor eifeciéncia.

Eesisten **chenas arteficiales** porbocadas por erros d'ouparaçones de cumportas de bertedouro de barraiges ó por erros de porjetos de  obras heidráulicas cumo bueiros, puontes , diques , etc.

Cumo todo fenómeno natural puode-se siempre calcular l período de retorno ó tiempo de recorréncia dua anchente. 

Quando este trasbordamiento acuntece an regiones sin acupaçon houmana, la própia natureza puode se ancarregar d'absorber ls eicessos d'auga gradatibamente, gerando poucos danhos al eicossistema, mas podendo gerar grandes danhos a l'agricultura.  

Quando l trasbordamiento dá-se an árias habitadas de pequeinha, média ó grande densidade populacional, ls danhos puoden ser pequeinhos, médios, grandes ó mui grandes, d'acuordo cul belume d'augas que salírun de l lheito normal i d'acuordo cula densidade populacional.

La ciéncia que studa ls fenómenos de las anchentes ye la Heidrologie que ye normalmente ansinada ne ls cursos de Geografie, Angenharie Heidráulica, Angenharie sanitária , Angenharie Ambiental i outros.

Alguas obras puoden ser rializadas para cuntrole de las anchentes cumo bueiros, diques , barraiges de defesa contra einundaçones ó mesmo obras de Rebitalizaçon de Rius, mui outelizadas na Houlanda i na Almanha. 

## Anchente X Einundaçon
Eisiste ua çtinçon cunceitual antre ls tenermos ***anchente*** i ***[[einundaçon]]***: la defrença fundamental ye que la purmeira palabra diç-se a ua oucorréncia natural, que normalmente nun afeta diretamente la populaçon, tenendo an bista sue ceclicidade. Yá las einundaçones son decorrientes de modeficaçones ne l'uso de l tierra i puoden porbocar danhos de grandes perporçones.

## Refréncias

* Rius, J.L.P. eit al. - Rebitalizaçon de Rius -  GTZ-SEMADS . RIO DE JANEIRO, 2002.
* Anchentes ne l Riu de Janeiro - SEMADS-GTZ - Riu de Janeiro, 2002.

 

## 
* Anchentes an Santa Catarina an 2008
* Anchente de 1941 an Porto Alegre
* Auga
* Nubre
* Niebe
* Heidrologie
* Nora
* Cisterna
* einundaçones
* acupaçon de l tierra 
* geston ourbana
* canales
* drenaige
* mássima plubiométrica
Abalanxa

Ua **abalanxa** ó **abalanxe** (de l francés *avalanche*) ye un fenómeno que se berefica quando ua massa acumulada de niebe de repiente se mobimenta de forma rápida i biolenta i bai an direçon al bal. Durante la decida, la massa carrega cada beç mais niebe i puode arrastrar arbles, peinhas i custruçones houmanas, atengindo até 160 quilómetros por hora. Este çtacamiento de massas de niebe puode ser porbocado por dibersas causas, cumo la passaige de squiadores, l'açon de airaçadas, porpagaçon de l sonido etc. 

L'alta periculosidade de las abalanxas faç cun que an zonas de risco crien-se specíficas ounidades de perbençon, qu'ousérban i analísan las cundiçones meteorológicas i de la niebe para abaluar l risco. An muitos causos, ye necessairo porbocar l çlizamiento cuntrolado de las massas de niebe anstables por meio de cargas splosibas.

Por stenson de sentido, hoije ua abalanxa puode tamien seneficar la rápida queda de peinhas ó lhama. Ne l causo d'abalanxa de peinhas, las causas normalmente son terramotos i pequeinhos abalos sísmicos. Yá quando hai ua abalanxa de lhama, esta puode ser causada pul derretimiento de la niebe i cunsequente mistura cula tierra ó mesmo an costielhas sin niebe i atingida por fuortes chubas. De forma giral, las abalanchas de lhama stan lhigadas a l'eiroson de l terreno i çmatamiento de bosques i matas nas zonas mais íngremes de muntanhas i morros.

An muntanhas cubiertas por manto neboso, l risco d'abalanxas ye mui baixo an costielhas cun menos de 25 ó mais de 60 graus d'anclinaçon. L risco maior se ancontra an costielhas cun anclinaçon antre 35 i 45 graus, ategindo l mais alto risco cun 38 graus. Ye justamente l'esta anclinaçon que la prática de l squi se bei mais faborecida, lhebando la tragédias qu'acuntécen anualmente tanto ne l heimisfério Norte cumo ne l Sul.

## Tabela ouropeia de risco d'abalanxas

Na Ouropa, l risco d'abalanxas ye aferido outelizando-se la seguinte scala, adotada zde abril de 1993, sustituindo squemas anteriores nun padronizados. An maio de 2003 la tabela fui atualizada para oumentar sue ouniformidade i percison.

## Na Física

Na física ye l porcesso nun gáç an qu'hai un campo eilétrico, i que cunsiste na multeplicaçon de l númaro de íons i eilétrons formados nun eibento eionizante, grácias als choques einelásticos seguidos de ls íones acelarados pul campo culas moléculas de l gáç.

## Na Eiletrónica

An eiletrónica, eisiste l fenómeno de la abalanxa térmica que ye l'outoçtruiçon de cumponentes qu'acuntece por bies de l oumiento dua *[[corriente parasita]]* chamada *[[corriente de fuga]]*, que çcuntrolada oumenta la temperatura de l cumponente, i an funçon de l'oumiento de la temperatura, oumenta la corriente de fuga, formando un sistema outoalimentado até l'outoçtruiçon.
Negro

La quelor **preta** ó **negra** ye la mais scura de l spetro de quelores. Ye defenida cumo "l'ouséncia de luç", an quelores-luç, ó cumo "a mistura de todas las quelores", an quelores-pigmiento. Ye la quelor qu'absorbe todos las centeilhas lhuminosas, nun refletindo nanhua i por esso aparecendo cumo çprobida de clareza. 	 
		 
L negro ye la quelor de las lhetras deste testo. L código heixadecimal de la quelor preta ye #000000. 	 
		 
* L perfixo lhatino para negro ye *niger*, cumo Nigéria. 	 
		 
## Usos simbólicos de l negro
		 
* Na cultura oucidental a quelor negra stá associada la muorte, trebas, mal i outras conotaçones negatibas. Mas la sue relaçon cula muorte nun acuntece an alguas culturas ourientales adonde a quelor de l lhuto nun ye l negro, mas si l branco.

* Pa ls anarquistas, la bandeira totalmente negra repersenta l anti-patriotismo, cunduta que faç parte de sue eideologie. 

* Na cultura popular, ye ua quelor mui lhigada a la bestimenta de l Rock'n Roll i alguns de sous sub-géneros, cumo l Heavy Metal i a tribo ourbana de ls góticos.

* Tamien ye ua repersentaçon de l nada, de l'ouséncia ó de la scuridon.

## Sensaçones acromáticas
La quelor negra sugere: siléncio, muorte, poder, misérias, maldade, pessimismo, tristeza, negaçon, delor, oupresson, angústia, antrospeçon i faborece la outo-análeze. Quando brilhante, dá nobreza, çtinçon, eilegáncia, masculenidade.
Rábia (sentimiento)

**Rábia** ye un sentimiento de portesto, ansegurança, acanhamiento ó frustraçon, contra alguien ó algo, que se sterioriza quando l'eigo sente-se ferido ó amanaçado. L'antensidade de la rábia, ó la sue ouséncia, ye defrente antre las pessonas. Joanna de Ángelis apunta l zambolbimiento moral i psicológico de l'andebíduo cumo detreminante na maneira cumo la rábia ye steriorizada.

La rábia tamien puode ser un sentimiento passageiro ó porlongado(rancor).

## Defrentes ouriges

La rábia puode tener dibersas ouriges, cumo:

* La ambeija: Ua pessona puode sentir rábia d'outra pul fato desta tener algo qu'aqueilha gustarie para si, inda assi, cumo nun ten recursos própios para tener estes oubjetos de zeios, i pula sue eimaturidade moral, passa a sentir rábia de quien ls ténen. 
* L ego: Ua pessona puode sentir rábia dua outra pul fato desta tener afrontado ó redicularizado l sou ego. La rábia, neste causo, ye ua tentatiba de porteçon al amponer-se ua postura agressiba delantre de l'afronta. 
* L anstinto de superioridade: Ua pessona que ne l sou íntemo ten la falsa percepçon de superioridade an relaçon als outros, quando se bei nua situaçon an que nun ye cumprendida ó aceita cumo gustarie que l fusse, outeliza-se de la rábia cumo macanismo d'eibason de ls sous anstintos biolentos, aflegindo a todos qu'ancóntran-se al sou lhado.
* La família: Puode acuntecer quando ls pais nun dan la debida atençon als filhos, zanteressando-se puls porblemas que béngan a afligir la prole. Ancuncientemente l'andebíduo ampeça a ressentir-se, l qu'al lhongo de ls anhos puode gerar rábia acumulada.
* L tránsito: Segundo Joanna de Ángelis (2005), ye bien quemun acidentes outomobelísticos debido la "rábia malcuntenida" de motoristas que nun se cunfórman an séren ultrapassados por outros carros, i alrobés de facelitar l'ultrapassaige tremínan sponendo l'outro altemoble a peligros que puoden resultar nun acidente.

## Cunsequéncias
La rábia ye cumo ua malina que bai corroendo de drento para fura, i que causa dibersos prejuízos físicos, mentales i sprituales pa l própio anfermo i pa las pessonas que l'este acumpánhan.

Cumo cunsequéncias de la rábia podemos tener:
* La bioléncia berbal.
* La bioléncia física.
* L Rábia, que cunsiste nua énfase de rábia, que giralmente dura mais tiempo i acumpanha un zeio cuntino de mal a alguien.
* L cumportamiento agressibo, que se dá quando l'andebíduo assume ua postura cuntina de malo humor i rábia, puode tener sue ourige an pequeinhas frustraçones que ne l decorrer de la bida se acumúlan, i que nun fúrun superadas atrabeç de diálogos cumprensibos i de l perdon al próssimo i a el mesmo.

L perdon cunsiste an zeistir de qualquiera ressentimiento quando se ye, d'algua forma, perjudicado. Por esso eisiste quien cunsidra l'ato de perdonar cumo ua possible "cura" pa la Rábia.

Ne l cuorpo houmano la rábia gera porblemas ne l sistema nerbioso central, çfunçon de las glándulas de secreçon andócrina, çtúrbios ne l'apareilho digestibo i zeiquilíbrio psicológico.

## 

* Nó-bioléncia
* Bioléncia
Adulto

Na lhenguaige bulgar, un **adulto** ye un ser houmano que ye cunsidrado puls restantes cumo tenendo atengido ua eidade que le premite cuntrair casamiento i, an giral, rializar outras açones que son restritas a esses andebíduos.

## Aspeto lhegal
Lhegalmente, senefica qu'un andebíduo puode ser parte dun cuntrato. La mesma eidade mínema, ó outra defrente, puode ser aplicable para, por eisemplo, defenir quando ls pais pérden dreitos parentales ó deixan de tener deberes para cula pessona an causa, cumo l de la respunsablidade financeira pul menor.

Casar, botar, tornar-se melitar, cunduzir altemobles, biajar solico pa l strangeiro, cunsumir bubidas alcoólicas (podendo, neste causo, aplicar-se eidades defrentes), fumar, tener relaçones sexuales, ser porstituto(a) - se fur lhegal -, recorrer la serbícios de porstituiçon, ser modelo ó ator (atriç) pornográfico(a), son eisemplos d'atebidades que puoden ser reserbadas a adultos.

La defeniçon lhegal d'antrada na eidade adulta baria antre ls 16 i ls 21 anhos, dependendo de la region an causa. Alguas culturas africanas cunsidran adultos todos ls maiores de 13 anhos, mas la maior parte de las outras ceblizaçones anquádran essa eidade na adolecéncia.

Normalmente, l'eidade ye 18 anhos. Eiceçones:

*19: Coreia de l Sul
*15: Japon
*16: Stados Ounidos (Bigente an alguns stados)

## [[Censura]]
**"Adulto"** ó **"para adultos"** tamien senefica "nun acunselhable a ninos", an particular cumo oufemismo para algo relacionado cun cumportamientos sexuales (por eisemplo, antretenimiento para adultos, bídeo para adultos, rebista para adultos, lhibrarie para adultos).

Inda assi, *eiducaçon pa adultos* senefica solo esso mesmo - eiducaçon pa adultos. Nun ten qualquiera relaçon particular cun eiducaçon sexual.

#### 

*Anfáncia
*Adolecéncia
*Maioridade
Felcidade

La **felcidade** ye ua gama de eimoçones ó sentimientos que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felcidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felcidade ye la tristeza. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star.

Eisisten defrentes abordaiges al studo de la felcidade i de las sues causas, que ténen sido ousadas pula filosofie, la religion i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felcidade i tanto ls filósofos cumo ls relegiosos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso nible de felcidade. Estes pensadores beien la felcidade cumo aqueilho que modernamente chamamos bien-star ó calidade de bida, i nun simplesmente cumo ua eimoçon. Neste sentido la felcidade ye l que ls griegos antigos chamában de Eudaimonia, un termo inda ousado an Ética. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra prazer.

Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an Psicologie zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felcidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebiduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: ambolbimiento relegioso ó político, stado cebil, paternidade , eidade, rendimiento, etc. 

La psicologie posetiba ye un mobimiento recente drento de la ciéncia psicológica que pretende dar maior énfase al studo de la sanidade mental, por ouposiçon a la psicologie mais tradecional que studa subretodo las patologies. Este relaciona la felcidade cun eimoçones i atebidades posetibas.

La eiquenomie de l bien-star defende que l nible público de felcidade debe ser ousado cumo suplemiento als andicadores eiquenómicos mais tradecionales, cumo l porduto anterno bruto, la anflaçon, etc. 
Para Alexei Lisounenko felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé aceitar quien de fato ye, assi possiblitando mudanças an sue bida. La felcidade ye un sentimiento anterno i terno, eilha ye un reflexo de l outo coincimiento. El frisa qu'esta aceitaçon stá lhoinge de l cunformismo, sentimiento adonde tu aceitas tue bida dua forma negatiba, sin perspetiba de mudança.

Refréncias

{l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br}
Alto Trás ls Montes

Lhocalizaçon de l AltoTrás ls Montes 

**Alto Trás ls Montes** (an lhéngua pertuesa **Alto Trás-os-Montes**) ye ua subregion statística pertuesa, parte de la Region Norte, debedida antre l Çtrito de Bergáncia i l Çtrito de Bila Rial.

Lhemita a norte i a lheste cula Spanha — porbíncias de Ourense i Çamora —, la sul cul Douro i a oeste cul Támega, l Abe i l Cábado. Acupa ua ária total de 8 168 Km², an 2001 tenie 223 259 habitantes (stimatiba de 2005: 220 289) i anclui 15 cunceilhos:

:* Alfándiga de la Fé
:* Boticas
:* Bergáncia
:* Chabes
:* Macedo de Cabalheiros
:* Miranda de l Douro
:* Mirandela
:* Mogadouro
:* Muntalegre
:* Rieira de Pena
:* Balpaços
:* Bila Flor
:* Bila Pouca de Aguiar
:* Binhais
:* Bumioso

Ls percipales núcleos ourbanos son las cidades de Bergáncia, Chabes, Mirandela, Macedo de Cabalheiros, Balpacos i Miranda de l Douro.
Region de l Norte (Pertual)

L **Norte** ó **Region de l Norte** ye ua region ó ounidade territorial para fines statísticos de nible II (NUTS II), de Pertual, que cumprende ls çtritos de Biana de l Castielho, Braga, Porto, Bila Rial i Bergáncia, i parte de ls çtritos de Abeiro, Biseu i Guarda.

Lhemita la norte i la lheste cun Spanha (Galiza i Castielha i Lhion, respetibamente), la sul cula Region Centro i l'oeste cul Ouceano Atlántico. Acupa ua ária de 21 278&nbsp;Km² (24% de l território de Pertual cuntinental), ye habitado por 3 745 246 (dados de 2007, 37% de la populaçon pertuesa) i antegra uito subregiones ó ounidades de nible III (NUTS III):

:* Alto Trás ls Montes
:* Abe
:* Cábado
:* Douro
:* Antre Douro i Bouga
:* Grande Porto
:* Minho-Lhima
:* Támega

La Region de l Norte cumprende 86 cunceilhos (27,8% de l total nacional).

## Percipales cidades i cidades stóricas

Las cidades mais amportantes i stóricas de la Region de l Norte son l Porto, Braga, Guimaráes, Biana de l Castielho, Bila Real, Bergáncia, Lhamego, Chabes, Miranda de l Douro, Penafiel, Amarante i Barcelos.

## Stória
Cumo ounidade admenistratiba, la Region de l Norte fui criada, an 1969, cumo region de planeamiento, subdebidida nas subregiones de l Lhitoral Norte (agrupando ls çtritos de Biana de l Castielho, Braga i Porto) i de l Anterior Norte (agrupando ls çtritos de Bila Rial i Bergáncia). Mais tarde, ls sous lhemites fúrun sendo altarados, de modo que, hoije, nun coinciden culs lhemites çtritales. An 1986, ne l ámbito de la debison de l paíç an ounidades territoriales para fines statísticos, seguindo las diretibas ouropeias, passou a ser cunsidrada ua NUTS II, sendo subdebidida an NUTS III.

An tenermos geográficos, la Region de l Norte, corresponde, aprossimadamente, a las antigas porbíncias de Antre-Douro-i-Minho i de Trás ls Montes.


Braga-Bom Jesus do Monte-74-2011-gje.jpg|Braga
Guimaraes-Castelo-50-Turm-vier Maedels-2011-gje.jpg|Guimarães
Porto-Kathedrale-20-Kreuzgang-2011-gje.jpg|Porto
Douro-Tal-08-2011-gje.jpg
Douro-Tal-38-Weinberge-2011-gje.jpg
Douro-Tal-64-Bahnhof Gouvinhas-2011-gje.jpg
Portugal-Norte-104-Bohnenstangen-2011-gje.jpg
Portugal-Norte-138-Friedhof-2011-gje.jpg
Portugal-Norte-192-See-2011-gje.jpg
Portugal-Norte-186-Moimenta da Beira-Metzgerei-2011-gje.jpg
Tavora-Tal-60-Oelbaumterrassen-2011-gje.jpg
Miedo

L **miedo** ye un sentimiento que perporciona un stado d'alerta demunstrado pul receio de fazer algo, giralmente por se sentir amanaçado, tanto fesicamente cumo psicologicamente. **Grima** ye la énfase de l miedo.

L miedo puode porbocar reaçones físicas cumo çcarga de adrenalina, acelaraçon cardíaca i tremor. Puode porbocar atençon eisagerada a todo qu'acuntecer al redror, depresson, pánico etc.

Miedo ye ua reaçon oubtenida a partir de l cuntato cun algun stímulo físico ó mental (anterpretaçon, eimaginaçon, fé) que gera ua repuosta d'alerta ne l'ourganismo. Esta reaçon enicial çpara ua repuosta fesiológica ne l'ourganismo que lhiberta hormónios de l stresse (adrenalina, cortisol) perparando l'andebíduo para lhuitar ó fugir. 

La repuosta anterior al medo ye coincida por ansiadade. Na ansiadade l'andebíduo teme antecipadamente l'ancuontro cula situaçon ó oubjeto que le causa miedo. Sendo assi, ye possible se traçar ua scala de graus de miedo, ne l qual, l mássimo serie l grima i, l mínemo, ua lhebe ansiadade.

L miedo puode se trasformar nua malina (la Fobie) quando passa a cumprometer las relaçones sociales i a causar sofrimiento psíquico. La técnica mais outelizada puls psicólogos para tratar l miedo se chama Dessensibelizaçon Sistemática. Culha se custrui ua scala de miedo, de la lhebe ansiadade até l grima, i, als poucos, l paciente bai sendo ancorajado a anfrentar l miedo. Al fazer esso l paciente passa, als poucos, por un porcesso de restruturaçon cognitiba an qu'acuntece ua re-daprendizaige, ó resseneficaçon, de la reaçon qu'antes geraba la repuosta d'alerta ne l'ourganismo para ua reaçon mais eiquelibrada.

#### 

* Pánico
* Medo cundecionado
* Acanhamiento
* Fobie
* Houmofobie
* Xenofobie
* Agresson
* Rábia (sentimiento)

#### 
Centro de Psicologie Specializado an Medos
Burmeilho

L **burmeilho** (de l lhatin **vermillus** – "**bermezico**": la cochonilha) ye la quelor de l sangre, queda ne l lhemite de l besible de l spetro lhuminoso, custituída puls maiores cumprimientos de óndia de la luç besible, antre 625 i 740 nanómetros (ambaixo deste cumprimiento de óndias, l anfraburmeilho, nun ye mais percetible pula bison houmana). Tamien ye coincida cumo **scarlate** ó **ancarnado**. Ye quelor-luç purmária i quelor-pigmiento secundária, resultante de la mistura de amarielho i magenta.

* L perfixo griego para **burmeilho** ye **Eritro-**.

## Uso, simbolismo i spressones queloquiales

* Ye la quelor típica i çtintiba de ls Cardeales;
* L burmeilho questuma ser associado cula squierda dua forma giral i cul quemunismo an particular;
* Ua de las quelores associadas al Natal, a la par cul berde;
* Repersenta l lhuto na Eigreija Católica, por analogie al sangre de Cristo;
* Ye la quelor associada a la peixon;
* Ye la quelor associada al fuogo, a la calor.

## Seneficado [[Psicologie|psicológico]]

Senefica fuorça, birelidade, femenelidade, dinamismo. Ye ua quelor eisaltante i até einerbante. Ampone-se sin çcriçon. Ye ua quelor eissencialmente caliente, trasbordante de bida i d'agitaçon.

## Relaçones cula quelor Burmeilha

* La quelor de l Coraçon;
* L Sprito Santo;
* L Mobimiento Socialista/Quemunista;
* L fuogo;
* L Sol;
* L Morangano;
* La Maçana;
* La Cereija;
* L Rubi;
* L Sangre, sendo que na Eigreija Católica ye adorado por ser l sangre de Jasus Cristo,passado l bino ser cunsagrado;
* La bandeira de l'ex-Ounion Sobiética;
* La bandeira de la República Popular de la China;
* L Sol na bandeira de l Japon;
* Na Ouropa alguns clubes de futebol cumo Arsenal, Liverpool i Manchester United úsan a quelor Burmeilha cumo simblo de l clube. Yá ne l Brasil a quelor Burmeilha stá diretamente relacionada al clube gaúcho Sport Club Internacional,Club de Regatas Basco de la Gama cula Cruç de malta, tamien chamado **Colorado** i an Pertual associada al clube Sport Lisboa e Benfica;
* L Bui Garantido, de l Festibal Folclórico de Parintines
* La Ferrari
* Ye la quelor associada a la lhiderança an segundo lhugar- ne ls seriados japoneses, l'heirói mais fuorte de la segunda colocaçon de fuorça siempre biste-se de burmeilho. Nas artes marciales, quaije siempre la faixa burmeilha ye la segunda mais defícele de ser oubtenida, depuis solamente de la faixa negra.
Ária

**Ária** ye un cunceito matemático que puode ser defenida cumo cantidade de spácio bidimensional, ó seia, de superfice.

Eisisten bárias ounidades de medida de ária, sendo la mais outelizada l metro quadrado (m²) i ls sous múltiplos i sub-múltiplos. Son tamien mui ousadas las medidas agrárias: are, qu'eiquibale la cien metros quadrados; i sou múltiplo heitare, qu'eiquibale a dieç mil metros quadrados. Outras ounidades de medida de ária son l acre i l alqueire.

Na geografie i cartografie, l termo "ária" corresponde a la porjeçon nun praino hourizontal dua parte de la superfice terrestre. Assi, la superfice dua muntanha poderá ser anclinada, mas la sue ária ye siempre medida nun praino hourizontal.

## Fórmulas mais ousadas
 
Para calcular la ária d'alguas figuras geométricas bidimensionales (A repersentando la ária): 

### [[Trianglo]]
A=\frac{b \times h}{2} (b= base; h = altura)

### [[Quadrado]]
A = l \times l (l=lhado);

### [[Retanglo]]
A = b \times h (b = base; h = altura);

### [[Losango]]
A = \frac{D \times d}{2} (D = diagonal maior; d = diagonal menor)

### [[Trapézio (geometrie)|Trapézio]]
A = \frac{B + b}{2} \times h (B = base maior; b = base menor; h = altura) Esta fórmula puode ser apersentada cumo A = M \times h, an que M ye la mediana de l trapézio, ou seia, M = \frac{B + b}{2}.

### [[Circlo]]
A = \pi \times r^2 (r = raio)
ou
A = \pi/4 \times d^2 (d = diámetro)

### [[Poligno regular]] qualquiera
\frac{P \times a}{2} (P = perímetro; a = cumprimento de l apótema)

### Ua funçon cuntina
\int_{a}^{b} f(x)\, dx ( \left [ a,b \right ] = anterbalo; f(x) = funçon defenida)

## 
* Ounidades de ária
Bergildo

**Públio Bergílio Maron** (an lhatin *Publius Vergilius Maro*), (Andes, 15 de Outubre de 70 a.C. - Brindesi, 21 de Setembre de 19 a.C.), fui un poeta romano.

Sue obra mais coincida ye la Eineida. Fui cunsidrado inda an bida cumo l grande poeta romano i spoente de la lhiteratura lhatina. Sou trabalho fui ua bigorosa spresson de las tradiçones dua nacion qu'urgie pula afirmaçon stórica, salida dun período turbulento de cerca de dieç anhos, durante ls quales habie reboluçones.

## Biografie

Cunsidrado l maior poeta lhatino. Era natural de la region de Mántua (70-19 a.C.) i filho dua família de camponeses. Alcançou pul casamiento ua situaçon stable, podendo anton oubir, an Milan i Roma, las lhiçones de filósofos eipicuristas. Amigo de Horácio, cumo el portegido por Mecenas, antrou an cuntato cul amperador, de quien recebiu l'ancentibo para screbir la *[[Eineida]]*. 

Admirador de la cultura heilénica, amprendiu ua biaige a la Grécia, brício i bibeiro de la cultura, suonho qu'hai mui acalentaba: l çtino cuncediu-le la rializaçon desse anseio, mas morriu ne l retorno, junto de Brindesi. L sou túmulo ancontra-se an Nápoles.

L'obra de Bergílio cumprende, para alhá de poemas menores, cumpuostos na mocidade, las *[[Bucólicas]]* ó *[[Éclogas]]*, an númaro de dieç, an que reflite l'anfluéncia de l género pastoril criado por Teócrito. 

Las *[[Geórgicas]]*, dedicadas al sou protetor Mecenas, stan an quatro lhibros, tratando de la agricultura. Trata-se dua obra d'amplicaçones políticas andiretas, anque bien defenidas: al fazer l'apologie de la bida de l campo, l poeta sirbe l'eideal político-social de la denidade de la classe rural. Reflite l'anfluéncia de Heisíodo i Lucrécio. 

Lhiterariamente, las *Geórgicas* son cunsidradas la sue obra mais purfeita. I finalmente, la iEneida, que l poeta cunsidrou einacabada, a punto de pedir, ne l lheito de muorte, que fusse queimada, custitui l'eipopeia nacional.

Esta diç-se a la lhenda de l guerreiro Eineias, que, passado la célebre guerra, tenerie fugido de Tróia , saqueada i queimada, i chegado a la Eitália, adonde se tornou l'antepassado de l pobo romano. Eipopeia eirudita, la Eineida ten cumo oubjetibo dar als romanos ua acendéncia nó-griega, formulando la cultura lhatina cumo oureginal i nun tributária de la cultura heilénica.

L poema stá an duoze lhibros i la sue custruçon serbiu de modelo defenitibo a las grandes eipopeias de l renacimiento, nomeadamente para *[[Ls Lusíadas]]*, de Luís Vaz de Camões, l que se percebe claramente cumparando l purmeiro berso de las dues eipopeias:

* *Eineida:* *Arma uirumque cano...* que quier dezir : "Las armas i l baron (heirói) you canto"; cun
* *Lusíadas:* *Las armas i ls barones assinalados...*

## 

* Eineida
Nabe spacial

Ua **nabe espacial**, **astronabe** ye un beiclo para biaiges anterplanetárias, cun capacidade de biajar pul spácio sterior (arriba de l lhemite de la atmosfera).

## Nabe Stelar
Ua **nabe stelar**, ó **antrestelar** ye ua nabe spacial porjetada para biajar antre sistemas solares ("biaige antrestelar"). Ye un cunceito mui quemun na fiçon científica. Ls beiclos spaciales que nun son porjetados para percursos antrestelares questuman ser chamados de nabes spaciales.

La houmanidade inda nun cunseguiu custruir ua nabe stelar de berdade, ambora muitos cientistas i antusiastas çcútan perpuostas para biaiges antrestelares. Este artigo apersenta l tema cume fiçon científica. 

Un recurso lhiterairo quemun neste género ye l de l sistema de porpulson super-lhuç (mais rápido que la belocidade de la lhuç), cumo l "motor de dobra" (*l [[warp drive]]*, por eisemplo), ó la biaige atrabeç de l "heiperspácio", anque alguas nabes stelares téngan eiquipamientos própios para jornadas cun seclos de duraçon, ne l causo de biaiges sub-lhuç. Outros porjetos aperpónen maneiras d'acelarar la nabe a belocidades próssimas a la de la lhuç, l que premetirie ua biaige relatibamente "rápida" (esto ye, décadas, nó seclos) pa las streilhas bezinas, aprobeitando-se de la dilataçon de l tiempo prebista pula teorie de la relatebidade.

## Artigos relacionados

 	 
* Nabe Apollo 	 
* Vostok 	 
* Voskhod 	 
* Soyuz 	 
* Progress 	 
* baibén Spacial 
* Porpulson de nabes spaciales 	 
* Space Ship One 	 
* Sonda spacial 	 
* Sploraçon spacial 	 
* Satélites

## Galerie d'eimaiges



Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg
Fexeiro:Soyuz TMA-6 spacecraft.jpg
Fexeiro:Hubble Space Telescope (27946391011).jpg
Fexeiro:Cassini Saturn Orbit Insertion.jpg